विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 1967 1392063 1332632 2026-09-30T07:08:30Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392063 wikitext text/x-wiki {{Wikify|date=जुन २०११}} {{Infobox country | conventional_long_name = हङ्गेरी | native_name = {{native name|hu|Magyarország|icon=no}} | common_name = हङ्गेरी | image_flag = Flag of Hungary.svg | image_coat = Coat of Arms of Hungary.svg | national_motto = | national_anthem = <br/>''[[Himnusz]]''<br/>{{small|''Hymn''}} | symbol_width = 65px | image_map = EU-Hungary.svg | map_caption = {{map_caption |location_color=dark green |region=Europe |region_color=dark grey |subregion=the European Union |subregion_color=green |legend=EU-Hungary.svg}} | official_languages = [[हङ्गेरियाली भाषा|हङ्गेरियाली]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |92.3% [[Hungarians]] |1.9% [[Roma in Hungary|Roma]] |{{nowrap|5.8% others{{\}}unspecified}}}} | ethnic_groups_year = २००१<ref>{{cite web|url=http://www.nepszamlalas2001.hu/eng/volumes/06/00/tabeng/1/load01_10_0.html |title=Population Census 2001 – National and county data – Summary Data |publisher=Nepszamlalas.hu}}</ref> | demonym = [[हङ्गेरियाली]] | capital = [[बुडापेस्ट]] | latd = ४७ |latm=२७ |latNS=N |longd=19 |longm=15 |longEW=E | largest_city = बुडापेस्ट | government_type = [[Parliamentary republic]] | leader_title1 = [[List of heads of state of Hungary|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = [[János Áder]] | leader_title2 = [[List of Prime Ministers of Hungary|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Viktor Orbán]] | leader_title3 = [[List of Speakers of the National Assembly of Hungary|Speaker of the National&nbsp;Assembly]] | leader_name3 = [[László Kövér]] | legislature = [[National Assembly (Hungary)|National Assembly]] | accessionEUdate = १ मे २००४ | EUseats = २४ | area_rank = १०९ औँ | area_magnitude = 1 E10 | area_km2 = ९३,०३० | area_sq_mi = ३५,९१९ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.74% | population_estimate = 9,942,000<ref name="KSH">[http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_evkozi/e_wdsd001.html KSH ]. Retrieved 15 August 2012.</ref> | population_estimate_year = June 2012 | population_estimate_rank = 84th | population_census = 9,982,000<ref>[http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepszelo2011.pdf Hungarian Central Statistical Office Census Data 2011]. Retrieved 27 March 2012.</ref> | population_census_year = Oct 2011 | population_density_km2 = 107.2 | population_density_sq_mi = 279.0 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 94th | GDP_PPP_year = २०११ | GDP_PPP = $195.640 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=49&pr1.y=2&c=944&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Hungary |publisher=International Monetary Fund |accessdate=18 April 2012}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $19,891<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal_year = २०११ | GDP_nominal = $१४०.३०३विलयन<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $१३,०४५<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = २४.९६ | Gini_year = २००८ | Gini_rank = ३औँ | Gini_category = <span style="color:#090;white-space:nowrap;">low</span> | sovereignty_type = [[History of Hungary|Foundation]] | established_event1 = Foundation | established_date1 = ८९५ | established_event2 = Christian kingdom | established_date2 = १००० | established_event3 = Current republic | established_date3 = २३ अक्टोबर १९८९ | HDI = 0.854 <!--number only--> | HDI_year = २०१९ | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ४०औ | HDI_category = <span style="color:#090;white-space:nowrap;">very high</span> | currency = [[Hungarian forint|Forint]] | currency_code = HUF | country_code = hu | time_zone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = {{unbulleted list |yyyy.mm.dd |yyyy.[[Roman numerals|{{smallcaps|mm}}]].dd ([[Common Era|CE]])}} | drives_on = दायाँ | cctld = [[.hu]]^a | calling_code = ३६ | ISO_3166-1_alpha2 = HU | ISO_3166-1_alpha3 = HUN | ISO_3166-1_numeric = ३४८ | sport_code = HUN | vehicle_code = H | footnote_a = Also [[.eu]] as part of the European Union. }} '''हङ्गेरी''' {{IPAc-en|audio=en-us-Hungary.ogg|ˈ|h|ʌ|ŋ|ɡ|ər|i}} ({{lang-hu|Magyarország}} {{IPA-hu|ˈmɒɟɒrorsaːɡ||hu-Magyarország.ogg}}) [[मध्य युरोप]]मा अवस्थित [[भूपरिवेष्ठित राष्ट्र]] हो । {{stub}} == जनसङ्ख्या == == इतिहास == == राज्यनीति == == अर्थतन्त्र == == धर्म == == जीवनशैली == == अरु सम्बन्धित विषयहरू == ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{युरोपेली संघका सदस्यहरू}} == सन्दर्भ सूची == {{Reflist|30em}} == बाहिरी लिङ्कहरू == {{Sister project links|Hungary}} * [http://www.parlament.hu/parl_en.htm Official site of the National Assembly] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-h/hungary.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514230722/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-h/hungary.html |date=2011-05-14 }} * {{CIA World Factbook link|hu|Hungary}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/hungary.htm Hungary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719175444/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/hungary.htm |date=2011-07-19 }} at ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Europe/Hungary}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17380792 Hungary profile] from the [[BBC News]] * {{Wikiatlas|Hungary}} * {{osmrelation-inline|21335}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.megaport.hu/hungary Hungary Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515203431/http://megaport.hu/hungary/ |date=2011-05-15 }} * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Hungary:_Primary_Documents History of Hungary: Primary Documents] * [https://web.archive.org/web/20141217082036/http://www.hungarianhistory.com/ History of Hungary] from ''The Corvinus Library'' * [http://www.bh.org.il/V-Exh/hungary/index.html In The Land of Hagar: The Jews of Hungary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127051117/http://www.bh.org.il/V-Exh/hungary/index.html |date=2005-11-27 }} a virtual exhibition * [http://translations.bookfinder.hu/indexa.htm Translation of Hungarian literary works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001209172700/http://translations.bookfinder.hu/indexa.htm |date=2000-12-09 }} database * [http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm Agricultural land use profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204115841/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm |date=2008-12-04 }} * [http://funzine.hu/ Your most up-to-date guide to Hungary] * [http://www.politics.hu/20120102/details-on-hungarys-new-constitution/ Details on Hungary’s new Constitution] {{EU}} {{Europe}} {{Commonscat|Hungary}} [[श्रेणी:हङ्गेरी| ]] [[श्रेणी:देशहरू]] [[श्रेणी:युरोप]] q3iw2pfcgh60aptwypk389moli02i3i 0 2757 1392082 1384849 2026-09-30T10:55:23Z Chiranjivi gyawali 81165 1392082 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = गुल्मी जिल्ला | type = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | image_skyline = Mountain view 2 from Gulmi District.jpg | image_alt = | image_caption = गुल्मी जिल्लाबाट उच्च हिमालयको दृश्य | image_map = Gulmi Province5 locator.png | map_alt = | map_caption = लुम्बिनी प्रदेशमा गुल्मीको (गाढा पहेँलो) स्थान | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|राष्ट्र]] | subdivision_name = {{NPL}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | government_type = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]] | governing_body = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]], गुल्मी | seat_type = सदरमुकाम | seat = [[तम्घास]] | area_magnitude = 1_E+10 | area_footnotes = | area_total_km2 = 1149 | area_note = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_footnotes = | population_total = 2,46,836 | population_as_of = २०२१ | population_density_km2 = auto | population_note = | population_rank = | timezone1 = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset1 = +०५:४५ | website = [http://ddcgulmi.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''गुल्मी जिल्ला''' [[नेपाल]]को [[लुम्बिनी प्रदेश]]को एक [[जिल्ला]] हो। यो जिल्लाको सदरमुकाम [[तम्घास]] हो। यो जिल्लालाई पूर्वमा [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] र [[पर्वत जिल्ला]], दक्षिणमा [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] र [[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]], उत्तरमा [[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]] र पश्चिममा [[प्युठान जिल्ला]]ले घेरेको छ। यो जिल्ला [[कफी]] खेतीको लागि प्रख्यात छ। गुल्मी जिल्लामा उत्पादित कफी नेपाली तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत लोकप्रिय रहेको छ।<ref>{{Cite web |last=खड्का |first=गङ्गा |title=गुल्मीको पहिचान कफी |url=https://www.annapurnapost.com/news/112017/ |access-date=2025-06-25 |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली}}</ref> [[माघे सङ्क्रान्ति]] जस्ता चाडपर्वहरू पर्यटक र स्थानीय दुवैमा लोकप्रिय छन्।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=गुल्मी जिल्ला : एक सङ्क्षिप्त परिचय |url=https://lokpati.com/2020/01/61691/ |access-date=2023-06-28 |website=लाेकपाटी |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628112306/https://lokpati.com/2020/01/61691/ |archive-date=2023-06-28 }}</ref> ==नामाकरण== [[संस्कृत]]मा [[सैनिक]] वा पल्टन भएको ठाउँलाई '''गुल्म''' भनिने र सामरिक महत्त्व बोकेको हालको गुल्मी क्षेत्रमा पनि [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि काल]] र [[मल्ल वंश|मध्य काल]]मा सैनिक छाउनी रहेकोले यस स्थानलाई '''गुल्मी''' भनी नामाकरण गरिएको हो भन्ने भनाई रहेको छ।<ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.np/books/edition/Mec%25C4%25ABdekhi_mah%25C4%2581k%25C4%2581l%25C4%25AB/EDBGAQAAIAAJ |title=मेचीदेखि महाकाली, भाग ३ |date=वि.सं. २०३१ |publisher=श्री ५ को सरकार सञ्चार मन्त्रालय, सूचना विभाग |page=७२५ |language=नेपाली}}</ref>लिच्छवि कालमा यो ठाउँ गढी गुल्म [[गण्डकी नदी]]को छेउको छाउनी भनिन्थ्यो। यहाँ गुल्मी चारपाला भन्ने ठाउँ पनि छ। जसलाई गुल्मीकोट पनि भनिन्थ्यो। यसैका आधारमा यस जिल्लाको नाम गुल्मी रहेको हो भन्ने भनाई पनि पाइन्छ। == प्रशासनिक विभाजन == जिल्लामा २ नगरपालिका र १० गाउँपालिकाहरू गरि १२ वटा [[नेपालमा स्थानीय सरकार|स्थानीय तह]]हरू रहेका छन्।<ref>{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}</ref> == पर्यटकिय स्थलहरु == १. रिसिकेश मन्दिर रिडि २. गुल्मि, पाल्पा र स्याङजा जोड्ने तिन मुखे पुल {| class="wikitable sortable" |+गुल्मी जिल्लाका स्थानीय तहहरू !क्रम !स्थानीय तहहरू !समावेश गाविसहरू !वडा सङ्ख्या !केन्द्र !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) |- |१ |[[रेसुङ्गा नगरपालिका]] |[[तम्घास]], [[सिमीचौर]], [[अर्खले]], [[दुबिचौर]],[[पराल्मी]] र [[नयाँगाउँ, गुल्मी|नयाँगाउँ]] (८ र ९) |१४ |[[तम्घास]] |३१,५५१ |८३.७४ |३८० |- |२ |[[मुसिकोट नगरपालिका, गुल्मी|मुसिकोट नगरपालिका]] |[[अर्लाङकोट]], [[आँपचौर]], [[कुर्घा]], [[बडागाउँ, गुल्मी|बडागाउँ]], [[मुसिकोट, गुल्मी|मुसिकोट]], [[वामीटक्सार]], [[पौंदी अमराई]] र [[नेटा, गुल्मी|नेटा]] ( १,२,३ र ४) |९ |[[वामीटक्सार]] |२८,४५४ |११४.७४ |२५० |- |३ |[[मालिका गाउँपालिका, गुल्मी|मालिका गाउँपालिका]] |[[अर्खवाङ]], [[ह्वाङ्दी]], [[अर्जे]], [[दर्लिङ]], [[घमिर]], [[मर्भुङ]], [[छापहिले]] र [[नेटा, गुल्मी|नेटा]] (५-९) |८ |[[अर्खवाङ]] |२०,०७५ |९२.४९ |२२० |- |४ |[[मदाने गाउँपालिका]] |[[अग्लुङ]], [[बाँझकटेरी]], [[भनभने]], [[मलायागिरी]], [[म्यालपोखरी]], [[पुर्कोटदह]] र [[सिर्सेनी]] |७ |[[पुर्कोटदह]] |२०,०२२ |९४.५२ |२१० |- |५ |[[धुर्कोट गाउँपालिका]] |[[वाग्ला]], [[वस्तु]], [[धुर्कोट रजस्थल]], [[जैसीथोक]], [[हाडहाडे]], [[नयाँगाउँ, गुल्मी|नयाँगाउँ]] (१-७) र [[पीपलधारा]] |७ |[[जैसीथोक]] |१८,८१४ |८६.३२ |२२० |- |६ |[[रुरुक्षेत्र गाउँपालिका]] |[[रिमुवा]], [[रुरु]], [[थानपति, गुल्मी|थानपति]], [[ग्वादी]], [[बलेटक्सार]] र [[बम्घा]] |६ |[[बलेटक्सार]] |१६,५९७ |६७.३८ |२५० |- |७ |[[इस्मा गाउँपालिका]] |[[हस्तीचौर]], [[दर्लामचौर]], [[इस्मा रजस्थल]], [[दोहली]] र [[अमरपुर, गुल्मी|अमरपुर]] |६ |[[इस्मा रजस्थल]] |१८,५२९ |८१.८८ |२३० |- |८ |[[गुल्मीदरबार गाउँपालिका]] |[[वीरबास]], [[दरबार देवीस्थान]], [[गौँडाकोट]], [[अमर अर्बाथोक]], [[जुभुङ]] र [[बलिथुम]] |७ |[[गौँडाकोट]] |१९,२९६ |७९.९९ |२४० |- |९ |[[चन्द्रकोट गाउँपालिका]] |[[दिब्रुङ]], [[बिसुखर्क]], [[हर्राचौर]], [[शान्तिपुर, गुल्मी|शान्तिपुर]], [[ग्वाघा]], [[हरेवा]], [[रूपाकोट, गुल्मी|रुपाकोट]] र [[तुराङ]] |८ |[[शान्तिपुर, गुल्मी|शान्तिपुर]] |१८,६६२ |१०५.७३ |१८० |- |१० |[[कालीगण्डकी गाउँपालिका, गुल्मी|कालिगण्डकी गाउँपालिका]] |[[पुर्तिघाट|पूर्तिघाट]], [[फोक्सिङ]], [[हर्मिचौर]], [[अर्बेनी]], [[जयखानी]], [[खड्गकोट]] र [[भुर्तुङ]] |७ |[[पुर्तिघाट|पूर्तिघाट]] |१५,०४४ |१०१.०४ |१५० |- |११ |[[सत्यवती गाउँपालिका]] |[[अस्लेवा]], [[ठूलो लुम्पेक]], [[जोहाङ]], [[जुनिया]], [[भार्से]], [[हँसरा]] र [[लिम्घा]] |८ |[[जोहाङ]] |१९,४७३ |११५.९२ |१७० |- |१२ |[[छत्रकोट गाउँपालिका]] |[[हर्दिनेटा]], [[हुँगा]], [[खर्ज्याङ]], [[पल्लीकोट]], [[दौँघा]] र [[दिगाम]] |६ |[[हर्दिनेटा]] |१९,३५७ |८७.०१ |२२० |} [[चित्र:NepalGulmiDistrictmap.png|अङ्गुठाकार|गुल्मी जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{गुल्मी जिल्लाका गाविसहरू}} {{नेपालका जिल्लाहरू}} [[श्रेणी:गुल्मी जिल्ला]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरू]] t2gdt7kh07zsi1vi9l08t1cqnwes4n3 1392083 1392082 2026-09-30T11:01:28Z Chiranjivi gyawali 81165 1392083 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = गुल्मी जिल्ला | type = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | image_skyline = Mountain view 2 from Gulmi District.jpg | image_alt = | image_caption = गुल्मी जिल्लाबाट उच्च हिमालयको दृश्य | image_map = Gulmi Province5 locator.png | map_alt = | map_caption = लुम्बिनी प्रदेशमा गुल्मीको (गाढा पहेँलो) स्थान | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|राष्ट्र]] | subdivision_name = {{NPL}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | government_type = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]] | governing_body = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]], गुल्मी | seat_type = सदरमुकाम | seat = [[तम्घास]] | area_magnitude = 1_E+10 | area_footnotes = | area_total_km2 = 1149 | area_note = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_footnotes = | population_total = 2,46,836 | population_as_of = २०२१ | population_density_km2 = auto | population_note = | population_rank = | timezone1 = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset1 = +०५:४५ | website = [http://ddcgulmi.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''गुल्मी जिल्ला''' [[नेपाल]]को [[लुम्बिनी प्रदेश]]को एक [[जिल्ला]] हो। यो जिल्लाको सदरमुकाम [[तम्घास]] हो। यो जिल्लालाई पूर्वमा [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] र [[पर्वत जिल्ला]], दक्षिणमा [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] र [[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]], उत्तरमा [[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]] र पश्चिममा [[प्युठान जिल्ला]]ले घेरेको छ। यो जिल्ला [[कफी]] खेतीको लागि प्रख्यात छ। गुल्मी जिल्लामा उत्पादित कफी नेपाली तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत लोकप्रिय रहेको छ।<ref>{{Cite web |last=खड्का |first=गङ्गा |title=गुल्मीको पहिचान कफी |url=https://www.annapurnapost.com/news/112017/ |access-date=2025-06-25 |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली}}</ref> [[माघे सङ्क्रान्ति]] जस्ता चाडपर्वहरू पर्यटक र स्थानीय दुवैमा लोकप्रिय छन्।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=गुल्मी जिल्ला : एक सङ्क्षिप्त परिचय |url=https://lokpati.com/2020/01/61691/ |access-date=2023-06-28 |website=लाेकपाटी |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628112306/https://lokpati.com/2020/01/61691/ |archive-date=2023-06-28 }}</ref> ==नामाकरण== [[संस्कृत]]मा [[सैनिक]] वा पल्टन भएको ठाउँलाई '''गुल्म''' भनिने र सामरिक महत्त्व बोकेको हालको गुल्मी क्षेत्रमा पनि [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि काल]] र [[मल्ल वंश|मध्य काल]]मा सैनिक छाउनी रहेकोले यस स्थानलाई '''गुल्मी''' भनी नामाकरण गरिएको हो भन्ने भनाई रहेको छ।<ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.np/books/edition/Mec%25C4%25ABdekhi_mah%25C4%2581k%25C4%2581l%25C4%25AB/EDBGAQAAIAAJ |title=मेचीदेखि महाकाली, भाग ३ |date=वि.सं. २०३१ |publisher=श्री ५ को सरकार सञ्चार मन्त्रालय, सूचना विभाग |page=७२५ |language=नेपाली}}</ref>लिच्छवि कालमा यो ठाउँ गढी गुल्म [[गण्डकी नदी]]को छेउको छाउनी भनिन्थ्यो। यहाँ गुल्मी चारपाला भन्ने ठाउँ पनि छ। जसलाई गुल्मीकोट पनि भनिन्थ्यो। यसैका आधारमा यस जिल्लाको नाम गुल्मी रहेको हो भन्ने भनाई पनि पाइन्छ। == प्रशासनिक विभाजन == जिल्लामा २ नगरपालिका र १० गाउँपालिकाहरू गरि १२ वटा [[नेपालमा स्थानीय सरकार|स्थानीय तह]]हरू रहेका छन्।<ref>{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}</ref> == पर्यटकिय स्थलहरु == १. रिसिकेश मन्दिर (रिडि) २. गुल्मि, पाल्पा र स्याङजा जोड्ने तिन मुखे पुल ३. थोर्गा कोट (उखु तथा गुड विसेष) {| class="wikitable sortable" |+गुल्मी जिल्लाका स्थानीय तहहरू !क्रम !स्थानीय तहहरू !समावेश गाविसहरू !वडा सङ्ख्या !केन्द्र !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) |- |१ |[[रेसुङ्गा नगरपालिका]] |[[तम्घास]], [[सिमीचौर]], [[अर्खले]], [[दुबिचौर]],[[पराल्मी]] र [[नयाँगाउँ, गुल्मी|नयाँगाउँ]] (८ र ९) |१४ |[[तम्घास]] |३१,५५१ |८३.७४ |३८० |- |२ |[[मुसिकोट नगरपालिका, गुल्मी|मुसिकोट नगरपालिका]] |[[अर्लाङकोट]], [[आँपचौर]], [[कुर्घा]], [[बडागाउँ, गुल्मी|बडागाउँ]], [[मुसिकोट, गुल्मी|मुसिकोट]], [[वामीटक्सार]], [[पौंदी अमराई]] र [[नेटा, गुल्मी|नेटा]] ( १,२,३ र ४) |९ |[[वामीटक्सार]] |२८,४५४ |११४.७४ |२५० |- |३ |[[मालिका गाउँपालिका, गुल्मी|मालिका गाउँपालिका]] |[[अर्खवाङ]], [[ह्वाङ्दी]], [[अर्जे]], [[दर्लिङ]], [[घमिर]], [[मर्भुङ]], [[छापहिले]] र [[नेटा, गुल्मी|नेटा]] (५-९) |८ |[[अर्खवाङ]] |२०,०७५ |९२.४९ |२२० |- |४ |[[मदाने गाउँपालिका]] |[[अग्लुङ]], [[बाँझकटेरी]], [[भनभने]], [[मलायागिरी]], [[म्यालपोखरी]], [[पुर्कोटदह]] र [[सिर्सेनी]] |७ |[[पुर्कोटदह]] |२०,०२२ |९४.५२ |२१० |- |५ |[[धुर्कोट गाउँपालिका]] |[[वाग्ला]], [[वस्तु]], [[धुर्कोट रजस्थल]], [[जैसीथोक]], [[हाडहाडे]], [[नयाँगाउँ, गुल्मी|नयाँगाउँ]] (१-७) र [[पीपलधारा]] |७ |[[जैसीथोक]] |१८,८१४ |८६.३२ |२२० |- |६ |[[रुरुक्षेत्र गाउँपालिका]] |[[रिमुवा]], [[रुरु]], [[थानपति, गुल्मी|थानपति]], [[ग्वादी]], [[बलेटक्सार]] र [[बम्घा]] |६ |[[बलेटक्सार]] |१६,५९७ |६७.३८ |२५० |- |७ |[[इस्मा गाउँपालिका]] |[[हस्तीचौर]], [[दर्लामचौर]], [[इस्मा रजस्थल]], [[दोहली]] र [[अमरपुर, गुल्मी|अमरपुर]] |६ |[[इस्मा रजस्थल]] |१८,५२९ |८१.८८ |२३० |- |८ |[[गुल्मीदरबार गाउँपालिका]] |[[वीरबास]], [[दरबार देवीस्थान]], [[गौँडाकोट]], [[अमर अर्बाथोक]], [[जुभुङ]] र [[बलिथुम]] |७ |[[गौँडाकोट]] |१९,२९६ |७९.९९ |२४० |- |९ |[[चन्द्रकोट गाउँपालिका]] |[[दिब्रुङ]], [[बिसुखर्क]], [[हर्राचौर]], [[शान्तिपुर, गुल्मी|शान्तिपुर]], [[ग्वाघा]], [[हरेवा]], [[रूपाकोट, गुल्मी|रुपाकोट]] र [[तुराङ]] |८ |[[शान्तिपुर, गुल्मी|शान्तिपुर]] |१८,६६२ |१०५.७३ |१८० |- |१० |[[कालीगण्डकी गाउँपालिका, गुल्मी|कालिगण्डकी गाउँपालिका]] |[[पुर्तिघाट|पूर्तिघाट]], [[फोक्सिङ]], [[हर्मिचौर]], [[अर्बेनी]], [[जयखानी]], [[खड्गकोट]] र [[भुर्तुङ]] |७ |[[पुर्तिघाट|पूर्तिघाट]] |१५,०४४ |१०१.०४ |१५० |- |११ |[[सत्यवती गाउँपालिका]] |[[अस्लेवा]], [[ठूलो लुम्पेक]], [[जोहाङ]], [[जुनिया]], [[भार्से]], [[हँसरा]] र [[लिम्घा]] |८ |[[जोहाङ]] |१९,४७३ |११५.९२ |१७० |- |१२ |[[छत्रकोट गाउँपालिका]] |[[हर्दिनेटा]], [[हुँगा]], [[खर्ज्याङ]], [[पल्लीकोट]], [[दौँघा]] र [[दिगाम]] |६ |[[हर्दिनेटा]] |१९,३५७ |८७.०१ |२२० |} [[चित्र:NepalGulmiDistrictmap.png|अङ्गुठाकार|गुल्मी जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{गुल्मी जिल्लाका गाविसहरू}} {{नेपालका जिल्लाहरू}} [[श्रेणी:गुल्मी जिल्ला]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरू]] 9ngfcvcfswnadqgkunwkdsp7z61wn0k 1392084 1392083 2026-09-30T11:04:48Z Chiranjivi gyawali 81165 /* पर्यटकिय स्थलहरु */ 1392084 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = गुल्मी जिल्ला | type = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | image_skyline = Mountain view 2 from Gulmi District.jpg | image_alt = | image_caption = गुल्मी जिल्लाबाट उच्च हिमालयको दृश्य | image_map = Gulmi Province5 locator.png | map_alt = | map_caption = लुम्बिनी प्रदेशमा गुल्मीको (गाढा पहेँलो) स्थान | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|राष्ट्र]] | subdivision_name = {{NPL}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | government_type = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]] | governing_body = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]], गुल्मी | seat_type = सदरमुकाम | seat = [[तम्घास]] | area_magnitude = 1_E+10 | area_footnotes = | area_total_km2 = 1149 | area_note = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_footnotes = | population_total = 2,46,836 | population_as_of = २०२१ | population_density_km2 = auto | population_note = | population_rank = | timezone1 = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset1 = +०५:४५ | website = [http://ddcgulmi.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''गुल्मी जिल्ला''' [[नेपाल]]को [[लुम्बिनी प्रदेश]]को एक [[जिल्ला]] हो। यो जिल्लाको सदरमुकाम [[तम्घास]] हो। यो जिल्लालाई पूर्वमा [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] र [[पर्वत जिल्ला]], दक्षिणमा [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] र [[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]], उत्तरमा [[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]] र पश्चिममा [[प्युठान जिल्ला]]ले घेरेको छ। यो जिल्ला [[कफी]] खेतीको लागि प्रख्यात छ। गुल्मी जिल्लामा उत्पादित कफी नेपाली तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत लोकप्रिय रहेको छ।<ref>{{Cite web |last=खड्का |first=गङ्गा |title=गुल्मीको पहिचान कफी |url=https://www.annapurnapost.com/news/112017/ |access-date=2025-06-25 |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली}}</ref> [[माघे सङ्क्रान्ति]] जस्ता चाडपर्वहरू पर्यटक र स्थानीय दुवैमा लोकप्रिय छन्।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=गुल्मी जिल्ला : एक सङ्क्षिप्त परिचय |url=https://lokpati.com/2020/01/61691/ |access-date=2023-06-28 |website=लाेकपाटी |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628112306/https://lokpati.com/2020/01/61691/ |archive-date=2023-06-28 }}</ref> ==नामाकरण== [[संस्कृत]]मा [[सैनिक]] वा पल्टन भएको ठाउँलाई '''गुल्म''' भनिने र सामरिक महत्त्व बोकेको हालको गुल्मी क्षेत्रमा पनि [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि काल]] र [[मल्ल वंश|मध्य काल]]मा सैनिक छाउनी रहेकोले यस स्थानलाई '''गुल्मी''' भनी नामाकरण गरिएको हो भन्ने भनाई रहेको छ।<ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.np/books/edition/Mec%25C4%25ABdekhi_mah%25C4%2581k%25C4%2581l%25C4%25AB/EDBGAQAAIAAJ |title=मेचीदेखि महाकाली, भाग ३ |date=वि.सं. २०३१ |publisher=श्री ५ को सरकार सञ्चार मन्त्रालय, सूचना विभाग |page=७२५ |language=नेपाली}}</ref>लिच्छवि कालमा यो ठाउँ गढी गुल्म [[गण्डकी नदी]]को छेउको छाउनी भनिन्थ्यो। यहाँ गुल्मी चारपाला भन्ने ठाउँ पनि छ। जसलाई गुल्मीकोट पनि भनिन्थ्यो। यसैका आधारमा यस जिल्लाको नाम गुल्मी रहेको हो भन्ने भनाई पनि पाइन्छ। == प्रशासनिक विभाजन == जिल्लामा २ नगरपालिका र १० गाउँपालिकाहरू गरि १२ वटा [[नेपालमा स्थानीय सरकार|स्थानीय तह]]हरू रहेका छन्।<ref>{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=२० असोज २०८२ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=नेपाली}}</ref> == पर्यटकिय स्थलहरु == १. रिसिकेश मन्दिर (रिडि) २. गुल्मि, पाल्पा र स्याङजा जोड्ने तिन मुखे पुल ३. थोर्गा कोट (उखु तथा गुड विसेष) {| class="wikitable sortable" |+गुल्मी जिल्लाका स्थानीय तहहरू !क्रम !स्थानीय तहहरू !समावेश गाविसहरू !वडा सङ्ख्या !केन्द्र !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) |- |१ |[[रेसुङ्गा नगरपालिका]] |[[तम्घास]], [[सिमीचौर]], [[अर्खले]], [[दुबिचौर]],[[पराल्मी]] र [[नयाँगाउँ, गुल्मी|नयाँगाउँ]] (८ र ९) |१४ |[[तम्घास]] |३१,५५१ |८३.७४ |३८० |- |२ |[[मुसिकोट नगरपालिका, गुल्मी|मुसिकोट नगरपालिका]] |[[अर्लाङकोट]], [[आँपचौर]], [[कुर्घा]], [[बडागाउँ, गुल्मी|बडागाउँ]], [[मुसिकोट, गुल्मी|मुसिकोट]], [[वामीटक्सार]], [[पौंदी अमराई]] र [[नेटा, गुल्मी|नेटा]] ( १,२,३ र ४) |९ |[[वामीटक्सार]] |२८,४५४ |११४.७४ |२५० |- |३ |[[मालिका गाउँपालिका, गुल्मी|मालिका गाउँपालिका]] |[[अर्खवाङ]], [[ह्वाङ्दी]], [[अर्जे]], [[दर्लिङ]], [[घमिर]], [[मर्भुङ]], [[छापहिले]] र [[नेटा, गुल्मी|नेटा]] (५-९) |८ |[[अर्खवाङ]] |२०,०७५ |९२.४९ |२२० |- |४ |[[मदाने गाउँपालिका]] |[[अग्लुङ]], [[बाँझकटेरी]], [[भनभने]], [[मलायागिरी]], [[म्यालपोखरी]], [[पुर्कोटदह]] र [[सिर्सेनी]] |७ |[[पुर्कोटदह]] |२०,०२२ |९४.५२ |२१० |- |५ |[[धुर्कोट गाउँपालिका]] |[[वाग्ला]], [[वस्तु]], [[धुर्कोट रजस्थल]], [[जैसीथोक]], [[हाडहाडे]], [[नयाँगाउँ, गुल्मी|नयाँगाउँ]] (१-७) र [[पीपलधारा]] |७ |[[जैसीथोक]] |१८,८१४ |८६.३२ |२२० |- |६ |[[रुरुक्षेत्र गाउँपालिका]] |[[रिमुवा]], [[रुरु]], [[थानपति, गुल्मी|थानपति]], [[ग्वादी]], [[बलेटक्सार]] र [[बम्घा]] |६ |[[बलेटक्सार]] |१६,५९७ |६७.३८ |२५० |- |७ |[[इस्मा गाउँपालिका]] |[[हस्तीचौर]], [[दर्लामचौर]], [[इस्मा रजस्थल]], [[दोहली]] र [[अमरपुर, गुल्मी|अमरपुर]] |६ |[[इस्मा रजस्थल]] |१८,५२९ |८१.८८ |२३० |- |८ |[[गुल्मीदरबार गाउँपालिका]] |[[वीरबास]], [[दरबार देवीस्थान]], [[गौँडाकोट]], [[अमर अर्बाथोक]], [[जुभुङ]] र [[बलिथुम]] |७ |[[गौँडाकोट]] |१९,२९६ |७९.९९ |२४० |- |९ |[[चन्द्रकोट गाउँपालिका]] |[[दिब्रुङ]], [[बिसुखर्क]], [[हर्राचौर]], [[शान्तिपुर, गुल्मी|शान्तिपुर]], [[ग्वाघा]], [[हरेवा]], [[रूपाकोट, गुल्मी|रुपाकोट]] र [[तुराङ]] |८ |[[शान्तिपुर, गुल्मी|शान्तिपुर]] |१८,६६२ |१०५.७३ |१८० |- |१० |[[कालीगण्डकी गाउँपालिका, गुल्मी|कालिगण्डकी गाउँपालिका]] |[[पुर्तिघाट|पूर्तिघाट]], [[फोक्सिङ]], [[हर्मिचौर]], [[अर्बेनी]], [[जयखानी]], [[खड्गकोट]] र [[भुर्तुङ]] |७ |[[पुर्तिघाट|पूर्तिघाट]] |१५,०४४ |१०१.०४ |१५० |- |११ |[[सत्यवती गाउँपालिका]] |[[अस्लेवा]], [[ठूलो लुम्पेक]], [[जोहाङ]], [[जुनिया]], [[भार्से]], [[हँसरा]] र [[लिम्घा]] |८ |[[जोहाङ]] |१९,४७३ |११५.९२ |१७० |- |१२ |[[छत्रकोट गाउँपालिका]] |[[हर्दिनेटा]], [[हुँगा]], [[खर्ज्याङ]], [[पल्लीकोट]], [[दौँघा]] र [[दिगाम]] |६ |[[हर्दिनेटा]] |१९,३५७ |८७.०१ |२२० |} [[चित्र:NepalGulmiDistrictmap.png|अङ्गुठाकार|गुल्मी जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{गुल्मी जिल्लाका गाविसहरू}} {{नेपालका जिल्लाहरू}} [[श्रेणी:गुल्मी जिल्ला]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरू]] r9b4pmkcl5kyacqt7uqqkh6jx80nnk8 0 6412 1391971 1391940 2026-09-29T12:28:37Z Bishaldev100 28807 /* अंग्रेज कम्पनी सरकार */ 1391971 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox royalty | name = पृथ्वीनारायण शाह | title = [[श्री ५]] [[महाराज|बडामहाराजाधिराज सरकार]] <br /> हिन्दव धर्मोद्धारक <br /> (हिन्दू धर्मका संरक्षक) | image = Amar Chitrakar - Portrait of King Prithvi Narayan Shah.jpg | caption = श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह | succession1 = [[गोरखा राज्य|गोरखाका राजा]] | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]] | predecessor1 = [[नरभूपाल शाह]] | predecessor = ''पद स्थापित'' | successor1 = ''पद खारेज'' <br /> {{small|(''स्वयं [[नेपालका राजा]]को रूपमा'')}} | successor = [[प्रतापसिंह शाह]] | royal house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = [[रानी कौसल्यावती|कौसल्यावती शाह]] | issue = [[प्रतापसिंह शाह]] <br> [[बहादुर शाह]] <br/> [[विलासकुमारी]] <br>रणसिंह शाह | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | birth_date = १७७९ पुष २७<ref>{{cite book|first=बाबुराम|last=आचार्य|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको सङ्क्षिप्त जीवनी - भाग १ |page=४२|language=नेपाली}}</ref> | death_date = १८३१ माघ १ (५२ वर्ष)<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> | reign = १८२५ असोज १० – १८३१ पुस २८ | reign1 = १७९९ चैत २१ – १८२५ असोज १० | spouses = {{plainlist| *{{marriage|[[इन्द्रकुमारी देवी]]|1794}} *{{marriage|[[नरेन्द्रलक्ष्मी शाह]]|1796}} }} | birth_place = [[गोरखा दरबार]], [[गोरखा राज्य]] (हाल को [[गोर्खा जिल्ला]], नेपाल | death_place = [[देवीघाट]], [[नेपाल अधिराज्य ]] (हाल को [[नुवाकोट जिल्ला]], नेपाल) }} '''''श्री ५ बडामहाराजाधिराज'' पृथ्वीनारायण शाह''' (वि.सं. १७७९ पुस २८ – १८३१ पुस २८) नेपालको पहिलो [[शाह वंश|शाहवंशि]]य राजा थिए। स-साना राज्यहरूमा बाँडिएका [[बाइसे राज्यहरू|बाईसे]] तथा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे]] राज्यहरूलाई एकत्रित गरेर एउटै देशको सृजना गर्ने यिनी आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माताको रूपमा चिनिन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=कृष्णराज गौतम|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> उनको सम्झनामा पुष २७ गते नेपालमा [[पृथ्वी जयन्ती|राष्ट्रिय एकता दिवस]] मनाउने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=योगी नरहरीनाथका दुर्लभ पुस्तक प्रदर्शनीमा राखिँदै|युआरएल=https://www.prasashan.com/2018/01/11/52650/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रशासन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> नेपालमा बि.सं. २००७ साल सम्म [[राणा वंश|राणा शासन]] थियो भने [[सात सालको क्रान्ति]] पश्चात् नेपालमा आएको प्रजातन्त्र पश्चात् [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले नेपालमा राष्ट्रपिता पृथ्वीनारायण शाहको जन्मोत्सव मनाउनु पर्छ भनेर प्रक्रिया सुरु गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज गौतम|शीर्षक=राष्ट्रनायकको अठोट|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/168615-1547173560.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले स-साना क्षेत्र जस्तै (भिरकोट, कास्की, लम्जुङ, गोरखा) मा राज्य गरिरहेको शाहवंशलाई पुरै नेपालको राजवंशमा रूपान्तरण गर्दै आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए।<ref>{{cite book|first=त्रिरत्न|last=मानन्धर|title=नेपालको एकीकरण|page=215|publisher=साझा प्रकाशन|location=काठमाडौँ|language=नेपाली}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले सुरू गरेको एकिकरण अभियान बढ्दै गएर नेपाल राज्यको सिमाना पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिष्टा नदी]], दक्षिणमा मगध र पश्चिममा [[सतलज नदी]] सम्म विस्तार भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुलसीराम वैद्य|शीर्षक=जसले नेपालको जग बसाए|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> बि.सं.१८७१ कात्तिक १८ गते सुरु भएको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] पश्चात् गरिएको [[सुगौली सन्धि]] सम्म यो भू-भाग नेपालको अधिनमा रहेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिका दिन ५२ वर्षको उमेरमा [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[देवीघाट]]मा मृत्यु भए तापनि [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] अभियान जेठी बुहारी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]], कान्छा छोरा [[बहादुर शाह]] लगायतले अगाडि बढाइ रहेका थिए।<section begin="अंश" /><section end="अंश" /> नेपाल एकिकरण अभियानको पूर्णविराम चाहीँ उनको पनाती [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]]का पालामा भएको नेपाल-अङ्ग्रेज [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]] पछि भएको थियो। वि.सं. १८७३ सालमा [[सुगौली सन्धि|सुगौलीको सन्धि]] नहुञ्जेल सम्म पुरा ७२ वर्षसम्म एकीकरण अभियान चलेको थियो। बि.सं. २००९ सालदेखि [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले सरकारसँग समन्वय गरेर एउटा समारोह समिति गठन गरी आफै त्यो समितिमा बसेर '''राष्ट्रिय एकता दिवस''' तथा '''[[पृथ्वी जयन्ती]]'''को रूपमा मनाउन प्रारम्भ गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.hamropatro.com/posts/articles-events/articles-events-prithibi-jayanti|शीर्षक=पृथ्वी जयन्ती / राष्ट्रिय एकता दिवस|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुष २७ गते बिहिबार [[गोरखा दरबार]]मा पिता [[नरभूपाल शाह]] आमा [[रानी कौसल्यावती]]को कोखमा भएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} शाहको हेरविचार महारानी [[चन्द्रप्रभावती]]ले गरेकी थिइन् र सुरूदेखि नै उनलाई [[रामायण]], [[महाभारत]] र पछि गएर शुक्रनीतिको ज्ञान दिइएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} धनुवाण, [[तरबार]], [[घोडसवारी]] दौड आदिमा पनि उनी निपूर्ण भएको मानिन्छ।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]] की राजकुमारी इन्द्रकुमारीसॅंग भएको थियो। गोरखा र मकवानपुरबीच ओहोर दोहोर गर्नु पर्दा उपत्यकाको भू-बनोट र त्यहाँको आर्थिक अवस्थालाई उनले राम्रोसँग नियालेका थिए। सो समयमा गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएन। त्यसैकारणले उनले अन्नपातले सम्पन्न र उन्नतिशील काठमाडौँ उपत्यकालाई विजय गर्ने मनसाय बनाइसकेका थिए।<ref>{{cite news|title=पृथ्वीनारायण शाह, राष्ट्रियता र समावेशी संस्कार|url=http://setopati.com/blog/22658/|accessdate=27 January 2015|publisher=सेतोपाटी|quote=अनुसन्धानकर्ता इतिहासकारहरूले भन्छन्, “गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएँन।” त्यसैकारणले राजाको मात्र होइन गोरखाली जनताको पनि राज्य विस्तार गर्ने चाहना थियो। यो कुरा पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशमा लेखिएको, “यी ३ नै देश (काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर) को राजा हुन पाया त हुँदो हो।” भन्ने उनको भनाइबाट स्पष्ट हुन्छ।|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118062029/http://setopati.com/blog/22658/|archive-date=18 January 2015}}</ref> वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ आएका पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा दरबारको तर्फबाट ल्याएका पगरी [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]]का राजा रणजित मल्ललाई दिए भने त्यसको कदरस्वरूप रणजित मल्लले राजकुमार वीरनरसिंह मल्लसँग उनको मितेरी लगाई दरबारमा स-सम्मान लामो अवधिसम्म राखेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : उत्तरबाट सुन किन्थे, दक्षिणबाट चाँदी, यस्तो थियो रणनीति|युआरएल=https://www.bizshala.com/story/-2786|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बिजशाला|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> गोरखा फर्किदा चाँगुनारायण, पशुपति र गुहेश्वरी पशुपतिनाथको दर्शन गर्न गएको कुरा थाहा पाई काठमाडौँका राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले उनलाई दरबारमा ल्याई उनीसँग मितेरी लगाएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मितेरी साइनोको मूल्य|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/58672|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref>[[चित्र:Idols_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|thumb|पृथ्वीनारायण शाह र उनका दुई रानीको शालिक, यो शालिक [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरवारमा]] रहेको छ।]] उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]का राजा [[हेमकर्ण सेन]]की छोरी इन्द्रकुमारी सँग वि.सं. १७९४ मा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=निष्णु थिङ|शीर्षक=विवाहको राजनीति|युआरएल=https://www.indigenousvoice.com/1058.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> मकवानपुर त्यसबेलाको एक शक्तिशाली राज्य भएकाले त्यससँग नाता जोडेर राजनीतिक लाभ लिने उद्देश्यले यो विवाह भएको थियो तर पछि [[हेमकर्ण सेन]] ले असमर्थता जनाएका थिएँ। उनको दोस्रो विवाह [[बनारस|काशी]]का [[अभिमानसिंह राजपुत]]की छोरी [[नरेन्द्रलक्ष्मी]]सँग भएको थियो। नरेन्द्रलक्ष्मीबाट [[प्रतापसिंह शाह]] र [[बहादुर शाह]]को जन्म भएको थियो। मितबुवा [[रणजित मल्ल]]ले वि.सं. १८०३ मा आफ्नो दरबारमा पाहुना भएर बसेको समय मितछोरा गोरखाली राजा पृथ्वीनारायणलाई उनको सेवासुसारका लागि नेवार जातिकी मैजुकन्या ‘उपहार’ दिएका हुन्। पृथ्वीनारायण नुवाकोट आएपछि ती मैजुकन्या उनको भित्रिनी (उपरानी) बनिन्। पृथ्वीनारायण शाहकी यी नेवार भित्रिनीतिरबाट एक छोराको जन्म भएको थियो। उनको नाम नरसिंह (रणसिंह) थियो। उनी [[प्रतापसिंह शाह]]को राज्यकालमा दरबारका एक [[चौतारिया|चौतरिया]] थिए।<ref>{{Cite web |title=किन ओझेलमा पारिइन् पृथ्वीनारायण शाहकी नेवार रानी? |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20230609-queen-of-prithbinarayan-shaha/7511 |access-date=2025-02-05 |website=Ukaalo |language=Nepali}}</ref> == शासनकाल == वि.सं. १७९९ मा राजा [[नरभूपाल शाह]]को मृत्यू भएपछि पृथ्वीनारायण २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा भएका थिएँ। उनले प्रचलित नियम अनुसार आफू राज-सिंहासनमा रहने बित्तिकै माहिला भाइ महिद्दाम्कीर्ति शाहलाई चौतारा पदवी दिएका थिएँ। आफ्ना मुख्यमन्त्री र सेनापति भर्ना गर्नलाई यस अघिका काजी विराज थापा बूढा भैसकेका हुनाले एक योग्य नवयुवकको खोजी गरिरहेका थिएँ। गोरखाका रैतीले [[भीमराज पाँडे]]का छोरा [[कालु पाँडे]] रोजेका र यिनले [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजासँग चलाखीका साथ सन्धी गरी राजनीतिमा योग्यता देखाएका हुनाले यिनैलाई कज्याईँ दिई मुख्यमन्त्री बनाएका थिएँ। राजा हुनुअगावै उनले वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ उपत्यकाको राजनीतिक रहनसहन राम्रोसँग अध्ययन गरिसकेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौँ उपत्यका र पूर्वी क्षेत्र विजय गर्ने इच्छा रहेकाले आफ्ना प्रवल विरोधी शक्ति [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा रिपुमर्दन शाहसंग वि.स. १७९९ मा एक सन्धि गरेका थिई जस अनुसार दुवै राज्यवीच मैत्री सम्बन्ध कायम गर्ने [[कास्की राज्य|कास्की]]को अर्घामाथि कब्जा गर्न सफल भएमा त्यहाँको काठ कास्कीलाई दिने आदि शर्तमा उल्लेख थियो। ===दोस्रो नुवाकोट आक्रमण === पिता नरभूपालको एकीकरणको सपना साकार पार्न वि.सं. १८०० मा [[विराज थापा मगर]] र [[महेश्वर पन्त]]को नेतृत्वमा उनले नुवाकोट आक्रमण गराएका थिएँ तर नुवाकोटबाट गोर्खालीहरूले पराजयको सामना गर्नु परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> === काशी यात्रा === नुवाकोटको युद्धमा पराजयको सामना गर्नुपरेकाले आवश्यक हातहतियारहरू सङ्कलनार्थ '''पृथ्वीनारायण शाह''' वनारस पुगेका थिएँ। उनले काशी जाँदा शासनको बागडोर जेठी आमा चन्द्रप्रभाका हातमा छोडेका थिएँ। पिता नरभूपालले पुण्य प्राप्त गरून् भनी काशीको यात्रा गरी आफ्नो [[भारद्वाज गोत्र|भारद्वाज]] गोत्रबाट काश्यप गोत्रमा [[गोत्र]] परिवर्तन गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन गोत्र परिवर्तन गरेका थिएँ पृथ्वीनारायण शाहले?|युआरएल=https://www.nepalipublic.com/news/4766|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाली पब्लिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> सोहि बेलामा तिर्थ गर्न भनी गएका जाजरकोटका राजा हरी शाहसँग उनले राज्य विस्तार गर्दा गोरखा र जाजरकोटले एक अर्कालाई वाधा र कुभलो नचिताउने कुराहरू बारे सन्धि गरेका थिएँ। ===नुवाकोट आक्रमण तथा विजय === दोस्रो पटक पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]को सेनापतित्वमा नुवाकोटमाथि हमला गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आधुनिक नेपाल राष्ट्रनिर्माणमा पृथ्वीनारायण शाहको भूमिका !|युआरएल=https://www.bidharthi.com/content/118|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=विद्यार्थी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> यस पटक गोर्खाका १२-२० वर्षसम्मका सबै युवाहरूलाई सशस्त्र तयारी गरीएको थियो भने सैनिकहरूको सङ्ख्या १ हजार भन्दा माथि थियो। यी मध्ये केही सैनिक खेतालाहरूको रूपमा नुवाकोट पुराइएको थियो। तत्पश्चात कालु पाँडेले नुवाकोट रक्षा तैनाथ रहेका जयन्त रानालाई गोर्खामा मिल्नु बाहेक उनको लागि अन्य भलाइ नभएको पत्र पठाएका थिए। तर जयन्त रानाले काठमाडौँ पुगी गोर्खालीहरूबाट सम्भावित आक्रमणको जानकारी दिँदै थप सैनिक र हातहतियार माग गरेका थिएँ। तर उपत्यकामा [[इन्द्रजात्रा]]को चहलपहल रहेकाले [[जयप्रकाश मल्ल]]ले जयन्त राणाको मागको उपेक्षा गरेका थिएँ। जयन्त रानाको छोरा शङ्खमणी राणाले नुवाकोटको सुरक्षामा तैनाथ रहेकको समयमा गोरखाबाट पृथ्वीनारायण शाह, दलदर्मन शाह, चौतारा विष्णु शाह, काजी [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]] आदिले नुवाकोटलाई घेरा हाली एकैपटक आक्रमण गरेका थिएँ। [[दलमर्दन शाह]]को हातबाट शखमणी राणाको मृत्यु भयो र पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> नुवाकोटमा गोरखालीहरूको कब्जा भएकाले नुवाकोटका सिपाहीहरू भागि वेलकोटमा अड्डा जमाई बसेकाले कालु पाँडेको तत्काल हमला नगर्ने सल्लाहलाई उपेक्षा गरी पृथ्वीनारायण शाहले वेलकोटमा हमला गरेका थिए। [[जयन्त राना]] यहाँ पक्राउ परेका थिए। ==नेपाल एकिकरणको प्रयत्न== [[चित्र:Prithvinarayanshah.jpg|thumb|राजा पृथ्वीनारायण शाह]] पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको महायात्रा सुरू गरी र कैयौँ स्थानलाई नेपाल राष्ट्रमा गाभेर ४ जात र ३६ वर्णको साझा फूलबारीको सृष्टि गरेका थिएँ<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चार जात छत्तीस वर्णको नेपाल|युआरएल=http://www.nepaltoday.com.np/home/politics_detail?id=4967|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref>। पृथ्वीनारायणको उद्देश्यलाई युगको मागका रूपमा इतिहासकारहरूले हेरेका छन्। तत्कालीन बाइसे र चौबिसे राज्यहरू, उपत्यकाका विभाजित मल्ल राज्यहरू, पूर्वका किराँत र लिम्बूवान क्षेत्रहरू सबैतिर एउटा सशक्त राष्ट्रवादी शक्तिको आवश्यकता बढ्दै गएको थियो, जसको स्थान पृथ्वीनारायण शाहले पाएका थिएँ। ===तनहुँमाथिको आक्रमण=== नुवाकोट र वेलकोटको विजयपछि गोरखालीहरूले लामीडाँडामा कब्जा गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहः जस्ले नेपालको यसरी एकिकरण गरेका थिएँ|युआरएल=https://www.maipokharinews.com/2020/01/pirthivi-naryan.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> तर तनहुँद्वारा लामीडाँडा कब्जा गर्ने इच्छा रहेकाले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] र गोरखालीहरूबीच भिडन्तको सम्भावना बढेको थियो। तर पृथ्वीनारायण शाहले गुरु गौरेश्वर पन्तलाई पठाई तनहुँको राजा सॅंग सन्धि गर्ने भन्ने खबर पठाएकाले तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनविच केही समय वार्तालाप भएपछि निर्धारित समयानुसार तिरमा लुकी बसेमा गोर्खाली सैनिकहरूले त्रिविक्रम सेनलाई बन्दी बनाई छोटो समयका लागि तनहुँमाथि कब्जा गरेका थिएँ। यस प्रकारको कामबाट लमजुङ, कास्की, पर्वत आदि क्रुद्ध हुने सम्भावना भएकाले वि.स. १८१० मा [[तनहुँ राज्य#त्रिविक्रम सेन द्वितीय|त्रिविक्रम सेन]]लाई मुक्त गरेका थिएँ। वि.स. १८१२ मा गोर्खाली सैनिकले लमजुङ र तनहुँका संयुक्त फौजसँग युद्ध गर्न परेको थियो। यस युद्धमा गोर्खाले ठुलो जनधनको क्षति बेहोर्न परेको थियो। तर पनि नालदुम, दहचोक, महादेव पोखरी, सिरानचोकको साथै कुलेखानि, इपा, माल्टा आदिमा कब्जा भएकाले गोरखाको सिमाना मकवानपुरसम्म पुग्यो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण=== वि.स. १८१४ मा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा आक्रमण गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जोगी पाल्न गरिबलाई दस्तुर|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/162040|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यसमा गोरखाको तर्फ १२०० सैनिक थिएँ। तर कीर्तिपुरले काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका सैनिक समेत सहयोग मागेकाले किर्तिपुरतर्फ ३०० जति सैनिक थिएँ। यी दुईपक्षवीच बल्खु खोलामा ६ घन्टासम्म लडाइँ हुँदा धेरै गोरखालीहरूले [[वीरगति]] प्राप्त गरेका थिएँ। किर्तिपुरको कब्जामा परेका पृथ्वीनारायण शाह राजवध गर्न नहुने नैतिक नियमको कारणले मात्र यहाँ बाचेका थिएँ। कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा विरगती प्राप्त गरेका काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]का ठाउँमा उनको छोरा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]]लाई र सेनापति पदमा [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]का छोरा [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई नियुक्त गरी सैनिक पुनर्गठन गर्ने अभिभारा सुम्पिएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कालु पाँडेको बलिदानको इतिहासलाई स्मरण गर्नुपर्ने|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/47626|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> वि.स. १८१६ मा शिवपुरी र काभ्रेमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ। ===मकवानपुर विजय=== {{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} वि.स. १८१९ को भदौ महिनामा [[वंशराज पाँडे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]ले सङ्गठन गरेको सैनिक साथै [[महोद्दामकिर्ति शाह]], [[दलमर्दन शाह]], [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]], नन्दु शाह, [[दलजित शाह]]हरूका साथ पठाएको ठुलो सङ्ख्यामा [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]]मा आक्रमण गरेका थिएँ। यहा १० घन्टासम्म लडाइँ चलेको थियो र अन्तत: दिग्वन्ध्न सेनले आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मकवानपुरगढी र पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://sadrishya.com/2021/01/11/858/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===गोरखा माथि आक्रमण === वि.स. १८२० मा दिग्वन्धन सेनलाई मद्धत गर्ने निहुमा [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]]का राजा त्रिविक्रम सेन, [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को राजा [[मुकुन्द सेन]] तृतीय, [[कास्की जिल्ला|कास्की]]का राजा सिद्धिनारायण शाहको संयुक्त सैनिकले गोरखाको अधिनमा रहेको हर्मी, भिरकोट, धापकोट, चवाङ्गली, धौराली, लकान्कोटमाथि आक्रमण गरी लुटपाट गरेका थिएँ। ===किीर्तिपुरमाथि दोस्रो आक्रमण=== वि.स. १८२१ को भदौ महिनामा शुरप्रताप शाह, दलजित शाह र श्री हर्ष पन्तको नेतृत्वमा किर्तिपुर माथि दोस्रो आक्रमण भएको थियो। यस युद्धमा पनि कीर्तिपुरलाई पहिले जस्तै उपत्यकाबाट सैनिक सहयोग प्राप्त नभए पनि किर्तिपुरका जनताले गोर्खाली सैनिकलाई गोपुर किल्ला तोडी किर्तिपुरमा प्रवेश गर्ने मौका दिएनन्। यस युद्धमा कीर्तिपुरद्वारा निसाना लगाइएको तिरबाट शुरप्रतापको आँखा फुट्नुका साथै अन्य केही फौज फर्कन वाध्य भएका थिएँ।<ref name=परिचय>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वी नारायण शाहः एक सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://www.localsandesh.com/2018/01/11/3949/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि तेस्रो आक्रमण=== किर्तिपुरमाथि तेस्रो पटकको युद्धको नेतृत्व काजी वंशराज पाडेले लिएका थिएँ। उनले चारैतिरबाट गोपुर किल्लालाई घेरी खेतालाका रूपमा केही सैनिक कीर्तिपुर पठाएका थिएँ। त्यसबखत किर्तिपुरमा धान भित्राउने समय परेकाले वंशराज कीर्तिपुरेहरूलाई आत्मसम्पर्ण गर्न भनेका थिएँ। यो युद्धमा किर्तिपुरलाई छिमेकी राज्यहरूबाट सैनिक सहयोग भएको थिएँन। वि.स. १८२२ चैत ३ गते धनवन्त काजीले गोपुर किल्लामा आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह र कीर्तिपुर|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/83071?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===सल्यानसँगको सम्बन्ध=== वि.स १८२३ मा सल्यानी राजा श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभिम शाहसँग आफ्ना छोरी विलासकुमारीको विवाह गराई मैत्री सम्बन्ध कायम गरेका थिएँ। छिल्ली, दाङ, देउखरीलाई दाइजोको रूपमा दिएका थिएँ। ==काठमाडौँ उपत्यका माथिको आक्रमण== किर्तिपुर गोर्खाको कब्जामा पर्न गएका निकट भविष्यमै उपत्यकामा आक्रमण सम्भावना भएकाले जयप्रकाश मल्लले ललितपुर र भक्तपुरका राजाहरूसँग वैठक गरी गोर्खा सैनिकको विरुद्ध सशक्त सैनिक अभियान गर्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका थिएँ। तर ललितपुर र भक्तपुरका राजाले अनुकुल प्रतिक्रिया नजनाएकाको र गोर्खालीको पहिलो आक्रमण कान्तिपुरमै हुनेछ भन्ने ठानी [[जयप्रकाश मल्ल]]ले अङ्ग्रेजहरूसँग सैनिक तथा हातहतियारको सहयोग मागेका थिएँ। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई सहयोग गर्न वि.स. १८२३ मा किनलकको नेतृत्वमा २४०० सैनिक पूर्वी नेपालको [[सिन्धुलीगढी]] हुँदै काठमाडौँ तिर बढेको थियो। यो कुराको जानकारी पृथ्वीनारायण शाहलाई पहिले नै भएकाले [[सिन्धुलीगढी]]को रक्षार्थ बिरभद्र पाँडे र वीरभद्र उपाध्याय र वंशु गुरुङको समूह ढुङ्गेवासमाथि आइपुग्दा वंशु गुरुङले प्रत्यासित रूपमा चढाई गरे भने अघि बढीसकेको फौजमाथि वंशराज र वीरभद्र उपाध्यायको फौजले पौवागढीमा आक्रमण गरेकाले सारा अङ्ग्रेज फौज आफुसँग रहेको हातहतियार र बन्दुकहरू छाडी आफ्नो प्राण बचाउन जङ्गलतर्फ भागाभाग गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह आफैंले ‘अपरेसन’ गरेको त्यो युद्ध रणनीति|युआरएल=https://www.khabarhub.com/2019/20/66036/|कार्य=|प्रकाशक=खबरहब|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===कान्तिपुरमाथि आक्रमण=== पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकालाई चारैतर्फबाट घेरी नाकाबन्दी गरेकाले उपत्यकामा चरम आर्थिक सङ्कट छाएको थियो। त्यसमा पनि काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल कठोर विचार, घमण्डी र संकालु प्रवृतिका भएकाले रानी र भारदारहरू रिसाई उनलाई पदच्युत गरी उनका छोरा राज्यप्रकाश शाहलाई राजा बनाएका थिएँ। तर पछि उनले पुन: आफ्नो सत्ता प्राप्त गरे तर उनलाई आफ्नो छोरा, रानी र भारदारहरूको सहानुभूति प्राप्त भएन। आफ्नो शक्ति कायम राख्न विदेशी सैनिक झिकाई देवी देवताको गुठि मासेकाले धर्मप्राण नेपाली जनता क्षुब्ध भएका थिएँ भने विदेशी सैनिकलाई बढी तलब समेत दिने गरेकाले कान्तिपुरका सैनिकमा निराशा उत्पन्न भएको थियो। ===ललितपुरको पतन=== यस्तो स्थति बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले वि.स. १८२५ असोज १३ मा [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]]को समय पारि नरदेवी, टुडिखेल र भिमसेनस्थान गरी ३ तर्फबाट आक्रमण गरी कान्तिपुर माथि विजय गरेका थिएँ। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]] भागेर ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]]का गई शरण लिएका थिएँ। वि. स. १८२५ असोज २५ गते पृथ्वीनारायण शाहले धनवन्त र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]लाई ललितपुर पठाई आत्मसम्पर्ण गराउन पठाएका थिएँ। पाटनका राजा विना कुनै युद्ध भागेका थिएँ। ===भक्तपुर विजय=== {{मुख्य|भक्तपुरको युद्ध}} काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल र ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]] भागेर भक्तपुरका राजा [[रणजित मल्ल|रणजित मल्ल]]को शरणमा पुगेका थिए। राजा रणजित मल्लले आत्मासम्पर्णको सट्टा छिमेकी राज्य र अङ्ग्रेजसँग समेत सीक सहयोग मागेकाले अनावश्यक ढिलासुस्ती गर्न झुने सम्झी भक्तपुर माथि आक्रमण गर्न वंशराज पाण्डे, कहरसिंह बस्न्यात, रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंंह थापा, कालीदास खड्का आदिका साथ १५०० सशस्त्र फौज पठाएका थिएँ। भक्तपुरमा युद्ध भयो जसमा ठुलो जनधनको क्षति भएको थियो। झन्डै २००० भन्दा बढीको मृत्यु र ५०० भन्दा बढी घर ध्वस्त भएको थियो। हार स्वरूप वि.स. १८२६ मङ्सिर १ गते रणजित मल्लले आत्मसमर्पण गरे। यसै युद्धमा जयप्रकाश मल्लको खुट्टामा गोलि लागेको थियो। उनको इच्छा अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई पशुपति जाने व्यवस्था मिलाई दिएका थिएँ ६७ वर्षीय वयोवृद्ध मितबाबु रणजित मल्लले इच्छा बमोजिम उनलाई काशीबासको उचित व्यवस्था मिलाएका थिएँ। त्यहाँ पुगेको १८ महिना पछि उनको मृत्यु भएको थियो। ललितपुरका राजा तेजनरसिंह मल्लले कुनै इच्छा व्यक्त नगरेकाले उनलाई आजीवन भक्तपुर दरबारमा कैद गरिएको थियो। ==चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण== उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिस राज्य]] विजय गर्न वि.स. १८२८ मा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा घमासान युद्ध भएको थियो। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा [[केहरसिंह बस्न्यात]]सहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]], प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिएँ। यो पराजयले गोर्खालीहरूको महत्त्वकांक्ष, मान, प्रतिष्ठामा चोट लागेको थियो भने शत्रुहरूमा गोर्खा विरुद्ध कडा मुकाविला गरेमा विजय हुन् सकिन्छ भन्ने प्रतिरक्षात्मक भावना जागृत गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरणको इतिहास वैधानिकताको प्रश्न|युआरएल=https://nayayougbodh.com/opinion/2020/01/12/968429|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=युगबोध राष्ट्रिय दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==पूर्वी सेन राज्यसँग युद्ध == १८२८;भदौ १३ मा [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई पलञ्चोकबाट पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वतर्फ विस्तार गुर्न सेनापति बनाए। अमरसिंह थापालाई उनका नायब गराई २६००सिपाहीसाथ पहाडैपहाड ओल्लो किरातबाट कूच गराए। त्यो नेपाली सेनाले दूधकोसी नदी तरी चौदण्डी दाखिल हुँदा त्रिलोचन उपाध्याय र हरिनन्द उपाध्याय पोखरेलले टूलो सहयोग गरे। खम्बूसेना र नेपाकी (गोर्खा) सेना बीच हलेसी, रावा, दिङ्ला, माझकिरात क्षेत्रमा झडपह्ग्रू भए। किरातका विषालु धनुकाणको मारले नेपाली सेना आक्रान्त भए तापन विजय नेपालकै भयो। बिसं १८२९ माघ भरमा माझकिरातमा नेपालको अधिकार भयि। पहाडी भाग मात्र त्यहाँसम्म दखल भएको हुँदा तलहट्टीमा पनि विजय गर्नुपर्ने स्थिति देखा परुओ। मुख्य काथिनता पहाडी भागमा नै पर्थ्यो, त्यो दखल भयो। तराईको भूभागलाई कब्जा गर्न बख्सी अभिम्क्सनसिंह बस्न्यातलाई खटाई पृथ्वीनारायण शाहले अङ्ग्रेज गभर्नर वारेन हेस्ट्ङ्सलाई पत्र लेखे। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेबा पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। त्यस पत्रको आशय अङ्ग्रेजले विरोधीलाई साय्ह नदिउन् भन्ने थियो। ==मृत्यु== [[चित्र:विदुर नगरपालिका वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ.jpg|अङ्गुठाकार|[[विदुर नगरपालिका]] वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ ]] वि.सं. १८३१ (सन् १७७४) मङ्सिरको मध्यतिर जाडो छल्न नुवाकोट गएका पृथ्वीनारायण शाह [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरबार]]मा बिमारी परेका थिएँ। स्वास्थ्य झन्-झन् खराब हुँदै गएपछि उनैको इच्छाअनुसार त्यहाँको [[देवीघाट]] लगिएको थियो। नौ दिनसम्म घाटमै रही माघ १ गते बिहान सात बजे उनको निधन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> कतै कतै सिकार खेल्न गएको बेलामा बाघको आक्रमणमा परी गहिरो चोट परी घाइते भएको हिँदा मृत्यु भएको समेत उल्लेख छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=सञ्जीवन महर्जन|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु|युआरएल=https://saptahik.com.np/history/2016/03/30/20160330121932|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=साप्ताहिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> घाटमै राखिएको बेला उनले नेपालको भूराजनीतिक अवस्था, सामाजिक जीवन, प्रतिरक्षा र विकासका सन्दर्भमा उपदेशहरू दिएका थिएँ, जसलाई '[[दिव्योपदेश]]' समेत भनिन्छ। <ref>http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112022040/http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html |date=2015-01-12 }}</ref> "नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल जस्तो रहेछ। दक्षिणको बादशाह महाचतुर रहेछ। जाइकटक नगर्नु, झिकी कटक गर्नु। नेपाल चार वर्ण, छत्तिस जातको साझा फूलबारी हो।" इत्यादि सान्दर्भिक उपदेशहरू पृथ्वीनारायण शाहले दिएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विजयका पर्याय पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://www.newsofnepal.com/2021/01/04/373489/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> [[माघे सङ्क्रान्ति]]का दिन ५२ वर्षको उमेरमा उकुच र ठेउला आएर नुवाकोट जिल्लामा पर्ने [[त्रिशूली नदी|त्रिशुली]] र तादी नदीको सङ्गम 'मोहन तिर्थ' वा [[देवीघाट]]मा उनको मृत्यु भएको थियो।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १८४</ref> == नीति == === विदेश नीति === ==== भोट-चीन ==== ==== अंग्रेज कम्पनी सरकार ==== पृथ्वीनारायणले दीनानाथलाई अङ्ग्रेजसित सम्झौता गरी तराईको समस्या समाधान गर्ने निर्णय गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} पृथ्वीनारायणको अंग्रेज नीति|url=https://nepalihimal.com/|access-date=2026-06-08|website=nepalihimal.com|language=en-US}}</ref> इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारसग सम्पर्क र सम्बन्ध विस्तार गर्नका लागि त्यति बेला राजदूतका रुपमा दीनानाथ उपाध्याय नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web|title=नेपालको भू-राजनीतिक कूटनीति|url=https://yugyandaily.com/news/5713|access-date=2026-06-08|website=Yugyan Daily|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260608080150/https://yugyandaily.com/news/5713|archive-date=2026-06-08}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहकै समयदेखि नेपाली वकिलका रूपमा भारतमा कार्यरत थिए। जब इष्ट इन्डिया कम्पनीका सेनाले सन्यासी डाँकाहरूलाई लखेट्थे, तिनीहरू तराईका जङ्गलहरूमा गएर लुक्ने गर्दथे। वारेन हेस्टिङ्सलाई सन्यासी डाँकाहरूलाई नियन्त्रणमा लिन पृथ्वीनारायण शाह उपयुक्त स्थितिमा छन् भन्ने लागेको थियो। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहको सन्देशको जवाफ दिन पन्छाए। उनले अक्टोबर ३०, १७७३ मा पृथ्वीनारायण शाह र अभिमानसिंह बस्न्यातलाई पत्र लेखी ती डाँकाहरूलाई दबाउन सहयोग गर्न अनुरोध गरे। यस सन्देशको जवाफमा पृथ्वीनारायण शाहले गण्डकी नदी पार गरी पूर्वतर्फ भाग्ने क्रममा डाँकाहरू बारम्बार त्यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने भएकाले गोर्खाली सेनालाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिन गभर्नर-जनेरलाई अनुरोध गरे (जनवरी, १७७४)। यसरी पृथ्वीनारायण शाहले बेतियामा आफ्नो पकड बनाउने अपेक्षा राखेका थिए। उनले ब्रिटिसहरूबाट जवाफको प्रतीक्षा गरिरहे, र साथसाथै डाँकाहरूलाई आफ्नो राज्यमा घुसपैठ गर्नबाट रोक्ने कार्यलाई पनि निरन्तरता दिए। तथापि, वारेन हेस्टिङ्सले गोर्खालीहरूलाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिनु अनुपयुक्त ठाने। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहलाई कुनै जवाफ पठाएनन्। फलस्वरूप, पृथ्वीनारायण शाह चौदण्डीतर्फ अघि बढे। पटनाको चढाई गर्दा [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|गभर्नर-जनरल]]ले सहयोगको माग गर्दा पृथ्वीनारायण शाहले अंग्रेजको पक्षमा सेना पठाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=Acharya |first=Baburam |date=January 14, 2007 |title=Historical:: The Sen Kingdoms |url= |website=Madhesi-We Stand}}</ref><ref>{{Citation |last=Shilapatra |title=सन् १९२३ मा चन्द्र शमशेरले बेलायतसँग गरेको सन्धि कथा {{!}} Tika Prasad Dhakal {{!}} Birat Anupam {{!}} |date=2026-08-23 |url=https://www.youtube.com/watch?v=5grs33PTl94 |pages=15:10 |access-date=2026-08-24}}</ref> कम्पनी सरकारसँग सम्बन्ध राख्न राजा पृथ्वीनारायण शाहले पण्डित [[गजराज मिश्र]]लाई स्थायी बनारसमै राखेका थिए। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेना पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। ==== मुगल ==== पृथ्वीनारायण शाहले [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] [[मुगल साम्राज्य|बादसाह]] शाह आलम द्वितीयबाट ‘शमशेर बहादुर जंग’ भन्ने पदवी पाएका थिए। यसलाई उनीसहित उनीपछिका शाह राजाहरूले आफ्नो प्रशस्तिमा राख्दै आए। विक्रम संवत् १८२८ सालदेखि चलाइएको यो उपाधिलाई राजा महेन्द्रले २०१९ सालमा मात्रै हटाएका हुन् <ref>[[बाबुराम आचार्य]], पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी, पृष्ठ ४८६-४९१</ref>। ==== बाइसे-चौबिसे ==== === आर्थिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहले आर्थिक समृद्धिका बारेमा पनि धेरै कुरा व्यक्त गरेका छन्। मुलुक गरिब भयो भने सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने उनको मान्यता रहेको थियो। सरकारले कर उठाउनका लागि कसैलाई ठेक्का नदिइकन आफैँले सो कार्य गर्नु पर्छ भन्ने उनले धारणा रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक= डा. जयराज आचार्य|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको परराष्ट्र नीतिका पञ्चतत्व|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/651810|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> तात्कालिक समयमा, उनले पूर्व र पश्चिमको बाटोहरू बन्द गर्दै काठमाडौँसम्मको यातायातको बाटो खुलाउने इच्छा राखेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय उत्पादनलाई जोड दिएका थिएँ। उनको कृति दिव्योपदेशमा उनले विदेशी व्यापारीहरू नेपाल प्रवेश गरेभने यसलाई मरुभूमि बनाएर छोड्ने धारणामा रहेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायणः राष्ट्रनिर्माता कि विस्तारवादका नाइके ?|युआरएल=https://ratopati.com/story/74048|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> यस्तै सन्दर्भमा उनले विदेशी कपडा लगाउनलाई बहिष्कार गर्ने सल्लाह दिएका थिएँ र स्थानीय मानिसहरूलाई कपडा बुन्न प्रशिक्षण समेत दिएका थिएँ। स्थानीय सम्पत्ति देशबाट बाहिर जान नहुने उनको विश्वास रहेको थियो। उनले नेपाली जडिबुटीलाई विदेशी भूमिमा बेच्न र यसबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई देशमा फिर्ता ल्याउन प्रोत्साहित गरेका थिएँ। उनी पैसा देश भित्र मात्र रहेको हेर्न चाहन्थे। उनले प्रसिद्ध भनाइमा उनले, "प्रजा मोटो भए दरबार पनि बलियो रहन्छ" भनेर बताएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=इतिहासलाई जोगाएर राख्नु पर्छ; मार्नु हुन्न|युआरएल=https://www.brtnepal.com/2019/01/09/74013.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ब्रिटनेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === रक्षा नीति === पृथ्वीनारायण शाहले किल्लाहरू निर्माणमा जोड दिएका थिएँ। उनले नेपालको भूमिलाई भगवान आफैले बनाएको प्राकृतिक किल्लाको रूपमा लिएका थिए। उनले शिवपुरी, फूलचौकी, चन्द्रगिरी, महादेवपोखरी, पालुङ, डापाचा र काहुलेमा बलियो किल्ला तयार पार्न र प्रत्येकमा तोप राख्न सुझाव दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहलाई के ले विजयी बनायो ?|युआरएल=https://www.dekhapadhi.com/news/5107|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=देखापढी अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> भन्ज्याङमा फलामेका ढोकाहरू निर्माण गर्न र ती सबैमा तोपहरू तयारी अवस्थामा राख्ने गरि उनले निर्माण गराएका थिएँ जसमा उनले देशलाई जासूस, शरणार्थी, हत्यारा आदिबाट जोगाउने विश्वास गरेका थिए।<ref name=":3">{{Cite book|title=बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य उपदेश|last=आचार्य, बाबुराम|first=नरहरिनाथ, योगी|publisher=श्रीकृष्ण आचार्य|year=२०१४|isbn=978-99933-912-1-0|location=काठमाडौँ|pages=४,५}}</ref> === धार्मिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहमा धार्मिक श्रद्धा निकै रहेको थियो। यीनी काली र [[गोरखनाथ]]का उपासक थिए। यसकारण ले उनले आफ्ना छापमा आफ्नो नाम नलेखी कालीको नामान्तर भवानी र यिनको हतियार [[खड्ग]] राखिदिए। कालीका पूजामा सिन्दूरको प्रयोग हुने हुनाले यो छापमा लगाउँदा पनि सिन्दूरकै व्यवहार गर्ने नियम गरे। यस कारण यो छाप [[लालमोहर]] भन्ने नामले प्रसिद्ध भयो। राज्य भवानीको हो, संरक्षक मा हुँ भन्ने भावना यिनको मनमा थियो। यिनका उत्तराधिकारी महाराजहरूले पनि यस छापलाई आफ्नो छाप मानेर त्यस भावनालाई कायमै राखे। पृथ्वीनारायण शाहले चाँदीका टकमा एकापट्टि आफ्नो नाम राखेर अर्कापट्टि भवानी र गोरखनाथ को नाम समेत छपाउने नियम गरे। पृथ्वीनारायण शाह [[हिन्दु धर्म|सनातन धर्म]]का पक्षपाती भए पनि [[बौद्ध धर्म]]को आदर गर्दथे। यिनले [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] दखल गरे पछी भोटका सक्य लामाले सिम्भु [[चैत्य]] मर्मत गर्न लाग्दा मेरुदण्डको लागि चाहिने अग्राखको लिङ्गो नुवाकोटबाट पथाइदिएका थिए। कीर्तिपुर दखल हुने बित्तिकै त्यहाँका चैत्यका निमित्त केही जमीन दाङ पनि दिए। सेसातका मल्ल राजाहरोका इष्टदेवता टावर वा [[तलेजु भवानी|तलेज्यूका]] पूजाआज्ञा पनि पूर्ववत् कायम राखे। नयाँ रियासत जितिएपछी त्यहाँका देवीदेवताका देवलहरू मर्मत गर्ने र यिनका आजापूजालाई [[गुठी]] जमिन बढाइदिने भारदारहरूको पहिलो काम हुन्थ्यो। यस काममा [[अमरसिंह थापा]] (बडा) विशेष प्रसिद्ध थिए.<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |journal=पूर्णिमा |issue=81 |pages=72 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008091759/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |archive-date=2023-10-08 |access-date=2023-11-01 }}</ref> ==दिव्योपदेश== {{Quote box | quote = मेरा साना दुखले आर्ज्याको मुलुक होइन यो चार जात छात्तिस वर्णको साझा फूलबारी हो सबलाई चेतना भया।}} {{मुख्य|दिव्योपदेश}}[[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह]] आफ्नो अन्तिम समयमा [[शेरा दरबार]] दिएका दिव्योपदेशका कारणले चर्चित छन्। उनका उपदेशहरू आजपनि समय सान्दर्भिक रहेको धेरैको बुझाइ रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज कँडेल|शीर्षक=पृथ्वीनारायणका दिव्योपदेशको सान्दर्भिकता|युआरएल=https://gautambuddhasandesh.com/?p=7491|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण नारायण शाहका अनुसार "बुढाहरू मर्दा कोहि अर्ति दिन्छन्, पछिल्ला पुस्तालाई ती कुरा गतिला हुनाले एकले अर्कालाई भन्दै राज्य सञ्चालन गर्दै जान्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८५</ref> पृथ्वीनारायणले आफ्नो अन्तिम समय तिर भारदारहरूलाई उपदेश दिएका दिए। उनका अन्तिम सन्देशहरूबाट त्यस्ता पेचिला र चोटिला कुराहरू झल्कन्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८४</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चेतना भया|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/136753-1515644040.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> == सन्तानहरू == [[File:Idols - Flickr - askmeaks.jpg|thumb|Idols of PrithviNarayan Shah with his two wives]] {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |बच्चाहरू |- ! scope="col" |जीवनसाथी !मिति |- ! scope="row" |[[प्रतापसिंह शाह|युवराजाधिराज प्रतापसिंह]] |५ बैशाख १८०८ |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी देवी]]''(अरु थप पनि छन्)'' | |वि.सं. १८४२ |[[रणबहादुर शाह|युवराजाधिराज रणबहादुर]]<br/>[[विदुरबहादुर शाह|अधिराजकुमार विदुरबहादुर]]<br/>[[शेरबहादुर शाह|अधिराजकुमार शेरबहादुर]]<br/>''(अरु थप पनि छन्)'' |- ! scope="row" |[[बहादुर शाह|अधिराजकुमार बहादुर]] |वि.सं. १८१४ असार ६ |विद्या लक्ष्मी देवी | |वि.सं. १५ असार १८५४ |[[रिपू मर्दन शाह|अधिराजकुमार रिपू मर्दन]]<br/>[[शत्रु मन्जन शाह|अधिराजकुमार शत्रु मन्जन]] |- ! rowspan="2" scope="row" |[[विलासकुमारी|अधिराजकुमारी विलासकुमारी]] | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[रणभीम शाह]] | rowspan="2" |१७६६ | rowspan="2" | | |- | |- !चौतारिया रणसिंह शाह | | | | | |} == स्मारक == * [[पृथ्वी राजमार्ग|पृथ्वी राज मार्ग]] * पृथ्वी राजपथ * पृथ्वी सालिक([[सिंहदरबार|सिंह दरबार]]) * पृथ्वी सालिक([[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ मन्दिर्]]) * पृथ्वी सालिक, [[चन्द्रागिरी डाँडा|चन्द्रागिरि]] * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, राष्ट्र बिभुती पार्क, पोखरा * [[पृथ्वीनारायण क्याम्पस|पृथ्वी नारायण क्याम्पस]] , पोखरा * पृथ्वी संग्राहलय * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, सिन्धुली गदी ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== ===उद्धरणहरू=== {{Reflist}} ===पुस्तकहरू=== * {{Cite web |last=दाहाल |first=पेशल |date=२०५७ |title=नेपालको इतिहास |url=https://archive.org/details/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/mode/2up |url-status=dead |archive-url=https://ia802509.us.archive.org/23/items/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/Nepalko%20Itihas%20by%20Peshal%20Dahal_text.pdf |archive-date=२ जेष्ठ २०७९ |access-date=२ जेष्ठ २०७९ |publisher=एम. के. पब्लिशर्स एण्ड डिस्ट्रिब्यूटर्स|ref = {{harvid|दाहाल|२०५७}}}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{s-start}} {{S-hou|[[शाह वंश]]|२७ पुस|१७७९|१ माघ|१९३१}} {{S-reg|}} |- {{succession box | before = [[नरभूपाल शाह]] | title = [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का राजा | years = १७९९–१८३१| after = नेपालको राजाको रूपमा}} {{succession box | before = गोरखाको राजाको रूपमा| title = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | years = १८३१–१८३४ | after = [[प्रतापसिंह शाह]]}}{{s-end}} {{मूल_सर्ट:शाह, पृथ्वीनारायण}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:पृथ्वीनारायण शाह| ]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]] ebnnxqmgpv13hgvx259wxh5l3t841fz 1391981 1391971 2026-09-29T16:43:27Z Nirjal stha 14613 सुधार 1391981 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox royalty | name = पृथ्वीनारायण शाह | title = [[श्री ५]] [[महाराज|बडामहाराजाधिराज सरकार]] <br /> हिन्दव धर्मोद्धारक <br /> (हिन्दू धर्मका संरक्षक) | image = Amar Chitrakar - Portrait of King Prithvi Narayan Shah.jpg | caption = श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह | succession1 = [[गोरखा राज्य|गोरखाका राजा]] | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]] | predecessor1 = [[नरभूपाल शाह]] | predecessor = ''पद स्थापित'' | successor1 = ''पद खारेज'' <br /> {{small|(''स्वयं [[नेपालका राजा]]को रूपमा'')}} | successor = [[प्रतापसिंह शाह]] | royal house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = [[रानी कौसल्यावती|कौसल्यावती शाह]] | issue = [[प्रतापसिंह शाह]] <br> [[बहादुर शाह]] <br/> [[विलासकुमारी]] <br>रणसिंह शाह | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | birth_date = १७७९ पुष २७<ref>{{cite book|first=बाबुराम|last=आचार्य|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको सङ्क्षिप्त जीवनी - भाग १ |page=४२|language=नेपाली}}</ref> | death_date = १८३१ माघ १ (५२ वर्ष)<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> | reign = १८२५ असोज १० – १८३१ पुस २८ | reign1 = १७९९ चैत २१ – १८२५ असोज १० | spouses = {{plainlist| *{{marriage|[[इन्द्रकुमारी देवी]]|1794}} *{{marriage|[[नरेन्द्रलक्ष्मी शाह]]|1796}} }} | birth_place = [[गोरखा दरबार]], [[गोरखा राज्य]] (हाल को [[गोर्खा जिल्ला]], नेपाल | death_place = [[देवीघाट]], [[नेपाल अधिराज्य ]] (हाल को [[नुवाकोट जिल्ला]], नेपाल) }} '''''श्री ५ बडामहाराजाधिराज'' पृथ्वीनारायण शाह''' (वि.सं. १७७९ पुस २८ – १८३१ पुस २८) नेपालको पहिलो [[शाह वंश|शाहवंशिय]] राजा थिए। स-साना राज्यहरूमा बाँडिएका [[बाइसे राज्यहरू|बाईसे]] तथा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे]] राज्यहरूलाई एकत्रित गरेर एउटै देशको सृजना गर्ने यिनी आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माताको रूपमा चिनिन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=कृष्णराज गौतम|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> उनको सम्झनामा पुष २७ गते नेपालमा [[पृथ्वी जयन्ती|राष्ट्रिय एकता दिवस]] मनाउने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=योगी नरहरीनाथका दुर्लभ पुस्तक प्रदर्शनीमा राखिँदै|युआरएल=https://www.prasashan.com/2018/01/11/52650/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रशासन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> नेपालमा बि.सं. २००७ साल सम्म [[राणा वंश|राणा शासन]] थियो भने [[सात सालको क्रान्ति]] पश्चात् नेपालमा आएको प्रजातन्त्र पश्चात् [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले नेपालमा राष्ट्रपिता पृथ्वीनारायण शाहको जन्मोत्सव मनाउनु पर्छ भनेर प्रक्रिया सुरु गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज गौतम|शीर्षक=राष्ट्रनायकको अठोट|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/168615-1547173560.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले स-साना क्षेत्र जस्तै (भिरकोट, कास्की, लम्जुङ, गोरखा) मा राज्य गरिरहेको शाहवंशलाई पुरै नेपालको राजवंशमा रूपान्तरण गर्दै आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए।<ref>{{cite book|first=त्रिरत्न|last=मानन्धर|title=नेपालको एकीकरण|page=215|publisher=साझा प्रकाशन|location=काठमाडौँ|language=नेपाली}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले सुरू गरेको एकिकरण अभियान बढ्दै गएर नेपाल राज्यको सिमाना पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिष्टा नदी]], दक्षिणमा मगध र पश्चिममा [[सतलज नदी]] सम्म विस्तार भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुलसीराम वैद्य|शीर्षक=जसले नेपालको जग बसाए|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> बि.सं.१८७१ कात्तिक १८ गते सुरु भएको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] पश्चात् गरिएको [[सुगौली सन्धि]] सम्म यो भू-भाग नेपालको अधिनमा रहेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिका दिन ५२ वर्षको उमेरमा [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[देवीघाट]]मा मृत्यु भए तापनि [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] अभियान जेठी बुहारी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]], कान्छा छोरा [[बहादुर शाह]] लगायतले अगाडि बढाइ रहेका थिए।<section begin="अंश" /><section end="अंश" /> नेपाल एकिकरण अभियानको पूर्णविराम चाहीँ उनको पनाती [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]]का पालामा भएको नेपाल-अङ्ग्रेज [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]] पछि भएको थियो। वि.सं. १८७३ सालमा [[सुगौली सन्धि|सुगौलीको सन्धि]] नहुञ्जेल सम्म पुरा ७२ वर्षसम्म एकीकरण अभियान चलेको थियो। बि.सं. २००९ सालदेखि [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले सरकारसँग समन्वय गरेर एउटा समारोह समिति गठन गरी आफै त्यो समितिमा बसेर '''राष्ट्रिय एकता दिवस''' तथा '''[[पृथ्वी जयन्ती]]'''को रूपमा मनाउन प्रारम्भ गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.hamropatro.com/posts/articles-events/articles-events-prithibi-jayanti|शीर्षक=पृथ्वी जयन्ती / राष्ट्रिय एकता दिवस|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुष २७ गते बिहिबार [[गोरखा दरबार]]मा पिता [[नरभूपाल शाह]] आमा [[रानी कौसल्यावती]]को कोखमा भएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} शाहको हेरविचार महारानी [[चन्द्रप्रभावती]]ले गरेकी थिइन् र सुरूदेखि नै उनलाई [[रामायण]], [[महाभारत]] र पछि गएर शुक्रनीतिको ज्ञान दिइएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} धनुवाण, [[तरबार]], [[घोडसवारी]] दौड आदिमा पनि उनी निपूर्ण भएको मानिन्छ।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]] की राजकुमारी इन्द्रकुमारीसॅंग भएको थियो। गोरखा र मकवानपुरबीच ओहोर दोहोर गर्नु पर्दा उपत्यकाको भू-बनोट र त्यहाँको आर्थिक अवस्थालाई उनले राम्रोसँग नियालेका थिए। सो समयमा गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएन। त्यसैकारणले उनले अन्नपातले सम्पन्न र उन्नतिशील काठमाडौँ उपत्यकालाई विजय गर्ने मनसाय बनाइसकेका थिए।<ref>{{cite news|title=पृथ्वीनारायण शाह, राष्ट्रियता र समावेशी संस्कार|url=http://setopati.com/blog/22658/|accessdate=27 January 2015|publisher=सेतोपाटी|quote=अनुसन्धानकर्ता इतिहासकारहरूले भन्छन्, “गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएँन।” त्यसैकारणले राजाको मात्र होइन गोरखाली जनताको पनि राज्य विस्तार गर्ने चाहना थियो। यो कुरा पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशमा लेखिएको, “यी ३ नै देश (काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर) को राजा हुन पाया त हुँदो हो।” भन्ने उनको भनाइबाट स्पष्ट हुन्छ।|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118062029/http://setopati.com/blog/22658/|archive-date=18 January 2015}}</ref> वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ आएका पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा दरबारको तर्फबाट ल्याएका पगरी [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]]का राजा रणजित मल्ललाई दिए भने त्यसको कदरस्वरूप रणजित मल्लले राजकुमार वीरनरसिंह मल्लसँग उनको मितेरी लगाई दरबारमा स-सम्मान लामो अवधिसम्म राखेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : उत्तरबाट सुन किन्थे, दक्षिणबाट चाँदी, यस्तो थियो रणनीति|युआरएल=https://www.bizshala.com/story/-2786|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बिजशाला|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> गोरखा फर्किदा चाँगुनारायण, पशुपति र गुहेश्वरी पशुपतिनाथको दर्शन गर्न गएको कुरा थाहा पाई काठमाडौँका राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले उनलाई दरबारमा ल्याई उनीसँग मितेरी लगाएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मितेरी साइनोको मूल्य|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/58672|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref>[[चित्र:Idols_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|thumb|पृथ्वीनारायण शाह र उनका दुई रानीको शालिक, यो शालिक [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरवारमा]] रहेको छ।]] उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]का राजा [[हेमकर्ण सेन]]की छोरी इन्द्रकुमारी सँग वि.सं. १७९४ मा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=निष्णु थिङ|शीर्षक=विवाहको राजनीति|युआरएल=https://www.indigenousvoice.com/1058.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> मकवानपुर त्यसबेलाको एक शक्तिशाली राज्य भएकाले त्यससँग नाता जोडेर राजनीतिक लाभ लिने उद्देश्यले यो विवाह भएको थियो तर पछि [[हेमकर्ण सेन]] ले असमर्थता जनाएका थिएँ। उनको दोस्रो विवाह [[बनारस|काशी]]का [[अभिमानसिंह राजपुत]]की छोरी [[नरेन्द्रलक्ष्मी]]सँग भएको थियो। नरेन्द्रलक्ष्मीबाट [[प्रतापसिंह शाह]] र [[बहादुर शाह]]को जन्म भएको थियो। मितबुवा [[रणजित मल्ल]]ले वि.सं. १८०३ मा आफ्नो दरबारमा पाहुना भएर बसेको समय मितछोरा गोरखाली राजा पृथ्वीनारायणलाई उनको सेवासुसारका लागि नेवार जातिकी मैजुकन्या ‘उपहार’ दिएका हुन्। पृथ्वीनारायण नुवाकोट आएपछि ती मैजुकन्या उनको भित्रिनी (उपरानी) बनिन्। पृथ्वीनारायण शाहकी यी नेवार भित्रिनीतिरबाट एक छोराको जन्म भएको थियो। उनको नाम नरसिंह (रणसिंह) थियो। उनी [[प्रतापसिंह शाह]]को राज्यकालमा दरबारका एक [[चौतारिया|चौतरिया]] थिए।<ref>{{Cite web |title=किन ओझेलमा पारिइन् पृथ्वीनारायण शाहकी नेवार रानी? |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20230609-queen-of-prithbinarayan-shaha/7511 |access-date=2025-02-05 |website=Ukaalo |language=Nepali}}</ref> == शासनकाल == वि.सं. १७९९ मा राजा [[नरभूपाल शाह]]को मृत्यू भएपछि पृथ्वीनारायण २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा भएका थिएँ। उनले प्रचलित नियम अनुसार आफू राज-सिंहासनमा रहने बित्तिकै माहिला भाइ महिद्दाम्कीर्ति शाहलाई चौतारा पदवी दिएका थिएँ। आफ्ना मुख्यमन्त्री र सेनापति भर्ना गर्नलाई यस अघिका काजी विराज थापा बूढा भैसकेका हुनाले एक योग्य नवयुवकको खोजी गरिरहेका थिएँ। गोरखाका रैतीले [[भीमराज पाँडे]]का छोरा [[कालु पाँडे]] रोजेका र यिनले [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजासँग चलाखीका साथ सन्धी गरी राजनीतिमा योग्यता देखाएका हुनाले यिनैलाई कज्याईँ दिई मुख्यमन्त्री बनाएका थिएँ। राजा हुनुअगावै उनले वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ उपत्यकाको राजनीतिक रहनसहन राम्रोसँग अध्ययन गरिसकेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौँ उपत्यका र पूर्वी क्षेत्र विजय गर्ने इच्छा रहेकाले आफ्ना प्रवल विरोधी शक्ति [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा रिपुमर्दन शाहसंग वि.स. १७९९ मा एक सन्धि गरेका थिई जस अनुसार दुवै राज्यवीच मैत्री सम्बन्ध कायम गर्ने [[कास्की राज्य|कास्की]]को अर्घामाथि कब्जा गर्न सफल भएमा त्यहाँको काठ कास्कीलाई दिने आदि शर्तमा उल्लेख थियो। ===दोस्रो नुवाकोट आक्रमण === पिता नरभूपालको एकीकरणको सपना साकार पार्न वि.सं. १८०० मा [[विराज थापा मगर]] र [[महेश्वर पन्त]]को नेतृत्वमा उनले नुवाकोट आक्रमण गराएका थिएँ तर नुवाकोटबाट गोर्खालीहरूले पराजयको सामना गर्नु परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> === काशी यात्रा === नुवाकोटको युद्धमा पराजयको सामना गर्नुपरेकाले आवश्यक हातहतियारहरू सङ्कलनार्थ '''पृथ्वीनारायण शाह''' वनारस पुगेका थिएँ। उनले काशी जाँदा शासनको बागडोर जेठी आमा चन्द्रप्रभाका हातमा छोडेका थिएँ। पिता नरभूपालले पुण्य प्राप्त गरून् भनी काशीको यात्रा गरी आफ्नो [[भारद्वाज गोत्र|भारद्वाज]] गोत्रबाट काश्यप गोत्रमा [[गोत्र]] परिवर्तन गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन गोत्र परिवर्तन गरेका थिएँ पृथ्वीनारायण शाहले?|युआरएल=https://www.nepalipublic.com/news/4766|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाली पब्लिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> सोहि बेलामा तिर्थ गर्न भनी गएका जाजरकोटका राजा हरी शाहसँग उनले राज्य विस्तार गर्दा गोरखा र जाजरकोटले एक अर्कालाई वाधा र कुभलो नचिताउने कुराहरू बारे सन्धि गरेका थिएँ। ===नुवाकोट आक्रमण तथा विजय === दोस्रो पटक पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]को सेनापतित्वमा नुवाकोटमाथि हमला गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आधुनिक नेपाल राष्ट्रनिर्माणमा पृथ्वीनारायण शाहको भूमिका !|युआरएल=https://www.bidharthi.com/content/118|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=विद्यार्थी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> यस पटक गोर्खाका १२-२० वर्षसम्मका सबै युवाहरूलाई सशस्त्र तयारी गरीएको थियो भने सैनिकहरूको सङ्ख्या १ हजार भन्दा माथि थियो। यी मध्ये केही सैनिक खेतालाहरूको रूपमा नुवाकोट पुराइएको थियो। तत्पश्चात कालु पाँडेले नुवाकोट रक्षा तैनाथ रहेका जयन्त रानालाई गोर्खामा मिल्नु बाहेक उनको लागि अन्य भलाइ नभएको पत्र पठाएका थिए। तर जयन्त रानाले काठमाडौँ पुगी गोर्खालीहरूबाट सम्भावित आक्रमणको जानकारी दिँदै थप सैनिक र हातहतियार माग गरेका थिएँ। तर उपत्यकामा [[इन्द्रजात्रा]]को चहलपहल रहेकाले [[जयप्रकाश मल्ल]]ले जयन्त राणाको मागको उपेक्षा गरेका थिएँ। जयन्त रानाको छोरा शङ्खमणी राणाले नुवाकोटको सुरक्षामा तैनाथ रहेकको समयमा गोरखाबाट पृथ्वीनारायण शाह, दलदर्मन शाह, चौतारा विष्णु शाह, काजी [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]] आदिले नुवाकोटलाई घेरा हाली एकैपटक आक्रमण गरेका थिएँ। [[दलमर्दन शाह]]को हातबाट शखमणी राणाको मृत्यु भयो र पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> नुवाकोटमा गोरखालीहरूको कब्जा भएकाले नुवाकोटका सिपाहीहरू भागि वेलकोटमा अड्डा जमाई बसेकाले कालु पाँडेको तत्काल हमला नगर्ने सल्लाहलाई उपेक्षा गरी पृथ्वीनारायण शाहले वेलकोटमा हमला गरेका थिए। [[जयन्त राना]] यहाँ पक्राउ परेका थिए। ==नेपाल एकिकरणको प्रयत्न== [[चित्र:Prithvinarayanshah.jpg|thumb|राजा पृथ्वीनारायण शाह]] पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको महायात्रा सुरू गरी र कैयौँ स्थानलाई नेपाल राष्ट्रमा गाभेर ४ जात र ३६ वर्णको साझा फूलबारीको सृष्टि गरेका थिएँ<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चार जात छत्तीस वर्णको नेपाल|युआरएल=http://www.nepaltoday.com.np/home/politics_detail?id=4967|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref>। पृथ्वीनारायणको उद्देश्यलाई युगको मागका रूपमा इतिहासकारहरूले हेरेका छन्। तत्कालीन बाइसे र चौबिसे राज्यहरू, उपत्यकाका विभाजित मल्ल राज्यहरू, पूर्वका किराँत र लिम्बूवान क्षेत्रहरू सबैतिर एउटा सशक्त राष्ट्रवादी शक्तिको आवश्यकता बढ्दै गएको थियो, जसको स्थान पृथ्वीनारायण शाहले पाएका थिएँ। ===तनहुँमाथिको आक्रमण=== नुवाकोट र वेलकोटको विजयपछि गोरखालीहरूले लामीडाँडामा कब्जा गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहः जस्ले नेपालको यसरी एकिकरण गरेका थिएँ|युआरएल=https://www.maipokharinews.com/2020/01/pirthivi-naryan.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> तर तनहुँद्वारा लामीडाँडा कब्जा गर्ने इच्छा रहेकाले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] र गोरखालीहरूबीच भिडन्तको सम्भावना बढेको थियो। तर पृथ्वीनारायण शाहले गुरु गौरेश्वर पन्तलाई पठाई तनहुँको राजा सॅंग सन्धि गर्ने भन्ने खबर पठाएकाले तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनविच केही समय वार्तालाप भएपछि निर्धारित समयानुसार तिरमा लुकी बसेमा गोर्खाली सैनिकहरूले त्रिविक्रम सेनलाई बन्दी बनाई छोटो समयका लागि तनहुँमाथि कब्जा गरेका थिएँ। यस प्रकारको कामबाट लमजुङ, कास्की, पर्वत आदि क्रुद्ध हुने सम्भावना भएकाले वि.स. १८१० मा [[तनहुँ राज्य#त्रिविक्रम सेन द्वितीय|त्रिविक्रम सेन]]लाई मुक्त गरेका थिएँ। वि.स. १८१२ मा गोर्खाली सैनिकले लमजुङ र तनहुँका संयुक्त फौजसँग युद्ध गर्न परेको थियो। यस युद्धमा गोर्खाले ठुलो जनधनको क्षति बेहोर्न परेको थियो। तर पनि नालदुम, दहचोक, महादेव पोखरी, सिरानचोकको साथै कुलेखानि, इपा, माल्टा आदिमा कब्जा भएकाले गोरखाको सिमाना मकवानपुरसम्म पुग्यो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण=== वि.स. १८१४ मा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा आक्रमण गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जोगी पाल्न गरिबलाई दस्तुर|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/162040|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यसमा गोरखाको तर्फ १२०० सैनिक थिएँ। तर कीर्तिपुरले काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका सैनिक समेत सहयोग मागेकाले किर्तिपुरतर्फ ३०० जति सैनिक थिएँ। यी दुईपक्षवीच बल्खु खोलामा ६ घन्टासम्म लडाइँ हुँदा धेरै गोरखालीहरूले [[वीरगति]] प्राप्त गरेका थिएँ। किर्तिपुरको कब्जामा परेका पृथ्वीनारायण शाह राजवध गर्न नहुने नैतिक नियमको कारणले मात्र यहाँ बाचेका थिएँ। कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा विरगती प्राप्त गरेका काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]का ठाउँमा उनको छोरा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]]लाई र सेनापति पदमा [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]का छोरा [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई नियुक्त गरी सैनिक पुनर्गठन गर्ने अभिभारा सुम्पिएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कालु पाँडेको बलिदानको इतिहासलाई स्मरण गर्नुपर्ने|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/47626|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> वि.स. १८१६ मा शिवपुरी र काभ्रेमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ। ===मकवानपुर विजय=== {{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} वि.स. १८१९ को भदौ महिनामा [[वंशराज पाँडे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]ले सङ्गठन गरेको सैनिक साथै [[महोद्दामकिर्ति शाह]], [[दलमर्दन शाह]], [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]], नन्दु शाह, [[दलजित शाह]]हरूका साथ पठाएको ठुलो सङ्ख्यामा [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]]मा आक्रमण गरेका थिएँ। यहा १० घन्टासम्म लडाइँ चलेको थियो र अन्तत: दिग्वन्ध्न सेनले आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मकवानपुरगढी र पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://sadrishya.com/2021/01/11/858/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===गोरखा माथि आक्रमण === वि.स. १८२० मा दिग्वन्धन सेनलाई मद्धत गर्ने निहुमा [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]]का राजा त्रिविक्रम सेन, [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को राजा [[मुकुन्द सेन]] तृतीय, [[कास्की जिल्ला|कास्की]]का राजा सिद्धिनारायण शाहको संयुक्त सैनिकले गोरखाको अधिनमा रहेको हर्मी, भिरकोट, धापकोट, चवाङ्गली, धौराली, लकान्कोटमाथि आक्रमण गरी लुटपाट गरेका थिएँ। ===किीर्तिपुरमाथि दोस्रो आक्रमण=== वि.स. १८२१ को भदौ महिनामा शुरप्रताप शाह, दलजित शाह र श्री हर्ष पन्तको नेतृत्वमा किर्तिपुर माथि दोस्रो आक्रमण भएको थियो। यस युद्धमा पनि कीर्तिपुरलाई पहिले जस्तै उपत्यकाबाट सैनिक सहयोग प्राप्त नभए पनि किर्तिपुरका जनताले गोर्खाली सैनिकलाई गोपुर किल्ला तोडी किर्तिपुरमा प्रवेश गर्ने मौका दिएनन्। यस युद्धमा कीर्तिपुरद्वारा निसाना लगाइएको तिरबाट शुरप्रतापको आँखा फुट्नुका साथै अन्य केही फौज फर्कन वाध्य भएका थिएँ।<ref name=परिचय>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वी नारायण शाहः एक सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://www.localsandesh.com/2018/01/11/3949/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि तेस्रो आक्रमण=== किर्तिपुरमाथि तेस्रो पटकको युद्धको नेतृत्व काजी वंशराज पाडेले लिएका थिएँ। उनले चारैतिरबाट गोपुर किल्लालाई घेरी खेतालाका रूपमा केही सैनिक कीर्तिपुर पठाएका थिएँ। त्यसबखत किर्तिपुरमा धान भित्राउने समय परेकाले वंशराज कीर्तिपुरेहरूलाई आत्मसम्पर्ण गर्न भनेका थिएँ। यो युद्धमा किर्तिपुरलाई छिमेकी राज्यहरूबाट सैनिक सहयोग भएको थिएँन। वि.स. १८२२ चैत ३ गते धनवन्त काजीले गोपुर किल्लामा आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह र कीर्तिपुर|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/83071?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===सल्यानसँगको सम्बन्ध=== वि.स १८२३ मा सल्यानी राजा श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभिम शाहसँग आफ्ना छोरी विलासकुमारीको विवाह गराई मैत्री सम्बन्ध कायम गरेका थिएँ। छिल्ली, दाङ, देउखरीलाई दाइजोको रूपमा दिएका थिएँ। ==काठमाडौँ उपत्यका माथिको आक्रमण== किर्तिपुर गोर्खाको कब्जामा पर्न गएका निकट भविष्यमै उपत्यकामा आक्रमण सम्भावना भएकाले जयप्रकाश मल्लले ललितपुर र भक्तपुरका राजाहरूसँग वैठक गरी गोर्खा सैनिकको विरुद्ध सशक्त सैनिक अभियान गर्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका थिएँ। तर ललितपुर र भक्तपुरका राजाले अनुकुल प्रतिक्रिया नजनाएकाको र गोर्खालीको पहिलो आक्रमण कान्तिपुरमै हुनेछ भन्ने ठानी [[जयप्रकाश मल्ल]]ले अङ्ग्रेजहरूसँग सैनिक तथा हातहतियारको सहयोग मागेका थिएँ। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई सहयोग गर्न वि.स. १८२३ मा किनलकको नेतृत्वमा २४०० सैनिक पूर्वी नेपालको [[सिन्धुलीगढी]] हुँदै काठमाडौँ तिर बढेको थियो। यो कुराको जानकारी पृथ्वीनारायण शाहलाई पहिले नै भएकाले [[सिन्धुलीगढी]]को रक्षार्थ बिरभद्र पाँडे र वीरभद्र उपाध्याय र वंशु गुरुङको समूह ढुङ्गेवासमाथि आइपुग्दा वंशु गुरुङले प्रत्यासित रूपमा चढाई गरे भने अघि बढीसकेको फौजमाथि वंशराज र वीरभद्र उपाध्यायको फौजले पौवागढीमा आक्रमण गरेकाले सारा अङ्ग्रेज फौज आफुसँग रहेको हातहतियार र बन्दुकहरू छाडी आफ्नो प्राण बचाउन जङ्गलतर्फ भागाभाग गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह आफैंले ‘अपरेसन’ गरेको त्यो युद्ध रणनीति|युआरएल=https://www.khabarhub.com/2019/20/66036/|कार्य=|प्रकाशक=खबरहब|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===कान्तिपुरमाथि आक्रमण=== पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकालाई चारैतर्फबाट घेरी नाकाबन्दी गरेकाले उपत्यकामा चरम आर्थिक सङ्कट छाएको थियो। त्यसमा पनि काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल कठोर विचार, घमण्डी र संकालु प्रवृतिका भएकाले रानी र भारदारहरू रिसाई उनलाई पदच्युत गरी उनका छोरा राज्यप्रकाश शाहलाई राजा बनाएका थिएँ। तर पछि उनले पुन: आफ्नो सत्ता प्राप्त गरे तर उनलाई आफ्नो छोरा, रानी र भारदारहरूको सहानुभूति प्राप्त भएन। आफ्नो शक्ति कायम राख्न विदेशी सैनिक झिकाई देवी देवताको गुठि मासेकाले धर्मप्राण नेपाली जनता क्षुब्ध भएका थिएँ भने विदेशी सैनिकलाई बढी तलब समेत दिने गरेकाले कान्तिपुरका सैनिकमा निराशा उत्पन्न भएको थियो। ===ललितपुरको पतन=== यस्तो स्थति बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले वि.स. १८२५ असोज १३ मा [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]]को समय पारि नरदेवी, टुडिखेल र भिमसेनस्थान गरी ३ तर्फबाट आक्रमण गरी कान्तिपुर माथि विजय गरेका थिएँ। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]] भागेर ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]]का गई शरण लिएका थिएँ। वि. स. १८२५ असोज २५ गते पृथ्वीनारायण शाहले धनवन्त र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]लाई ललितपुर पठाई आत्मसम्पर्ण गराउन पठाएका थिएँ। पाटनका राजा विना कुनै युद्ध भागेका थिएँ। ===भक्तपुर विजय=== {{मुख्य|भक्तपुरको युद्ध}} काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल र ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]] भागेर भक्तपुरका राजा [[रणजित मल्ल|रणजित मल्ल]]को शरणमा पुगेका थिए। राजा रणजित मल्लले आत्मासम्पर्णको सट्टा छिमेकी राज्य र अङ्ग्रेजसँग समेत सीक सहयोग मागेकाले अनावश्यक ढिलासुस्ती गर्न झुने सम्झी भक्तपुर माथि आक्रमण गर्न वंशराज पाण्डे, कहरसिंह बस्न्यात, रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंंह थापा, कालीदास खड्का आदिका साथ १५०० सशस्त्र फौज पठाएका थिएँ। भक्तपुरमा युद्ध भयो जसमा ठुलो जनधनको क्षति भएको थियो। झन्डै २००० भन्दा बढीको मृत्यु र ५०० भन्दा बढी घर ध्वस्त भएको थियो। हार स्वरूप वि.स. १८२६ मङ्सिर १ गते रणजित मल्लले आत्मसमर्पण गरे। यसै युद्धमा जयप्रकाश मल्लको खुट्टामा गोलि लागेको थियो। उनको इच्छा अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई पशुपति जाने व्यवस्था मिलाई दिएका थिएँ ६७ वर्षीय वयोवृद्ध मितबाबु रणजित मल्लले इच्छा बमोजिम उनलाई काशीबासको उचित व्यवस्था मिलाएका थिएँ। त्यहाँ पुगेको १८ महिना पछि उनको मृत्यु भएको थियो। ललितपुरका राजा तेजनरसिंह मल्लले कुनै इच्छा व्यक्त नगरेकाले उनलाई आजीवन भक्तपुर दरबारमा कैद गरिएको थियो। ==चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण== उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिस राज्य]] विजय गर्न वि.स. १८२८ मा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा घमासान युद्ध भएको थियो। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा [[केहरसिंह बस्न्यात]]सहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]], प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिएँ। यो पराजयले गोर्खालीहरूको महत्त्वकांक्ष, मान, प्रतिष्ठामा चोट लागेको थियो भने शत्रुहरूमा गोर्खा विरुद्ध कडा मुकाविला गरेमा विजय हुन् सकिन्छ भन्ने प्रतिरक्षात्मक भावना जागृत गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरणको इतिहास वैधानिकताको प्रश्न|युआरएल=https://nayayougbodh.com/opinion/2020/01/12/968429|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=युगबोध राष्ट्रिय दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==पूर्वी सेन राज्यसँग युद्ध == १८२८;भदौ १३ मा [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई पलञ्चोकबाट पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वतर्फ विस्तार गुर्न सेनापति बनाए। अमरसिंह थापालाई उनका नायब गराई २६००सिपाहीसाथ पहाडैपहाड ओल्लो किरातबाट कूच गराए। त्यो नेपाली सेनाले दूधकोसी नदी तरी चौदण्डी दाखिल हुँदा त्रिलोचन उपाध्याय र हरिनन्द उपाध्याय पोखरेलले टूलो सहयोग गरे। खम्बूसेना र नेपाकी (गोर्खा) सेना बीच हलेसी, रावा, दिङ्ला, माझकिरात क्षेत्रमा झडपह्ग्रू भए। किरातका विषालु धनुकाणको मारले नेपाली सेना आक्रान्त भए तापन विजय नेपालकै भयो। बिसं १८२९ माघ भरमा माझकिरातमा नेपालको अधिकार भयि। पहाडी भाग मात्र त्यहाँसम्म दखल भएको हुँदा तलहट्टीमा पनि विजय गर्नुपर्ने स्थिति देखा परुओ। मुख्य काथिनता पहाडी भागमा नै पर्थ्यो, त्यो दखल भयो। तराईको भूभागलाई कब्जा गर्न बख्सी अभिम्क्सनसिंह बस्न्यातलाई खटाई पृथ्वीनारायण शाहले अङ्ग्रेज गभर्नर वारेन हेस्ट्ङ्सलाई पत्र लेखे। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेबा पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। त्यस पत्रको आशय अङ्ग्रेजले विरोधीलाई साय्ह नदिउन् भन्ने थियो। ==मृत्यु== [[चित्र:विदुर नगरपालिका वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ.jpg|अङ्गुठाकार|[[विदुर नगरपालिका]] वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ ]] वि.सं. १८३१ (सन् १७७४) मङ्सिरको मध्यतिर जाडो छल्न नुवाकोट गएका पृथ्वीनारायण शाह [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरबार]]मा बिमारी परेका थिएँ। स्वास्थ्य झन्-झन् खराब हुँदै गएपछि उनैको इच्छाअनुसार त्यहाँको [[देवीघाट]] लगिएको थियो। नौ दिनसम्म घाटमै रही माघ १ गते बिहान सात बजे उनको निधन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> कतै कतै सिकार खेल्न गएको बेलामा बाघको आक्रमणमा परी गहिरो चोट परी घाइते भएको हिँदा मृत्यु भएको समेत उल्लेख छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=सञ्जीवन महर्जन|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु|युआरएल=https://saptahik.com.np/history/2016/03/30/20160330121932|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=साप्ताहिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> घाटमै राखिएको बेला उनले नेपालको भूराजनीतिक अवस्था, सामाजिक जीवन, प्रतिरक्षा र विकासका सन्दर्भमा उपदेशहरू दिएका थिएँ, जसलाई '[[दिव्योपदेश]]' समेत भनिन्छ। <ref>http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112022040/http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html |date=2015-01-12 }}</ref> "नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल जस्तो रहेछ। दक्षिणको बादशाह महाचतुर रहेछ। जाइकटक नगर्नु, झिकी कटक गर्नु। नेपाल चार वर्ण, छत्तिस जातको साझा फूलबारी हो।" इत्यादि सान्दर्भिक उपदेशहरू पृथ्वीनारायण शाहले दिएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विजयका पर्याय पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://www.newsofnepal.com/2021/01/04/373489/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> [[माघे सङ्क्रान्ति]]का दिन ५२ वर्षको उमेरमा उकुच र ठेउला आएर नुवाकोट जिल्लामा पर्ने [[त्रिशूली नदी|त्रिशुली]] र तादी नदीको सङ्गम 'मोहन तिर्थ' वा [[देवीघाट]]मा उनको मृत्यु भएको थियो।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १८४</ref> == नीति == === विदेश नीति === ==== भोट-चीन ==== ==== अंग्रेज कम्पनी सरकार ==== पृथ्वीनारायणले दीनानाथलाई अङ्ग्रेजसित सम्झौता गरी तराईको समस्या समाधान गर्ने निर्णय गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} पृथ्वीनारायणको अंग्रेज नीति|url=https://nepalihimal.com/|access-date=2026-06-08|website=nepalihimal.com|language=en-US}}</ref> इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारसग सम्पर्क र सम्बन्ध विस्तार गर्नका लागि त्यति बेला राजदूतका रुपमा दीनानाथ उपाध्याय नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web|title=नेपालको भू-राजनीतिक कूटनीति|url=https://yugyandaily.com/news/5713|access-date=2026-06-08|website=Yugyan Daily|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260608080150/https://yugyandaily.com/news/5713|archive-date=2026-06-08}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहकै समयदेखि नेपाली वकिलका रूपमा भारतमा कार्यरत थिए। जब इष्ट इन्डिया कम्पनीका सेनाले सन्यासी डाँकाहरूलाई लखेट्थे, तिनीहरू तराईका जङ्गलहरूमा गएर लुक्ने गर्दथे। वारेन हेस्टिङ्सलाई सन्यासी डाँकाहरूलाई नियन्त्रणमा लिन पृथ्वीनारायण शाह उपयुक्त स्थितिमा छन् भन्ने लागेको थियो। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहको सन्देशको जवाफ दिन पन्छाए। उनले अक्टोबर ३०, १७७३ मा पृथ्वीनारायण शाह र अभिमानसिंह बस्न्यातलाई पत्र लेखी ती डाँकाहरूलाई दबाउन सहयोग गर्न अनुरोध गरे। यस सन्देशको जवाफमा पृथ्वीनारायण शाहले गण्डकी नदी पार गरी पूर्वतर्फ भाग्ने क्रममा डाँकाहरू बारम्बार त्यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने भएकाले गोर्खाली सेनालाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिन गभर्नर-जनेरलाई अनुरोध गरे (जनवरी, १७७४)। यसरी पृथ्वीनारायण शाहले बेतियामा आफ्नो पकड बनाउने अपेक्षा राखेका थिए। उनले ब्रिटिसहरूबाट जवाफको प्रतीक्षा गरिरहे, र साथसाथै डाँकाहरूलाई आफ्नो राज्यमा घुसपैठ गर्नबाट रोक्ने कार्यलाई पनि निरन्तरता दिए। तथापि, वारेन हेस्टिङ्सले गोर्खालीहरूलाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिनु अनुपयुक्त ठाने। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहलाई कुनै जवाफ पठाएनन्। फलस्वरूप, पृथ्वीनारायण शाह चौदण्डीतर्फ अघि बढे। पटनाको चढाई गर्दा [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|गभर्नर-जनरल]]ले सहयोगको माग गर्दा पृथ्वीनारायण शाहले अंग्रेजको पक्षमा सेना पठाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=Acharya |first=Baburam |date=January 14, 2007 |title=Historical:: The Sen Kingdoms |url= |website=Madhesi-We Stand}}</ref><ref>{{Citation |last=Shilapatra |title=सन् १९२३ मा चन्द्र शमशेरले बेलायतसँग गरेको सन्धि कथा {{!}} Tika Prasad Dhakal {{!}} Birat Anupam {{!}} |date=2026-08-23 |url=https://www.youtube.com/watch?v=5grs33PTl94 |pages=15:10 |access-date=2026-08-24}}</ref> कम्पनी सरकारसँग सम्बन्ध राख्न राजा पृथ्वीनारायण शाहले पण्डित [[गजराज मिश्र]]लाई स्थायी बनारसमै राखेका थिए। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेना पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। ==== मुगल ==== पृथ्वीनारायण शाहले [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] [[मुगल साम्राज्य|बादसाह]] शाह आलम द्वितीयबाट ‘शमशेर बहादुर जंग’ भन्ने पदवी पाएका थिए। यसलाई उनीसहित उनीपछिका शाह राजाहरूले आफ्नो प्रशस्तिमा राख्दै आए। विक्रम संवत् १८२८ सालदेखि चलाइएको यो उपाधिलाई राजा महेन्द्रले २०१९ सालमा मात्रै हटाएका हुन् <ref>[[बाबुराम आचार्य]], पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी, पृष्ठ ४८६-४९१</ref>। ==== बाइसे-चौबिसे ==== === आर्थिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहले आर्थिक समृद्धिका बारेमा पनि धेरै कुरा व्यक्त गरेका छन्। मुलुक गरिब भयो भने सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने उनको मान्यता रहेको थियो। सरकारले कर उठाउनका लागि कसैलाई ठेक्का नदिइकन आफैँले सो कार्य गर्नु पर्छ भन्ने उनले धारणा रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक= डा. जयराज आचार्य|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको परराष्ट्र नीतिका पञ्चतत्व|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/651810|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> तात्कालिक समयमा, उनले पूर्व र पश्चिमको बाटोहरू बन्द गर्दै काठमाडौँसम्मको यातायातको बाटो खुलाउने इच्छा राखेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय उत्पादनलाई जोड दिएका थिएँ। उनको कृति दिव्योपदेशमा उनले विदेशी व्यापारीहरू नेपाल प्रवेश गरेभने यसलाई मरुभूमि बनाएर छोड्ने धारणामा रहेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायणः राष्ट्रनिर्माता कि विस्तारवादका नाइके ?|युआरएल=https://ratopati.com/story/74048|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> यस्तै सन्दर्भमा उनले विदेशी कपडा लगाउनलाई बहिष्कार गर्ने सल्लाह दिएका थिएँ र स्थानीय मानिसहरूलाई कपडा बुन्न प्रशिक्षण समेत दिएका थिएँ। स्थानीय सम्पत्ति देशबाट बाहिर जान नहुने उनको विश्वास रहेको थियो। उनले नेपाली जडिबुटीलाई विदेशी भूमिमा बेच्न र यसबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई देशमा फिर्ता ल्याउन प्रोत्साहित गरेका थिएँ। उनी पैसा देश भित्र मात्र रहेको हेर्न चाहन्थे। उनले प्रसिद्ध भनाइमा उनले, "प्रजा मोटो भए दरबार पनि बलियो रहन्छ" भनेर बताएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=इतिहासलाई जोगाएर राख्नु पर्छ; मार्नु हुन्न|युआरएल=https://www.brtnepal.com/2019/01/09/74013.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ब्रिटनेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === रक्षा नीति === पृथ्वीनारायण शाहले किल्लाहरू निर्माणमा जोड दिएका थिएँ। उनले नेपालको भूमिलाई भगवान आफैले बनाएको प्राकृतिक किल्लाको रूपमा लिएका थिए। उनले शिवपुरी, फूलचौकी, चन्द्रगिरी, महादेवपोखरी, पालुङ, डापाचा र काहुलेमा बलियो किल्ला तयार पार्न र प्रत्येकमा तोप राख्न सुझाव दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहलाई के ले विजयी बनायो ?|युआरएल=https://www.dekhapadhi.com/news/5107|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=देखापढी अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> भन्ज्याङमा फलामेका ढोकाहरू निर्माण गर्न र ती सबैमा तोपहरू तयारी अवस्थामा राख्ने गरि उनले निर्माण गराएका थिएँ जसमा उनले देशलाई जासूस, शरणार्थी, हत्यारा आदिबाट जोगाउने विश्वास गरेका थिए।<ref name=":3">{{Cite book|title=बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य उपदेश|last=आचार्य, बाबुराम|first=नरहरिनाथ, योगी|publisher=श्रीकृष्ण आचार्य|year=२०१४|isbn=978-99933-912-1-0|location=काठमाडौँ|pages=४,५}}</ref> === धार्मिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहमा धार्मिक श्रद्धा निकै रहेको थियो। यीनी काली र [[गोरखनाथ]]का उपासक थिए। यसकारण ले उनले आफ्ना छापमा आफ्नो नाम नलेखी कालीको नामान्तर भवानी र यिनको हतियार [[खड्ग]] राखिदिए। कालीका पूजामा सिन्दूरको प्रयोग हुने हुनाले यो छापमा लगाउँदा पनि सिन्दूरकै व्यवहार गर्ने नियम गरे। यस कारण यो छाप [[लालमोहर]] भन्ने नामले प्रसिद्ध भयो। राज्य भवानीको हो, संरक्षक मा हुँ भन्ने भावना यिनको मनमा थियो। यिनका उत्तराधिकारी महाराजहरूले पनि यस छापलाई आफ्नो छाप मानेर त्यस भावनालाई कायमै राखे। पृथ्वीनारायण शाहले चाँदीका टकमा एकापट्टि आफ्नो नाम राखेर अर्कापट्टि भवानी र गोरखनाथ को नाम समेत छपाउने नियम गरे। पृथ्वीनारायण शाह [[हिन्दु धर्म|सनातन धर्म]]का पक्षपाती भए पनि [[बौद्ध धर्म]]को आदर गर्दथे। यिनले [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] दखल गरे पछी भोटका सक्य लामाले सिम्भु [[चैत्य]] मर्मत गर्न लाग्दा मेरुदण्डको लागि चाहिने अग्राखको लिङ्गो नुवाकोटबाट पथाइदिएका थिए। कीर्तिपुर दखल हुने बित्तिकै त्यहाँका चैत्यका निमित्त केही जमीन दाङ पनि दिए। सेसातका मल्ल राजाहरोका इष्टदेवता टावर वा [[तलेजु भवानी|तलेज्यूका]] पूजाआज्ञा पनि पूर्ववत् कायम राखे। नयाँ रियासत जितिएपछी त्यहाँका देवीदेवताका देवलहरू मर्मत गर्ने र यिनका आजापूजालाई [[गुठी]] जमिन बढाइदिने भारदारहरूको पहिलो काम हुन्थ्यो। यस काममा [[अमरसिंह थापा]] (बडा) विशेष प्रसिद्ध थिए.<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |journal=पूर्णिमा |issue=81 |pages=72 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008091759/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |archive-date=2023-10-08 |access-date=2023-11-01 }}</ref> ==दिव्योपदेश== {{Quote box | quote = मेरा साना दुखले आर्ज्याको मुलुक होइन यो चार जात छात्तिस वर्णको साझा फूलबारी हो सबलाई चेतना भया।}} {{मुख्य|दिव्योपदेश}}[[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह]] आफ्नो अन्तिम समयमा [[शेरा दरबार]] दिएका दिव्योपदेशका कारणले चर्चित छन्। उनका उपदेशहरू आजपनि समय सान्दर्भिक रहेको धेरैको बुझाइ रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज कँडेल|शीर्षक=पृथ्वीनारायणका दिव्योपदेशको सान्दर्भिकता|युआरएल=https://gautambuddhasandesh.com/?p=7491|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण नारायण शाहका अनुसार "बुढाहरू मर्दा कोहि अर्ति दिन्छन्, पछिल्ला पुस्तालाई ती कुरा गतिला हुनाले एकले अर्कालाई भन्दै राज्य सञ्चालन गर्दै जान्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८५</ref> पृथ्वीनारायणले आफ्नो अन्तिम समय तिर भारदारहरूलाई उपदेश दिएका दिए। उनका अन्तिम सन्देशहरूबाट त्यस्ता पेचिला र चोटिला कुराहरू झल्कन्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८४</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चेतना भया|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/136753-1515644040.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> == सन्तानहरू == [[File:Idols - Flickr - askmeaks.jpg|thumb|Idols of PrithviNarayan Shah with his two wives]] {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |बच्चाहरू |- ! scope="col" |जीवनसाथी !मिति |- ! scope="row" |[[प्रतापसिंह शाह|युवराजाधिराज प्रतापसिंह]] |५ बैशाख १८०८ |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी देवी]]''(अरु थप पनि छन्)'' | |वि.सं. १८४२ |[[रणबहादुर शाह|युवराजाधिराज रणबहादुर]]<br/>[[विदुरबहादुर शाह|अधिराजकुमार विदुरबहादुर]]<br/>[[शेरबहादुर शाह|अधिराजकुमार शेरबहादुर]]<br/>''(अरु थप पनि छन्)'' |- ! scope="row" |[[बहादुर शाह|अधिराजकुमार बहादुर]] |वि.सं. १८१४ असार ६ |विद्या लक्ष्मी देवी | |वि.सं. १५ असार १८५४ |[[रिपू मर्दन शाह|अधिराजकुमार रिपू मर्दन]]<br/>[[शत्रु मन्जन शाह|अधिराजकुमार शत्रु मन्जन]] |- ! rowspan="2" scope="row" |[[विलासकुमारी|अधिराजकुमारी विलासकुमारी]] | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[रणभीम शाह]] | rowspan="2" |१७६६ | rowspan="2" | | |- | |- !चौतारिया रणसिंह शाह | | | | | |} == स्मारक == * [[पृथ्वी राजमार्ग|पृथ्वी राज मार्ग]] * पृथ्वी राजपथ * पृथ्वी सालिक([[सिंहदरबार|सिंह दरबार]]) * पृथ्वी सालिक([[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ मन्दिर्]]) * पृथ्वी सालिक, [[चन्द्रागिरी डाँडा|चन्द्रागिरि]] * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, राष्ट्र बिभुती पार्क, पोखरा * [[पृथ्वीनारायण क्याम्पस|पृथ्वी नारायण क्याम्पस]] , पोखरा * पृथ्वी संग्राहलय * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, सिन्धुली गदी ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== ===उद्धरणहरू=== {{Reflist}} ===पुस्तकहरू=== * {{Cite web |last=दाहाल |first=पेशल |date=२०५७ |title=नेपालको इतिहास |url=https://archive.org/details/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/mode/2up |url-status=dead |archive-url=https://ia802509.us.archive.org/23/items/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/Nepalko%20Itihas%20by%20Peshal%20Dahal_text.pdf |archive-date=२ जेष्ठ २०७९ |access-date=२ जेष्ठ २०७९ |publisher=एम. के. पब्लिशर्स एण्ड डिस्ट्रिब्यूटर्स|ref = {{harvid|दाहाल|२०५७}}}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{s-start}} {{S-hou|[[शाह वंश]]|२७ पुस|१७७९|१ माघ|१९३१}} {{S-reg|}} |- {{succession box | before = [[नरभूपाल शाह]] | title = [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का राजा | years = १७९९–१८३१| after = नेपालको राजाको रूपमा}} {{succession box | before = गोरखाको राजाको रूपमा| title = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | years = १८३१–१८३४ | after = [[प्रतापसिंह शाह]]}}{{s-end}} {{मूल_सर्ट:शाह, पृथ्वीनारायण}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:पृथ्वीनारायण शाह| ]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]] o1iiyqcjewd75css0o98rjbk6urnttf 1392034 1391981 2026-09-30T04:45:57Z Bishaldev100 28807 1392034 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox royalty | name = पृथ्वीनारायण शाह | title = [[श्री ५]] [[महाराज|बडामहाराजाधिराज सरकार]] <br /> हिन्दव धर्मोद्धारक <br /> (हिन्दू धर्मका संरक्षक) | image = Amar Chitrakar - Portrait of King Prithvi Narayan Shah.jpg | caption = श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह | succession1 = [[गोरखा राज्य|गोरखाका राजा]] | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]] | predecessor1 = [[नरभूपाल शाह]] | predecessor = ''पद स्थापित'' | successor1 = ''पद खारेज'' <br /> {{small|(''स्वयं [[नेपालका राजा]]को रूपमा'')}} | successor = [[प्रतापसिंह शाह]] | royal house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = [[रानी कौसल्यावती|कौसल्यावती शाह]] | issue = [[प्रतापसिंह शाह]] <br> [[बहादुर शाह]] <br/> [[विलासकुमारी]] <br>रणसिंह शाह | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | birth_date = १७७९ पुष २७<ref>{{cite book|first=बाबुराम|last=आचार्य|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको सङ्क्षिप्त जीवनी - भाग १ |page=४२|language=नेपाली}}</ref> | death_date = १८३१ माघ १ (५२ वर्ष)<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> | reign = १८२५ असोज १० – १८३१ पुस २८ | reign1 = १७९९ चैत २१ – १८२५ असोज १० | spouses = {{plainlist| *{{marriage|[[इन्द्रकुमारी देवी]]|1794}} *{{marriage|[[नरेन्द्रलक्ष्मी शाह]]|1796}} }} | birth_place = [[गोरखा दरबार]], [[गोरखा राज्य]] (हाल को [[गोर्खा जिल्ला]], नेपाल | death_place = [[देवीघाट]], [[नेपाल अधिराज्य ]] (हाल को [[नुवाकोट जिल्ला]], नेपाल) }} '''''श्री ५ बडामहाराजाधिराज'' पृथ्वीनारायण शाह''' (वि.सं. १७७९ पुस २८ – १८३१ पुस २८) नेपालको पहिलो [[शाह वंश|शाहवंशिय]] राजा थिए। स-साना राज्यहरूमा बाँडिएका [[बाइसे राज्यहरू|बाईसे]] तथा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे]] राज्यहरूलाई एकत्रित गरेर एउटै देशको सृजना गर्ने यिनी आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माताको रूपमा चिनिन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=कृष्णराज गौतम|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> उनको सम्झनामा पुष २७ गते नेपालमा [[पृथ्वी जयन्ती|राष्ट्रिय एकता दिवस]] मनाउने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=योगी नरहरीनाथका दुर्लभ पुस्तक प्रदर्शनीमा राखिँदै|युआरएल=https://www.prasashan.com/2018/01/11/52650/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रशासन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> नेपालमा बि.सं. २००७ साल सम्म [[राणा वंश|राणा शासन]] थियो भने [[सात सालको क्रान्ति]] पश्चात् नेपालमा आएको प्रजातन्त्र पश्चात् [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले नेपालमा राष्ट्रपिता पृथ्वीनारायण शाहको जन्मोत्सव मनाउनु पर्छ भनेर प्रक्रिया सुरु गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज गौतम|शीर्षक=राष्ट्रनायकको अठोट|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/168615-1547173560.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले स-साना क्षेत्र जस्तै (भिरकोट, कास्की, लम्जुङ, गोरखा) मा राज्य गरिरहेको शाहवंशलाई पुरै नेपालको राजवंशमा रूपान्तरण गर्दै आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए।<ref>{{cite book|first=त्रिरत्न|last=मानन्धर|title=नेपालको एकीकरण|page=215|publisher=साझा प्रकाशन|location=काठमाडौँ|language=नेपाली}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले सुरू गरेको एकिकरण अभियान बढ्दै गएर नेपाल राज्यको सिमाना पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिष्टा नदी]], दक्षिणमा मगध र पश्चिममा [[सतलज नदी]] सम्म विस्तार भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुलसीराम वैद्य|शीर्षक=जसले नेपालको जग बसाए|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> बि.सं.१८७१ कात्तिक १८ गते सुरु भएको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] पश्चात् गरिएको [[सुगौली सन्धि]] सम्म यो भू-भाग नेपालको अधिनमा रहेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिका दिन ५२ वर्षको उमेरमा [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[देवीघाट]]मा मृत्यु भए तापनि [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] अभियान जेठी बुहारी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]], कान्छा छोरा [[बहादुर शाह]] लगायतले अगाडि बढाइ रहेका थिए।<section begin="अंश" /><section end="अंश" /> नेपाल एकिकरण अभियानको पूर्णविराम चाहीँ उनको पनाती [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]]का पालामा भएको नेपाल-अङ्ग्रेज [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]] पछि भएको थियो। वि.सं. १८७३ सालमा [[सुगौली सन्धि|सुगौलीको सन्धि]] नहुञ्जेल सम्म पुरा ७२ वर्षसम्म एकीकरण अभियान चलेको थियो। बि.सं. २००९ सालदेखि [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले सरकारसँग समन्वय गरेर एउटा समारोह समिति गठन गरी आफै त्यो समितिमा बसेर '''राष्ट्रिय एकता दिवस''' तथा '''[[पृथ्वी जयन्ती]]'''को रूपमा मनाउन प्रारम्भ गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.hamropatro.com/posts/articles-events/articles-events-prithibi-jayanti|शीर्षक=पृथ्वी जयन्ती / राष्ट्रिय एकता दिवस|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुष २७ गते बिहिबार [[गोरखा दरबार]]मा पिता [[नरभूपाल शाह]] आमा [[रानी कौसल्यावती]]को कोखमा भएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} शाहको हेरविचार महारानी [[चन्द्रप्रभावती]]ले गरेकी थिइन् र सुरूदेखि नै उनलाई [[रामायण]], [[महाभारत]] र पछि गएर शुक्रनीतिको ज्ञान दिइएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} धनुवाण, [[तरबार]], [[घोडसवारी]] दौड आदिमा पनि उनी निपूर्ण भएको मानिन्छ।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]] की राजकुमारी इन्द्रकुमारीसॅंग भएको थियो। गोरखा र मकवानपुरबीच ओहोर दोहोर गर्नु पर्दा उपत्यकाको भू-बनोट र त्यहाँको आर्थिक अवस्थालाई उनले राम्रोसँग नियालेका थिए। सो समयमा गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएन। त्यसैकारणले उनले अन्नपातले सम्पन्न र उन्नतिशील काठमाडौँ उपत्यकालाई विजय गर्ने मनसाय बनाइसकेका थिए।<ref>{{cite news|title=पृथ्वीनारायण शाह, राष्ट्रियता र समावेशी संस्कार|url=http://setopati.com/blog/22658/|accessdate=27 January 2015|publisher=सेतोपाटी|quote=अनुसन्धानकर्ता इतिहासकारहरूले भन्छन्, “गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएँन।” त्यसैकारणले राजाको मात्र होइन गोरखाली जनताको पनि राज्य विस्तार गर्ने चाहना थियो। यो कुरा पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशमा लेखिएको, “यी ३ नै देश (काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर) को राजा हुन पाया त हुँदो हो।” भन्ने उनको भनाइबाट स्पष्ट हुन्छ।|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118062029/http://setopati.com/blog/22658/|archive-date=18 January 2015}}</ref> वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ आएका पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा दरबारको तर्फबाट ल्याएका पगरी [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]]का राजा रणजित मल्ललाई दिए भने त्यसको कदरस्वरूप रणजित मल्लले राजकुमार वीरनरसिंह मल्लसँग उनको मितेरी लगाई दरबारमा स-सम्मान लामो अवधिसम्म राखेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : उत्तरबाट सुन किन्थे, दक्षिणबाट चाँदी, यस्तो थियो रणनीति|युआरएल=https://www.bizshala.com/story/-2786|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बिजशाला|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> गोरखा फर्किदा चाँगुनारायण, पशुपति र गुहेश्वरी पशुपतिनाथको दर्शन गर्न गएको कुरा थाहा पाई काठमाडौँका राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले उनलाई दरबारमा ल्याई उनीसँग मितेरी लगाएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मितेरी साइनोको मूल्य|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/58672|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref>[[चित्र:Idols_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|thumb|पृथ्वीनारायण शाह र उनका दुई रानीको शालिक, यो शालिक [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरवारमा]] रहेको छ।]] उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]का राजा [[हेमकर्ण सेन]]की छोरी इन्द्रकुमारी सँग वि.सं. १७९४ मा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=निष्णु थिङ|शीर्षक=विवाहको राजनीति|युआरएल=https://www.indigenousvoice.com/1058.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> मकवानपुर त्यसबेलाको एक शक्तिशाली राज्य भएकाले त्यससँग नाता जोडेर राजनीतिक लाभ लिने उद्देश्यले यो विवाह भएको थियो तर पछि [[हेमकर्ण सेन]] ले असमर्थता जनाएका थिएँ। उनको दोस्रो विवाह [[बनारस|काशी]]का [[अभिमानसिंह राजपुत]]की छोरी [[नरेन्द्रलक्ष्मी]]सँग भएको थियो। नरेन्द्रलक्ष्मीबाट [[प्रतापसिंह शाह]] र [[बहादुर शाह]]को जन्म भएको थियो। मितबुवा [[रणजित मल्ल]]ले वि.सं. १८०३ मा आफ्नो दरबारमा पाहुना भएर बसेको समय मितछोरा गोरखाली राजा पृथ्वीनारायणलाई उनको सेवासुसारका लागि नेवार जातिकी मैजुकन्या ‘उपहार’ दिएका हुन्। पृथ्वीनारायण नुवाकोट आएपछि ती मैजुकन्या उनको भित्रिनी (उपरानी) बनिन्। पृथ्वीनारायण शाहकी यी नेवार भित्रिनीतिरबाट एक छोराको जन्म भएको थियो। उनको नाम नरसिंह (रणसिंह) थियो। उनी [[प्रतापसिंह शाह]]को राज्यकालमा दरबारका एक [[चौतारिया|चौतरिया]] थिए।<ref>{{Cite web |title=किन ओझेलमा पारिइन् पृथ्वीनारायण शाहकी नेवार रानी? |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20230609-queen-of-prithbinarayan-shaha/7511 |access-date=2025-02-05 |website=Ukaalo |language=Nepali}}</ref> == शासनकाल == वि.सं. १७९९ मा राजा [[नरभूपाल शाह]]को मृत्यू भएपछि पृथ्वीनारायण २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा भएका थिएँ। उनले प्रचलित नियम अनुसार आफू राज-सिंहासनमा रहने बित्तिकै माहिला भाइ महिद्दाम्कीर्ति शाहलाई चौतारा पदवी दिएका थिएँ। आफ्ना मुख्यमन्त्री र सेनापति भर्ना गर्नलाई यस अघिका काजी विराज थापा बूढा भैसकेका हुनाले एक योग्य नवयुवकको खोजी गरिरहेका थिएँ। गोरखाका रैतीले [[भीमराज पाँडे]]का छोरा [[कालु पाँडे]] रोजेका र यिनले [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजासँग चलाखीका साथ सन्धी गरी राजनीतिमा योग्यता देखाएका हुनाले यिनैलाई कज्याईँ दिई मुख्यमन्त्री बनाएका थिएँ। राजा हुनुअगावै उनले वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ उपत्यकाको राजनीतिक रहनसहन राम्रोसँग अध्ययन गरिसकेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौँ उपत्यका र पूर्वी क्षेत्र विजय गर्ने इच्छा रहेकाले आफ्ना प्रवल विरोधी शक्ति [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा रिपुमर्दन शाहसंग वि.स. १७९९ मा एक सन्धि गरेका थिई जस अनुसार दुवै राज्यवीच मैत्री सम्बन्ध कायम गर्ने [[कास्की राज्य|कास्की]]को अर्घामाथि कब्जा गर्न सफल भएमा त्यहाँको काठ कास्कीलाई दिने आदि शर्तमा उल्लेख थियो। ===दोस्रो नुवाकोट आक्रमण === पिता नरभूपालको एकीकरणको सपना साकार पार्न वि.सं. १८०० मा [[विराज थापा मगर]] र [[महेश्वर पन्त]]को नेतृत्वमा उनले नुवाकोट आक्रमण गराएका थिएँ तर नुवाकोटबाट गोर्खालीहरूले पराजयको सामना गर्नु परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> === काशी यात्रा === नुवाकोटको युद्धमा पराजयको सामना गर्नुपरेकाले आवश्यक हातहतियारहरू सङ्कलनार्थ '''पृथ्वीनारायण शाह''' वनारस पुगेका थिएँ। उनले काशी जाँदा शासनको बागडोर जेठी आमा चन्द्रप्रभाका हातमा छोडेका थिएँ। पिता नरभूपालले पुण्य प्राप्त गरून् भनी काशीको यात्रा गरी आफ्नो [[भारद्वाज गोत्र|भारद्वाज]] गोत्रबाट काश्यप गोत्रमा [[गोत्र]] परिवर्तन गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन गोत्र परिवर्तन गरेका थिएँ पृथ्वीनारायण शाहले?|युआरएल=https://www.nepalipublic.com/news/4766|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाली पब्लिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> सोहि बेलामा तिर्थ गर्न भनी गएका जाजरकोटका राजा हरी शाहसँग उनले राज्य विस्तार गर्दा गोरखा र जाजरकोटले एक अर्कालाई वाधा र कुभलो नचिताउने कुराहरू बारे सन्धि गरेका थिएँ। ===नुवाकोट आक्रमण तथा विजय === दोस्रो पटक पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]को सेनापतित्वमा नुवाकोटमाथि हमला गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आधुनिक नेपाल राष्ट्रनिर्माणमा पृथ्वीनारायण शाहको भूमिका !|युआरएल=https://www.bidharthi.com/content/118|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=विद्यार्थी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> यस पटक गोर्खाका १२-२० वर्षसम्मका सबै युवाहरूलाई सशस्त्र तयारी गरीएको थियो भने सैनिकहरूको सङ्ख्या १ हजार भन्दा माथि थियो। यी मध्ये केही सैनिक खेतालाहरूको रूपमा नुवाकोट पुराइएको थियो। तत्पश्चात कालु पाँडेले नुवाकोट रक्षा तैनाथ रहेका जयन्त रानालाई गोर्खामा मिल्नु बाहेक उनको लागि अन्य भलाइ नभएको पत्र पठाएका थिए। तर जयन्त रानाले काठमाडौँ पुगी गोर्खालीहरूबाट सम्भावित आक्रमणको जानकारी दिँदै थप सैनिक र हातहतियार माग गरेका थिएँ। तर उपत्यकामा [[इन्द्रजात्रा]]को चहलपहल रहेकाले [[जयप्रकाश मल्ल]]ले जयन्त राणाको मागको उपेक्षा गरेका थिएँ। जयन्त रानाको छोरा शङ्खमणी राणाले नुवाकोटको सुरक्षामा तैनाथ रहेकको समयमा गोरखाबाट पृथ्वीनारायण शाह, दलदर्मन शाह, चौतारा विष्णु शाह, काजी [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]] आदिले नुवाकोटलाई घेरा हाली एकैपटक आक्रमण गरेका थिएँ। [[दलमर्दन शाह]]को हातबाट शखमणी राणाको मृत्यु भयो र पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> नुवाकोटमा गोरखालीहरूको कब्जा भएकाले नुवाकोटका सिपाहीहरू भागि वेलकोटमा अड्डा जमाई बसेकाले कालु पाँडेको तत्काल हमला नगर्ने सल्लाहलाई उपेक्षा गरी पृथ्वीनारायण शाहले वेलकोटमा हमला गरेका थिए। [[जयन्त राना]] यहाँ पक्राउ परेका थिए। ==नेपाल एकिकरणको प्रयत्न== [[चित्र:Prithvinarayanshah.jpg|thumb|राजा पृथ्वीनारायण शाह]] पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको महायात्रा सुरू गरी र कैयौँ स्थानलाई नेपाल राष्ट्रमा गाभेर ४ जात र ३६ वर्णको साझा फूलबारीको सृष्टि गरेका थिएँ<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चार जात छत्तीस वर्णको नेपाल|युआरएल=http://www.nepaltoday.com.np/home/politics_detail?id=4967|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref>। पृथ्वीनारायणको उद्देश्यलाई युगको मागका रूपमा इतिहासकारहरूले हेरेका छन्। तत्कालीन बाइसे र चौबिसे राज्यहरू, उपत्यकाका विभाजित मल्ल राज्यहरू, पूर्वका किराँत र लिम्बूवान क्षेत्रहरू सबैतिर एउटा सशक्त राष्ट्रवादी शक्तिको आवश्यकता बढ्दै गएको थियो, जसको स्थान पृथ्वीनारायण शाहले पाएका थिएँ। ===तनहुँमाथिको आक्रमण=== नुवाकोट र वेलकोटको विजयपछि गोरखालीहरूले लामीडाँडामा कब्जा गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहः जस्ले नेपालको यसरी एकिकरण गरेका थिएँ|युआरएल=https://www.maipokharinews.com/2020/01/pirthivi-naryan.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> तर तनहुँद्वारा लामीडाँडा कब्जा गर्ने इच्छा रहेकाले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] र गोरखालीहरूबीच भिडन्तको सम्भावना बढेको थियो। तर पृथ्वीनारायण शाहले गुरु गौरेश्वर पन्तलाई पठाई तनहुँको राजा सॅंग सन्धि गर्ने भन्ने खबर पठाएकाले तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनविच केही समय वार्तालाप भएपछि निर्धारित समयानुसार तिरमा लुकी बसेमा गोर्खाली सैनिकहरूले त्रिविक्रम सेनलाई बन्दी बनाई छोटो समयका लागि तनहुँमाथि कब्जा गरेका थिएँ। यस प्रकारको कामबाट लमजुङ, कास्की, पर्वत आदि क्रुद्ध हुने सम्भावना भएकाले वि.स. १८१० मा [[तनहुँ राज्य#त्रिविक्रम सेन द्वितीय|त्रिविक्रम सेन]]लाई मुक्त गरेका थिएँ। वि.स. १८१२ मा गोर्खाली सैनिकले लमजुङ र तनहुँका संयुक्त फौजसँग युद्ध गर्न परेको थियो। यस युद्धमा गोर्खाले ठुलो जनधनको क्षति बेहोर्न परेको थियो। तर पनि नालदुम, दहचोक, महादेव पोखरी, सिरानचोकको साथै कुलेखानि, इपा, माल्टा आदिमा कब्जा भएकाले गोरखाको सिमाना मकवानपुरसम्म पुग्यो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण=== वि.स. १८१४ मा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा आक्रमण गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जोगी पाल्न गरिबलाई दस्तुर|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/162040|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यसमा गोरखाको तर्फ १२०० सैनिक थिएँ। तर कीर्तिपुरले काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका सैनिक समेत सहयोग मागेकाले किर्तिपुरतर्फ ३०० जति सैनिक थिएँ। यी दुईपक्षवीच बल्खु खोलामा ६ घन्टासम्म लडाइँ हुँदा धेरै गोरखालीहरूले [[वीरगति]] प्राप्त गरेका थिएँ। किर्तिपुरको कब्जामा परेका पृथ्वीनारायण शाह राजवध गर्न नहुने नैतिक नियमको कारणले मात्र यहाँ बाचेका थिएँ। कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा विरगती प्राप्त गरेका काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]का ठाउँमा उनको छोरा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]]लाई र सेनापति पदमा [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]का छोरा [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई नियुक्त गरी सैनिक पुनर्गठन गर्ने अभिभारा सुम्पिएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कालु पाँडेको बलिदानको इतिहासलाई स्मरण गर्नुपर्ने|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/47626|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> वि.स. १८१६ मा शिवपुरी र काभ्रेमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ। ===मकवानपुर विजय=== {{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} वि.स. १८१९ को भदौ महिनामा [[वंशराज पाँडे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]ले सङ्गठन गरेको सैनिक साथै [[महोद्दामकिर्ति शाह]], [[दलमर्दन शाह]], [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]], नन्दु शाह, [[दलजित शाह]]हरूका साथ पठाएको ठुलो सङ्ख्यामा [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]]मा आक्रमण गरेका थिएँ। यहा १० घन्टासम्म लडाइँ चलेको थियो र अन्तत: दिग्वन्ध्न सेनले आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मकवानपुरगढी र पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://sadrishya.com/2021/01/11/858/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===गोरखा माथि आक्रमण === वि.स. १८२० मा दिग्वन्धन सेनलाई मद्धत गर्ने निहुमा [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]]का राजा त्रिविक्रम सेन, [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को राजा [[मुकुन्द सेन]] तृतीय, [[कास्की जिल्ला|कास्की]]का राजा सिद्धिनारायण शाहको संयुक्त सैनिकले गोरखाको अधिनमा रहेको हर्मी, भिरकोट, धापकोट, चवाङ्गली, धौराली, लकान्कोटमाथि आक्रमण गरी लुटपाट गरेका थिएँ। ===किीर्तिपुरमाथि दोस्रो आक्रमण=== वि.स. १८२१ को भदौ महिनामा शुरप्रताप शाह, दलजित शाह र श्री हर्ष पन्तको नेतृत्वमा किर्तिपुर माथि दोस्रो आक्रमण भएको थियो। यस युद्धमा पनि कीर्तिपुरलाई पहिले जस्तै उपत्यकाबाट सैनिक सहयोग प्राप्त नभए पनि किर्तिपुरका जनताले गोर्खाली सैनिकलाई गोपुर किल्ला तोडी किर्तिपुरमा प्रवेश गर्ने मौका दिएनन्। यस युद्धमा कीर्तिपुरद्वारा निसाना लगाइएको तिरबाट शुरप्रतापको आँखा फुट्नुका साथै अन्य केही फौज फर्कन वाध्य भएका थिएँ।<ref name=परिचय>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वी नारायण शाहः एक सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://www.localsandesh.com/2018/01/11/3949/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि तेस्रो आक्रमण=== किर्तिपुरमाथि तेस्रो पटकको युद्धको नेतृत्व काजी वंशराज पाडेले लिएका थिएँ। उनले चारैतिरबाट गोपुर किल्लालाई घेरी खेतालाका रूपमा केही सैनिक कीर्तिपुर पठाएका थिएँ। त्यसबखत किर्तिपुरमा धान भित्राउने समय परेकाले वंशराज कीर्तिपुरेहरूलाई आत्मसम्पर्ण गर्न भनेका थिएँ। यो युद्धमा किर्तिपुरलाई छिमेकी राज्यहरूबाट सैनिक सहयोग भएको थिएँन। वि.स. १८२२ चैत ३ गते धनवन्त काजीले गोपुर किल्लामा आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह र कीर्तिपुर|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/83071?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==काठमाडौँ उपत्यका माथिको आक्रमण== किर्तिपुर गोर्खाको कब्जामा पर्न गएका निकट भविष्यमै उपत्यकामा आक्रमण सम्भावना भएकाले जयप्रकाश मल्लले ललितपुर र भक्तपुरका राजाहरूसँग वैठक गरी गोर्खा सैनिकको विरुद्ध सशक्त सैनिक अभियान गर्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका थिएँ। तर ललितपुर र भक्तपुरका राजाले अनुकुल प्रतिक्रिया नजनाएकाको र गोर्खालीको पहिलो आक्रमण कान्तिपुरमै हुनेछ भन्ने ठानी [[जयप्रकाश मल्ल]]ले अङ्ग्रेजहरूसँग सैनिक तथा हातहतियारको सहयोग मागेका थिएँ। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई सहयोग गर्न वि.स. १८२३ मा किनलकको नेतृत्वमा २४०० सैनिक पूर्वी नेपालको [[सिन्धुलीगढी]] हुँदै काठमाडौँ तिर बढेको थियो। यो कुराको जानकारी पृथ्वीनारायण शाहलाई पहिले नै भएकाले [[सिन्धुलीगढी]]को रक्षार्थ बिरभद्र पाँडे र वीरभद्र उपाध्याय र वंशु गुरुङको समूह ढुङ्गेवासमाथि आइपुग्दा वंशु गुरुङले प्रत्यासित रूपमा चढाई गरे भने अघि बढीसकेको फौजमाथि वंशराज र वीरभद्र उपाध्यायको फौजले पौवागढीमा आक्रमण गरेकाले सारा अङ्ग्रेज फौज आफुसँग रहेको हातहतियार र बन्दुकहरू छाडी आफ्नो प्राण बचाउन जङ्गलतर्फ भागाभाग गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह आफैंले ‘अपरेसन’ गरेको त्यो युद्ध रणनीति|युआरएल=https://www.khabarhub.com/2019/20/66036/|कार्य=|प्रकाशक=खबरहब|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===कान्तिपुरमाथि आक्रमण=== पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकालाई चारैतर्फबाट घेरी नाकाबन्दी गरेकाले उपत्यकामा चरम आर्थिक सङ्कट छाएको थियो। त्यसमा पनि काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल कठोर विचार, घमण्डी र संकालु प्रवृतिका भएकाले रानी र भारदारहरू रिसाई उनलाई पदच्युत गरी उनका छोरा राज्यप्रकाश शाहलाई राजा बनाएका थिएँ। तर पछि उनले पुन: आफ्नो सत्ता प्राप्त गरे तर उनलाई आफ्नो छोरा, रानी र भारदारहरूको सहानुभूति प्राप्त भएन। आफ्नो शक्ति कायम राख्न विदेशी सैनिक झिकाई देवी देवताको गुठि मासेकाले धर्मप्राण नेपाली जनता क्षुब्ध भएका थिएँ भने विदेशी सैनिकलाई बढी तलब समेत दिने गरेकाले कान्तिपुरका सैनिकमा निराशा उत्पन्न भएको थियो। ===ललितपुरको पतन=== यस्तो स्थति बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले वि.स. १८२५ असोज १३ मा [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]]को समय पारि नरदेवी, टुडिखेल र भिमसेनस्थान गरी ३ तर्फबाट आक्रमण गरी कान्तिपुर माथि विजय गरेका थिएँ। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]] भागेर ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]]का गई शरण लिएका थिएँ। वि. स. १८२५ असोज २५ गते पृथ्वीनारायण शाहले धनवन्त र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]लाई ललितपुर पठाई आत्मसम्पर्ण गराउन पठाएका थिएँ। पाटनका राजा विना कुनै युद्ध भागेका थिएँ। ===भक्तपुर विजय=== {{मुख्य|भक्तपुरको युद्ध}} काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल र ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]] भागेर भक्तपुरका राजा [[रणजित मल्ल]]को शरणमा पुगेका थिए। राजा रणजित मल्लले आत्मासम्पर्णको सट्टा छिमेकी राज्य र अङ्ग्रेजसँग समेत सीक सहयोग मागेकाले अनावश्यक ढिलासुस्ती गर्न झुने सम्झी भक्तपुर माथि आक्रमण गर्न वंशराज पाण्डे, कहरसिंह बस्न्यात, रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंंह थापा, कालीदास खड्का आदिका साथ १५०० सशस्त्र फौज पठाएका थिएँ। भक्तपुरमा युद्ध भयो जसमा ठुलो जनधनको क्षति भएको थियो। झन्डै २००० भन्दा बढीको मृत्यु र ५०० भन्दा बढी घर ध्वस्त भएको थियो। हार स्वरूप वि.स. १८२६ मङ्सिर १ गते रणजित मल्लले आत्मसमर्पण गरे। यसै युद्धमा जयप्रकाश मल्लको खुट्टामा गोलि लागेको थियो। उनको इच्छा अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई पशुपति जाने व्यवस्था मिलाई दिएका थिएँ ६७ वर्षीय वयोवृद्ध मितबाबु रणजित मल्लले इच्छा बमोजिम उनलाई काशीबासको उचित व्यवस्था मिलाएका थिएँ। त्यहाँ पुगेको १८ महिना पछि उनको मृत्यु भएको थियो। ललितपुरका राजा तेजनरसिंह मल्लले कुनै इच्छा व्यक्त नगरेकाले उनलाई आजीवन भक्तपुर दरबारमा कैद गरिएको थियो। ==चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण== उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिस राज्य]] विजय गर्न वि.स. १८२८ मा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा घमासान युद्ध भएको थियो। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा [[केहरसिंह बस्न्यात]]सहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]], प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिएँ। यो पराजयले गोर्खालीहरूको महत्त्वकांक्ष, मान, प्रतिष्ठामा चोट लागेको थियो भने शत्रुहरूमा गोर्खा विरुद्ध कडा मुकाविला गरेमा विजय हुन् सकिन्छ भन्ने प्रतिरक्षात्मक भावना जागृत गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरणको इतिहास वैधानिकताको प्रश्न|युआरएल=https://nayayougbodh.com/opinion/2020/01/12/968429|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=युगबोध राष्ट्रिय दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==पूर्वी सेन राज्यसँग युद्ध == १८२८;भदौ १३ मा [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई पलञ्चोकबाट पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वतर्फ विस्तार गुर्न सेनापति बनाए। अमरसिंह थापालाई उनका नायब गराई २६००सिपाहीसाथ पहाडैपहाड ओल्लो किरातबाट कूच गराए। त्यो नेपाली सेनाले दूधकोसी नदी तरी चौदण्डी दाखिल हुँदा त्रिलोचन उपाध्याय र हरिनन्द उपाध्याय पोखरेलले टूलो सहयोग गरे। खम्बूसेना र नेपाकी (गोर्खा) सेना बीच हलेसी, रावा, दिङ्ला, माझकिरात क्षेत्रमा झडपह्ग्रू भए। किरातका विषालु धनुकाणको मारले नेपाली सेना आक्रान्त भए तापन विजय नेपालकै भयो। बिसं १८२९ माघ भरमा माझकिरातमा नेपालको अधिकार भयि। पहाडी भाग मात्र त्यहाँसम्म दखल भएको हुँदा तलहट्टीमा पनि विजय गर्नुपर्ने स्थिति देखा परुओ। मुख्य काथिनता पहाडी भागमा नै पर्थ्यो, त्यो दखल भयो। तराईको भूभागलाई कब्जा गर्न बख्सी अभिम्क्सनसिंह बस्न्यातलाई खटाई पृथ्वीनारायण शाहले अङ्ग्रेज गभर्नर वारेन हेस्ट्ङ्सलाई पत्र लेखे। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेबा पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। त्यस पत्रको आशय अङ्ग्रेजले विरोधीलाई साय्ह नदिउन् भन्ने थियो। ==मृत्यु== [[चित्र:विदुर नगरपालिका वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ.jpg|अङ्गुठाकार|[[विदुर नगरपालिका]] वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ ]] वि.सं. १८३१ (सन् १७७४) मङ्सिरको मध्यतिर जाडो छल्न नुवाकोट गएका पृथ्वीनारायण शाह [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरबार]]मा बिमारी परेका थिएँ। स्वास्थ्य झन्-झन् खराब हुँदै गएपछि उनैको इच्छाअनुसार त्यहाँको [[देवीघाट]] लगिएको थियो। नौ दिनसम्म घाटमै रही माघ १ गते बिहान सात बजे उनको निधन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> कतै कतै सिकार खेल्न गएको बेलामा बाघको आक्रमणमा परी गहिरो चोट परी घाइते भएको हिँदा मृत्यु भएको समेत उल्लेख छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=सञ्जीवन महर्जन|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु|युआरएल=https://saptahik.com.np/history/2016/03/30/20160330121932|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=साप्ताहिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> घाटमै राखिएको बेला उनले नेपालको भूराजनीतिक अवस्था, सामाजिक जीवन, प्रतिरक्षा र विकासका सन्दर्भमा उपदेशहरू दिएका थिएँ, जसलाई '[[दिव्योपदेश]]' समेत भनिन्छ। <ref>http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112022040/http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html |date=2015-01-12 }}</ref> "नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल जस्तो रहेछ। दक्षिणको बादशाह महाचतुर रहेछ। जाइकटक नगर्नु, झिकी कटक गर्नु। नेपाल चार वर्ण, छत्तिस जातको साझा फूलबारी हो।" इत्यादि सान्दर्भिक उपदेशहरू पृथ्वीनारायण शाहले दिएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विजयका पर्याय पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://www.newsofnepal.com/2021/01/04/373489/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> [[माघे सङ्क्रान्ति]]का दिन ५२ वर्षको उमेरमा उकुच र ठेउला आएर नुवाकोट जिल्लामा पर्ने [[त्रिशूली नदी|त्रिशुली]] र तादी नदीको सङ्गम 'मोहन तिर्थ' वा [[देवीघाट]]मा उनको मृत्यु भएको थियो।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १८४</ref> == विदेश नीति == === भोट-चीन === === अंग्रेज कम्पनी सरकार === पृथ्वीनारायणले दीनानाथलाई अङ्ग्रेजसित सम्झौता गरी तराईको समस्या समाधान गर्ने निर्णय गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} पृथ्वीनारायणको अंग्रेज नीति|url=https://nepalihimal.com/|access-date=2026-06-08|website=nepalihimal.com|language=en-US}}</ref> इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारसग सम्पर्क र सम्बन्ध विस्तार गर्नका लागि त्यति बेला राजदूतका रुपमा दीनानाथ उपाध्याय नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web|title=नेपालको भू-राजनीतिक कूटनीति|url=https://yugyandaily.com/news/5713|access-date=2026-06-08|website=Yugyan Daily|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260608080150/https://yugyandaily.com/news/5713|archive-date=2026-06-08}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहकै समयदेखि नेपाली वकिलका रूपमा भारतमा कार्यरत थिए। जब इष्ट इन्डिया कम्पनीका सेनाले सन्यासी डाँकाहरूलाई लखेट्थे, तिनीहरू तराईका जङ्गलहरूमा गएर लुक्ने गर्दथे। वारेन हेस्टिङ्सलाई सन्यासी डाँकाहरूलाई नियन्त्रणमा लिन पृथ्वीनारायण शाह उपयुक्त स्थितिमा छन् भन्ने लागेको थियो। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहको सन्देशको जवाफ दिन पन्छाए। उनले अक्टोबर ३०, १७७३ मा पृथ्वीनारायण शाह र अभिमानसिंह बस्न्यातलाई पत्र लेखी ती डाँकाहरूलाई दबाउन सहयोग गर्न अनुरोध गरे। यस सन्देशको जवाफमा पृथ्वीनारायण शाहले गण्डकी नदी पार गरी पूर्वतर्फ भाग्ने क्रममा डाँकाहरू बारम्बार त्यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने भएकाले गोर्खाली सेनालाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिन गभर्नर-जनेरलाई अनुरोध गरे (जनवरी, १७७४)। यसरी पृथ्वीनारायण शाहले बेतियामा आफ्नो पकड बनाउने अपेक्षा राखेका थिए। उनले ब्रिटिसहरूबाट जवाफको प्रतीक्षा गरिरहे, र साथसाथै डाँकाहरूलाई आफ्नो राज्यमा घुसपैठ गर्नबाट रोक्ने कार्यलाई पनि निरन्तरता दिए। तथापि, वारेन हेस्टिङ्सले गोर्खालीहरूलाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिनु अनुपयुक्त ठाने। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहलाई कुनै जवाफ पठाएनन्। फलस्वरूप, पृथ्वीनारायण शाह चौदण्डीतर्फ अघि बढे। पटनाको चढाई गर्दा [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|गभर्नर-जनरल]]ले सहयोगको माग गर्दा पृथ्वीनारायण शाहले अंग्रेजको पक्षमा सेना पठाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=Acharya |first=Baburam |date=January 14, 2007 |title=Historical:: The Sen Kingdoms |url= |website=Madhesi-We Stand}}</ref><ref>{{Citation |last=Shilapatra |title=सन् १९२३ मा चन्द्र शमशेरले बेलायतसँग गरेको सन्धि कथा {{!}} Tika Prasad Dhakal {{!}} Birat Anupam {{!}} |date=2026-08-23 |url=https://www.youtube.com/watch?v=5grs33PTl94 |pages=15:10 |access-date=2026-08-24}}</ref> कम्पनी सरकारसँग सम्बन्ध राख्न राजा पृथ्वीनारायण शाहले पण्डित [[गजराज मिश्र]]लाई स्थायी बनारसमै राखेका थिए। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेना पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। === मुगल === पृथ्वीनारायण शाहले [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] [[मुगल साम्राज्य|बादसाह]] शाह आलम द्वितीयबाट ‘शमशेर बहादुर जंग’ भन्ने पदवी पाएका थिए। यसलाई उनीसहित उनीपछिका शाह राजाहरूले आफ्नो प्रशस्तिमा राख्दै आए। विक्रम संवत् १८२८ सालदेखि चलाइएको यो उपाधिलाई राजा महेन्द्रले २०१९ सालमा मात्रै हटाएका हुन् <ref>[[बाबुराम आचार्य]], पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी, पृष्ठ ४८६-४९१</ref>। === बाइसे-चौबिसे === ===सल्यानसँगको सम्बन्ध=== वि.स १८२३ मा [[सल्यान राज्य|सल्यानी राजा]] श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभिम शाहसँग आफ्ना छोरी [[विलासकुमारी]]को विवाह गराई मैत्री सम्बन्ध कायम गरेका थिए। == नीति == === आर्थिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहले आर्थिक समृद्धिका बारेमा पनि धेरै कुरा व्यक्त गरेका छन्। मुलुक गरिब भयो भने सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने उनको मान्यता रहेको थियो। सरकारले कर उठाउनका लागि कसैलाई ठेक्का नदिइकन आफैँले सो कार्य गर्नु पर्छ भन्ने उनले धारणा रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक= डा. जयराज आचार्य|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको परराष्ट्र नीतिका पञ्चतत्व|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/651810|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> तात्कालिक समयमा, उनले पूर्व र पश्चिमको बाटोहरू बन्द गर्दै काठमाडौँसम्मको यातायातको बाटो खुलाउने इच्छा राखेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय उत्पादनलाई जोड दिएका थिएँ। उनको कृति दिव्योपदेशमा उनले विदेशी व्यापारीहरू नेपाल प्रवेश गरेभने यसलाई मरुभूमि बनाएर छोड्ने धारणामा रहेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायणः राष्ट्रनिर्माता कि विस्तारवादका नाइके ?|युआरएल=https://ratopati.com/story/74048|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> यस्तै सन्दर्भमा उनले विदेशी कपडा लगाउनलाई बहिष्कार गर्ने सल्लाह दिएका थिएँ र स्थानीय मानिसहरूलाई कपडा बुन्न प्रशिक्षण समेत दिएका थिएँ। स्थानीय सम्पत्ति देशबाट बाहिर जान नहुने उनको विश्वास रहेको थियो। उनले नेपाली जडिबुटीलाई विदेशी भूमिमा बेच्न र यसबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई देशमा फिर्ता ल्याउन प्रोत्साहित गरेका थिएँ। उनी पैसा देश भित्र मात्र रहेको हेर्न चाहन्थे। उनले प्रसिद्ध भनाइमा उनले, "प्रजा मोटो भए दरबार पनि बलियो रहन्छ" भनेर बताएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=इतिहासलाई जोगाएर राख्नु पर्छ; मार्नु हुन्न|युआरएल=https://www.brtnepal.com/2019/01/09/74013.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ब्रिटनेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === रक्षा नीति === पृथ्वीनारायण शाहले किल्लाहरू निर्माणमा जोड दिएका थिएँ। उनले नेपालको भूमिलाई भगवान आफैले बनाएको प्राकृतिक किल्लाको रूपमा लिएका थिए। उनले शिवपुरी, फूलचौकी, चन्द्रगिरी, महादेवपोखरी, पालुङ, डापाचा र काहुलेमा बलियो किल्ला तयार पार्न र प्रत्येकमा तोप राख्न सुझाव दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहलाई के ले विजयी बनायो ?|युआरएल=https://www.dekhapadhi.com/news/5107|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=देखापढी अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> भन्ज्याङमा फलामेका ढोकाहरू निर्माण गर्न र ती सबैमा तोपहरू तयारी अवस्थामा राख्ने गरि उनले निर्माण गराएका थिएँ जसमा उनले देशलाई जासूस, शरणार्थी, हत्यारा आदिबाट जोगाउने विश्वास गरेका थिए।<ref name=":3">{{Cite book|title=बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य उपदेश|last=आचार्य, बाबुराम|first=नरहरिनाथ, योगी|publisher=श्रीकृष्ण आचार्य|year=२०१४|isbn=978-99933-912-1-0|location=काठमाडौँ|pages=४,५}}</ref> === धार्मिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहमा धार्मिक श्रद्धा निकै रहेको थियो। यीनी काली र [[गोरखनाथ]]का उपासक थिए। यसकारण ले उनले आफ्ना छापमा आफ्नो नाम नलेखी कालीको नामान्तर भवानी र यिनको हतियार [[खड्ग]] राखिदिए। कालीका पूजामा सिन्दूरको प्रयोग हुने हुनाले यो छापमा लगाउँदा पनि सिन्दूरकै व्यवहार गर्ने नियम गरे। यस कारण यो छाप [[लालमोहर]] भन्ने नामले प्रसिद्ध भयो। राज्य भवानीको हो, संरक्षक मा हुँ भन्ने भावना यिनको मनमा थियो। यिनका उत्तराधिकारी महाराजहरूले पनि यस छापलाई आफ्नो छाप मानेर त्यस भावनालाई कायमै राखे। पृथ्वीनारायण शाहले चाँदीका टकमा एकापट्टि आफ्नो नाम राखेर अर्कापट्टि भवानी र गोरखनाथ को नाम समेत छपाउने नियम गरे। पृथ्वीनारायण शाह [[हिन्दु धर्म|सनातन धर्म]]का पक्षपाती भए पनि [[बौद्ध धर्म]]को आदर गर्दथे। यिनले [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] दखल गरे पछी भोटका सक्य लामाले सिम्भु [[चैत्य]] मर्मत गर्न लाग्दा मेरुदण्डको लागि चाहिने अग्राखको लिङ्गो नुवाकोटबाट पथाइदिएका थिए। कीर्तिपुर दखल हुने बित्तिकै त्यहाँका चैत्यका निमित्त केही जमीन दाङ पनि दिए। सेसातका मल्ल राजाहरोका इष्टदेवता टावर वा [[तलेजु भवानी|तलेज्यूका]] पूजाआज्ञा पनि पूर्ववत् कायम राखे। नयाँ रियासत जितिएपछी त्यहाँका देवीदेवताका देवलहरू मर्मत गर्ने र यिनका आजापूजालाई [[गुठी]] जमिन बढाइदिने भारदारहरूको पहिलो काम हुन्थ्यो। यस काममा [[अमरसिंह थापा]] (बडा) विशेष प्रसिद्ध थिए.<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |journal=पूर्णिमा |issue=81 |pages=72 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008091759/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |archive-date=2023-10-08 |access-date=2023-11-01 }}</ref> ==दिव्योपदेश== {{Quote box | quote = मेरा साना दुखले आर्ज्याको मुलुक होइन यो चार जात छात्तिस वर्णको साझा फूलबारी हो सबलाई चेतना भया।}} {{मुख्य|दिव्योपदेश}}[[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह]] आफ्नो अन्तिम समयमा [[शेरा दरबार]] दिएका दिव्योपदेशका कारणले चर्चित छन्। उनका उपदेशहरू आजपनि समय सान्दर्भिक रहेको धेरैको बुझाइ रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज कँडेल|शीर्षक=पृथ्वीनारायणका दिव्योपदेशको सान्दर्भिकता|युआरएल=https://gautambuddhasandesh.com/?p=7491|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण नारायण शाहका अनुसार "बुढाहरू मर्दा कोहि अर्ति दिन्छन्, पछिल्ला पुस्तालाई ती कुरा गतिला हुनाले एकले अर्कालाई भन्दै राज्य सञ्चालन गर्दै जान्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८५</ref> पृथ्वीनारायणले आफ्नो अन्तिम समय तिर भारदारहरूलाई उपदेश दिएका दिए। उनका अन्तिम सन्देशहरूबाट त्यस्ता पेचिला र चोटिला कुराहरू झल्कन्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८४</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चेतना भया|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/136753-1515644040.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> == सन्तानहरू == [[File:Idols - Flickr - askmeaks.jpg|thumb|Idols of PrithviNarayan Shah with his two wives]] {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |बच्चाहरू |- ! scope="col" |जीवनसाथी !मिति |- ! scope="row" |[[प्रतापसिंह शाह|युवराजाधिराज प्रतापसिंह]] |५ बैशाख १८०८ |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी देवी]]''(अरु थप पनि छन्)'' | |वि.सं. १८४२ |[[रणबहादुर शाह|युवराजाधिराज रणबहादुर]]<br/>[[विदुरबहादुर शाह|अधिराजकुमार विदुरबहादुर]]<br/>[[शेरबहादुर शाह|अधिराजकुमार शेरबहादुर]]<br/>''(अरु थप पनि छन्)'' |- ! scope="row" |[[बहादुर शाह|अधिराजकुमार बहादुर]] |वि.सं. १८१४ असार ६ |विद्या लक्ष्मी देवी | |वि.सं. १५ असार १८५४ |[[रिपू मर्दन शाह|अधिराजकुमार रिपू मर्दन]]<br/>[[शत्रु मन्जन शाह|अधिराजकुमार शत्रु मन्जन]] |- ! rowspan="2" scope="row" |[[विलासकुमारी|अधिराजकुमारी विलासकुमारी]] | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[रणभीम शाह]] | rowspan="2" |१७६६ | rowspan="2" | | |- | |- !चौतारिया रणसिंह शाह | | | | | |} == स्मारक == * [[पृथ्वी राजमार्ग|पृथ्वी राज मार्ग]] * पृथ्वी राजपथ * पृथ्वी सालिक([[सिंहदरबार|सिंह दरबार]]) * पृथ्वी सालिक([[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ मन्दिर्]]) * पृथ्वी सालिक, [[चन्द्रागिरी डाँडा|चन्द्रागिरि]] * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, राष्ट्र बिभुती पार्क, पोखरा * [[पृथ्वीनारायण क्याम्पस|पृथ्वी नारायण क्याम्पस]] , पोखरा * पृथ्वी संग्राहलय * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, सिन्धुली गदी ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== ===उद्धरणहरू=== {{Reflist}} ===पुस्तकहरू=== * {{Cite web |last=दाहाल |first=पेशल |date=२०५७ |title=नेपालको इतिहास |url=https://archive.org/details/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/mode/2up |url-status=dead |archive-url=https://ia802509.us.archive.org/23/items/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/Nepalko%20Itihas%20by%20Peshal%20Dahal_text.pdf |archive-date=२ जेष्ठ २०७९ |access-date=२ जेष्ठ २०७९ |publisher=एम. के. पब्लिशर्स एण्ड डिस्ट्रिब्यूटर्स|ref = {{harvid|दाहाल|२०५७}}}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{s-start}} {{S-hou|[[शाह वंश]]|२७ पुस|१७७९|१ माघ|१९३१}} {{S-reg|}} |- {{succession box | before = [[नरभूपाल शाह]] | title = [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का राजा | years = १७९९–१८३१| after = नेपालको राजाको रूपमा}} {{succession box | before = गोरखाको राजाको रूपमा| title = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | years = १८३१–१८३४ | after = [[प्रतापसिंह शाह]]}}{{s-end}} {{मूल_सर्ट:शाह, पृथ्वीनारायण}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:पृथ्वीनारायण शाह| ]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]] hcdy36ir45ugs3zlkso5u189450y8rv 1392036 1392034 2026-09-30T04:56:43Z Bishaldev100 28807 1392036 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox royalty | name = पृथ्वीनारायण शाह | title = [[श्री ५]] [[महाराज|बडामहाराजाधिराज सरकार]] <br /> हिन्दव धर्मोद्धारक <br /> (हिन्दू धर्मका संरक्षक) | image = Prithvi Narayan Shah statue.jpg | caption = श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह | succession1 = [[गोरखा राज्य|गोरखाका राजा]] | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]] | predecessor1 = [[नरभूपाल शाह]] | predecessor = ''पद स्थापित'' | successor1 = ''पद खारेज'' <br /> {{small|(''स्वयं [[नेपालका राजा]]को रूपमा'')}} | successor = [[प्रतापसिंह शाह]] | royal house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = [[रानी कौसल्यावती|कौसल्यावती शाह]] | issue = [[प्रतापसिंह शाह]] <br> [[बहादुर शाह]] <br/> [[विलासकुमारी]] <br>रणसिंह शाह | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | birth_date = १७७९ पुष २७<ref>{{cite book|first=बाबुराम|last=आचार्य|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको सङ्क्षिप्त जीवनी - भाग १ |page=४२|language=नेपाली}}</ref> | death_date = १८३१ माघ १ (५२ वर्ष)<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> | reign = १८२५ असोज १० – १८३१ पुस २८ | reign1 = १७९९ चैत २१ – १८२५ असोज १० | spouses = {{plainlist| *{{marriage|[[इन्द्रकुमारी देवी]]|1794}} *{{marriage|[[नरेन्द्रलक्ष्मी शाह]]|1796}} }} | birth_place = [[गोरखा दरबार]], [[गोरखा राज्य]] (हाल को [[गोर्खा जिल्ला]], नेपाल | death_place = [[देवीघाट]], [[नेपाल अधिराज्य ]] (हाल को [[नुवाकोट जिल्ला]], नेपाल) }} '''''श्री ५ बडामहाराजाधिराज'' पृथ्वीनारायण शाह''' (वि.सं. १७७९ पुस २८ – १८३१ पुस २८) नेपालको पहिलो [[शाह वंश|शाहवंशिय]] राजा थिए। स-साना राज्यहरूमा बाँडिएका [[बाइसे राज्यहरू|बाईसे]] तथा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे]] राज्यहरूलाई एकत्रित गरेर एउटै देशको सृजना गर्ने यिनी आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माताको रूपमा चिनिन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=कृष्णराज गौतम|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> उनको सम्झनामा पुष २७ गते नेपालमा [[पृथ्वी जयन्ती|राष्ट्रिय एकता दिवस]] मनाउने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=योगी नरहरीनाथका दुर्लभ पुस्तक प्रदर्शनीमा राखिँदै|युआरएल=https://www.prasashan.com/2018/01/11/52650/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रशासन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> नेपालमा बि.सं. २००७ साल सम्म [[राणा वंश|राणा शासन]] थियो भने [[सात सालको क्रान्ति]] पश्चात् नेपालमा आएको प्रजातन्त्र पश्चात् [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले नेपालमा राष्ट्रपिता पृथ्वीनारायण शाहको जन्मोत्सव मनाउनु पर्छ भनेर प्रक्रिया सुरु गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज गौतम|शीर्षक=राष्ट्रनायकको अठोट|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/168615-1547173560.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले स-साना क्षेत्र जस्तै (भिरकोट, कास्की, लम्जुङ, गोरखा) मा राज्य गरिरहेको शाहवंशलाई पुरै नेपालको राजवंशमा रूपान्तरण गर्दै आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए।<ref>{{cite book|first=त्रिरत्न|last=मानन्धर|title=नेपालको एकीकरण|page=215|publisher=साझा प्रकाशन|location=काठमाडौँ|language=नेपाली}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले सुरू गरेको एकिकरण अभियान बढ्दै गएर नेपाल राज्यको सिमाना पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिष्टा नदी]], दक्षिणमा मगध र पश्चिममा [[सतलज नदी]] सम्म विस्तार भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुलसीराम वैद्य|शीर्षक=जसले नेपालको जग बसाए|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> बि.सं.१८७१ कात्तिक १८ गते सुरु भएको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] पश्चात् गरिएको [[सुगौली सन्धि]] सम्म यो भू-भाग नेपालको अधिनमा रहेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिका दिन ५२ वर्षको उमेरमा [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[देवीघाट]]मा मृत्यु भए तापनि [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] अभियान जेठी बुहारी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]], कान्छा छोरा [[बहादुर शाह]] लगायतले अगाडि बढाइ रहेका थिए।<section begin="अंश" /><section end="अंश" /> नेपाल एकिकरण अभियानको पूर्णविराम चाहीँ उनको पनाती [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]]का पालामा भएको नेपाल-अङ्ग्रेज [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]] पछि भएको थियो। वि.सं. १८७३ सालमा [[सुगौली सन्धि|सुगौलीको सन्धि]] नहुञ्जेल सम्म पुरा ७२ वर्षसम्म एकीकरण अभियान चलेको थियो। बि.सं. २००९ सालदेखि [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले सरकारसँग समन्वय गरेर एउटा समारोह समिति गठन गरी आफै त्यो समितिमा बसेर '''राष्ट्रिय एकता दिवस''' तथा '''[[पृथ्वी जयन्ती]]'''को रूपमा मनाउन प्रारम्भ गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.hamropatro.com/posts/articles-events/articles-events-prithibi-jayanti|शीर्षक=पृथ्वी जयन्ती / राष्ट्रिय एकता दिवस|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुष २७ गते बिहिबार [[गोरखा दरबार]]मा पिता [[नरभूपाल शाह]] आमा [[रानी कौसल्यावती]]को कोखमा भएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} शाहको हेरविचार महारानी [[चन्द्रप्रभावती]]ले गरेकी थिइन् र सुरूदेखि नै उनलाई [[रामायण]], [[महाभारत]] र पछि गएर शुक्रनीतिको ज्ञान दिइएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} धनुवाण, [[तरबार]], [[घोडसवारी]] दौड आदिमा पनि उनी निपूर्ण भएको मानिन्छ।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]] की राजकुमारी इन्द्रकुमारीसॅंग भएको थियो। गोरखा र मकवानपुरबीच ओहोर दोहोर गर्नु पर्दा उपत्यकाको भू-बनोट र त्यहाँको आर्थिक अवस्थालाई उनले राम्रोसँग नियालेका थिए। सो समयमा गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएन। त्यसैकारणले उनले अन्नपातले सम्पन्न र उन्नतिशील काठमाडौँ उपत्यकालाई विजय गर्ने मनसाय बनाइसकेका थिए।<ref>{{cite news|title=पृथ्वीनारायण शाह, राष्ट्रियता र समावेशी संस्कार|url=http://setopati.com/blog/22658/|accessdate=27 January 2015|publisher=सेतोपाटी|quote=अनुसन्धानकर्ता इतिहासकारहरूले भन्छन्, “गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएँन।” त्यसैकारणले राजाको मात्र होइन गोरखाली जनताको पनि राज्य विस्तार गर्ने चाहना थियो। यो कुरा पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशमा लेखिएको, “यी ३ नै देश (काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर) को राजा हुन पाया त हुँदो हो।” भन्ने उनको भनाइबाट स्पष्ट हुन्छ।|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118062029/http://setopati.com/blog/22658/|archive-date=18 January 2015}}</ref> वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ आएका पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा दरबारको तर्फबाट ल्याएका पगरी [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]]का राजा रणजित मल्ललाई दिए भने त्यसको कदरस्वरूप रणजित मल्लले राजकुमार वीरनरसिंह मल्लसँग उनको मितेरी लगाई दरबारमा स-सम्मान लामो अवधिसम्म राखेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : उत्तरबाट सुन किन्थे, दक्षिणबाट चाँदी, यस्तो थियो रणनीति|युआरएल=https://www.bizshala.com/story/-2786|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बिजशाला|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> गोरखा फर्किदा चाँगुनारायण, पशुपति र गुहेश्वरी पशुपतिनाथको दर्शन गर्न गएको कुरा थाहा पाई काठमाडौँका राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले उनलाई दरबारमा ल्याई उनीसँग मितेरी लगाएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मितेरी साइनोको मूल्य|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/58672|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref>[[चित्र:Idols_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|thumb|पृथ्वीनारायण शाह र उनका दुई रानीको शालिक, यो शालिक [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरवारमा]] रहेको छ।]] उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]का राजा [[हेमकर्ण सेन]]की छोरी इन्द्रकुमारी सँग वि.सं. १७९४ मा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=निष्णु थिङ|शीर्षक=विवाहको राजनीति|युआरएल=https://www.indigenousvoice.com/1058.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> मकवानपुर त्यसबेलाको एक शक्तिशाली राज्य भएकाले त्यससँग नाता जोडेर राजनीतिक लाभ लिने उद्देश्यले यो विवाह भएको थियो तर पछि [[हेमकर्ण सेन]] ले असमर्थता जनाएका थिएँ। उनको दोस्रो विवाह [[बनारस|काशी]]का [[अभिमानसिंह राजपुत]]की छोरी [[नरेन्द्रलक्ष्मी]]सँग भएको थियो। नरेन्द्रलक्ष्मीबाट [[प्रतापसिंह शाह]] र [[बहादुर शाह]]को जन्म भएको थियो। मितबुवा [[रणजित मल्ल]]ले वि.सं. १८०३ मा आफ्नो दरबारमा पाहुना भएर बसेको समय मितछोरा गोरखाली राजा पृथ्वीनारायणलाई उनको सेवासुसारका लागि नेवार जातिकी मैजुकन्या ‘उपहार’ दिएका हुन्। पृथ्वीनारायण नुवाकोट आएपछि ती मैजुकन्या उनको भित्रिनी (उपरानी) बनिन्। पृथ्वीनारायण शाहकी यी नेवार भित्रिनीतिरबाट एक छोराको जन्म भएको थियो। उनको नाम नरसिंह (रणसिंह) थियो। उनी [[प्रतापसिंह शाह]]को राज्यकालमा दरबारका एक [[चौतारिया|चौतरिया]] थिए।<ref>{{Cite web |title=किन ओझेलमा पारिइन् पृथ्वीनारायण शाहकी नेवार रानी? |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20230609-queen-of-prithbinarayan-shaha/7511 |access-date=2025-02-05 |website=Ukaalo |language=Nepali}}</ref> == शासनकाल == वि.सं. १७९९ मा राजा [[नरभूपाल शाह]]को मृत्यू भएपछि पृथ्वीनारायण २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा भएका थिएँ। उनले प्रचलित नियम अनुसार आफू राज-सिंहासनमा रहने बित्तिकै माहिला भाइ महिद्दाम्कीर्ति शाहलाई चौतारा पदवी दिएका थिएँ। आफ्ना मुख्यमन्त्री र सेनापति भर्ना गर्नलाई यस अघिका काजी विराज थापा बूढा भैसकेका हुनाले एक योग्य नवयुवकको खोजी गरिरहेका थिएँ। गोरखाका रैतीले [[भीमराज पाँडे]]का छोरा [[कालु पाँडे]] रोजेका र यिनले [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजासँग चलाखीका साथ सन्धी गरी राजनीतिमा योग्यता देखाएका हुनाले यिनैलाई कज्याईँ दिई मुख्यमन्त्री बनाएका थिएँ। राजा हुनुअगावै उनले वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ उपत्यकाको राजनीतिक रहनसहन राम्रोसँग अध्ययन गरिसकेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौँ उपत्यका र पूर्वी क्षेत्र विजय गर्ने इच्छा रहेकाले आफ्ना प्रवल विरोधी शक्ति [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा रिपुमर्दन शाहसंग वि.स. १७९९ मा एक सन्धि गरेका थिई जस अनुसार दुवै राज्यवीच मैत्री सम्बन्ध कायम गर्ने [[कास्की राज्य|कास्की]]को अर्घामाथि कब्जा गर्न सफल भएमा त्यहाँको काठ कास्कीलाई दिने आदि शर्तमा उल्लेख थियो। ===दोस्रो नुवाकोट आक्रमण === पिता नरभूपालको एकीकरणको सपना साकार पार्न वि.सं. १८०० मा [[विराज थापा मगर]] र [[महेश्वर पन्त]]को नेतृत्वमा उनले नुवाकोट आक्रमण गराएका थिएँ तर नुवाकोटबाट गोर्खालीहरूले पराजयको सामना गर्नु परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> === काशी यात्रा === नुवाकोटको युद्धमा पराजयको सामना गर्नुपरेकाले आवश्यक हातहतियारहरू सङ्कलनार्थ '''पृथ्वीनारायण शाह''' वनारस पुगेका थिएँ। उनले काशी जाँदा शासनको बागडोर जेठी आमा चन्द्रप्रभाका हातमा छोडेका थिएँ। पिता नरभूपालले पुण्य प्राप्त गरून् भनी काशीको यात्रा गरी आफ्नो [[भारद्वाज गोत्र|भारद्वाज]] गोत्रबाट काश्यप गोत्रमा [[गोत्र]] परिवर्तन गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन गोत्र परिवर्तन गरेका थिएँ पृथ्वीनारायण शाहले?|युआरएल=https://www.nepalipublic.com/news/4766|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाली पब्लिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> सोहि बेलामा तिर्थ गर्न भनी गएका जाजरकोटका राजा हरी शाहसँग उनले राज्य विस्तार गर्दा गोरखा र जाजरकोटले एक अर्कालाई वाधा र कुभलो नचिताउने कुराहरू बारे सन्धि गरेका थिएँ। ===नुवाकोट आक्रमण तथा विजय === दोस्रो पटक पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]को सेनापतित्वमा नुवाकोटमाथि हमला गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आधुनिक नेपाल राष्ट्रनिर्माणमा पृथ्वीनारायण शाहको भूमिका !|युआरएल=https://www.bidharthi.com/content/118|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=विद्यार्थी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> यस पटक गोर्खाका १२-२० वर्षसम्मका सबै युवाहरूलाई सशस्त्र तयारी गरीएको थियो भने सैनिकहरूको सङ्ख्या १ हजार भन्दा माथि थियो। यी मध्ये केही सैनिक खेतालाहरूको रूपमा नुवाकोट पुराइएको थियो। तत्पश्चात कालु पाँडेले नुवाकोट रक्षा तैनाथ रहेका जयन्त रानालाई गोर्खामा मिल्नु बाहेक उनको लागि अन्य भलाइ नभएको पत्र पठाएका थिए। तर जयन्त रानाले काठमाडौँ पुगी गोर्खालीहरूबाट सम्भावित आक्रमणको जानकारी दिँदै थप सैनिक र हातहतियार माग गरेका थिएँ। तर उपत्यकामा [[इन्द्रजात्रा]]को चहलपहल रहेकाले [[जयप्रकाश मल्ल]]ले जयन्त राणाको मागको उपेक्षा गरेका थिएँ। जयन्त रानाको छोरा शङ्खमणी राणाले नुवाकोटको सुरक्षामा तैनाथ रहेकको समयमा गोरखाबाट पृथ्वीनारायण शाह, दलदर्मन शाह, चौतारा विष्णु शाह, काजी [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]] आदिले नुवाकोटलाई घेरा हाली एकैपटक आक्रमण गरेका थिएँ। [[दलमर्दन शाह]]को हातबाट शखमणी राणाको मृत्यु भयो र पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> नुवाकोटमा गोरखालीहरूको कब्जा भएकाले नुवाकोटका सिपाहीहरू भागि वेलकोटमा अड्डा जमाई बसेकाले कालु पाँडेको तत्काल हमला नगर्ने सल्लाहलाई उपेक्षा गरी पृथ्वीनारायण शाहले वेलकोटमा हमला गरेका थिए। [[जयन्त राना]] यहाँ पक्राउ परेका थिए। ==नेपाल एकिकरणको प्रयत्न== [[चित्र:Prithvinarayanshah.jpg|thumb|राजा पृथ्वीनारायण शाह]] पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको महायात्रा सुरू गरी र कैयौँ स्थानलाई नेपाल राष्ट्रमा गाभेर ४ जात र ३६ वर्णको साझा फूलबारीको सृष्टि गरेका थिएँ<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चार जात छत्तीस वर्णको नेपाल|युआरएल=http://www.nepaltoday.com.np/home/politics_detail?id=4967|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref>। पृथ्वीनारायणको उद्देश्यलाई युगको मागका रूपमा इतिहासकारहरूले हेरेका छन्। तत्कालीन बाइसे र चौबिसे राज्यहरू, उपत्यकाका विभाजित मल्ल राज्यहरू, पूर्वका किराँत र लिम्बूवान क्षेत्रहरू सबैतिर एउटा सशक्त राष्ट्रवादी शक्तिको आवश्यकता बढ्दै गएको थियो, जसको स्थान पृथ्वीनारायण शाहले पाएका थिएँ। ===तनहुँमाथिको आक्रमण=== नुवाकोट र वेलकोटको विजयपछि गोरखालीहरूले लामीडाँडामा कब्जा गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहः जस्ले नेपालको यसरी एकिकरण गरेका थिएँ|युआरएल=https://www.maipokharinews.com/2020/01/pirthivi-naryan.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> तर तनहुँद्वारा लामीडाँडा कब्जा गर्ने इच्छा रहेकाले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] र गोरखालीहरूबीच भिडन्तको सम्भावना बढेको थियो। तर पृथ्वीनारायण शाहले गुरु गौरेश्वर पन्तलाई पठाई तनहुँको राजा सॅंग सन्धि गर्ने भन्ने खबर पठाएकाले तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनविच केही समय वार्तालाप भएपछि निर्धारित समयानुसार तिरमा लुकी बसेमा गोर्खाली सैनिकहरूले त्रिविक्रम सेनलाई बन्दी बनाई छोटो समयका लागि तनहुँमाथि कब्जा गरेका थिएँ। यस प्रकारको कामबाट लमजुङ, कास्की, पर्वत आदि क्रुद्ध हुने सम्भावना भएकाले वि.स. १८१० मा [[तनहुँ राज्य#त्रिविक्रम सेन द्वितीय|त्रिविक्रम सेन]]लाई मुक्त गरेका थिएँ। वि.स. १८१२ मा गोर्खाली सैनिकले लमजुङ र तनहुँका संयुक्त फौजसँग युद्ध गर्न परेको थियो। यस युद्धमा गोर्खाले ठुलो जनधनको क्षति बेहोर्न परेको थियो। तर पनि नालदुम, दहचोक, महादेव पोखरी, सिरानचोकको साथै कुलेखानि, इपा, माल्टा आदिमा कब्जा भएकाले गोरखाको सिमाना मकवानपुरसम्म पुग्यो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण=== वि.स. १८१४ मा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा आक्रमण गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जोगी पाल्न गरिबलाई दस्तुर|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/162040|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यसमा गोरखाको तर्फ १२०० सैनिक थिएँ। तर कीर्तिपुरले काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका सैनिक समेत सहयोग मागेकाले किर्तिपुरतर्फ ३०० जति सैनिक थिएँ। यी दुईपक्षवीच बल्खु खोलामा ६ घन्टासम्म लडाइँ हुँदा धेरै गोरखालीहरूले [[वीरगति]] प्राप्त गरेका थिएँ। किर्तिपुरको कब्जामा परेका पृथ्वीनारायण शाह राजवध गर्न नहुने नैतिक नियमको कारणले मात्र यहाँ बाचेका थिएँ। कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा विरगती प्राप्त गरेका काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]का ठाउँमा उनको छोरा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]]लाई र सेनापति पदमा [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]का छोरा [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई नियुक्त गरी सैनिक पुनर्गठन गर्ने अभिभारा सुम्पिएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कालु पाँडेको बलिदानको इतिहासलाई स्मरण गर्नुपर्ने|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/47626|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> वि.स. १८१६ मा शिवपुरी र काभ्रेमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ। ===मकवानपुर विजय=== {{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} वि.स. १८१९ को भदौ महिनामा [[वंशराज पाँडे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]ले सङ्गठन गरेको सैनिक साथै [[महोद्दामकिर्ति शाह]], [[दलमर्दन शाह]], [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]], नन्दु शाह, [[दलजित शाह]]हरूका साथ पठाएको ठुलो सङ्ख्यामा [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]]मा आक्रमण गरेका थिएँ। यहा १० घन्टासम्म लडाइँ चलेको थियो र अन्तत: दिग्वन्ध्न सेनले आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मकवानपुरगढी र पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://sadrishya.com/2021/01/11/858/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===गोरखा माथि आक्रमण === वि.स. १८२० मा दिग्वन्धन सेनलाई मद्धत गर्ने निहुमा [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]]का राजा त्रिविक्रम सेन, [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को राजा [[मुकुन्द सेन]] तृतीय, [[कास्की जिल्ला|कास्की]]का राजा सिद्धिनारायण शाहको संयुक्त सैनिकले गोरखाको अधिनमा रहेको हर्मी, भिरकोट, धापकोट, चवाङ्गली, धौराली, लकान्कोटमाथि आक्रमण गरी लुटपाट गरेका थिएँ। ===किीर्तिपुरमाथि दोस्रो आक्रमण=== वि.स. १८२१ को भदौ महिनामा शुरप्रताप शाह, दलजित शाह र श्री हर्ष पन्तको नेतृत्वमा किर्तिपुर माथि दोस्रो आक्रमण भएको थियो। यस युद्धमा पनि कीर्तिपुरलाई पहिले जस्तै उपत्यकाबाट सैनिक सहयोग प्राप्त नभए पनि किर्तिपुरका जनताले गोर्खाली सैनिकलाई गोपुर किल्ला तोडी किर्तिपुरमा प्रवेश गर्ने मौका दिएनन्। यस युद्धमा कीर्तिपुरद्वारा निसाना लगाइएको तिरबाट शुरप्रतापको आँखा फुट्नुका साथै अन्य केही फौज फर्कन वाध्य भएका थिएँ।<ref name=परिचय>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वी नारायण शाहः एक सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://www.localsandesh.com/2018/01/11/3949/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि तेस्रो आक्रमण=== किर्तिपुरमाथि तेस्रो पटकको युद्धको नेतृत्व काजी वंशराज पाडेले लिएका थिएँ। उनले चारैतिरबाट गोपुर किल्लालाई घेरी खेतालाका रूपमा केही सैनिक कीर्तिपुर पठाएका थिएँ। त्यसबखत किर्तिपुरमा धान भित्राउने समय परेकाले वंशराज कीर्तिपुरेहरूलाई आत्मसम्पर्ण गर्न भनेका थिएँ। यो युद्धमा किर्तिपुरलाई छिमेकी राज्यहरूबाट सैनिक सहयोग भएको थिएँन। वि.स. १८२२ चैत ३ गते धनवन्त काजीले गोपुर किल्लामा आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह र कीर्तिपुर|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/83071?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==काठमाडौँ उपत्यका माथिको आक्रमण== किर्तिपुर गोर्खाको कब्जामा पर्न गएका निकट भविष्यमै उपत्यकामा आक्रमण सम्भावना भएकाले जयप्रकाश मल्लले ललितपुर र भक्तपुरका राजाहरूसँग वैठक गरी गोर्खा सैनिकको विरुद्ध सशक्त सैनिक अभियान गर्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका थिएँ। तर ललितपुर र भक्तपुरका राजाले अनुकुल प्रतिक्रिया नजनाएकाको र गोर्खालीको पहिलो आक्रमण कान्तिपुरमै हुनेछ भन्ने ठानी [[जयप्रकाश मल्ल]]ले अङ्ग्रेजहरूसँग सैनिक तथा हातहतियारको सहयोग मागेका थिएँ। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई सहयोग गर्न वि.स. १८२३ मा किनलकको नेतृत्वमा २४०० सैनिक पूर्वी नेपालको [[सिन्धुलीगढी]] हुँदै काठमाडौँ तिर बढेको थियो। यो कुराको जानकारी पृथ्वीनारायण शाहलाई पहिले नै भएकाले [[सिन्धुलीगढी]]को रक्षार्थ बिरभद्र पाँडे र वीरभद्र उपाध्याय र वंशु गुरुङको समूह ढुङ्गेवासमाथि आइपुग्दा वंशु गुरुङले प्रत्यासित रूपमा चढाई गरे भने अघि बढीसकेको फौजमाथि वंशराज र वीरभद्र उपाध्यायको फौजले पौवागढीमा आक्रमण गरेकाले सारा अङ्ग्रेज फौज आफुसँग रहेको हातहतियार र बन्दुकहरू छाडी आफ्नो प्राण बचाउन जङ्गलतर्फ भागाभाग गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह आफैंले ‘अपरेसन’ गरेको त्यो युद्ध रणनीति|युआरएल=https://www.khabarhub.com/2019/20/66036/|कार्य=|प्रकाशक=खबरहब|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===कान्तिपुरमाथि आक्रमण=== पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकालाई चारैतर्फबाट घेरी नाकाबन्दी गरेकाले उपत्यकामा चरम आर्थिक सङ्कट छाएको थियो। त्यसमा पनि काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल कठोर विचार, घमण्डी र संकालु प्रवृतिका भएकाले रानी र भारदारहरू रिसाई उनलाई पदच्युत गरी उनका छोरा राज्यप्रकाश शाहलाई राजा बनाएका थिएँ। तर पछि उनले पुन: आफ्नो सत्ता प्राप्त गरे तर उनलाई आफ्नो छोरा, रानी र भारदारहरूको सहानुभूति प्राप्त भएन। आफ्नो शक्ति कायम राख्न विदेशी सैनिक झिकाई देवी देवताको गुठि मासेकाले धर्मप्राण नेपाली जनता क्षुब्ध भएका थिएँ भने विदेशी सैनिकलाई बढी तलब समेत दिने गरेकाले कान्तिपुरका सैनिकमा निराशा उत्पन्न भएको थियो। ===ललितपुरको पतन=== यस्तो स्थति बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले वि.स. १८२५ असोज १३ मा [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]]को समय पारि नरदेवी, टुडिखेल र भिमसेनस्थान गरी ३ तर्फबाट आक्रमण गरी कान्तिपुर माथि विजय गरेका थिएँ। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]] भागेर ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]]का गई शरण लिएका थिएँ। वि. स. १८२५ असोज २५ गते पृथ्वीनारायण शाहले धनवन्त र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]लाई ललितपुर पठाई आत्मसम्पर्ण गराउन पठाएका थिएँ। पाटनका राजा विना कुनै युद्ध भागेका थिएँ। ===भक्तपुर विजय=== {{मुख्य|भक्तपुरको युद्ध}} काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल र ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]] भागेर भक्तपुरका राजा [[रणजित मल्ल]]को शरणमा पुगेका थिए। राजा रणजित मल्लले आत्मासम्पर्णको सट्टा छिमेकी राज्य र अङ्ग्रेजसँग समेत सीक सहयोग मागेकाले अनावश्यक ढिलासुस्ती गर्न झुने सम्झी भक्तपुर माथि आक्रमण गर्न वंशराज पाण्डे, कहरसिंह बस्न्यात, रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंंह थापा, कालीदास खड्का आदिका साथ १५०० सशस्त्र फौज पठाएका थिएँ। भक्तपुरमा युद्ध भयो जसमा ठुलो जनधनको क्षति भएको थियो। झन्डै २००० भन्दा बढीको मृत्यु र ५०० भन्दा बढी घर ध्वस्त भएको थियो। हार स्वरूप वि.स. १८२६ मङ्सिर १ गते रणजित मल्लले आत्मसमर्पण गरे। यसै युद्धमा जयप्रकाश मल्लको खुट्टामा गोलि लागेको थियो। उनको इच्छा अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई पशुपति जाने व्यवस्था मिलाई दिएका थिएँ ६७ वर्षीय वयोवृद्ध मितबाबु रणजित मल्लले इच्छा बमोजिम उनलाई काशीबासको उचित व्यवस्था मिलाएका थिएँ। त्यहाँ पुगेको १८ महिना पछि उनको मृत्यु भएको थियो। ललितपुरका राजा तेजनरसिंह मल्लले कुनै इच्छा व्यक्त नगरेकाले उनलाई आजीवन भक्तपुर दरबारमा कैद गरिएको थियो। [[File:Amar Chitrakar - Portrait of King Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|Amar Chitrakar - Portrait of King Prithvi Narayan Shah]] ==चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण== उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिस राज्य]] विजय गर्न वि.स. १८२८ मा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा घमासान युद्ध भएको थियो। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा [[केहरसिंह बस्न्यात]]सहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]], प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिएँ। यो पराजयले गोर्खालीहरूको महत्त्वकांक्ष, मान, प्रतिष्ठामा चोट लागेको थियो भने शत्रुहरूमा गोर्खा विरुद्ध कडा मुकाविला गरेमा विजय हुन् सकिन्छ भन्ने प्रतिरक्षात्मक भावना जागृत गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरणको इतिहास वैधानिकताको प्रश्न|युआरएल=https://nayayougbodh.com/opinion/2020/01/12/968429|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=युगबोध राष्ट्रिय दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==पूर्वी सेन राज्यसँग युद्ध == १८२८;भदौ १३ मा [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई पलञ्चोकबाट पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वतर्फ विस्तार गुर्न सेनापति बनाए। अमरसिंह थापालाई उनका नायब गराई २६००सिपाहीसाथ पहाडैपहाड ओल्लो किरातबाट कूच गराए। त्यो नेपाली सेनाले दूधकोसी नदी तरी चौदण्डी दाखिल हुँदा त्रिलोचन उपाध्याय र हरिनन्द उपाध्याय पोखरेलले टूलो सहयोग गरे। खम्बूसेना र नेपाकी (गोर्खा) सेना बीच हलेसी, रावा, दिङ्ला, माझकिरात क्षेत्रमा झडपह्ग्रू भए। किरातका विषालु धनुकाणको मारले नेपाली सेना आक्रान्त भए तापन विजय नेपालकै भयो। बिसं १८२९ माघ भरमा माझकिरातमा नेपालको अधिकार भयि। पहाडी भाग मात्र त्यहाँसम्म दखल भएको हुँदा तलहट्टीमा पनि विजय गर्नुपर्ने स्थिति देखा परुओ। मुख्य काथिनता पहाडी भागमा नै पर्थ्यो, त्यो दखल भयो। तराईको भूभागलाई कब्जा गर्न बख्सी अभिम्क्सनसिंह बस्न्यातलाई खटाई पृथ्वीनारायण शाहले अङ्ग्रेज गभर्नर वारेन हेस्ट्ङ्सलाई पत्र लेखे। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेबा पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। त्यस पत्रको आशय अङ्ग्रेजले विरोधीलाई साय्ह नदिउन् भन्ने थियो। ==मृत्यु== [[चित्र:विदुर नगरपालिका वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ.jpg|अङ्गुठाकार|[[विदुर नगरपालिका]] वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ ]] वि.सं. १८३१ (सन् १७७४) मङ्सिरको मध्यतिर जाडो छल्न नुवाकोट गएका पृथ्वीनारायण शाह [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरबार]]मा बिमारी परेका थिएँ। स्वास्थ्य झन्-झन् खराब हुँदै गएपछि उनैको इच्छाअनुसार त्यहाँको [[देवीघाट]] लगिएको थियो। नौ दिनसम्म घाटमै रही माघ १ गते बिहान सात बजे उनको निधन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> कतै कतै सिकार खेल्न गएको बेलामा बाघको आक्रमणमा परी गहिरो चोट परी घाइते भएको हिँदा मृत्यु भएको समेत उल्लेख छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=सञ्जीवन महर्जन|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु|युआरएल=https://saptahik.com.np/history/2016/03/30/20160330121932|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=साप्ताहिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> घाटमै राखिएको बेला उनले नेपालको भूराजनीतिक अवस्था, सामाजिक जीवन, प्रतिरक्षा र विकासका सन्दर्भमा उपदेशहरू दिएका थिएँ, जसलाई '[[दिव्योपदेश]]' समेत भनिन्छ। <ref>http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112022040/http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html |date=2015-01-12 }}</ref> "नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल जस्तो रहेछ। दक्षिणको बादशाह महाचतुर रहेछ। जाइकटक नगर्नु, झिकी कटक गर्नु। नेपाल चार वर्ण, छत्तिस जातको साझा फूलबारी हो।" इत्यादि सान्दर्भिक उपदेशहरू पृथ्वीनारायण शाहले दिएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विजयका पर्याय पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://www.newsofnepal.com/2021/01/04/373489/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> [[माघे सङ्क्रान्ति]]का दिन ५२ वर्षको उमेरमा उकुच र ठेउला आएर नुवाकोट जिल्लामा पर्ने [[त्रिशूली नदी|त्रिशुली]] र तादी नदीको सङ्गम 'मोहन तिर्थ' वा [[देवीघाट]]मा उनको मृत्यु भएको थियो।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १८४</ref> == विदेश नीति == === भोट-चीन === === अंग्रेज कम्पनी सरकार === पृथ्वीनारायणले दीनानाथलाई अङ्ग्रेजसित सम्झौता गरी तराईको समस्या समाधान गर्ने निर्णय गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} पृथ्वीनारायणको अंग्रेज नीति|url=https://nepalihimal.com/|access-date=2026-06-08|website=nepalihimal.com|language=en-US}}</ref> इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारसग सम्पर्क र सम्बन्ध विस्तार गर्नका लागि त्यति बेला राजदूतका रुपमा दीनानाथ उपाध्याय नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web|title=नेपालको भू-राजनीतिक कूटनीति|url=https://yugyandaily.com/news/5713|access-date=2026-06-08|website=Yugyan Daily|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260608080150/https://yugyandaily.com/news/5713|archive-date=2026-06-08}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहकै समयदेखि नेपाली वकिलका रूपमा भारतमा कार्यरत थिए। जब इष्ट इन्डिया कम्पनीका सेनाले सन्यासी डाँकाहरूलाई लखेट्थे, तिनीहरू तराईका जङ्गलहरूमा गएर लुक्ने गर्दथे। वारेन हेस्टिङ्सलाई सन्यासी डाँकाहरूलाई नियन्त्रणमा लिन पृथ्वीनारायण शाह उपयुक्त स्थितिमा छन् भन्ने लागेको थियो। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहको सन्देशको जवाफ दिन पन्छाए। उनले अक्टोबर ३०, १७७३ मा पृथ्वीनारायण शाह र अभिमानसिंह बस्न्यातलाई पत्र लेखी ती डाँकाहरूलाई दबाउन सहयोग गर्न अनुरोध गरे। यस सन्देशको जवाफमा पृथ्वीनारायण शाहले गण्डकी नदी पार गरी पूर्वतर्फ भाग्ने क्रममा डाँकाहरू बारम्बार त्यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने भएकाले गोर्खाली सेनालाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिन गभर्नर-जनेरलाई अनुरोध गरे (जनवरी, १७७४)। यसरी पृथ्वीनारायण शाहले बेतियामा आफ्नो पकड बनाउने अपेक्षा राखेका थिए। उनले ब्रिटिसहरूबाट जवाफको प्रतीक्षा गरिरहे, र साथसाथै डाँकाहरूलाई आफ्नो राज्यमा घुसपैठ गर्नबाट रोक्ने कार्यलाई पनि निरन्तरता दिए। तथापि, वारेन हेस्टिङ्सले गोर्खालीहरूलाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिनु अनुपयुक्त ठाने। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहलाई कुनै जवाफ पठाएनन्। फलस्वरूप, पृथ्वीनारायण शाह चौदण्डीतर्फ अघि बढे। पटनाको चढाई गर्दा [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|गभर्नर-जनरल]]ले सहयोगको माग गर्दा पृथ्वीनारायण शाहले अंग्रेजको पक्षमा सेना पठाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=Acharya |first=Baburam |date=January 14, 2007 |title=Historical:: The Sen Kingdoms |url= |website=Madhesi-We Stand}}</ref><ref>{{Citation |last=Shilapatra |title=सन् १९२३ मा चन्द्र शमशेरले बेलायतसँग गरेको सन्धि कथा {{!}} Tika Prasad Dhakal {{!}} Birat Anupam {{!}} |date=2026-08-23 |url=https://www.youtube.com/watch?v=5grs33PTl94 |pages=15:10 |access-date=2026-08-24}}</ref> कम्पनी सरकारसँग सम्बन्ध राख्न राजा पृथ्वीनारायण शाहले पण्डित [[गजराज मिश्र]]लाई स्थायी बनारसमै राखेका थिए। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेना पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। === मुगल === पृथ्वीनारायण शाहले [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] [[मुगल साम्राज्य|बादसाह]] शाह आलम द्वितीयबाट ‘शमशेर बहादुर जंग’ भन्ने पदवी पाएका थिए। यसलाई उनीसहित उनीपछिका शाह राजाहरूले आफ्नो प्रशस्तिमा राख्दै आए। विक्रम संवत् १८२८ सालदेखि चलाइएको यो उपाधिलाई राजा महेन्द्रले २०१९ सालमा मात्रै हटाएका हुन् <ref>[[बाबुराम आचार्य]], पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी, पृष्ठ ४८६-४९१</ref>। === बाइसे-चौबिसे === ===सल्यानसँगको सम्बन्ध=== वि.स १८२३ मा [[सल्यान राज्य|सल्यानी राजा]] श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभिम शाहसँग आफ्ना छोरी [[विलासकुमारी]]को विवाह गराई मैत्री सम्बन्ध कायम गरेका थिए। == नीति == === आर्थिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहले आर्थिक समृद्धिका बारेमा पनि धेरै कुरा व्यक्त गरेका छन्। मुलुक गरिब भयो भने सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने उनको मान्यता रहेको थियो। सरकारले कर उठाउनका लागि कसैलाई ठेक्का नदिइकन आफैँले सो कार्य गर्नु पर्छ भन्ने उनले धारणा रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक= डा. जयराज आचार्य|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको परराष्ट्र नीतिका पञ्चतत्व|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/651810|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> तात्कालिक समयमा, उनले पूर्व र पश्चिमको बाटोहरू बन्द गर्दै काठमाडौँसम्मको यातायातको बाटो खुलाउने इच्छा राखेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय उत्पादनलाई जोड दिएका थिएँ। उनको कृति दिव्योपदेशमा उनले विदेशी व्यापारीहरू नेपाल प्रवेश गरेभने यसलाई मरुभूमि बनाएर छोड्ने धारणामा रहेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायणः राष्ट्रनिर्माता कि विस्तारवादका नाइके ?|युआरएल=https://ratopati.com/story/74048|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> यस्तै सन्दर्भमा उनले विदेशी कपडा लगाउनलाई बहिष्कार गर्ने सल्लाह दिएका थिएँ र स्थानीय मानिसहरूलाई कपडा बुन्न प्रशिक्षण समेत दिएका थिएँ। स्थानीय सम्पत्ति देशबाट बाहिर जान नहुने उनको विश्वास रहेको थियो। उनले नेपाली जडिबुटीलाई विदेशी भूमिमा बेच्न र यसबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई देशमा फिर्ता ल्याउन प्रोत्साहित गरेका थिएँ। उनी पैसा देश भित्र मात्र रहेको हेर्न चाहन्थे। उनले प्रसिद्ध भनाइमा उनले, "प्रजा मोटो भए दरबार पनि बलियो रहन्छ" भनेर बताएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=इतिहासलाई जोगाएर राख्नु पर्छ; मार्नु हुन्न|युआरएल=https://www.brtnepal.com/2019/01/09/74013.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ब्रिटनेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === रक्षा नीति === पृथ्वीनारायण शाहले किल्लाहरू निर्माणमा जोड दिएका थिएँ। उनले नेपालको भूमिलाई भगवान आफैले बनाएको प्राकृतिक किल्लाको रूपमा लिएका थिए। उनले शिवपुरी, फूलचौकी, चन्द्रगिरी, महादेवपोखरी, पालुङ, डापाचा र काहुलेमा बलियो किल्ला तयार पार्न र प्रत्येकमा तोप राख्न सुझाव दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहलाई के ले विजयी बनायो ?|युआरएल=https://www.dekhapadhi.com/news/5107|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=देखापढी अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> भन्ज्याङमा फलामेका ढोकाहरू निर्माण गर्न र ती सबैमा तोपहरू तयारी अवस्थामा राख्ने गरि उनले निर्माण गराएका थिएँ जसमा उनले देशलाई जासूस, शरणार्थी, हत्यारा आदिबाट जोगाउने विश्वास गरेका थिए।<ref name=":3">{{Cite book|title=बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य उपदेश|last=आचार्य, बाबुराम|first=नरहरिनाथ, योगी|publisher=श्रीकृष्ण आचार्य|year=२०१४|isbn=978-99933-912-1-0|location=काठमाडौँ|pages=४,५}}</ref> === धार्मिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहमा धार्मिक श्रद्धा निकै रहेको थियो। यीनी काली र [[गोरखनाथ]]का उपासक थिए। यसकारण ले उनले आफ्ना छापमा आफ्नो नाम नलेखी कालीको नामान्तर भवानी र यिनको हतियार [[खड्ग]] राखिदिए। कालीका पूजामा सिन्दूरको प्रयोग हुने हुनाले यो छापमा लगाउँदा पनि सिन्दूरकै व्यवहार गर्ने नियम गरे। यस कारण यो छाप [[लालमोहर]] भन्ने नामले प्रसिद्ध भयो। राज्य भवानीको हो, संरक्षक मा हुँ भन्ने भावना यिनको मनमा थियो। यिनका उत्तराधिकारी महाराजहरूले पनि यस छापलाई आफ्नो छाप मानेर त्यस भावनालाई कायमै राखे। पृथ्वीनारायण शाहले चाँदीका टकमा एकापट्टि आफ्नो नाम राखेर अर्कापट्टि भवानी र गोरखनाथ को नाम समेत छपाउने नियम गरे। पृथ्वीनारायण शाह [[हिन्दु धर्म|सनातन धर्म]]का पक्षपाती भए पनि [[बौद्ध धर्म]]को आदर गर्दथे। यिनले [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] दखल गरे पछी भोटका सक्य लामाले सिम्भु [[चैत्य]] मर्मत गर्न लाग्दा मेरुदण्डको लागि चाहिने अग्राखको लिङ्गो नुवाकोटबाट पथाइदिएका थिए। कीर्तिपुर दखल हुने बित्तिकै त्यहाँका चैत्यका निमित्त केही जमीन दाङ पनि दिए। सेसातका मल्ल राजाहरोका इष्टदेवता टावर वा [[तलेजु भवानी|तलेज्यूका]] पूजाआज्ञा पनि पूर्ववत् कायम राखे। नयाँ रियासत जितिएपछी त्यहाँका देवीदेवताका देवलहरू मर्मत गर्ने र यिनका आजापूजालाई [[गुठी]] जमिन बढाइदिने भारदारहरूको पहिलो काम हुन्थ्यो। यस काममा [[अमरसिंह थापा]] (बडा) विशेष प्रसिद्ध थिए.<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |journal=पूर्णिमा |issue=81 |pages=72 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008091759/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |archive-date=2023-10-08 |access-date=2023-11-01 }}</ref> ==दिव्योपदेश== {{Quote box | quote = मेरा साना दुखले आर्ज्याको मुलुक होइन यो चार जात छात्तिस वर्णको साझा फूलबारी हो सबलाई चेतना भया।}} {{मुख्य|दिव्योपदेश}}[[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह]] आफ्नो अन्तिम समयमा [[शेरा दरबार]] दिएका दिव्योपदेशका कारणले चर्चित छन्। उनका उपदेशहरू आजपनि समय सान्दर्भिक रहेको धेरैको बुझाइ रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज कँडेल|शीर्षक=पृथ्वीनारायणका दिव्योपदेशको सान्दर्भिकता|युआरएल=https://gautambuddhasandesh.com/?p=7491|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण नारायण शाहका अनुसार "बुढाहरू मर्दा कोहि अर्ति दिन्छन्, पछिल्ला पुस्तालाई ती कुरा गतिला हुनाले एकले अर्कालाई भन्दै राज्य सञ्चालन गर्दै जान्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८५</ref> पृथ्वीनारायणले आफ्नो अन्तिम समय तिर भारदारहरूलाई उपदेश दिएका दिए। उनका अन्तिम सन्देशहरूबाट त्यस्ता पेचिला र चोटिला कुराहरू झल्कन्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८४</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चेतना भया|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/136753-1515644040.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> == सन्तानहरू == [[File:Idols - Flickr - askmeaks.jpg|thumb|Idols of PrithviNarayan Shah with his two wives]] {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |बच्चाहरू |- ! scope="col" |जीवनसाथी !मिति |- ! scope="row" |[[प्रतापसिंह शाह|युवराजाधिराज प्रतापसिंह]] |५ बैशाख १८०८ |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी देवी]]''(अरु थप पनि छन्)'' | |वि.सं. १८४२ |[[रणबहादुर शाह|युवराजाधिराज रणबहादुर]]<br/>[[विदुरबहादुर शाह|अधिराजकुमार विदुरबहादुर]]<br/>[[शेरबहादुर शाह|अधिराजकुमार शेरबहादुर]]<br/>''(अरु थप पनि छन्)'' |- ! scope="row" |[[बहादुर शाह|अधिराजकुमार बहादुर]] |वि.सं. १८१४ असार ६ |विद्या लक्ष्मी देवी | |वि.सं. १५ असार १८५४ |[[रिपू मर्दन शाह|अधिराजकुमार रिपू मर्दन]]<br/>[[शत्रु मन्जन शाह|अधिराजकुमार शत्रु मन्जन]] |- ! rowspan="2" scope="row" |[[विलासकुमारी|अधिराजकुमारी विलासकुमारी]] | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[रणभीम शाह]] | rowspan="2" |१७६६ | rowspan="2" | | |- | |- !चौतारिया रणसिंह शाह | | | | | |} == स्मारक == * [[पृथ्वी राजमार्ग|पृथ्वी राज मार्ग]] * पृथ्वी राजपथ * पृथ्वी सालिक([[सिंहदरबार|सिंह दरबार]]) * पृथ्वी सालिक([[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ मन्दिर्]]) * पृथ्वी सालिक, [[चन्द्रागिरी डाँडा|चन्द्रागिरि]] * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, राष्ट्र बिभुती पार्क, पोखरा * [[पृथ्वीनारायण क्याम्पस|पृथ्वी नारायण क्याम्पस]] , पोखरा * पृथ्वी संग्राहलय * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, सिन्धुली गदी ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== ===उद्धरणहरू=== {{Reflist}} ===पुस्तकहरू=== * {{Cite web |last=दाहाल |first=पेशल |date=२०५७ |title=नेपालको इतिहास |url=https://archive.org/details/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/mode/2up |url-status=dead |archive-url=https://ia802509.us.archive.org/23/items/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/Nepalko%20Itihas%20by%20Peshal%20Dahal_text.pdf |archive-date=२ जेष्ठ २०७९ |access-date=२ जेष्ठ २०७९ |publisher=एम. के. पब्लिशर्स एण्ड डिस्ट्रिब्यूटर्स|ref = {{harvid|दाहाल|२०५७}}}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{s-start}} {{S-hou|[[शाह वंश]]|२७ पुस|१७७९|१ माघ|१९३१}} {{S-reg|}} |- {{succession box | before = [[नरभूपाल शाह]] | title = [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का राजा | years = १७९९–१८३१| after = नेपालको राजाको रूपमा}} {{succession box | before = गोरखाको राजाको रूपमा| title = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | years = १८३१–१८३४ | after = [[प्रतापसिंह शाह]]}}{{s-end}} {{मूल_सर्ट:शाह, पृथ्वीनारायण}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:पृथ्वीनारायण शाह| ]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]] 4s3dek0oqgb14brvznrjkb2md9vyoph 1392037 1392036 2026-09-30T04:59:21Z Bishaldev100 28807 /* पूर्वी सेन राज्यसँग युद्ध */ 1392037 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox royalty | name = पृथ्वीनारायण शाह | title = [[श्री ५]] [[महाराज|बडामहाराजाधिराज सरकार]] <br /> हिन्दव धर्मोद्धारक <br /> (हिन्दू धर्मका संरक्षक) | image = Prithvi Narayan Shah statue.jpg | caption = श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह | succession1 = [[गोरखा राज्य|गोरखाका राजा]] | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]] | predecessor1 = [[नरभूपाल शाह]] | predecessor = ''पद स्थापित'' | successor1 = ''पद खारेज'' <br /> {{small|(''स्वयं [[नेपालका राजा]]को रूपमा'')}} | successor = [[प्रतापसिंह शाह]] | royal house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = [[रानी कौसल्यावती|कौसल्यावती शाह]] | issue = [[प्रतापसिंह शाह]] <br> [[बहादुर शाह]] <br/> [[विलासकुमारी]] <br>रणसिंह शाह | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | birth_date = १७७९ पुष २७<ref>{{cite book|first=बाबुराम|last=आचार्य|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको सङ्क्षिप्त जीवनी - भाग १ |page=४२|language=नेपाली}}</ref> | death_date = १८३१ माघ १ (५२ वर्ष)<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> | reign = १८२५ असोज १० – १८३१ पुस २८ | reign1 = १७९९ चैत २१ – १८२५ असोज १० | spouses = {{plainlist| *{{marriage|[[इन्द्रकुमारी देवी]]|1794}} *{{marriage|[[नरेन्द्रलक्ष्मी शाह]]|1796}} }} | birth_place = [[गोरखा दरबार]], [[गोरखा राज्य]] (हाल को [[गोर्खा जिल्ला]], नेपाल | death_place = [[देवीघाट]], [[नेपाल अधिराज्य ]] (हाल को [[नुवाकोट जिल्ला]], नेपाल) }} '''''श्री ५ बडामहाराजाधिराज'' पृथ्वीनारायण शाह''' (वि.सं. १७७९ पुस २८ – १८३१ पुस २८) नेपालको पहिलो [[शाह वंश|शाहवंशिय]] राजा थिए। स-साना राज्यहरूमा बाँडिएका [[बाइसे राज्यहरू|बाईसे]] तथा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे]] राज्यहरूलाई एकत्रित गरेर एउटै देशको सृजना गर्ने यिनी आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माताको रूपमा चिनिन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=कृष्णराज गौतम|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> उनको सम्झनामा पुष २७ गते नेपालमा [[पृथ्वी जयन्ती|राष्ट्रिय एकता दिवस]] मनाउने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=योगी नरहरीनाथका दुर्लभ पुस्तक प्रदर्शनीमा राखिँदै|युआरएल=https://www.prasashan.com/2018/01/11/52650/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रशासन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> नेपालमा बि.सं. २००७ साल सम्म [[राणा वंश|राणा शासन]] थियो भने [[सात सालको क्रान्ति]] पश्चात् नेपालमा आएको प्रजातन्त्र पश्चात् [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले नेपालमा राष्ट्रपिता पृथ्वीनारायण शाहको जन्मोत्सव मनाउनु पर्छ भनेर प्रक्रिया सुरु गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज गौतम|शीर्षक=राष्ट्रनायकको अठोट|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/168615-1547173560.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले स-साना क्षेत्र जस्तै (भिरकोट, कास्की, लम्जुङ, गोरखा) मा राज्य गरिरहेको शाहवंशलाई पुरै नेपालको राजवंशमा रूपान्तरण गर्दै आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए।<ref>{{cite book|first=त्रिरत्न|last=मानन्धर|title=नेपालको एकीकरण|page=215|publisher=साझा प्रकाशन|location=काठमाडौँ|language=नेपाली}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले सुरू गरेको एकिकरण अभियान बढ्दै गएर नेपाल राज्यको सिमाना पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिष्टा नदी]], दक्षिणमा मगध र पश्चिममा [[सतलज नदी]] सम्म विस्तार भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुलसीराम वैद्य|शीर्षक=जसले नेपालको जग बसाए|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> बि.सं.१८७१ कात्तिक १८ गते सुरु भएको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] पश्चात् गरिएको [[सुगौली सन्धि]] सम्म यो भू-भाग नेपालको अधिनमा रहेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिका दिन ५२ वर्षको उमेरमा [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[देवीघाट]]मा मृत्यु भए तापनि [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] अभियान जेठी बुहारी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]], कान्छा छोरा [[बहादुर शाह]] लगायतले अगाडि बढाइ रहेका थिए।<section begin="अंश" /><section end="अंश" /> नेपाल एकिकरण अभियानको पूर्णविराम चाहीँ उनको पनाती [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]]का पालामा भएको नेपाल-अङ्ग्रेज [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]] पछि भएको थियो। वि.सं. १८७३ सालमा [[सुगौली सन्धि|सुगौलीको सन्धि]] नहुञ्जेल सम्म पुरा ७२ वर्षसम्म एकीकरण अभियान चलेको थियो। बि.सं. २००९ सालदेखि [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले सरकारसँग समन्वय गरेर एउटा समारोह समिति गठन गरी आफै त्यो समितिमा बसेर '''राष्ट्रिय एकता दिवस''' तथा '''[[पृथ्वी जयन्ती]]'''को रूपमा मनाउन प्रारम्भ गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.hamropatro.com/posts/articles-events/articles-events-prithibi-jayanti|शीर्षक=पृथ्वी जयन्ती / राष्ट्रिय एकता दिवस|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुष २७ गते बिहिबार [[गोरखा दरबार]]मा पिता [[नरभूपाल शाह]] आमा [[रानी कौसल्यावती]]को कोखमा भएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} शाहको हेरविचार महारानी [[चन्द्रप्रभावती]]ले गरेकी थिइन् र सुरूदेखि नै उनलाई [[रामायण]], [[महाभारत]] र पछि गएर शुक्रनीतिको ज्ञान दिइएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} धनुवाण, [[तरबार]], [[घोडसवारी]] दौड आदिमा पनि उनी निपूर्ण भएको मानिन्छ।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]] की राजकुमारी इन्द्रकुमारीसॅंग भएको थियो। गोरखा र मकवानपुरबीच ओहोर दोहोर गर्नु पर्दा उपत्यकाको भू-बनोट र त्यहाँको आर्थिक अवस्थालाई उनले राम्रोसँग नियालेका थिए। सो समयमा गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएन। त्यसैकारणले उनले अन्नपातले सम्पन्न र उन्नतिशील काठमाडौँ उपत्यकालाई विजय गर्ने मनसाय बनाइसकेका थिए।<ref>{{cite news|title=पृथ्वीनारायण शाह, राष्ट्रियता र समावेशी संस्कार|url=http://setopati.com/blog/22658/|accessdate=27 January 2015|publisher=सेतोपाटी|quote=अनुसन्धानकर्ता इतिहासकारहरूले भन्छन्, “गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएँन।” त्यसैकारणले राजाको मात्र होइन गोरखाली जनताको पनि राज्य विस्तार गर्ने चाहना थियो। यो कुरा पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशमा लेखिएको, “यी ३ नै देश (काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर) को राजा हुन पाया त हुँदो हो।” भन्ने उनको भनाइबाट स्पष्ट हुन्छ।|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118062029/http://setopati.com/blog/22658/|archive-date=18 January 2015}}</ref> वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ आएका पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा दरबारको तर्फबाट ल्याएका पगरी [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]]का राजा रणजित मल्ललाई दिए भने त्यसको कदरस्वरूप रणजित मल्लले राजकुमार वीरनरसिंह मल्लसँग उनको मितेरी लगाई दरबारमा स-सम्मान लामो अवधिसम्म राखेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : उत्तरबाट सुन किन्थे, दक्षिणबाट चाँदी, यस्तो थियो रणनीति|युआरएल=https://www.bizshala.com/story/-2786|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बिजशाला|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> गोरखा फर्किदा चाँगुनारायण, पशुपति र गुहेश्वरी पशुपतिनाथको दर्शन गर्न गएको कुरा थाहा पाई काठमाडौँका राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले उनलाई दरबारमा ल्याई उनीसँग मितेरी लगाएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मितेरी साइनोको मूल्य|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/58672|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref>[[चित्र:Idols_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|thumb|पृथ्वीनारायण शाह र उनका दुई रानीको शालिक, यो शालिक [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरवारमा]] रहेको छ।]] उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]का राजा [[हेमकर्ण सेन]]की छोरी इन्द्रकुमारी सँग वि.सं. १७९४ मा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=निष्णु थिङ|शीर्षक=विवाहको राजनीति|युआरएल=https://www.indigenousvoice.com/1058.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> मकवानपुर त्यसबेलाको एक शक्तिशाली राज्य भएकाले त्यससँग नाता जोडेर राजनीतिक लाभ लिने उद्देश्यले यो विवाह भएको थियो तर पछि [[हेमकर्ण सेन]] ले असमर्थता जनाएका थिएँ। उनको दोस्रो विवाह [[बनारस|काशी]]का [[अभिमानसिंह राजपुत]]की छोरी [[नरेन्द्रलक्ष्मी]]सँग भएको थियो। नरेन्द्रलक्ष्मीबाट [[प्रतापसिंह शाह]] र [[बहादुर शाह]]को जन्म भएको थियो। मितबुवा [[रणजित मल्ल]]ले वि.सं. १८०३ मा आफ्नो दरबारमा पाहुना भएर बसेको समय मितछोरा गोरखाली राजा पृथ्वीनारायणलाई उनको सेवासुसारका लागि नेवार जातिकी मैजुकन्या ‘उपहार’ दिएका हुन्। पृथ्वीनारायण नुवाकोट आएपछि ती मैजुकन्या उनको भित्रिनी (उपरानी) बनिन्। पृथ्वीनारायण शाहकी यी नेवार भित्रिनीतिरबाट एक छोराको जन्म भएको थियो। उनको नाम नरसिंह (रणसिंह) थियो। उनी [[प्रतापसिंह शाह]]को राज्यकालमा दरबारका एक [[चौतारिया|चौतरिया]] थिए।<ref>{{Cite web |title=किन ओझेलमा पारिइन् पृथ्वीनारायण शाहकी नेवार रानी? |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20230609-queen-of-prithbinarayan-shaha/7511 |access-date=2025-02-05 |website=Ukaalo |language=Nepali}}</ref> == शासनकाल == वि.सं. १७९९ मा राजा [[नरभूपाल शाह]]को मृत्यू भएपछि पृथ्वीनारायण २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा भएका थिएँ। उनले प्रचलित नियम अनुसार आफू राज-सिंहासनमा रहने बित्तिकै माहिला भाइ महिद्दाम्कीर्ति शाहलाई चौतारा पदवी दिएका थिएँ। आफ्ना मुख्यमन्त्री र सेनापति भर्ना गर्नलाई यस अघिका काजी विराज थापा बूढा भैसकेका हुनाले एक योग्य नवयुवकको खोजी गरिरहेका थिएँ। गोरखाका रैतीले [[भीमराज पाँडे]]का छोरा [[कालु पाँडे]] रोजेका र यिनले [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजासँग चलाखीका साथ सन्धी गरी राजनीतिमा योग्यता देखाएका हुनाले यिनैलाई कज्याईँ दिई मुख्यमन्त्री बनाएका थिएँ। राजा हुनुअगावै उनले वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ उपत्यकाको राजनीतिक रहनसहन राम्रोसँग अध्ययन गरिसकेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौँ उपत्यका र पूर्वी क्षेत्र विजय गर्ने इच्छा रहेकाले आफ्ना प्रवल विरोधी शक्ति [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा रिपुमर्दन शाहसंग वि.स. १७९९ मा एक सन्धि गरेका थिई जस अनुसार दुवै राज्यवीच मैत्री सम्बन्ध कायम गर्ने [[कास्की राज्य|कास्की]]को अर्घामाथि कब्जा गर्न सफल भएमा त्यहाँको काठ कास्कीलाई दिने आदि शर्तमा उल्लेख थियो। ===दोस्रो नुवाकोट आक्रमण === पिता नरभूपालको एकीकरणको सपना साकार पार्न वि.सं. १८०० मा [[विराज थापा मगर]] र [[महेश्वर पन्त]]को नेतृत्वमा उनले नुवाकोट आक्रमण गराएका थिएँ तर नुवाकोटबाट गोर्खालीहरूले पराजयको सामना गर्नु परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> === काशी यात्रा === नुवाकोटको युद्धमा पराजयको सामना गर्नुपरेकाले आवश्यक हातहतियारहरू सङ्कलनार्थ '''पृथ्वीनारायण शाह''' वनारस पुगेका थिएँ। उनले काशी जाँदा शासनको बागडोर जेठी आमा चन्द्रप्रभाका हातमा छोडेका थिएँ। पिता नरभूपालले पुण्य प्राप्त गरून् भनी काशीको यात्रा गरी आफ्नो [[भारद्वाज गोत्र|भारद्वाज]] गोत्रबाट काश्यप गोत्रमा [[गोत्र]] परिवर्तन गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन गोत्र परिवर्तन गरेका थिएँ पृथ्वीनारायण शाहले?|युआरएल=https://www.nepalipublic.com/news/4766|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाली पब्लिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> सोहि बेलामा तिर्थ गर्न भनी गएका जाजरकोटका राजा हरी शाहसँग उनले राज्य विस्तार गर्दा गोरखा र जाजरकोटले एक अर्कालाई वाधा र कुभलो नचिताउने कुराहरू बारे सन्धि गरेका थिएँ। ===नुवाकोट आक्रमण तथा विजय === दोस्रो पटक पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]को सेनापतित्वमा नुवाकोटमाथि हमला गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आधुनिक नेपाल राष्ट्रनिर्माणमा पृथ्वीनारायण शाहको भूमिका !|युआरएल=https://www.bidharthi.com/content/118|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=विद्यार्थी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> यस पटक गोर्खाका १२-२० वर्षसम्मका सबै युवाहरूलाई सशस्त्र तयारी गरीएको थियो भने सैनिकहरूको सङ्ख्या १ हजार भन्दा माथि थियो। यी मध्ये केही सैनिक खेतालाहरूको रूपमा नुवाकोट पुराइएको थियो। तत्पश्चात कालु पाँडेले नुवाकोट रक्षा तैनाथ रहेका जयन्त रानालाई गोर्खामा मिल्नु बाहेक उनको लागि अन्य भलाइ नभएको पत्र पठाएका थिए। तर जयन्त रानाले काठमाडौँ पुगी गोर्खालीहरूबाट सम्भावित आक्रमणको जानकारी दिँदै थप सैनिक र हातहतियार माग गरेका थिएँ। तर उपत्यकामा [[इन्द्रजात्रा]]को चहलपहल रहेकाले [[जयप्रकाश मल्ल]]ले जयन्त राणाको मागको उपेक्षा गरेका थिएँ। जयन्त रानाको छोरा शङ्खमणी राणाले नुवाकोटको सुरक्षामा तैनाथ रहेकको समयमा गोरखाबाट पृथ्वीनारायण शाह, दलदर्मन शाह, चौतारा विष्णु शाह, काजी [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]] आदिले नुवाकोटलाई घेरा हाली एकैपटक आक्रमण गरेका थिएँ। [[दलमर्दन शाह]]को हातबाट शखमणी राणाको मृत्यु भयो र पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> नुवाकोटमा गोरखालीहरूको कब्जा भएकाले नुवाकोटका सिपाहीहरू भागि वेलकोटमा अड्डा जमाई बसेकाले कालु पाँडेको तत्काल हमला नगर्ने सल्लाहलाई उपेक्षा गरी पृथ्वीनारायण शाहले वेलकोटमा हमला गरेका थिए। [[जयन्त राना]] यहाँ पक्राउ परेका थिए। ==नेपाल एकिकरणको प्रयत्न== [[चित्र:Prithvinarayanshah.jpg|thumb|राजा पृथ्वीनारायण शाह]] पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको महायात्रा सुरू गरी र कैयौँ स्थानलाई नेपाल राष्ट्रमा गाभेर ४ जात र ३६ वर्णको साझा फूलबारीको सृष्टि गरेका थिएँ<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चार जात छत्तीस वर्णको नेपाल|युआरएल=http://www.nepaltoday.com.np/home/politics_detail?id=4967|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref>। पृथ्वीनारायणको उद्देश्यलाई युगको मागका रूपमा इतिहासकारहरूले हेरेका छन्। तत्कालीन बाइसे र चौबिसे राज्यहरू, उपत्यकाका विभाजित मल्ल राज्यहरू, पूर्वका किराँत र लिम्बूवान क्षेत्रहरू सबैतिर एउटा सशक्त राष्ट्रवादी शक्तिको आवश्यकता बढ्दै गएको थियो, जसको स्थान पृथ्वीनारायण शाहले पाएका थिएँ। ===तनहुँमाथिको आक्रमण=== नुवाकोट र वेलकोटको विजयपछि गोरखालीहरूले लामीडाँडामा कब्जा गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहः जस्ले नेपालको यसरी एकिकरण गरेका थिएँ|युआरएल=https://www.maipokharinews.com/2020/01/pirthivi-naryan.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> तर तनहुँद्वारा लामीडाँडा कब्जा गर्ने इच्छा रहेकाले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] र गोरखालीहरूबीच भिडन्तको सम्भावना बढेको थियो। तर पृथ्वीनारायण शाहले गुरु गौरेश्वर पन्तलाई पठाई तनहुँको राजा सॅंग सन्धि गर्ने भन्ने खबर पठाएकाले तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनविच केही समय वार्तालाप भएपछि निर्धारित समयानुसार तिरमा लुकी बसेमा गोर्खाली सैनिकहरूले त्रिविक्रम सेनलाई बन्दी बनाई छोटो समयका लागि तनहुँमाथि कब्जा गरेका थिएँ। यस प्रकारको कामबाट लमजुङ, कास्की, पर्वत आदि क्रुद्ध हुने सम्भावना भएकाले वि.स. १८१० मा [[तनहुँ राज्य#त्रिविक्रम सेन द्वितीय|त्रिविक्रम सेन]]लाई मुक्त गरेका थिएँ। वि.स. १८१२ मा गोर्खाली सैनिकले लमजुङ र तनहुँका संयुक्त फौजसँग युद्ध गर्न परेको थियो। यस युद्धमा गोर्खाले ठुलो जनधनको क्षति बेहोर्न परेको थियो। तर पनि नालदुम, दहचोक, महादेव पोखरी, सिरानचोकको साथै कुलेखानि, इपा, माल्टा आदिमा कब्जा भएकाले गोरखाको सिमाना मकवानपुरसम्म पुग्यो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण=== वि.स. १८१४ मा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा आक्रमण गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जोगी पाल्न गरिबलाई दस्तुर|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/162040|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यसमा गोरखाको तर्फ १२०० सैनिक थिएँ। तर कीर्तिपुरले काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका सैनिक समेत सहयोग मागेकाले किर्तिपुरतर्फ ३०० जति सैनिक थिएँ। यी दुईपक्षवीच बल्खु खोलामा ६ घन्टासम्म लडाइँ हुँदा धेरै गोरखालीहरूले [[वीरगति]] प्राप्त गरेका थिएँ। किर्तिपुरको कब्जामा परेका पृथ्वीनारायण शाह राजवध गर्न नहुने नैतिक नियमको कारणले मात्र यहाँ बाचेका थिएँ। कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा विरगती प्राप्त गरेका काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]का ठाउँमा उनको छोरा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]]लाई र सेनापति पदमा [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]का छोरा [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई नियुक्त गरी सैनिक पुनर्गठन गर्ने अभिभारा सुम्पिएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कालु पाँडेको बलिदानको इतिहासलाई स्मरण गर्नुपर्ने|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/47626|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> वि.स. १८१६ मा शिवपुरी र काभ्रेमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ। ===मकवानपुर विजय=== {{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} वि.स. १८१९ को भदौ महिनामा [[वंशराज पाँडे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]ले सङ्गठन गरेको सैनिक साथै [[महोद्दामकिर्ति शाह]], [[दलमर्दन शाह]], [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]], नन्दु शाह, [[दलजित शाह]]हरूका साथ पठाएको ठुलो सङ्ख्यामा [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]]मा आक्रमण गरेका थिएँ। यहा १० घन्टासम्म लडाइँ चलेको थियो र अन्तत: दिग्वन्ध्न सेनले आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मकवानपुरगढी र पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://sadrishya.com/2021/01/11/858/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===गोरखा माथि आक्रमण === वि.स. १८२० मा दिग्वन्धन सेनलाई मद्धत गर्ने निहुमा [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]]का राजा त्रिविक्रम सेन, [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को राजा [[मुकुन्द सेन]] तृतीय, [[कास्की जिल्ला|कास्की]]का राजा सिद्धिनारायण शाहको संयुक्त सैनिकले गोरखाको अधिनमा रहेको हर्मी, भिरकोट, धापकोट, चवाङ्गली, धौराली, लकान्कोटमाथि आक्रमण गरी लुटपाट गरेका थिएँ। ===किीर्तिपुरमाथि दोस्रो आक्रमण=== वि.स. १८२१ को भदौ महिनामा शुरप्रताप शाह, दलजित शाह र श्री हर्ष पन्तको नेतृत्वमा किर्तिपुर माथि दोस्रो आक्रमण भएको थियो। यस युद्धमा पनि कीर्तिपुरलाई पहिले जस्तै उपत्यकाबाट सैनिक सहयोग प्राप्त नभए पनि किर्तिपुरका जनताले गोर्खाली सैनिकलाई गोपुर किल्ला तोडी किर्तिपुरमा प्रवेश गर्ने मौका दिएनन्। यस युद्धमा कीर्तिपुरद्वारा निसाना लगाइएको तिरबाट शुरप्रतापको आँखा फुट्नुका साथै अन्य केही फौज फर्कन वाध्य भएका थिएँ।<ref name=परिचय>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वी नारायण शाहः एक सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://www.localsandesh.com/2018/01/11/3949/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि तेस्रो आक्रमण=== किर्तिपुरमाथि तेस्रो पटकको युद्धको नेतृत्व काजी वंशराज पाडेले लिएका थिएँ। उनले चारैतिरबाट गोपुर किल्लालाई घेरी खेतालाका रूपमा केही सैनिक कीर्तिपुर पठाएका थिएँ। त्यसबखत किर्तिपुरमा धान भित्राउने समय परेकाले वंशराज कीर्तिपुरेहरूलाई आत्मसम्पर्ण गर्न भनेका थिएँ। यो युद्धमा किर्तिपुरलाई छिमेकी राज्यहरूबाट सैनिक सहयोग भएको थिएँन। वि.स. १८२२ चैत ३ गते धनवन्त काजीले गोपुर किल्लामा आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह र कीर्तिपुर|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/83071?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==काठमाडौँ उपत्यका माथिको आक्रमण== किर्तिपुर गोर्खाको कब्जामा पर्न गएका निकट भविष्यमै उपत्यकामा आक्रमण सम्भावना भएकाले जयप्रकाश मल्लले ललितपुर र भक्तपुरका राजाहरूसँग वैठक गरी गोर्खा सैनिकको विरुद्ध सशक्त सैनिक अभियान गर्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका थिएँ। तर ललितपुर र भक्तपुरका राजाले अनुकुल प्रतिक्रिया नजनाएकाको र गोर्खालीको पहिलो आक्रमण कान्तिपुरमै हुनेछ भन्ने ठानी [[जयप्रकाश मल्ल]]ले अङ्ग्रेजहरूसँग सैनिक तथा हातहतियारको सहयोग मागेका थिएँ। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई सहयोग गर्न वि.स. १८२३ मा किनलकको नेतृत्वमा २४०० सैनिक पूर्वी नेपालको [[सिन्धुलीगढी]] हुँदै काठमाडौँ तिर बढेको थियो। यो कुराको जानकारी पृथ्वीनारायण शाहलाई पहिले नै भएकाले [[सिन्धुलीगढी]]को रक्षार्थ बिरभद्र पाँडे र वीरभद्र उपाध्याय र वंशु गुरुङको समूह ढुङ्गेवासमाथि आइपुग्दा वंशु गुरुङले प्रत्यासित रूपमा चढाई गरे भने अघि बढीसकेको फौजमाथि वंशराज र वीरभद्र उपाध्यायको फौजले पौवागढीमा आक्रमण गरेकाले सारा अङ्ग्रेज फौज आफुसँग रहेको हातहतियार र बन्दुकहरू छाडी आफ्नो प्राण बचाउन जङ्गलतर्फ भागाभाग गरेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह आफैंले ‘अपरेसन’ गरेको त्यो युद्ध रणनीति|युआरएल=https://www.khabarhub.com/2019/20/66036/|कार्य=|प्रकाशक=खबरहब|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===कान्तिपुरमाथि आक्रमण=== पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकालाई चारैतर्फबाट घेरी नाकाबन्दी गरेकाले उपत्यकामा चरम आर्थिक सङ्कट छाएको थियो। त्यसमा पनि काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल कठोर विचार, घमण्डी र संकालु प्रवृतिका भएकाले रानी र भारदारहरू रिसाई उनलाई पदच्युत गरी उनका छोरा राज्यप्रकाश शाहलाई राजा बनाएका थिएँ। तर पछि उनले पुन: आफ्नो सत्ता प्राप्त गरे तर उनलाई आफ्नो छोरा, रानी र भारदारहरूको सहानुभूति प्राप्त भएन। आफ्नो शक्ति कायम राख्न विदेशी सैनिक झिकाई देवी देवताको गुठि मासेकाले धर्मप्राण नेपाली जनता क्षुब्ध भएका थिएँ भने विदेशी सैनिकलाई बढी तलब समेत दिने गरेकाले कान्तिपुरका सैनिकमा निराशा उत्पन्न भएको थियो। ===ललितपुरको पतन=== यस्तो स्थति बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले वि.स. १८२५ असोज १३ मा [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]]को समय पारि नरदेवी, टुडिखेल र भिमसेनस्थान गरी ३ तर्फबाट आक्रमण गरी कान्तिपुर माथि विजय गरेका थिएँ। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]] भागेर ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]]का गई शरण लिएका थिएँ। वि. स. १८२५ असोज २५ गते पृथ्वीनारायण शाहले धनवन्त र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]लाई ललितपुर पठाई आत्मसम्पर्ण गराउन पठाएका थिएँ। पाटनका राजा विना कुनै युद्ध भागेका थिएँ। ===भक्तपुर विजय=== {{मुख्य|भक्तपुरको युद्ध}} काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल र ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]] भागेर भक्तपुरका राजा [[रणजित मल्ल]]को शरणमा पुगेका थिए। राजा रणजित मल्लले आत्मासम्पर्णको सट्टा छिमेकी राज्य र अङ्ग्रेजसँग समेत सीक सहयोग मागेकाले अनावश्यक ढिलासुस्ती गर्न झुने सम्झी भक्तपुर माथि आक्रमण गर्न वंशराज पाण्डे, कहरसिंह बस्न्यात, रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंंह थापा, कालीदास खड्का आदिका साथ १५०० सशस्त्र फौज पठाएका थिएँ। भक्तपुरमा युद्ध भयो जसमा ठुलो जनधनको क्षति भएको थियो। झन्डै २००० भन्दा बढीको मृत्यु र ५०० भन्दा बढी घर ध्वस्त भएको थियो। हार स्वरूप वि.स. १८२६ मङ्सिर १ गते रणजित मल्लले आत्मसमर्पण गरे। यसै युद्धमा जयप्रकाश मल्लको खुट्टामा गोलि लागेको थियो। उनको इच्छा अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई पशुपति जाने व्यवस्था मिलाई दिएका थिएँ ६७ वर्षीय वयोवृद्ध मितबाबु रणजित मल्लले इच्छा बमोजिम उनलाई काशीबासको उचित व्यवस्था मिलाएका थिएँ। त्यहाँ पुगेको १८ महिना पछि उनको मृत्यु भएको थियो। ललितपुरका राजा तेजनरसिंह मल्लले कुनै इच्छा व्यक्त नगरेकाले उनलाई आजीवन भक्तपुर दरबारमा कैद गरिएको थियो। [[File:Amar Chitrakar - Portrait of King Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|विसं २०२० मा [[अमर चित्रकार]]द्वारा राजा पृथ्वीनारायण शाहको चित्र]] ==चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण== उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिस राज्य]] विजय गर्न वि.स. १८२८ मा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा घमासान युद्ध भएको थियो। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा [[केहरसिंह बस्न्यात]]सहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]], प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिएँ। यो पराजयले गोर्खालीहरूको महत्त्वकांक्ष, मान, प्रतिष्ठामा चोट लागेको थियो भने शत्रुहरूमा गोर्खा विरुद्ध कडा मुकाविला गरेमा विजय हुन् सकिन्छ भन्ने प्रतिरक्षात्मक भावना जागृत गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरणको इतिहास वैधानिकताको प्रश्न|युआरएल=https://nayayougbodh.com/opinion/2020/01/12/968429|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=युगबोध राष्ट्रिय दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==पूर्वी सेन राज्यसँग युद्ध == १८२८;भदौ १३ मा [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई पलञ्चोकबाट पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वतर्फ विस्तार गुर्न सेनापति बनाए। अमरसिंह थापालाई उनका नायब गराई २६००सिपाहीसाथ पहाडैपहाड ओल्लो किरातबाट कूच गराए। त्यो नेपाली सेनाले दूधकोसी नदी तरी चौदण्डी दाखिल हुँदा त्रिलोचन उपाध्याय र हरिनन्द उपाध्याय पोखरेलले टूलो सहयोग गरे। खम्बूसेना र नेपाकी (गोर्खा) सेना बीच हलेसी, रावा, दिङ्ला, माझकिरात क्षेत्रमा झडपह्ग्रू भए। किरातका विषालु धनुकाणको मारले नेपाली सेना आक्रान्त भए तापन विजय नेपालकै भयो। बिसं १८२९ माघ भरमा माझकिरातमा नेपालको अधिकार भयि। पहाडी भाग मात्र त्यहाँसम्म दखल भएको हुँदा तलहट्टीमा पनि विजय गर्नुपर्ने स्थिति देखा परुओ। मुख्य काथिनता पहाडी भागमा नै पर्थ्यो, त्यो दखल भयो। तराईको भूभागलाई कब्जा गर्न बख्सी अभिम्क्सनसिंह बस्न्यातलाई खटाई पृथ्वीनारायण शाहले अङ्ग्रेज गभर्नर वारेन हेस्ट्ङ्सलाई पत्र लेखे। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेबा पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। त्यस पत्रको आशय अङ्ग्रेजले विरोधीलाई साय्ह नदिउन् भन्ने थियो। ==मृत्यु== [[चित्र:विदुर नगरपालिका वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ.jpg|अङ्गुठाकार|[[विदुर नगरपालिका]] वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ ]] वि.सं. १८३१ (सन् १७७४) मङ्सिरको मध्यतिर जाडो छल्न नुवाकोट गएका पृथ्वीनारायण शाह [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरबार]]मा बिमारी परेका थिएँ। स्वास्थ्य झन्-झन् खराब हुँदै गएपछि उनैको इच्छाअनुसार त्यहाँको [[देवीघाट]] लगिएको थियो। नौ दिनसम्म घाटमै रही माघ १ गते बिहान सात बजे उनको निधन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> कतै कतै सिकार खेल्न गएको बेलामा बाघको आक्रमणमा परी गहिरो चोट परी घाइते भएको हिँदा मृत्यु भएको समेत उल्लेख छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=सञ्जीवन महर्जन|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु|युआरएल=https://saptahik.com.np/history/2016/03/30/20160330121932|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=साप्ताहिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> घाटमै राखिएको बेला उनले नेपालको भूराजनीतिक अवस्था, सामाजिक जीवन, प्रतिरक्षा र विकासका सन्दर्भमा उपदेशहरू दिएका थिएँ, जसलाई '[[दिव्योपदेश]]' समेत भनिन्छ। <ref>http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112022040/http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html |date=2015-01-12 }}</ref> "नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल जस्तो रहेछ। दक्षिणको बादशाह महाचतुर रहेछ। जाइकटक नगर्नु, झिकी कटक गर्नु। नेपाल चार वर्ण, छत्तिस जातको साझा फूलबारी हो।" इत्यादि सान्दर्भिक उपदेशहरू पृथ्वीनारायण शाहले दिएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विजयका पर्याय पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://www.newsofnepal.com/2021/01/04/373489/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> [[माघे सङ्क्रान्ति]]का दिन ५२ वर्षको उमेरमा उकुच र ठेउला आएर नुवाकोट जिल्लामा पर्ने [[त्रिशूली नदी|त्रिशुली]] र तादी नदीको सङ्गम 'मोहन तिर्थ' वा [[देवीघाट]]मा उनको मृत्यु भएको थियो।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १८४</ref> == विदेश नीति == === भोट-चीन === === अंग्रेज कम्पनी सरकार === पृथ्वीनारायणले दीनानाथलाई अङ्ग्रेजसित सम्झौता गरी तराईको समस्या समाधान गर्ने निर्णय गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} पृथ्वीनारायणको अंग्रेज नीति|url=https://nepalihimal.com/|access-date=2026-06-08|website=nepalihimal.com|language=en-US}}</ref> इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारसग सम्पर्क र सम्बन्ध विस्तार गर्नका लागि त्यति बेला राजदूतका रुपमा दीनानाथ उपाध्याय नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web|title=नेपालको भू-राजनीतिक कूटनीति|url=https://yugyandaily.com/news/5713|access-date=2026-06-08|website=Yugyan Daily|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260608080150/https://yugyandaily.com/news/5713|archive-date=2026-06-08}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहकै समयदेखि नेपाली वकिलका रूपमा भारतमा कार्यरत थिए। जब इष्ट इन्डिया कम्पनीका सेनाले सन्यासी डाँकाहरूलाई लखेट्थे, तिनीहरू तराईका जङ्गलहरूमा गएर लुक्ने गर्दथे। वारेन हेस्टिङ्सलाई सन्यासी डाँकाहरूलाई नियन्त्रणमा लिन पृथ्वीनारायण शाह उपयुक्त स्थितिमा छन् भन्ने लागेको थियो। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहको सन्देशको जवाफ दिन पन्छाए। उनले अक्टोबर ३०, १७७३ मा पृथ्वीनारायण शाह र अभिमानसिंह बस्न्यातलाई पत्र लेखी ती डाँकाहरूलाई दबाउन सहयोग गर्न अनुरोध गरे। यस सन्देशको जवाफमा पृथ्वीनारायण शाहले गण्डकी नदी पार गरी पूर्वतर्फ भाग्ने क्रममा डाँकाहरू बारम्बार त्यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने भएकाले गोर्खाली सेनालाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिन गभर्नर-जनेरलाई अनुरोध गरे (जनवरी, १७७४)। यसरी पृथ्वीनारायण शाहले बेतियामा आफ्नो पकड बनाउने अपेक्षा राखेका थिए। उनले ब्रिटिसहरूबाट जवाफको प्रतीक्षा गरिरहे, र साथसाथै डाँकाहरूलाई आफ्नो राज्यमा घुसपैठ गर्नबाट रोक्ने कार्यलाई पनि निरन्तरता दिए। तथापि, वारेन हेस्टिङ्सले गोर्खालीहरूलाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिनु अनुपयुक्त ठाने। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहलाई कुनै जवाफ पठाएनन्। फलस्वरूप, पृथ्वीनारायण शाह चौदण्डीतर्फ अघि बढे। पटनाको चढाई गर्दा [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|गभर्नर-जनरल]]ले सहयोगको माग गर्दा पृथ्वीनारायण शाहले अंग्रेजको पक्षमा सेना पठाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=Acharya |first=Baburam |date=January 14, 2007 |title=Historical:: The Sen Kingdoms |url= |website=Madhesi-We Stand}}</ref><ref>{{Citation |last=Shilapatra |title=सन् १९२३ मा चन्द्र शमशेरले बेलायतसँग गरेको सन्धि कथा {{!}} Tika Prasad Dhakal {{!}} Birat Anupam {{!}} |date=2026-08-23 |url=https://www.youtube.com/watch?v=5grs33PTl94 |pages=15:10 |access-date=2026-08-24}}</ref> कम्पनी सरकारसँग सम्बन्ध राख्न राजा पृथ्वीनारायण शाहले पण्डित [[गजराज मिश्र]]लाई स्थायी बनारसमै राखेका थिए। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेना पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। === मुगल === पृथ्वीनारायण शाहले [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] [[मुगल साम्राज्य|बादसाह]] शाह आलम द्वितीयबाट ‘शमशेर बहादुर जंग’ भन्ने पदवी पाएका थिए। यसलाई उनीसहित उनीपछिका शाह राजाहरूले आफ्नो प्रशस्तिमा राख्दै आए। विक्रम संवत् १८२८ सालदेखि चलाइएको यो उपाधिलाई राजा महेन्द्रले २०१९ सालमा मात्रै हटाएका हुन् <ref>[[बाबुराम आचार्य]], पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी, पृष्ठ ४८६-४९१</ref>। === बाइसे-चौबिसे === ===सल्यानसँगको सम्बन्ध=== वि.स १८२३ मा [[सल्यान राज्य|सल्यानी राजा]] श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभिम शाहसँग आफ्ना छोरी [[विलासकुमारी]]को विवाह गराई मैत्री सम्बन्ध कायम गरेका थिए। == नीति == === आर्थिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहले आर्थिक समृद्धिका बारेमा पनि धेरै कुरा व्यक्त गरेका छन्। मुलुक गरिब भयो भने सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने उनको मान्यता रहेको थियो। सरकारले कर उठाउनका लागि कसैलाई ठेक्का नदिइकन आफैँले सो कार्य गर्नु पर्छ भन्ने उनले धारणा रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक= डा. जयराज आचार्य|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको परराष्ट्र नीतिका पञ्चतत्व|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/651810|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> तात्कालिक समयमा, उनले पूर्व र पश्चिमको बाटोहरू बन्द गर्दै काठमाडौँसम्मको यातायातको बाटो खुलाउने इच्छा राखेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय उत्पादनलाई जोड दिएका थिएँ। उनको कृति दिव्योपदेशमा उनले विदेशी व्यापारीहरू नेपाल प्रवेश गरेभने यसलाई मरुभूमि बनाएर छोड्ने धारणामा रहेका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायणः राष्ट्रनिर्माता कि विस्तारवादका नाइके ?|युआरएल=https://ratopati.com/story/74048|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> यस्तै सन्दर्भमा उनले विदेशी कपडा लगाउनलाई बहिष्कार गर्ने सल्लाह दिएका थिएँ र स्थानीय मानिसहरूलाई कपडा बुन्न प्रशिक्षण समेत दिएका थिएँ। स्थानीय सम्पत्ति देशबाट बाहिर जान नहुने उनको विश्वास रहेको थियो। उनले नेपाली जडिबुटीलाई विदेशी भूमिमा बेच्न र यसबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई देशमा फिर्ता ल्याउन प्रोत्साहित गरेका थिएँ। उनी पैसा देश भित्र मात्र रहेको हेर्न चाहन्थे। उनले प्रसिद्ध भनाइमा उनले, "प्रजा मोटो भए दरबार पनि बलियो रहन्छ" भनेर बताएका थिएँ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=इतिहासलाई जोगाएर राख्नु पर्छ; मार्नु हुन्न|युआरएल=https://www.brtnepal.com/2019/01/09/74013.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ब्रिटनेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === रक्षा नीति === पृथ्वीनारायण शाहले किल्लाहरू निर्माणमा जोड दिएका थिएँ। उनले नेपालको भूमिलाई भगवान आफैले बनाएको प्राकृतिक किल्लाको रूपमा लिएका थिए। उनले शिवपुरी, फूलचौकी, चन्द्रगिरी, महादेवपोखरी, पालुङ, डापाचा र काहुलेमा बलियो किल्ला तयार पार्न र प्रत्येकमा तोप राख्न सुझाव दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहलाई के ले विजयी बनायो ?|युआरएल=https://www.dekhapadhi.com/news/5107|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=देखापढी अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> भन्ज्याङमा फलामेका ढोकाहरू निर्माण गर्न र ती सबैमा तोपहरू तयारी अवस्थामा राख्ने गरि उनले निर्माण गराएका थिएँ जसमा उनले देशलाई जासूस, शरणार्थी, हत्यारा आदिबाट जोगाउने विश्वास गरेका थिए।<ref name=":3">{{Cite book|title=बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य उपदेश|last=आचार्य, बाबुराम|first=नरहरिनाथ, योगी|publisher=श्रीकृष्ण आचार्य|year=२०१४|isbn=978-99933-912-1-0|location=काठमाडौँ|pages=४,५}}</ref> === धार्मिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहमा धार्मिक श्रद्धा निकै रहेको थियो। यीनी काली र [[गोरखनाथ]]का उपासक थिए। यसकारण ले उनले आफ्ना छापमा आफ्नो नाम नलेखी कालीको नामान्तर भवानी र यिनको हतियार [[खड्ग]] राखिदिए। कालीका पूजामा सिन्दूरको प्रयोग हुने हुनाले यो छापमा लगाउँदा पनि सिन्दूरकै व्यवहार गर्ने नियम गरे। यस कारण यो छाप [[लालमोहर]] भन्ने नामले प्रसिद्ध भयो। राज्य भवानीको हो, संरक्षक मा हुँ भन्ने भावना यिनको मनमा थियो। यिनका उत्तराधिकारी महाराजहरूले पनि यस छापलाई आफ्नो छाप मानेर त्यस भावनालाई कायमै राखे। पृथ्वीनारायण शाहले चाँदीका टकमा एकापट्टि आफ्नो नाम राखेर अर्कापट्टि भवानी र गोरखनाथ को नाम समेत छपाउने नियम गरे। पृथ्वीनारायण शाह [[हिन्दु धर्म|सनातन धर्म]]का पक्षपाती भए पनि [[बौद्ध धर्म]]को आदर गर्दथे। यिनले [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] दखल गरे पछी भोटका सक्य लामाले सिम्भु [[चैत्य]] मर्मत गर्न लाग्दा मेरुदण्डको लागि चाहिने अग्राखको लिङ्गो नुवाकोटबाट पथाइदिएका थिए। कीर्तिपुर दखल हुने बित्तिकै त्यहाँका चैत्यका निमित्त केही जमीन दाङ पनि दिए। सेसातका मल्ल राजाहरोका इष्टदेवता टावर वा [[तलेजु भवानी|तलेज्यूका]] पूजाआज्ञा पनि पूर्ववत् कायम राखे। नयाँ रियासत जितिएपछी त्यहाँका देवीदेवताका देवलहरू मर्मत गर्ने र यिनका आजापूजालाई [[गुठी]] जमिन बढाइदिने भारदारहरूको पहिलो काम हुन्थ्यो। यस काममा [[अमरसिंह थापा]] (बडा) विशेष प्रसिद्ध थिए.<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |journal=पूर्णिमा |issue=81 |pages=72 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008091759/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |archive-date=2023-10-08 |access-date=2023-11-01 }}</ref> ==दिव्योपदेश== {{Quote box | quote = मेरा साना दुखले आर्ज्याको मुलुक होइन यो चार जात छात्तिस वर्णको साझा फूलबारी हो सबलाई चेतना भया।}} {{मुख्य|दिव्योपदेश}}[[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह]] आफ्नो अन्तिम समयमा [[शेरा दरबार]] दिएका दिव्योपदेशका कारणले चर्चित छन्। उनका उपदेशहरू आजपनि समय सान्दर्भिक रहेको धेरैको बुझाइ रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज कँडेल|शीर्षक=पृथ्वीनारायणका दिव्योपदेशको सान्दर्भिकता|युआरएल=https://gautambuddhasandesh.com/?p=7491|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण नारायण शाहका अनुसार "बुढाहरू मर्दा कोहि अर्ति दिन्छन्, पछिल्ला पुस्तालाई ती कुरा गतिला हुनाले एकले अर्कालाई भन्दै राज्य सञ्चालन गर्दै जान्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८५</ref> पृथ्वीनारायणले आफ्नो अन्तिम समय तिर भारदारहरूलाई उपदेश दिएका दिए। उनका अन्तिम सन्देशहरूबाट त्यस्ता पेचिला र चोटिला कुराहरू झल्कन्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८४</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चेतना भया|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/136753-1515644040.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> == सन्तानहरू == [[File:Idols - Flickr - askmeaks.jpg|thumb|Idols of PrithviNarayan Shah with his two wives]] {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |बच्चाहरू |- ! scope="col" |जीवनसाथी !मिति |- ! scope="row" |[[प्रतापसिंह शाह|युवराजाधिराज प्रतापसिंह]] |५ बैशाख १८०८ |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी देवी]]''(अरु थप पनि छन्)'' | |वि.सं. १८४२ |[[रणबहादुर शाह|युवराजाधिराज रणबहादुर]]<br/>[[बिदुर शाह|अधिराजकुमार विदुरबहादुर]]<br/>[[शेरबहादुर शाह|अधिराजकुमार शेरबहादुर]]<br/>''(अरु थप पनि छन्)'' |- ! scope="row" |[[बहादुर शाह|अधिराजकुमार बहादुर]] |वि.सं. १८१४ असार ६ |विद्या लक्ष्मी देवी | |वि.सं. १५ असार १८५४ |[[रिपू मर्दन शाह|अधिराजकुमार रिपू मर्दन]]<br/>[[शत्रु मन्जन शाह|अधिराजकुमार शत्रु मन्जन]] |- ! rowspan="2" scope="row" |[[विलासकुमारी|अधिराजकुमारी विलासकुमारी]] | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[रणभीम शाह]] | rowspan="2" |१७६६ | rowspan="2" | | |- | |- !चौतारिया रणसिंह शाह | | | | | |} == स्मारक == * [[पृथ्वी राजमार्ग|पृथ्वी राज मार्ग]] * पृथ्वी राजपथ * पृथ्वी सालिक([[सिंहदरबार|सिंह दरबार]]) * पृथ्वी सालिक([[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ मन्दिर्]]) * पृथ्वी सालिक, [[चन्द्रागिरी डाँडा|चन्द्रागिरि]] * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, राष्ट्र बिभुती पार्क, पोखरा * [[पृथ्वीनारायण क्याम्पस|पृथ्वी नारायण क्याम्पस]] , पोखरा * पृथ्वी संग्राहलय * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, सिन्धुली गदी ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== ===उद्धरणहरू=== {{Reflist}} ===पुस्तकहरू=== * {{Cite web |last=दाहाल |first=पेशल |date=२०५७ |title=नेपालको इतिहास |url=https://archive.org/details/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/mode/2up |url-status=dead |archive-url=https://ia802509.us.archive.org/23/items/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/Nepalko%20Itihas%20by%20Peshal%20Dahal_text.pdf |archive-date=२ जेष्ठ २०७९ |access-date=२ जेष्ठ २०७९ |publisher=एम. के. पब्लिशर्स एण्ड डिस्ट्रिब्यूटर्स|ref = {{harvid|दाहाल|२०५७}}}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{s-start}} {{S-hou|[[शाह वंश]]|२७ पुस|१७७९|१ माघ|१९३१}} {{S-reg|}} |- {{succession box | before = [[नरभूपाल शाह]] | title = [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का राजा | years = १७९९–१८३१| after = नेपालको राजाको रूपमा}} {{succession box | before = गोरखाको राजाको रूपमा| title = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | years = १८३१–१८३४ | after = [[प्रतापसिंह शाह]]}}{{s-end}} {{मूल_सर्ट:शाह, पृथ्वीनारायण}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:पृथ्वीनारायण शाह| ]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]] pkn310v8v4mbsps5du0xg1jy6k6nq2x 1392072 1392037 2026-09-30T09:01:38Z Bishaldev100 28807 /* किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण */ 1392072 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox royalty | name = पृथ्वीनारायण शाह | title = [[श्री ५]] [[महाराज|बडामहाराजाधिराज सरकार]] <br /> हिन्दव धर्मोद्धारक <br /> (हिन्दू धर्मका संरक्षक) | image = Prithvi Narayan Shah statue.jpg | caption = श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह | succession1 = [[गोरखा राज्य|गोरखाका राजा]] | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]] | predecessor1 = [[नरभूपाल शाह]] | predecessor = ''पद स्थापित'' | successor1 = ''पद खारेज'' <br /> {{small|(''स्वयं [[नेपालका राजा]]को रूपमा'')}} | successor = [[प्रतापसिंह शाह]] | royal house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = [[रानी कौसल्यावती|कौसल्यावती शाह]] | issue = [[प्रतापसिंह शाह]] <br> [[बहादुर शाह]] <br/> [[विलासकुमारी]] <br>रणसिंह शाह | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | birth_date = १७७९ पुष २७<ref>{{cite book|first=बाबुराम|last=आचार्य|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको सङ्क्षिप्त जीवनी - भाग १ |page=४२|language=नेपाली}}</ref> | death_date = १८३१ माघ १ (५२ वर्ष)<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> | reign = १८२५ असोज १० – १८३१ पुस २८ | reign1 = १७९९ चैत २१ – १८२५ असोज १० | spouses = {{plainlist| *{{marriage|[[इन्द्रकुमारी देवी]]|1794}} *{{marriage|[[नरेन्द्रलक्ष्मी शाह]]|1796}} }} | birth_place = [[गोरखा दरबार]], [[गोरखा राज्य]] (हाल को [[गोर्खा जिल्ला]], नेपाल | death_place = [[देवीघाट]], [[नेपाल अधिराज्य ]] (हाल को [[नुवाकोट जिल्ला]], नेपाल) }} '''''श्री ५ बडामहाराजाधिराज'' पृथ्वीनारायण शाह''' (वि.सं. १७७९ पुस २८ – १८३१ पुस २८) नेपालको पहिलो [[शाह वंश|शाहवंशिय]] राजा थिए। स-साना राज्यहरूमा बाँडिएका [[बाइसे राज्यहरू|बाईसे]] तथा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे]] राज्यहरूलाई एकत्रित गरेर एउटै देशको सृजना गर्ने यिनी आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माताको रूपमा चिनिन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=कृष्णराज गौतम|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> उनको सम्झनामा पुष २७ गते नेपालमा [[पृथ्वी जयन्ती|राष्ट्रिय एकता दिवस]] मनाउने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=योगी नरहरीनाथका दुर्लभ पुस्तक प्रदर्शनीमा राखिँदै|युआरएल=https://www.prasashan.com/2018/01/11/52650/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रशासन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> नेपालमा बि.सं. २००७ साल सम्म [[राणा वंश|राणा शासन]] थियो भने [[सात सालको क्रान्ति]] पश्चात् नेपालमा आएको प्रजातन्त्र पश्चात् [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले नेपालमा राष्ट्रपिता पृथ्वीनारायण शाहको जन्मोत्सव मनाउनु पर्छ भनेर प्रक्रिया सुरु गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज गौतम|शीर्षक=राष्ट्रनायकको अठोट|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/168615-1547173560.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले स-साना क्षेत्र जस्तै (भिरकोट, कास्की, लम्जुङ, गोरखा) मा राज्य गरिरहेको शाहवंशलाई पुरै नेपालको राजवंशमा रूपान्तरण गर्दै आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए।<ref>{{cite book|first=त्रिरत्न|last=मानन्धर|title=नेपालको एकीकरण|page=215|publisher=साझा प्रकाशन|location=काठमाडौँ|language=नेपाली}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले सुरू गरेको एकिकरण अभियान बढ्दै गएर नेपाल राज्यको सिमाना पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिष्टा नदी]], दक्षिणमा मगध र पश्चिममा [[सतलज नदी]] सम्म विस्तार भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुलसीराम वैद्य|शीर्षक=जसले नेपालको जग बसाए|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> बि.सं.१८७१ कात्तिक १८ गते सुरु भएको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] पश्चात् गरिएको [[सुगौली सन्धि]] सम्म यो भू-भाग नेपालको अधिनमा रहेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिका दिन ५२ वर्षको उमेरमा [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[देवीघाट]]मा मृत्यु भए तापनि [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] अभियान जेठी बुहारी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]], कान्छा छोरा [[बहादुर शाह]] लगायतले अगाडि बढाइ रहेका थिए।<section begin="अंश" /><section end="अंश" /> नेपाल एकिकरण अभियानको पूर्णविराम चाहीँ उनको पनाती [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]]का पालामा भएको नेपाल-अङ्ग्रेज [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]] पछि भएको थियो। वि.सं. १८७३ सालमा [[सुगौली सन्धि|सुगौलीको सन्धि]] नहुञ्जेल सम्म पुरा ७२ वर्षसम्म एकीकरण अभियान चलेको थियो। बि.सं. २००९ सालदेखि [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले सरकारसँग समन्वय गरेर एउटा समारोह समिति गठन गरी आफै त्यो समितिमा बसेर '''राष्ट्रिय एकता दिवस''' तथा '''[[पृथ्वी जयन्ती]]'''को रूपमा मनाउन प्रारम्भ गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.hamropatro.com/posts/articles-events/articles-events-prithibi-jayanti|शीर्षक=पृथ्वी जयन्ती / राष्ट्रिय एकता दिवस|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुष २७ गते बिहिबार [[गोरखा दरबार]]मा पिता [[नरभूपाल शाह]] आमा [[रानी कौसल्यावती]]को कोखमा भएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} शाहको हेरविचार महारानी [[चन्द्रप्रभावती]]ले गरेकी थिइन् र सुरूदेखि नै उनलाई [[रामायण]], [[महाभारत]] र पछि गएर शुक्रनीतिको ज्ञान दिइएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} धनुवाण, [[तरबार]], [[घोडसवारी]] दौड आदिमा पनि उनी निपूर्ण भएको मानिन्छ।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]] की राजकुमारी इन्द्रकुमारीसॅंग भएको थियो। गोरखा र मकवानपुरबीच ओहोर दोहोर गर्नु पर्दा उपत्यकाको भू-बनोट र त्यहाँको आर्थिक अवस्थालाई उनले राम्रोसँग नियालेका थिए। सो समयमा गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएन। त्यसैकारणले उनले अन्नपातले सम्पन्न र उन्नतिशील काठमाडौँ उपत्यकालाई विजय गर्ने मनसाय बनाइसकेका थिए।<ref>{{cite news|title=पृथ्वीनारायण शाह, राष्ट्रियता र समावेशी संस्कार|url=http://setopati.com/blog/22658/|accessdate=27 January 2015|publisher=सेतोपाटी|quote=अनुसन्धानकर्ता इतिहासकारहरूले भन्छन्, “गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएँन।” त्यसैकारणले राजाको मात्र होइन गोरखाली जनताको पनि राज्य विस्तार गर्ने चाहना थियो। यो कुरा पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशमा लेखिएको, “यी ३ नै देश (काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर) को राजा हुन पाया त हुँदो हो।” भन्ने उनको भनाइबाट स्पष्ट हुन्छ।|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118062029/http://setopati.com/blog/22658/|archive-date=18 January 2015}}</ref> वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ आएका पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा दरबारको तर्फबाट ल्याएका पगरी [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]]का राजा रणजित मल्ललाई दिए भने त्यसको कदरस्वरूप रणजित मल्लले राजकुमार वीरनरसिंह मल्लसँग उनको मितेरी लगाई दरबारमा स-सम्मान लामो अवधिसम्म राखेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : उत्तरबाट सुन किन्थे, दक्षिणबाट चाँदी, यस्तो थियो रणनीति|युआरएल=https://www.bizshala.com/story/-2786|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बिजशाला|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> गोरखा फर्किदा चाँगुनारायण, पशुपति र गुहेश्वरी पशुपतिनाथको दर्शन गर्न गएको कुरा थाहा पाई काठमाडौँका राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले उनलाई दरबारमा ल्याई उनीसँग मितेरी लगाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मितेरी साइनोको मूल्य|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/58672|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref>[[चित्र:Idols_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|thumb|पृथ्वीनारायण शाह र उनका दुई रानीको शालिक, यो शालिक [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरवारमा]] रहेको छ।]] उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]का राजा [[हेमकर्ण सेन]]की छोरी इन्द्रकुमारी सँग वि.सं. १७९४ मा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=निष्णु थिङ|शीर्षक=विवाहको राजनीति|युआरएल=https://www.indigenousvoice.com/1058.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> मकवानपुर त्यसबेलाको एक शक्तिशाली राज्य भएकाले त्यससँग नाता जोडेर राजनीतिक लाभ लिने उद्देश्यले यो विवाह भएको थियो तर पछि [[हेमकर्ण सेन]] ले असमर्थता जनाएका थिए। उनको दोस्रो विवाह [[बनारस|काशी]]का [[अभिमानसिंह राजपुत]]की छोरी [[नरेन्द्रलक्ष्मी]]सँग भएको थियो। नरेन्द्रलक्ष्मीबाट [[प्रतापसिंह शाह]] र [[बहादुर शाह]]को जन्म भएको थियो। मितबुवा [[रणजित मल्ल]]ले वि.सं. १८०३ मा आफ्नो दरबारमा पाहुना भएर बसेको समय मितछोरा गोरखाली राजा पृथ्वीनारायणलाई उनको सेवासुसारका लागि नेवार जातिकी मैजुकन्या ‘उपहार’ दिएका हुन्। पृथ्वीनारायण नुवाकोट आएपछि ती मैजुकन्या उनको भित्रिनी (उपरानी) बनिन्। पृथ्वीनारायण शाहकी यी नेवार भित्रिनीतिरबाट एक छोराको जन्म भएको थियो। उनको नाम नरसिंह (रणसिंह) थियो। उनी [[प्रतापसिंह शाह]]को राज्यकालमा दरबारका एक [[चौतारिया|चौतरिया]] थिए।<ref>{{Cite web |title=किन ओझेलमा पारिइन् पृथ्वीनारायण शाहकी नेवार रानी? |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20230609-queen-of-prithbinarayan-shaha/7511 |access-date=2025-02-05 |website=Ukaalo |language=Nepali}}</ref> == शासनकाल == वि.सं. १७९९ मा राजा [[नरभूपाल शाह]]को मृत्यू भएपछि पृथ्वीनारायण २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा भएका थिए। उनले प्रचलित नियम अनुसार आफू राज-सिंहासनमा रहने बित्तिकै माहिला भाइ महिद्दाम्कीर्ति शाहलाई चौतारा पदवी दिएका थिए। आफ्ना मुख्यमन्त्री र सेनापति भर्ना गर्नलाई यस अघिका काजी विराज थापा बूढा भैसकेका हुनाले एक योग्य नवयुवकको खोजी गरिरहेका थिए। गोरखाका रैतीले [[भीमराज पाँडे]]का छोरा [[कालु पाँडे]] रोजेका र यिनले [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजासँग चलाखीका साथ सन्धी गरी राजनीतिमा योग्यता देखाएका हुनाले यिनैलाई कज्याईँ दिई मुख्यमन्त्री बनाएका थिए। राजा हुनुअगावै उनले वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ उपत्यकाको राजनीतिक रहनसहन राम्रोसँग अध्ययन गरिसकेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौँ उपत्यका र पूर्वी क्षेत्र विजय गर्ने इच्छा रहेकाले आफ्ना प्रवल विरोधी शक्ति [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा रिपुमर्दन शाहसंग वि.स. १७९९ मा एक सन्धि गरेका थिई जस अनुसार दुवै राज्यवीच मैत्री सम्बन्ध कायम गर्ने [[कास्की राज्य|कास्की]]को अर्घामाथि कब्जा गर्न सफल भएमा त्यहाँको काठ कास्कीलाई दिने आदि शर्तमा उल्लेख थियो। ===दोस्रो नुवाकोट आक्रमण === पिता नरभूपालको एकीकरणको सपना साकार पार्न वि.सं. १८०० मा [[विराज थापा मगर]] र [[महेश्वर पन्त]]को नेतृत्वमा उनले नुवाकोट आक्रमण गराएका थिए तर नुवाकोटबाट गोर्खालीहरूले पराजयको सामना गर्नु परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> === काशी यात्रा === नुवाकोटको युद्धमा पराजयको सामना गर्नुपरेकाले आवश्यक हातहतियारहरू सङ्कलनार्थ '''पृथ्वीनारायण शाह''' वनारस पुगेका थिए। उनले काशी जाँदा शासनको बागडोर जेठी आमा चन्द्रप्रभाका हातमा छोडेका थिए। पिता नरभूपालले पुण्य प्राप्त गरून् भनी काशीको यात्रा गरी आफ्नो [[भारद्वाज गोत्र|भारद्वाज]] गोत्रबाट काश्यप गोत्रमा [[गोत्र]] परिवर्तन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन गोत्र परिवर्तन गरेका थिएँ पृथ्वीनारायण शाहले?|युआरएल=https://www.nepalipublic.com/news/4766|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाली पब्लिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> सोहि बेलामा तिर्थ गर्न भनी गएका जाजरकोटका राजा हरी शाहसँग उनले राज्य विस्तार गर्दा गोरखा र जाजरकोटले एक अर्कालाई वाधा र कुभलो नचिताउने कुराहरू बारे सन्धि गरेका थिए। ===नुवाकोट आक्रमण तथा विजय === दोस्रो पटक पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]को सेनापतित्वमा नुवाकोटमाथि हमला गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आधुनिक नेपाल राष्ट्रनिर्माणमा पृथ्वीनारायण शाहको भूमिका !|युआरएल=https://www.bidharthi.com/content/118|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=विद्यार्थी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> यस पटक गोर्खाका १२-२० वर्षसम्मका सबै युवाहरूलाई सशस्त्र तयारी गरीएको थियो भने सैनिकहरूको सङ्ख्या १ हजार भन्दा माथि थियो। यी मध्ये केही सैनिक खेतालाहरूको रूपमा नुवाकोट पुराइएको थियो। तत्पश्चात कालु पाँडेले नुवाकोट रक्षा तैनाथ रहेका जयन्त रानालाई गोर्खामा मिल्नु बाहेक उनको लागि अन्य भलाइ नभएको पत्र पठाएका थिए। तर जयन्त रानाले काठमाडौँ पुगी गोर्खालीहरूबाट सम्भावित आक्रमणको जानकारी दिँदै थप सैनिक र हातहतियार माग गरेका थिए। तर उपत्यकामा [[इन्द्रजात्रा]]को चहलपहल रहेकाले [[जयप्रकाश मल्ल]]ले जयन्त राणाको मागको उपेक्षा गरेका थिए। जयन्त रानाको छोरा शङ्खमणी राणाले नुवाकोटको सुरक्षामा तैनाथ रहेकको समयमा गोरखाबाट पृथ्वीनारायण शाह, दलदर्मन शाह, चौतारा विष्णु शाह, काजी [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]] आदिले नुवाकोटलाई घेरा हाली एकैपटक आक्रमण गरेका थिए। [[दलमर्दन शाह]]को हातबाट शखमणी राणाको मृत्यु भयो र पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> नुवाकोटमा गोरखालीहरूको कब्जा भएकाले नुवाकोटका सिपाहीहरू भागि वेलकोटमा अड्डा जमाई बसेकाले कालु पाँडेको तत्काल हमला नगर्ने सल्लाहलाई उपेक्षा गरी पृथ्वीनारायण शाहले वेलकोटमा हमला गरेका थिए। [[जयन्त राना]] यहाँ पक्राउ परेका थिए। ==नेपाल एकिकरणको प्रयत्न== [[चित्र:Prithvinarayanshah.jpg|thumb|राजा पृथ्वीनारायण शाह]] पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको महायात्रा सुरू गरी र कैयौँ स्थानलाई नेपाल राष्ट्रमा गाभेर ४ जात र ३६ वर्णको साझा फूलबारीको सृष्टि गरेका थिए<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चार जात छत्तीस वर्णको नेपाल|युआरएल=http://www.nepaltoday.com.np/home/politics_detail?id=4967|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref>। पृथ्वीनारायणको उद्देश्यलाई युगको मागका रूपमा इतिहासकारहरूले हेरेका छन्। तत्कालीन बाइसे र चौबिसे राज्यहरू, उपत्यकाका विभाजित मल्ल राज्यहरू, पूर्वका किराँत र लिम्बूवान क्षेत्रहरू सबैतिर एउटा सशक्त राष्ट्रवादी शक्तिको आवश्यकता बढ्दै गएको थियो, जसको स्थान पृथ्वीनारायण शाहले पाएका थिए। ===तनहुँमाथिको आक्रमण=== नुवाकोट र वेलकोटको विजयपछि गोरखालीहरूले लामीडाँडामा कब्जा गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहः जस्ले नेपालको यसरी एकिकरण गरेका थिएँ|युआरएल=https://www.maipokharinews.com/2020/01/pirthivi-naryan.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> तर तनहुँद्वारा लामीडाँडा कब्जा गर्ने इच्छा रहेकाले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] र गोरखालीहरूबीच भिडन्तको सम्भावना बढेको थियो। तर पृथ्वीनारायण शाहले गुरु गौरेश्वर पन्तलाई पठाई तनहुँको राजा सॅंग सन्धि गर्ने भन्ने खबर पठाएकाले तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनविच केही समय वार्तालाप भएपछि निर्धारित समयानुसार तिरमा लुकी बसेमा गोर्खाली सैनिकहरूले त्रिविक्रम सेनलाई बन्दी बनाई छोटो समयका लागि तनहुँमाथि कब्जा गरेका थिए। यस प्रकारको कामबाट लमजुङ, कास्की, पर्वत आदि क्रुद्ध हुने सम्भावना भएकाले वि.स. १८१० मा [[तनहुँ राज्य#त्रिविक्रम सेन द्वितीय|त्रिविक्रम सेन]]लाई मुक्त गरेका थिए। वि.स. १८१२ मा गोर्खाली सैनिकले लमजुङ र तनहुँका संयुक्त फौजसँग युद्ध गर्न परेको थियो। यस युद्धमा गोर्खाले ठुलो जनधनको क्षति बेहोर्न परेको थियो। तर पनि नालदुम, दहचोक, महादेव पोखरी, सिरानचोकको साथै कुलेखानि, इपा, माल्टा आदिमा कब्जा भएकाले गोरखाको सिमाना मकवानपुरसम्म पुग्यो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण=== वि.स. १८१४ मा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा आक्रमण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जोगी पाल्न गरिबलाई दस्तुर|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/162040|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यसमा गोरखाको तर्फ १२०० सैनिक थिए। तर कीर्तिपुरले काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका सैनिक समेत सहयोग मागेकाले किर्तिपुरतर्फ ३०० जति सैनिक थिए। यी दुईपक्षवीच बल्खु खोलामा ६ घन्टासम्म लडाइँ हुँदा धेरै गोरखालीहरूले [[वीरगति]] प्राप्त गरेका थिए। किर्तिपुरको कब्जामा परेका पृथ्वीनारायण शाह राजवध गर्न नहुने नैतिक नियमको कारणले मात्र यहाँ बाचेका थिए। कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा विरगती प्राप्त गरेका काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]का ठाउँमा उनको छोरा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]]लाई र सेनापति पदमा [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]का छोरा [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई नियुक्त गरी सैनिक पुनर्गठन गर्ने अभिभारा सुम्पिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कालु पाँडेको बलिदानको इतिहासलाई स्मरण गर्नुपर्ने|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/47626|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> वि.स. १८१६ मा शिवपुरी र काभ्रेमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। ===मकवानपुर विजय=== {{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} वि.स. १८१९ को भदौ महिनामा [[वंशराज पाँडे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]ले सङ्गठन गरेको सैनिक साथै [[महोद्दामकिर्ति शाह]], [[दलमर्दन शाह]], [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]], नन्दु शाह, [[दलजित शाह]]हरूका साथ पठाएको ठुलो सङ्ख्यामा [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]]मा आक्रमण गरेका थिए। यहा १० घन्टासम्म लडाइँ चलेको थियो र अन्तत: दिग्वन्ध्न सेनले आत्मसम्पर्ण गरेका थिए। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मकवानपुरगढी र पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://sadrishya.com/2021/01/11/858/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===गोरखा माथि आक्रमण === वि.स. १८२० मा दिग्वन्धन सेनलाई मद्धत गर्ने निहुमा [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]]का राजा त्रिविक्रम सेन, [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को राजा [[मुकुन्द सेन]] तृतीय, [[कास्की जिल्ला|कास्की]]का राजा सिद्धिनारायण शाहको संयुक्त सैनिकले गोरखाको अधिनमा रहेको हर्मी, भिरकोट, धापकोट, चवाङ्गली, धौराली, लकान्कोटमाथि आक्रमण गरी लुटपाट गरेका थिए। ===किीर्तिपुरमाथि दोस्रो आक्रमण=== वि.स. १८२१ को भदौ महिनामा शुरप्रताप शाह, दलजित शाह र श्री हर्ष पन्तको नेतृत्वमा किर्तिपुर माथि दोस्रो आक्रमण भएको थियो। यस युद्धमा पनि कीर्तिपुरलाई पहिले जस्तै उपत्यकाबाट सैनिक सहयोग प्राप्त नभए पनि किर्तिपुरका जनताले गोर्खाली सैनिकलाई गोपुर किल्ला तोडी किर्तिपुरमा प्रवेश गर्ने मौका दिएनन्। यस युद्धमा कीर्तिपुरद्वारा निसाना लगाइएको तिरबाट शुरप्रतापको आँखा फुट्नुका साथै अन्य केही फौज फर्कन वाध्य भएका थिए।<ref name=परिचय>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वी नारायण शाहः एक सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://www.localsandesh.com/2018/01/11/3949/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि तेस्रो आक्रमण=== किर्तिपुरमाथि तेस्रो पटकको युद्धको नेतृत्व काजी वंशराज पाडेले लिएका थिए। उनले चारैतिरबाट गोपुर किल्लालाई घेरी खेतालाका रूपमा केही सैनिक कीर्तिपुर पठाएका थिए। त्यसबखत किर्तिपुरमा धान भित्राउने समय परेकाले वंशराज कीर्तिपुरेहरूलाई आत्मसम्पर्ण गर्न भनेका थिए। यो युद्धमा किर्तिपुरलाई छिमेकी राज्यहरूबाट सैनिक सहयोग भएको थिएन। वि.स. १८२२ चैत ३ गते धनवन्त काजीले गोपुर किल्लामा आत्मसम्पर्ण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह र कीर्तिपुर|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/83071?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==काठमाडौँ उपत्यका माथिको आक्रमण== किर्तिपुर गोर्खाको कब्जामा पर्न गएका निकट भविष्यमै उपत्यकामा आक्रमण सम्भावना भएकाले जयप्रकाश मल्लले ललितपुर र भक्तपुरका राजाहरूसँग वैठक गरी गोर्खा सैनिकको विरुद्ध सशक्त सैनिक अभियान गर्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका थिए। तर ललितपुर र भक्तपुरका राजाले अनुकुल प्रतिक्रिया नजनाएकाको र गोर्खालीको पहिलो आक्रमण कान्तिपुरमै हुनेछ भन्ने ठानी [[जयप्रकाश मल्ल]]ले अङ्ग्रेजहरूसँग सैनिक तथा हातहतियारको सहयोग मागेका थिए। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई सहयोग गर्न वि.स. १८२३ मा किनलकको नेतृत्वमा २४०० सैनिक पूर्वी नेपालको [[सिन्धुलीगढी]] हुँदै काठमाडौँ तिर बढेको थियो। यो कुराको जानकारी पृथ्वीनारायण शाहलाई पहिले नै भएकाले [[सिन्धुलीगढी]]को रक्षार्थ बिरभद्र पाँडे र वीरभद्र उपाध्याय र वंशु गुरुङको समूह ढुङ्गेवासमाथि आइपुग्दा वंशु गुरुङले प्रत्यासित रूपमा चढाई गरे भने अघि बढीसकेको फौजमाथि वंशराज र वीरभद्र उपाध्यायको फौजले पौवागढीमा आक्रमण गरेकाले सारा अङ्ग्रेज फौज आफुसँग रहेको हातहतियार र बन्दुकहरू छाडी आफ्नो प्राण बचाउन जङ्गलतर्फ भागाभाग गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह आफैंले ‘अपरेसन’ गरेको त्यो युद्ध रणनीति|युआरएल=https://www.khabarhub.com/2019/20/66036/|कार्य=|प्रकाशक=खबरहब|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===कान्तिपुरमाथि आक्रमण=== पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकालाई चारैतर्फबाट घेरी नाकाबन्दी गरेकाले उपत्यकामा चरम आर्थिक सङ्कट छाएको थियो। त्यसमा पनि काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल कठोर विचार, घमण्डी र संकालु प्रवृतिका भएकाले रानी र भारदारहरू रिसाई उनलाई पदच्युत गरी उनका छोरा राज्यप्रकाश शाहलाई राजा बनाएका थिए। तर पछि उनले पुन: आफ्नो सत्ता प्राप्त गरे तर उनलाई आफ्नो छोरा, रानी र भारदारहरूको सहानुभूति प्राप्त भएन। आफ्नो शक्ति कायम राख्न विदेशी सैनिक झिकाई देवी देवताको गुठि मासेकाले धर्मप्राण नेपाली जनता क्षुब्ध भएका थिए भने विदेशी सैनिकलाई बढी तलब समेत दिने गरेकाले कान्तिपुरका सैनिकमा निराशा उत्पन्न भएको थियो। ===ललितपुरको पतन=== यस्तो स्थति बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले वि.स. १८२५ असोज १३ मा [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]]को समय पारि नरदेवी, टुडिखेल र भिमसेनस्थान गरी ३ तर्फबाट आक्रमण गरी कान्तिपुर माथि विजय गरेका थिए। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]] भागेर ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]]का गई शरण लिएका थिए। वि. स. १८२५ असोज २५ गते पृथ्वीनारायण शाहले धनवन्त र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]लाई ललितपुर पठाई आत्मसम्पर्ण गराउन पठाएका थिए। पाटनका राजा विना कुनै युद्ध भागेका थिए। ===भक्तपुर विजय=== {{मुख्य|भक्तपुरको युद्ध}} काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल र ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]] भागेर भक्तपुरका राजा [[रणजित मल्ल]]को शरणमा पुगेका थिए। राजा रणजित मल्लले आत्मासम्पर्णको सट्टा छिमेकी राज्य र अङ्ग्रेजसँग समेत सीक सहयोग मागेकाले अनावश्यक ढिलासुस्ती गर्न झुने सम्झी भक्तपुर माथि आक्रमण गर्न वंशराज पाण्डे, कहरसिंह बस्न्यात, रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंंह थापा, कालीदास खड्का आदिका साथ १५०० सशस्त्र फौज पठाएका थिए। भक्तपुरमा युद्ध भयो जसमा ठुलो जनधनको क्षति भएको थियो। झन्डै २००० भन्दा बढीको मृत्यु र ५०० भन्दा बढी घर ध्वस्त भएको थियो। हार स्वरूप वि.स. १८२६ मङ्सिर १ गते रणजित मल्लले आत्मसमर्पण गरे। यसै युद्धमा जयप्रकाश मल्लको खुट्टामा गोलि लागेको थियो। उनको इच्छा अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई पशुपति जाने व्यवस्था मिलाई दिएका थिए ६७ वर्षीय वयोवृद्ध मितबाबु रणजित मल्लले इच्छा बमोजिम उनलाई काशीबासको उचित व्यवस्था मिलाएका थिए। त्यहाँ पुगेको १८ महिना पछि उनको मृत्यु भएको थियो। ललितपुरका राजा तेजनरसिंह मल्लले कुनै इच्छा व्यक्त नगरेकाले उनलाई आजीवन भक्तपुर दरबारमा कैद गरिएको थियो। [[File:Amar Chitrakar - Portrait of King Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|विसं २०२० मा [[अमर चित्रकार]]द्वारा राजा पृथ्वीनारायण शाहको चित्र]] ==चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण== उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिस राज्य]] विजय गर्न वि.स. १८२८ मा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा घमासान युद्ध भएको थियो। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा [[केहरसिंह बस्न्यात]]सहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]], प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिए। यो पराजयले गोर्खालीहरूको महत्त्वकांक्ष, मान, प्रतिष्ठामा चोट लागेको थियो भने शत्रुहरूमा गोर्खा विरुद्ध कडा मुकाविला गरेमा विजय हुन् सकिन्छ भन्ने प्रतिरक्षात्मक भावना जागृत गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरणको इतिहास वैधानिकताको प्रश्न|युआरएल=https://nayayougbodh.com/opinion/2020/01/12/968429|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=युगबोध राष्ट्रिय दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==पूर्वी सेन राज्यसँग युद्ध == १८२८;भदौ १३ मा [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई पलञ्चोकबाट पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वतर्फ विस्तार गुर्न सेनापति बनाए। अमरसिंह थापालाई उनका नायब गराई २६००सिपाहीसाथ पहाडैपहाड ओल्लो किरातबाट कूच गराए। त्यो नेपाली सेनाले दूधकोसी नदी तरी चौदण्डी दाखिल हुँदा त्रिलोचन उपाध्याय र हरिनन्द उपाध्याय पोखरेलले टूलो सहयोग गरे। खम्बूसेना र नेपाकी (गोर्खा) सेना बीच हलेसी, रावा, दिङ्ला, माझकिरात क्षेत्रमा झडपह्ग्रू भए। किरातका विषालु धनुकाणको मारले नेपाली सेना आक्रान्त भए तापन विजय नेपालकै भयो। बिसं १८२९ माघ भरमा माझकिरातमा नेपालको अधिकार भयि। पहाडी भाग मात्र त्यहाँसम्म दखल भएको हुँदा तलहट्टीमा पनि विजय गर्नुपर्ने स्थिति देखा परुओ। मुख्य काथिनता पहाडी भागमा नै पर्थ्यो, त्यो दखल भयो। तराईको भूभागलाई कब्जा गर्न बख्सी अभिम्क्सनसिंह बस्न्यातलाई खटाई पृथ्वीनारायण शाहले अङ्ग्रेज गभर्नर वारेन हेस्ट्ङ्सलाई पत्र लेखे। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेबा पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। त्यस पत्रको आशय अङ्ग्रेजले विरोधीलाई साय्ह नदिउन् भन्ने थियो। ==मृत्यु== [[चित्र:विदुर नगरपालिका वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ.jpg|अङ्गुठाकार|[[विदुर नगरपालिका]] वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ ]] वि.सं. १८३१ (सन् १७७४) मङ्सिरको मध्यतिर जाडो छल्न नुवाकोट गएका पृथ्वीनारायण शाह [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरबार]]मा बिमारी परेका थिए। स्वास्थ्य झन्-झन् खराब हुँदै गएपछि उनैको इच्छाअनुसार त्यहाँको [[देवीघाट]] लगिएको थियो। नौ दिनसम्म घाटमै रही माघ १ गते बिहान सात बजे उनको निधन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> कतै कतै सिकार खेल्न गएको बेलामा बाघको आक्रमणमा परी गहिरो चोट परी घाइते भएको हिँदा मृत्यु भएको समेत उल्लेख छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=सञ्जीवन महर्जन|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु|युआरएल=https://saptahik.com.np/history/2016/03/30/20160330121932|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=साप्ताहिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> घाटमै राखिएको बेला उनले नेपालको भूराजनीतिक अवस्था, सामाजिक जीवन, प्रतिरक्षा र विकासका सन्दर्भमा उपदेशहरू दिएका थिए, जसलाई '[[दिव्योपदेश]]' समेत भनिन्छ। <ref>http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112022040/http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html |date=2015-01-12 }}</ref> "नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल जस्तो रहेछ। दक्षिणको बादशाह महाचतुर रहेछ। जाइकटक नगर्नु, झिकी कटक गर्नु। नेपाल चार वर्ण, छत्तिस जातको साझा फूलबारी हो।" इत्यादि सान्दर्भिक उपदेशहरू पृथ्वीनारायण शाहले दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विजयका पर्याय पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://www.newsofnepal.com/2021/01/04/373489/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> [[माघे सङ्क्रान्ति]]का दिन ५२ वर्षको उमेरमा उकुच र ठेउला आएर नुवाकोट जिल्लामा पर्ने [[त्रिशूली नदी|त्रिशुली]] र तादी नदीको सङ्गम 'मोहन तिर्थ' वा [[देवीघाट]]मा उनको मृत्यु भएको थियो।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १८४</ref> == विदेश नीति == === भोट-चीन === === अंग्रेज कम्पनी सरकार === पृथ्वीनारायणले दीनानाथलाई अङ्ग्रेजसित सम्झौता गरी तराईको समस्या समाधान गर्ने निर्णय गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} पृथ्वीनारायणको अंग्रेज नीति|url=https://nepalihimal.com/|access-date=2026-06-08|website=nepalihimal.com|language=en-US}}</ref> इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारसग सम्पर्क र सम्बन्ध विस्तार गर्नका लागि त्यति बेला राजदूतका रुपमा दीनानाथ उपाध्याय नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web|title=नेपालको भू-राजनीतिक कूटनीति|url=https://yugyandaily.com/news/5713|access-date=2026-06-08|website=Yugyan Daily|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260608080150/https://yugyandaily.com/news/5713|archive-date=2026-06-08}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहकै समयदेखि नेपाली वकिलका रूपमा भारतमा कार्यरत थिए। जब इष्ट इन्डिया कम्पनीका सेनाले सन्यासी डाँकाहरूलाई लखेट्थे, तिनीहरू तराईका जङ्गलहरूमा गएर लुक्ने गर्दथे। वारेन हेस्टिङ्सलाई सन्यासी डाँकाहरूलाई नियन्त्रणमा लिन पृथ्वीनारायण शाह उपयुक्त स्थितिमा छन् भन्ने लागेको थियो। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहको सन्देशको जवाफ दिन पन्छाए। उनले अक्टोबर ३०, १७७३ मा पृथ्वीनारायण शाह र अभिमानसिंह बस्न्यातलाई पत्र लेखी ती डाँकाहरूलाई दबाउन सहयोग गर्न अनुरोध गरे। यस सन्देशको जवाफमा पृथ्वीनारायण शाहले गण्डकी नदी पार गरी पूर्वतर्फ भाग्ने क्रममा डाँकाहरू बारम्बार त्यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने भएकाले गोर्खाली सेनालाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिन गभर्नर-जनेरलाई अनुरोध गरे (जनवरी, १७७४)। यसरी पृथ्वीनारायण शाहले बेतियामा आफ्नो पकड बनाउने अपेक्षा राखेका थिए। उनले ब्रिटिसहरूबाट जवाफको प्रतीक्षा गरिरहे, र साथसाथै डाँकाहरूलाई आफ्नो राज्यमा घुसपैठ गर्नबाट रोक्ने कार्यलाई पनि निरन्तरता दिए। तथापि, वारेन हेस्टिङ्सले गोर्खालीहरूलाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिनु अनुपयुक्त ठाने। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहलाई कुनै जवाफ पठाएनन्। फलस्वरूप, पृथ्वीनारायण शाह चौदण्डीतर्फ अघि बढे। पटनाको चढाई गर्दा [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|गभर्नर-जनरल]]ले सहयोगको माग गर्दा पृथ्वीनारायण शाहले अंग्रेजको पक्षमा सेना पठाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=Acharya |first=Baburam |date=January 14, 2007 |title=Historical:: The Sen Kingdoms |url= |website=Madhesi-We Stand}}</ref><ref>{{Citation |last=Shilapatra |title=सन् १९२३ मा चन्द्र शमशेरले बेलायतसँग गरेको सन्धि कथा {{!}} Tika Prasad Dhakal {{!}} Birat Anupam {{!}} |date=2026-08-23 |url=https://www.youtube.com/watch?v=5grs33PTl94 |pages=15:10 |access-date=2026-08-24}}</ref> कम्पनी सरकारसँग सम्बन्ध राख्न राजा पृथ्वीनारायण शाहले पण्डित [[गजराज मिश्र]]लाई स्थायी बनारसमै राखेका थिए। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेना पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। === मुगल === पृथ्वीनारायण शाहले [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] [[मुगल साम्राज्य|बादसाह]] शाह आलम द्वितीयबाट ‘शमशेर बहादुर जंग’ भन्ने पदवी पाएका थिए। यसलाई उनीसहित उनीपछिका शाह राजाहरूले आफ्नो प्रशस्तिमा राख्दै आए। विक्रम संवत् १८२८ सालदेखि चलाइएको यो उपाधिलाई राजा महेन्द्रले २०१९ सालमा मात्रै हटाएका हुन् <ref>[[बाबुराम आचार्य]], पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी, पृष्ठ ४८६-४९१</ref>। === बाइसे-चौबिसे === ===सल्यानसँगको सम्बन्ध=== वि.स १८२३ मा [[सल्यान राज्य|सल्यानी राजा]] श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभिम शाहसँग आफ्ना छोरी [[विलासकुमारी]]को विवाह गराई मैत्री सम्बन्ध कायम गरेका थिए। == नीति == === आर्थिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहले आर्थिक समृद्धिका बारेमा पनि धेरै कुरा व्यक्त गरेका छन्। मुलुक गरिब भयो भने सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने उनको मान्यता रहेको थियो। सरकारले कर उठाउनका लागि कसैलाई ठेक्का नदिइकन आफैँले सो कार्य गर्नु पर्छ भन्ने उनले धारणा रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक= डा. जयराज आचार्य|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको परराष्ट्र नीतिका पञ्चतत्व|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/651810|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> तात्कालिक समयमा, उनले पूर्व र पश्चिमको बाटोहरू बन्द गर्दै काठमाडौँसम्मको यातायातको बाटो खुलाउने इच्छा राखेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय उत्पादनलाई जोड दिएका थिए। उनको कृति दिव्योपदेशमा उनले विदेशी व्यापारीहरू नेपाल प्रवेश गरेभने यसलाई मरुभूमि बनाएर छोड्ने धारणामा रहेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायणः राष्ट्रनिर्माता कि विस्तारवादका नाइके ?|युआरएल=https://ratopati.com/story/74048|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> यस्तै सन्दर्भमा उनले विदेशी कपडा लगाउनलाई बहिष्कार गर्ने सल्लाह दिएका थिए र स्थानीय मानिसहरूलाई कपडा बुन्न प्रशिक्षण समेत दिएका थिए। स्थानीय सम्पत्ति देशबाट बाहिर जान नहुने उनको विश्वास रहेको थियो। उनले नेपाली जडिबुटीलाई विदेशी भूमिमा बेच्न र यसबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई देशमा फिर्ता ल्याउन प्रोत्साहित गरेका थिए। उनी पैसा देश भित्र मात्र रहेको हेर्न चाहन्थे। उनले प्रसिद्ध भनाइमा उनले, "प्रजा मोटो भए दरबार पनि बलियो रहन्छ" भनेर बताएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=इतिहासलाई जोगाएर राख्नु पर्छ; मार्नु हुन्न|युआरएल=https://www.brtnepal.com/2019/01/09/74013.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ब्रिटनेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === रक्षा नीति === पृथ्वीनारायण शाहले किल्लाहरू निर्माणमा जोड दिएका थिए। उनले नेपालको भूमिलाई भगवान आफैले बनाएको प्राकृतिक किल्लाको रूपमा लिएका थिए। उनले शिवपुरी, फूलचौकी, चन्द्रगिरी, महादेवपोखरी, पालुङ, डापाचा र काहुलेमा बलियो किल्ला तयार पार्न र प्रत्येकमा तोप राख्न सुझाव दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहलाई के ले विजयी बनायो ?|युआरएल=https://www.dekhapadhi.com/news/5107|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=देखापढी अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> भन्ज्याङमा फलामेका ढोकाहरू निर्माण गर्न र ती सबैमा तोपहरू तयारी अवस्थामा राख्ने गरि उनले निर्माण गराएका थिए जसमा उनले देशलाई जासूस, शरणार्थी, हत्यारा आदिबाट जोगाउने विश्वास गरेका थिए।<ref name=":3">{{Cite book|title=बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य उपदेश|last=आचार्य, बाबुराम|first=नरहरिनाथ, योगी|publisher=श्रीकृष्ण आचार्य|year=२०१४|isbn=978-99933-912-1-0|location=काठमाडौँ|pages=४,५}}</ref> === धार्मिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहमा धार्मिक श्रद्धा निकै रहेको थियो। यीनी काली र [[गोरखनाथ]]का उपासक थिए। यसकारण ले उनले आफ्ना छापमा आफ्नो नाम नलेखी कालीको नामान्तर भवानी र यिनको हतियार [[खड्ग]] राखिदिए। कालीका पूजामा सिन्दूरको प्रयोग हुने हुनाले यो छापमा लगाउँदा पनि सिन्दूरकै व्यवहार गर्ने नियम गरे। यस कारण यो छाप [[लालमोहर]] भन्ने नामले प्रसिद्ध भयो। राज्य भवानीको हो, संरक्षक मा हुँ भन्ने भावना यिनको मनमा थियो। यिनका उत्तराधिकारी महाराजहरूले पनि यस छापलाई आफ्नो छाप मानेर त्यस भावनालाई कायमै राखे। पृथ्वीनारायण शाहले चाँदीका टकमा एकापट्टि आफ्नो नाम राखेर अर्कापट्टि भवानी र गोरखनाथ को नाम समेत छपाउने नियम गरे। पृथ्वीनारायण शाह [[हिन्दु धर्म|सनातन धर्म]]का पक्षपाती भए पनि [[बौद्ध धर्म]]को आदर गर्दथे। यिनले [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] दखल गरे पछी भोटका सक्य लामाले सिम्भु [[चैत्य]] मर्मत गर्न लाग्दा मेरुदण्डको लागि चाहिने अग्राखको लिङ्गो नुवाकोटबाट पथाइदिएका थिए। कीर्तिपुर दखल हुने बित्तिकै त्यहाँका चैत्यका निमित्त केही जमीन दाङ पनि दिए। सेसातका मल्ल राजाहरोका इष्टदेवता टावर वा [[तलेजु भवानी|तलेज्यूका]] पूजाआज्ञा पनि पूर्ववत् कायम राखे। नयाँ रियासत जितिएपछी त्यहाँका देवीदेवताका देवलहरू मर्मत गर्ने र यिनका आजापूजालाई [[गुठी]] जमिन बढाइदिने भारदारहरूको पहिलो काम हुन्थ्यो। यस काममा [[अमरसिंह थापा]] (बडा) विशेष प्रसिद्ध थिए.<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |journal=पूर्णिमा |issue=81 |pages=72 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008091759/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |archive-date=2023-10-08 |access-date=2023-11-01 }}</ref> ==दिव्योपदेश== {{Quote box | quote = मेरा साना दुखले आर्ज्याको मुलुक होइन यो चार जात छात्तिस वर्णको साझा फूलबारी हो सबलाई चेतना भया।}} {{मुख्य|दिव्योपदेश}}[[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह]] आफ्नो अन्तिम समयमा [[शेरा दरबार]] दिएका दिव्योपदेशका कारणले चर्चित छन्। उनका उपदेशहरू आजपनि समय सान्दर्भिक रहेको धेरैको बुझाइ रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज कँडेल|शीर्षक=पृथ्वीनारायणका दिव्योपदेशको सान्दर्भिकता|युआरएल=https://gautambuddhasandesh.com/?p=7491|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण नारायण शाहका अनुसार "बुढाहरू मर्दा कोहि अर्ति दिन्छन्, पछिल्ला पुस्तालाई ती कुरा गतिला हुनाले एकले अर्कालाई भन्दै राज्य सञ्चालन गर्दै जान्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८५</ref> पृथ्वीनारायणले आफ्नो अन्तिम समय तिर भारदारहरूलाई उपदेश दिएका दिए। उनका अन्तिम सन्देशहरूबाट त्यस्ता पेचिला र चोटिला कुराहरू झल्कन्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८४</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चेतना भया|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/136753-1515644040.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> == सन्तानहरू == [[File:Idols - Flickr - askmeaks.jpg|thumb|Idols of PrithviNarayan Shah with his two wives]] {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |बच्चाहरू |- ! scope="col" |जीवनसाथी !मिति |- ! scope="row" |[[प्रतापसिंह शाह|युवराजाधिराज प्रतापसिंह]] |५ बैशाख १८०८ |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी देवी]]''(अरु थप पनि छन्)'' | |वि.सं. १८४२ |[[रणबहादुर शाह|युवराजाधिराज रणबहादुर]]<br/>[[बिदुर शाह|अधिराजकुमार विदुरबहादुर]]<br/>[[शेरबहादुर शाह|अधिराजकुमार शेरबहादुर]]<br/>''(अरु थप पनि छन्)'' |- ! scope="row" |[[बहादुर शाह|अधिराजकुमार बहादुर]] |वि.सं. १८१४ असार ६ |विद्या लक्ष्मी देवी | |वि.सं. १५ असार १८५४ |[[रिपू मर्दन शाह|अधिराजकुमार रिपू मर्दन]]<br/>[[शत्रु मन्जन शाह|अधिराजकुमार शत्रु मन्जन]] |- ! rowspan="2" scope="row" |[[विलासकुमारी|अधिराजकुमारी विलासकुमारी]] | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[रणभीम शाह]] | rowspan="2" |१७६६ | rowspan="2" | | |- | |- !चौतारिया रणसिंह शाह | | | | | |} == स्मारक == * [[पृथ्वी राजमार्ग|पृथ्वी राज मार्ग]] * पृथ्वी राजपथ * पृथ्वी सालिक([[सिंहदरबार|सिंह दरबार]]) * पृथ्वी सालिक([[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ मन्दिर्]]) * पृथ्वी सालिक, [[चन्द्रागिरी डाँडा|चन्द्रागिरि]] * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, राष्ट्र बिभुती पार्क, पोखरा * [[पृथ्वीनारायण क्याम्पस|पृथ्वी नारायण क्याम्पस]] , पोखरा * पृथ्वी संग्राहलय * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, सिन्धुली गदी ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== ===उद्धरणहरू=== {{Reflist}} ===पुस्तकहरू=== * {{Cite web |last=दाहाल |first=पेशल |date=२०५७ |title=नेपालको इतिहास |url=https://archive.org/details/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/mode/2up |url-status=dead |archive-url=https://ia802509.us.archive.org/23/items/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/Nepalko%20Itihas%20by%20Peshal%20Dahal_text.pdf |archive-date=२ जेष्ठ २०७९ |access-date=२ जेष्ठ २०७९ |publisher=एम. के. पब्लिशर्स एण्ड डिस्ट्रिब्यूटर्स|ref = {{harvid|दाहाल|२०५७}}}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{s-start}} {{S-hou|[[शाह वंश]]|२७ पुस|१७७९|१ माघ|१९३१}} {{S-reg|}} |- {{succession box | before = [[नरभूपाल शाह]] | title = [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का राजा | years = १७९९–१८३१| after = नेपालको राजाको रूपमा}} {{succession box | before = गोरखाको राजाको रूपमा| title = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | years = १८३१–१८३४ | after = [[प्रतापसिंह शाह]]}}{{s-end}} {{मूल_सर्ट:शाह, पृथ्वीनारायण}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:पृथ्वीनारायण शाह| ]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]] fuql1iwlchd6ncpta0qz1bagdhvp3cz 1392073 1392072 2026-09-30T09:03:14Z Bishaldev100 28807 /* किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण */ 1392073 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox royalty | name = पृथ्वीनारायण शाह | title = [[श्री ५]] [[महाराज|बडामहाराजाधिराज सरकार]] <br /> हिन्दव धर्मोद्धारक <br /> (हिन्दू धर्मका संरक्षक) | image = Prithvi Narayan Shah statue.jpg | caption = श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह | succession1 = [[गोरखा राज्य|गोरखाका राजा]] | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]] | predecessor1 = [[नरभूपाल शाह]] | predecessor = ''पद स्थापित'' | successor1 = ''पद खारेज'' <br /> {{small|(''स्वयं [[नेपालका राजा]]को रूपमा'')}} | successor = [[प्रतापसिंह शाह]] | royal house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = [[रानी कौसल्यावती|कौसल्यावती शाह]] | issue = [[प्रतापसिंह शाह]] <br> [[बहादुर शाह]] <br/> [[विलासकुमारी]] <br>रणसिंह शाह | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | birth_date = १७७९ पुष २७<ref>{{cite book|first=बाबुराम|last=आचार्य|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको सङ्क्षिप्त जीवनी - भाग १ |page=४२|language=नेपाली}}</ref> | death_date = १८३१ माघ १ (५२ वर्ष)<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> | reign = १८२५ असोज १० – १८३१ पुस २८ | reign1 = १७९९ चैत २१ – १८२५ असोज १० | spouses = {{plainlist| *{{marriage|[[इन्द्रकुमारी देवी]]|1794}} *{{marriage|[[नरेन्द्रलक्ष्मी शाह]]|1796}} }} | birth_place = [[गोरखा दरबार]], [[गोरखा राज्य]] (हाल को [[गोर्खा जिल्ला]], नेपाल | death_place = [[देवीघाट]], [[नेपाल अधिराज्य ]] (हाल को [[नुवाकोट जिल्ला]], नेपाल) }} '''''श्री ५ बडामहाराजाधिराज'' पृथ्वीनारायण शाह''' (वि.सं. १७७९ पुस २८ – १८३१ पुस २८) नेपालको पहिलो [[शाह वंश|शाहवंशिय]] राजा थिए। स-साना राज्यहरूमा बाँडिएका [[बाइसे राज्यहरू|बाईसे]] तथा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे]] राज्यहरूलाई एकत्रित गरेर एउटै देशको सृजना गर्ने यिनी आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माताको रूपमा चिनिन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=कृष्णराज गौतम|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> उनको सम्झनामा पुष २७ गते नेपालमा [[पृथ्वी जयन्ती|राष्ट्रिय एकता दिवस]] मनाउने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=योगी नरहरीनाथका दुर्लभ पुस्तक प्रदर्शनीमा राखिँदै|युआरएल=https://www.prasashan.com/2018/01/11/52650/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रशासन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> नेपालमा बि.सं. २००७ साल सम्म [[राणा वंश|राणा शासन]] थियो भने [[सात सालको क्रान्ति]] पश्चात् नेपालमा आएको प्रजातन्त्र पश्चात् [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले नेपालमा राष्ट्रपिता पृथ्वीनारायण शाहको जन्मोत्सव मनाउनु पर्छ भनेर प्रक्रिया सुरु गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज गौतम|शीर्षक=राष्ट्रनायकको अठोट|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/168615-1547173560.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले स-साना क्षेत्र जस्तै (भिरकोट, कास्की, लम्जुङ, गोरखा) मा राज्य गरिरहेको शाहवंशलाई पुरै नेपालको राजवंशमा रूपान्तरण गर्दै आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए।<ref>{{cite book|first=त्रिरत्न|last=मानन्धर|title=नेपालको एकीकरण|page=215|publisher=साझा प्रकाशन|location=काठमाडौँ|language=नेपाली}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले सुरू गरेको एकिकरण अभियान बढ्दै गएर नेपाल राज्यको सिमाना पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिष्टा नदी]], दक्षिणमा मगध र पश्चिममा [[सतलज नदी]] सम्म विस्तार भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुलसीराम वैद्य|शीर्षक=जसले नेपालको जग बसाए|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> बि.सं.१८७१ कात्तिक १८ गते सुरु भएको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] पश्चात् गरिएको [[सुगौली सन्धि]] सम्म यो भू-भाग नेपालको अधिनमा रहेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिका दिन ५२ वर्षको उमेरमा [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[देवीघाट]]मा मृत्यु भए तापनि [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] अभियान जेठी बुहारी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]], कान्छा छोरा [[बहादुर शाह]] लगायतले अगाडि बढाइ रहेका थिए।<section begin="अंश" /><section end="अंश" /> नेपाल एकिकरण अभियानको पूर्णविराम चाहीँ उनको पनाती [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]]का पालामा भएको नेपाल-अङ्ग्रेज [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]] पछि भएको थियो। वि.सं. १८७३ सालमा [[सुगौली सन्धि|सुगौलीको सन्धि]] नहुञ्जेल सम्म पुरा ७२ वर्षसम्म एकीकरण अभियान चलेको थियो। बि.सं. २००९ सालदेखि [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले सरकारसँग समन्वय गरेर एउटा समारोह समिति गठन गरी आफै त्यो समितिमा बसेर '''राष्ट्रिय एकता दिवस''' तथा '''[[पृथ्वी जयन्ती]]'''को रूपमा मनाउन प्रारम्भ गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.hamropatro.com/posts/articles-events/articles-events-prithibi-jayanti|शीर्षक=पृथ्वी जयन्ती / राष्ट्रिय एकता दिवस|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुष २७ गते बिहिबार [[गोरखा दरबार]]मा पिता [[नरभूपाल शाह]] आमा [[रानी कौसल्यावती]]को कोखमा भएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} शाहको हेरविचार महारानी [[चन्द्रप्रभावती]]ले गरेकी थिइन् र सुरूदेखि नै उनलाई [[रामायण]], [[महाभारत]] र पछि गएर शुक्रनीतिको ज्ञान दिइएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} धनुवाण, [[तरबार]], [[घोडसवारी]] दौड आदिमा पनि उनी निपूर्ण भएको मानिन्छ।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]] की राजकुमारी इन्द्रकुमारीसॅंग भएको थियो। गोरखा र मकवानपुरबीच ओहोर दोहोर गर्नु पर्दा उपत्यकाको भू-बनोट र त्यहाँको आर्थिक अवस्थालाई उनले राम्रोसँग नियालेका थिए। सो समयमा गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएन। त्यसैकारणले उनले अन्नपातले सम्पन्न र उन्नतिशील काठमाडौँ उपत्यकालाई विजय गर्ने मनसाय बनाइसकेका थिए।<ref>{{cite news|title=पृथ्वीनारायण शाह, राष्ट्रियता र समावेशी संस्कार|url=http://setopati.com/blog/22658/|accessdate=27 January 2015|publisher=सेतोपाटी|quote=अनुसन्धानकर्ता इतिहासकारहरूले भन्छन्, “गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएँन।” त्यसैकारणले राजाको मात्र होइन गोरखाली जनताको पनि राज्य विस्तार गर्ने चाहना थियो। यो कुरा पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशमा लेखिएको, “यी ३ नै देश (काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर) को राजा हुन पाया त हुँदो हो।” भन्ने उनको भनाइबाट स्पष्ट हुन्छ।|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118062029/http://setopati.com/blog/22658/|archive-date=18 January 2015}}</ref> वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ आएका पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा दरबारको तर्फबाट ल्याएका पगरी [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]]का राजा रणजित मल्ललाई दिए भने त्यसको कदरस्वरूप रणजित मल्लले राजकुमार वीरनरसिंह मल्लसँग उनको मितेरी लगाई दरबारमा स-सम्मान लामो अवधिसम्म राखेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : उत्तरबाट सुन किन्थे, दक्षिणबाट चाँदी, यस्तो थियो रणनीति|युआरएल=https://www.bizshala.com/story/-2786|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बिजशाला|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> गोरखा फर्किदा चाँगुनारायण, पशुपति र गुहेश्वरी पशुपतिनाथको दर्शन गर्न गएको कुरा थाहा पाई काठमाडौँका राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले उनलाई दरबारमा ल्याई उनीसँग मितेरी लगाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मितेरी साइनोको मूल्य|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/58672|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref>[[चित्र:Idols_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|thumb|पृथ्वीनारायण शाह र उनका दुई रानीको शालिक, यो शालिक [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरवारमा]] रहेको छ।]] उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]का राजा [[हेमकर्ण सेन]]की छोरी इन्द्रकुमारी सँग वि.सं. १७९४ मा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=निष्णु थिङ|शीर्षक=विवाहको राजनीति|युआरएल=https://www.indigenousvoice.com/1058.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> मकवानपुर त्यसबेलाको एक शक्तिशाली राज्य भएकाले त्यससँग नाता जोडेर राजनीतिक लाभ लिने उद्देश्यले यो विवाह भएको थियो तर पछि [[हेमकर्ण सेन]] ले असमर्थता जनाएका थिए। उनको दोस्रो विवाह [[बनारस|काशी]]का [[अभिमानसिंह राजपुत]]की छोरी [[नरेन्द्रलक्ष्मी]]सँग भएको थियो। नरेन्द्रलक्ष्मीबाट [[प्रतापसिंह शाह]] र [[बहादुर शाह]]को जन्म भएको थियो। मितबुवा [[रणजित मल्ल]]ले वि.सं. १८०३ मा आफ्नो दरबारमा पाहुना भएर बसेको समय मितछोरा गोरखाली राजा पृथ्वीनारायणलाई उनको सेवासुसारका लागि नेवार जातिकी मैजुकन्या ‘उपहार’ दिएका हुन्। पृथ्वीनारायण नुवाकोट आएपछि ती मैजुकन्या उनको भित्रिनी (उपरानी) बनिन्। पृथ्वीनारायण शाहकी यी नेवार भित्रिनीतिरबाट एक छोराको जन्म भएको थियो। उनको नाम नरसिंह (रणसिंह) थियो। उनी [[प्रतापसिंह शाह]]को राज्यकालमा दरबारका एक [[चौतारिया|चौतरिया]] थिए।<ref>{{Cite web |title=किन ओझेलमा पारिइन् पृथ्वीनारायण शाहकी नेवार रानी? |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20230609-queen-of-prithbinarayan-shaha/7511 |access-date=2025-02-05 |website=Ukaalo |language=Nepali}}</ref> == शासनकाल == वि.सं. १७९९ मा राजा [[नरभूपाल शाह]]को मृत्यू भएपछि पृथ्वीनारायण २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा भएका थिए। उनले प्रचलित नियम अनुसार आफू राज-सिंहासनमा रहने बित्तिकै माहिला भाइ महिद्दाम्कीर्ति शाहलाई चौतारा पदवी दिएका थिए। आफ्ना मुख्यमन्त्री र सेनापति भर्ना गर्नलाई यस अघिका काजी विराज थापा बूढा भैसकेका हुनाले एक योग्य नवयुवकको खोजी गरिरहेका थिए। गोरखाका रैतीले [[भीमराज पाँडे]]का छोरा [[कालु पाँडे]] रोजेका र यिनले [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजासँग चलाखीका साथ सन्धी गरी राजनीतिमा योग्यता देखाएका हुनाले यिनैलाई कज्याईँ दिई मुख्यमन्त्री बनाएका थिए। राजा हुनुअगावै उनले वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ उपत्यकाको राजनीतिक रहनसहन राम्रोसँग अध्ययन गरिसकेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौँ उपत्यका र पूर्वी क्षेत्र विजय गर्ने इच्छा रहेकाले आफ्ना प्रवल विरोधी शक्ति [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा रिपुमर्दन शाहसंग वि.स. १७९९ मा एक सन्धि गरेका थिई जस अनुसार दुवै राज्यवीच मैत्री सम्बन्ध कायम गर्ने [[कास्की राज्य|कास्की]]को अर्घामाथि कब्जा गर्न सफल भएमा त्यहाँको काठ कास्कीलाई दिने आदि शर्तमा उल्लेख थियो। ===दोस्रो नुवाकोट आक्रमण === पिता नरभूपालको एकीकरणको सपना साकार पार्न वि.सं. १८०० मा [[विराज थापा मगर]] र [[महेश्वर पन्त]]को नेतृत्वमा उनले नुवाकोट आक्रमण गराएका थिए तर नुवाकोटबाट गोर्खालीहरूले पराजयको सामना गर्नु परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> === काशी यात्रा === नुवाकोटको युद्धमा पराजयको सामना गर्नुपरेकाले आवश्यक हातहतियारहरू सङ्कलनार्थ '''पृथ्वीनारायण शाह''' वनारस पुगेका थिए। उनले काशी जाँदा शासनको बागडोर जेठी आमा चन्द्रप्रभाका हातमा छोडेका थिए। पिता नरभूपालले पुण्य प्राप्त गरून् भनी काशीको यात्रा गरी आफ्नो [[भारद्वाज गोत्र|भारद्वाज]] गोत्रबाट काश्यप गोत्रमा [[गोत्र]] परिवर्तन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन गोत्र परिवर्तन गरेका थिएँ पृथ्वीनारायण शाहले?|युआरएल=https://www.nepalipublic.com/news/4766|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाली पब्लिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> सोहि बेलामा तिर्थ गर्न भनी गएका जाजरकोटका राजा हरी शाहसँग उनले राज्य विस्तार गर्दा गोरखा र जाजरकोटले एक अर्कालाई वाधा र कुभलो नचिताउने कुराहरू बारे सन्धि गरेका थिए। ===नुवाकोट आक्रमण तथा विजय === दोस्रो पटक पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]को सेनापतित्वमा नुवाकोटमाथि हमला गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आधुनिक नेपाल राष्ट्रनिर्माणमा पृथ्वीनारायण शाहको भूमिका !|युआरएल=https://www.bidharthi.com/content/118|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=विद्यार्थी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> यस पटक गोर्खाका १२-२० वर्षसम्मका सबै युवाहरूलाई सशस्त्र तयारी गरीएको थियो भने सैनिकहरूको सङ्ख्या १ हजार भन्दा माथि थियो। यी मध्ये केही सैनिक खेतालाहरूको रूपमा नुवाकोट पुराइएको थियो। तत्पश्चात कालु पाँडेले नुवाकोट रक्षा तैनाथ रहेका जयन्त रानालाई गोर्खामा मिल्नु बाहेक उनको लागि अन्य भलाइ नभएको पत्र पठाएका थिए। तर जयन्त रानाले काठमाडौँ पुगी गोर्खालीहरूबाट सम्भावित आक्रमणको जानकारी दिँदै थप सैनिक र हातहतियार माग गरेका थिए। तर उपत्यकामा [[इन्द्रजात्रा]]को चहलपहल रहेकाले [[जयप्रकाश मल्ल]]ले जयन्त राणाको मागको उपेक्षा गरेका थिए। जयन्त रानाको छोरा शङ्खमणी राणाले नुवाकोटको सुरक्षामा तैनाथ रहेकको समयमा गोरखाबाट पृथ्वीनारायण शाह, दलदर्मन शाह, चौतारा विष्णु शाह, काजी [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]] आदिले नुवाकोटलाई घेरा हाली एकैपटक आक्रमण गरेका थिए। [[दलमर्दन शाह]]को हातबाट शखमणी राणाको मृत्यु भयो र पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> नुवाकोटमा गोरखालीहरूको कब्जा भएकाले नुवाकोटका सिपाहीहरू भागि वेलकोटमा अड्डा जमाई बसेकाले कालु पाँडेको तत्काल हमला नगर्ने सल्लाहलाई उपेक्षा गरी पृथ्वीनारायण शाहले वेलकोटमा हमला गरेका थिए। [[जयन्त राना]] यहाँ पक्राउ परेका थिए। ==नेपाल एकिकरणको प्रयत्न== [[चित्र:Prithvinarayanshah.jpg|thumb|राजा पृथ्वीनारायण शाह]] पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको महायात्रा सुरू गरी र कैयौँ स्थानलाई नेपाल राष्ट्रमा गाभेर ४ जात र ३६ वर्णको साझा फूलबारीको सृष्टि गरेका थिए<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चार जात छत्तीस वर्णको नेपाल|युआरएल=http://www.nepaltoday.com.np/home/politics_detail?id=4967|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref>। पृथ्वीनारायणको उद्देश्यलाई युगको मागका रूपमा इतिहासकारहरूले हेरेका छन्। तत्कालीन बाइसे र चौबिसे राज्यहरू, उपत्यकाका विभाजित मल्ल राज्यहरू, पूर्वका किराँत र लिम्बूवान क्षेत्रहरू सबैतिर एउटा सशक्त राष्ट्रवादी शक्तिको आवश्यकता बढ्दै गएको थियो, जसको स्थान पृथ्वीनारायण शाहले पाएका थिए। ===तनहुँमाथिको आक्रमण=== नुवाकोट र वेलकोटको विजयपछि गोरखालीहरूले लामीडाँडामा कब्जा गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहः जस्ले नेपालको यसरी एकिकरण गरेका थिएँ|युआरएल=https://www.maipokharinews.com/2020/01/pirthivi-naryan.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> तर तनहुँद्वारा लामीडाँडा कब्जा गर्ने इच्छा रहेकाले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] र गोरखालीहरूबीच भिडन्तको सम्भावना बढेको थियो। तर पृथ्वीनारायण शाहले गुरु गौरेश्वर पन्तलाई पठाई तनहुँको राजा सॅंग सन्धि गर्ने भन्ने खबर पठाएकाले तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनविच केही समय वार्तालाप भएपछि निर्धारित समयानुसार तिरमा लुकी बसेमा गोर्खाली सैनिकहरूले त्रिविक्रम सेनलाई बन्दी बनाई छोटो समयका लागि तनहुँमाथि कब्जा गरेका थिए। यस प्रकारको कामबाट लमजुङ, कास्की, पर्वत आदि क्रुद्ध हुने सम्भावना भएकाले वि.स. १८१० मा [[तनहुँ राज्य#त्रिविक्रम सेन द्वितीय|त्रिविक्रम सेन]]लाई मुक्त गरेका थिए। वि.स. १८१२ मा गोर्खाली सैनिकले लमजुङ र तनहुँका संयुक्त फौजसँग युद्ध गर्न परेको थियो। यस युद्धमा गोर्खाले ठुलो जनधनको क्षति बेहोर्न परेको थियो। तर पनि नालदुम, दहचोक, महादेव पोखरी, सिरानचोकको साथै कुलेखानि, इपा, माल्टा आदिमा कब्जा भएकाले गोरखाको सिमाना मकवानपुरसम्म पुग्यो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण=== वि.स. १८१४ मा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा आक्रमण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जोगी पाल्न गरिबलाई दस्तुर|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/162040|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यसमा गोरखाको तर्फ १२०० सैनिक थिए। तर कीर्तिपुरले काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका सैनिक समेत सहयोग मागेकाले किर्तिपुरतर्फ ३०० जति सैनिक थिए। यी दुईपक्षवीच बल्खु खोलामा ६ घन्टासम्म लडाइँ हुँदा धेरै गोरखालीहरूले [[वीरगति]] प्राप्त गरेका थिए। किर्तिपुरको कब्जामा परेका पृथ्वीनारायण शाह राजवध गर्न नहुने नैतिक नियमको कारणले मात्र यहाँ बाचेका थिए। भोलिपल्ट जयप्रकाश मल्लले घाइते गोरखाली सैनिकहरूलाई लैजाने आदेश दिएकाले तिनीहरू दहचोक ल्याईपुऱ्याइए । ती घाइते जवानहरूलाई देखी पृथ्वीनारायण शाह विव्हल भई यसरी अभिव्यक्त गरे - "काल्याले त भन्याथ्यो मेरा हट्ले लडाइ बिगर्यो” । अब यहाँ बसी भलो हुँदैन भनी दहचोकको रक्षार्थ केही फौज राखी बाँकिका साथ उनी नुवाकोट पुगे । जयप्रकाश मल्लको सेना पनि आधाजति नष्ट भयो । उनले कालु पाँडेको शिर मात्र काटेर लगे । 'गोरखाका धेरै शूरवीरहरू मारी सके अव फेरी शीर उठाउने उनीहरूको के तागत होला' भनी घमण्ड गरेर जयप्रकाश मल्लले कान्तिपुरमा फर्की बढाई गरे । मल्ल सेनाले गोरखाली सेनाको ढाल, तरवार, खुंडा आदि कीर्तिपुरको [[बाघभैरव मन्दिर|बाघभैरव]]को देवालयमा टाँसी दिए । मन्दिरको माथिल्लो तल्लामा टाँसिएका हेलमेट, ढाल, जाली टुक्रा कालु पाँडेका थिए भन्ने विश्वास त्यहाँ गरिन्छ । त्यस्तै २५,३० वटा तरवारहरू त्यहाँ रहेकोमा तिनीहरू गोरखाली सैनिकहरूका हुन् भन्ने पनि जनविश्वास रहेको छ । वि. सं. १८१४ पौषमा जयप्रकाशमल्ल र पृथ्वीनारायण शाहको बीच एक सन्धि भयो। सो सन्धि-पत्रको साराशि । जयप्रकाश मल्लले प # काठमाडौं र गोरखामा एउटै चास्नीका शुद्ध चांदीका टक मार्ने, # भोटमा रुपिया र मालताल पठाउँदा दुबै राज्यले बराबर पठाउने. # भोटसँग व्यापार गर्दा नुवाकोटको बाटोबाट गर्ने, # काठमाडौँ र गोरखामा परस्परमा दूत राख्ने, परस्परमा व्यापार चलाउने # मधेस (भारत) बाट प्राप्त हुने सिक्का बराबर बाँडिलिने # [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] गोरखाले खाने, गोरखाले पाटन दखल गरे कान्तिपुरले त्यसमा स्वीकृति दिने # गोरखाले नालम काठमाडौंलाई सुम्पिदिने कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा विरगती प्राप्त गरेका काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]का ठाउँमा उनको छोरा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]]लाई र सेनापति पदमा [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]का छोरा [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई नियुक्त गरी सैनिक पुनर्गठन गर्ने अभिभारा सुम्पिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कालु पाँडेको बलिदानको इतिहासलाई स्मरण गर्नुपर्ने|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/47626|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> वि.स. १८१६ मा शिवपुरी र काभ्रेमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। ===मकवानपुर विजय=== {{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} वि.स. १८१९ को भदौ महिनामा [[वंशराज पाँडे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]ले सङ्गठन गरेको सैनिक साथै [[महोद्दामकिर्ति शाह]], [[दलमर्दन शाह]], [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]], नन्दु शाह, [[दलजित शाह]]हरूका साथ पठाएको ठुलो सङ्ख्यामा [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]]मा आक्रमण गरेका थिए। यहा १० घन्टासम्म लडाइँ चलेको थियो र अन्तत: दिग्वन्ध्न सेनले आत्मसम्पर्ण गरेका थिए। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मकवानपुरगढी र पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://sadrishya.com/2021/01/11/858/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===गोरखा माथि आक्रमण === वि.स. १८२० मा दिग्वन्धन सेनलाई मद्धत गर्ने निहुमा [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]]का राजा त्रिविक्रम सेन, [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को राजा [[मुकुन्द सेन]] तृतीय, [[कास्की जिल्ला|कास्की]]का राजा सिद्धिनारायण शाहको संयुक्त सैनिकले गोरखाको अधिनमा रहेको हर्मी, भिरकोट, धापकोट, चवाङ्गली, धौराली, लकान्कोटमाथि आक्रमण गरी लुटपाट गरेका थिए। ===किीर्तिपुरमाथि दोस्रो आक्रमण=== वि.स. १८२१ को भदौ महिनामा शुरप्रताप शाह, दलजित शाह र श्री हर्ष पन्तको नेतृत्वमा किर्तिपुर माथि दोस्रो आक्रमण भएको थियो। यस युद्धमा पनि कीर्तिपुरलाई पहिले जस्तै उपत्यकाबाट सैनिक सहयोग प्राप्त नभए पनि किर्तिपुरका जनताले गोर्खाली सैनिकलाई गोपुर किल्ला तोडी किर्तिपुरमा प्रवेश गर्ने मौका दिएनन्। यस युद्धमा कीर्तिपुरद्वारा निसाना लगाइएको तिरबाट शुरप्रतापको आँखा फुट्नुका साथै अन्य केही फौज फर्कन वाध्य भएका थिए।<ref name=परिचय>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वी नारायण शाहः एक सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://www.localsandesh.com/2018/01/11/3949/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि तेस्रो आक्रमण=== किर्तिपुरमाथि तेस्रो पटकको युद्धको नेतृत्व काजी वंशराज पाडेले लिएका थिए। उनले चारैतिरबाट गोपुर किल्लालाई घेरी खेतालाका रूपमा केही सैनिक कीर्तिपुर पठाएका थिए। त्यसबखत किर्तिपुरमा धान भित्राउने समय परेकाले वंशराज कीर्तिपुरेहरूलाई आत्मसम्पर्ण गर्न भनेका थिए। यो युद्धमा किर्तिपुरलाई छिमेकी राज्यहरूबाट सैनिक सहयोग भएको थिएन। वि.स. १८२२ चैत ३ गते धनवन्त काजीले गोपुर किल्लामा आत्मसम्पर्ण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह र कीर्तिपुर|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/83071?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==काठमाडौँ उपत्यका माथिको आक्रमण== किर्तिपुर गोर्खाको कब्जामा पर्न गएका निकट भविष्यमै उपत्यकामा आक्रमण सम्भावना भएकाले जयप्रकाश मल्लले ललितपुर र भक्तपुरका राजाहरूसँग वैठक गरी गोर्खा सैनिकको विरुद्ध सशक्त सैनिक अभियान गर्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका थिए। तर ललितपुर र भक्तपुरका राजाले अनुकुल प्रतिक्रिया नजनाएकाको र गोर्खालीको पहिलो आक्रमण कान्तिपुरमै हुनेछ भन्ने ठानी [[जयप्रकाश मल्ल]]ले अङ्ग्रेजहरूसँग सैनिक तथा हातहतियारको सहयोग मागेका थिए। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई सहयोग गर्न वि.स. १८२३ मा किनलकको नेतृत्वमा २४०० सैनिक पूर्वी नेपालको [[सिन्धुलीगढी]] हुँदै काठमाडौँ तिर बढेको थियो। यो कुराको जानकारी पृथ्वीनारायण शाहलाई पहिले नै भएकाले [[सिन्धुलीगढी]]को रक्षार्थ बिरभद्र पाँडे र वीरभद्र उपाध्याय र वंशु गुरुङको समूह ढुङ्गेवासमाथि आइपुग्दा वंशु गुरुङले प्रत्यासित रूपमा चढाई गरे भने अघि बढीसकेको फौजमाथि वंशराज र वीरभद्र उपाध्यायको फौजले पौवागढीमा आक्रमण गरेकाले सारा अङ्ग्रेज फौज आफुसँग रहेको हातहतियार र बन्दुकहरू छाडी आफ्नो प्राण बचाउन जङ्गलतर्फ भागाभाग गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह आफैंले ‘अपरेसन’ गरेको त्यो युद्ध रणनीति|युआरएल=https://www.khabarhub.com/2019/20/66036/|कार्य=|प्रकाशक=खबरहब|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===कान्तिपुरमाथि आक्रमण=== पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकालाई चारैतर्फबाट घेरी नाकाबन्दी गरेकाले उपत्यकामा चरम आर्थिक सङ्कट छाएको थियो। त्यसमा पनि काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल कठोर विचार, घमण्डी र संकालु प्रवृतिका भएकाले रानी र भारदारहरू रिसाई उनलाई पदच्युत गरी उनका छोरा राज्यप्रकाश शाहलाई राजा बनाएका थिए। तर पछि उनले पुन: आफ्नो सत्ता प्राप्त गरे तर उनलाई आफ्नो छोरा, रानी र भारदारहरूको सहानुभूति प्राप्त भएन। आफ्नो शक्ति कायम राख्न विदेशी सैनिक झिकाई देवी देवताको गुठि मासेकाले धर्मप्राण नेपाली जनता क्षुब्ध भएका थिए भने विदेशी सैनिकलाई बढी तलब समेत दिने गरेकाले कान्तिपुरका सैनिकमा निराशा उत्पन्न भएको थियो। ===ललितपुरको पतन=== यस्तो स्थति बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले वि.स. १८२५ असोज १३ मा [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]]को समय पारि नरदेवी, टुडिखेल र भिमसेनस्थान गरी ३ तर्फबाट आक्रमण गरी कान्तिपुर माथि विजय गरेका थिए। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]] भागेर ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]]का गई शरण लिएका थिए। वि. स. १८२५ असोज २५ गते पृथ्वीनारायण शाहले धनवन्त र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]लाई ललितपुर पठाई आत्मसम्पर्ण गराउन पठाएका थिए। पाटनका राजा विना कुनै युद्ध भागेका थिए। ===भक्तपुर विजय=== {{मुख्य|भक्तपुरको युद्ध}} काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल र ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]] भागेर भक्तपुरका राजा [[रणजित मल्ल]]को शरणमा पुगेका थिए। राजा रणजित मल्लले आत्मासम्पर्णको सट्टा छिमेकी राज्य र अङ्ग्रेजसँग समेत सीक सहयोग मागेकाले अनावश्यक ढिलासुस्ती गर्न झुने सम्झी भक्तपुर माथि आक्रमण गर्न वंशराज पाण्डे, कहरसिंह बस्न्यात, रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंंह थापा, कालीदास खड्का आदिका साथ १५०० सशस्त्र फौज पठाएका थिए। भक्तपुरमा युद्ध भयो जसमा ठुलो जनधनको क्षति भएको थियो। झन्डै २००० भन्दा बढीको मृत्यु र ५०० भन्दा बढी घर ध्वस्त भएको थियो। हार स्वरूप वि.स. १८२६ मङ्सिर १ गते रणजित मल्लले आत्मसमर्पण गरे। यसै युद्धमा जयप्रकाश मल्लको खुट्टामा गोलि लागेको थियो। उनको इच्छा अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई पशुपति जाने व्यवस्था मिलाई दिएका थिए ६७ वर्षीय वयोवृद्ध मितबाबु रणजित मल्लले इच्छा बमोजिम उनलाई काशीबासको उचित व्यवस्था मिलाएका थिए। त्यहाँ पुगेको १८ महिना पछि उनको मृत्यु भएको थियो। ललितपुरका राजा तेजनरसिंह मल्लले कुनै इच्छा व्यक्त नगरेकाले उनलाई आजीवन भक्तपुर दरबारमा कैद गरिएको थियो। [[File:Amar Chitrakar - Portrait of King Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|विसं २०२० मा [[अमर चित्रकार]]द्वारा राजा पृथ्वीनारायण शाहको चित्र]] ==चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण== उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिस राज्य]] विजय गर्न वि.स. १८२८ मा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा घमासान युद्ध भएको थियो। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा [[केहरसिंह बस्न्यात]]सहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]], प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिए। यो पराजयले गोर्खालीहरूको महत्त्वकांक्ष, मान, प्रतिष्ठामा चोट लागेको थियो भने शत्रुहरूमा गोर्खा विरुद्ध कडा मुकाविला गरेमा विजय हुन् सकिन्छ भन्ने प्रतिरक्षात्मक भावना जागृत गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरणको इतिहास वैधानिकताको प्रश्न|युआरएल=https://nayayougbodh.com/opinion/2020/01/12/968429|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=युगबोध राष्ट्रिय दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==पूर्वी सेन राज्यसँग युद्ध == १८२८;भदौ १३ मा [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई पलञ्चोकबाट पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वतर्फ विस्तार गुर्न सेनापति बनाए। अमरसिंह थापालाई उनका नायब गराई २६००सिपाहीसाथ पहाडैपहाड ओल्लो किरातबाट कूच गराए। त्यो नेपाली सेनाले दूधकोसी नदी तरी चौदण्डी दाखिल हुँदा त्रिलोचन उपाध्याय र हरिनन्द उपाध्याय पोखरेलले टूलो सहयोग गरे। खम्बूसेना र नेपाकी (गोर्खा) सेना बीच हलेसी, रावा, दिङ्ला, माझकिरात क्षेत्रमा झडपह्ग्रू भए। किरातका विषालु धनुकाणको मारले नेपाली सेना आक्रान्त भए तापन विजय नेपालकै भयो। बिसं १८२९ माघ भरमा माझकिरातमा नेपालको अधिकार भयि। पहाडी भाग मात्र त्यहाँसम्म दखल भएको हुँदा तलहट्टीमा पनि विजय गर्नुपर्ने स्थिति देखा परुओ। मुख्य काथिनता पहाडी भागमा नै पर्थ्यो, त्यो दखल भयो। तराईको भूभागलाई कब्जा गर्न बख्सी अभिम्क्सनसिंह बस्न्यातलाई खटाई पृथ्वीनारायण शाहले अङ्ग्रेज गभर्नर वारेन हेस्ट्ङ्सलाई पत्र लेखे। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेबा पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। त्यस पत्रको आशय अङ्ग्रेजले विरोधीलाई साय्ह नदिउन् भन्ने थियो। ==मृत्यु== [[चित्र:विदुर नगरपालिका वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ.jpg|अङ्गुठाकार|[[विदुर नगरपालिका]] वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ ]] वि.सं. १८३१ (सन् १७७४) मङ्सिरको मध्यतिर जाडो छल्न नुवाकोट गएका पृथ्वीनारायण शाह [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरबार]]मा बिमारी परेका थिए। स्वास्थ्य झन्-झन् खराब हुँदै गएपछि उनैको इच्छाअनुसार त्यहाँको [[देवीघाट]] लगिएको थियो। नौ दिनसम्म घाटमै रही माघ १ गते बिहान सात बजे उनको निधन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> कतै कतै सिकार खेल्न गएको बेलामा बाघको आक्रमणमा परी गहिरो चोट परी घाइते भएको हिँदा मृत्यु भएको समेत उल्लेख छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=सञ्जीवन महर्जन|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु|युआरएल=https://saptahik.com.np/history/2016/03/30/20160330121932|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=साप्ताहिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> घाटमै राखिएको बेला उनले नेपालको भूराजनीतिक अवस्था, सामाजिक जीवन, प्रतिरक्षा र विकासका सन्दर्भमा उपदेशहरू दिएका थिए, जसलाई '[[दिव्योपदेश]]' समेत भनिन्छ। <ref>http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112022040/http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html |date=2015-01-12 }}</ref> "नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल जस्तो रहेछ। दक्षिणको बादशाह महाचतुर रहेछ। जाइकटक नगर्नु, झिकी कटक गर्नु। नेपाल चार वर्ण, छत्तिस जातको साझा फूलबारी हो।" इत्यादि सान्दर्भिक उपदेशहरू पृथ्वीनारायण शाहले दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विजयका पर्याय पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://www.newsofnepal.com/2021/01/04/373489/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> [[माघे सङ्क्रान्ति]]का दिन ५२ वर्षको उमेरमा उकुच र ठेउला आएर नुवाकोट जिल्लामा पर्ने [[त्रिशूली नदी|त्रिशुली]] र तादी नदीको सङ्गम 'मोहन तिर्थ' वा [[देवीघाट]]मा उनको मृत्यु भएको थियो।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १८४</ref> == विदेश नीति == === भोट-चीन === === अंग्रेज कम्पनी सरकार === पृथ्वीनारायणले दीनानाथलाई अङ्ग्रेजसित सम्झौता गरी तराईको समस्या समाधान गर्ने निर्णय गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} पृथ्वीनारायणको अंग्रेज नीति|url=https://nepalihimal.com/|access-date=2026-06-08|website=nepalihimal.com|language=en-US}}</ref> इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारसग सम्पर्क र सम्बन्ध विस्तार गर्नका लागि त्यति बेला राजदूतका रुपमा दीनानाथ उपाध्याय नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web|title=नेपालको भू-राजनीतिक कूटनीति|url=https://yugyandaily.com/news/5713|access-date=2026-06-08|website=Yugyan Daily|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260608080150/https://yugyandaily.com/news/5713|archive-date=2026-06-08}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहकै समयदेखि नेपाली वकिलका रूपमा भारतमा कार्यरत थिए। जब इष्ट इन्डिया कम्पनीका सेनाले सन्यासी डाँकाहरूलाई लखेट्थे, तिनीहरू तराईका जङ्गलहरूमा गएर लुक्ने गर्दथे। वारेन हेस्टिङ्सलाई सन्यासी डाँकाहरूलाई नियन्त्रणमा लिन पृथ्वीनारायण शाह उपयुक्त स्थितिमा छन् भन्ने लागेको थियो। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहको सन्देशको जवाफ दिन पन्छाए। उनले अक्टोबर ३०, १७७३ मा पृथ्वीनारायण शाह र अभिमानसिंह बस्न्यातलाई पत्र लेखी ती डाँकाहरूलाई दबाउन सहयोग गर्न अनुरोध गरे। यस सन्देशको जवाफमा पृथ्वीनारायण शाहले गण्डकी नदी पार गरी पूर्वतर्फ भाग्ने क्रममा डाँकाहरू बारम्बार त्यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने भएकाले गोर्खाली सेनालाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिन गभर्नर-जनेरलाई अनुरोध गरे (जनवरी, १७७४)। यसरी पृथ्वीनारायण शाहले बेतियामा आफ्नो पकड बनाउने अपेक्षा राखेका थिए। उनले ब्रिटिसहरूबाट जवाफको प्रतीक्षा गरिरहे, र साथसाथै डाँकाहरूलाई आफ्नो राज्यमा घुसपैठ गर्नबाट रोक्ने कार्यलाई पनि निरन्तरता दिए। तथापि, वारेन हेस्टिङ्सले गोर्खालीहरूलाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिनु अनुपयुक्त ठाने। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहलाई कुनै जवाफ पठाएनन्। फलस्वरूप, पृथ्वीनारायण शाह चौदण्डीतर्फ अघि बढे। पटनाको चढाई गर्दा [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|गभर्नर-जनरल]]ले सहयोगको माग गर्दा पृथ्वीनारायण शाहले अंग्रेजको पक्षमा सेना पठाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=Acharya |first=Baburam |date=January 14, 2007 |title=Historical:: The Sen Kingdoms |url= |website=Madhesi-We Stand}}</ref><ref>{{Citation |last=Shilapatra |title=सन् १९२३ मा चन्द्र शमशेरले बेलायतसँग गरेको सन्धि कथा {{!}} Tika Prasad Dhakal {{!}} Birat Anupam {{!}} |date=2026-08-23 |url=https://www.youtube.com/watch?v=5grs33PTl94 |pages=15:10 |access-date=2026-08-24}}</ref> कम्पनी सरकारसँग सम्बन्ध राख्न राजा पृथ्वीनारायण शाहले पण्डित [[गजराज मिश्र]]लाई स्थायी बनारसमै राखेका थिए। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेना पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। === मुगल === पृथ्वीनारायण शाहले [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] [[मुगल साम्राज्य|बादसाह]] शाह आलम द्वितीयबाट ‘शमशेर बहादुर जंग’ भन्ने पदवी पाएका थिए। यसलाई उनीसहित उनीपछिका शाह राजाहरूले आफ्नो प्रशस्तिमा राख्दै आए। विक्रम संवत् १८२८ सालदेखि चलाइएको यो उपाधिलाई राजा महेन्द्रले २०१९ सालमा मात्रै हटाएका हुन् <ref>[[बाबुराम आचार्य]], पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी, पृष्ठ ४८६-४९१</ref>। === बाइसे-चौबिसे === ===सल्यानसँगको सम्बन्ध=== वि.स १८२३ मा [[सल्यान राज्य|सल्यानी राजा]] श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभिम शाहसँग आफ्ना छोरी [[विलासकुमारी]]को विवाह गराई मैत्री सम्बन्ध कायम गरेका थिए। == नीति == === आर्थिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहले आर्थिक समृद्धिका बारेमा पनि धेरै कुरा व्यक्त गरेका छन्। मुलुक गरिब भयो भने सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने उनको मान्यता रहेको थियो। सरकारले कर उठाउनका लागि कसैलाई ठेक्का नदिइकन आफैँले सो कार्य गर्नु पर्छ भन्ने उनले धारणा रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक= डा. जयराज आचार्य|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको परराष्ट्र नीतिका पञ्चतत्व|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/651810|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> तात्कालिक समयमा, उनले पूर्व र पश्चिमको बाटोहरू बन्द गर्दै काठमाडौँसम्मको यातायातको बाटो खुलाउने इच्छा राखेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय उत्पादनलाई जोड दिएका थिए। उनको कृति दिव्योपदेशमा उनले विदेशी व्यापारीहरू नेपाल प्रवेश गरेभने यसलाई मरुभूमि बनाएर छोड्ने धारणामा रहेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायणः राष्ट्रनिर्माता कि विस्तारवादका नाइके ?|युआरएल=https://ratopati.com/story/74048|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> यस्तै सन्दर्भमा उनले विदेशी कपडा लगाउनलाई बहिष्कार गर्ने सल्लाह दिएका थिए र स्थानीय मानिसहरूलाई कपडा बुन्न प्रशिक्षण समेत दिएका थिए। स्थानीय सम्पत्ति देशबाट बाहिर जान नहुने उनको विश्वास रहेको थियो। उनले नेपाली जडिबुटीलाई विदेशी भूमिमा बेच्न र यसबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई देशमा फिर्ता ल्याउन प्रोत्साहित गरेका थिए। उनी पैसा देश भित्र मात्र रहेको हेर्न चाहन्थे। उनले प्रसिद्ध भनाइमा उनले, "प्रजा मोटो भए दरबार पनि बलियो रहन्छ" भनेर बताएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=इतिहासलाई जोगाएर राख्नु पर्छ; मार्नु हुन्न|युआरएल=https://www.brtnepal.com/2019/01/09/74013.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ब्रिटनेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === रक्षा नीति === पृथ्वीनारायण शाहले किल्लाहरू निर्माणमा जोड दिएका थिए। उनले नेपालको भूमिलाई भगवान आफैले बनाएको प्राकृतिक किल्लाको रूपमा लिएका थिए। उनले शिवपुरी, फूलचौकी, चन्द्रगिरी, महादेवपोखरी, पालुङ, डापाचा र काहुलेमा बलियो किल्ला तयार पार्न र प्रत्येकमा तोप राख्न सुझाव दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहलाई के ले विजयी बनायो ?|युआरएल=https://www.dekhapadhi.com/news/5107|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=देखापढी अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> भन्ज्याङमा फलामेका ढोकाहरू निर्माण गर्न र ती सबैमा तोपहरू तयारी अवस्थामा राख्ने गरि उनले निर्माण गराएका थिए जसमा उनले देशलाई जासूस, शरणार्थी, हत्यारा आदिबाट जोगाउने विश्वास गरेका थिए।<ref name=":3">{{Cite book|title=बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य उपदेश|last=आचार्य, बाबुराम|first=नरहरिनाथ, योगी|publisher=श्रीकृष्ण आचार्य|year=२०१४|isbn=978-99933-912-1-0|location=काठमाडौँ|pages=४,५}}</ref> === धार्मिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहमा धार्मिक श्रद्धा निकै रहेको थियो। यीनी काली र [[गोरखनाथ]]का उपासक थिए। यसकारण ले उनले आफ्ना छापमा आफ्नो नाम नलेखी कालीको नामान्तर भवानी र यिनको हतियार [[खड्ग]] राखिदिए। कालीका पूजामा सिन्दूरको प्रयोग हुने हुनाले यो छापमा लगाउँदा पनि सिन्दूरकै व्यवहार गर्ने नियम गरे। यस कारण यो छाप [[लालमोहर]] भन्ने नामले प्रसिद्ध भयो। राज्य भवानीको हो, संरक्षक मा हुँ भन्ने भावना यिनको मनमा थियो। यिनका उत्तराधिकारी महाराजहरूले पनि यस छापलाई आफ्नो छाप मानेर त्यस भावनालाई कायमै राखे। पृथ्वीनारायण शाहले चाँदीका टकमा एकापट्टि आफ्नो नाम राखेर अर्कापट्टि भवानी र गोरखनाथ को नाम समेत छपाउने नियम गरे। पृथ्वीनारायण शाह [[हिन्दु धर्म|सनातन धर्म]]का पक्षपाती भए पनि [[बौद्ध धर्म]]को आदर गर्दथे। यिनले [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] दखल गरे पछी भोटका सक्य लामाले सिम्भु [[चैत्य]] मर्मत गर्न लाग्दा मेरुदण्डको लागि चाहिने अग्राखको लिङ्गो नुवाकोटबाट पथाइदिएका थिए। कीर्तिपुर दखल हुने बित्तिकै त्यहाँका चैत्यका निमित्त केही जमीन दाङ पनि दिए। सेसातका मल्ल राजाहरोका इष्टदेवता टावर वा [[तलेजु भवानी|तलेज्यूका]] पूजाआज्ञा पनि पूर्ववत् कायम राखे। नयाँ रियासत जितिएपछी त्यहाँका देवीदेवताका देवलहरू मर्मत गर्ने र यिनका आजापूजालाई [[गुठी]] जमिन बढाइदिने भारदारहरूको पहिलो काम हुन्थ्यो। यस काममा [[अमरसिंह थापा]] (बडा) विशेष प्रसिद्ध थिए.<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |journal=पूर्णिमा |issue=81 |pages=72 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008091759/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |archive-date=2023-10-08 |access-date=2023-11-01 }}</ref> ==दिव्योपदेश== {{Quote box | quote = मेरा साना दुखले आर्ज्याको मुलुक होइन यो चार जात छात्तिस वर्णको साझा फूलबारी हो सबलाई चेतना भया।}} {{मुख्य|दिव्योपदेश}}[[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह]] आफ्नो अन्तिम समयमा [[शेरा दरबार]] दिएका दिव्योपदेशका कारणले चर्चित छन्। उनका उपदेशहरू आजपनि समय सान्दर्भिक रहेको धेरैको बुझाइ रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज कँडेल|शीर्षक=पृथ्वीनारायणका दिव्योपदेशको सान्दर्भिकता|युआरएल=https://gautambuddhasandesh.com/?p=7491|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण नारायण शाहका अनुसार "बुढाहरू मर्दा कोहि अर्ति दिन्छन्, पछिल्ला पुस्तालाई ती कुरा गतिला हुनाले एकले अर्कालाई भन्दै राज्य सञ्चालन गर्दै जान्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८५</ref> पृथ्वीनारायणले आफ्नो अन्तिम समय तिर भारदारहरूलाई उपदेश दिएका दिए। उनका अन्तिम सन्देशहरूबाट त्यस्ता पेचिला र चोटिला कुराहरू झल्कन्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८४</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चेतना भया|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/136753-1515644040.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> == सन्तानहरू == [[File:Idols - Flickr - askmeaks.jpg|thumb|Idols of PrithviNarayan Shah with his two wives]] {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |बच्चाहरू |- ! scope="col" |जीवनसाथी !मिति |- ! scope="row" |[[प्रतापसिंह शाह|युवराजाधिराज प्रतापसिंह]] |५ बैशाख १८०८ |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी देवी]]''(अरु थप पनि छन्)'' | |वि.सं. १८४२ |[[रणबहादुर शाह|युवराजाधिराज रणबहादुर]]<br/>[[बिदुर शाह|अधिराजकुमार विदुरबहादुर]]<br/>[[शेरबहादुर शाह|अधिराजकुमार शेरबहादुर]]<br/>''(अरु थप पनि छन्)'' |- ! scope="row" |[[बहादुर शाह|अधिराजकुमार बहादुर]] |वि.सं. १८१४ असार ६ |विद्या लक्ष्मी देवी | |वि.सं. १५ असार १८५४ |[[रिपू मर्दन शाह|अधिराजकुमार रिपू मर्दन]]<br/>[[शत्रु मन्जन शाह|अधिराजकुमार शत्रु मन्जन]] |- ! rowspan="2" scope="row" |[[विलासकुमारी|अधिराजकुमारी विलासकुमारी]] | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[रणभीम शाह]] | rowspan="2" |१७६६ | rowspan="2" | | |- | |- !चौतारिया रणसिंह शाह | | | | | |} == स्मारक == * [[पृथ्वी राजमार्ग|पृथ्वी राज मार्ग]] * पृथ्वी राजपथ * पृथ्वी सालिक([[सिंहदरबार|सिंह दरबार]]) * पृथ्वी सालिक([[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ मन्दिर्]]) * पृथ्वी सालिक, [[चन्द्रागिरी डाँडा|चन्द्रागिरि]] * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, राष्ट्र बिभुती पार्क, पोखरा * [[पृथ्वीनारायण क्याम्पस|पृथ्वी नारायण क्याम्पस]] , पोखरा * पृथ्वी संग्राहलय * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, सिन्धुली गदी ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== ===उद्धरणहरू=== {{Reflist}} ===पुस्तकहरू=== * {{Cite web |last=दाहाल |first=पेशल |date=२०५७ |title=नेपालको इतिहास |url=https://archive.org/details/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/mode/2up |url-status=dead |archive-url=https://ia802509.us.archive.org/23/items/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/Nepalko%20Itihas%20by%20Peshal%20Dahal_text.pdf |archive-date=२ जेष्ठ २०७९ |access-date=२ जेष्ठ २०७९ |publisher=एम. के. पब्लिशर्स एण्ड डिस्ट्रिब्यूटर्स|ref = {{harvid|दाहाल|२०५७}}}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{s-start}} {{S-hou|[[शाह वंश]]|२७ पुस|१७७९|१ माघ|१९३१}} {{S-reg|}} |- {{succession box | before = [[नरभूपाल शाह]] | title = [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का राजा | years = १७९९–१८३१| after = नेपालको राजाको रूपमा}} {{succession box | before = गोरखाको राजाको रूपमा| title = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | years = १८३१–१८३४ | after = [[प्रतापसिंह शाह]]}}{{s-end}} {{मूल_सर्ट:शाह, पृथ्वीनारायण}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:पृथ्वीनारायण शाह| ]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]] 2w355sgs2tgaenhnam3c8o5blgv2w93 1392074 1392073 2026-09-30T09:05:05Z Bishaldev100 28807 /* किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण */ 1392074 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox royalty | name = पृथ्वीनारायण शाह | title = [[श्री ५]] [[महाराज|बडामहाराजाधिराज सरकार]] <br /> हिन्दव धर्मोद्धारक <br /> (हिन्दू धर्मका संरक्षक) | image = Prithvi Narayan Shah statue.jpg | caption = श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह | succession1 = [[गोरखा राज्य|गोरखाका राजा]] | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]] | predecessor1 = [[नरभूपाल शाह]] | predecessor = ''पद स्थापित'' | successor1 = ''पद खारेज'' <br /> {{small|(''स्वयं [[नेपालका राजा]]को रूपमा'')}} | successor = [[प्रतापसिंह शाह]] | royal house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = [[रानी कौसल्यावती|कौसल्यावती शाह]] | issue = [[प्रतापसिंह शाह]] <br> [[बहादुर शाह]] <br/> [[विलासकुमारी]] <br>रणसिंह शाह | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | birth_date = १७७९ पुष २७<ref>{{cite book|first=बाबुराम|last=आचार्य|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको सङ्क्षिप्त जीवनी - भाग १ |page=४२|language=नेपाली}}</ref> | death_date = १८३१ माघ १ (५२ वर्ष)<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> | reign = १८२५ असोज १० – १८३१ पुस २८ | reign1 = १७९९ चैत २१ – १८२५ असोज १० | spouses = {{plainlist| *{{marriage|[[इन्द्रकुमारी देवी]]|1794}} *{{marriage|[[नरेन्द्रलक्ष्मी शाह]]|1796}} }} | birth_place = [[गोरखा दरबार]], [[गोरखा राज्य]] (हाल को [[गोर्खा जिल्ला]], नेपाल | death_place = [[देवीघाट]], [[नेपाल अधिराज्य ]] (हाल को [[नुवाकोट जिल्ला]], नेपाल) }} '''''श्री ५ बडामहाराजाधिराज'' पृथ्वीनारायण शाह''' (वि.सं. १७७९ पुस २८ – १८३१ पुस २८) नेपालको पहिलो [[शाह वंश|शाहवंशिय]] राजा थिए। स-साना राज्यहरूमा बाँडिएका [[बाइसे राज्यहरू|बाईसे]] तथा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे]] राज्यहरूलाई एकत्रित गरेर एउटै देशको सृजना गर्ने यिनी आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माताको रूपमा चिनिन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=कृष्णराज गौतम|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> उनको सम्झनामा पुष २७ गते नेपालमा [[पृथ्वी जयन्ती|राष्ट्रिय एकता दिवस]] मनाउने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=योगी नरहरीनाथका दुर्लभ पुस्तक प्रदर्शनीमा राखिँदै|युआरएल=https://www.prasashan.com/2018/01/11/52650/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रशासन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> नेपालमा बि.सं. २००७ साल सम्म [[राणा वंश|राणा शासन]] थियो भने [[सात सालको क्रान्ति]] पश्चात् नेपालमा आएको प्रजातन्त्र पश्चात् [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले नेपालमा राष्ट्रपिता पृथ्वीनारायण शाहको जन्मोत्सव मनाउनु पर्छ भनेर प्रक्रिया सुरु गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज गौतम|शीर्षक=राष्ट्रनायकको अठोट|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/168615-1547173560.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले स-साना क्षेत्र जस्तै (भिरकोट, कास्की, लम्जुङ, गोरखा) मा राज्य गरिरहेको शाहवंशलाई पुरै नेपालको राजवंशमा रूपान्तरण गर्दै आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए।<ref>{{cite book|first=त्रिरत्न|last=मानन्धर|title=नेपालको एकीकरण|page=215|publisher=साझा प्रकाशन|location=काठमाडौँ|language=नेपाली}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले सुरू गरेको एकिकरण अभियान बढ्दै गएर नेपाल राज्यको सिमाना पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिष्टा नदी]], दक्षिणमा मगध र पश्चिममा [[सतलज नदी]] सम्म विस्तार भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुलसीराम वैद्य|शीर्षक=जसले नेपालको जग बसाए|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> बि.सं.१८७१ कात्तिक १८ गते सुरु भएको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] पश्चात् गरिएको [[सुगौली सन्धि]] सम्म यो भू-भाग नेपालको अधिनमा रहेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिका दिन ५२ वर्षको उमेरमा [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[देवीघाट]]मा मृत्यु भए तापनि [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] अभियान जेठी बुहारी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]], कान्छा छोरा [[बहादुर शाह]] लगायतले अगाडि बढाइ रहेका थिए।<section begin="अंश" /><section end="अंश" /> नेपाल एकिकरण अभियानको पूर्णविराम चाहीँ उनको पनाती [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]]का पालामा भएको नेपाल-अङ्ग्रेज [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]] पछि भएको थियो। वि.सं. १८७३ सालमा [[सुगौली सन्धि|सुगौलीको सन्धि]] नहुञ्जेल सम्म पुरा ७२ वर्षसम्म एकीकरण अभियान चलेको थियो। बि.सं. २००९ सालदेखि [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले सरकारसँग समन्वय गरेर एउटा समारोह समिति गठन गरी आफै त्यो समितिमा बसेर '''राष्ट्रिय एकता दिवस''' तथा '''[[पृथ्वी जयन्ती]]'''को रूपमा मनाउन प्रारम्भ गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.hamropatro.com/posts/articles-events/articles-events-prithibi-jayanti|शीर्षक=पृथ्वी जयन्ती / राष्ट्रिय एकता दिवस|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुष २७ गते बिहिबार [[गोरखा दरबार]]मा पिता [[नरभूपाल शाह]] आमा [[रानी कौसल्यावती]]को कोखमा भएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} शाहको हेरविचार महारानी [[चन्द्रप्रभावती]]ले गरेकी थिइन् र सुरूदेखि नै उनलाई [[रामायण]], [[महाभारत]] र पछि गएर शुक्रनीतिको ज्ञान दिइएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} धनुवाण, [[तरबार]], [[घोडसवारी]] दौड आदिमा पनि उनी निपूर्ण भएको मानिन्छ।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]] की राजकुमारी इन्द्रकुमारीसॅंग भएको थियो। गोरखा र मकवानपुरबीच ओहोर दोहोर गर्नु पर्दा उपत्यकाको भू-बनोट र त्यहाँको आर्थिक अवस्थालाई उनले राम्रोसँग नियालेका थिए। सो समयमा गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएन। त्यसैकारणले उनले अन्नपातले सम्पन्न र उन्नतिशील काठमाडौँ उपत्यकालाई विजय गर्ने मनसाय बनाइसकेका थिए।<ref>{{cite news|title=पृथ्वीनारायण शाह, राष्ट्रियता र समावेशी संस्कार|url=http://setopati.com/blog/22658/|accessdate=27 January 2015|publisher=सेतोपाटी|quote=अनुसन्धानकर्ता इतिहासकारहरूले भन्छन्, “गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएँन।” त्यसैकारणले राजाको मात्र होइन गोरखाली जनताको पनि राज्य विस्तार गर्ने चाहना थियो। यो कुरा पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशमा लेखिएको, “यी ३ नै देश (काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर) को राजा हुन पाया त हुँदो हो।” भन्ने उनको भनाइबाट स्पष्ट हुन्छ।|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118062029/http://setopati.com/blog/22658/|archive-date=18 January 2015}}</ref> वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ आएका पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा दरबारको तर्फबाट ल्याएका पगरी [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]]का राजा रणजित मल्ललाई दिए भने त्यसको कदरस्वरूप रणजित मल्लले राजकुमार वीरनरसिंह मल्लसँग उनको मितेरी लगाई दरबारमा स-सम्मान लामो अवधिसम्म राखेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : उत्तरबाट सुन किन्थे, दक्षिणबाट चाँदी, यस्तो थियो रणनीति|युआरएल=https://www.bizshala.com/story/-2786|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बिजशाला|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> गोरखा फर्किदा चाँगुनारायण, पशुपति र गुहेश्वरी पशुपतिनाथको दर्शन गर्न गएको कुरा थाहा पाई काठमाडौँका राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले उनलाई दरबारमा ल्याई उनीसँग मितेरी लगाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मितेरी साइनोको मूल्य|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/58672|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref>[[चित्र:Idols_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|thumb|पृथ्वीनारायण शाह र उनका दुई रानीको शालिक, यो शालिक [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरवारमा]] रहेको छ।]] उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]का राजा [[हेमकर्ण सेन]]की छोरी इन्द्रकुमारी सँग वि.सं. १७९४ मा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=निष्णु थिङ|शीर्षक=विवाहको राजनीति|युआरएल=https://www.indigenousvoice.com/1058.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> मकवानपुर त्यसबेलाको एक शक्तिशाली राज्य भएकाले त्यससँग नाता जोडेर राजनीतिक लाभ लिने उद्देश्यले यो विवाह भएको थियो तर पछि [[हेमकर्ण सेन]] ले असमर्थता जनाएका थिए। उनको दोस्रो विवाह [[बनारस|काशी]]का [[अभिमानसिंह राजपुत]]की छोरी [[नरेन्द्रलक्ष्मी]]सँग भएको थियो। नरेन्द्रलक्ष्मीबाट [[प्रतापसिंह शाह]] र [[बहादुर शाह]]को जन्म भएको थियो। मितबुवा [[रणजित मल्ल]]ले वि.सं. १८०३ मा आफ्नो दरबारमा पाहुना भएर बसेको समय मितछोरा गोरखाली राजा पृथ्वीनारायणलाई उनको सेवासुसारका लागि नेवार जातिकी मैजुकन्या ‘उपहार’ दिएका हुन्। पृथ्वीनारायण नुवाकोट आएपछि ती मैजुकन्या उनको भित्रिनी (उपरानी) बनिन्। पृथ्वीनारायण शाहकी यी नेवार भित्रिनीतिरबाट एक छोराको जन्म भएको थियो। उनको नाम नरसिंह (रणसिंह) थियो। उनी [[प्रतापसिंह शाह]]को राज्यकालमा दरबारका एक [[चौतारिया|चौतरिया]] थिए।<ref>{{Cite web |title=किन ओझेलमा पारिइन् पृथ्वीनारायण शाहकी नेवार रानी? |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20230609-queen-of-prithbinarayan-shaha/7511 |access-date=2025-02-05 |website=Ukaalo |language=Nepali}}</ref> == शासनकाल == वि.सं. १७९९ मा राजा [[नरभूपाल शाह]]को मृत्यू भएपछि पृथ्वीनारायण २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा भएका थिए। उनले प्रचलित नियम अनुसार आफू राज-सिंहासनमा रहने बित्तिकै माहिला भाइ महिद्दाम्कीर्ति शाहलाई चौतारा पदवी दिएका थिए। आफ्ना मुख्यमन्त्री र सेनापति भर्ना गर्नलाई यस अघिका काजी विराज थापा बूढा भैसकेका हुनाले एक योग्य नवयुवकको खोजी गरिरहेका थिए। गोरखाका रैतीले [[भीमराज पाँडे]]का छोरा [[कालु पाँडे]] रोजेका र यिनले [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजासँग चलाखीका साथ सन्धी गरी राजनीतिमा योग्यता देखाएका हुनाले यिनैलाई कज्याईँ दिई मुख्यमन्त्री बनाएका थिए। राजा हुनुअगावै उनले वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ उपत्यकाको राजनीतिक रहनसहन राम्रोसँग अध्ययन गरिसकेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौँ उपत्यका र पूर्वी क्षेत्र विजय गर्ने इच्छा रहेकाले आफ्ना प्रवल विरोधी शक्ति [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा रिपुमर्दन शाहसंग वि.स. १७९९ मा एक सन्धि गरेका थिई जस अनुसार दुवै राज्यवीच मैत्री सम्बन्ध कायम गर्ने [[कास्की राज्य|कास्की]]को अर्घामाथि कब्जा गर्न सफल भएमा त्यहाँको काठ कास्कीलाई दिने आदि शर्तमा उल्लेख थियो। ===दोस्रो नुवाकोट आक्रमण === पिता नरभूपालको एकीकरणको सपना साकार पार्न वि.सं. १८०० मा [[विराज थापा मगर]] र [[महेश्वर पन्त]]को नेतृत्वमा उनले नुवाकोट आक्रमण गराएका थिए तर नुवाकोटबाट गोर्खालीहरूले पराजयको सामना गर्नु परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> === काशी यात्रा === नुवाकोटको युद्धमा पराजयको सामना गर्नुपरेकाले आवश्यक हातहतियारहरू सङ्कलनार्थ '''पृथ्वीनारायण शाह''' वनारस पुगेका थिए। उनले काशी जाँदा शासनको बागडोर जेठी आमा चन्द्रप्रभाका हातमा छोडेका थिए। पिता नरभूपालले पुण्य प्राप्त गरून् भनी काशीको यात्रा गरी आफ्नो [[भारद्वाज गोत्र|भारद्वाज]] गोत्रबाट काश्यप गोत्रमा [[गोत्र]] परिवर्तन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन गोत्र परिवर्तन गरेका थिएँ पृथ्वीनारायण शाहले?|युआरएल=https://www.nepalipublic.com/news/4766|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाली पब्लिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> सोहि बेलामा तिर्थ गर्न भनी गएका जाजरकोटका राजा हरी शाहसँग उनले राज्य विस्तार गर्दा गोरखा र जाजरकोटले एक अर्कालाई वाधा र कुभलो नचिताउने कुराहरू बारे सन्धि गरेका थिए। ===नुवाकोट आक्रमण तथा विजय === दोस्रो पटक पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]को सेनापतित्वमा नुवाकोटमाथि हमला गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आधुनिक नेपाल राष्ट्रनिर्माणमा पृथ्वीनारायण शाहको भूमिका !|युआरएल=https://www.bidharthi.com/content/118|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=विद्यार्थी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> यस पटक गोर्खाका १२-२० वर्षसम्मका सबै युवाहरूलाई सशस्त्र तयारी गरीएको थियो भने सैनिकहरूको सङ्ख्या १ हजार भन्दा माथि थियो। यी मध्ये केही सैनिक खेतालाहरूको रूपमा नुवाकोट पुराइएको थियो। तत्पश्चात कालु पाँडेले नुवाकोट रक्षा तैनाथ रहेका जयन्त रानालाई गोर्खामा मिल्नु बाहेक उनको लागि अन्य भलाइ नभएको पत्र पठाएका थिए। तर जयन्त रानाले काठमाडौँ पुगी गोर्खालीहरूबाट सम्भावित आक्रमणको जानकारी दिँदै थप सैनिक र हातहतियार माग गरेका थिए। तर उपत्यकामा [[इन्द्रजात्रा]]को चहलपहल रहेकाले [[जयप्रकाश मल्ल]]ले जयन्त राणाको मागको उपेक्षा गरेका थिए। जयन्त रानाको छोरा शङ्खमणी राणाले नुवाकोटको सुरक्षामा तैनाथ रहेकको समयमा गोरखाबाट पृथ्वीनारायण शाह, दलदर्मन शाह, चौतारा विष्णु शाह, काजी [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]] आदिले नुवाकोटलाई घेरा हाली एकैपटक आक्रमण गरेका थिए। [[दलमर्दन शाह]]को हातबाट शखमणी राणाको मृत्यु भयो र पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> नुवाकोटमा गोरखालीहरूको कब्जा भएकाले नुवाकोटका सिपाहीहरू भागि वेलकोटमा अड्डा जमाई बसेकाले कालु पाँडेको तत्काल हमला नगर्ने सल्लाहलाई उपेक्षा गरी पृथ्वीनारायण शाहले वेलकोटमा हमला गरेका थिए। [[जयन्त राना]] यहाँ पक्राउ परेका थिए। ==नेपाल एकिकरणको प्रयत्न== [[चित्र:Prithvinarayanshah.jpg|thumb|राजा पृथ्वीनारायण शाह]] पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको महायात्रा सुरू गरी र कैयौँ स्थानलाई नेपाल राष्ट्रमा गाभेर ४ जात र ३६ वर्णको साझा फूलबारीको सृष्टि गरेका थिए<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चार जात छत्तीस वर्णको नेपाल|युआरएल=http://www.nepaltoday.com.np/home/politics_detail?id=4967|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref>। पृथ्वीनारायणको उद्देश्यलाई युगको मागका रूपमा इतिहासकारहरूले हेरेका छन्। तत्कालीन बाइसे र चौबिसे राज्यहरू, उपत्यकाका विभाजित मल्ल राज्यहरू, पूर्वका किराँत र लिम्बूवान क्षेत्रहरू सबैतिर एउटा सशक्त राष्ट्रवादी शक्तिको आवश्यकता बढ्दै गएको थियो, जसको स्थान पृथ्वीनारायण शाहले पाएका थिए। ===तनहुँमाथिको आक्रमण=== नुवाकोट र वेलकोटको विजयपछि गोरखालीहरूले लामीडाँडामा कब्जा गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहः जस्ले नेपालको यसरी एकिकरण गरेका थिएँ|युआरएल=https://www.maipokharinews.com/2020/01/pirthivi-naryan.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> तर तनहुँद्वारा लामीडाँडा कब्जा गर्ने इच्छा रहेकाले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] र गोरखालीहरूबीच भिडन्तको सम्भावना बढेको थियो। तर पृथ्वीनारायण शाहले गुरु गौरेश्वर पन्तलाई पठाई तनहुँको राजा सॅंग सन्धि गर्ने भन्ने खबर पठाएकाले तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनविच केही समय वार्तालाप भएपछि निर्धारित समयानुसार तिरमा लुकी बसेमा गोर्खाली सैनिकहरूले त्रिविक्रम सेनलाई बन्दी बनाई छोटो समयका लागि तनहुँमाथि कब्जा गरेका थिए। यस प्रकारको कामबाट लमजुङ, कास्की, पर्वत आदि क्रुद्ध हुने सम्भावना भएकाले वि.स. १८१० मा [[तनहुँ राज्य#त्रिविक्रम सेन द्वितीय|त्रिविक्रम सेन]]लाई मुक्त गरेका थिए। वि.स. १८१२ मा गोर्खाली सैनिकले लमजुङ र तनहुँका संयुक्त फौजसँग युद्ध गर्न परेको थियो। यस युद्धमा गोर्खाले ठुलो जनधनको क्षति बेहोर्न परेको थियो। तर पनि नालदुम, दहचोक, महादेव पोखरी, सिरानचोकको साथै कुलेखानि, इपा, माल्टा आदिमा कब्जा भएकाले गोरखाको सिमाना मकवानपुरसम्म पुग्यो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण=== वि.स. १८१४ मा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा आक्रमण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जोगी पाल्न गरिबलाई दस्तुर|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/162040|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यसमा गोरखाको तर्फ १२०० सैनिक थिए। तर कीर्तिपुरले काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका सैनिक समेत सहयोग मागेकाले किर्तिपुरतर्फ ३०० जति सैनिक थिए। यी दुईपक्षवीच बल्खु खोलामा ६ घन्टासम्म लडाइँ हुँदा धेरै गोरखालीहरूले [[वीरगति]] प्राप्त गरेका थिए। किर्तिपुरको कब्जामा परेका पृथ्वीनारायण शाह राजवध गर्न नहुने नैतिक नियमको कारणले मात्र यहाँ बाचेका थिए। भोलिपल्ट जयप्रकाश मल्लले घाइते गोरखाली सैनिकहरूलाई लैजाने आदेश दिएकाले तिनीहरू दहचोक ल्याईपुऱ्याइए । ती घाइते जवानहरूलाई देखी पृथ्वीनारायण शाह विव्हल भई यसरी अभिव्यक्त गरे - "काल्याले त भन्याथ्यो मेरा हट्ले लडाइ बिगर्यो” । अब यहाँ बसी भलो हुँदैन भनी दहचोकको रक्षार्थ केही फौज राखी बाँकिका साथ उनी नुवाकोट पुगे । जयप्रकाश मल्लको सेना पनि आधाजति नष्ट भयो । उनले कालु पाँडेको शिर मात्र काटेर लगे । 'गोरखाका धेरै शूरवीरहरू मारी सके अव फेरी शीर उठाउने उनीहरूको के तागत होला' भनी घमण्ड गरेर जयप्रकाश मल्लले कान्तिपुरमा फर्की बढाई गरे । मल्ल सेनाले गोरखाली सेनाको ढाल, तरवार, खुंडा आदि कीर्तिपुरको [[बाघभैरव मन्दिर|बाघभैरव]]को देवालयमा टाँसी दिए । मन्दिरको माथिल्लो तल्लामा टाँसिएका हेलमेट, ढाल, जाली टुक्रा कालु पाँडेका थिए भन्ने विश्वास त्यहाँ गरिन्छ । त्यस्तै २५,३० वटा तरवारहरू त्यहाँ रहेकोमा तिनीहरू गोरखाली सैनिकहरूका हुन् भन्ने पनि जनविश्वास रहेको छ । वि. सं. १८१४ पौषमा जयप्रकाशमल्ल र पृथ्वीनारायण शाहको बीच एक सन्धि भयो। सो सन्धि-पत्रको साराश<ref>{{Cite journal |last=बज्राचार्य |first=धनबज्र |date=१९८८ जनवरी |title=जयप्रकाशमल्लले रणजित मल्ललाई लेखिदिएको भाकापत्र |url=https://sources.mandala.library.virginia.edu/sites/mandala-sources.lib.virginia.edu/files/pdf-files/4405_0.pdf |journal=CNAS |volume=15 |issue=1}}</ref> । जयप्रकाश मल्लले प # काठमाडौं र गोरखामा एउटै चास्नीका शुद्ध चांदीका टक मार्ने, # भोटमा रुपिया र मालताल पठाउँदा दुबै राज्यले बराबर पठाउने. # भोटसँग व्यापार गर्दा नुवाकोटको बाटोबाट गर्ने, # काठमाडौँ र गोरखामा परस्परमा दूत राख्ने, परस्परमा व्यापार चलाउने # मधेस (भारत) बाट प्राप्त हुने सिक्का बराबर बाँडिलिने # [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] गोरखाले खाने, गोरखाले पाटन दखल गरे कान्तिपुरले त्यसमा स्वीकृति दिने # गोरखाले नालम काठमाडौंलाई सुम्पिदिने कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा विरगती प्राप्त गरेका काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]का ठाउँमा उनको छोरा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]]लाई र सेनापति पदमा [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]का छोरा [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई नियुक्त गरी सैनिक पुनर्गठन गर्ने अभिभारा सुम्पिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कालु पाँडेको बलिदानको इतिहासलाई स्मरण गर्नुपर्ने|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/47626|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> वि.स. १८१६ मा शिवपुरी र काभ्रेमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। ===मकवानपुर विजय=== {{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} वि.स. १८१९ को भदौ महिनामा [[वंशराज पाँडे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]ले सङ्गठन गरेको सैनिक साथै [[महोद्दामकिर्ति शाह]], [[दलमर्दन शाह]], [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]], नन्दु शाह, [[दलजित शाह]]हरूका साथ पठाएको ठुलो सङ्ख्यामा [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]]मा आक्रमण गरेका थिए। यहा १० घन्टासम्म लडाइँ चलेको थियो र अन्तत: दिग्वन्ध्न सेनले आत्मसम्पर्ण गरेका थिए। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मकवानपुरगढी र पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://sadrishya.com/2021/01/11/858/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===गोरखा माथि आक्रमण === वि.स. १८२० मा दिग्वन्धन सेनलाई मद्धत गर्ने निहुमा [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]]का राजा त्रिविक्रम सेन, [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को राजा [[मुकुन्द सेन]] तृतीय, [[कास्की जिल्ला|कास्की]]का राजा सिद्धिनारायण शाहको संयुक्त सैनिकले गोरखाको अधिनमा रहेको हर्मी, भिरकोट, धापकोट, चवाङ्गली, धौराली, लकान्कोटमाथि आक्रमण गरी लुटपाट गरेका थिए। ===किीर्तिपुरमाथि दोस्रो आक्रमण=== वि.स. १८२१ को भदौ महिनामा शुरप्रताप शाह, दलजित शाह र श्री हर्ष पन्तको नेतृत्वमा किर्तिपुर माथि दोस्रो आक्रमण भएको थियो। यस युद्धमा पनि कीर्तिपुरलाई पहिले जस्तै उपत्यकाबाट सैनिक सहयोग प्राप्त नभए पनि किर्तिपुरका जनताले गोर्खाली सैनिकलाई गोपुर किल्ला तोडी किर्तिपुरमा प्रवेश गर्ने मौका दिएनन्। यस युद्धमा कीर्तिपुरद्वारा निसाना लगाइएको तिरबाट शुरप्रतापको आँखा फुट्नुका साथै अन्य केही फौज फर्कन वाध्य भएका थिए।<ref name=परिचय>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वी नारायण शाहः एक सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://www.localsandesh.com/2018/01/11/3949/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि तेस्रो आक्रमण=== किर्तिपुरमाथि तेस्रो पटकको युद्धको नेतृत्व काजी वंशराज पाडेले लिएका थिए। उनले चारैतिरबाट गोपुर किल्लालाई घेरी खेतालाका रूपमा केही सैनिक कीर्तिपुर पठाएका थिए। त्यसबखत किर्तिपुरमा धान भित्राउने समय परेकाले वंशराज कीर्तिपुरेहरूलाई आत्मसम्पर्ण गर्न भनेका थिए। यो युद्धमा किर्तिपुरलाई छिमेकी राज्यहरूबाट सैनिक सहयोग भएको थिएन। वि.स. १८२२ चैत ३ गते धनवन्त काजीले गोपुर किल्लामा आत्मसम्पर्ण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह र कीर्तिपुर|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/83071?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==काठमाडौँ उपत्यका माथिको आक्रमण== किर्तिपुर गोर्खाको कब्जामा पर्न गएका निकट भविष्यमै उपत्यकामा आक्रमण सम्भावना भएकाले जयप्रकाश मल्लले ललितपुर र भक्तपुरका राजाहरूसँग वैठक गरी गोर्खा सैनिकको विरुद्ध सशक्त सैनिक अभियान गर्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका थिए। तर ललितपुर र भक्तपुरका राजाले अनुकुल प्रतिक्रिया नजनाएकाको र गोर्खालीको पहिलो आक्रमण कान्तिपुरमै हुनेछ भन्ने ठानी [[जयप्रकाश मल्ल]]ले अङ्ग्रेजहरूसँग सैनिक तथा हातहतियारको सहयोग मागेका थिए। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई सहयोग गर्न वि.स. १८२३ मा किनलकको नेतृत्वमा २४०० सैनिक पूर्वी नेपालको [[सिन्धुलीगढी]] हुँदै काठमाडौँ तिर बढेको थियो। यो कुराको जानकारी पृथ्वीनारायण शाहलाई पहिले नै भएकाले [[सिन्धुलीगढी]]को रक्षार्थ बिरभद्र पाँडे र वीरभद्र उपाध्याय र वंशु गुरुङको समूह ढुङ्गेवासमाथि आइपुग्दा वंशु गुरुङले प्रत्यासित रूपमा चढाई गरे भने अघि बढीसकेको फौजमाथि वंशराज र वीरभद्र उपाध्यायको फौजले पौवागढीमा आक्रमण गरेकाले सारा अङ्ग्रेज फौज आफुसँग रहेको हातहतियार र बन्दुकहरू छाडी आफ्नो प्राण बचाउन जङ्गलतर्फ भागाभाग गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह आफैंले ‘अपरेसन’ गरेको त्यो युद्ध रणनीति|युआरएल=https://www.khabarhub.com/2019/20/66036/|कार्य=|प्रकाशक=खबरहब|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===कान्तिपुरमाथि आक्रमण=== पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकालाई चारैतर्फबाट घेरी नाकाबन्दी गरेकाले उपत्यकामा चरम आर्थिक सङ्कट छाएको थियो। त्यसमा पनि काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल कठोर विचार, घमण्डी र संकालु प्रवृतिका भएकाले रानी र भारदारहरू रिसाई उनलाई पदच्युत गरी उनका छोरा राज्यप्रकाश शाहलाई राजा बनाएका थिए। तर पछि उनले पुन: आफ्नो सत्ता प्राप्त गरे तर उनलाई आफ्नो छोरा, रानी र भारदारहरूको सहानुभूति प्राप्त भएन। आफ्नो शक्ति कायम राख्न विदेशी सैनिक झिकाई देवी देवताको गुठि मासेकाले धर्मप्राण नेपाली जनता क्षुब्ध भएका थिए भने विदेशी सैनिकलाई बढी तलब समेत दिने गरेकाले कान्तिपुरका सैनिकमा निराशा उत्पन्न भएको थियो। ===ललितपुरको पतन=== यस्तो स्थति बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले वि.स. १८२५ असोज १३ मा [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]]को समय पारि नरदेवी, टुडिखेल र भिमसेनस्थान गरी ३ तर्फबाट आक्रमण गरी कान्तिपुर माथि विजय गरेका थिए। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]] भागेर ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]]का गई शरण लिएका थिए। वि. स. १८२५ असोज २५ गते पृथ्वीनारायण शाहले धनवन्त र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]लाई ललितपुर पठाई आत्मसम्पर्ण गराउन पठाएका थिए। पाटनका राजा विना कुनै युद्ध भागेका थिए। ===भक्तपुर विजय=== {{मुख्य|भक्तपुरको युद्ध}} काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल र ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]] भागेर भक्तपुरका राजा [[रणजित मल्ल]]को शरणमा पुगेका थिए। राजा रणजित मल्लले आत्मासम्पर्णको सट्टा छिमेकी राज्य र अङ्ग्रेजसँग समेत सीक सहयोग मागेकाले अनावश्यक ढिलासुस्ती गर्न झुने सम्झी भक्तपुर माथि आक्रमण गर्न वंशराज पाण्डे, कहरसिंह बस्न्यात, रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंंह थापा, कालीदास खड्का आदिका साथ १५०० सशस्त्र फौज पठाएका थिए। भक्तपुरमा युद्ध भयो जसमा ठुलो जनधनको क्षति भएको थियो। झन्डै २००० भन्दा बढीको मृत्यु र ५०० भन्दा बढी घर ध्वस्त भएको थियो। हार स्वरूप वि.स. १८२६ मङ्सिर १ गते रणजित मल्लले आत्मसमर्पण गरे। यसै युद्धमा जयप्रकाश मल्लको खुट्टामा गोलि लागेको थियो। उनको इच्छा अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई पशुपति जाने व्यवस्था मिलाई दिएका थिए ६७ वर्षीय वयोवृद्ध मितबाबु रणजित मल्लले इच्छा बमोजिम उनलाई काशीबासको उचित व्यवस्था मिलाएका थिए। त्यहाँ पुगेको १८ महिना पछि उनको मृत्यु भएको थियो। ललितपुरका राजा तेजनरसिंह मल्लले कुनै इच्छा व्यक्त नगरेकाले उनलाई आजीवन भक्तपुर दरबारमा कैद गरिएको थियो। [[File:Amar Chitrakar - Portrait of King Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|विसं २०२० मा [[अमर चित्रकार]]द्वारा राजा पृथ्वीनारायण शाहको चित्र]] ==चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण== उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिस राज्य]] विजय गर्न वि.स. १८२८ मा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा घमासान युद्ध भएको थियो। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा [[केहरसिंह बस्न्यात]]सहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]], प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिए। यो पराजयले गोर्खालीहरूको महत्त्वकांक्ष, मान, प्रतिष्ठामा चोट लागेको थियो भने शत्रुहरूमा गोर्खा विरुद्ध कडा मुकाविला गरेमा विजय हुन् सकिन्छ भन्ने प्रतिरक्षात्मक भावना जागृत गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरणको इतिहास वैधानिकताको प्रश्न|युआरएल=https://nayayougbodh.com/opinion/2020/01/12/968429|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=युगबोध राष्ट्रिय दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==पूर्वी सेन राज्यसँग युद्ध == १८२८;भदौ १३ मा [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई पलञ्चोकबाट पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वतर्फ विस्तार गुर्न सेनापति बनाए। अमरसिंह थापालाई उनका नायब गराई २६००सिपाहीसाथ पहाडैपहाड ओल्लो किरातबाट कूच गराए। त्यो नेपाली सेनाले दूधकोसी नदी तरी चौदण्डी दाखिल हुँदा त्रिलोचन उपाध्याय र हरिनन्द उपाध्याय पोखरेलले टूलो सहयोग गरे। खम्बूसेना र नेपाकी (गोर्खा) सेना बीच हलेसी, रावा, दिङ्ला, माझकिरात क्षेत्रमा झडपह्ग्रू भए। किरातका विषालु धनुकाणको मारले नेपाली सेना आक्रान्त भए तापन विजय नेपालकै भयो। बिसं १८२९ माघ भरमा माझकिरातमा नेपालको अधिकार भयि। पहाडी भाग मात्र त्यहाँसम्म दखल भएको हुँदा तलहट्टीमा पनि विजय गर्नुपर्ने स्थिति देखा परुओ। मुख्य काथिनता पहाडी भागमा नै पर्थ्यो, त्यो दखल भयो। तराईको भूभागलाई कब्जा गर्न बख्सी अभिम्क्सनसिंह बस्न्यातलाई खटाई पृथ्वीनारायण शाहले अङ्ग्रेज गभर्नर वारेन हेस्ट्ङ्सलाई पत्र लेखे। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेबा पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। त्यस पत्रको आशय अङ्ग्रेजले विरोधीलाई साय्ह नदिउन् भन्ने थियो। ==मृत्यु== [[चित्र:विदुर नगरपालिका वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ.jpg|अङ्गुठाकार|[[विदुर नगरपालिका]] वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ ]] वि.सं. १८३१ (सन् १७७४) मङ्सिरको मध्यतिर जाडो छल्न नुवाकोट गएका पृथ्वीनारायण शाह [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरबार]]मा बिमारी परेका थिए। स्वास्थ्य झन्-झन् खराब हुँदै गएपछि उनैको इच्छाअनुसार त्यहाँको [[देवीघाट]] लगिएको थियो। नौ दिनसम्म घाटमै रही माघ १ गते बिहान सात बजे उनको निधन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> कतै कतै सिकार खेल्न गएको बेलामा बाघको आक्रमणमा परी गहिरो चोट परी घाइते भएको हिँदा मृत्यु भएको समेत उल्लेख छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=सञ्जीवन महर्जन|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु|युआरएल=https://saptahik.com.np/history/2016/03/30/20160330121932|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=साप्ताहिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> घाटमै राखिएको बेला उनले नेपालको भूराजनीतिक अवस्था, सामाजिक जीवन, प्रतिरक्षा र विकासका सन्दर्भमा उपदेशहरू दिएका थिए, जसलाई '[[दिव्योपदेश]]' समेत भनिन्छ। <ref>http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112022040/http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html |date=2015-01-12 }}</ref> "नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल जस्तो रहेछ। दक्षिणको बादशाह महाचतुर रहेछ। जाइकटक नगर्नु, झिकी कटक गर्नु। नेपाल चार वर्ण, छत्तिस जातको साझा फूलबारी हो।" इत्यादि सान्दर्भिक उपदेशहरू पृथ्वीनारायण शाहले दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विजयका पर्याय पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://www.newsofnepal.com/2021/01/04/373489/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> [[माघे सङ्क्रान्ति]]का दिन ५२ वर्षको उमेरमा उकुच र ठेउला आएर नुवाकोट जिल्लामा पर्ने [[त्रिशूली नदी|त्रिशुली]] र तादी नदीको सङ्गम 'मोहन तिर्थ' वा [[देवीघाट]]मा उनको मृत्यु भएको थियो।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १८४</ref> == विदेश नीति == === भोट-चीन === === अंग्रेज कम्पनी सरकार === पृथ्वीनारायणले दीनानाथलाई अङ्ग्रेजसित सम्झौता गरी तराईको समस्या समाधान गर्ने निर्णय गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} पृथ्वीनारायणको अंग्रेज नीति|url=https://nepalihimal.com/|access-date=2026-06-08|website=nepalihimal.com|language=en-US}}</ref> इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारसग सम्पर्क र सम्बन्ध विस्तार गर्नका लागि त्यति बेला राजदूतका रुपमा दीनानाथ उपाध्याय नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web|title=नेपालको भू-राजनीतिक कूटनीति|url=https://yugyandaily.com/news/5713|access-date=2026-06-08|website=Yugyan Daily|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260608080150/https://yugyandaily.com/news/5713|archive-date=2026-06-08}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहकै समयदेखि नेपाली वकिलका रूपमा भारतमा कार्यरत थिए। जब इष्ट इन्डिया कम्पनीका सेनाले सन्यासी डाँकाहरूलाई लखेट्थे, तिनीहरू तराईका जङ्गलहरूमा गएर लुक्ने गर्दथे। वारेन हेस्टिङ्सलाई सन्यासी डाँकाहरूलाई नियन्त्रणमा लिन पृथ्वीनारायण शाह उपयुक्त स्थितिमा छन् भन्ने लागेको थियो। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहको सन्देशको जवाफ दिन पन्छाए। उनले अक्टोबर ३०, १७७३ मा पृथ्वीनारायण शाह र अभिमानसिंह बस्न्यातलाई पत्र लेखी ती डाँकाहरूलाई दबाउन सहयोग गर्न अनुरोध गरे। यस सन्देशको जवाफमा पृथ्वीनारायण शाहले गण्डकी नदी पार गरी पूर्वतर्फ भाग्ने क्रममा डाँकाहरू बारम्बार त्यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने भएकाले गोर्खाली सेनालाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिन गभर्नर-जनेरलाई अनुरोध गरे (जनवरी, १७७४)। यसरी पृथ्वीनारायण शाहले बेतियामा आफ्नो पकड बनाउने अपेक्षा राखेका थिए। उनले ब्रिटिसहरूबाट जवाफको प्रतीक्षा गरिरहे, र साथसाथै डाँकाहरूलाई आफ्नो राज्यमा घुसपैठ गर्नबाट रोक्ने कार्यलाई पनि निरन्तरता दिए। तथापि, वारेन हेस्टिङ्सले गोर्खालीहरूलाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिनु अनुपयुक्त ठाने। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहलाई कुनै जवाफ पठाएनन्। फलस्वरूप, पृथ्वीनारायण शाह चौदण्डीतर्फ अघि बढे। पटनाको चढाई गर्दा [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|गभर्नर-जनरल]]ले सहयोगको माग गर्दा पृथ्वीनारायण शाहले अंग्रेजको पक्षमा सेना पठाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=Acharya |first=Baburam |date=January 14, 2007 |title=Historical:: The Sen Kingdoms |url= |website=Madhesi-We Stand}}</ref><ref>{{Citation |last=Shilapatra |title=सन् १९२३ मा चन्द्र शमशेरले बेलायतसँग गरेको सन्धि कथा {{!}} Tika Prasad Dhakal {{!}} Birat Anupam {{!}} |date=2026-08-23 |url=https://www.youtube.com/watch?v=5grs33PTl94 |pages=15:10 |access-date=2026-08-24}}</ref> कम्पनी सरकारसँग सम्बन्ध राख्न राजा पृथ्वीनारायण शाहले पण्डित [[गजराज मिश्र]]लाई स्थायी बनारसमै राखेका थिए। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेना पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। === मुगल === पृथ्वीनारायण शाहले [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] [[मुगल साम्राज्य|बादसाह]] शाह आलम द्वितीयबाट ‘शमशेर बहादुर जंग’ भन्ने पदवी पाएका थिए। यसलाई उनीसहित उनीपछिका शाह राजाहरूले आफ्नो प्रशस्तिमा राख्दै आए। विक्रम संवत् १८२८ सालदेखि चलाइएको यो उपाधिलाई राजा महेन्द्रले २०१९ सालमा मात्रै हटाएका हुन् <ref>[[बाबुराम आचार्य]], पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी, पृष्ठ ४८६-४९१</ref>। === बाइसे-चौबिसे === ===सल्यानसँगको सम्बन्ध=== वि.स १८२३ मा [[सल्यान राज्य|सल्यानी राजा]] श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभिम शाहसँग आफ्ना छोरी [[विलासकुमारी]]को विवाह गराई मैत्री सम्बन्ध कायम गरेका थिए। == नीति == === आर्थिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहले आर्थिक समृद्धिका बारेमा पनि धेरै कुरा व्यक्त गरेका छन्। मुलुक गरिब भयो भने सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने उनको मान्यता रहेको थियो। सरकारले कर उठाउनका लागि कसैलाई ठेक्का नदिइकन आफैँले सो कार्य गर्नु पर्छ भन्ने उनले धारणा रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक= डा. जयराज आचार्य|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको परराष्ट्र नीतिका पञ्चतत्व|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/651810|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> तात्कालिक समयमा, उनले पूर्व र पश्चिमको बाटोहरू बन्द गर्दै काठमाडौँसम्मको यातायातको बाटो खुलाउने इच्छा राखेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय उत्पादनलाई जोड दिएका थिए। उनको कृति दिव्योपदेशमा उनले विदेशी व्यापारीहरू नेपाल प्रवेश गरेभने यसलाई मरुभूमि बनाएर छोड्ने धारणामा रहेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायणः राष्ट्रनिर्माता कि विस्तारवादका नाइके ?|युआरएल=https://ratopati.com/story/74048|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> यस्तै सन्दर्भमा उनले विदेशी कपडा लगाउनलाई बहिष्कार गर्ने सल्लाह दिएका थिए र स्थानीय मानिसहरूलाई कपडा बुन्न प्रशिक्षण समेत दिएका थिए। स्थानीय सम्पत्ति देशबाट बाहिर जान नहुने उनको विश्वास रहेको थियो। उनले नेपाली जडिबुटीलाई विदेशी भूमिमा बेच्न र यसबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई देशमा फिर्ता ल्याउन प्रोत्साहित गरेका थिए। उनी पैसा देश भित्र मात्र रहेको हेर्न चाहन्थे। उनले प्रसिद्ध भनाइमा उनले, "प्रजा मोटो भए दरबार पनि बलियो रहन्छ" भनेर बताएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=इतिहासलाई जोगाएर राख्नु पर्छ; मार्नु हुन्न|युआरएल=https://www.brtnepal.com/2019/01/09/74013.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ब्रिटनेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === रक्षा नीति === पृथ्वीनारायण शाहले किल्लाहरू निर्माणमा जोड दिएका थिए। उनले नेपालको भूमिलाई भगवान आफैले बनाएको प्राकृतिक किल्लाको रूपमा लिएका थिए। उनले शिवपुरी, फूलचौकी, चन्द्रगिरी, महादेवपोखरी, पालुङ, डापाचा र काहुलेमा बलियो किल्ला तयार पार्न र प्रत्येकमा तोप राख्न सुझाव दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहलाई के ले विजयी बनायो ?|युआरएल=https://www.dekhapadhi.com/news/5107|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=देखापढी अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> भन्ज्याङमा फलामेका ढोकाहरू निर्माण गर्न र ती सबैमा तोपहरू तयारी अवस्थामा राख्ने गरि उनले निर्माण गराएका थिए जसमा उनले देशलाई जासूस, शरणार्थी, हत्यारा आदिबाट जोगाउने विश्वास गरेका थिए।<ref name=":3">{{Cite book|title=बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य उपदेश|last=आचार्य, बाबुराम|first=नरहरिनाथ, योगी|publisher=श्रीकृष्ण आचार्य|year=२०१४|isbn=978-99933-912-1-0|location=काठमाडौँ|pages=४,५}}</ref> === धार्मिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहमा धार्मिक श्रद्धा निकै रहेको थियो। यीनी काली र [[गोरखनाथ]]का उपासक थिए। यसकारण ले उनले आफ्ना छापमा आफ्नो नाम नलेखी कालीको नामान्तर भवानी र यिनको हतियार [[खड्ग]] राखिदिए। कालीका पूजामा सिन्दूरको प्रयोग हुने हुनाले यो छापमा लगाउँदा पनि सिन्दूरकै व्यवहार गर्ने नियम गरे। यस कारण यो छाप [[लालमोहर]] भन्ने नामले प्रसिद्ध भयो। राज्य भवानीको हो, संरक्षक मा हुँ भन्ने भावना यिनको मनमा थियो। यिनका उत्तराधिकारी महाराजहरूले पनि यस छापलाई आफ्नो छाप मानेर त्यस भावनालाई कायमै राखे। पृथ्वीनारायण शाहले चाँदीका टकमा एकापट्टि आफ्नो नाम राखेर अर्कापट्टि भवानी र गोरखनाथ को नाम समेत छपाउने नियम गरे। पृथ्वीनारायण शाह [[हिन्दु धर्म|सनातन धर्म]]का पक्षपाती भए पनि [[बौद्ध धर्म]]को आदर गर्दथे। यिनले [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] दखल गरे पछी भोटका सक्य लामाले सिम्भु [[चैत्य]] मर्मत गर्न लाग्दा मेरुदण्डको लागि चाहिने अग्राखको लिङ्गो नुवाकोटबाट पथाइदिएका थिए। कीर्तिपुर दखल हुने बित्तिकै त्यहाँका चैत्यका निमित्त केही जमीन दाङ पनि दिए। सेसातका मल्ल राजाहरोका इष्टदेवता टावर वा [[तलेजु भवानी|तलेज्यूका]] पूजाआज्ञा पनि पूर्ववत् कायम राखे। नयाँ रियासत जितिएपछी त्यहाँका देवीदेवताका देवलहरू मर्मत गर्ने र यिनका आजापूजालाई [[गुठी]] जमिन बढाइदिने भारदारहरूको पहिलो काम हुन्थ्यो। यस काममा [[अमरसिंह थापा]] (बडा) विशेष प्रसिद्ध थिए.<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |journal=पूर्णिमा |issue=81 |pages=72 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008091759/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |archive-date=2023-10-08 |access-date=2023-11-01 }}</ref> ==दिव्योपदेश== {{Quote box | quote = मेरा साना दुखले आर्ज्याको मुलुक होइन यो चार जात छात्तिस वर्णको साझा फूलबारी हो सबलाई चेतना भया।}} {{मुख्य|दिव्योपदेश}}[[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह]] आफ्नो अन्तिम समयमा [[शेरा दरबार]] दिएका दिव्योपदेशका कारणले चर्चित छन्। उनका उपदेशहरू आजपनि समय सान्दर्भिक रहेको धेरैको बुझाइ रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज कँडेल|शीर्षक=पृथ्वीनारायणका दिव्योपदेशको सान्दर्भिकता|युआरएल=https://gautambuddhasandesh.com/?p=7491|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण नारायण शाहका अनुसार "बुढाहरू मर्दा कोहि अर्ति दिन्छन्, पछिल्ला पुस्तालाई ती कुरा गतिला हुनाले एकले अर्कालाई भन्दै राज्य सञ्चालन गर्दै जान्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८५</ref> पृथ्वीनारायणले आफ्नो अन्तिम समय तिर भारदारहरूलाई उपदेश दिएका दिए। उनका अन्तिम सन्देशहरूबाट त्यस्ता पेचिला र चोटिला कुराहरू झल्कन्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८४</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चेतना भया|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/136753-1515644040.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> == सन्तानहरू == [[File:Idols - Flickr - askmeaks.jpg|thumb|Idols of PrithviNarayan Shah with his two wives]] {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |बच्चाहरू |- ! scope="col" |जीवनसाथी !मिति |- ! scope="row" |[[प्रतापसिंह शाह|युवराजाधिराज प्रतापसिंह]] |५ बैशाख १८०८ |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी देवी]]''(अरु थप पनि छन्)'' | |वि.सं. १८४२ |[[रणबहादुर शाह|युवराजाधिराज रणबहादुर]]<br/>[[बिदुर शाह|अधिराजकुमार विदुरबहादुर]]<br/>[[शेरबहादुर शाह|अधिराजकुमार शेरबहादुर]]<br/>''(अरु थप पनि छन्)'' |- ! scope="row" |[[बहादुर शाह|अधिराजकुमार बहादुर]] |वि.सं. १८१४ असार ६ |विद्या लक्ष्मी देवी | |वि.सं. १५ असार १८५४ |[[रिपू मर्दन शाह|अधिराजकुमार रिपू मर्दन]]<br/>[[शत्रु मन्जन शाह|अधिराजकुमार शत्रु मन्जन]] |- ! rowspan="2" scope="row" |[[विलासकुमारी|अधिराजकुमारी विलासकुमारी]] | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[रणभीम शाह]] | rowspan="2" |१७६६ | rowspan="2" | | |- | |- !चौतारिया रणसिंह शाह | | | | | |} == स्मारक == * [[पृथ्वी राजमार्ग|पृथ्वी राज मार्ग]] * पृथ्वी राजपथ * पृथ्वी सालिक([[सिंहदरबार|सिंह दरबार]]) * पृथ्वी सालिक([[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ मन्दिर्]]) * पृथ्वी सालिक, [[चन्द्रागिरी डाँडा|चन्द्रागिरि]] * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, राष्ट्र बिभुती पार्क, पोखरा * [[पृथ्वीनारायण क्याम्पस|पृथ्वी नारायण क्याम्पस]] , पोखरा * पृथ्वी संग्राहलय * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, सिन्धुली गदी ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== ===उद्धरणहरू=== {{Reflist}} ===पुस्तकहरू=== * {{Cite web |last=दाहाल |first=पेशल |date=२०५७ |title=नेपालको इतिहास |url=https://archive.org/details/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/mode/2up |url-status=dead |archive-url=https://ia802509.us.archive.org/23/items/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/Nepalko%20Itihas%20by%20Peshal%20Dahal_text.pdf |archive-date=२ जेष्ठ २०७९ |access-date=२ जेष्ठ २०७९ |publisher=एम. के. पब्लिशर्स एण्ड डिस्ट्रिब्यूटर्स|ref = {{harvid|दाहाल|२०५७}}}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{s-start}} {{S-hou|[[शाह वंश]]|२७ पुस|१७७९|१ माघ|१९३१}} {{S-reg|}} |- {{succession box | before = [[नरभूपाल शाह]] | title = [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का राजा | years = १७९९–१८३१| after = नेपालको राजाको रूपमा}} {{succession box | before = गोरखाको राजाको रूपमा| title = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | years = १८३१–१८३४ | after = [[प्रतापसिंह शाह]]}}{{s-end}} {{मूल_सर्ट:शाह, पृथ्वीनारायण}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:पृथ्वीनारायण शाह| ]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]] hhf3uxd1of8184hsx62m479ued2ausn 0 8463 1392049 1350015 2026-09-30T06:12:01Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392049 wikitext text/x-wiki <br> {{Infobox officeholder |name = मेजर जनरल सुवर्ण शमशेर राणा |birth_date = 1910 <!--{{birth date|YYYY|MM|DD|df=yes}}--> |birth_place = [[काठमाडौँ|काठमाडौं]], [[नेपाल]] |death_date = {{death date and age|1977|11|9|1910|df=y}} |image = File:Subarna Samsher Rana.jpg |image_size = 200px |office = उप-प्रधानमन्त्र |primeminister =[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] |term_start = २०१६ जेठ १३ |term_end = २०१७ पुष २ |office1 = अर्थमन्त्री |primeminister1 =[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] |term_start1 = May 1958 |term_end1 = 16 December 1960 |predecessor1 = [[C. B. Singh]] |successor1 = [[ऋषिकेश शाह]] |office2 = [[नेपालका प्रधानमन्त्री|मन्त्रीपरिषद् अध्यक्ष, नेपाल]] |monarch2 = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] |term_start2 = 15 May 1958 |term_end2 = 27 May 1959 |predecessor2 = [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|डा. के आइ सिंह ]] |successor2 = [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] |office3 = तेस्रो सभापति, नेपाली कांग्रेस |term_start3 = 24 January 1956 |term_end3 = 23 May 1957 |predecessor3 = [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] |successor3 = [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] |office4 =अर्थ मन्त्री, नेपाल |primeminister4 =[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर]], [[मातृकाप्रसाद कोइराला]] |term_start4 =२००७ |term_end4 = २००८ |successor4 = [[केशर शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] }} '''सुवर्ण सम्शेर राणा''' नेपालका २०औं प्रधानमन्त्री [ मन्त्रिपरिषद्को अध्यक्ष ] बरिष्ठ राजनीतिज्ञ हुन्। यिनी २०१५ सालमा १ वर्ष नेपालको प्रधानमन्त्री बनेका थिए। राणा परिवारमा जन्मेका यिनी राणा शासन विरूद्धको आन्दोलनमा व्यापक रूपमा लागेका थिए। यिनी [[नेपाली कांग्रेस]]को कोषाध्यक्ष र पछि पञ्चायतकालमा [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बी. पी. कोइराला ]] नजरबन्दमा हुँदा कार्यवाहक सभापति बनेका थिए। यिनी नेपालका विद्वान राजनीतिज्ञ कहलाउँछन्। २३ वर्षको उमेरमा स्नातकोत्तर गरेका सुवर्ण शमशेर राणा परिवारका प्रथम स्नातकोत्तर थिए । केही समय [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]लाई राजदरबार भित्र गई पढाउने काम गरेका सुवर्णको स्वभाव अन्य राणाको भन्दा नितान्त फरक थियो । ==जन्म र प्रारम्भिक जीवन=== सुवर्ण शमशेर श्री ३ भीम शमशेरका नाति तथा हिरण्य शमशेरका छोरा हुन्। उनको जन्म टंगाल दरबार (हालको अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग रहेको भवन) मा भएको थियो। चन्द्र शमशेरले बनाएको [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|ए.बि.सि. रोलक्रम]]अनुसार उनी सी-क्लास मा पर्दथे। ===सि क्लास राणापरिवारको निष्कासन === वि.सं. १९९० चैत ०१ [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]ले सि क्लास का राणाहरूलाई [[चार भञ्ज्याङ|चार भन्ज्यांग]]बाट कटाउने कटु निर्णय लिए । उनीहरूलाई [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|रोलक्रम]]बाट पनि झिकियो । तदनुसार कमाण्डर इन्चीफ [[रुद्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|रुद्र शमशेर]]लाई [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को तैनाथवाला, हिरण्यशमशेर [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगञ्ज]], प्रतापशमशेर [[इलाम जिल्ला|इलाम]], रामशमशेर [[जलेश्वर नगरपालिका|जलेश्वर]] लघारिए। त्यसै गरी जनरल तेजशमशेर, रामशमशेर, [[महावीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|महावीरशमशेर]], [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्णशमशेर]] लगायतका राणाहरू सपरिवार उपत्यकाबाट चैत्र ५ गते लस्कर साथ टिस्टुङको बाटो बाहिरी पाटो लागे। ।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २६१</ref> ===बैधानिक कानुन सुधार समिती === सन् १९४७ अप्रिल २८ मा पद्म शमशेरले गठन गरेको सुधार समितिमा सुवर्ण शमशेर सदस्य सचिव थिए। विक्रम संवत २००४ माघ १३ मा [[नेपाल सरकार वैधानिक कानुन २००४]] श्री ३ पद्म शमशेरले जारी गरे तर त्यो जारी पनि भएन, लागू पनि भएन ।<br /> {| class="wikitable" |+राणा प्रधानमन्त्री महाराजा पद्म शमशेरले अप्रिल २८ १९४७ मा गठन गरेको सुधार समिति<ref>{{cite book|title=constitutional development:Constitution of the Kingdom of Nepal 1990,|author=Regmi Mukunda|page=|date=2004|publisher=|isbn=|url=}}</ref><ref>{{cite book|title=Self-Determination & Constitution Making in Nepal: Constituent Assembly |author=Surendra Bhandari|page=213|date=2014|publisher=|isbn=|url=}}</ref> !सि.नं. !नाम !हैसियत |- |१. |[[बहादुर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|श्री बहादुर शमशेर जवरा]] |अध्यक्ष |- |२. |[[सिंहसम्शेर राणा|श्री सिंह शमशेर जबरा]] |सदस्य |- |३. |[[कृष्ण शमशेर जबरा|श्री कृष्ण शमशेर जबरा]] |सदस्य |- |४. |मृगेन्द्र शमशेर जबरा |सदस्य |- |५. |ब्रह्म शमशेर जबरा |सदस्य |- |६. |शारदा शमशेर जबरा |सदस्य |- |७. |[[विजय शमशेर|विजय शमशेर जबरा]] |सदस्य |- |८. |हेमराज पाण्डे |सदस्य |- |९. |रत्नमान सिंह |सदस्य |- |१०. |सरदार श्री [[गुञ्जमान सिंह|गुन्जमान सिंह]] |सदस्य |- |११. |सरदार नरेन्द्र मणि आचार्य दीक्षित |सदस्य |- |१२. |[[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्ण शमशेर जवरा]] |सदस्य-सचिव |- |१३. |कुलनाथ लोहनी |सदस्य |} भारत स्वतन्त्र भएको हुनाले नेपालमा जनतालाई थाम्न नसक्ने ठानी पद्मशम्शेरले बैधानिक कानुन २००४ को घोषणा गराए। त्यो कार्यका निम्ति भारतबाट ३ जना सल्लाहकार झिकाएर नेपालको पहिलो संविधानको मस्यौदा तयार गरे। सो संविधान २००४ माघ ४ गते घोषणा गरी २००५ वैशाखसम्म लागू हुने टुङ्गो गरे। वैधानिक कानुनमा श्री ५ र श्री ३ को अस्तित्व, जनताका मौलिक हक, दुई सदनात्मक व्यवस्थापिका, मन्त्रिमण्डल, पञ्चायतीसभा, प्रधानन्यायलय, प्रधान परीक्षक, दरखास्त परिषद् को व्यवस्था गरिएको थियो। बालिगहरूलाई मतदानको अधिकार प्रदान गर्ने पद्मशमशेरलाई उनका अनुदार भारदारहरूले ज्यान लिने धम्की दिए। त्यसकारण वि.सं. २००४ फागुन १८ गते औषधि गर्ने बाहानामा भारततिर गए। त्यसपछि वैधानिक कानुन क्रियाशील हुन पाएन।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२६५|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> == नेपाली कांग्रेस == २००४ चैत ३१ गते श्री ३ [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर]]ले नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसलाई अवैध घोषणा गरेपछि नेपाल जस्तो मुलुकमा राणा शासन फाल्ने सशस्त्र संघर्ष मात्रै उपयुक्त औजार हो भन्ने तर्कमा २००६ सालसम्म बी. पी. कोइराला पनि सहमत भए । २००६ चैत २७ गतेदेखि कलकतामा दुवै दलको संयुक्त अधिवेशन बोलाइयो । दुवै पार्टीले 'राष्ट्रिय' र 'प्रजातन्त्र' शब्द झिक्ने सहमति पश्चात पार्टी एकीकरण भयो । र एकीकृत पार्टीको नाम [[नेपाली कांग्रेस]] बनेपछि सुवर्ण कोषाध्यक्ष बने । राजा महेन्द्रले २०१७ पुस १ गते प्रजातन्त्रको घाँटी निमोठेपछि बीपी सहित थुप्रै नेताहरूलाई सुन्दरीजलमा नयाँ जेल बनाएर थुनियो । उपप्रधानमन्त्री सुवर्णशमशेर भने अघिल्लो दिन कलकत्ता गएकाले जोगिएका थिए । महेन्द्रले उनलाई आफ्नो कदममा साथ दिन भन्दा प्रजातन्त्र विरुद्धका काममा सहयोग गर्न असमर्थता देखाएपछि उसो भए देश बाहिर जान सङ्केत गरेका थिए !<ref>{{Cite web |last=भैरव रिसाल |title=वीरेन्द्र झण्डै पछारिएका ! |url=https://www.himalkhabar.com/news/8036/ |access-date=2026-04-04 |website=himalkhabar.com}}</ref> == २००७ सालको क्रान्ति == एकीकरण पश्चात सुवर्णका भान्जा [[थिरबम मल्ल]]को नेतृत्वमा [[पूर्णसिंह खवास]], डीबी राई, [[दिलमान सिंह]] लगायतका सेनाको अनुभव बोकेका व्यक्तिहरूको लडाकु दस्ता गठन गरियो । उनीहरूलाई भारतका विभिन्न स्थानमा फौजी तालिम दिन थालियो र हतियार सङ्कलन द्रुतगतिमा सुरु भयो । सशस्त्र क्रान्तिको सम्पूर्ण जिम्मा सुवर्ण शमशेरलाई दिइयो । अनि कांग्रेस पूर्णरूपले सशस्त्र क्रान्तिको तयारीमा जुट्यो । सशस्त्र क्रान्तिलाई विधिवत रूपमा अनुमोदन गर्न २००७ असोज १० र ११ भारतको बैरगनियाँमा कांग्रेसले विशेष सम्मेलन बोलायो । सम्मेलन पश्चात एकदिन सशस्त्र क्रान्तिकै प्रसंगमा कुरा गर्न [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|वीपी]] र [[गणेशमान सिंह|गणेशमान]] भएको स्थानमा उनी पुगे । कुराकानीकै क्रममा सुवर्णले 'क्रान्तिका निम्ति हतियार किन्न कति रकम चाहिन्छ' भन्ने प्रश्न राख्दा वीपीले 'त्यही २५/३० लाख' भने । जवाफमा सुवर्णले 'त्यतिले कहाँ क्रान्ति हुन्छ, म १ करोड दिन्छु' भने । २००७ कात्तिक २५ र २६ को राति शून्य समयमा [[नेपाली कांग्रेसको मुक्ति सेना|मुक्ति सेना]]ले वीरगन्ज आक्रमण गरेर सशस्त्र संघर्षको सुरुवात गर्‍यो र तेजबहादुर अमात्यलाई त्यहाँको प्रमुख बनायो । सशस्त्र संघर्षको पहिलो आक्रमणमा नै [[थिरबम मल्ल]] मारिए । छोटो समयमा आधाभन्दा बढी राज्य कांग्रेसको कब्जा र नियन्त्रणमा आयो । == संयुक्त सरकार == [[चित्र:Rana_-_Congress_cabinet,_Nepal_1951.jpg|अङ्गुठाकार|275x275पिक्सेल|Rana - Congress cabinet, Nepal 1951]] २००७ फागुन ७ गते प्रजातन्त्रको घोषणासँगै गठन भएको [[राणा - काङ्ग्रेस मन्त्रिपरिषद्|संयुक्त सरकार]]मा सुवर्ण शमशेर अर्थमन्त्री बने । मोहनशमशेरले राजीनामा दिएपछि बनेको [[मातृकाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा २००८ माघ १९ गते अर्थमन्त्रीको हैसियतले सुवर्ण शमशेरले नै पहिलो पटक बजेट प्रस्तुत गरे । === बजेट === [[नेपालमा बजेट|नेपालको बजेट]] इतिहासमा पहिलो बजेट ल्याउने सुवर्ण शमशेर राणा हुन् । १ सय ४ वर्षे राणा शासनको अन्त्य भएपछि गठन भएको सरकारका अर्थमन्त्री सुवर्ण शमसेरले २००८ सालका लागि बजेट ल्याएका थिए । राणा शासनकालमा र मुलुकको आम्दानी–खर्च विषय जनतालाई थाहा हुँदैन थियो । प्रजातन्त्रको स्थापनापछि पहिलो पटक मुलुकको आम्दानी के कति हुन्छ, केमा खर्च हुन्छ यसको सार्वजनिक गरिएको थियो। २००८ मा सरकारको सामान्य आम्दानी ३ करोड ५ लाख सोह्र हजार अनुमान गरिएको थियो । खर्च भने ५ करोड ६९ लाख १५ हजार हुने अनुमान गरिएको थियो । जनताको जीवनस्तर उठाउनु र जनताको सांस्कृतिक तथा सामाजिक जीवन उकास्नु बजेटको उद्देश्य थियो। सरकारले मिश्रित आर्थिक प्रणाली अपनाउने नीति लिएको थियो। निजी उद्योग र व्यापारलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति पनि सरकारले तय गरेको थियो <ref>http://motivatenews.com/archives/14744 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805100321/http://motivatenews.com/archives/14744 |date=2016-08-05 }} कुन अर्थमन्त्रीका पालामा कस्तो बजेट ? सुवर्ण शमशेर देखि बिष्णु पौड्यालसम्म</ref>। == कांग्रेस सभापति == २०१२ माघमा [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]]मा सम्पन्न् महाधिवेशनले गणेशमान सिंहलाई पराजित गर्दै सुवर्ण शमशेरलाई सभापतिमा निर्वाचित गर्‍यो । यो महाधिवेशनले कांग्रेसको इतिहासमै अति महत्त्व राख्ने समाजवादी सिद्धान्तलाई अनुमोदन गर्‍यो । त्यसपछि कांग्रेस समाजवादी पार्टी बन्यो । समाजवादी नीतिको प्रस्ताव सुवर्ण शमशेरले नै गरेका थिए । == भद्र अवज्ञा आन्दोलन == संविधानसभा लगायतको माग गर्दै २०१४ मङ्सिर २२ गते देखि भद्र अवज्ञा आन्दोलन प्रारम्भ गर्‍यो । ठूलो दबाबपछि २०१५ जेठ २ गते सुवर्ण शमशेरको अध्यक्षतामा सर्वदलीय चुनावी मन्त्रिपरिषदको गठन भयो। २०१५ भदौ ३ गते मन्त्रिपरिषद अध्यक्ष एवं अर्थमन्त्री हुँदा उनले दोस्रो बजेट [[रेडियो नेपाल]]मार्फत सार्वजनिक गरेका थिए <ref name=":0">https://www.kantipurdaily.com/opinion/2014/02/26/384775.html</ref>। == आम निर्वाचन == सुवर्णकै नेतृत्वमा २०१५ फागुन ७ देखि पहिलो आम निर्वाचन सुरु भयो। १०९ स्थानमध्ये कांग्रेसले ७४ स्थानमा विजय हासिल गर्‍यो भने उनी बाराको मध्यउत्तर क्षेत्र. नं. ५२, पर्साको पूर्व क्षेत्र नं. ५३ र गुल्मीको दक्षिण-पश्चिम क्षेत्र. नं. ९१ गरी तीन स्थानबाट चुनाव जिते। निर्वाचनपछि [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] सुवर्णलाई प्रधानमन्त्री बनाउन चाहन्थे <ref name=":0" />। == [[२०१७ पुष १ गतेको शाही घोषणा]] == २०१७ पुस १ गते [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले जननिर्वाचित सरकार र प्रतिनिधिसभा भंग गरी सम्पूर्ण शासन हत्याउँदा सुवर्ण शमशेर भारतमा थिए। महेन्द्रको तानाशाही कदमबाट अत्यन्त क्रुद्ध हुँदै २०१७ साल माघमा भारतको [[पटना]]मा उनले पार्टीको सम्मेलन बोलाए। सम्मेलनले प्रजातन्त्र पुनःस्थापनाका लागि पुनः सशस्त्र संघर्ष गर्ने निर्णय गर्‍यो। संघर्षको सम्पूर्ण जिम्मेवारी सुवर्णलाई सुम्पियो। सोही कारण निरंकुश पञ्चायती सरकारले उनको बालुवाटारको दरबार, [[ललिता निवास]] (हालको राष्ट्र बैक भवन) जफ्त गर्‍यो। दलमाथि प्रतिबन्ध लागेपछि विदेशिन बाध्य पार्टीका नेता तथा कार्यकर्ताको विदेशी भूमिमा विचल्ली हुनथालेपछि सुवर्णको काँधमा फेरि तिनको भरणपोषणको थप जिम्मेवारी थपियो। === सशस्त्र संघर्ष === कार्यकर्ताको भरणपोषण र २०१८ को सशस्त्र संघर्षका लागि उनले [[कोलकाता|कलकत्ता]]मा रहेको आफ्नो निजी सम्पत्ति र घरसमेत बिक्री गरे। [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को सशस्त्र क्रान्ति]]ले जस्तो उचाइ लिन नसकेपछि ८ वर्षको निर्वासन पश्चात २०२५ मा उनी स्वदेश फर्के र जेलमा रहेका आफ्ना नेता तथा कार्यकर्ता छुटाउन पहल गरे। वीपीको नेतृत्वमा प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना निम्ति २०२९ मा पुनः दोस्रोपटक सशस्त्र क्रान्ति सुरु भयो। नाजुक स्वास्थ्यका कारण यो क्रान्तिमा सुवर्ण त्यति सक्रिय हुन सकेनन्। ==व्यक्तिगत जीवन== उनको विवाह स्वेता राज्य लक्ष्मी सँग भएको थियो। उनका तीन छोरा-कनक शमशेर, कञ्चन शमशेर र [[रुक्म शमशेर राणा]] र एक छोरी रोमा राज्यश्री राज्य लक्ष्मी थिए। == मृत्यु == २०३४ कात्तिक २४ गते सुवर्ण शमशेरको [[कोलकाता|कलकत्ता]]मा निधन भयो।{{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[नेपालको पहिलो प्रतिनिधिसभा (२०१५) का सदस्यहरू]] ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालका अर्थ मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:१९१० जन्म]] [[श्रेणी:प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:भीमशमशेर खलक]] [[श्रेणी:नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] if1agfewypczbowy1viqmil0owpynm5 0 8790 1392064 1391903 2026-09-30T07:17:36Z Bishaldev100 28807 1392064 wikitext text/x-wiki {{प्रमुख लेख चिन्ह}} {{Infobox treaty | name = सुगैली सन्धि | long_name = | image = Sugauli treaty.jpg<!-- Example.png --> | image_width = <!-- 200px --> | image_alt = <!-- alt-text here for accessibility; see [[MOS:ACCESS]] --> | caption = <!-- Example caption for either image style --> | type = | context = | date_drafted = | date_signed = १८७२ मङ्सिर १९<!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | location_signed = सुगौली | date_sealed = | date_effective = १८७२ फागुन २४ | condition_effective = | date_expiration = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} OR: --> | date_expiry = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | mediators = <!-- format this as a bullet list --> | negotiators = <!-- format this as a bullet list --> | original_signatories = <!-- format this as a bullet list --> | signatories = * {{flagdeco|East India Company|1707}} प्यरिस ब्राड्स (इस्ट इन्डिया कम्पनी) * [[चित्र:Flag of Nepal (19th century).svg|30px]] [[गजराज मिश्र]] र [[चन्द्र शेखर उपाध्याय]] (नेपाल) <br> <!-- format this as a bullet list --> | parties = * [[चित्र:Flag of the British East India Company (1707).svg|23px]] [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]] * [[चित्र:Flag of Nepal (19th century).svg|30px]] [[नेपाल]] | ratifiers = <!-- format this as a bullet list --> | depositor = <!-- OR: --> | depositories = <!-- format this as a bullet list --> | citations = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | language = फारसी<!-- OR: --> | languages = <!-- format this as a bullet list --> | wikisource = <!-- OR: --> | wikisource1 = <!-- Up to 5 wikisourceN variables may be specified --> | footnotes = }} [[चित्र:India 1792 shepherd 1923.jpg|200px|thumb|right|greater nepal map with british india map]] '''सुगौली सन्धि''' (नेपालीमा मूल नाम: १८७२ मा भयाको अहदनामाको बही)नेपाल र तत्कालिन इस्ट इन्डिया कम्पनी बीचमा भएको सम्झौता हो जसबाट नेपाल अङ्ग्रेज युद्धको विधिवत समाप्ति भएको थियो। यो सन्धिमा नेपालले आफ्नो अधीनस्थ भूमिको २ तिहाई भू-भाग गुमाउनु परेको थियो। यो सन्धिमा [[इस्ट इन्डिया कम्पनी|ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनी]] र [[नेपाल]] बीच २ डिसेम्बर १८१५ मा हस्ताक्षर भएको र यसको पुष्टि ४ मार्च १८१६ भएको थियो। यो सन्धि गरेर ब्रिटिसद्वारा पर्वतीय राज्य नेपालमाथि दोस्रो पल्ट आक्रमण गरिंदा उब्जेको सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म चलेको अङ्ग्रेज-नेपाली युद्धलाई समाप्त गरियो। सन्धिमा हस्ताक्षर गर्नेमा नेपाल पक्षबाट राजगुरू [[गजराज मिश्र]] र [[चन्द्र शेखर उपाध्याय]] तथा ब्रिटिस (कम्पनी) पक्षका लेफ्टिनेन्ट कर्नेल प्यरिस ब्राड्स थिए। सन्धिमा नेपालले लडाइँंमा जितेको भूमि छोड्नुपर्ने, ब्रिटिस प्रतिनिधि काठमाडौँमा राखिने, गोर्खालाई ब्रिटिस सेनामा भर्ती गरिने र नेपालले अमेरिकी अथवा युरोपी कर्मचारीलाई राख्ने अधिकारबाट पनि वंचित हुनुपर्यो। यस अघि फ्रान्सका कमाण्डरहरूलाई नेपाली सेनालाई तालीम दिने काममा लगाइन्थ्यो। यस सन्धिमा एक तिहाई भूभाग नेपालले गुमाउनु पर्यो। यस अन्तर्गत [[दार्जिलिङ]], [[सिक्किम]]को क्षेत्र पनि पर्छ, यहाँका राजा छोग्यालले अङ्ग्रेज-नेपाली युद्धमा ब्रिटिसलाई सघाएका थिए। नेपालले गुमाएका क्षेत्रहरूमा काली नदीको पश्चिमी भाग [[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]](वर्तमान उत्तराखण्ड), [[गढवाल]](वर्तमान उत्तराखण्ड), [[सतलज नदी]]को पश्चिमतर्फका केही क्षेत्रहरू काँगडा (वर्तमान हिमाचल प्रदेश) र तराई क्षेत्रका धेरै भागहरू। तराई क्षेत्रका केही भागहरू सन् १८१६ मा नेपाललाई फर्काइयो र सन् १८५७ को विद्रोहलाई दबाउन नेपालले दिएको सहयोगको निम्ति कृतज्ञता प्रकट गर्न पुनः यस क्षेत्रका केही भागहरू (हालका [[बाँके जिल्ला|बाँके]], [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]], [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] र [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]]) सन् १८६५ मा नेपाललाई फर्काइयो जसलाई [[नयाँ मुलुक]] भनिन्छ। नेपाल अधिराज्यमा प्रवेश पाउने ब्रिटिस प्रतिनिधि एडवार्ड गार्डनर नैं प्रथम पश्चिमी प्रतिनिधि भए। उनी उत्तर काठमाडौँको एउटा परिसरमा बसे, जुन परिसरलाई [[लाजिम्पाट]] भनिन्छ र यहाँ भारत र ब्रिटिसका दूतावासहरू छन्। सुगौली सन्धिलाई सँच्याउने अर्को सदाको निम्ति [[सन् १९२३ को नेपाल-बेलायत सन्धि|शान्ति एवम् मैत्री सन्धि]] डिसेम्बर १९२३ मा भयो जसमा ब्रिटिस प्रतिनिधिलाई ब्रिटिस राजदूतको दर्जा दिइयो। भारत स्वतन्त्र भएपछि भारत र नेपाल बीच ताजा सम्बन्ध राख्न अलग्गै सन्धि गरियो। == सुगौली सन्धिअघि == [[चित्र:सुगौली सन्धि.png|thumb|200px|सुगौली सन्धिले सीमारेखामा ल्याएको अन्तर]] सुगौली सन्धि हुनु अघि [[दार्जिलिङ|दार्जिलिङ]], पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिस्टा]]सम्म, दक्षिण-पश्चिममा [[नैनीताल]], [[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]], [[गढवाल मण्डल|गढवाल]] र पश्चिममा बशाहरसम्म नेपालको भूभाग थियो तर वर्तमान कालमा यी क्षेत्र भारतका भूभागमा पदर्छन्। === नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध === {{मुख्य|नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध}} == सन्धिवार्ता == नेपालीहरूले बहादुरीसाथ लडेका थिए, तापनि धन र जनले सुसंपन्न शत्रुसितको भीषण मुकाबिलामा नेपाल विजयी हुन सकेन। सेनापति काजी [[अमरसिंह थापा]]को [[आत्मसमर्पण (सैन्य)|आत्मसमर्पण]] पछि त नेपालको युद्ध जित्ने आशा नै मर्न गयो, र अन्तमा विवश मे सन्धिको प्रस्तावका निम्ति बाध्य हुनुपयो। आखिर सन्धिका निम्ति कुरा चल्यो। नेपालसरकारको प्रतिनिधिस्वरूप [[गजराज मिश्र|गजराज]] [[गजराज मिश्र|मिश्र]] तथा [[चन्द्रशेखर उपाध्याय]]हरूले -ब्रिटिस कम्पनीसरकारका प्रतिनिधिस्वरूप भई आएका कर्नल ब्राडशासित सन्धिवार्ताहरूमा भाग लिए। वार्तामा कम्पनी सरकारका प्रतिनिधिले- 'नेपालको सम्पूर्ण तराईक्षेत्रमा कम्पनी सरकारको अधिकार हुनेछ' भन्ने शर्त राखेको हुँदा पहिलो वार्ता असफल भई टुंगियो। प्रतिनिधिहरू आफआफ्नो देशमा फर्की पुनः युद्धको तयारीमा लाग्न थाले। पछि कम्पनीसरकारका अधिकारीहरूले नेपालको सम्पूर्ण तराई खण्ड लिने मनसुबालाई त्यागेर कोशी र गण्डकीको बीचको भूभाग र अरू केही- क्षेत्र मात्र आफुसँग राखी त्यसको सट्टा दुई लाख रुपियाँ नेपालसरकारलाई दिने भन्ने शर्त राखी सन्धि गर्न मञ्जर गरी प्रतिनिधि पठाएको हुँदा- पुनः सन्धिवार्ता चालू हुन गयो। सन्धिको प्रस्तावनामा मेजर ब्राडशाले सन् १८१५ डिसेम्बर २ तारीखका दिन सही गरे; र नेपाली प्रतिनिधिले चाहिँ २८ नोवेम्बरमा सही गरिसकेका थिए। यस सन्धिको आखिरी दफामुताबिक नेपालसरकारबाट पन्ध्र दिनभिन्न तथा बृटिश गवर्नर जनरलबाट बीस दिनभित्र, अथवा सकेसम्म त्योभन्दा पनि अगाडि स्वीकृति लिनुपर्ने थियो। तर निश्चित अवधिभिन नेपालसरकारबाट स्वीकृति प्राप्त हुन सकेन। नेपालदरबारमा अङ्ग्रेजद्वारा प्रेषित यस सन्धिलाई स्वीकार गर्ने नगर्ने, भन्ने कुरामा ठुलो बहस चल्यो। [[अमरसिंह थापा]], [[रणजोर थापा]]हरू पुनः युद्ध गर्ने पक्षमा थिए। उनीहरूको विचारानुसार वर्षा प्रारम्भ हुनासाथ अङ्ग्रेजहरू पछाडि हट्न बाध्य हुने थिए। तर त्यस बेलाको स्थिति यस्तो भैसकेको थियो कि लडाइँ जारी गरिराख्नमा नेपाललाई कल्याण थिएन, न त संभव नै थियो। सन्धिपत्रमा नेपालसरकारतर्फबाट निश्चित अवधिभिन्न सही नभएकोले तथा नेपालको युद्ध ने गर्ने इरादा थियो भन्ने किसिमको सूचना पाएकोले- [[मेजर जनरल]] [[डेभिड अक्टरलोनी|अक्टरलोनी]]को नेतृत्वमा एक दल फौजले काठमाडौँतिर प्रस्थान गयो। युद्ध जारी गर्नुपर्छ भन्ने भारादारमध्येका [[रणजोर थापा]]ले आफ्नो नेतृत्वमा रहेको [[हरिहरपुरगढी|हरिहरपुरको गढी]]लाई रक्षा गर्न सकेनन्। उता अक्टरलोनी [[चुरे|चुरेको पहाड]] हुँदै मकवानपुर पुगे। [[मकवानपुरको लडाइँ (बि.सं. १८७२)|मकवानपुरमा पनि नेपालीहरू हारे]]पछि नेपालसरकारका युद्धपक्षीय भारादारहरूसमेत सन्धिका निम्ति तयार भए। नेपालसरकारका प्रतिनिधि गराई लालमोहर लागेको सन्धिको प्रतिलिपिसमेत दिइएर चन्द्रशेखर उपाध्याय मकवानपुर पठाइए। नेपालीहरूले अगाडि नै कुरा टुंगिसकेकोमा सन्धिमा सही नगरी युद्ध लम्ब्याएको अपराधमा- पूर्वनिश्चित सन्धि मात्र लागु नभइ चूरेसम्म कम्पनीसरकारको सीमाना हुनेछ, भनी [[डेभिड अक्टरलोनी]]ले कुरा थपे। युद्ध जारी गर्नुपर्छ,भन्ने भारादारहरू त्यसमा पनि मञ्जर गरी सन्धिका निम्ति लडखडाइसकेका थिए। नेपालसरकारको स्वीकृतिको छाप लागेको सन्धिपत्रको प्रति चन्द्रशेखर उपाध्यायले सन् १८१६ मार्च ४ तारीखका दिन (संवत् १८७२ सालमा) दिउँसोको साढे दुई बजे अङ्ग्रेज कम्पनीसरकारका प्रतिनिधिका हात मकवानपुरमा सुम्पे, तथा अङ्ग्रेज प्रतिनिधिले [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|बृटिश गवर्नर जनरल]]बाट स्वीकृत गरिएको प्रति नेपाली प्रतिनिधिको जिम्मा लाइदिए। र यसरी करीब २ वर्षदेखि नेपाल र बृटिश भारतको बीच चलेको युद्ध बन्द भइ शान्ति कायम भयो।<ref name="चित्तरञ्जन">{{cite book|title=जनरल भीमसेन थापा र तत्कालीन नेपाल|author=[[चित्तरञ्जन नेपाली]]|page=|date=२०३५ साल|publisher=रत्न पुस्तक भण्डार|isbn=|url=}}</ref> === पुरक सन्धि === लडाइँ थामिएपछि, मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]]- उक्त सन्धिअनुसार २ लाख रुपियाँ नेपालसरकारलाई तिर्ने भई तराईको जुन क्षेत्र कम्पनी सरकारको भनी घोषित गरिएको थियो - त्यसलाई कूटनेतिक एवम् शान्तिपूर्ण तरिकाबाट फर्काउने कोशिशमा लाग्न थाले। सुरुमा पूर्वतर्फको केही भाग फर्काउनमा उनी सफल भए। अनि बाँकी भूमि पनि फर्काउने उद्योगमा उनी लाग्न थाले। बृटिश कम्पनी सरकारले पनि नेपाललाई प्रतिवर्ष २ लाख रुपियां तिरेर आफ्नो पासमा राखेको तराईको भू-भागबाट हुने सालिन्दा आम्दानी गणित गरी हेर्दा लाभकर नदेखिएकोले- त्यस जग्गालाई फर्काउन ने श्रेयस्कर ठान्यो। त्यसपछि कम्पनीसरकारले नेपालसरकारलाई एउटा पत्र लेखी, सन्धिपत्रमा नेपालको चित्त दुखेको शर्त छोड्ने - (अर्थात् उक्त भूभाग नेपाललाई नै फर्काउने) मंजुरीको घोषणा गयो। त्यस घोषणा- लाई नेपाल सरकारले पनि पत्रद्वारा धन्यवाद दिदै स्वीकार गयो। रुपियाँ लिने गरी यस प्रकार सङ्घिको समयमा सालिन्दा २ लाख छोड्नुपरेको तराईको भूभाग - पुनः फर्काउनमा नेपालसरकार समर्थ भयो। मुख्तियार भीमसेन थापार्क अथक परिश्रम एवम् चलाकीद्वारा बृटिश कम्पनीसरकारले ती क्षेत्रहरू नेपाललाई फर्काउन मंजूर गरेको हो। यस सफलताका निम्ति नेपालले पनि भीमसेन थापालाई श्रेय दिएको छ।<ref name="चित्तरञ्जन2">{{cite book|title=जनरल भीमसेन थापा र तत्कालीन नेपाल|author=[[चित्तरञ्जन नेपाली]]|page=११६|date=२०३५ साल|publisher=रत्न पुस्तक भण्डार|isbn=|url=}}</ref> == सन्धिको वैधता== १. सन्धिको अनुच्छेद ९ मा राजाद्वारा सन्धि मञ्जुर गरिनु पर्ने कुरा लेखिएको भएपनि राजा [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गीर्वाण युद्ध बिक्रम]]बाट यस्तो गरेको कुनै रिकर्ड छैन। २. ब्रिटिसलाई नेपालले सन्धिको पालना गर्दैन भन्ने ठुलो डर थियो। यस कारण गभर्नर जनेरल डेबिड अक्टरलोनीले ब्रिटिस सरकारको पक्षबाट सन्धि लागु भएको पुष्टि गरे र सन्धिको एक प्रति चन्द्रशेखर उपाध्यायलाई सुम्पिइयो। == सीमा विवाद== सन्धिमा राष्ट्रको सीमांकन स्पष्ट नभएकोले आज पनि विवाद कायम छ। * सन्धिमा सीमा रेखा स्पष्ट नभएकोले सीमांकन गर्न समस्या परिरहेछ। लगभग ६०००० हेक्टेयर जमिनमा आज पनि विवाद छ।यी जमिनहरूमा दाबी प्रतिदाबी, बहस आदी चलिरहेका छन्। * परिणाम स्वरूप नेपाल भारत सीमामा अतिक्रमणका आरोपहरू एकार्कामा लगाइन्छ। यस्ता ५४ वटा क्षेत्रहरू छन्। यिनमा [[कालापानी]], [[लिम्पियाधुरा]], [[सुस्ता गाउँपालिका|सुस्ता]], [[मेची अञ्चल|मेची]]क्षेत्र, टनकपुर, सन्दाकपुर, [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]], हिले थोरी आदि हुन्। ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] *[[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] *[[:en:List of treaties|सन्धिहरूको सूची]] *[[सिक्किम]] *[[:en:Kumaon Division|कुमाउ]] *[[:en:Garhwal Kingdom|गडवाल]] *[[विशाल नेपाल]] ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.nepalicongress.org.np/contents/nepal/treaties/2.php Treaty Text and Related Documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060528083207/http://www.nepalicongress.org.np/contents/nepal/treaties/2.php |date=2006-05-28 }} *[http://www.nepaldemocracy.org/documents/treaties_agreements/nep_india_open_border.htm Indian-Nepalese Border] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालको परराष्ट्र सम्बन्ध}} [[श्रेणी:नेपालले लडेका युद्धहरू]] [[श्रेणी:नेपालले गरेका सन्धि]] [[श्रेणी:नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] intni5wiqub4ps1461d4y0aoeiyecgv 1392065 1392064 2026-09-30T07:17:52Z Bishaldev100 28807 1392065 wikitext text/x-wiki {{प्रमुख लेख चिन्ह}} {{Infobox treaty | name = सुगैली सन्धि | long_name = | image = Sugauli treaty.jpg<!-- Example.png --> | image_width = <!-- 200px --> | image_alt = <!-- alt-text here for accessibility; see [[MOS:ACCESS]] --> | caption = <!-- Example caption for either image style --> | type = | context = | date_drafted = | date_signed = १८७२ मङ्सिर १९<!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | location_signed = सुगौली | date_sealed = | date_effective = १८७२ फागुन २४ | condition_effective = | date_expiration = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} OR: --> | date_expiry = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | mediators = <!-- format this as a bullet list --> | negotiators = <!-- format this as a bullet list --> | original_signatories = <!-- format this as a bullet list --> | signatories = * {{flagdeco|East India Company|1707}} प्यरिस ब्राड्स (इस्ट इन्डिया कम्पनी) * [[चित्र:Flag of Nepal (19th century).svg|30px]] [[गजराज मिश्र]] र [[चन्द्र शेखर उपाध्याय]] (नेपाल) <br> <!-- format this as a bullet list --> | parties = * [[चित्र:Flag of the British East India Company (1707).svg|23px]] [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]] * [[चित्र:Flag of Nepal (19th century).svg|30px]] [[नेपाल]] | ratifiers = <!-- format this as a bullet list --> | depositor = <!-- OR: --> | depositories = <!-- format this as a bullet list --> | citations = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | language = फारसी<!-- OR: --> | languages = <!-- format this as a bullet list --> | wikisource = <!-- OR: --> | wikisource1 = <!-- Up to 5 wikisourceN variables may be specified --> | footnotes = }} [[चित्र:India 1792 shepherd 1923.jpg|200px|thumb|right|greater nepal map with british india map]] '''सुगौली सन्धि''' (नेपालीमा मूल नाम: '''१८७२ मा भयाको अहदनामाको बही''') नेपाल र तत्कालिन इस्ट इन्डिया कम्पनी बीचमा भएको सम्झौता हो जसबाट नेपाल अङ्ग्रेज युद्धको विधिवत समाप्ति भएको थियो। यो सन्धिमा नेपालले आफ्नो अधीनस्थ भूमिको २ तिहाई भू-भाग गुमाउनु परेको थियो। यो सन्धिमा [[इस्ट इन्डिया कम्पनी|ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनी]] र [[नेपाल]] बीच २ डिसेम्बर १८१५ मा हस्ताक्षर भएको र यसको पुष्टि ४ मार्च १८१६ भएको थियो। यो सन्धि गरेर ब्रिटिसद्वारा पर्वतीय राज्य नेपालमाथि दोस्रो पल्ट आक्रमण गरिंदा उब्जेको सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म चलेको अङ्ग्रेज-नेपाली युद्धलाई समाप्त गरियो। सन्धिमा हस्ताक्षर गर्नेमा नेपाल पक्षबाट राजगुरू [[गजराज मिश्र]] र [[चन्द्र शेखर उपाध्याय]] तथा ब्रिटिस (कम्पनी) पक्षका लेफ्टिनेन्ट कर्नेल प्यरिस ब्राड्स थिए। सन्धिमा नेपालले लडाइँंमा जितेको भूमि छोड्नुपर्ने, ब्रिटिस प्रतिनिधि काठमाडौँमा राखिने, गोर्खालाई ब्रिटिस सेनामा भर्ती गरिने र नेपालले अमेरिकी अथवा युरोपी कर्मचारीलाई राख्ने अधिकारबाट पनि वंचित हुनुपर्यो। यस अघि फ्रान्सका कमाण्डरहरूलाई नेपाली सेनालाई तालीम दिने काममा लगाइन्थ्यो। यस सन्धिमा एक तिहाई भूभाग नेपालले गुमाउनु पर्यो। यस अन्तर्गत [[दार्जिलिङ]], [[सिक्किम]]को क्षेत्र पनि पर्छ, यहाँका राजा छोग्यालले अङ्ग्रेज-नेपाली युद्धमा ब्रिटिसलाई सघाएका थिए। नेपालले गुमाएका क्षेत्रहरूमा काली नदीको पश्चिमी भाग [[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]](वर्तमान उत्तराखण्ड), [[गढवाल]](वर्तमान उत्तराखण्ड), [[सतलज नदी]]को पश्चिमतर्फका केही क्षेत्रहरू काँगडा (वर्तमान हिमाचल प्रदेश) र तराई क्षेत्रका धेरै भागहरू। तराई क्षेत्रका केही भागहरू सन् १८१६ मा नेपाललाई फर्काइयो र सन् १८५७ को विद्रोहलाई दबाउन नेपालले दिएको सहयोगको निम्ति कृतज्ञता प्रकट गर्न पुनः यस क्षेत्रका केही भागहरू (हालका [[बाँके जिल्ला|बाँके]], [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]], [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] र [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]]) सन् १८६५ मा नेपाललाई फर्काइयो जसलाई [[नयाँ मुलुक]] भनिन्छ। नेपाल अधिराज्यमा प्रवेश पाउने ब्रिटिस प्रतिनिधि एडवार्ड गार्डनर नैं प्रथम पश्चिमी प्रतिनिधि भए। उनी उत्तर काठमाडौँको एउटा परिसरमा बसे, जुन परिसरलाई [[लाजिम्पाट]] भनिन्छ र यहाँ भारत र ब्रिटिसका दूतावासहरू छन्। सुगौली सन्धिलाई सँच्याउने अर्को सदाको निम्ति [[सन् १९२३ को नेपाल-बेलायत सन्धि|शान्ति एवम् मैत्री सन्धि]] डिसेम्बर १९२३ मा भयो जसमा ब्रिटिस प्रतिनिधिलाई ब्रिटिस राजदूतको दर्जा दिइयो। भारत स्वतन्त्र भएपछि भारत र नेपाल बीच ताजा सम्बन्ध राख्न अलग्गै सन्धि गरियो। == सुगौली सन्धिअघि == [[चित्र:सुगौली सन्धि.png|thumb|200px|सुगौली सन्धिले सीमारेखामा ल्याएको अन्तर]] सुगौली सन्धि हुनु अघि [[दार्जिलिङ|दार्जिलिङ]], पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिस्टा]]सम्म, दक्षिण-पश्चिममा [[नैनीताल]], [[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]], [[गढवाल मण्डल|गढवाल]] र पश्चिममा बशाहरसम्म नेपालको भूभाग थियो तर वर्तमान कालमा यी क्षेत्र भारतका भूभागमा पदर्छन्। === नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध === {{मुख्य|नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध}} == सन्धिवार्ता == नेपालीहरूले बहादुरीसाथ लडेका थिए, तापनि धन र जनले सुसंपन्न शत्रुसितको भीषण मुकाबिलामा नेपाल विजयी हुन सकेन। सेनापति काजी [[अमरसिंह थापा]]को [[आत्मसमर्पण (सैन्य)|आत्मसमर्पण]] पछि त नेपालको युद्ध जित्ने आशा नै मर्न गयो, र अन्तमा विवश मे सन्धिको प्रस्तावका निम्ति बाध्य हुनुपयो। आखिर सन्धिका निम्ति कुरा चल्यो। नेपालसरकारको प्रतिनिधिस्वरूप [[गजराज मिश्र|गजराज]] [[गजराज मिश्र|मिश्र]] तथा [[चन्द्रशेखर उपाध्याय]]हरूले -ब्रिटिस कम्पनीसरकारका प्रतिनिधिस्वरूप भई आएका कर्नल ब्राडशासित सन्धिवार्ताहरूमा भाग लिए। वार्तामा कम्पनी सरकारका प्रतिनिधिले- 'नेपालको सम्पूर्ण तराईक्षेत्रमा कम्पनी सरकारको अधिकार हुनेछ' भन्ने शर्त राखेको हुँदा पहिलो वार्ता असफल भई टुंगियो। प्रतिनिधिहरू आफआफ्नो देशमा फर्की पुनः युद्धको तयारीमा लाग्न थाले। पछि कम्पनीसरकारका अधिकारीहरूले नेपालको सम्पूर्ण तराई खण्ड लिने मनसुबालाई त्यागेर कोशी र गण्डकीको बीचको भूभाग र अरू केही- क्षेत्र मात्र आफुसँग राखी त्यसको सट्टा दुई लाख रुपियाँ नेपालसरकारलाई दिने भन्ने शर्त राखी सन्धि गर्न मञ्जर गरी प्रतिनिधि पठाएको हुँदा- पुनः सन्धिवार्ता चालू हुन गयो। सन्धिको प्रस्तावनामा मेजर ब्राडशाले सन् १८१५ डिसेम्बर २ तारीखका दिन सही गरे; र नेपाली प्रतिनिधिले चाहिँ २८ नोवेम्बरमा सही गरिसकेका थिए। यस सन्धिको आखिरी दफामुताबिक नेपालसरकारबाट पन्ध्र दिनभिन्न तथा बृटिश गवर्नर जनरलबाट बीस दिनभित्र, अथवा सकेसम्म त्योभन्दा पनि अगाडि स्वीकृति लिनुपर्ने थियो। तर निश्चित अवधिभिन नेपालसरकारबाट स्वीकृति प्राप्त हुन सकेन। नेपालदरबारमा अङ्ग्रेजद्वारा प्रेषित यस सन्धिलाई स्वीकार गर्ने नगर्ने, भन्ने कुरामा ठुलो बहस चल्यो। [[अमरसिंह थापा]], [[रणजोर थापा]]हरू पुनः युद्ध गर्ने पक्षमा थिए। उनीहरूको विचारानुसार वर्षा प्रारम्भ हुनासाथ अङ्ग्रेजहरू पछाडि हट्न बाध्य हुने थिए। तर त्यस बेलाको स्थिति यस्तो भैसकेको थियो कि लडाइँ जारी गरिराख्नमा नेपाललाई कल्याण थिएन, न त संभव नै थियो। सन्धिपत्रमा नेपालसरकारतर्फबाट निश्चित अवधिभिन्न सही नभएकोले तथा नेपालको युद्ध ने गर्ने इरादा थियो भन्ने किसिमको सूचना पाएकोले- [[मेजर जनरल]] [[डेभिड अक्टरलोनी|अक्टरलोनी]]को नेतृत्वमा एक दल फौजले काठमाडौँतिर प्रस्थान गयो। युद्ध जारी गर्नुपर्छ भन्ने भारादारमध्येका [[रणजोर थापा]]ले आफ्नो नेतृत्वमा रहेको [[हरिहरपुरगढी|हरिहरपुरको गढी]]लाई रक्षा गर्न सकेनन्। उता अक्टरलोनी [[चुरे|चुरेको पहाड]] हुँदै मकवानपुर पुगे। [[मकवानपुरको लडाइँ (बि.सं. १८७२)|मकवानपुरमा पनि नेपालीहरू हारे]]पछि नेपालसरकारका युद्धपक्षीय भारादारहरूसमेत सन्धिका निम्ति तयार भए। नेपालसरकारका प्रतिनिधि गराई लालमोहर लागेको सन्धिको प्रतिलिपिसमेत दिइएर चन्द्रशेखर उपाध्याय मकवानपुर पठाइए। नेपालीहरूले अगाडि नै कुरा टुंगिसकेकोमा सन्धिमा सही नगरी युद्ध लम्ब्याएको अपराधमा- पूर्वनिश्चित सन्धि मात्र लागु नभइ चूरेसम्म कम्पनीसरकारको सीमाना हुनेछ, भनी [[डेभिड अक्टरलोनी]]ले कुरा थपे। युद्ध जारी गर्नुपर्छ,भन्ने भारादारहरू त्यसमा पनि मञ्जर गरी सन्धिका निम्ति लडखडाइसकेका थिए। नेपालसरकारको स्वीकृतिको छाप लागेको सन्धिपत्रको प्रति चन्द्रशेखर उपाध्यायले सन् १८१६ मार्च ४ तारीखका दिन (संवत् १८७२ सालमा) दिउँसोको साढे दुई बजे अङ्ग्रेज कम्पनीसरकारका प्रतिनिधिका हात मकवानपुरमा सुम्पे, तथा अङ्ग्रेज प्रतिनिधिले [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|बृटिश गवर्नर जनरल]]बाट स्वीकृत गरिएको प्रति नेपाली प्रतिनिधिको जिम्मा लाइदिए। र यसरी करीब २ वर्षदेखि नेपाल र बृटिश भारतको बीच चलेको युद्ध बन्द भइ शान्ति कायम भयो।<ref name="चित्तरञ्जन">{{cite book|title=जनरल भीमसेन थापा र तत्कालीन नेपाल|author=[[चित्तरञ्जन नेपाली]]|page=|date=२०३५ साल|publisher=रत्न पुस्तक भण्डार|isbn=|url=}}</ref> === पुरक सन्धि === लडाइँ थामिएपछि, मुख्तियार [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]]- उक्त सन्धिअनुसार २ लाख रुपियाँ नेपालसरकारलाई तिर्ने भई तराईको जुन क्षेत्र कम्पनी सरकारको भनी घोषित गरिएको थियो - त्यसलाई कूटनेतिक एवम् शान्तिपूर्ण तरिकाबाट फर्काउने कोशिशमा लाग्न थाले। सुरुमा पूर्वतर्फको केही भाग फर्काउनमा उनी सफल भए। अनि बाँकी भूमि पनि फर्काउने उद्योगमा उनी लाग्न थाले। बृटिश कम्पनी सरकारले पनि नेपाललाई प्रतिवर्ष २ लाख रुपियां तिरेर आफ्नो पासमा राखेको तराईको भू-भागबाट हुने सालिन्दा आम्दानी गणित गरी हेर्दा लाभकर नदेखिएकोले- त्यस जग्गालाई फर्काउन ने श्रेयस्कर ठान्यो। त्यसपछि कम्पनीसरकारले नेपालसरकारलाई एउटा पत्र लेखी, सन्धिपत्रमा नेपालको चित्त दुखेको शर्त छोड्ने - (अर्थात् उक्त भूभाग नेपाललाई नै फर्काउने) मंजुरीको घोषणा गयो। त्यस घोषणा- लाई नेपाल सरकारले पनि पत्रद्वारा धन्यवाद दिदै स्वीकार गयो। रुपियाँ लिने गरी यस प्रकार सङ्घिको समयमा सालिन्दा २ लाख छोड्नुपरेको तराईको भूभाग - पुनः फर्काउनमा नेपालसरकार समर्थ भयो। मुख्तियार भीमसेन थापार्क अथक परिश्रम एवम् चलाकीद्वारा बृटिश कम्पनीसरकारले ती क्षेत्रहरू नेपाललाई फर्काउन मंजूर गरेको हो। यस सफलताका निम्ति नेपालले पनि भीमसेन थापालाई श्रेय दिएको छ।<ref name="चित्तरञ्जन2">{{cite book|title=जनरल भीमसेन थापा र तत्कालीन नेपाल|author=[[चित्तरञ्जन नेपाली]]|page=११६|date=२०३५ साल|publisher=रत्न पुस्तक भण्डार|isbn=|url=}}</ref> == सन्धिको वैधता== १. सन्धिको अनुच्छेद ९ मा राजाद्वारा सन्धि मञ्जुर गरिनु पर्ने कुरा लेखिएको भएपनि राजा [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|गीर्वाण युद्ध बिक्रम]]बाट यस्तो गरेको कुनै रिकर्ड छैन। २. ब्रिटिसलाई नेपालले सन्धिको पालना गर्दैन भन्ने ठुलो डर थियो। यस कारण गभर्नर जनेरल डेबिड अक्टरलोनीले ब्रिटिस सरकारको पक्षबाट सन्धि लागु भएको पुष्टि गरे र सन्धिको एक प्रति चन्द्रशेखर उपाध्यायलाई सुम्पिइयो। == सीमा विवाद== सन्धिमा राष्ट्रको सीमांकन स्पष्ट नभएकोले आज पनि विवाद कायम छ। * सन्धिमा सीमा रेखा स्पष्ट नभएकोले सीमांकन गर्न समस्या परिरहेछ। लगभग ६०००० हेक्टेयर जमिनमा आज पनि विवाद छ।यी जमिनहरूमा दाबी प्रतिदाबी, बहस आदी चलिरहेका छन्। * परिणाम स्वरूप नेपाल भारत सीमामा अतिक्रमणका आरोपहरू एकार्कामा लगाइन्छ। यस्ता ५४ वटा क्षेत्रहरू छन्। यिनमा [[कालापानी]], [[लिम्पियाधुरा]], [[सुस्ता गाउँपालिका|सुस्ता]], [[मेची अञ्चल|मेची]]क्षेत्र, टनकपुर, सन्दाकपुर, [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]], हिले थोरी आदि हुन्। ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] *[[नेपाल-बेलायत सन्धि, १८६०]] *[[:en:List of treaties|सन्धिहरूको सूची]] *[[सिक्किम]] *[[:en:Kumaon Division|कुमाउ]] *[[:en:Garhwal Kingdom|गडवाल]] *[[विशाल नेपाल]] ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.nepalicongress.org.np/contents/nepal/treaties/2.php Treaty Text and Related Documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060528083207/http://www.nepalicongress.org.np/contents/nepal/treaties/2.php |date=2006-05-28 }} *[http://www.nepaldemocracy.org/documents/treaties_agreements/nep_india_open_border.htm Indian-Nepalese Border] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालको परराष्ट्र सम्बन्ध}} [[श्रेणी:नेपालले लडेका युद्धहरू]] [[श्रेणी:नेपालले गरेका सन्धि]] [[श्रेणी:नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] pgg96qsmv2kclgifrmgd48fak6ups84 0 9223 1392020 1390598 2026-09-30T03:42:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392020 wikitext text/x-wiki {{infobox country | native_name = संयुक्त अरब इमिरेट्स | conventional_long_name = الامارات العربية المتحدة Dawlat al-Imārāt al-‘Arabīyah al-Muttaḥidah | common_name = संयुक्त अरब इमिरेट्स | demonym = इमिराती | ethnic_groups = 34% [[अरब]]<br /> (19% [[इमिराती people|इमिराती]] र 15% अन्य [[अरब]]को),<br /> 8% [[इरानियन मान्छे|इरानियन]],<br /> 50% [[दक्षिण एसिया]]को, <br /> 8% अन्य (सम्मिलित [[दक्षिणी दुनिय|दक्षिणी]] र [[पूर्वी एसिया]]को) | image_flag = Flag of the United Arab Emirates.svg | image_coat = Coat of arms of the United Arab Emirates.svg | image_map = LocationUnitedArabEmirates.png | national_motto = دولة الإمارات العربية المتحدة <br />''Dawlat Al-Imārāt al-‘Arabīya al-Muttaḥida''{{spaces|2}}<small>([[अरबी भाषा|अरबी]])<br />""अल्लाह, देश, अध्यक्ष""</small> | national_anthem = ''ईशे बिलादे'' | official_languages = [[अरबी भाषा|अरबी]] | capital = [[अबु धाबी|आबू धाबी]] | latd = 22 | latm = 47 | latNS = N | longd = 54 | longm = 37 | longEW = E | largest_city = [[दुबई]] | regional_languages = [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], [[उर्दु भाषा|उर्दु]], [[हिन्दी]], र [[पर्शियन भाषा|पर्शियन]] | government_type = [[सङ्घीय राजशाही|सङ्घीय संवैधानिक राजशाही]] | leader_title1 = [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_title2 = [[संयुक्त अरब अमीरातको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | leader_name1 = [[मोहम्मद बिन जायद अल नाहयान]] | leader_name2 = [[मोहम्मद बिन रसिद अल मकतुम]] | leader_title3 = [[शाही राजकुमार|पहिलो शाही राजकुमार]] | leader_name3 = [[मोहम्मद बिन जाएद अल नाहयान]] | leader_title4 = [[शाही राजकुमार|दोसरो शाही राजकुमार]] | leader_name4 = [[हामदान बिन मोहमे बिन राशिद अल मकतूम]] | legislature = [[सङ्घीय राष्ट्रिय परिषद]] | area_rank = ११६औँ | area_magnitude = 1 E10 | area = ८३,६०० {{smallsup|१}} | areami² = ३२,२७८ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = नगण्य | population_estimate = ४,७९८,४९१ | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_estimate_rank = १२०औँ | population_census = २,९३८,००० | population_census_year = २००० | population_density = ६४ | population_densitymi² = १३९ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = १५० वां | GDP_PPP_year = २००८ | GDP_PPP = $१८४.९८४ बिलियन | GDP_PPP_rank = - | GDP_PPP_per_capita = $३८,८३० | GDP_PPP_per_capita_rank = १४औँ | sovereignty_type = [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको इतिहास|स्वतन्त्रता]] | established_event1 = [[संयुक्त अधिराज्य|युनाईडेट किंगडम]] बाट | established_date1 = २ डिसेम्बर, १९७१ | HDI = 0.890 <!--number only--> | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ३१औ | HDI_category = <span style="color:#090;">उच्च</span> | currency = [[संयुक्त अरब इमिरेट्स दिराम|यूएई दिरहम]] | currency_code = AED | country_code = UAE | time_zone = GMT +४ | utc_offset = +४ | time_zone_DST = आकलन छैन | utc_offset_DST = +४ | date_format = d/mm/yyyy ([[Common Era|CE]]) | drives_on = देब्रे | cctld = [[डटएइ]] | calling_code = +९७१ | Communication Companies = du<ref>http://www.du.ae</ref> | Local calling_code = आबू धाबी : 02 , दुबई : 04 , शारजा र अजमान : 06 , अल ऐन : 03 , फुजाइराह: 09 ,Umm al-Quwain र Ras al-Khaimah : 07 | iso3166code = एइ }} '''संयुक्त अरब इमिरेट्स''' पश्चिमी [[एसिया]]को अरबी प्रायद्विपको दक्षिणपूर्वमा अवस्थित राष्ट्र हो। यो अरब प्रायद्वीपको पूर्वी छेउमा अवस्थित छ र ओमान र साउदी अरेबियासँग सीमानाहरू साझा गर्दछ, जबकि कतार र इरानसँग [[पर्शियन खाडी|फारसको खाडी]]मा समुद्री सीमाहरू छन्। [[अबु धाबी]] राष्ट्रको राजधानी हो भने [[दुबई]] सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको सहर र एक [[वित्तीय केन्द्र|अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र]] हो। युनाइटेड अरब इमिरेट्स सात इमिरेट्स, [[अबु धाबी इमिरेट्स|अबु धाबी]] (राजधानी), [[अजमान इमिरेट्स|अजमान]], [[दुबई इमिरेट्स|दुबई]], फुजैराह, रस अल खैमाह, शारजाह र उम्म अल क्वाइन मिलेर बनेको एक वैकल्पिक राजतन्त्र हो।<ref>{{cite web|url=http://people.exeter.ac.uk/nsaa201/UAE%20Federal%20Boundaries.pdf|title=The Federal Boundaries of the United Arab Emirates}}</ref> प्रत्येक इमिरेट्स एक अमीर द्वारा शासित हुन्छ र अमिरहरू मिलेर सङ्घीय सर्वोच्च परिषद गठन गर्दछ। सङ्घीय सर्वोच्च परिषद्का सदस्यहरूले आफ्ना सदस्यहरूमध्येबाट अध्यक्ष र उपाध्यक्ष चयन गर्छन्। व्यवहारमा, अबु धाबीको अमिर [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]]को रूपमा कार्य गर्दछ जबकि दुबई को शासक उपराष्ट्रपति र प्रधानमन्त्री पनि हो।<ref name=":1">{{cite web |title=United Arab Emirates's Constitution of 1971 with Amendments through 2004 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/United_Arab_Emirates_2004.pdf |website=ConstituteProject.org |access-date=29 October 2017}}</ref> २०१३ मा, देशको जनसङ्ख्या ९२ लाख थियो, जसमध्ये १४ लाख अमिराती नागरिक र ७८ लाख प्रवासी थिए।<ref name="natur">Habboush, Mahmoud. (10 October 2013) [http://uk.reuters.com/article/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 Call to naturalise some expats stirs anxiety in the UAE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714171325/http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |date=2014-07-14 }} {{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2024-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714171325/http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |archive-date=2014-07-14}}. Uk.reuters.com. Retrieved 10 October 2015</ref><ref>{{cite web|url=http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses|title=Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses|publisher=migrationpolicy.org|access-date=12 February 2016|date=18 September 2013}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14703998|title=United Arab Emirates country profile|date=28 September 2016|work=BBC News|access-date=23 October 2016}}</ref> {{As of|2020}}, संयुक्त अरब इमिरेट्सको लगभग ९९ लाख को अनुमानित जनसङ्ख्या छ।<ref name="worldometers.info">{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/united-arab-emirates-population/|title=United Arab Emirates Population (2022) |website=www.worldometers.info}}</ref> अहिले युएई रहेको क्षेत्रमा १ लाख २५हजार वर्ष देखि बसोबास रहेको थियो। यो मेसोपोटामिया, पर्सिया, र भारत सहितका कयौँ सभ्यताहरूको व्यापारिक नाका थियो।<ref name="auto">{{cite web|last=thedigitalphilatelist|date=8 January 2021|title=United Arab Emirates|url=https://thedigitalphilatelist.com/united-arab-emirates/|access-date=8 July 2021|website=The Digital Philatelist|language=en-AU}}</ref> स्लाम आधिकारिक धर्म र [[अरबी भाषा|अरबी]] आधिकारिक भाषा हो। युएईको तेल भण्डार विश्व को छैटौँ तथा [[प्राकृतिक ग्याँस|प्राकृतिक ग्यास]]को भाण्डार सातौँ ठुलो हो।<ref name="EIA">{{cite web |url=https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=00000000000000000000000000000000002&c=vvvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-1-AFG-TBPD.A&vo=0&v=H&start=2014&end=2016 |title=Production of Crude Oil including Lease Condensate 2016|publisher=U.S. [[Energy Information Administration]]|format=CVS download |access-date=27 May 2017}}</ref><ref>U.S. Energy Information Administration, [http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=57&aid=6 International Energy Statistics], accessed 17 January 2019.</ref> अबु धाबीका शासक तथा देशका प्रथम राष्ट्रपति [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान|जायद बिन सुल्तान]]ले तेलको आम्दानीलाई स्वास्थ्य, शिक्षा, र पूर्वाधारमा लगानी गरेर अमिरातको विकासको सुरुवात गरे। <ref name="bbc.co.uk">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703998|title=United Arab Emirates profile|work=BBC News|date=14 November 2012}}</ref> खाडी सहयोग परिषदको सदस्यहरू मध्ये युएईको अर्थतन्त्र सबैभन्दा विविध छ।<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/datamapper/index.php|title=IMF Data Mapper|publisher=Imf.org|access-date=12 February 2016}}</ref> २१औँ शताब्दीमा, यो देश तेल र ग्यासमा कम निर्भर बनेको छ र आर्थिक रूपमा पर्यटन र व्यापारमा केन्द्रित हुँदै छ। सरकारले कुनै आयकर लिदैन, यद्यपि त्यहाँ व्यापार कर र २०१८ मा ५% [[मूल्य अभिवृद्धि कर|मूल्य अभिबृद्धी कर]] सुरुवात गरिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://gulfnews.com/business/economy/vat/new-era-in-uae-as-vat-takes-effect-1.2149627|title=New era in UAE as VAT takes effect|first=Babu Das |last=Augustine|date=1 January 2018|work=GulfNews|access-date=12 July 2018}}</ref> युएईलाई मध्यम शक्ति मानिन्छ। यो [[संयुक्त राष्ट्र]], [[अरब लिग]], अर्गनाइजेसन अफ ईस्लामिक को-अपरेसन, [[ओपेक]], [[असंलग्न अभियान|असंलग्न आन्दोलन]], [[खाडी सहयोग परिषद]] (GCC) र [[ब्रिक्स]] सदस्य हो। ===ब्रिटिस काल र तेलको खोज=== १९औँ शताब्दी र २०औँ शताब्दीको सुरुवातमा, मोती उद्योग मौलायो। यसले फारसको खाडी आसपासको मानिसलाई आम्दानी र रोजगार दियो। १९१४-१९१८ सम्म चलेको [[पहिलो विश्वयुद्ध|पहिलो विश्व युद्ध]]बाट यस उद्योग नराम्रोसँग प्रभावित भयो नै १९२० दशको को उत्तरार्ध र १९३० दशकको सुरुवातको [[महामन्दी]]ले यस उद्योगलाई पुरै सफाया गर्यो। यस उद्योगमा जे-जति बाँकी थिए, त्यसलाइ पनि दोस्रो विश्वयुद्ध पछिको परिस्थितिले धारासायी बनायो। भर्खरै स्वतन्त्र भएको [[भारत सरकार]]ले अरबबाट आयात हुने मोतीमा भारी कर लगायो। मोती उद्योग धारासायी हुँदा यहाँका राज्य (Trucial States)हरूमा भयंकर आर्थिक सङ्कट लाग्यो।<ref>{{cite web |url=http://www.uaeinteract.com/history/trad/trd08.asp |title=UAE History & Traditions: Pearls & pearling |work=UAEinteract |access-date=12 February 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206103534/http://www.uaeinteract.com/history/trad/trd08.asp |archive-date=6 February 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206103534/http://www.uaeinteract.com/history/trad/trd08.asp |date=6 February 2016 }}</ref> १९२२ मा, ब्रिटिस सरकारले अरबका राज्य (Trucial State) का शासकहरूसँग ब्रिटिस सरकारको सहमति बिना विदेशी कम्पनीसँग कुनै सम्झौता नगर्ने सुनिश्चितता गरेको थियो। पर्सिया मा (१९०८) र मेसोपोटामिया मा(१९२७ मा) तेलको खोज भएपछि, तेल जस्ता प्राकृतिक स्रोतको खोज हुने सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै, ब्रिटिस नेतृत्वको इराक पेट्रोलियम कम्पनी (IPC)ले यस क्षेत्रमा आफ्नो रुचि देखायो। एङ्लो-पर्सियन अयल कम्पनी (APOC, जुन पछि ब्रिटिस पेट्रोलियम, BP बन्यो)सँग IPC को २३.७५% सेयर थियो। १९३५ बाट, स्थानीय शासकले तेलको खोज गर्न छुट दिए।<ref>{{Cite book|title = From Pearls to Oil|last = Heard|first = David|work= Motivate|year = 2013|isbn = 978-1860633119|location = UAE|pages = 41–42}}</ref> APOCलाई एकलौटी ढङ्गले अगाडि बढ्न रोक लगाइएको थियो किनकी यो IPC को तर्फबाट सञ्चालित हुनपर्थ्यो। मोती उद्योग धारासायी भएपछि गरिबी प्रभावित यस अरबी राज्य र PCL बीच कयौँ सम्झौता भए। पहिलो बोर ड्रिल अबु धाबीमा १९५० मा रास साद्र मा गरियो। {{convert|13000|ft|m|abbr=off|adj=mid|-deep}} यो १ वर्षमा ड्रिल भयो र त्यस समयको १ मिलियन पाउन्ड खर्च भयो तर तेल भेटिएन। [[चित्र:Mid-20th century Dubai.JPG|thumb|left|Dubai in 1950; the area in this photo shows [[Bur Dubai]] in the foreground (centered on Al-Fahidi Fort); [[Deira, Dubai|Deira]] in middle-right on the other side of the creek; and [[Al Shindagha]] (left) and [[Al Ras, Dubai|Al Ras]] (right) in the background across the creek again from Deira]] ब्रिटिसले इमारातहरूमा साना बिकासको लागि बिकास अफिस स्थापना गरेको थियो। सात इमारातका शेखहरूले आफ्ना बीचको मामिला समन्वय गर्नको लागि एक परिषद् बनाए। १९५२ मा उनीहरूले ट्रुसियल स्टेट्स काउन्सिल बनाए,<ref>{{cite web|url=http://nasibbitar.net/adi_sr/DocumentsArticle4.jpg|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803020019/http://nasibbitar.net/adi_sr/DocumentsArticle4.jpg|archive-date=3 August 2008|title=Al Khaleej News Paper}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803020019/http://nasibbitar.net/adi_sr/DocumentsArticle4.jpg |date=3 August 2008 }}</ref> र दुबईका शेख रासिद बिन सईद्का कानुनी सल्लाहकार परिषदको महासचिव र कानुनी सल्लाहकार नियुक्त भए। संयुक्त अरब इमिरेट्स को निर्माण पछि यो परिषद खारेज भयो।<ref>{{cite web|url=https://www.fotw.info/flags/ae_tsc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429011257/https://www.fotw.info/flags/ae_tsc.html |archive-date=29 April 2011 |title=Trucial States Council until 1971 (United Arab Emirates) |publisher=Flags of the World |url-status=live }}</ref> समाजको फिरन्ते स्वभाव र इमरातहरू बीच स्पष्ट सीमाना नहुँदा विवाद अक्सर भैरहन्थ्यो। यी विवादहरू सल्लाह वा बिरलै रुपमा बलबाट समाधान हुन्थ्यो। "ट्रुसियल ओमान स्काउट"ब्रिटिसके शान्ती सुव्यवस्था कायम गर्न प्रयोग गर्ने सानो सैन्य बल थियो। PDTCले विवादित क्षेत्र भन्दा बाहेकको स्थानमा तटमा खोजी जारी राख्यो र अन्य पाँच बोर होल ड्रिल गर्यो। तर ती पनि तेल भेटिएन। यद्यपि २७ अक्टोबर १९६० मा, कम्पनीले तरिफ नजिकै को तटमा तेल पत्ता लगायो।<ref>{{Cite book|title = From Pearls to Oil|last = Heard|first = David|work= Motivate|year = 2013|isbn = 978-1860633119|location = UAE|pages = 413–416}}</ref> १९६२ मा, PDTC अबु धाबी पेट्रोलियम कम्पनी बन्यो। तेलको आम्दानी बढ्दै गएपछि अबु धाबीका शासक [[जायद बिन सुल्तान अल नाहयान]]ले ठुलो स्कुल, हाउजिङ, अस्पताल र सडक निर्माण कार्यक्रम सुरु गरे। जब दुबईको तेल निर्यात १९६९ मा सुरु भयो, शेख [[रसिद बिन सैइद अल मख्तुम]] सीमित भन्डार विविध क्षेत्रमा लगानी गर्न सक्षम भयो जसले आधुनिक दुबईलाई वैश्विक सहर बनायो।<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703998|title=Middle East &#124; Country profile: United Arab Emirates|work=BBC News|date=11 March 2009}}</ref> ===स्वतन्त्रता === [[चित्र:Flag-hoisting at the Union Declaration.jpg|thumb|left|२ डिसेम्बर १९७१ मा अमारातका शासकहरू द्वारा युनियन हाउस, दुबईमा संयुक्त अरब इमिरेट्सको झाण्डोत्तलन]] १९६६सम्म, यो स्पष्ट भयो कि बेलायती सरकारले अहिलेको संयुक्त अरब इमिरेट्सको क्षेत्रमा प्रशासन सञ्चालन र संरक्षण गर्न सक्ने छैन। बेलायती सांसदहरूले शेखशाहीको रक्षा गर्न ब्रिटिस शाही नौसेनाको तयारीबारे बहस गरे। रक्षा राज्य सचिव डेनिस हेलीले बेलायती सशस्त्र बलहरू गम्भीर रूपमा बढाइएको र केही सन्दर्भमा शेखशाहीको रक्षा गर्न खतरनाक रूपमा कम सुसज्जित भएको रिपोर्ट गरे। २४ जनवरी १९६८ मा, [[संयुक्त अधिराज्यको प्रधानमन्त्री|बेलायती प्रधानमन्त्री]] ह्यारोल्ड विल्सनले सरकारको "ब्रिटिस संरक्षणमा बहराइन र कतारसँग मिलेर सात ट्रुसियल शेखडोमहरूसँगको सन्धि सम्बन्ध अन्त्य गर्ने" निर्णयको घोषणा गरे, मार्च १९७१ मा प्रधानमन्त्री एडवर्ड हेथले पुन: पुष्टि गरे। घोषणाको केही दिन पछि, अबु धाबीका शासक शेख जायद बिन सुल्तान अल नाह्यानले जोखिमको डरले बेलायती सशस्त्र सेनाहरूलाई इमिरेट्समा राख्ने सम्पूर्ण खर्च व्यहोर्ने प्रस्ताव गरेर सुरक्षा सन्धिहरूको सम्मान गर्न बेलायतीहरूलाई मनाउने प्रयास गरे। ब्रिटिसलेबर सरकारले प्रस्ताव अस्वीकार गर्यो।<ref>{{cite web|author=Gornall, Jonathan |date=2 December 2011 |url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/sun-sets-on-british-empire-as-uae-raises-its-flag#page5 |title=Sun sets on British Empire as UAE raises its flag |work=The National|location=Abu Dhabi}}</ref>लेबर सांसद गोरोन्वी रोबर्ट्सले शेख जायदलाई बेलायती फिर्ताको खबरको बारेमा जानकारी दिएपछि, [[फारसको खाडी]]का नौ शेखशाहीहरूले अरब इमिरेट्सको एक सङ्घ गठन गर्ने प्रयास गरे, तर १९७१ को मध्यमा उनीहरूले बेलायती सन्धिको म्याद त्यो वर्षको डिसेम्बरमा अन्त्य हुने अवस्थाको बाबजुद पनि युनियनका सर्तहरूमा सहमत हुन सकेनन्।<ref>{{cite web |url=http://guide.theemiratesnetwork.com/basics/history_of_the_emirates.php |title=History the United Arab Emirates (UAE)&nbsp;– TEN Guide |work=Guide.theemiratesnetwork.com |date=11 February 1972 |access-date=23 June 2009 |archive-date=8 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090608021436/http://guide.theemiratesnetwork.com/basics/history_of_the_emirates.php |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090608021436/http://guide.theemiratesnetwork.com/basics/history_of_the_emirates.php |date=8 June 2009 }}</ref> पहिले प्रस्तावित अरब इमिरेट्स सङ्घको हिस्सा बन्न इच्छा गरेको बहराइन १९७१ अगस्ट र कतार १९७१ सेप्टेम्बरमा स्वतन्त्र भयो। जब ब्रिटिस-शेखशाही सन्धि १ डिसेम्बर १९७१ मा समाप्त भयो, दुबै इमिरेट्स पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र भए।<ref>{{cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-1021.html |title=Bahrain&nbsp;– Independence |publisher=Country-data.com }}</ref> २ डिसेम्बर १९७१ मा, दुबई गेस्टहाउस (अहिले युनियन हाउस भनेर चिनिन्छ) मा छ वटा इमिरेट्स (अबु धाबी, अजमान, दुबई, फुजैराह, शारजाह र उम्म अल क्वाइन) [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको स्थापना|संयुक्त अरब इमिरेट्स भनिने युनियन बनाउन]] सहमत भए। रस अल-खैमाह १० जनवरी १९७२ मा, पछि सम्मिलित भयो।<ref>{{cite book|author=Smith, Simon C. |title=Britain's Revival and Fall in the Gulf: Kuwait, Bahrain, Qatar, and the Trucial States, 1950–71|url=https://books.google.com/books?id=w_qCeBV9IW0C&pg=PA64|year=2004|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-33192-0|page=64}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O209-TrucialOmanorTrucialStats.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119060814/http://www.encyclopedia.com/doc/1O209-TrucialOmanorTrucialStats.html|archive-date=19 November 2011 |title=Trucial Oman or Trucial States&nbsp;– Origin of Trucial Oman or Trucial States &#124; Encyclopedia.com: Oxford Dictionary of World Place Names |encyclopedia=Encyclopedia.com }}</ref> फेब्रुअरी 1972 मा, सङ्घीय राष्ट्रिय परिषद (FNC) सिर्जना गरिएको थियो; यो सात शासकहरूले नियुक्त गरेको ४० सदस्यीय सल्लाहकार निकाय थियो। यूएई ६ डिसेम्बर १९७१ मा [[अरब लिग]] र ९ डिसेम्बर मा संयुक्त राष्ट्र मा प्रवेश गर्यो।<ref>{{Cite book|title=Now the Dust Has Settled|last=De Butts|first=Freddie|publisher=Tabb House|year=1995|isbn=978-1873951132|page=228}}</ref> मे १९८१ मा युएई [[खाडी सहयोग परिषद्]] (GCC)को संस्थापक सदस्य बनेको थियो, अबु धाबीले पहिलो GCC शिखर सम्मेलनको आयोजना गरेको थियो। अबु धाबीका १९ वर्षीय एक अमिराती, अब्दुल्लाह मोहम्मद अल माइनाह,ले १९७१ मा युएईको झन्डा डिजाइन गरे। झन्डाको चार रङ रातो, हरियो, सेतो र कालो छ जसले अरब राष्ट्रको एकताको प्रतिनिधित्व गर्छ। यसलाई २ डिसेम्बर १९७१ मा अङ्गिकार गरियो। अल माइनाहले चिलीको को लागि युएईको राजदुत भएर काम गरे र वर्तमान उनी चेक गणतन्त्रको लागि राजदुत छन्।<ref>{{cite news|url=http://www.cgbc.cz/news/international-relations-abdullah-mohamed-al-maainah|title=International Relations Abdullah Mohamed Al Maainah|publisher=Czech Gulf Business Council|date=12 March 2018|access-date=25 March 2019|archive-date=25 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325192134/http://www.cgbc.cz/news/international-relations-abdullah-mohamed-al-maainah|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325192134/http://www.cgbc.cz/news/international-relations-abdullah-mohamed-al-maainah |date=25 March 2019 }}</ref> ==सरकार र राजनीति == ===सरकार=== संयुक्त अरब इमिरेट्स सात वटा वंशीय शेखशाहीबाट बनेको सङ्घीय संबैधानिक राजतन्त्र हो। यसमा [[अबु धाबी इमिरेट्स|अबु धाबी]], अजमान, [[दुबई इमिरेट्स|दुबई]], फुजैराह, सारजहा, रास अल खैमाह, उम अल- कुवान का सत्तासीन शेखहरूबाट बन्ने सङ्घीय सर्वोच्च परिषदले शासन गर्छ। राष्ट्रिय सरकारलाई नदिइएको दायित्व अमिरातसँग हुन्छ।<ref>{{cite web|url=http://www.uaeinteract.com/government/political_system.asp#B|title=UAE Government: Political system|work=UAEinteract|access-date=12 February 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213062650/http://www.uaeinteract.com/government/political_system.asp#B|archive-date=13 February 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213062650/http://www.uaeinteract.com/government/political_system.asp#B |date=13 February 2016 }}</ref> प्रत्येक अमिरातको निश्चित आम्दानीको हिस्साबाट युएईको केन्द्रीय बजेट बिनियोजन हुन्छ।<ref>{{cite web|url=http://www.uaeinteract.com/government/political_system.asp|title=UAE Government: Political system|work=UAEinteract|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213062650/http://www.uaeinteract.com/government/political_system.asp|archive-date=13 February 2016|access-date=12 February 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213062650/http://www.uaeinteract.com/government/political_system.asp |date=13 February 2016 }}</ref> संयुक्त अरब इमिरेट्सले प्रत्येक अमिरातको शासकलाई उल्लेख गर्न [[आमिर]] को सट्टा सेख उपाधिको प्रयोग गर्छ। अरबी जातीय समाजको संस्कृतिमा शेखशाही शैलीको नेतृत्वको कारण यो उपाधीको प्रयोग भएको हो। शेख शब्दले नेता, जेठ, वा जातीय मुखियालाई जनाउँछ जसले आफ्ना अनुयायीहरूसँग निर्णय लिने काममा भाग लिन्छ। सङ्घीय सर्वोच्च परिषदले राष्ट्रपति र उप-राष्ट्रपतिको निर्वाचित हुन्छ। सामान्यतया, [[अबु धाबी इमिरेट्स|अबु धाबी]]को शेख [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] र दुबईका शेख [[संयुक्त अरब इमिरेट्सका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|प्रधानमन्त्री]] हुन्छन्। प्रधानमन्त्री उप-राष्ट्रपतिको रूपमा काम गर्छ। [[शेख]] [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान|जायद बिन सुल्तान अल नाहयान]] युएईका संस्थापक हुन् र उनलाई सात [[अमिरात]]लाई एक देशमा एकीकरण गर्ने श्रेय दिइन्छ। उनी देशको निर्माण भए देखी २००४ नोबेम्बर २ मा उनको मृत्यु सम्म युएईका प्रथम राष्ट्रपति थिए। अर्को दिन सङ्घीय सर्वोच्च परिषदले उनका छोरा [[मोहम्मद बिन जायद अल नाहयान|शेख खलिफा बिन जायद अल नाहयान]]लाई उनको पदमा निर्वाचित गर्यो।<ref>{{cite web|url=http://www.arabruleoflaw.org/countryprofiles/uae.html|title=UAE|publisher=Arabruleoflaw.org|access-date=12 February 2016|archive-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503194032/http://www.arabruleoflaw.org/countryprofiles/uae.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503194032/http://www.arabruleoflaw.org/countryprofiles/uae.html |date=3 May 2019 }}</ref> सङ्घिय सरकारको प्रमुख तीन अङ्ग छन्: *[[व्यवस्थापिका|बिधानपालिका]]: एक सदनात्मक सङ्घीय सर्वोच्च परिषद र सल्लाहकार सङ्घीय राष्ट्रिय परिषद (FNC). *[[कार्यपालिका]]: [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] (सेनाका [[कमान्डर-इन-चिफ|कमान्डर इन्चिफ]]), [[संयुक्त अरब इमिरेट्सका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|प्रधानमन्त्री]] र मन्त्रीपरिषद *[[न्यायपालिका]]: सर्वोच्च अदालत र तल्ला अदालत UAE e-Government युएई सङ्घीय सरकारको विद्युतीय स्वरूपको विस्तार हो।<ref>{{cite web|url=http://government.ae/en/web/guest/service-channels|title=Service Channels – The UAE Government Official Portal|author=UAE federal eGovernment|access-date=8 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827092351/http://government.ae/en/web/guest/service-channels|archive-date=27 August 2014}}</ref> युएईको मन्त्रिपरिषद ({{lang-ar|مجلس الوزراء}}) सरकारको मुख्य कार्यकारी अङ्ग हो जसको अध्यक्षता [[संयुक्त अरब इमिरेट्सका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|प्रधानमन्त्री]]ले गर्छन्। सङ्घीय सर्वोच्च परिषदले प्रधानमन्त्रीको नियुक्ति गर्छ र प्रधानमन्त्रीले मन्त्रीको नियुक्ति गर्छ। मन्त्रीपरिषदमा २२ सदस्य रहन्छ र संविधान र सङ्घीय कानुन अनुसार सङ्घको आन्तरिक तथा विदेश मामिला सञ्चालन गर्छ।<ref>{{cite web|url=https://www.uaecabinet.ae/source/PMO%20Moca%20Manual%202010.pdf|title=دليل أعمال نظام مجلس الوزراء|publisher=United Arab Emirates Cabinet|date=January 2010}}</ref> २०१९ डिसेम्बरमा,<ref>{{cite web |title=Monthly ranking of women in national parliaments |url=https://data.ipu.org/women-ranking?month=12&year=2019 |website=ipu.org |publisher=Inter-Parliamentary Union |access-date=19 February 2022 |location=Switzerland |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219203648/https://data.ipu.org/women-ranking?month=12&year=2019 |archive-date=19 February 2022 }}</ref> आफ्नो तल्लो सदनमा ५०% महिला सहित युएई राष्ट्रिय व्यवस्थापिकामा लैङ्गिक समानता हासिल गर्ने एक मात्र अरब मुलुक, र विश्वको पाँच मध्ये एक देश बन्यो।<ref>{{cite web |title=Monthly ranking of women in national parliaments |url=https://data.ipu.org/women-ranking?month=1&year=2022 |website=ipu.org |publisher=Inter-Parliamentary Union |access-date=19 February 2022 |location=Switzerland |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219025029/https://data.ipu.org/women-ranking?month=1&year=2022 |archive-date=19 February 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=Proportion of women parliamentarians worldwide reaches 'all-time high' |url=https://news.un.org/en/story/2021/03/1086582 |website=UN.org |publisher=United Nations |access-date=19 February 2022 |date=5 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219210314/https://news.un.org/en/story/2021/03/1086582 |archive-date=19 February 2022 }}</ref> युएई सहिष्णुता मन्त्रालय (Ministry of Tolerance),<ref>{{cite news|url=http://wam.ae/en/details/1395302752575|title=UAE's tolerance model has 'potential to become a global movement for good': Sheikh Nahyan|publisher=Emirates News Agency|date=4 February 2019}}</ref> खुसियाली मन्त्रालय (Ministry of Happiness), <ref>{{cite magazine|url=http://fortune.com/2016/02/10/uae-minister-happiness/|title=This Country Just Appointed a Minister Of Happiness|magazine=Fortune.com|date=10 February 2016}}</ref> र [[कृत्रिम बौद्धिकता|कृत्रिम बौद्धिकता मन्त्रालय]] ( Ministry of Artificial Intelligence)<ref>{{cite web|url=https://futurism.com/uae-minister-artificial-intelligence|title=An Inside Look at the First Nation With a State Minister for Artificial Intelligence|publisher=Futurism.com|date=11 December 2017}}</ref> भएको विश्वको एक मात्र देश हो। .<ref>{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/ministry-of-possibilities|title=Ministry of Possibilities|publisher=U.AE|date=24 September 2019|access-date=30 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208032123/https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/ministry-of-possibilities|archive-date=8 December 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uaecabinet.ae/en/details/news/mohammed-bin-rashid-launches-ministry-of-possibilities-to-develop-radical-solutions-for-governments-key-challenges|title=Mohammed bin Rashid Launches 'Ministry of Possibilities' to Develop Radical Solutions for Government's Key Challenges|publisher=UAE Cabinet|date=2020|access-date=2022-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727143056/https://uaecabinet.ae/en/details/news/mohammed-bin-rashid-launches-ministry-of-possibilities-to-develop-radical-solutions-for-governments-key-challenges|archive-date=2021-07-27}}</ref> युएईमा राष्ट्रिय युवा परिषद पनि छ, जसबाट क्याबिनेटमा युवा मन्त्रालयको प्रतिनिधित्व गर्छ।<ref>{{cite web|title = Women shining in new UAE Cabinet – Khaleej Times|url = http://www.khaleejtimes.com/nation/government/shaikh-mohammed-to-announce-new-cabinet-today|website = www.khaleejtimes.com|access-date = 11 February 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20230920224332/https://www.khaleejtimes.com/nation/government/shaikh-mohammed-to-announce-new-cabinet-today|archive-date = 20 September 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uaecabinet.ae/en/details/news/why-ministers-for-happiness-tolerance-youth-and-the-future|title=Why Ministries for Happiness, Tolerance, Youth and the Future?|publisher=United Arab Emirates Cabinet|access-date=2022-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411010145/https://uaecabinet.ae/en/details/news/why-ministers-for-happiness-tolerance-youth-and-the-future|archive-date=2019-04-11}}</ref> सङ्घीय राष्ट्रिय परिषद युएईको व्यवस्थापिका हो। प्रत्येक ४ वर्षमा देशव्यापी निर्वाचन हुन्छ।  सङ्घीय राष्ट्रिय परिषदमा सबै अमिरातबाट गरी ४० सदस्य हुन्छन्। प्रत्येक अमिरातलाई निश्चित हिस्सा तोकिएको हुन्छ। यी मध्ये आधा सदस्य सम्बन्धित अमिरातको शासकबाट नियुक्त हुन्छन्, र अर्को आधा निर्वाचित हुन्छन्। कानुन अनुसार, परिषद सदस्य महिला र पुरुष बराबर हुन्छन्। परिषदलाई मुख्यत सल्लाहकारको भूमिकामा सीमित गरिएको छ।<ref>{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/the-federal-national-council-|title=The Federal National Council|publisher=U.AE|date=3 February 2020|access-date=30 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922121108/https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/the-federal-national-council-|archive-date=22 September 2023}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.government.ae/gov/en/gov/federal/politics.jsp |archive-url=https://web.archive.org/web/20051027123241/http://www.government.ae/gov/en/gov/federal/politics.jsp |url-status=dead |archive-date=27 October 2005 |title=UAE Federal e-Government Portal |publisher=Government.ae }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027123241/http://www.government.ae/gov/en/gov/federal/politics.jsp |date=27 October 2005 }}</ref><ref>[https://www.thenational.ae/uae/government/sheikh-khalifa-uae-s-federal-national-council-to-be-50-per-cent-women-1.800357 Sheikh Khalifa: UAE's Federal National Council to be 50 per cent women] The National, 8 December 2018</ref> ===विदेश सम्बन्ध === [[चित्र:President Trump and The First Lady Participate in an Abraham Accords Signing Ceremony (50346677397).jpg|thumb|Emirati Minister of Foreign Affairs [[Abdullah bin Zayed Al Nahyan]] (furthest right) at the signing of the [[Abraham Accords]].]] अधिकांश देश तथा संयुक्त राष्ट्र सदस्यहरूसँग युएईको फराकिलो कुटनैतिक तथा व्यापारिक सम्बन्ध रहेको छ। यसले [[ओपेक]]मा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ र [[खाडी सहयोग परिषद्|खाडी सहयोग परिषद]]को एक संस्थापक सदस्य हो। युएई [[संयुक्त राष्ट्र]] र यस्का कयौँ [[संयुक्त राष्ट्रसङ्घका विशिष्टीकृत संस्थाहरू|विशेषज्ञ एजेन्सी]]हरू( (ICAO, ILO, UPU, WHO, WIPO),को एक सदस्य हो। साथै [[विश्व बैङ्क|विश्व बैङ्क]], [[अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष]], [[अरब लिग]], अर्गनाइजेसन अफ ईस्लामिक को-अपरेसन , र असंलग्न आन्दोलनको सदस्य पनि हो। यो Organisation Internationale de la Francophonie मा पर्यवेक्षक पनि हो। धेरै देशहरूको कुटनैतिक नियोग राजधानी [[अबु धाबी]]मा छ र धेरै कन्सुलेट युएईको सबैभन्दा ठुलो सहर दुबईमा छ। युएईको विदेश सम्बन्ध [[अरब जगत्|अरब जगत]]को पहिचान र सम्बन्धबाट अभिप्रेरित छ। <ref>{{cite web|url=https://www.sciencespo.fr/kuwait-program/wp-content/uploads/2021/02/Shahrour-Karam-The-evolution-of-Emirati-foreign-policy-1971-2020.pdf|title=The evolution of Emirati foreign policy (1971–2020): The unexpected rise of a small state with boundless ambitions|publisher=SciencesPo|date=2020}}</ref> संयुक्त अरब इमिरेट्सको [[बहराइन]],<ref>{{cite news|url=https://saudigazette.com.sa/article/609429/World/Mena/King-Hamad-hails-strong-Bahrain-UAE-ties-in-meeting-with-Abu-Dhabi-crown-prince|title=King Hamad hails strong Bahrain-UAE ties in meeting with Abu Dhabi crown prince |publisher=Saudi Gazette|date=3 August 2021}}</ref> [[चीन]]<ref>{{cite news |title=Strong bilateral relations serve the strategic interests of both China and the UAE |url=https://www.thenational.ae/opinion/comment/strong-bilateral-relations-serve-the-strategic-interests-of-both-china-and-the-uae-1.749584 |work=The National }}</ref> [[इजिप्ट|मिश्र]] (Egypt),<ref>{{cite web |url=http://www.sis.gov.eg/En/Politics/Foreign/EArab/U.A.E/040306030000000002.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090109153827/http://www.sis.gov.eg/En/Politics/Foreign/EArab/U.A.E/040306030000000002.htm |archive-date=9 January 2009 |title=Egypt and U.A.E. Relations |work=Egypt State Information Service Sis.gov.eg }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109153827/http://www.sis.gov.eg/En/Politics/Foreign/EArab/U.A.E/040306030000000002.htm |date=9 January 2009 }}</ref> [[फ्रान्स]],<ref>{{cite web|url=https://www.thenationalnews.com/uae/france-strengthens-its-bond-with-uae-1.543500|title=France strengthens its bond with UAE|publisher=The National|date=19 December 2008}}</ref> [[भारत]],<ref>{{cite web|url=https://www.mei.edu/publications/india-uae-relations-poised-climb-new-heights|title=India-UAE Relations: Poised to Climb to New Heights |publisher=Middle East Institute|date=23 March 2021}}</ref> [[जोर्डन]],<ref>{{cite web|url=https://www.jordantimes.com/news/local/jordan-uae-ties-%E2%80%98strong-guarantor%E2%80%99-security-peace-%E2%80%94-ambassador|title=Jordan-UAE ties a 'strong guarantor' for security, peace — ambassador|publisher=The Jordan Times|date=12 April 2021}}</ref> [[पाकिस्तान]],<ref>{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2276704/uae-fm-terms-ties-with-pakistan-unique-case-in-arab-asian-relations|title=UAE FM terms ties with Pakistan "unique case in Arab-Asian relations"|publisher=Tribune|date=20 December 2020}}</ref> [[रुस|रसिया]],<ref>{{cite web|url=https://responsiblestatecraft.org/2020/01/24/why-the-relationship-between-russia-and-the-united-arab-emirates-is-strengthening/|title=Why the Relationship Between Russia and the United Arab Emirates is Strengthening |publisher=Responsible Statecraft|date=24 January 2020}}</ref> [[साउदी अरब]]<ref>{{cite news|url=https://www.newyorker.com/magazine/2018/04/09/a-saudi-princes-quest-to-remake-the-middle-east|title=A Saudi Prince's Quest to Remake the Middle East|author=The New Yorker|date=2 April 2018}}</ref> र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]<ref>{{cite web|url=https://www.arabianbusiness.com/politics-economics/463351-us-states-playing-critical-role-in-widening-uae-bilateral-ties|title=US states play 'critical' role in widening bilateral ties with the UAE|publisher=Arabian Business|date=16 May 2021}}</ref>सँग बलियो सम्बन्ध छ। १९७१ मा युएईबाट ब्रिटेन निस्किएर र एक राज्यको रूपमा युएईको निर्माण पछि, युएई र इरान बीच पर्सियन खाडीमा रहेको तीन टापु अबु मुसस, ग्रेटर तुन्ब, रलेसर तुन्ब, को विषयमा विवाद भयो। युएईले यो विषयलाई अन्तर्राष्ट्रिय अदालतमा ल्याउने प्रयास गर्यो, तर इरानले यो धारणालाई खारेज गर्यो।<ref>{{cite web |url=http://www.hiik.de/konfliktbarometer/pdf/Konfliktbarometer_2001.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080229133058/http://www.hiik.de/konfliktbarometer/pdf/Konfliktbarometer_2001.pdf |archive-date=29 February 2008 |title=Konfliktbarometer 2001 |url-status=dead |access-date=1 June 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312203033/https://web.archive.org/web/20080229133058/http://www.hiik.de/konfliktbarometer/pdf/Konfliktbarometer_2001.pdf |date=12 March 2007 }}. Heidelberger Institut für Internationale Konfliktforschung</ref> १९७१ मा निर्माण हुँदा पकिस्तान युएईलाई औपचारिक मान्यता दिने पहिलो देश थियो।<ref>{{cite web |url=http://pakobserver.net/200811/26/Editorial01.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626001001/http://pakobserver.net/200811/26/Editorial01.asp |archive-date=26 June 2009 |title=Relations with UAE get wider, deeper |work=Pakistan Observer |date=26 November 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626001001/http://pakobserver.net/200811/26/Editorial01.asp |date=26 June 2009 }}</ref> युएई सहित कयौँ मध्य पूर्वी र अफ्रिकी देशहरूले २०१७ जुनमा कतारलाई आतंकवाद प्रायोजनको आरोपमा [[कतारको कूटनीतिक सङ्कट|कतारसँग कुटनैतिक सम्बन्ध तोडेका थिए]], परिणामस्वरूप [[कतारको कूटनीतिक सङ्कट|कतार कुटनैतिक सङ्कट]] सुरु भयो। सम्बन्ध २०२१ जनवरीमा पुनर्स्थापित भयो।<ref>{{cite web|title=UAE to restore Qatar trade and travel links 'within a week' after row ends|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-55579014|publisher=BBC|date=7 January 2021}}</ref> युएईले २०२० अगस्टमा इजरायललाई मान्यता दियो। दुई देश बीच ऐतिहासिक इजरायल-संयुक्त अरब इमिरेट्स शान्ति सम्झौता भयो र सम्बन्ध सामान्यीकरण तर्फ बढ्यो।<ref>{{Cite news|date=13 August 2020|title=Israel and UAE strike historic deal|language=en-GB|work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53770859|access-date=13 August 2020}}</ref><ref>{{Cite news|date=13 August 2020|title=With President Trump's help, Israel and the United Arab Emirates reach historic deal to normalize relations |language=en| work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-emirates-trump-idUSKCN25926W |access-date=13 August 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Staff |first1=Toi |title=Full text of the Abraham Accords signed by Israel, the UAE and Bahrain |url=https://www.timesofisrael.com/full-text-of-the-abraham-accords-signed-by-israel-the-uae-and-bahrain/ |access-date=10 October 2020 |publisher=The Times of Israel |date=16 September 2020}}</ref> ===सैन्य=== [[चित्र:F-16e block60.jpg|thumb|left|[[United Arab Emirates Air Force]] F-16 Block 60 "[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants#F-16E/F Block 60|Desert Falcon]]", taking off from the [[Lockheed Martin]] plant in [[Fort Worth, Texas]].]] संयुक्त अरब इमिरेट्सको सैन्य बलको निर्माण १९७१ मा ऐतिहासिक "ट्रुसियल ओमान स्काउट",जुन पूर्वी अरेबियामा शान्ती सुव्यवस्था कायम गर्ने प्रतीक थियो र जसको कमान्ड ब्रिटिस अधिकारीले गर्थे, बाट भएको थियो। सुरुमा सानो सङ्ख्यामा भएपनि, युएई ससस्त्र बल ठुलो हुँदै गएको छ। युएई सेना अत्याधुनिक हतियारले सुसज्जित छ। यसले पश्चिमी सैन्य अग्रणी देशहरू, मुख्यतः फ्रान्स, संयुक्त राज्य र संय्क्त अधिराज्यबाट हतियार खरुद गर्छ। अधिकांश अधिकारीहरू बेलायतको "रोयल मिलिटरी एकेडेमी" र अन्य अमेरिकाको "युनाइटेड स्टेट्स मिलिटरी एकेडेमी" , अस्ट्रेलियाको "रोयल मिलिट्री कलेज, डनट्रुन" र फ्रान्सको "सेन्ट सिर" सैन्य प्रतिष्ठानबाट प्रशिक्षित छन्। फ्रान्स र संयुक्त राज्य अमेरिकाले रक्षा सहयोग सम्झौता र सैन्य सामग्रीको लागि सबैभन्दा रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।<ref>{{cite news|title=UAE confirms discussions with France on purchase of Rafale aircraft|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1200074664706&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|agency=Emirates News Agency|date=5 June 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509014605/http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1200074664706&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|archive-date=9 May 2013}}</ref> युएईका केही सैन्य परिचालनहरूमा १९९३ को सोमालियामा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ उणोसोम ई फोर्समा इन्फन्ट्री बटालियन, कोसोभोमा ३५औँ मेकानाइज्ड इन्फन्ट्री बटालियन, [[खाडी युद्ध|इराक युद्ध]]को समयमा कुवेतको एउटा रेजिमेन्ट, लेबनानमा डिमिनिङ अपरेसन, [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] अपरेशन एन्ड्युरिङ फ्रीडम, लिबियामा अमेरिकी नेतृत्वको हस्तक्षेप, सिरियामा अमेरिकी नेतृत्वको हस्तक्षेप र यमनमा साउदी नेतृत्वको हस्तक्षेप पर्छ। युएईले लिबियाको गृहयुद्ध (२०१४-हालसम्म) मा जनरल खलिफा हफ्तारको लिबियन नेसनल आर्मीको पक्षमा हस्तक्षेप गर्यो।<ref>{{cite news |title=UAE and Egypt behind bombing raids against Libyan militias, say US officials |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/26/united-arab-emirates-bombing-raids-libyan-militias |work=The Guardian |date=26 August 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Libya migrant attack: UN investigators suspect foreign jet bombed centre |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50302602 |work=BBC News |date=6 November 2019}}</ref><ref>{{cite news |title=UAE implicated in lethal drone strike in Libya |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53917791 |work=BBC News |date=27 August 2020}}</ref> ===प्रशासनिक बिभाजन === {|class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |- style="background:#efefef; " ! rowspan=2 class="unsortable"|Flag ! rowspan=2 | एमिरेट ! rowspan=2 | राजधानी ! colspan=2 | जनसङ्ख्या ! colspan=3 | क्षेत्रफल |- ! २०१८ ! % ! (km²) ! (mi²) ! % |- | [[चित्र:Flag of Abu Dhabi.svg|border|40px]] | [[अबु धाबी इमिरेट्स|अबु धाबी]] | [[अबु धाबी]]|| align="right" | 2,784,490 ||align="right"| 29.0% ||align="right"| 67,340 ||align="right"| 26,000 ||align="right"| 86.7% |- | [[चित्र:Flag of Ajman.svg|border|40px]] | [[Emirate of Ajman|Ajman]] | [[Ajman (city)|Ajman]]|| align="right" | 372,922 ||align="right"| 3.9% ||align="right"| 259 ||align="right"| 100 ||align="right"| 0.3% |- | [[चित्र:Flag of Dubai.svg|border|40px]] | [[दुबई इमिरेट्स|दुबई]] | [[दुबई]]|| align="right" | 4,177,059 ||align="right"| 42.8% ||align="right"| 3,885 ||align="right"| 1,500 ||align="right"| 5.0% |- | [[चित्र:Flag of Fujairah (1952–1972).svg|border|40px]] | [[Emirate of Fujairah|Fujairah]] |[[Fujairah (city)|Fujairah]]|| align="right" | 152,000 ||align="right"| 1.6% ||align="right"| 1,165 ||align="right"| 450 ||align="right"| 1.5% |- | [[चित्र:Flag of Ras al-Khaimah.svg|border|40px]] | [[Emirate of Ras al-Khaimah|Ras al-Khaimah]] |[[Ras al-Khaimah]]|| align="right" | 416,600 ||align="right"| 4.3% ||align="right"| 2,486 ||align="right"| 950 ||align="right"| 3.2% |- | [[चित्र:Flag of Sharjah.svg|border|40px]] | [[Emirate of Sharjah|Sharjah]] | [[Sharjah (city)|Sharjah]]|| align="right" | 2,374,132 ||align="right"| 24.7% ||align="right"| 2,590 ||align="right"| 1,000 ||align="right"| 3.3% |- | [[चित्र:Flag of Umm al-Qaiwain.svg|border|40px]] | [[Emirate of Umm Al Quwain|Umm al-Quwain]] |[[Umm al-Quwain]]|| align="right" | 72,000 ||align="right"| 0.8% ||align="right"| 777 ||align="right"| 300 ||align="right"| 1% |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[चित्र:Flag of the United Arab Emirates.svg|border|40px]] |'''UAE''' |Abu Dhabi ||align="right"| 9,599,353 ||align="right"| 100% ||align="right"| 77,700 ||align="right"| 30,000 ||align="right"| 100% |} ===विविध=== युएईमा सार्वजनिक स्थानमा नाच्नु गैरकानुनी हो।<ref>{{cite web|date=23 October 2012|title=Criminal Law of Dubai|url=http://www.lawyersuae.com/court-cases/criminal-law-of-dubai|publisher=lawyersuae.com}}</ref><ref>{{cite web|title=المشارق|url=http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/2009/03/20/feature-03|work=al-shorfa.com|access-date=15 February 2015|archive-date=19 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219073733/http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/2009/03/20/feature-03|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219073733/http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/2009/03/20/feature-03 |date=19 December 2014 }}</ref><ref>[http://www.arabnews.com/node/322024 No dancing in public: Dubai]. Arab News (15 March 2009). Retrieved 26 November 2015.</ref> ==अर्थतन्त्र == [[चित्र:Front_view_from_Burj_Khalifa_Metro_Station.jpg|अङ्गुठाकार|[[बुर्ज खलिफा]] / [[दुबई मल]] मेट्रो स्टेशन नजिकैको राउन्डअबाउटबाट लिइएको तस्वीर]] युएई मात्र ५० वर्षमा आदिवासी जातीय अवस्था बाट मात्र ५० वर्षमा विश्वको एक सर्वाधिक सम्पन्न राष्ट्रको रूपमा स्थापित भएको छ। केही छोटो अवधीको मन्दी, (२००८-०९ को वैश्विक वित्तीय तथा आर्थिक सङ्कट) बाहेक यो देशको इतिहासको सुरुवात देखि नै  आर्थिक वृद्धि प्रभावशाली र स्थीर रहेको छ। २००० देखि २०१८ को बीचमा, औसत कुल गृहस्थ उत्पादन (जिडिपी) बृद्धिदर ४% को नजिक थियो।<ref name=":2">{{cite web|url=https://www.empyrean-advisors.com/united-arab-emirates-country-analysis/|title=United Arab Emirates – Economic, Social, and Institutional Analysis – Empyrean Advisors|website=www.empyrean-advisors.com|access-date=27 September 2019}}</ref> २०१८ अनुसार ४१४.२ अर्ब अमेरिकी डलर नोमिनल जिडिपी र ३९२.८ अर्ब डलर वास्तविक जिडिपी<ref name=":2" /> सहित यो जिसिसीमा दोस्रो ठुलो अर्थतन्त्र ([[साउदी अरब]] पछि) हो।<ref name="Economy2013">{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?section=editorschoice&xfile=/data/editorschoice/2013/December/editorschoice_December12.xml |title=UAE's economy growth momentum set to pick up |work=[[Khaleej Times]] |date=27 December 2013 |access-date=5 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104225058/http://khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=%2Fdata%2Feditorschoice%2F2013%2FDecember%2Feditorschoice_December12.xml&section=editorschoice |archive-date=4 January 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104225058/http://khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=%2Fdata%2Feditorschoice%2F2013%2FDecember%2Feditorschoice_December12.xml&section=editorschoice |date=4 January 2014 }}</ref> १९७१ मा स्वतन्त्रता यता, युएईको अर्थतन्त्र झन्डै २३१ गुणाले वृद्धि भै २०१३ मा १.४५ ट्रिलियन दिराम पुगेको छ। गैर-तेल व्यापार १.२ ट्रिलियन दिराम, १९८१ बाट २०१२ को बीचमा २८ गुणाले, वृद्धि भएको छ।<ref name="Economy2013"/> अहिले, प्रति व्यक्ति जिडिपी औसात ८०% भन्दा माथि रहेको युएई संसारको धनी राष्ट्रमध्येउ एक हो।<ref name=":2" /> युएईमा लोभलाग्दो आर्थिक उन्नति भएसँगै, १९७५ मा ५५०,०००रहेको जनसङ्ख्या बढेर २०१८ मा १ करोड पुग्यो। यो वृद्धि खासगरी विदेशी कामदारको आगमनले भएको थियो जसले राष्ट्रिय जनसङ्ख्यालाई अल्पमतमा पारेको छ। युएईको विशेष श्रम बजार प्रणाली छ, जसमा युएईमा बसोबासको गर्ने श्रमिकको कडा भिसा प्रणाली छ। यसबाट यहाँको सुक्ष्म अर्थतन्त्रको स्थायित्व मिल्छ र आर्थिक चक्रको समय भित्रै श्रमिकको माग र आपूर्ति छिटोभन्दा छिटो मिलाउन सकिन्छ। यसबाट सरकारले देशमा बेरोजगारी दर ३% भन्दा मुनि राख्न सकेको छ। <ref name=":2" /> ===व्यापार === विश्व बैंक समूहद्वारा प्रकाशित डुइङ बिजनेस २०१७ रिपोर्ट अनुसार युएई व्यवसाय गर्ने सन्दर्भमा विश्वको २६ औं उत्कृष्ट देशमा छ।<ref name="Doing Business">{{cite web |title=Ranking of Economies |url=http://www.doingbusiness.org/rankings |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html |archive-date=4 June 2011 |work=[[World Bank Group]]}}</ref> युएई विश्व खुशी प्रतिवेदन (WHR) जस्ता धेरै अन्य विश्वव्यापी सूचकांकहरूको शीर्ष स्थानमा छ र २०२५ मा ग्लोबल इनोभेसन इन्डेक्समा ३० औं स्थानमा छ।<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/united-arab-emirates |access-date=16 October 2025 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Dutta|first1=Soumitra|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html|title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads|last2=Lanvin|first2=Bruno|publisher=[[World Intellectual Property Organization]]|year=2025|isbn=978-92-805-3797-0|page=19|language=en|doi=10.34667/tind.58864|access-date=17 October 2025}}</ref> युएईको कानूनले ट्रेड युनियनको अनुमति दिँदैन।<ref name="ituc">{{cite web |title=United Arab Emirates |url=http://survey.ituc-csi.org/United-Arab-Emirates.html?edition=336 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201231308/http://survey.ituc-csi.org/United-Arab-Emirates.html?edition=336 |archive-date=1 February 2014 |access-date=7 February 2013 |work=ITUC }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201231308/http://survey.ituc-csi.org/United-Arab-Emirates.html?edition=336 |date=1 February 2014 }}</ref> सामूहिक सौदाबाजीको अधिकार र हडताल गर्ने अधिकारलाई मान्यता दिइएको छैन, र श्रम मन्त्रालयसँग कामदारहरूलाई काममा फर्कन बाध्य पार्ने शक्ति छ। डतालमा भाग लिने आप्रवासी कामदारहरूको कार्य अनुमति रद्द गर्न र देश निकाला गर्न सकिन्छ।<ref name="ituc" /> फलस्वरूप, श्रम मुद्दाहरूको सम्बन्धमा धेरै कम भेदभाव विरोधी कानूनहरू छन्, प्रतिस्पर्धीहरू भन्दा कम प्रमाण र कम प्रेरणाको बावजुद एमिरेट्स - र अन्य जीसीसी अरबहरूले - सार्वजनिक क्षेत्रको जागिरमा प्राथमिकता पाउँछन्। ===मूल्य अभिबृद्धि कर=== २०१८ जनवरी १ बाट युएई सरकारले ५% [[मूल्य अभिवृद्धि कर|मूल्य अभिबृद्धि कर]] (value added tax -भ्याट ) लागु गरेको छ।<ref>{{Cite web |title=Value Added Tax (VAT) - The Official Portal of the UAE Government |url=https://u.ae/en/information-and-services/finance-and-investment/taxation/valueaddedtaxvat |access-date=2022-11-28 |website=u.ae |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323183006/https://u.ae/en/information-and-services/finance-and-investment/taxation/valueaddedtaxvat#:~:text=The%20rate%20of%20VAT%20is,provide%20high-quality%20public%20services. |archive-date=2020-03-23 }}</ref> ===पर्यटन === [[चित्र:Dubai Marina Beach Panorama.jpg|thumb|left|[[Dubai Marina]] Beach]] [[पर्यटन]] पुरै युएई अर्थतन्त्रको बढ्दो क्षेत्र हो। दुबई मध्य पूर्वको मुख्य पर्यटकीय गन्तव्य हो।<ref name="tdb" /> मास्टरकार्ड वैश्विक गन्तव्य सहरको वार्षिक सूची अनुसार, दुबई विश्वको पाँचौ लोकप्रिय पर्यटकीय गन्तव्य हो।<ref>{{cite web|url=http://gulfbusiness.com/2014/07/dubai-ranks-fifth-among-top-global-destinations-travellers/|title=Dubai Ranks Fifth Among Top Global Destinations For Travellers|work=Gulf Business|date=10 July 2014|access-date=4 February 2016|archive-date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017061651/http://gulfbusiness.com/2014/07/dubai-ranks-fifth-among-top-global-destinations-travellers/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017061651/http://gulfbusiness.com/2014/07/dubai-ranks-fifth-among-top-global-destinations-travellers/ |date=17 October 2015 }}</ref> युएईको पर्यटन अर्थतन्त्रको ६६% हिस्सा दुबई, १६% अबु धाबी र १०% शारजहाले ओगटेको छ। दुबईले २०१३ मा १ करोड पर्यटक भित्राएको थियो। त्यस क्षेत्रमा युएईसँग सबैभन्दा उन्नत तथा विकसित पूर्वाधार छ।<ref>{{cite web|url=http://www.theprospectgroup.com/infrastructure-in-the-united-arab-emirates-uae-81876/|title=Infrastructure in the United Arab Emirates (UAE)|work=The Prospect Group}}</ref> १९८० को दशक यता, युएईले पूर्वाधारमा अर्बौं डलर खर्च गरेको छ। यी बिकासहरू खासगरी अबु धाबी र दुबई जस्ता ठुला इमरातहरू मा छन्। उत्तरी इमरातहरू पनि बिकासकर्तालाई आवासीय र व्यवसायिक सम्पत्तिमा छुट दिएर तीव्र लय समाइरहेका छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.slideshare.net/arunkodiyeri/uae-yearbook-2009 |title=UAE yearbook 2009 |publisher=Slideshare.net |date=13 April 2009 }}</ref><ref name="Topic: Tourism industry of the UAE">{{cite web|title=Topic: Tourism industry of the UAE|url=https://www.statista.com/topics/4643/tourism-industry-of-the-uae/|access-date=31 July 2021|website=Statista|language=en}}</ref> २०१९ मा भित्रिने पर्यटनको खर्च बाहिरिनेको ११८.६ प्रतिशत हिस्सा थियो।<ref name="Topic: Tourism industry of the UAE"/> २०२० जनवरी ६ देखि, संयुक्त अरब इमिरेट्सको पर्यटक भिसा मान्य हुन्छ।<ref>{{cite web|url=https://www.businessliveme.com/uae/uae-offers-5-year-tourist-visa-as-neighbors-vie-for-visitors/|title=UAE Offers 5-Year Tourist Visa as Neighbors Vie for Visitors|access-date=7 January 2020|website=Business Live Middle East|date=7 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809123314/https://www.businessliveme.com/uae/uae-offers-5-year-tourist-visa-as-neighbors-vie-for-visitors/|archive-date=9 August 2020}}</ref> २०२८ सम्ममा पर्यटन उद्योगको युएईको जिडिपीमा २८०.६ अर्ब दिराम योगदान रहने अनुमान गरिएको छ। <ref name="Topic: Tourism industry of the UAE"/> ====हवाई ==== {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | width = | image1 = Emirates Airbus A380 (A6-EDS) departs London Heathrow 11April2015.jpg | width1 = 190 | alt1 = | caption1 = इमिरेट्स, दुबईमा रहेको विश्वको एक सबैभन्दा ठुलो वायुसेवा कम्पनी हो। | image2 = Etihad Airways - Airbus A380-861.jpg | width2 = 210 | alt2 = | caption2 = [[इतिहाद वायुसेवा]], संयुक्त अरब इमिरेट्सको दोश्रो ठुलो एयरलायन्स हो। यसको मुख्य कार्यालय अबु धाबीको खलिफा शहरमा आबु धाबी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको नजिक रहेको छ। }} [[दुबई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] २०१४ मा [[लन्डन|लण्डन]]को [[हिथ्रो विमानस्थल]]लाई उछिनेर विश्वको सबैभन्दा व्यस्त बिमानस्थल बन्यो।<ref>{{Cite news|url = https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/transport/11372616/Dubai-overtakes-Heathrow-to-become-worlds-busiest-airport.html|title = Dubai Overtakes Heathrow To Become World's Busiest|last = Anderson|first = Elizabeth|date = 27 January 2015|work = The Telegraph|access-date = 12 February 2015}}</ref> ====सवारी अनुमति ==== व्यक्तिगत ग्राहकहरू, नागरिकहरू र निवासीहरू, जो कानूनी उमेर भन्दा माथि छन् र चिकित्सा रूपमा फिट छन्, ड्राइभिङ सिकाउने अनुमति प्राप्त गर्न र नयाँ ड्राइभिङ इजाजतपत्रको लागि आवेदन दिन योग्य छन्। ड्राइभिङ इजाजतपत्र प्राप्त गर्नको लागि न्युनतम उमेर आवश्यकता सवारी साधनमा निर्भर गर्दछ। निम्नानुसार न्युनतम उमेर आवश्यकता छ:<ref>{{cite web|title=Getting a driving licence – The Official Portal of the UAE Government|url=https://u.ae/en/information-and-services/transportation/get-a-driving-licence|access-date=3 August 2021|website=u.ae|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929180023/https://u.ae/en/information-and-services/transportation/get-a-driving-licence|archive-date=29 September 2020}}</ref> * मोटरसाइकल र सवारी साधनहरूको लागि १७ वर्ष *कार र हल्का गाडीहरूको लागि १८ वर्ष *भारी सवारी र ट्रयाक्टरहरूको लागि २० वर्ष *बसहरूको लागि २१ वर्ष। ===दुरसञ्चार=== युएईमा दुई दुरसञ्चार सेवा प्रदायक, [[इतिसालात|एतिसलात]] र इमिरेट्स इन्टिग्रेटेड टेलिकम्युनिकेसन कम्पनी ( "डु"), सञ्चालनमा छन्। २००७ फेब्रुअरीमा डु आउनु भन्दा अगाडिसम्म एतिसलातको [[एकाधिकार]] चलेको थियो।<ref name=etisalatmon>{{cite web|url=http://opennet.net/sites/opennet.net/files/united_arab_emirates.pdf |title=United Arab Emirates |work=OpenNet Interactive }}</ref> २००७ मा ९.०४ लाख रहेको ईन्टरनेट प्रयोगकर्ता संङ्ख्या २०१२ मा २६.६ लाख पुगेको अनुमान गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://emiratesseo.com/uae-telecom-market-grows-competition/ |title=UAE telecom market grows with competition &#124; Mobile telecomms report |publisher=Ameinfo.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141214221608/http://emiratesseo.com/uae-telecom-market-grows-competition/ |archive-date=14 December 2014 }}</ref> नियामक निकाय, टेलिकम्युनिकेसन रेगुलेटरी अथोरिटी,ले धार्मिक, राजनैतिक तथा यौन सामग्री फिल्टर गर्ने आदेश दिएको छ। <ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/uae-reports-high-website-censorship |title=UAE reports high website censorship|work=The National Newspaper |date=12 June 2009 }}</ref> [[हुवावे]]को साझेदारीमा २०१९ मा देश भर 5G wireless सेवा स्थापित गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.khaleejtimes.com/technology/uae-ready-for-fast-lane-with-5g---|title=UAE ready for fast lane with 5G in 2019|author=Khaleej Times|date=17 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330041759/https://www.khaleejtimes.com/technology/uae-ready-for-fast-lane-with-5g---|archive-date=30 March 2019|access-date=2 January 2023}}</ref> ===ठुला सहर=== {{Largest cities | country = संयुक्त अरब इमिरेट्स | stat_ref = 2021 Calculation | list_by_pop = List of cities in the United Arab Emirates | div_name = इमिरेट | city_1 = दुबई | div_1 = दुबई अमिरात{{!}}दुबई | pop_1 = 3,386,941 | img_1 = Dubai skyline 2015 (crop).jpg | city_2 = अबु धाबी | div_2 = अबु धाबी अमिरात{{!}}अबु धाबी | pop_2 = 1,807,000 | img_2 = | city_3 = Sharjah | div_3 = Sharjah (emirate){{!}}Sharjah | pop_3 = 1,274,749 | img_3 = Sharjah city skyline.jpg | city_4 = अल ऐन | div_4 = अबु धाबी अमिरात{{!}}अबु धाबी | pop_4 = 846,747 | img_4 = Green Mubazzarah.JPG | city_5 = Ajman | div_5 = अजमान इमिरेट्स{{!}} अजमान| pop_5 = 490,035 | img_5 = Ajman Nov. 2010 -24.jpg | city_6 = Ras Al Khaimah | div_6 = Ras al Khaimah | pop_6 = 115,949 | city_7 = Fujairah | div_7 = Emirate of Fujairah{{!}}Fujairah| pop_7 = 97,226 | city_8 = Umm Al Quwain | div_8 = Emirate of Umm Al Quwain{{!}}Umm Al Quwain | pop_8 = 61,700 | city_9 = Dibba Al-Fujairah | div_9 = Emirate of Fujairah{{!}}Fujairah | pop_9 = 41,017 | city_10 = Khor Fakkan | div_10 = Sharjah (emirate){{!}}Sharjah | pop_10 = 39,151 }} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{Commonscat-inline|United Arab Emirates|संयुक्त अरब इमिरेट्स}} {{एसिया}} [[श्रेणी:देशहरू]] [[श्रेणी:अरबी भाषा आधिकारिक भएका देश तथा क्षेत्रहरू]] md23o383f44ro6v3s0kxv0ggge48xky 0 13695 1391979 1387235 2026-09-29T15:32:57Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391979 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food | name = पनीर कोफ्ता | image = Paneer Kofta Curry - Kolkata 2011-09-20 5425.JPG | image_size = 250px | caption = पनीर कोफ्ता | country = [[भारत]] | region = [[उत्तर भारत]] | creator = | course = | served = तातो | main_ingredient = [[पनीर]], [[मसला]]हरू | variations = | calories = | other = }} '''पनीर कोफ्ता''' एक भारतीय परिकार हो। यो पनीर र विभिन्न भारतीय मसलाहरू प्रयोग गरेर कम झोल राखेर बनाइने गरिन्छ।<ref name=td07>{{cite book|last=Dalal|first=Tarla|title=Punjabi Khana|url=https://archive.org/details/isbn_9788189491543|year=2007|publisher=Sanjay & Co|isbn=8189491547|page=[https://archive.org/details/isbn_9788189491543/page/29 29]}}</ref><ref name=th11>{{cite news|title=Fine dining on Nizami fare|url=http://www.thehindu.com/life-and-style/Food/article2611904.ece|access-date=20 March 2012|newspaper=The Hindu|date=9 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422000144/http://www.thehindu.com/life-and-style/Food/article2611904.ece|archive-date=22 April 2012}}</ref> यो विशुद्ध शाकाहारी परिकार हो।<ref name=dna08>{{cite news|title=Paneer tikka & kali dal at Kwality|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_paneer-tikka-and-kali-dal-at-kwality_1182377|access-date=20 March 2012|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|date=9 August 2008}}</ref><ref name=sk10>{{cite book|last=Kapoor|first=Sanjeev|title=Paneer|year=2010|publisher=Popular Prakashan|isbn=8179913309|page=3}}</ref><ref name=thm07>{{cite news|title=Paneer platter|url=http://www.hindu.com/mp/2007/05/26/stories/2007052652010400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001035144/http://www.hindu.com/mp/2007/05/26/stories/2007052652010400.htm|url-status=dead|archive-date=1 October 2008|access-date=20 March 2012|newspaper=The Hindu|date=26 May 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001035144/http://www.hindu.com/mp/2007/05/26/stories/2007052652010400.htm |date=1 October 2008 }}</ref>यो उत्तर भारतमा रहेका भारतीयहरू माझ निक्कै लोकप्रिय रहेको छ।<ref name=tt09>{{cite news|title=A new avatar|url=http://www.telegraphindia.com/1090802/jsp/graphiti/story_11309257.jsp|access-date=21 March 2012|newspaper=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|date=2 August 2009}}</ref><ref name=etd06>{{cite news|title=In US, Indian cuisines sell like hot curry!|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2006-12-20/news/27454694_1_indian-cuisine-mtr-itc-foods|access-date=21 March 2012|newspaper=[[The Economic Times]]|date=20 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609195823/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2006-12-20/news/27454694_1_indian-cuisine-mtr-itc-foods|archive-date=9 June 2013}}</ref> == आवश्यक मसलाहरू तथा पकाउने विधि== पनीर कोफ्ता बनाउनको लागि आधा धार्नी आलु, पनीर, खुवा, काजु, किसमिस, मकैको पिठो, गरम मसलाको धुलो, मरिचको धुलो, धनियाँ, जिरा, खुर्सानी, बेसार, नुन स्वाद अनुसारको आवश्यक पर्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:पञ्जाबी परिकार]] 6a5vrfjxfvp4m77d4ufhm2flhd1ucfl 0 15751 1392005 1173646 2026-09-29T22:37:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392005 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Crown_Prince_Mohammad_bin_Salman_Al_Saud_-_2017.jpg|अङ्गुठाकार|[[साउदी अरब|साउदी अरबको युवराज]]]] '''युवराज''' वा '''उत्तराधिकारी राजकुमार''' [[राजतन्त्र|राजतन्त्रमा]] सिंहासनको उत्तराधिकारी हुन्। युवराजको महिला रुपलाई '''युवराज्ञी''' भनिन्छ जसले युवराजको पत्नीलाई समेत जनाउन सक्छ। == विवरण == ''युवराज'' शब्द युरोपेली राजतन्त्रहरूमा प्रयोग गरिएको छैन जहाँ ''युवराज'' ले राजा/रानी वा सम्राट/महारानी भन्दा तलको उपाधि राख्छ(जस्तै ग्रान्ड ड्यूक वा [[राजकुमार|प्रीन्स]] ) , यद्यपि यो कहिलेकाँही उत्तराधिकारीको लागि पर्यायवाचीको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। == आधुनिक युवराज र युवराज्ञी == * बहराइन - युवराज (वली अल-अहद) सलमान बिन हमाद बिन इसा अल खलिफा * बेल्जियम - युवराज एलिजाबेथ, डचेस अफ ब्राबान्ट <ref>{{Cite web |title=Princess Elisabeth, Duchess of Brabant |url=https://www.monarchie.be/ |access-date=2023-08-15 |website=The Belgian Monarchy |language=en}}</ref> * ब्रुनाई - युवराज (पेन्गिरन मुडा महकोटा) अल-मुहतादी बिल्लाह * इस्वातिनी - (युवराजको पद हाल खाली छ) * डेनमार्क - (क्रोनप्रिन्स) युवराज फ्रेडरिक, मोन्टपेजातको गणना <ref>{{Cite web |title=HRH The Crown Prince |url=https://www.kongehuset.dk/en/the-royal-family/hrh-the-crown-prince/ |access-date=2023-08-15 |website=www.kongehuset.dk}}</ref> * [[जापान]] - युवराज अकिशिनो * जोर्डन - (वली अल-अहद) युवराज हुसेन * कुवेत - (वली अल-अहद) (युवराज) शेख मिशाल अल-अहमद अल-जाबेर अल-सबाह * मलेशिया: डिप्टी यांग डि-पर्टुआन अगोंग (टिम्बलन यांग डि-पर्टुआन अगोंग) पेराकका नाजरिन शाह ** जोहर - युवराज (टुंकु महकोटा) टुंकु इस्माइल इद्रिस इब्नी सुल्तान इब्राहिम इस्माइल ** केदाह - युवराज (राजा मुडा) टुंकु सराफुद्दीन बदलिशाह सुल्तान सल्लेहुद्दीन ** Kelantan - युवराज (Tengku Mahkota) Tengku मुहम्मद फैज पेट्रा इब्नी सुल्तान इस्माइल पेट्रा ** नेगेरी सेम्बिलन - कुनै पनि होइन, तर त्यहाँ 4 वरिष्ठ राजकुमारहरू छन् ** पहाङ - युवराज (टेङ्कु महकोटा) तेङ्कु हसनल इब्राहिम आलम शाह इब्नी अल-सुल्तान अब्दुल्ला ** पेराक - युवराज (राजा मुडा) राजा जाफर इब्नी राजा मुडा मुसा ** पर्लिस - युवराज (राजा मुडा) टुआंकु सैयद फैजुद्दीन पुत्र जमालुल्लैल ** सेलान्गोर - युवराज (राजा मुडा) तेङ्कु अमिर शाह इब्नी सुल्तान शराफुद्दीन इद्रिस शाह ** तेरेन्गानु - युवराज (यांग दि-पर्टुआन मुडा) तेङ्गकु मुहम्मद इस्माइल इब्नी सुल्तान मिजान जैनाल अबिदिन * मोरक्को - युवराज (वली अल-अहद) मौले हसन * नेदरल्याण्ड्स - (राजकुमारी भ्यान ओरान्जे) युवराज क्याथरिना-अमालिया * नर्वे – (क्रोनप्रिन्स) युवराज हाकोन <ref>{{Cite web |title=H.R.H. The Crown Prince |url=http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=120988&sek=28430 |access-date=2023-08-15 |website=www.royalcourt.no |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923181610/https://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=120988&sek=28430 |archive-date=2023-09-23}}</ref> * ओमान - (वली अल-अहद) थेजिन बिन हैथम, ओमानका युवराज * साउदी अरेबिया - युवराज (वली अल-अहद) [[मोहम्मद बिन सलमान]] * स्पेन - (प्रिन्सेसा डे अस्टुरियास) लियोनोर, अस्टुरियासकी राजकुमारी, उत्तराधिकारी * स्वीडेन - (क्रोनप्रिन्सेसा) क्राउन राजकुमारी भिक्टोरिया, भास्टरगोटल्याण्डको डचेस * थाइल्याण्ड - (युवराजको पद हाल खाली छ) * टोंगा - युवराज टुपोटो'उलुकलाला * संयुक्त अरब इमिरेट्स: UAE को प्रत्येक घटक इमिरेट्सले आफ्नो उत्तराधिकारीको लागि ' युवराज ' को उपाधि प्रयोग गर्दछ: ** अबु धाबी - युवराज (वली अल-अहद) खालिद बिन मोहम्मद अल नाह्यान ** दुबई - युवराज (वली अल-अहद) हमदान बिन मोहम्मद बिन राशिद अल मकतूम ** फुजैराह - युवराज (वली अल-अहद) मोहम्मद बिन हमाद बिन मोहम्मद अल शार्की ** अजमान - युवराज (वली अल-अहद) अम्मार बिन हुमैद अल नुआमी ** रस अल-खामियाह - युवराज (वली अल-अहद) मोहम्मद बिन साउद बिन सक्र अल कासिमी ** शारजाह - युवराज (वली अल-अहद) [[Sultan bin Muhammad bin Sultan Al Qasimi|सुल्तान बिन मुहम्मद बिन सुल्तान अल कासिमी]] ** उम्म अल-क्वेन - युवराज (वली अल अहद) राशिद बिन साउद बिन राशिद अल मुआल्ला ===अपदस्थ === साथै; अपदस्थ राजतन्त्रमा स्पष्ट रूपमा निम्न उत्तराधिकारीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय शिष्टाचारद्वारा ''युवराज'' उपाधी को शीर्षक प्रयोग गर्छन्: * अहमद शाह खान, अफगानिस्तानका युवराज * Pavlos, ग्रीस को युवराज । * रेजा पहलवी, इरानका युवराज । * [[पारस शाह|पारस, नेपालका युवराज]] * अलेक्जेंडर, युगोस्लाभिया को राजकुमार ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} s5grvtnnnn04uf5o6ggldxc9qktkcdo 0 16731 1392013 1390085 2026-09-30T01:48:05Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392013 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = [[महामहिम]]<br /> |name = लेक वालेसा<br />Lech Wałęsa |honorific-suffix = <br /><small>[[Order of the Bath|GCB]] [[Order of Merit of the Italian Republic|OMRI]] [[Royal Order of the Seraphim|RoKavKMO]] [[Order of Prince Henry|GCollH]] [[Order of Liberty|GColL]]</small> |image = Lech Walesa - 2009.jpg |office = [[President of Poland]] |primeminister = [[Tadeusz Mazowiecki]]<br />[[Jan Krzysztof Bielecki]]<br />[[Jan Olszewski]]<br />[[Waldemar Pawlak]]<br />[[Hanna Suchocka]]<br />[[Waldemar Pawlak]]<br />[[Józef Oleksy]] |term_start = 22 December 1990 |term_end = 22 December 1995 |predecessor = [[Wojciech Jaruzelski]] |successor = [[Aleksander Kwaśniewski]] |office2 = Chairperson of [[Solidarity (Polish trade union)|Solidarity]] |term_start2 = 14 August 1980 |term_end2 = 12 December 1990 |predecessor2 = Position established |successor2 = [[Marian Krzaklewski]] |birth_date = {{Birth date and age|1943|9|29|df=y}} |birth_place = [[Popowo, Gmina Tłuchowo|Popowo]], [[General Government|Poland]] |death_date = |death_place = |party = [[Solidarity Electoral Action]] |spouse = [[Danuta Wałęsa|Danuta Gołoś]] |profession = [[Electrician]] |religion = [[Catholic Church|Roman Catholicism]] |signature = Lech Walesa Signature.svg }} '''लेक वालेसा''' , {{IPA-en|ˌlɛk vəˈwɛnsə <small>or</small> waˈlɛnsə|lang}} ,<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/Wa%C5%82%C4%99sa वालेसा | Dictionary.comमा वालेसाको परिभाषा]</ref><ref>[http://www.thefreedictionary.com/Walesa "वालेसा", भाषा, चौथो संस्करण अङ्ग्रेजी अमेरिकी शब्दकोश] , २०१० १७ डिसेम्बरमा लिइयो।</ref> १९४३को सेप्टेम्बर २९मा जन्म ) एक [[पोलैंड|पोलिश]] राजनीतिज्ञ, [[ट्रेड युनियन]] सङ्गठन कर्ता, र [[मानव अधिकार]] अभियान कर्ता हुन । उनी एक चमत्कारीक नेता हुन्, सोलीडाईरेक्टी भनिने सोभियत सङ्घ पक्षको पहिले ट्रेड युनियनको सह-स्थापक, १९८३मा नोबेल शांति पुरस्कार जीतेका थिए, र १९९०-९५ पोलैंड का राष्ट्रपतिको रूपमा कार्य गरे। <ref name="CNNCwar">{{Cite news |title = CNN Cold War - Profile: Lech Walesa |work = CNN |url = http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/walesa/ |accessdate = 2007-08-19 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080415201207/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/walesa/ |archivedate = 2008-04-15}}</ref> वालेसा एक बिजुली मिस्त्री थिए र उनले[[उच्च शिक्षा|शिक्षा]] हासिल गरेका थिएनन्। कुनै व्यापार संघमा ग्दान्स्कमा त्यतिखेरका पोत कारखानामा काम शुरू गरेको केही दिनमै उनी राजनीतिमा लागे । यसको लागि उनलाई १९७६मा पोलिश कम्युनिस्ट सरकारद्धारा धेरैपल्ट समातिएको थियो, जागिरबाट निकालि दिइएको थियो र कडा निगरानीमा रादिएको थियो। अगस्त १९८०मा उनी सरकारसँग वार्तामा नेतृत्व तहमा सम्मिलित थिए र सहायक कर्मचारियहरूको हडताली जमीन तोडने ग्दान्स्क सहमतिमा संलग्न थिए। १९९०मा उनले पोल्याण्डको पुन: स्थापित राष्ट्रपतिको कार्यालयको पदको लागि सफलतापूर्वक भाग लिए। तर उनको लोकप्रियता कम भयो। पोलिश राजनीतिमा उनको भूमिका कम भएको थियो। उनको अन्तर्राष्ट्रीय ख्याति, उस्तै छ, र उनी अझै पोलैंडमा अनि विदेशमा इतिहास र राजनीति विषय का बारेमा बोल्छन् र पढाउँछन् । == जीवन == वालेसा २९ सेप्टेम्बर १९४३,मा पोलैंडको पोपोवो भन्ने ठाउँमा जन्मिएका थिए। । <ref name="CNNCwar"/> उनका पिता काठको काम गर्थे जो द्धितीय विश्व युद्धको केही वर्षहरु पछि मरे। <ref name="CNNCwar"/><ref name="institute2">[http://www.ilw.org.pl/en/117,50 एक जीवनी नोट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614022258/http://www.ilw.org.pl/en/117%2C50 |date=2009-06-14 }} , लेक वालेसा संस्थान</ref><ref name="institute1">संस्थापक वालेसा लेक,] इंस्टिट्यूट [https://web.archive.org/web/20080203202403/http://www.ilw.org.pl/english/otfundr.html पर</ref> लेक नजिकैको चलिन र लिप्नो भन्ने ठाउँबाट प्राथमिक विद्धालय र व्यावसायिक स्कूल पास गरे। त्यसपछि उनी पोतमा काम गरे(ग्दान्स्क सुरुवातमा काम गर्न भन्दा पहिले, लेनिन शिपयार्ड ''मा.'' ''Lenina,'' त्यसपछि ग्दान्स्क शिपयार्ड, ''Stocznia यूके'' स्रोत फरक देखिन्छन् (१९६७ हो कि १९६६ थाहा भएन)को रूपमा एक बिजुली मिस्त्री) <ref name="CNNCwar"/><ref name="institute२"/><ref name="institute१"/><ref name="wiem"/> ८ दिसम्बर १९६९ उनले Danuta Gołośसँग विवाह गरे। - यो जोडीको आठ बच्चाहरु छन्: Wiktoria., Brygida, Bogdan, Slawomir, जेमीस्ल, Jaroslaw, Magdalena, अन्ना मारिया <ref name="institute२"/><ref name="institute१"/>। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Commonscat|Lech Wałęsa|लेक वालेसा}} rxcp4yzggnmr1dth4qch9919cif80mw 2 30228 1392023 1146323 2026-09-30T03:44:17Z CommonsDelinker 144 Krishna_Bahadur_mahara.jpg हटाईंदै, कमन्समा [[c:User:Krd|Krd]]ले No license since 22 September 2026 को कारणले हटाएका कारण । 1392023 wikitext text/x-wiki ==पर्यटकीय स्थलहरू(Tourist Spots)== <gallery perrow="10"> चित्र:Farping reservior.jpg चित्र:55 windows palace.jpg चित्र:Namche bazaar krish.jpg चित्र:Yak Nepal.jpg चित्र:Nepali airport Solu.jpg चित्र:Machchha puchchhre.jpg चित्र:Riksaw nepal.jpg चित्र:Panchkhal Valley krish.jpg चित्र:Kathmandu Valley krish.jpg चित्र:Panchkhal Valley krish 02.jpg चित्र:Nuwakot.jpg चित्र:घलेगाउँ photo 2.jpg चित्र:राजा धनपाल थान.jpg चित्र:हसेनी सिमसार.jpg चित्र:जामुन पोखरी.jpg चित्र:केचना 3.jpg चित्र:केचना 02.jpg चित्र:केचना.jpg चित्र:Betauna.jpg चित्र:Betauna.jpg चित्र:मण्ठपोखरी.jpg चित्र:MurtiyaVDC.jpg </gallery> ==धर्म तथा संस्कृती (Religion and Culture)== <gallery perrow="10"> चित्र:Krishnas temple.jpg चित्र:Baraha.jpg चित्र:Arjundhaara.jpg चित्र:Baraha 01.jpg ‎ चित्र:Arjundhara.jpg चित्र:अर्जुनधारा ०२.jpg चित्र:चाँगुनारायण मन्दिर.jpg चित्र:Bhaitika @ Ranipokhari.jpg चित्र:Chhatha @ ranipokhari kathmandu.jpg चित्र:Chhatha ranipokhari kathmandu.jpg चित्र:Upanayana krish.jpg चित्र:Statue of lord shiva.jpg चित्र:Shankha bajaudai.jpg चित्र:Worshipers in pashupati.jpg चित्र:Sadhu PASHUPATI.jpg चित्र:Pashupati temple.jpg चित्र:Bel Marriage02.jpg चित्र:Bel Marriage.jpg चित्र:God saraswati.jpg चित्र:Statue of Goddess Saraswati on the auspicious occasion of Vasanta panchami.jpg चित्र:Muktinath Temple, Mustang, Nepal.jpg चित्र:View of Muktinath Temple.jpg चित्र:Painseri nach.jpg चित्र:Kauda dance.jpg चित्र:Mayur dance.jpg चित्र:Doko Dance nepal.jpg चित्र:बालाजु बाइसधारा 01.jpg चित्र:बालाजु बाइसधारा 03.jpg चित्र:Panchebaja.jpg </gallery> ==राजनीतिक नेताहरू (Political Leaders)== <gallery perrow="10"> चित्र:Baburam Bhattarai.jpg चित्र:Prachanda krish.jpg चित्र:Baburam bhattarai.jpg चित्र:JN PM of Nepal.jpg चित्र:Jhalanath Sapath.jpg चित्र:Subash Nemwang.jpg चित्र:KP Oli.jpg चित्र:Krishna p Bhattarai.jpg चित्र:Krishna Bhattari.jpg चित्र:Bijaya kumar gachchadar.jpg चित्र:Jhala Nath Khanal.jpg चित्र:Krishna Bdr Mahara.jpg चित्र:Bidya bhandaRi.jpg </gallery> ==वन्यजन्तुहरु (Wildlife)== <gallery perrow="10"> चित्र:One horned Rhino.jpg </gallery> ==वनस्पतिहरु (Plants)== <gallery perrow="10"> चित्र:Apple mustang.jpg चित्र:Apple in nepal.jpg चित्र:Orange farming Nepal.jpg चित्र:Orange in Nepal.JPG चित्र:Orange parwat district.JPG चित्र:Choerospondias axillaris.jpg चित्र:Choerospondias axillaris02.jpg चित्र:Sunakhari Nepal.JPG चित्र:Bhogete krish.jpg चित्र:Aduwa krish.jpg चित्र:Aduwa01 krish.jpg चित्र:Coffee krish.jpg चित्र:Dhanchamara.krish.jpg चित्र:Cauliflower krish.jpg चित्र:Kera krish.jpg चित्र:Golbheda krish.jpg चित्र:Amba.tree.jpg चित्र:Amba.krish.jpg चित्र:Makai.ghoga.jpg चित्र:Dhanchamara.krish.jpg </gallery> ==महत्वपूर्ण भवनहरू (Important Buildings)== <gallery perrow="10"> चित्र:BP smriti bhawan Nepali congress.jpg चित्र:Cpn maoist building.jpg चित्र:CPN Uml Building.jpg चित्र:TU building.jpg चित्र:55 window palace.jpg चित्र:Home ministry nepal.jpg चित्र:Nepal foreignministry.jpg चित्र:Farping 02.jpg चित्र:Simha durbar.jpg चित्र:Artha mantralaya.jpg चित्र:Rastrabank.krish.jpg चित्र:Rastriya bima samiti.Nepal.krish.jpg चित्र:NCL 03.jpg चित्र:फर्पिङ विद्युत गृह.jpg चित्र:Nuwakot Darbar.jpg </gallery> ==अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्व (International Personality)== <gallery perrow="10"> चित्र:Demi in nepal.jpg चित्र:Bryan Adams in Nepal.jpg चित्र:डेमी मुर.jpg चित्र:ब्रायन एडम्स.jpg </gallery> ==जीवन शैली (Lifestyle)== <gallery perrow="10"> चित्र:Newar girls.jpg चित्र:Loom nepal.jpg चित्र:Charkha nepal krish.jpg चित्र:Handi being used.jpg चित्र:Ping nepal.jpg चित्र:Agenu.jpg चित्र:Lettuce in Nepal.jpg चित्र:Ropain nepal.jpg चित्र:Ropain 02.jpg चित्र:Nepali farmer.jpg चित्र:THARUNI.jpg चित्र:Mehendi.jpg </gallery> ==जडिबुटीहरू (Medicinal Plants)== <gallery perrow="10"> चित्र:Yarcha gumba.jpg चित्र:Paanch aaule.jpg </gallery> ==प्रख्यात नेपालीहरू (Famous Nepali People)== <gallery perrow="10"> चित्र:Madhav Pd Ghimire.JPG चित्र:Khilaraj Regmi 02.jpg चित्र:Khilaraj regmi.jpg ‎ चित्र:Khagendra shortest man2010.jpg चित्र:Rekkha thapa.jpg चित्र:Rejina Upre.jpg </gallery> ==दैनिक आवस्यक उपकरणहरू (Simple Machines)== <gallery perrow="10"> चित्र:Dhiki.JPG चित्र:Dhiki by krish.JPG चित्र:Pani ghatta.jpg चित्र:Chulesi krish.jpg चित्र:Hasiya krish.jpg चित्र:Chulesi02 krish.jpg </gallery> ==प्रमुख भौतिक पुर्वाधारहरु (Infrastructures)== <gallery perrow="10"> चित्र:Football match at Dasharath Rangashala stadium.jpg चित्र:Koshi.jpg </gallery> 7alc34nv3v2s7s67qcmoaunm06kzyh0 0 33757 1392008 1389754 2026-09-30T00:25:44Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392008 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = राहुल गान्धी | image = | imagesize = 200px | birth_date = सन् १९७० जुन १९ | birth_place = [[नयाँ दिल्ली]], [[भारत]] | residence = [[नयाँ दिल्ली]], [[भारत]] | nationality = [[भारत]] | office1 = सदस्य [[लोक सभा|लोकसभा]] [[अमेठी]]बाट | term_start1 = २००४ | term_end1 = 2019 | predecessor1 = | successor1 = | office2 = [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]को महासचिव | term_start2 = २००७ | term_end2 = 2013 | predecessor2 = | successor2 = | office3 = | term_start3 = | term_end3 = | predecessor3 = | successor3 = | alma_mater = [[रोलिन्स कलेज]]<br>[[क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] | religion = <!--verifiable citations must be given for any addition or change here--> | spouse = | profession = | party = [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] | signature = | footnotes = | date = ५ जुन | year = २०११ | website = }} '''राहुल गान्धी''' (जन्म: १९ जून, १९७०) एउटा भारतीय नेता र [[भारतीय संसद|भारत]]को [[संसद]]का सदस्य हुन, भारतीय संसदको तल्लो सदन [[लोक सभा|लोकसभा]]मा [[उत्तर प्रदेश]]मा स्थित [[अमेठी]] निर्वाचन क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्दछन।<ref>{{cite web | title = Gandhi detergent washes away caste | publisher = ''[[The Times of India]]'' | author = Vidya Subrahmaniam | date = [[18 April]] [[2004]] | url = http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/623458.cms | accessdate = 2007-02-09 }}</ref> राहुल गान्धी [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] सँग संबद्ध छन्।<ref>{{cite web | title = Charisma Is Not Enough | publisher = ''[[Newsweek|Newsweek International]]'' | author = Sudip Mazumdar | date = [[25 December]] [[2006]] | url = http://www.msnbc.msn.com/id/16241337/site/newsweek/ | accessdate = 2007-02-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070127214227/http://www.msnbc.msn.com/id/16241337/site/newsweek/ | archive-date = 2007-01-27 }}</ref> राहुल त्यस [[नेहरू-गान्धी परिवार]]का सदस्य हुन्, जुन भारतको सबैभन्दा प्रमुख [[राजनीतिक परिवार]] हो। राहुललाई सन् २००९ को साधारण निर्वाचनमा कांग्रेसलाई प्राप्त भएको ठुलो जितको श्रेय दिईएको छ। उनको राजनीतिक रणनीतिमा जमिनी स्तरलाई सक्रियतालाई बल दिनु, ग्रामीण भारतीयसँग गहिरो सम्बन्ध स्थापित गर्नु र कांग्रेस पार्टीमा आन्तरिक लोकतन्त्रलाई मजबूत पार्नमा विशेष ध्यान दिनु, प्रमुख रहेको छ।<ref>http://www.newsweek.com/id/200051</ref> अनुभवहीन भएका राहुलले [[मनमोहन सिंह]]को सरकारमा मन्त्रीपद लिएका थिएनन्। आजभोलि राहुल आफ्नो पुरा ध्यान राजनीतिक अनुभव प्राप्त गर्न र पार्टीको जरालाई मजबूत बनाउनमा केन्द्रित गरिरहेका छन्। ==प्रारम्भिक जीवन== राहुल गान्धीको जन्म १९ जून १९७० मा नयाँ दिल्लीमा भएको थियो उनका पिता भारतको पूर्व प्रधानमन्त्री [[राजीव गान्धी]] र वर्तमान काँग्रेस अध्यक्ष श्रीमती [[सोनिया गान्धी]] हुन्। उनी आफ्नो माता पिताको दुई सन्तानहरूमा ठुलो हुन र [[प्रियङ्का गान्धी|प्रियंका गान्धी वाड्रा]]का दाजु हुन। राहुलको हजुरआमा भारतको पूर्व प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी|ईन्दिरा गान्धी]] थिईन। राहुलको प्रारम्भिक शिक्षा दिल्लीको [[मडर्न स्कूल]]मा भएको थियो, यस पछि उनी प्रसिद्ध [[दून स्कूल]]मा पढन गए जहाँ उनको पिताले पनि बिध्याआर्जन गरेका थिए। सन १९८१-८३ सम्म सुरक्षा कारणले गर्दा राहुललाई आफ्नो पढाई घरबाट नै गर्नु पर्‍यो। राहुलले [[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]]को [[रोलिंस कलेज]] [[फ्लोरिडा]]बाट सन १९९४ मा कला सङ्काय तर्फ [[स्नातक]]को उपाधि प्राप्त गरे।<ref>''[https://web.archive.org/web/20120201065516/http://www.hindustantimes.com/news/181_1902159,0008.htm हिन्दुस्तान टाइम्स]'' , 16 जनवरी 2007</ref> यस पछि सन १९९५ मा [[क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय]]को [[ट्रिनिटी कलेज]]बाट [[दर्शनशास्त्रमा परास्नातक|एम.फिल.]]को उपाधि प्राप्त गरे। ==व्यवसायिक जीवन== ===शुरूवात=== स्नातकको पढाई पछि राहुलले व्यवस्थापन गुरू [[माइकल पोर्टर]]को व्यवस्थापन परामर्श कम्पनी [[मनीटर ग्रूप]] सँग ३ वर्षसम्म काम गरे। यस समयमा उनको कम्पनी र सहकर्मी यस कुराबाट पुरा रूपमै अनभिज्ञ थिए कि उनी को सँग काम गरिरहेका छन् किन भने राहुलले यहाँ छुटै नाम ''रल विंसी''को नामबाट कार्य गर्दथे। राहुलको आलोचक उनको यस कामलाई भारतीय भएकाले उब्जीएको उनको हीनभावना मान्दछन जबकि, काँग्रेसी उनको यस कामलाई उनको सुरक्षासँग जोडेर हेर्छन। सन २००२ को अन्तमा उनी [[मुम्बई]]मा [[इन्जिनियरिङ|इन्जिनियरिङ]] र [[प्रविधि]] सँग सम्बन्धित एक आउटसोर्सिंग कम्पनी चलाउनको लागि भारत आए। ===राजनीतिक जीवन=== सन् २००३ मा, राहुल गान्धीको राष्ट्रिय राजनीतिमा आसन्न प्रवेशको बारेमा ठुलो मात्रामा सञ्चार माध्यमको अटकलबाजी थियो, जसको उनले पुष्टि गरेनन। उनी सार्वजनिक समारोह र कांग्रेसको बैठकहरूमा आफ्नो आमाको साथै देखिए। [[अन्तर्राष्ट्रिय एक दिवसीय क्रिकेट]] सिरिज हेर्नको लागि उनी एउटा सद्भावना यात्रामा आफ्नो बहिनी [[प्रियङ्का गान्धी|प्रियंका गान्धी]]को साथ [[पाकिस्तान]]पनि गए।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4368099.stm BBC समाचार | दक्षिण एसिया | मुशर्रफको आमाको भारतीय प्रधानमन्त्रीसंग भेटघाट]</ref> जनवरी २००४ मा राजनीतिमा उनको र उनको बहिनीको सम्भावित प्रवेशको बारेमा अडकलहरू बढयो जब उनले आफ्नो पिताको पूर्व निर्वाचन क्षेत्र [[अमेठी]]को भ्रमण गरे, जुन त्यस समय उनको आमाको नेतृत्वमा थियो। उनले एक निश्चित प्रतिक्रिया दिन अस्विकार गरेका थिए, यो भनेर की "म राजनीतिको विरुद्ध छैन, मैले यो तय गरेको छैनकी म राजनीतिमा कहिले प्रवेश गर्ने छु र वास्तवमा, गर्ने पनि छु कि छैन" मार्च २००४ मा, निर्वाचनमा जाने घोषणा संगै उनले राजनीतिमा आफ्नो प्रवेशको घोषणा गरे, जसमा उनी आफ्नो पिताको पूर्व निर्वाचन क्षेत्र [[उत्तर प्रदेश]]को [[अमेठी]] देखि [[लोक सभा|लोकसभा]]को लागि खडा भए, जुन भारतको संसदको तल्लो सदन हो।<ref name="amethi">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3619123.stm BBC समाचार | दक्षिण एसिया | राहुलको 'विभाजनकारी' राजनीतिमा हमला]</ref> यसभन्दा पहिले, उनको काका [[सञ्जय गान्धी|सञ्जय]] एउटा विमान दुर्घटना भन्दा पहिले, यस स्थानको नेतृत्व गरिसकेका थिए। यो स्थान उनको आमाको नेतृत्वमा थियो, जबसम्म उनी आफ्नो अर्को स्थान [[राय बरेली|राए बरेली]]मा स्थानान्तरित भएकी थिइनन। त्यस समय राज्यको ८०/१० लोकसभा स्थान जितेर, उत्तर प्रदेशमा कांग्रेसको खराब अबस्था थियो।<ref name="amethihistory">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3557045.stm BBC समाचार | दक्षिण एसिया | भारतीय मुख्य क्षेत्रमा गान्धीको ज्वरो]</ref> त्यस समय, यस कदमले राजनीतिक पर्यवेक्षकमा आश्चर्य उत्पन्न गर्‍यो, जसले उनको बहिनी [[प्रियङ्का गान्धी|प्रियंका]]मा धेरै आकर्षक भएको र सफल हुने सम्भावना देखे। उनको कदम यति आश्चर्य जनक थियो की पार्टिका अधिकारीहरूसँग सञ्चार माध्यमको लागि उनको परिचय पनि तयार थिएन। यसले अटकलहरू उत्पन्न गरे कि भारतको सबैभन्दा प्रसिद्ध राजनीतिक परिवारको एउटा युवा सदस्यको उपस्थिति भारतको युवा जनसङ्ख्याको बीचमा कांग्रेस पार्टिका राजनीतिक भाग्यलाई पुनर्जीवित गर्नेछ।<ref name="rahulrun">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3560771.stm BBC समाचार | दक्षिण एसिया | राहुल गान्धीको पहेली]</ref> विदेशी सञ्चार माध्यम सँग आफ्नो पहलो अन्तरवार्तामा उनले देशलाई जोड्ने शक्तिको रूपमा स्वयंलाई पेश गरेको र भारतको "विभाजनकारी" राजनीतिको निन्दा गरेका थिए। यो भनेर कि उनी [[भारतीय जाति व्यवस्था|जाति]] र [[भारतमा धर्म|धार्मिक]] तनावलाई कम गर्ने कोशिश गरेका थिए।<ref name="amethi" /> उनको उम्मीदवारीलाई स्थानीयहरूले जमेर स्वागत गरे, जसको यस क्षेत्रमा यस परिवारको उपस्थितिको साथ एउटा लामो सम्बन्ध थियो।<ref name="amethihistory" />, [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]को नेता]]उनी एक विशाल बहुमतबाट जिते, १,००,०००को मत अन्तरको साथ परिवारको गढ कायम राखे, जब कांग्रेसले सत्तारूढ [[भारतीय जनता पार्टी]] लाई अप्रत्याशित रूपबाट हराए.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3711881.stm BBC समाचार | दक्षिण एसिया | भारत निर्वाचन: शुभ दिन - बुरा दिन]</ref> उनको अभियान उनको बहिनी, [[प्रियङ्का गान्धी|प्रियंका गान्धी वाड्रा]] द्वारा सञ्चालित गरिएको थियो। सन् २००६ सम्म उनले कुनै अरु पद ग्रहण गरेनन र मुख्य निर्वाचन क्षेत्रको मुद्दाहरू र उत्तर प्रदेशको राजनीतिमा ध्यान केन्द्रित गरे र भारतीय र अन्तर्राष्ट्रिय प्रेसमा व्यापक रूपबाट अडकल थियो की सोनिया गान्धी भविष्यमा उनलाई एउटा राष्ट्रिय स्तरको कांग्रेस नेता बनाउनको लागि तयार गरिरहेकी छन्।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2004/20040822/main1.htm "द ट्रिब्यून"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611124621/http://www.tribuneindia.com/2004/20040822/main1.htm |date=2009-06-11 }}, चंडीगढ, 21 अगस्ट 2004; [http://www.telegraphindia.com/1060520/asp/nation/story_6246911.asp "टेलीग्राफ भारत"], 20 मे 2006, [http://news.bbc.co.uk/1/hi/talking_point/3726221.stm BBC समाचार], 26 मे 2004.</ref> जनवरी २००६ मा, [[हैदराबाद, भारत|हैदराबाद]]मा [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]को एउटा सम्मेलनमा पार्टिका हजारौ सदस्यहरूले गान्धीलाई पार्टीमा एउटा अर्को महत्त्वपूर्ण नेतृत्वको भूमिकाको लागि प्रोत्साहित गरे र प्रतिनिधिहरूलाई सम्बोधनको मांग गरे। उनले भने, म यसको सराहना गर्दछु र म तपाईहरूको भावना र समर्थनको लागि आभारी छु। म तपाईहरूलाई विश्वास दिलाउछुकी म तपाईहरूलाई निराश गर्ने छूईन", तर तत्कालै कुनै पनि उच्च स्तरको भूमिका गर्नबाट अस्विकार गरे।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4639494.stm BBC समाचार | दक्षिण एसिया | राहुल गान्धीको पार्टी भूमिकाको इंकार]</ref> गान्धी र उनको बहिनीले सन् २००६ मा [[राए बरेली|राय बरेली]]मा पुनः सत्तारूढ हुनको लागि उनको आमाको अभियानलाई प्रबंधित गर्‍यो,जसले उनलाई ४००००० मत भन्दा धेरै अन्तरको जित निकाल्न पर्याप्त थियो।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4761871.stm BBC समाचार | दक्षिण एसिया | भारतको साम्यवादी भविष्यमा उत्साहित]</ref> सन् २००७ मा उत्तर प्रदेश विधानसभा निर्वाचनको लागि एउटा उच्च स्तरको कांग्रेस अभियानमा उनी एक प्रमुख व्यक्ति थिए। हुन त कांग्रेसले ८.५३% मतदान संगै मात्र २२ स्थान जित्न सफल भयो। तर यस निर्वाचनमा [[बहुजन समाज पार्टी]] को जुन पिछडिएको जातिका भारतीयहरूको प्रतिनिधित्व गर्दछ, आफ्नै अधिकारमा उत्तर प्रदेशमा १६ वर्ष शासन गर्दै पहलो पार्टी बन्यो।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6643953.stm BBC समाचार | दक्षिण एसिया | उत्तर प्रदेश निम्न जाति भूस्खलन]</ref> राहुल गान्धीको २४ सेप्टेम्बर २००७ मा पार्टी सचिवालयको एक फेरबदलमा [[अखिल भारतीय कांग्रेस समिति]]को महासचिव नियुक्त गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7010099.stm|title=Rahul Gandhi gets Congress post|date=2007-19-24|accessdate=2007-09-24|publisher=BBC News}}</ref> त्यसै फेरबदलमा, उनलाई [[युवा कांग्रेस]] र [[भारतको राष्ट्रिय छात्र सङ्घ|भारतीय राष्ट्रिय छात्र सङ्घ]]को निरिक्षण दिइएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/09/25/stories/2007092550240100.htm|title=Rahul Gandhi gets Youth Congress Charge|date=2007-19-25|accessdate=2007-09-25|publisher=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015065913/http://www.hindu.com/2007/09/25/stories/2007092550240100.htm|archive-date=2007-10-15}}</ref> एउटा युवा नेताको रूपमा आफुलाई साबित गर्ने उनको प्रयासमा नोभेम्बर २००८ मा उनले नयाँ दिल्लीमा आफ्नो १२ लेन निवासमा कम से कम ४० मानिसलाई सूक्षमतासँग छान्नका लागि अन्तरवार्ता आयोजित गरे जुन भारतीय युवा कांग्रेसको सोच्ने शक्ति बन्नेछन, जबदेखि उनी सेप्टेम्बर २००७ मा महासचिव नियुक्त भएका छन् त्यसबेला देखि यस सङ्गठनलाई परिणत गर्न इच्छुक छन्।<ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/PoliticsNation/Rahul_Gandhis_secret_talent_hunt/articleshow/3684740.cms|title=Rahul Gandhi's talent hunt|date=2008-11-07|accessdate=2008-11-07|publisher=The Economic Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226014151/http://economictimes.indiatimes.com/PoliticsNation/Rahul_Gandhis_secret_talent_hunt/articleshow/3684740.cms|archive-date=2008-12-26}}</ref> ====२००९ को निर्वाचन==== २००९ को लोकसभा निर्वाचनमा, उनले उनको निकटतम प्रतिद्वन्दीलाई ३,३३,००० मतको अन्तरबाट पराजित गरेर आफ्नो अमेठी निर्वाचन क्षेत्र कायम राखे। यस निर्वाचनमा कांग्रेसले कुल ८० लोकसभा स्थान मध्ये २१ जितेर उत्तर प्रदेशमा आफुलाई पुनर्जीवित गर्‍यो र यस परिवर्तनको श्रेय राहुल गान्धीलाई दिईएको छ।<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Lucknow/Sonia-secures-biggest-margin-Rahul-follows/articleshow/4544401.cms|title=Sonia secures biggest margin, Rahul follows|date=2009-05-18|work=The Times of India|publisher=Bennett Coleman & Co. Ltd.|accessdate=2009-05-18}}</ref> छ हप्तामा देश भरमा उनले १२५ रैलिमा भाषण दिएका थिए। पार्टी वृत्तमा उनी RG को रूपमा जानिन्छ।<ref>[http://www.outlookindia.com/full.asp?fodname=20090601&fname=Cover+Story&sid=1&pn=3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531042323/http://www.outlookindia.com/full.asp?fodname=20090601&fname=Cover+Story&sid=1&pn=3 |date=2009-05-31 }}</ref> ==निजी जीवन== २००४ मा [[स्पेन]]मा वरौनिकाको साथ उनको सम्बन्ध भएको सूचना प्राप्त भएको थियो। यी दुबै जना विश्वविद्यालयमा भेटेका थिए।<ref>[http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=30839 इंडियन एक्सप्रेस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226222907/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=30839 |date=2012-12-26 }}</ref> ==आलोचना== सन् २००६ को अन्तमा न्यूजवीकले राहुलमाथि आरोप लगायो की उनले [[हार्वर्ड विश्वविद्यालय|हार्वर्ड]] र [[क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय|कैंब्रिज]]मा आफ्नो डिग्री गरेको छैनन् वा मनिटर ग्रूपमा काम गरेका छैनन् ,त्यस समय राहुल गान्धीको कानुनी मामलाको टीमले जवाबमा एउटा [[कानुनी नोटिस]] पठायो जसले गर्दा पछि न्युजवीकले आफ्नो बयानलाई परिवर्तन गर्यो।<ref>[http://www.indianexpress.com/news/newsweek-apologises-to-rahul-gandhi/21088/ http://www.indianexpress.com/news/newsweek-apologises-to-rahul-gandhi/21088/]</ref> राहुल गान्धीले [[बङ्गलादेश मुक्ति युद्ध|१९७१मा पाकिस्तान टुट्नु]]लाई आफ्नो परिवारको "सफलताहरू"मा गने। यस बयानले भारतमा थुपै राजनीतिक दलहरूका साथै विदेश कार्यालयको प्रवक्ता सहित पाकिस्तानको उल्लेखनीय मानिसहरूबाट आलोचनालाई आमन्त्रित गर्‍यो।<ref>{{cite news | title = Pakistan resents Rahul's remarks | publisher = The hindu | last = Subramanian | first = Nirupama | date = April 16, 2007 | url = http://www.hindu.com/2007/04/16/stories/2007041610070100.htm}}</ref> प्रसिद्ध इतिहासकार इरफान हबीबलले भनेको यो टिप्पणी "..बङ्गलादेश आंदोलनको अपमान थियो।<ref>[http://www.hindustantimes.com/storypage/storypage.aspx?id=5d70699a-87f6-415a-83ab-63639f5056d2&amp;ParentID=c27b8fd0-ef9a-46c8-b6ba-28ad019ddda8&amp; इस्लामिक मौलविको राहुलको टिप्पणीमा गुस्सा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225213144/http://www.hindustantimes.com/storypage/storypage.aspx?id=5d70699a-87f6-415a-83ab-63639f5056d2&ParentID=c27b8fd0-ef9a-46c8-b6ba-28ad019ddda8& |date=2008-12-25 }} हिन्दुस्तान टाइम्स - 16 अप्रिल, 2007</ref> सन् २००७ मा उत्तर प्रदेशको निर्वाचन अभियानको समयमा उनले भनेको "यदि कोही गान्धी-नेहरू परिवारबाट राजनीतिमा सक्रिय हुन्थ्यो भने, [[बाबरी मस्जिद]] ढलदैनथ्यो". यसलाई [[पी.वी.नरसिंह राव]] प्रती हमलाको रूपमा व्याख्याको गरिएको थियो, जुन १९९२ मा मस्जिद विध्वंसको समयमा [[भारतको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] थिए। गान्धीको बयानले [[भारतीय जनता पार्टी]], [[समाजवादी पार्टी]] र वामपन्थी दलको केही सदस्यहरू बिच विवाद शुरू गर्‍यो, दुबै "हिन्दु विरोधी" र "मुस्लिम विरोधी"को रूपमा उनलाई उपाधि दिएर<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1856122.cms म नरसिंह रावलाई सराहना गर्दछु: राहुल गान्धी] टाइम्स अफ इन्डिया - ४ अप्रिल, २००७</ref>. स्वतन्त्रता सेनानीहरू र [[नेहरू-गान्धी परिवार]]मा उको टिप्पणिलाई [[भारतीय जनता पार्टी]]को नेता [[वेंकैया नायडू]] द्वारा आलोचना गरे र सोधे "के गान्धी परिवार सङ्कटकाल लगाएको जिम्मेदारी लिन्छ ?"<ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=c27b8fd0-ef9a-46c8-b6ba-28ad019ddda8&amp; BJP द्वारा राहुलको बयानको मजबूत अपवाद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226230520/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=c27b8fd0-ef9a-46c8-b6ba-28ad019ddda8& |date=2008-12-26 }} हिंदुस्तान टाइम्स - 15 अप्रिल, 2007.</ref> सन् २००८ को अन्तमा, राहुल गान्धीको लागि एउटा स्पष्ट रोकावट उनको शक्तिको ठेगाना लगाउन पुग्यो। उत्तर प्रदेसह्का पूर्वमुख्यमन्त्री सुश्री [[मायावती]]को राजनीतिक चालबाजिको परिणामस्वरूप गान्धीलाई [[चन्द्रशेखर आजाद कृषि एवं प्रविधि विश्वविद्यालय]]मा विद्यार्थीहरूलाई सम्बोधन गर्नको लागि सभागृहको उपयोग गर्नबाट रोकियो।<ref>{{cite news | title = Manjari Mishra & Bhaskar Roy | author = Now, Maya locks Rahul out of Kanpur college | publisher = [[Times of India]] | url = http://timesofindia.indiatimes.com/Rahul_Gandhi_hits_back_says_Maya_govt_vindictive/articleshow/3637525.cms | date = [[2008-10-25]] | accessdate = }}</ref> पछि, विश्वविद्यालयको कुलपति वी.के.सूरीलाई राज्यपाल श्री [[टी.वी.राजेश्वर]] (जो कुलाधिपति पनि थे) द्वारा हटाइयो, जुन गान्धी परिवारको समर्थक र श्री सूरीको नियोक्ता थिए। यस घटनाले शिक्षालाई राजनीतिको साक्षीको रूपमा उद्धृत गरियो र [[अजित निनान]] द्वारा [[टाइम्स अफ इन्डिया]]मा एक हास्यचित्रमा लेखीयो: "वंश सम्बन्धित प्रश्नको उत्तर राहुलजीको हिडीरहेको सैनिकहरूद्वारा दिईरहेको छ।"<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/articleshowpics/3638569.cms</ref> [[सेंट स्टीफेंस कलेज]]मा उनको प्रवेश विवादास्पद थियो किन भने एउटा प्रतिस्पर्धात्मक पिस्टल निसानाबाजको रूपमा उनको क्षमताको आधारमा प्रवेश गरिएको थियो, जुन विवादित थियो।<ref name="NYTimes">NYTimes</ref> उनले सन् १९९० मा त्यस कलेजलाई छोडि दिएका थिए।<ref name="Rediff">Rediff</ref> जनवरी २००९ मा ब्रिटेनको विदेश सचिव डेविड मिलीबैंडको साथ उत्तर प्रदेशमा उनको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा अमेठीको निकट एउटा गाउँमा उनको "गरीबी पर्यटन यात्रा"को लागि गंभीर आलोचना गरिएको थियो। यसको अतिरिक्त यसलाई "सबभन्दा ठुलो कूटनैतिक भूल"को रूपमा मानियो। मिलीबैंडद्वारा आतंकवाद र पाकिस्तानमा दिएको सल्लाह र श्री मुखर्जी तथा प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहको साथ निजी भेटघाटमा उनी द्वारा गरिएको आचरणको कारण यस्तो भनेका थिए।<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/lets-stop-this-poverty-tourism/412069/| title=Stop Poverty Toursim|date=2009-01-18|accessdate=2009-02-26|publisher=Indian Express}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist|2}} ==यो पनि हेर्नुहोस== * [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] ==बाहिरी कडिहरू== *[http://hindi.starnews.in/india/34-more/11390-2011-07-19-06-24-39 आधा भारतीय हुन राहुल गान्धी: कटरीना कैफ]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20110718085243/http://www.livehindustan.com/news/desh/national/article1-story-39-39-180678.html राहुल गान्धीको स्कूलमा कराया दाखिला] *[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14980461,00.html अमूल बेबी हुन राहुल गान्धी: अच्युतानंदन] *[http://kapilshukla.jagranjunction.com/2011/04/08/कहां-छन्-राहुल-गान्धी/ हजारेको अनशन : कहां छन् राहुल गान्धी?] *[http://www.chauthiduniya.com/2010/11/bihar-me-rahul-fail-ho-gaye.html?type=mobile राहुल फेल हो गये !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728031956/http://www.chauthiduniya.com/2010/11/bihar-me-rahul-fail-ho-gaye.html?type=mobile |date=2011-07-28 }} *[http://www.vichar.bhadas4media.com/politics-government/838-2010-12-09-09-43-46.html गाईब भै रहेको छ राहुल गान्धीको जादु! ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721180031/http://www.vichar.bhadas4media.com/politics-government/838-2010-12-09-09-43-46.html |date=2011-07-21 }} *[http://www.bhaskar.com/article/MP-BPL-vhp-ashok-singhal-says-sonia-gandhi-is-agent-of-vatican-secret-agency-opusdai-1669944.html ‘राहुल मंदबुद्धि, सोनिया वेटिकन खुफिया एजेंसीको एजेंट'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217183102/http://www.bhaskar.com/article/MP-BPL-vhp-ashok-singhal-says-sonia-gandhi-is-agent-of-vatican-secret-agency-opusdai-1669944.html |date=2011-02-17 }} *[http://nnilive.com/component/content/article/42-2010-10-12-10-12-47/1951-rahul-gandhi-congress-inflation-onion.html अहम् मुद्दाहरूमा चुप किन छ कांग्रेसको 'युवराज'?] *[http://www.bhaskar.com/article/ABH-dynasty-to-the-individualism-2125511.html वंशवाद देखि व्यक्तिवाद सम्म] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527171645/http://www.bhaskar.com/article/ABH-dynasty-to-the-individualism-2125511.html |date=2011-05-27 }} *[https://web.archive.org/web/20110702130917/http://www.thehindu.com/news/national/article2120964.ece#.TgehZjcn8Bo.email There's legal bar on Rahul becoming PM] : Swamy {{Commonscat|Rahul Gandhi}} == वेबसाइट<ref>{{Cite web |title=Rahul Gandhi - A Congress Leader |url=https://rahulgandhi.co.in/ |access-date=2023-04-23 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424225830/https://rahulgandhi.co.in/ |archive-date=2023-04-24 }}</ref> == [[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको नेता]] [[श्रेणी:नेहरू–गान्धी परिवार]] [[श्रेणी:भारतीय नेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:दिल्लीका मानिसहरू]] [[श्रेणी:कश्मीरी मानिसहरू]] 59rlmv6ma0gfgcf1c09tub55q4mzqc1 0 34113 1391989 1388190 2026-09-29T18:37:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391989 wikitext text/x-wiki {{short description|अमेरिकी गायिका, गीतकार, रेकर्ड निर्माता र अभिनेत्री}} {{Infobox person | name = बियोन्से | image = Beyoncé at The Lion King European Premiere 2019.png | alt = बियोन्सेको तस्वीर | caption = सन् २०१९ मा ''[[द लायन किङ (२०१९ चलचित्र)|द लायन किङ]]''को प्रथम युरोपेली प्रदर्शनमा बियोन्से | birth_name = बियोन्से जिजेल नोल्स | birth_date = {{birth date and age|1981|9|4}}<ref>{{cite web|url=https://www.india.com/entertainment/beyonce-knowles-birthday-the-sexy-singer-turns-34-today-533312/|title=Beyonce Knowles Birthday: The sexy singer turns 34 today!|trans-title=बियोन्से नोल्सको जन्मदिन: गायिका आज ३४ वर्ष पुगिन् !|publisher=इन्डिया डट कम}}</ref> | birth_place = [[ह्युस्टन]], [[टेक्सस]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | other_names = {{plainlist| * बी * थर्ड वार्ड ट्रिल * साशा फियर्स }} | occupation = {{plainlist| * गायिका * गीतकार * नायिका * रेकर्ड निर्माता * नर्तकी * उद्यमी }} | organization = {{plainlist| * [[आइभी पार्क]] * [[पार्कवुड इन्टरटेनमेन्ट]] }} | years_active = सन् १९९७ - अहिलेसम्म | net_worth = $४० करोड<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/profile/beyonce-knowles/|title=Beyoncé Knowles|trans-title=बियोन्से नोल्स|website=फोर्ब्स}}</ref> | spouse = {{marriage|[[जे–जी (गायक)|जे-जी]]|April 4, 2008}} | children = ३ | parents = {{plainlist| * [[म्याथ्यू नोल्स]] * [[टिना नोल्स]] }} | relatives = [[सोलान्ज नोल्स]] (बहिनी) | awards = {{plainlist| * [[अमेरिकी सङ्गीत पुरस्कार]] * [[बिबिसी सङ्गीत पुरस्कार]] * [[बिलबोर्ड सङ्गीत पुरस्कार]] * [[ग्रामी पुरस्कार]] }} | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | background = solo_singer | genre = {{plainlist| * [[आर एन्ड बी]] * [[पप सङ्गीत]] * [[हिप हप सङ्गीत]] }} | instrument = स्वर | label = {{plainlist| * [[म्यूजिक वर्ल्ड इन्टरटेन्मेन्ट]] * [[पार्कवुड इन्टरटेनमेन्ट]] * [[कोलम्बिया रेकर्ड्स]] }} | associated_acts = {{plainlist| * [[डेस्टिनीज चाइल्ड]] * [[जे–जी (गायक)|जे-जी]] * [[द कार्टर्ज]] }} | website = {{URL|beyonce.com/}} }} }} '''बियोन्से जिजेल नोल्स-कार्टर''' ({{भाषा-अङ्ग्रेजी|Beyoncé Giselle Knowles-Carter}}) (जन्म: सेप्टेम्बर ४, १९८१)<ref>{{cite news|url=https://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2009/12/23/beyonce_knowles_name_change/|title=Beyoncé Knowles' name change|trans-title=बियोन्से नोल्सको नाम परिवर्तन|newspaper=द बोस्टन ग्लोब|date=डिसेम्बर २३, २००९|archive-url=https://web.archive.org/web/20130321085731/http://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2009/12/23/beyonce_knowles_name_change/|archive-date=2013-03-21|access-date=2020-07-19}}</ref> एक अमेरिकी गायिका, गीतकार, रेकर्ड निर्माता, नर्तकी, अभिनेत्री र चलचित्र निर्देशिका हुन् । सङ्गीत, नृत्य र फेसनको क्षेत्रमा उनले दिएका प्रभावकारी योगदानका कारणले उनी विश्वप्रख्यात छिन् ।<ref>{{Cite web|last=ओक्वोडु|first=जनेल|title=Beyoncé’s Style Evolution From Destiny’s Child to Mrs. Carter {{!}} Vogue|trans-title=डेस्टिनीज चाइल्ड देखि मिसेस कार्टर सम्ममा बियोन्सेको फेशन शैलीमा परिवर्तन {{!}} भोग|url=https://www.vogue.com/article/beyonce-style-evolution-destinys-child-solo-superstar|access-date=सेप्टेम्बर ८, २०२०|website=भोग}}</ref><ref>{{Cite web|title=Beyoncé Is More Than Just A Singer, Superstar & Icon: She Is An Outspoken Humanitarian {{!}} Hollywood Insider – News Entertainment & Culture|trans-title=बियोन्से गायिका, कलाकार र प्रेरणाकी स्रोत मात्रै होइनन्: उनी मानवतावाद पनि हुन् {{!}} इनसाइडर न्यूज - मनोरञ्जन र संस्कृति|url=https://www.hollywoodinsider.com/beyonce-humanitarian/amp/|access-date=2020-09-08|website=हलिउड इनसाइडर}}</ref><ref>{{Cite web|last=डेभिस|first=क्याट्रियोना|title=Inside Beyonce's business empire: How she became a global brand|trans-title=बियोन्सेको व्यवसाय साम्राज्य भित्र: उनी कसरी एक विश्वप्रख्यात ब्र्यान्ड बनिन्|url=http://edition.cnn.com/2013/05/02/business/beyonce-business-global-brand/index.html|access-dateअगस्ट ८, २०२०|website=सिएनएन|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी}}</ref> [[ह्युस्टन]], [[टेक्सस]]मा जन्मेकी र हुर्केकी बियोन्सेले सानैदेखि विभिन्न नाँचगान प्रतियोगिताहरूमा भाग लिने गरेकी थिइन् । सन् १९९० तिर [[डेस्टिनीज चाइल्ड]]को प्रमुख गायिकाको रूपमा उनले चर्चा बटुलेकी हुन् । डेस्टिनीज चाइल्डको अन्तरालमा बियोन्सेले सन् २००२ मा अमेरिकामा सर्वाधिक कमाई गर्ने चलचित्र ''[[अस्टिन पावर्स इन गोल्डमेम्बर]]''मा आफ्नो अभिनय कला देखाउँदै सन् २००३ मा आफ्नो पहिलो एकल गीति सङ्गालो ''[[डेन्जरस्ली इन लभ]]'' सार्वजनिक गरेकी थिइन् जसले अमेरिकाको [[बिलबोर्ड २००]] तालिकामा शीर्ष स्थान हासिल गरेको थियो ।<ref>{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7350372/beyonce-earns-sixth-no-1-album-on-billboard-200-chart-with-lemonade|title=Beyonce Earns Sixth No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'Lemonade'|trans-title='लेमनेड' बियोन्सेको छैटौँ नम्बर १ एल्बम बन्न पुग्यो|last=कौलफील्ड|first=कीथ|work=बिलबोर्ड|accessdate=मे ३१, २०१८}}</ref> यस एल्बममा [[बिलबोर्ड हट १००]] मा पहिलो स्थानमा पर्ने "क्रेजी इन लभ" र "बेबी बोइ" पनि समावेश गरिएको थियो । सन् २००६ मा डेस्टिनीज चाइल्डबाट छुट्टिएपछि उनले आफ्नो दोस्रो एकल गीति सङ्गालो ''बिडे'' सार्वजनिक गरिन्, जुन अमेरिकामा पहिलो स्थानमा परेको गीत "इरिप्लेसेबल" तथा बेलायतमा पहिलो स्थानमा परेका गीतहरू "डेजा भु" र "ब्युटिफुल लायर" पनि समावेश थियो । बियोन्सेले सन् २००६ को ''[[द पिङ्क प्यान्थर (२००६ चलचित्र)|द पिङ्क प्यान्थर]]'' र ''[[ड्रिमगर्ल्स]]'' तथा सन् २००९ को ''[[अब्सेस्ड]]''मा आफ्नो अभिनयलाई निरन्तरता दिएकी थिइन् । [[जे–जी (गायक)|जे-जी]]सँगको उनको विवाह र ''[[क्याडिल्याक रेकर्ड्स]]''मा [[एटा जेम्स]]को भूमिका खेलेकोले उनको सन् २००८ मा सार्वजनिक गरिएको तेस्रो गीति सङ्गालो ''[[आइ एम...सासा फियर्स]]''लाई प्रभावित गरेको थियो जसले सन् २०१० मा ६ वटा [[ग्रामी पुरस्कार]] प्राप्त गरेको थियो । यस एल्बममा बेलायतमा पहिलो स्थानमा परेको गीत "इफ आइ वर अ बोइ" र अमेरिकामा पहिलो स्थानमा परेको गीत "सिङ्गल लेडिज (पुट अ रिङ अन इट)" समावेश गरिएको थियो । यसमा बियोन्सेको सर्वोत्कृष्ट एकल "हेलो" पनि समावेश गरिएको थियो । सन् २०१० मा आफ्नो व्यवस्थापक र बुबा म्याथ्यु नोल्ससँग छुट्टिएपछि बियोन्सेले सन् २०११ मा ''[[४ (एल्बम)|४]]'' सार्वजनिक गरेकी थिइन् । सन् २०१३ मा कुनै विज्ञापन र घोषणा नगरी सार्वजनिक गरिएको ''[[बियोन्से (एल्बम)|बियोन्से]]''ले गर्दा उनले झन् बढी ख्याती प्राप्त गरेकी थिइन् । सन् २०१६ मा सार्वजनिक गरिएको नारीवाद र बेवफाइका विषयवस्तुलाई केन्द्रिकृत गरिएको ''[[लेमनेड]]'' त्यो सालको सबैभन्दा बढी बिक्री भएको साङ्गीतिक सङ्गालो बन्न सफल भएको थियो । सन् २०१८ मा आफ्नो श्रीमान [[जे–जी (गायक)|जे-जी]]सँग [[द कार्टर्स]] नामक समूहको स्थापना गरी ''[[एभ्रिथिङ इज लभ]]'' निकालेकी थिइन् । सन् २०१७ मा [[एड सिरन]]को "पर्फेक्ट" र सन् २०२० मा [[मेगन दी स्ट्यालियन]]को "स्यभेज" मा प्रमुख कलाकारको रूपमा बियोन्से [[बिलबोर्ड हट १००]] मा सूचिकृत भएकी थिइन् । सन् २०२० मा [[डिज्नी+]] मा ''[[ब्ल्याक इज किङ]]'' नामक साङ्गीतिक चलचित्र सार्वजनिक गरी बियोन्सेले सकारात्मक आलोचनात्मक प्रतिक्रिया प्राप्त गरेकी थिइन् । विश्वभर १० करोड भन्दा बढी रेकर्ड बिक्री गरेकी बियोन्से विश्वव्यापी रूपमा प्रख्यात छिन् ।<ref>{{cite news|last=व्यक्सम्यान|first=ओलिभिया|title=Beyoncé and Destiny's Child to Release Original Track for First Time in Eight Years|trans-title=बियोन्से र डेस्टिनीज चाइल्डले ८ वर्षमा पहिलो पटक मौलिक ट्र्याक सार्वजनिक गरिने|url=http://entertainment.time.com/2013/01/11/beyonce-and-destinys-child-to-release-original-track-for-first-time-in-eight-years/|work=टाइम|date=जनवरी ११, २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20190622022958/http://entertainment.time.com/2013/01/11/beyonce-and-destinys-child-to-release-original-track-for-first-time-in-eight-years/|archive-date=2019-06-22|access-date=2020-08-21}}</ref> उनको कार्यलाई ''[[बिलबोर्ड (पत्रिका)|बिलबोर्ड]]'' र [[रेकर्डिङ इन्डस्ट्री असोसिएसन अफ अमेरिका]]द्वारा सम्मान गरिएको छ ।<ref name="RadioSongsArtist">{{cite web|url=https://www.billboard.com/charts-decade-end/hot-100-songs?year=2009&begin=41&order=position#/charts-decade-end/radio-songs-artists?year=2009|title=Radio Songs Artists of the Decade|trans-title=दशकका रेडियो गायकहरू|website=बिलबोर्ड|accessdate=अक्टोबर २०, २०१२|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120915045919/http://www.billboard.com/charts-decade-end/hot-100-songs?year=2009&begin=41&order=position|archivedate=सेप्टेम्बर १५, २०१२}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915045919/http://www.billboard.com/charts-decade-end/hot-100-songs?year=2009&begin=41&order=position#/charts-decade-end/radio-songs-artists?year=2009 |date=2012-09-15 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/news/266420/artists-of-the-decade|title=Artist of the Decade|trans-title=दशकको कलाकार|work=बिलबोर्ड|date=मार्च १२, २०१३}}</ref> बियोन्से [[ग्रामी पुरस्कार]]को इतिहासकै सबैभन्दा बढी नामाङ्कित कलाकार हुन् र २२ चोटी विजयी भएकी बियोन्से इतिहासकै सबैभन्दा बढी पुरस्कृत व्यक्तिहरूको सूचीमा दोस्रो स्थानमा पर्छिन् ।<ref name=":1">{{Cite web|title=Beyoncé Knowles|trans-title=बियोन्से नोल्स|url=https://www.grammy.com/grammys/news/who-are-top-grammy-awards-winners-all-time-who-has-most-grammys|accessdate=अगस्ट १९, २०२०|website=ग्रामी|publisher=नेशनल एकेडेमी अफ रेकर्डिङ आर्ट्स एन्ड सायन्सेस}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[माइकल ज्याक्सन भिडियो भ्यानगार्ड पुरस्कार]] लगायत २४ वटा [[एमटिभी म्यूजिक भिडियो पुरस्कार]] जितेकी बियोन्से यो श्रेणीमा पनि सबैभन्दा बढी पुरस्कृत भएकी छिन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.co.uk/beyonce/news/beyonce-wins-michael-jackson-vanguard-vma-2014-full-winners-list|title=Beyoncé wins Michael Jackson vanguard vma – see full winners list here|trans-title=बियोन्सेले माइकल ज्याक्सन भ्यानगार्ड पुरस्कार जितिन्|publisher=एमटिभी|date=अगस्ट २५, २०१४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://pitchfork.com/news/67878-mtv-vmas-2016-beyonce-breaks-record-for-all-time-vma-wins/|title=MTV VMA 2016: Beyoncé Breaks Record for All-Time VMA Wins|trans-title=एमटिभी भिएमए - बियोन्सेले सबैभन्दा बढी पुरस्कार पाई रेकर्ड तोडिन् |website=पिचफोर्क|first=शेल्डन|last=पियर्स|date=अगस्ट २९, २०१६}}</ref> सन् २०१४ मा बियोन्से संसारकै सबैभन्दा धनी अफ्रिकी मूलको सङ्गीतकार बनिन् । त्यही साल उनी दोस्रो वर्ष ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' पत्रिकाको सबैभन्दा प्रभावकारी व्यक्तिहरूको सूचीमा सूचिकृत भइन् ।<ref name="highestearn2">{{cite news|url=http://www.mtv.co.uk/beyonce/news/beyonce-named-highestearning-black-artist-of-all-time|title=Beyoncé Named Highest-Earning Black Artist Of All Time|trans-title=बियोन्से संसारकै सबैभन्दा धनी अफ्रिकी मूलको कलाकार|date=अप्रिल २९, २०१४|publisher=एमटिभी}}</ref> ''[[फोर्ब्स]]''ले सन् २०१५ र सन् २०१७ मा उनलाई मनोरञ्जन क्षेत्रमा लागेका प्रभावकारी महिलाहरूको सूचीमा सूचिकृत गर्यो । ''टाइम''ले सन् २०१६ मा बियोन्सेलाई "वर्षको व्यक्ति" मा छैटौँ स्थानमा राख्यो र सन् २०२० मा अघिल्लो शताब्दी परिभाषित गर्ने १०० महिलाहरूमा सूचिकृत गर्यो ।<ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-2016-beyonce-runner-up/|title=Beyoncé: TIME Person of the Year Runner-up|trans-title=बियोन्से: टाइम वर्षको व्यक्ति|last=ह्यारिस-पेरी|first=मेल्लिसा|work=टाइम|accessdate=डिसेम्बर ११, २०१६}}</ref><ref>{{cite news|url=https://time.com/5793791/beyonce-100-women-of-the-year/|title=Beyoncé: TIME 100 Women of the Year - 2014: Beyoncé Knowles-Carter|trans-title=टाइम वर्षका १०० महिलाहरू - २०१४: बियोन्से नोल्स-कार्टर|last=कूपर|first=ब्रिट्नी|work=टाइम|accessdate=मार्च ५, २०२०|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211027/https://time.com/5793791/beyonce-100-women-of-the-year/|archive-date=2021-10-27}}</ref> मनोरञ्जन क्षेत्रमा बियोन्सेले पुर्याएका योगदानका लागि उनलाई सन् २०१९ मा ''[[इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका]]''को १०० महिलाहरूमा सूचिकृत गरिएको थियो ।<ref>{{cite news|url=https://www.britannica.com/explore/100women/the-women/profiles|title=100 Women, Encyclopædia Britannica|trans-title=१०० महिलाहरू, इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका|work=इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका|accessdate=मार्च ३१, २०२०}}</ref> ==प्रारम्भिक र कार्य जीवन== ===सन् १९८१ - सन् १९९६: प्रारम्भिक जीवन=== बियोन्से जिसेल नोल्सको जन्म [[ह्युस्टन]], [[टेक्सस]]मा केशप्रशाधक [[टिना नोल्स]] र [[जीरक्स]] बिक्री प्रबन्धक [[म्याथ्यू नोल्स]]को छोरीको रूपमा भएको थियो ।<ref>{{cite news|title=The Family Business|trans-title=पारिवारिक पेसा|url=http://www.mtv.com/bands/p/parent_managers_041115/index3.jhtml|publisher=MTV News|accessdate=जून ६, २०१३|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907214159/http://www.mtv.com/bands/p/parent_managers_041115/index3.jhtml|archivedate=सेप्टेम्बर ७, २०१४}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140907214159/http://www.mtv.com/bands/p/parent_managers_041115/index3.jhtml |date=2014-09-07 }}</ref> बियोन्सेको नाम उनकी आमाको माइतीको थरको सम्मानमा राखिएको थियो ।<ref name="FOX">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,204978,00.html?sPage=fnc/entertainment/beyonce|title=Beyoncé Knowles' Biography|trans-title=बियोन्से नोल्सको जीवनी|publisher=फक्स न्यूज च्यानल|date=अप्रिल १५, २००८|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080307175108/http://www.foxnews.com/story/0,2933,204978,00.html?sPage=fnc%2Fentertainment%2Fbeyonce|archivedate=मार्च ७, २००८|accessdate=नोभेम्बर ६, २०१८}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307175108/http://www.foxnews.com/story/0,2933,204978,00.html?sPage=fnc%2Fentertainment%2Fbeyonce |date=2008-03-07 }}</ref> बियोन्सेकी बहिनी [[सोलान्ज नोल्स]] पनि एक चर्चित गायिका र [[डेस्टिनीज चाइल्ड]]की भूतपूर्व पृष्ठभूमि नर्तकी हुन् । सोलान्ज र बियोन्से पहिलो स्थानमा एल्बम भएका प्रथम दिदीबहिनी हुन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.etonline.com/music/199983_beyonce_and_solange_knowles_become_first_sisters_to_have_number_1_albums/|title=Beyoncé and Solange Knowles Become First Sisters to Land No. 1 Albums|trans-title=बियोन्से र सोलान्ज पहिलो स्थानमा एल्बम हुने पहिलो दिदीबहिनीको जोडी बने|publisher=ईटी अनलाइन|accessdate=अक्टोबर १२, २०१६}}</ref> म्याथ्यू [[अफ्रिकी-अमेरिकी]] हुन् भने टिना [[लुइजियाना क्रियोल]] (फ्रान्सेली, अमेरिकी मूल निवासी र अफ्रिकी) मूलको साथमा यहूदी, स्पेनी, चिनियाँ र इन्डोनेसियाई वंशकी हुन् ।<ref name="FOX" /><ref name=smol1>{{cite news|last=स्मोल्न्याक|first=मेगन|url=https://huffingtonpost.com/megan-smolenyak-smolenyak/a-peek-into-blue-ivy-cart_b_1200346.html|title=A Peek into Blue Ivy Carter's Past|trans-title=ब्लू आइभीका भूतपूर्व कार्यका झलकहरू|work=हफपोस्ट|date=जनवरी १२, २०१२|accessdate=जनवरी ३०, २०१२}}</ref><ref name="nanews">{{cite web|title=Beyonce Touts L'Oreal Cosmetics That 'Match' Your Native American Shade|trans-title=अमेरिकी मूल निवासी चर्मको रङ्गको कस्मेटिक प्रोडक्ट बेच्न थालिन् बियोन्सेले|url=https://newsmaven.io/indiancountrytoday/archive/beyonce-touts-l-oreal-cosmetics-that-match-your-native-american-shade-6e1XWfaJnkie2VOZIFeamw/|website=इन्डियन कन्ट्री टुडे - डिजिटल इन्डीजिनस न्यूज|publisher=इन्डियन कन्ट्री टुडे|accessdate=जनवरी २७, २०१९|date=जनवरी १९, २०१२}}</ref> आमाको पट्टिबाट बियोन्से [[अकादियन]] नेता [[जोसेफ ब्रूसार्ड]] र [[जोन-भिन्सेन्ट डबाडी द सेन्ट-कास्टिन]]का प्रत्यक्ष वंशज हुन् ।<ref name=smol1/><ref>{{cite web|title=Ancestry of Beyoncé|trans-title=बियोन्सेको वंशज|url=https://famouskin.com/ahnentafel.php?name=26983+beyoncé}}</ref> सन् २०१८ मा बियोन्सेले आफ्नो वंशजको अनुसन्धान गरी आफू दास मालिकहरूसँग सम्बन्धित भएको खुलासा गरिन् ।<ref>{{cite web|title= Beyoncé in Her Own Words: Her Life, Her Body, Her Heritage|trans-title=बियोन्से आफ्नै शब्दमा: उनको जीवन, उनको शरीर, उनको विरासत|url=https://www.vogue.com/article/beyonce-september-issue-2018|website=भोग|date=अगस्ट ६, २०१८|quote=हालै मैले आफ्नो वंशजको अनुसन्धान गरी म एक दासीसँग प्रेममा परी विवाह गरेका दस मालिकको वंशज हुँ भन्ने थापा पाए ।}}</ref> बियोन्से सेन्ट मेरीज मोन्टेसरी स्कूल जान्थिन्, जहाँ उनले नृत्य सिक्न थालिन् । एक दिन उनकी नृत्य प्रशिक्षक डार्लेट जोनसनले गीत गाइरहँदा बियोन्सेले त्यो गीत पूरा गरी उच्च नोट गाउँदा उनको गायन क्षमता पत्ता लागिएको थियो ।<ref name="danceclasses">{{cite web|title=Beyoncé Thrilled By First Dance Teacher|trans-title=आफ्नो पहिलो नृत्य प्रशिक्षकलाई देख्दा बियोन्से उत्साहित|url=http://www.contactmusic.com/news/beyonce-thrilled-by-first-dance-teacher_1007391|publisher=कन्ट्याक्ट म्यूजिक|date=सेप्टेम्बर ६, २००६}}</ref> सात वर्षको उमेरमा विद्यालयमा आयोजित प्रतिभा कार्यक्रममा [[जोन लेनन]]को "इम्याजिन" गाई १५ वर्षका गायकहरूलाई पराजित गरे पछि बियोन्सेको सङ्गीतमा रुचि बढ्यो ।<ref name="Biography Today">{{cite book|title=Biography Today|trans-title=बायोग्राफी टुडे|year=सन् २०१०|page=[https://archive.org/details/biographytodayge0000unse_h7i3/page/10 10]|publisher=ओम्नीग्राफिक्स|isbn=978-0-7808-1058-7|url-access=दर्ता|url=https://archive.org/details/biographytodayge0000unse_h7i3/page/10}}</ref><ref name="People">{{cite web|title=Beyoncé Knowles: Biography – Part 1|trans-title=बियोन्से नोल्स: जीवनी - भाग १|url=http://www.people.com/people/beyonce_knowles/biography|website=पीपल|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070426055053/http://www.people.com/people/beyonce_knowles/biography|archivedate=अप्रिल २६, २००७|url-status=सक्रिय}}</ref> सन् १९९० को शरदमा बियोन्से पार्कर एलिमेन्ट्री स्कूल नामक ह्युस्टनमा अवस्थित सङ्गीत विद्यालयमा भर्ना भइन्, जहाँ उनी समूहमा गाउँथिन् ।<ref name="contactbio">{{cite web|title=Beyoncé Knowles Biography|trans-title=बियोन्से नोल्सको जीवनी|url=http://www.contactmusic.com/info/beyonce_knowles|publisher=कन्ट्याक्ट म्यूजिक|accessdate=अगस्ट २८, २०१३}}</ref> उनी [[हाइ स्कूल फर द पर्फोमिङ एन्ड भिजुअल आर्ट्स]]मा र पछि [[अलीफ एल्सिक हाइ स्कूल]]मा पनि भर्ना भइन् ।<ref name="FOX" /><ref>{{cite web|last=मौहन|first=जेनिफर|url=http://www.life123.com/arts-culture/pop-stars/beyonce/beyonce-knowles-childhood.shtml|title=Beyoncé Knowles Childhood|trans-title=बियोन्से नोल्सको बाल्यकाल|publisher=लाइफ १२३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713204458/http://www.life123.com/arts-culture/pop-stars/beyonce/beyonce-knowles-childhood.shtml|archivedate=जुलाई १३, २०११|url-status=निष्क्रिय}}</ref><ref>{{cite web|url=http://elsikalumni.com/FamousAlumni.asp|title=Famous Alumni|trans-title=प्रसिद्ध विद्यार्थीहरू|publisher= एल्सिक हाइ स्कूल|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040814182317/http://www.elsikalumni.com/FamousAlumni.asp|archivedate=अगस्ट १४, २००४|url-status=सक्रिय}}</ref> बियोन्सेले दुई वर्षको लागि सेन्ट जोन्स युनाइटेड मेथोडिस्ट चर्चको गायन दलमा एकल गायिकाको भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite web|title=Cameo: Fat Joe Interviews Beyoncé and Mike Epps|trans-title=क्यमियो: बियोन्से र माइक एप्ससँग फ्याट जोको अन्तर्वार्ता|url=http://www.mtv.com/onair/moviehouse/cameo/16/index.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080224081629/http://www.mtv.com/onair/moviehouse/cameo/16/index.jhtml|archivedate=फेब्रुअरी २४, २००८}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224081629/http://www.mtv.com/onair/moviehouse/cameo/16/index.jhtml |date=2008-02-24 }}</ref> ८ वर्षको उमेरमा बियोन्से र उनका साथी [[केल्ली रोल्यान्ड|केली रोल्यान्ड]] महिला मनोरञ्जन समूहको प्रतिस्पर्धी छनोट गर्न जाँदा [[लटेभिया रबर्सन]]सँग चिनजान भयो ।<ref name="Kaufman">{{cite news|last=कौफम्यान|first=गिल|title=Destiny's Child's Long Road To Fame (The Song Isn't Called "Survivor" For Nothing)|trans-title=डेस्टिनीज चाइल्डको ख्यातीको बाटो|url=http://www.mtv.com/news/articles/1504044/20050613/destinys_child.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|date=जून १३, २००५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624084104/http://www.mtv.com/news/articles/1504044/destinys-childs-long-road-fame.jhtml|archivedate=जून २४, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919165930/http://www.mtv.com/news/articles/1504044/20050613/destinys_child.jhtml |date=2008-09-19 }}</ref> उनीहरूलाई तीन जना अन्य केटीहरूसँग ह्युस्टनको [[पप सङ्गीत]] र [[र्याप]] समूह [[डेस्टिनीज चाइल्ड|गर्ल्स टाइम]]मा राखिएको थियो ।<ref>{{cite news|title=Kelly Rowland|trans-title=केली रोल्यान्ड|url=http://articles.cnn.com/2006-02-27/travel/houston.kellyrowland_1_kelly-rowland-destiny-s-child-second-album?_s=PM:TRAVEL|publisher=सिएनएन|date=फेब्रुअरी २७, २००६|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130227180947/http://articles.cnn.com/2006-02-27/travel/houston.kellyrowland_1_kelly-rowland-destiny-s-child-second-album?_s=PM:TRAVEL|archivedate=फेब्रुअरी २७, २०१३|url-status=निष्क्रिय}}</ref> चर्चित [[आर एन्ड बी]] रेकर्ड निर्माता आर्ने फ्रेजरले गर्ल्स टाइमलाई [[क्यालिफोर्निया|उत्तर क्यालिफोर्निया]]को स्टुडियोमा बोलाई ''[[स्टार सर्च]]''को लागि दर्ता गराए । दुर्भाग्यवश, उनीहरू पराजित भए जुन बियोन्से अनुसार नराम्रो गीतको छनोट थियो ।<ref name="Farley">{{cite news|last=फार्ली|first=क्रिस्टोफर जोन|title=Music: Call Of The Child|trans-title=सङ्गीत: चाइल्डको बुलावा|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,998976,00.html|work=टाइम|date=जनवरी १५, २००१|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071130020409/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,998976,00.html|archivedate=नोभेम्बर ३०, २००७|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128192900/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,998976,00.html |date=2012-01-28 }}</ref><ref name="J.R.">{{cite news|last=रेनोल्ड्स|first=जे. आर.|title=All Grown Up|trans-title=सबै हुर्किसके|url=http://music.yahoo.com/read/interview/12027658|publisher=याहू ! म्यूजिक|date=मार्च ३, १९९८|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216031102/http://music.yahoo.com/read/interview/12027658|archivedate=डिसेम्बर १६, २००८}}</ref> सन् १९९५ मा बियोन्सेको बुबाले समूहको व्यवस्थापन गर्ने कामबाट राजिनामा दिए ।<ref>{{cite news|last=टाइरेन्जियल|first=जश|title=Destiny's Adult|trans-title=डेस्टिनीज अडल्ट|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1005114,00.html|work=टाइम|date=जून १३, २००३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216031053/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1005114,00.html|archivedate=डिसेम्बर १६, २००८|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130074739/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1005114,00.html |date=2012-01-30 }}</ref> यसले गर्दा बियोन्सेको परिवारको आय आधा भई उनका आमाबुबा छुट्टाछुट्टै अपार्टमेन्टमा बस्न बाध्य भएका थिए ।<ref name="FOX" /> म्याथ्यूले, फलस्वरूप, समूहबाट २ जनालाई निष्काशन गरे र बाँकी सदस्यलाई अन्य प्रचलित आर एन्ड बी समूहको कन्सर्टमा सहयोगीको रूपमा गाउन लगाए ।<ref name="Kaufman" /> बियोन्से र उनका साथीहरूलाई [[इलेक्ट्रा रेकर्ड्स]]ले छान्नु भन्दा अगाडि उनीहरूले टन्नै रेकर्ड लेबलका लागि प्रस्तुति पेश गरेका थिए । पछि [[एट्लान्टा रेकर्ड्स]]ले एउटा गीत रेकर्ड गरेपछि साझेदारी रद्द गर्यो ।<ref name="FOX" /> यसले गर्दा परिवारमा अझै तनाव पर्यो र बियोन्सेका आमाबुबा छुट्टिए । अक्टोबर ५, १९९५ मा [[ड्वेन विगिन्स]]को ग्रासरूट्स इन्टरटेनमेन्टले उनीहरूसँग साझेदारी गर्यो । सन् १९९६ मा उनीहरूले सोनी म्यूजिकको साझेदारीमा आफ्नो पहिलो गीति एल्बम सार्वजनिक गरे, नोल्स परिवारको पुनर्मिलन भयो र उनीहरूले [[कोलम्बिया रेकर्ड्स]]सँग साझेदारी गरे ।<ref name="Biography Today" /> ===सन् १९९७ - सन् २००२: डेस्टिनीज चाइल्ड=== {{Main|डेस्टिनीज चाइल्ड}} [[File:Destiny&#039;s Child Tour.jpg|thumb|बियोन्से (बीच) सन् २००५ मा [[डेस्टिनी फुल्फिल्ड]]मा प्रस्तुति दिँदै]] सन् १९९६ मा आइजेयाको पुस्तकमा आधारित भई उनको समूहको नाम डेस्टिनीज चाइल्ड राखियो ।<ref>{{cite news|last=डेकेल-डक्स|first=ट्याल|title=Ten Things About ... Destiny's Child|trans-title=डेस्टिनीज चाइल्डको बारेमा थाहा पाउनुपर्ने १० कुराहरू|url=http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/news/a454691/ten-things-about-destinys-child.html|work=डिजिटल स्पाई|date=जनवरी २९, २०१३|accessdate=मार्च २२, २०१३}}</ref> सन् १९९७ मा ''[[मेन इन ब्ल्याक]]''को साउन्डट्र्याकमा उनीहरूले आफ्नो प्रथम रेकर्ड लेबलको गीत "किलिङ टाइम" सार्वजनिक गरे ।<ref name="J.R." /> नोभेम्बरमा उनीहरूले आफ्नो प्रथम लोकप्रिय गीत "नो, नो, नो" सार्वजनिक गरे । फेब्रुअरी १९९८ मा उनीहरूले ''[[डेस्टिनीज चाइल्ड (एल्बम)|डेस्टिनीज चाइल्ड]]'' नामक एल्बम सार्वजनिक गरे जसले गर्दा उनीहरूको लोकप्रियता बढ्यो । सन् १९९९ मा उनीहरूले आफ्नो मल्टि-प्लेटिनम दोस्रो एल्बम ''[[द राइटिङ्स अन द वाल]]'' सार्वजनिक गरे जसमा "बिल्स, बिल्स, बिल्स", समूहको पहिलो प्रथम स्थानमा परेको गीत "जम्पिङ, जम्पिङ, जम्पिङ" र उनीहरूको सबैभन्दा चर्चित एकल "से माइ नेम" समावेश गरिएको थियो । "से माइ नेम" ४३ औँ ग्रामी पुरस्कारमा सर्वोत्कृष्ट आर एन्ड बी गीत र समूहमा गाइएको सर्वोत्कृष्ट आर एन्ड बी गीतको श्रेणीमा विजयी भएको थियो ।<ref name="Kaufman" /> विश्वव्यापी स्तरमा ''द राइटिङ्स अन द वाल''को ८० लाख भन्दा बढी प्रति बेचिए ।<ref name="Farley" /> यस बेला बियोन्सेले [[बोइज टु मेन]]का सदस्य [[मार्क नेल्सन]]सँग ''[[द बेस्ट म्यान]]'' नामक चलचित्रका लागि "आफ्टर अल इज सेड एन्ड डन" गाएकी थिइन् ।<ref>{{cite web|title=The Best Man – Original Soundtrack|trans-title=द बेस्ट म्यान: साउन्डट्र्याक एल्बम|url=https://www.allmusic.com/album/the-best-man-mw0000256182|publisher=अल म्यूजिक|accessdate=अगस्ट २८, २०१३ }}</ref> म्याथ्यूले समूहको व्यवस्थापन गरेकोले असन्तुष्ट भएका [[लटोया लकेट]] र रबर्सनलाई [[फेरा फ्रयाङ्क्लिन]] र [[मिशेल विलियम्स (गायिका)|मिशेल विलियम्स]]द्वारा प्रतिस्थापित गरिएको थियो ।<ref name="Kaufman" /> सामाजिक सञ्जालमा लकेट र रबर्सनको प्रतिस्थापनको प्रत्यक्ष कारण बियोन्से भएको हल्ला फैलिएका कारण बियोन्सेको मानसिक स्थिति बिग्रिएको थियो ।<ref>{{cite news|url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/beyonce%20i%20was%20depressed%20at%2019_1088171|title=Beyoncé: 'I was depressed at 19'|trans-title=बियोन्से: '१९ वर्षको उमेरमा मेरो मानसिक स्थिति खासै राम्रो थिएन'|publisher=कन्ट्याक्ट म्यूजिक|date=डिसेम्बर १, २००८|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120403064353/http://www.contactmusic.com/news/beyonce-i-was-depressed-at-19_1088171|archivedate=अप्रिल ३, २०१२|url-status=सक्रिय}}</ref> यही बेला उनका प्रेमीले उनलाई छोडेका थिए ।<ref>{{cite web|url=http://www.accesshollywood.com/beyonce-speaks-about-her-past-depression_article_3131|title=Beyoncé Speaks About Her Past Depression|trans-title=बियोन्सेले आफ्नो मानसिक स्थितिको बारेमा कुरा गर्छिन्|date=डिसेम्बर १५, २००६|website=एक्सेस हलिउड|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216084348/http://www.accesshollywood.com/beyonce-speaks-about-her-past-depression_article_3131|archivedate=डिसेम्बर १६, २००८|url-status=सक्रिय}}</ref> उनको मानसिक स्वास्थ्य समस्याले गर्दा उनलाई खाने विकार पनि भएको थियो । यो विकार र उनको मानसिक स्वास्थ्य ठिक हुन दुई-तीन वर्ष लाग्यो ।<ref name="Depression">{{cite news|last=Johnson|first=Caitlin A.|url=https://www.cbsnews.com/stories/2006/12/13/entertainment/main2258069.shtml|title=Beyoncé On Love, Depression, and Reality|trans-title=माया, मानसिक स्वास्थ्य र वास्तविकता प्रति बियोन्सेको सोच|publisher=सिबिएस न्यूज|date=डिसेम्बर १३, २००६|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081208151348/http://www.cbsnews.com/stories/2006/12/13/entertainment/main2258069.shtml|archivedate=डिसेम्बर ८, २००८|url-status=सक्रिय}}</ref> बियोन्सेको मानसिक स्वास्थ्य समस्या र डिप्रेसनको बेला डेस्टिनीज चाइल्डले आफ्नो पहिलो [[ग्रामी पुरस्कार]] जितेका हुनाले उनले यसको बारेमा सार्वजनिक रूपमा आवाज उठाउन ठिक मानिनन् ।<ref>{{cite news|url=http://www.femalefirst.co.uk/celebrity/BEYONCE+KNOWLES-12915.html|title=Beyoncé Knowles Opens Up About Depression|trans-title=बियोन्से नोल्स डिप्रेसन र मानसिक स्वास्थ्यको बारेमा कुरा गर्छिन्|date=डिसेम्बर १८, २००६|work=फीमेल फर्स्ट|publisher=सिबिएस इन्टरएक्टिभ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216031451/http://www.femalefirst.co.uk/celebrity/BEYONCE+KNOWLES-12915.html|archivedate=डिसेम्बर १६, २००८|url-status=सक्रिय}}</ref> यस्तो स्थितिमा उनकी आमा उनको सहारा बनेकी थिइन् ।<ref name="Depression" /> फ्रयाङ्क्लिनलाई पछि समूहबाट हटाइयो र अन्ततः बियोन्से, रोल्यान्ड र विलियम्स मात्रै बाँकी रहे ।<ref name="DunnDate">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/theobserver/2001/jun/10/life1.lifemagazine5|title=Date with destiny|trans-title=डेस्टिनीसँग अन्तर्वार्ता|last=डन|first=जेन्सी|date=जून १०, २००१|work=दी अब्जर्भर|accessdate=फेब्रुअरी २७, २००९|location=लन्डन}}</ref> बाँकी रहेका सदस्यहरूले सन् २००० को चलचित्र ''[[चार्लीज एन्जल्स]]''का लागि "इन्डिपेन्डेन्ट विमेन पार्ट १" रेकर्ड गरे जुन [[बिलबोर्ड हट १००]] मा ११ हप्ता प्रथम स्थानमा रही समूहको सबैभन्दा लोकप्रिय गीत बन्यो ।<ref name="Kaufman" /> डेस्टिनीज चाइल्डले आफ्नो तेस्रो एल्बममा काम गरिरहँदा बियोन्सेले [[मेकई फाइफर]]सँग ''[[कार्मेन: अ हिप हपरा]]''मा प्रमुख भूमिका निर्वाह गर्ने अवसर प्राप्त गरिन् । [[फिलाडेल्फिया]]मा परिवेश रहेको यो चलचित्र फ्रान्सेली सङ्गीतज्ञ [[जोर्ज बिजेट]]को ''[[कार्मेन]]'' नामक गीति नाटकमा आधारित छ ।<ref name="carmen">{{cite news|last=ब्याशम|first=डेभिड|title=Beyoncé To Star In "Carmen" Remake|trans-title=बियोन्सेले "कार्मेन" को आधिकारिक रूपान्तरणमा प्रमुख भूमिका निर्वाह गर्ने|url=http://www.mtv.com/news/articles/1438067/20010118/destinys_child.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|date=जनवरी १८, २००१|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624083717/http://www.mtv.com/news/articles/1438067/beyonceacute-star-carmen-remake.jhtml|archivedate=जून २४, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428064707/http://www.mtv.com/news/articles/1438067/20010118/destinys_child.jhtml |date=2010-04-28 }}</ref> मे २००१ मा डेस्टिनीज चाइल्डको तेस्रो एल्बम ''[[सर्भाइभर]]'' सार्वजनिक गरिएपछि लकेट र रबर्सनले उनीहरू माथि मुद्दा हाले ।<ref name="Kaufman" /> चार्टमा प्रथम स्थानमा परेको "बूटिलिशियस" र ग्रामी पुरस्कार विजेता "सर्भाइभर" समावेश गरिएको र [[बिलबोर्ड २००]] मा प्रथम स्थानमा परेको यस एल्बमको सार्वजनिकीकरणको एक हप्तामा नै ६,६३,००० प्रति बेचिएको थियो ।<ref name="Martens3">{{cite news|last=टड|first=मार्टेन्स|title=Beyoncé, Branch Albums Storm The Chart|trans-title=बियोन्से, एल्बम चार्टको प्रथम स्थानमा|url=https://www.billboard.com/articles/news/70145/beyonce-branch-albums-storm-the-chart|work=बिलबोर्ड|date=जुलाई ३, २००३|accessdate=अप्रिल १, २००८}}</ref> अक्टोबर २००१ मा ''[[८ डेज अफ क्रिसमस]]'' सार्वजनिक गरेपछि समूहको सार्वजनिकीकरण भई सबै सदस्यले एकल कार्य जीवनको सुरुवात गरे ।<ref name="Kaufman" /> बियोन्सेले जुलाई २००२ मा अमेरिकामा सर्वाधिक कमाई गर्ने चलचित्र ''[[अस्टिन पावर्स इन गोल्डमेम्बर]]''मा आफ्नो अभिनय कला देखाई प्रशंसा बटुलेकी थिइन् ।<ref>{{cite news|title=Austin Powers in Goldmember|trans-title=अस्टिन पावर्स इन गोल्डमेम्बर|work=शिकागो सन टाइम्स|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20020726/REVIEWS/207260301/1023|first=रोजर|last=एबर्ट|date=जुलाई २६, २००२|accessdate=फेब्रुअरी २५, २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914170515/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20020726%2FREVIEWS%2F207260301%2F1023|archive-date=2012-09-14}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=austinpowers3.htm|title=Austin Powers in Goldmember|trans-title=अस्टिन पावर्स इन गोल्डमेम्बर|website=बक्स अफिस मोजो|accessdate=अक्टोबर २३, २०१२}}</ref> यो चलचित्रको साउन्डट्र्याक एल्बममा समावेश गरिएको "वर्क इट आउट" बेलायत, नर्वे र बेल्जियममा सर्वोत्कृष्ट गीतको सूचीमा सूचिकृत भएको थियो ।<ref>{{cite news|last=Moss|first=Corey|title=Beyoncé, Britney Serve Up First Singles From 'Goldmember'|trans-title=बियोन्से, ब्रिट्नीद्वारा गाइएका 'गोल्डमेम्बर' गीतहरू|url=http://www.mtv.com/news/articles/1454495/beyonce-premiere-goldmember-single.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|date=मे २३, २००२|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624084148/http://www.mtv.com/news/articles/1454495/beyonce-premiere-goldmember-single.jhtml|archivedate=जून २४, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131024193348/http://www.mtv.com/news/articles/1454495/beyonce-premiere-goldmember-single.jhtml |date=2013-10-24 }}</ref> सन् २००३ मा बियोन्से [[क्युबा गुडिङ जुनियर]]का साथ ''[[द फाइटिङ टेम्प्टेशन्स]]''मा लिलीको भूमिकामा देखिएकी थिइन् ।<ref>{{cite web|last=टोबी|first=म्याथ्यू|url=https://allmovie.com/work/the-fighting-temptations-282766|title=The Fighting Temptations|trans-title=द फाइटिङ टेम्प्टेशन्स|website=अल मूभी|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}}</ref> यो चलचित्रमा सकारात्मक र नकारात्मक, दुबै प्रकारका आलोचनात्मक प्रतिक्रिया आए पनि संयुक्त राज्यमा $३ करोड कमायो ।<ref>{{cite web|url=https://metacritic.com/movie/the-fighting-temptations|title=The Fighting Temptations|trans-title=द फाइटिङ टेम्प्टेशन्स|publisher=मेटाक्रिटिक]|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२|archive-url=https://web.archive.org/web/20140411223338/http://www.metacritic.com/movie/the-fighting-temptations|archive-date=अप्रिल ११, २०१४|url-status=निष्क्रिय}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=&country=AU&id=fightingtemptations.htm&sort=rank&order=ASC&p=.htm|title=The Fighting Temptations (2003)|trans-title=द फाइटिङ टेम्प्टेशन्स (सन् २००३)|website=बक्स अफिस मोजो|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}}</ref> बियोन्सेले [[मिसी एलियट]], [[एमसी लाइट]] र [[फ्री]]को सहयोगमा चलचित्रको साउन्डट्र्याकमा समावेश गरिएको "फाइटिङ टेम्प्टेशन" सार्वजनिक गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite web|url=https://slantmagazine.com/music/review/the-fighting-temptations-original-soundtrack/318|title=The Fighting Temptations Original Soundtrack|trans-title=द फाइटिङ टेम्प्टेशन्सको साउन्डट्र्याक|first=एड|last=गोन्जालेज|website=स्ल्यान्ट|date=सेप्टेम्बर १४, २००३|accessdate=मार्च २२, २०११}}</ref> साउन्डट्र्याकमा समावेश गरिएको बियोन्सेको "समरटाइम" नामक अर्को गीत चार्टमा समावेश गरिएको थियो ।<ref>{{cite news|url=https://books.google.com/books?id=GREEAAAAMBAJ&pg=PA20|title=Beyoncé Tempts Fans With More Movie Songs|trans-title=बियोन्सेका नयाँ गीतहरू सुनेर प्रशंसकहरू उत्साहित|work=बिलबोर्ड|date=अक्टोबर ११, २००३|accessdate=अगस्ट २८, २०१३}}</ref> ===सन् २००३ - सन् २००५: ''डेन्जरस्ली इन लभ'' र ''डेस्टिनी फुल्फिल्ड''=== सन् २००२ मा एकल गायिकाको रूपमा जे-जीको "'०३ बोनी एन्ड क्लाइड" गाएकी बियोन्से [[बिलबोर्ड हट १००]] मा चौथो स्थानमा सूचिकृत भएकी थिइन् ।<ref>{{cite news|url=https://www.billboard.com/song/beyonce/03-bonnie-clyde/4313277#/song/beyonce/03-bonnie-clyde/4313277|title='03 Bonnie & Clyde|trans-title='०३ बोनी एन्ड क्लाइड|work=बिलबोर्ड|accessdate=अप्रिल २९, २०११|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623084134/http://www.billboard.com/song/beyonce/03-bonnie-clyde/4313277|archivedate=जून २३, २०११}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623084134/http://www.billboard.com/song/beyonce/03-bonnie-clyde/4313277#/song/beyonce/03-bonnie-clyde/4313277 |date=2011-06-23 }}</ref> जून १४, २००३ मा बियोन्सेको पहिलो एकल प्रस्तुति र कन्सर्टको बेला उनले आफ्नो प्रथम एकल एल्बम ''डेन्जरस्ली इन लभ''को घोषणा गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite web|title=Beyoncé Knowles: Dangerously in Love|trans-title=बियोन्से नोल्स: डेन्जरस्ली इन लभ|url=https://www.theguardian.com/music/2003/jun/27/popandrock.artsfeatures8|date=जून २६, २००३|newspaper=द गार्डियन}}</ref> जून २४, २००३ मा मिशेल विलियम्स र केली रोल्यान्डले आ-आफ्ना एकल गीत सार्वजनिक गरेपछि बियोन्सेले आफ्नो एल्बम सार्वजनिक गरिन् ।<ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/dangerously-in-love-mw0000598421|title=Dangerously in Love – Beyoncé|trans-title=डेन्जरस्ली इन लभ - बियोन्से|publisher=अल म्यूजिक|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}}</ref> सार्वजनिकीकरणको पहिलो हप्तामा नै ३,१७,००० प्रति बिक्री गरी बिलबोर्ड २०० मा प्रथम स्थानमा सूचिकृत भएको यो एल्बमले यो एल्बमको विश्वभर १ करोड भन्दा बढी प्रति बेचिएका छन् ।<ref>{{cite news|last=टड|first=मार्टेन्स|title=Beyoncé, Branch Albums Storm The Chart|trans-title=बियोन्से, एल्बम चार्टको प्रथम स्थानमा|url=https://www.billboard.com/articles/news/70145/beyonce-branch-albums-storm-the-chart|work=बिलबोर्ड|date=जुलाई २, २००३|accessdate=मे ८, २००८}}</ref> [[जे–जी (गायक)|जे-जी]]लाई सहयोगी कलाकारको रूपमा राखिएको यस एल्बमको प्रमुख एकल गीत "क्रेजी इन लभ" संयुक्त राज्यमा प्रथम स्थानमा समावेश भएको बियोन्सेको एकल साङ्गीतिक कार्य जीवनको प्रथम गीत थियो ।<ref>{{cite news|last=चान्ड्लर|first=डी. एल.|url=http://rapfix.mtv.com/2011/04/05/jay-z-and-beyonce-celebrate-three-years-of-wedded-bliss/|title=Jay-Z And Beyoncé Celebrate Three Years Of Wedded Bliss|trans-title=जे-जी र बियोन्से विवाहको ३ वर्ष मनाउँछन्|publisher=एमटिभी र्यापफिक्स, भायकम|date=अप्रिल ५, २०११|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110408000429/http://rapfix.mtv.com/2011/04/05/jay-z-and-beyonce-celebrate-three-years-of-wedded-bliss/|archivedate=अप्रिल ८, २०११|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019030701/http://rapfix.mtv.com/2011/04/05/jay-z-and-beyonce-celebrate-three-years-of-wedded-bliss/ |date=2015-10-19 }}</ref><ref>{{cite news|last=मार्टेन्स|first=टड|title=Beyoncé, Jay-Z: 'Crazy' As Ever|trans-title=बियोन्से, जे-जी: सधैँझैँ 'क्रेजी'|url=https://www.billboard.com/articles/news/69469/beyonce-jay-z-crazy-as-ever|work=बिलबोर्ड|date=अगस्ट २१, २००३|accessdate=फेब्रुअरी १०, २०११}}</ref> उनको एकल "बेबी बोइ" पनि प्रथम स्थानमा सूचिकृत भएको थियो भने "मि, माइसेल्फ एन्ड आइ" र "नटी गर्ल" पाँचौँ स्थानमा सूचिकृत भएका थिए ।<ref name="BabyBoy1">{{cite news|last=मार्टेन्स|first=टड|title='Stand Up' Ends 'Baby Boy' Reign|trans-title='स्ट्यान्ड अप' द्वारा 'बेबी बोइ' को शासनको अन्त्य|url=https://www.billboard.com/articles/news/67981/stand-up-ends-baby-boy-reign|work=बिलबोर्ड|date=नोभेम्बर २८, २००३|accessdate=अप्रिल २, २००८}}</ref><ref name="beyoncehot100">{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=beyonce|chart=Hot 100}}|title=Beyoncé Album and Song Chart History: Hot 100|trans-title=बियोन्से एल्बम र गीति चार्ट इतिहास: हट १००|website=बिलबोर्ड|accessdate=जून २३, २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117015500/https://www.billboard.com/music/|archive-date=2021-11-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211117015500/https://www.billboard.com/music/ |date=2021-11-17 }}</ref> यो एल्बमले ५ ओटा वर्गमा ग्रामी पुरस्कार जितेर इतिहास बनाएको थियो । पुरस्कार समारोहमा उनले [[प्रिन्स]]सँग गीत गाएकी थिइन् ।<ref name="2004 Grammys">{{cite news|last=पटेल|first=जोसेफ|url=http://www.mtv.com/news/articles/1484884/beyonce-wins-most-50-shut-out-at-grammys.jhtml|title=Beyoncé Wins Most, Outkast Shine, 50 Cent Shut Out at Grammys|trans-title=बियोन्सेले आउटकास्ट र ५० सेन्टलाई पराजित गरी एकै चोटी सबैभन्दा धेरै ग्रामी पाउने कलाकार बन्छिन्|publisher=एमटिभी न्यूज|date=फेब्रुअरी ४, २००४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110220032646/http://www.mtv.com/news/articles/1484884/beyonce-wins-most-50-shut-out-at-grammys.jhtml|archivedate=फेब्रुअरी २०, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220032646/http://www.mtv.com/news/articles/1484884/beyonce-wins-most-50-shut-out-at-grammys.jhtml |date=2011-02-20 }}</ref> नोभेम्बर २००३ मा [[डेन्जरस्ली इन लभ टूर]]मा युरोपमा प्रदर्शनी प्रस्तुत गरेकी बियोन्सेले पछि मिसी एलियट र [[एलिसिया किज]]का साथ [[भेराइजन लेडिज फर्स्ट टूर]]मा प्रस्तुति दिएकी थिइन् ।<ref>{{cite news|last=पटेल|first=जोसेफ|url=http://www.mtv.com/news/articles/1484659/beyonce-alicia-missy-plan-spring-tour.jhtml|title=Beyoncé, Alicia Keys And Missy Elliott Plan Spring Tour|trans-title=बियोन्से, एलिसिया किज र मिसी एलियटको वसन्त टूरको योजना|date=जनवरी २८, २००४|publisher=एमटिभी न्यूज|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121107140505/http://www.mtv.com/news/articles/1484659/beyonce-alicia-missy-plan-spring-tour.jhtml|archivedate=नोभेम्बर ७, २०१२|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107140505/http://www.mtv.com/news/articles/1484659/beyonce-alicia-missy-plan-spring-tour.jhtml |date=2012-11-07 }}</ref> फेब्रुअरी १, २००४ मा बियोन्सेले [[ह्युस्टन]], [[टेक्सस]]मा अवस्थित रिलायन्ट स्टेडियममा आयोजित [[सुपर बोल]]मा अमेरिकी राष्ट्र गान गाएकी थिइन् ।<ref>{{cite news|last=अलेक्सिस|first=नादेस्का|url=http://www.mtv.com/news/articles/1695649/beyonce-super-bowl-xlvii-performance.jhtml|title=Beyoncé To Perform at Super Bowl XLVII Halftime Show|trans-title=सुपर बोलमा बियोन्सेको प्रस्तुति|publisher=एमटिभी न्यूज|date=अक्टोबर १६, २०१२|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/1695649/beyonce-super-bowl-xlvii-performance/ |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2026-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519122521/http://www.mtv.com/news/1695649/beyonce-super-bowl-xlvii-performance/ |archive-date=2020-05-19}}</ref> ''डेन्जरस्ली इन लभ''को सार्वजनिकीकरण पछि दोस्रो एल्बम बनाउने योजना गरेकी बियोन्सेले डेस्टिनीज चाइल्डको अन्तिम स्टुडियो एल्बम, ''[[डेस्टिनी फुल्फिल्ड]]''को रेकर्डिङका लागि पछि सारेकी थिइन् ।<ref name="JPatel">{{cite news|last=पटेल|first=जोसेफ|title=Beyoncé Puts Off Second Solo LP To Reunite Destiny's Child|trans-title=डेस्टिनीज चाइल्डको पुनर्मिलनका लागि बियोन्सेले आफ्नो दोस्रो एल्बमको योजनालाई पछि सारिन्|url=http://www.mtv.com/news/articles/1484202/20040107/knowles_beyonce.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|date=जनवरी १, २००४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115070521/http://www.mtv.com/news/articles/1484202/20040107/knowles_beyonce.jhtml|archivedate=जनवरी १५, २००८}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115070521/http://www.mtv.com/news/articles/1484202/20040107/knowles_beyonce.jhtml |date=2008-01-15 }}</ref> नोभेम्बर १५, २००४ मा संयुक्त राज्यमा सार्वजनिक गरिएको र बिलबोर्ड २०० मा दोस्रो स्थानमा परेको यो एल्बममा बिलबोर्ड हट १०० मा परेका "लूज माइ ब्रेथ" र "सोल्जर" जस्ता गीतहरू समावेश गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/destiny-fulfilled-mw0000261084|title=Destiny Fulfilled – Destiny's Child|trans-title=डेस्टिनी फुल्फिल्ड - डेस्टिनीज चाइल्ड|publisher=अल म्यूजिक|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}}</ref><ref>{{cite news|last=विटमायर|first=मार्गो|url=https://www.billboard.com/articles/news/65514/eminem-thankful-to-remain-no-1|title=Eminem Thankful To Remain No. 1|trans-title=प्रथम स्थानमा रहेकोमा एमिनेम कृतज्ञ|newspaper=बिलबोर्ड|date=नोभेम्बर २४, २००४|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}}</ref><ref name="riaadestinyschild">{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS|title=Gold and Platinum – Destiny's Child|trans-title=गोल्ड र प्लेटिनम - डेस्टिनीज चाइल्ड|publisher=रेकर्डिङ असोसिएसन अफ अमेरिका|accessdate=नोभेम्बर १३, २००८|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070626051113/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS|archivedate=जून २६, २००७}}</ref><ref>{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=destiny's child|chart=all}}|title=Destiny's Child Album and Song Chart History|trans-title=डेस्टिनीज चाइल्ड एल्बम र गीति चार्ट इतिहास|website=बिलबोर्ड|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117015500/https://www.billboard.com/music/|archive-date=2021-11-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211117015500/https://www.billboard.com/music/ |date=2021-11-17 }}</ref> म्याकडोनल्ड्सद्वारा प्रायोजित [[डेस्टिनी फुल्फिल्ड...लभिङ इट]]मा डेस्टिनीज चाइल्डले "नो, नो, नो", "सर्भाइभर", "से माइ नेम", "इन्डिपेन्डेन्ट विमेन" र "लूज माइ ब्रेथ" जस्ता लोकप्रिय गीतहरू गाए ।<ref>{{cite press release|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Destiny's Child Debuts World Children's Day(TM) at McDonald's(R) Anthem|trans-title=विश्व बाल दिवसको अवसरमा डेस्टिनीज चाइल्डद्वारा म्याकडोनल्ड्सको लागि प्रस्तुति|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/destinys-child-debuts-world-childrens-daytm-at-mcdonaldsr-anthem-55593902.html|location=Los Angeles|agency=पिआर न्यूजवायर|date=नोभेम्बर १५, २००५|accessdate=नोभेम्बर १५, २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016203209/http://www.prnewswire.com/news-releases/destinys-child-debuts-world-childrens-daytm-at-mcdonaldsr-anthem-55593902.html|archive-date=अक्टोबर १६, २०१४|url-status=निष्क्रिय}}</ref> यसका साथै उनीहरूले ''डेन्जरस्ली इन लभ'' र अन्य एकल गीतहरू पनि गाए । जून २५, २०११ मा [[बार्सिलोना]]मा हुँदा समूहको विघटनको घोषणा गरियो ।<ref>{{cite news|last=कोहेन|first=जोनाथन|title=Destiny's Child To Split After Fall Tour|trans-title=टूर पछि डेस्टिनीज चाइल्डको विघटन हुने रे|url=https://www.billboard.com/articles/news/62619/destinys-child-to-split-after-fall-tour|work=बिलबोर्ड|date=जून १५, २००५|accessdate=अप्रिल १, २००८}}</ref> अक्टोबर २५, २००५ मा समूहले संयुक्त राज्यमा आफ्नो पहिलो गीत सङ्ग्रहको सार्वजनिकीकरण गरे र मार्च २००६ मा [[हलिउड वक अफ फेम]]मा स्थान स्वीकार गरे ।<ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/1s-mw0000178918|title=Number 1's – Destiny's Child|trans-title=नम्बर वान्स - डेस्टिनीज चाइल्ड|publisher=अल म्यूजिक|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}}</ref><ref>{{cite web|url=http://today.msnbc.msn.com/id/12064273/ns/today-entertainment/|title=Destiny's Child gets Walk of Fame star|trans-title=डेस्टिनीज चाइल्डको वक अफ फेम तारा|date=मार्च २९, २००६|website=टुडे|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623072011/http://today.msnbc.msn.com/id/12064273/ns/today-entertainment/|archivedate=जून २३, २०११|url-status=निष्क्रिय|accessdate=जनवरी ९, २०११}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623072011/http://today.msnbc.msn.com/id/12064273/ns/today-entertainment/ |date=2011-06-23 }}</ref> डेस्टिनीज चाइल्डले विश्वव्यापी स्तरमा ६ करोड रेकर्ड बेचेका छन् ।<ref>{{cite journal|last1=हफम्यान|first1=मेलोडी के.|title='Ms. Kelly' Takes Charge Sings About Healing And Heartbreak in New Music|trans-title='मिस केली' हिलिङ र हार्टब्रेकको बारेमा|journal=जेट|date=जुलाई २, २००७|page=६१|url=https://books.google.com/books?id=CjsDAAAAMBAJ&pg=PA61|accessdate=जुलाई १८, २०१४}}</ref><ref>{{cite magazine|first=एन्डी|last=वेल्च|title=Destiny's Child reunite on new Michelle Williams song 'Say Yes' – listen|trans-title=मिशेल विलियम्सको 'से येस' मा डेस्टिनीज चाइल्डको पुनर्मिलन|url=https://www.nme.com/news/destinys-child/77452|magazine=एनएमइ|date=मे २२, २०१४|accessdate=जुलाई १८, २०१४}}</ref> ===सन् २००६ - सन् २००७: ''बीडे''=== [[File:Beyonce.jpg|thumb|left|150px|सन् २००७ मा बियोन्से [[द बियोन्से एक्स्पीरियन्स]] टूरमा प्रस्तुति दिइरहेको|alt=माइक्रोफोन समातेकी महिला]] बियोन्सेको दोस्रो एकल गीति एल्बम ''बीडे'' उनको पच्चीसौँ जन्मदिनको दिन सेप्टेम्बर ४, २००६ मा सार्वजनिक गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/bday-mw0000542181|title=''B'day'' – Beyoncé|trans-title=''बीडे'' - बियोन्से|publisher=अल म्यूजिक|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}}</ref> सार्वजनिकीकरणको पहिलो हप्तामा नै ५,४१,००० प्रति बिक्री भई बिलबोर्ड २०० मा सूचिकृत यो एल्बम बियोन्सेको अमेरिकी चार्टमा प्रथम स्थानमा पर्ने दोस्रो एल्बम बनेको थियो ।<ref>{{cite web|last=हेस्टी|first=केटी|title=Beyoncé's ''B-Day'' Makes Big Bow at No.&nbsp;1|trans-title=बियोन्सेको ''बीडे'' पहिलो नम्बरमा|url=https://www.billboard.com/articles/news/57265/beyonces-b-day-makes-big-bow-at-no-1|website=बिलबोर्ड|date=सेप्टेम्बर १३, २००६|accessdate=जनवरी ५, २००८}}</ref> जे-जीलाई सहयोगी कलाकारको भूमिकामा राखिएको यो एल्बमको प्रमुख एकल "डेजा भू" बिलबोर्ड हट १०० मा पाँचौँ स्थानमा सूचिकृत भएको थियो ।<ref name="beyoncehot100"/> अस्ट्रेलिया, हङ्गेरी, आयरल्यान्ड, न्यूजिल्यान्ड र संयुक्त राज्यमा पहिलो स्थानमा एल्बमको दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय एकल "इरिप्लेसेबल" विश्वव्यापी रूपमा लोकप्रिय बनेको थियो ।<ref name="beyoncehot100"/><ref>{{cite web|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&titel=Irreplaceable&cat=s |archive-url=https://archive.today/20120707024726/http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&titel=Irreplaceable&cat=s |url-status=निष्क्रिय |archive-date=जुलाई ७, २०१२|title=Beyoncé – Irreplaceable|trans-title=बियोन्से - इरिप्लेसेबल|publisher=अस्ट्रेलियन चार्ट्स|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}}</ref> ''बीडे''मा "रिङ दी अलार्म", "गेट मी बडीड" र संयुक्त अधिराज्यमा मात्रै सार्वजनिक गरिएको "ग्रीन लाइट" समावेश गरिएको थियो जसले गर्दा उनी [[ग्रामी पुरस्कार]]मा पाँच श्रेणीमा नामाङ्कित भएकी थिइन् ।<ref>{{Cite news|last=होप|first=क्लोभर|title=Timberlake's 'Sexy' Fends Off Fergie For No. 1|trans-title=टिम्बरलेकको 'सेक्सी' द्वारा फर्जीलाई पहिलो स्थानबाट हटाइयो|url=https://www.billboard.com/articles/news/57249/timberlakes-sexy-fends-off-fergie-for-no-1|work=बिलबोर्ड|date=सेप्टेम्बर १४, २००६|accessdate=फेब्रुअरी ३, २००८}}</ref><ref>{{cite web|title=Get Me Bodied|trans-title=गेट मी बडीड|url=https://www.billboard.com/bbcom/discography/more.jsp?tp=singles&pid=317670&aid=984115|website=बिलबोर्ड|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205185505/http://www.billboard.com/bbcom/discography/more.jsp?tp=singles&pid=317670&aid=984115|archivedate=फेब्रुअरी ५, २००९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205185505/http://www.billboard.com/bbcom/discography/more.jsp?tp=singles&pid=317670&aid=984115 |date=2009-02-05 }}</ref><ref>{{cite web|title=Green Light the next single|trans-title=अर्को एकललाई ग्रीन लाइट|url=http://www.sonybmgmusic.co.uk/artists/Beyonce/6091/25/|publisher=सोनी बिएमजी म्यूजिक इन्टरटेनमेन्ट (संयुक्त अधिराज्य)|date=जुलाई २७, २००७|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090116021619/http://www.sonybmgmusic.co.uk/artists/Beyonce/6091/25/|archivedate=जनवरी १६, २००९}}</ref><ref name="49thGr">{{cite web|title=49th Annual Grammy Awards Winners List|trans-title=४९ औँ ग्रामी पुरस्कार विजेताको सूची|url=http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/49th_Show/list.aspx |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20061220160454/http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/49th_Show/list.aspx |url-status=निष्क्रिय |archive-date=डिसेम्बर २०, २००६|publisher=ग्रामी पुरस्कार|accessdate=जनवरी १०, २००८}}</ref> आगामी वर्ष बियोन्सेले ''बीडे''का लागि दुई नामाङ्कन र ''[[ड्रीमगर्ल्स: म्यूजिक फ्रम द मोशन पिक्चर]]''का लागि एउटा नामाङ्कन प्राप्त गरिन् ।<ref name="50thGr">{{cite web|title=50th Annual Grammy Award Winners List|trans-title=५० औँ ग्रामी पुरस्कार विजेताको सूची|url=http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/50th_show/list.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404005333/http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/50th_show/list.aspx|archivedate=अप्रिल ४, २००८|publisher=ग्रामी पुरस्कार|accessdate=अप्रिल २१, २००८}}</ref> सन् २००६ मा बियोन्से [[स्टिभ मार्टिन]]को साथमा ''[[द पिङ्क प्यान्थर (२००६ चलचित्र)|द पिङ्क प्यान्थर]]'' नामक हास्य नाटकमा देखिएकी थिइन्, जसले विश्वव्यापी स्तरमा $१५ करोड ८८ लाखको कमाइ भित्र्यायो ।<ref>{{cite web|last=अटो|first=जेफ|title=Interview: Beyoncé Knowles|trans-title=अन्तर्वार्ता: बियोन्से नोल्स|url=http://movies.ign.com/articles/686/686598p1.html|website=आइजिएन|date=फेब्रुअरी ८, २००६|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721081911/http://au.movies.ign.com/articles/686/686598p1.html|archivedate=जुलाई २१, २०११|url-status=सक्रिय}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=pinkpanther05.htm|title=The Pink Panther (2006)|trans-title=द पिङ्क प्यान्थर (सन् २००६)|website=बक्स अफिस मोजो|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}}</ref> उनको दोस्रो चलचित्र ''[[ड्रीमगर्ल्स]]'' सन् १९८१ मा प्रदर्शित ब्रोडवे गीति नाटकको आधिकारिक रूपान्तरण थियो, जसले विश्वव्यापी स्तरमा $१५ करोड ४० लाख कमायो ।<ref>{{cite web|url=http://www.ibdb.com/production.php?id=4152|title=Dreamgirls|trans-title=ड्रीमगर्ल्स|publisher=इन्टरनेट ब्रोडवे डाटाबेस|accessdate=अप्रिल २५ , २०१३}}</ref><ref>{{cite web|url=https://metacritic.com/movie/dreamgirls|title=Dreamgirls|trans-title=ड्रीमगर्ल्स|publisher=मेटाक्रिटिक|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024035105/http://www.metacritic.com/movie/dreamgirls|archive-date=अक्टोबर २४, २०१२|url-status=निष्क्रिय}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=dreamgirls.htm|title=Dreamgirls (2006)|trans-title=ड्रीमगर्ल्स (सन् २००६)|website=बक्स अफिस मोजो|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}}</ref><ref>{{cite web|title=Dreamgirls (2006) – Daily Box Office – Box Office Mojo|trans-title=ड्रीमगर्ल्स (सन् २००६) - दैनिक बक्स अफिस - बक्स अफिस मोजो|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=daily&id=dreamgirls.htm|website=बक्स अफिस मोजो|accessdate=मे १९, २०१३}}</ref> [[जेनिफर हड्सन]], [[जेमी फक्स]] र [[एडी मर्फी]] भएका यस चलचित्रमा बियोन्सेले [[डायना रस]]को भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite AV media|people=कन्डन, बिल - निर्देशक|date=डिसेम्बर १५, २००६|title=Dreamgirls|trans-title=ड्रीमगर्ल्स|medium=चलचित्र|publisher=ड्रीमवर्क्स एसकेजी|location=संयुक्त राज्य}}</ref> चलचित्रको प्रचारका लागि बियोन्सेले [[ड्रीमगर्ल्स: म्यूजिक फ्रम द मोशन पिक्चर|साउन्डट्र्याक एल्बम]]को प्रमुख एकल "लिसन" सार्वजनिक गरिन् ।<ref>{{cite web|title=Dreamgirls (Music from the Motion Picture)|trans-title=ड्रीमगर्ल्स (म्यूजिक फ्रम द मोशन पिक्चर)|url=https://www.allmusic.com/album/dreamgirls-music-from-the-motion-picture-mw0000444397|publisher=अल म्यूजिक|accessdate=अगस्ट २८, २०१३}}</ref> अप्रिल २००७ मा बियोन्सेले आफ्नो प्रथम कन्सर्ट भ्रमण [[द बियोन्से एक्स्पीरियन्स]]को सुरुवात गरिन् जसले गर्दा उनले ९७ स्थलबाट $२ करोड ४० लाख कमाइन् ।<ref>{{cite news|first=डिएन|last=विटफिल्ड|url=http://www.thejakartapost.com/news/2007/10/27/malaysia039s-loss-indonesia039s-gain-beyonce-knowles-play-jakarta.html-0|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110705143856/http://www.thejakartapost.com/news/2007/10/27/malaysia039s-loss-indonesia039s-gain-beyonce-knowles-play-jakarta.html-0|archivedate=July 5, 2011|title=Malaysia's loss is Indonesia's gain: Beyoncé Knowles to play Jakarta|trans-title=मलेसियाको घाटा फेरि इन्डोनेसिया: बियोन्से नोल्सको जकार्तामा प्रत्यक्ष प्रस्तुति|work=द जकार्ता पोस्ट|date=अक्टोबर २७, २००४|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705143856/http://www.thejakartapost.com/news/2007/10/27/malaysia039s-loss-indonesia039s-gain-beyonce-knowles-play-jakarta.html-0 |date=July 5, 2011 }}</ref><ref name="total">{{cite news|url=https://books.google.com/books?id=EX4yD1pJCxUC&pg=RA1-PA38&q=The%20Beyonc%C3%A9%20Experience%20tour%20boxscore|title=Taking It Onstage|trans-title=मञ्चमा लाग्दै|work=बिलबोर्ड|first=मेरियल|last=कन्सेप्सियन|page=३८|volume=१२१|number=३९|date=अक्टोबर ३, २००९|issn=0006-2510|accessdate=जून ८, २०१३}}</ref> बियोन्सेले प्रत्यक्ष प्रस्तुति अघि आफ्नो पादरी सेन्ट जोन र [[फीडिङ अमेरिका]]को सहयोगमा खाद्य सामग्री दान गरेकी थिइन् । यही बेला बियोन्सेले [[सकिरा|शकिरा]]सँगको "ब्यूटिफुल लायर" लगायत अन्य ४ गीत समावेश गरी ''बीडे''को डिलक्स संस्करण सार्वजनिक गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/release/bday-deluxe-edition-mr0002778311|title=''B'Day'' (Deluxe Edition) – Beyoncé|trans-title=''बीडे'' (डिलक्स संस्करण) - बियोन्से|publisher=अल म्यूजिक|accessdate=अक्टोबर २४, २०१२}}</ref> ===सन् २००८ - सन् २०१०: ''आइ एम...साशा फियर्स''=== [[File:Beyonce vancouver 10.jpg|thumb|upright|बियोन्से [[आइ एम...वर्ल्ड टूर]]मा "सिङ्गल लेडिज (पुट अ रिङ अन इट)" प्रस्तुत गर्दै|alt=भीडलाई हेरिरहेकी महिला]] ''आइ एम...साशा फियर्स'' संयुक्त राज्यमा नोभेम्बर १८, २००८ मा सार्वजनिक गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/i-amsasha-fierce-mw0000801448|title=I Am ... Sasha Fierce|trans-title=आइ एम...साशा फियर्स|publisher=अल म्यूजिक|accessdate=अक्टोबर २२, २०१२}}</ref> बियोन्सेको वैकल्पिक अहम साशाको अवधारणा सन् २००३ मा सार्वजनिक गरिएको "क्रेजी इन लभ" भिडियोको निर्माणको बेला नै सिर्जना भए पनि उनको पहिचान यो एल्बमको साथमा भएको थियो । समीक्षक र आलोचकहरूले खासै राम्रो समीक्षा नदिए पनि यो एल्बमले सार्वजनिकीकरणको पहिलो हप्तामा नै ४,८२,००० प्रति बिक्री गरी बिलबोर्ड २०० मा पहिलो स्थान पाउने तेस्रो एल्बम बनेको थियो ।<ref>{{cite web|date=अप्रिल १२, २००९|url=http://www.news.com.au/national/is-beyonce-beyond-her-best/story-e6frfkp9-1225697057494|title=Is Beyoncé beyond her best?|trans-title=के बियोन्सेले आफ्नो सर्वोत्कृष्ट प्रस्तुतिलाई पनि पार गरेकी छिन् ?|website=न्यूज डट कम अस्ट्रेलिया|accessdate=सेप्टेम्बर १५, २०१६}}</ref><ref>{{cite news|last=जोनाथन|first=कोहेन|date=नोभेम्बर २६, २००८|title=Beyoncé Starts 'Fierce' Atop Album Chart|trans-title=एल्बम चार्टको प्रथम स्थानमा रहेकी बियोन्से अब 'फियर्स'|work=बिलबोर्ड|url=https://www.billboard.com/articles/news/266192/beyonce-starts-fierce-atop-album-chart|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202232608/http://www.billboard.com/bbcom/news/beyonce-starts-fierce-atop-album-chart-1003916959.story|archivedate=डिसेम्बर २, २००८|url-status=सक्रिय}}</ref> यस एल्बममा बेलायतमा पहिलो स्थानमा परेको गीत "इफ आइ वर अ बोइ" र अमेरिकामा पहिलो स्थानमा परेको गीत "सिङ्गल लेडिज (पुट अ रिङ अन इट)" समावेश गरिएको थियो । यसमा बियोन्सेको सर्वोत्कृष्ट एकल "हेलो" पनि समावेश गरिएको थियो ।<ref name="beyoncehot100" /><ref>{{cite news|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/genre/randb-hip-hop/beyonce-starts-2009-atop-the-hot-100-1003926428.story|title=Beyoncé Starts 2009 Atop The Hot 100|trans-title=हट १०० को पहिलो स्थानबाट बियोन्सेको सन् २००९ को सुरुवात|last=कोहेन|first=जोनाथन|date=जनवरी १, २००९|work=बिलबोर्ड|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813005523/http://www.billboard.biz/bbbiz/genre/randb-hip-hop/beyonce-starts-2009-atop-the-hot-100-1003926428.story|archivedate=अगस्ट १३, २०११|url-status=सक्रिय}}</ref><ref>{{cite web|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&titel=Halo&cat=s |archive-url=https://archive.today/20130117083746/http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&titel=Halo&cat=s |url-status=निष्क्रिय |archive-date=जनवरी १७, २०१३|title=Beyoncé – Halo|trans-title=बियोन्से - हेलो|publisher=अस्ट्रेलियन चार्ट्स|accessdate=अक्टोबर २२, २०१२}}</ref> बियोन्सेको कार्य जीवनमा नै सबैभन्दा लामो समयसम्म हट १०० मा सूचिकृत भएको "हेलो" को सफलताले बियोन्सेलाई त्यो दशककै सबैभन्दा सफल गायिका बनायो ।<ref>{{cite news|url={{BillboardURLbyName|artist=beyoncé|chart=Hot 100}}|title=Beyoncé: Chart History by Weeks on Chart|trans-title=बियोन्से: चार्टमा बिताइएको समय अनुसार चार्ट इतिहास|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117015500/https://www.billboard.com/music/|archive-date=2021-11-17|access-date=2020-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211117015500/https://www.billboard.com/music/ |date=2021-11-17 }}</ref><ref>{{cite journal|title=Don Omar: The Reggaeton Starts Plugs In For Digital Sales With 'IDon' And An iPhone App|date=अप्रिल २५, २००९|trans-title=डन ओमार: आइफोन अनुप्रयोग र आइडनको घोषणाले रेगेटनको डिजिटल बिक्रीवितरण|journal=बिलबोर्ड|issn=0006-2510|volume=१२१|issue=१६|page=४१}}</ref> यो एल्बममा "स्वीट ड्रीम्स", "डिभा", "इगो", "ब्रोकन-हार्टेड गर्ल" र "भिडियो फोन" पनि समावेश गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&titel=Sweet+Dreams&cat=s|title=Beyoncé – Sweet Dreams|trans-title=बियोन्से - स्वीट ड्रीम्स|publisher=अस्ट्रेलियन चार्ट्स|accessdate=अक्टोबर २२, २०१२}}</ref> "सिङ्गल लेडिज" को भिडियोलाई विश्वभर इन्टरनेटमा प्यारोडी बनाइएको छ जसले गर्दा ''[[टोरन्टो स्टार]]''ले भने अनुसार नयाँ इन्टरनेट नाँचको चलन चल्तीमा आएको थियो ।<ref name="First dance craze">{{Cite news|last=क्रफोर्ड|first=ट्रिश|title=Beyoncé's single an anthem for women|work=टोरन्टो स्टार|trans-title=बियोन्सेको एकल महिलाका लागि राष्ट्रिय गानझैँ|date=जनवरी २३, २००९|url=https://www.thestar.com/living/article/575705|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090202114052/http://www.thestar.com/living/article/575705|archivedate=फेब्रुअरी २, २००९|url-status=सक्रिय}}</ref> उक्त भिडियोले सन् २००९ मा [[एमटिभी युरोप सङ्गीत पुरस्कार]], [[मोबो पुरस्कार]] र [[बिइटी पुरस्कार]] लगायत टन्नै पुरस्कार प्राप्त गरेको छ ।<ref>{{cite news|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music-arts/beyonce-wows-racy-red-costume-mtv-europe-music-awards-article-1.414356|title=Beyoncé wows in racy red costume at MTV Europe Music Awards|trans-title=एमटिभी युरोप सङ्गीत पुरस्कारमा बियोन्सेले रातो लुगा लगाई सबैलाई आश्चर्यचकित बनाइन्|work=डेली न्यूज|location=न्यू योर्क|date=नोभेम्बर ६, २००९|accessdate=डिसेम्बर २७, २०११|first=ओलिभिया|last=स्मिथ}}</ref><ref>{{cite news|last=सिंह|first=अनिता|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/music-news/6095726/Mobo-Awards-2009-nominations-unveiled.html|title=Mobo Awards 2009 nominations unveiled|trans-title=मोबो पुरस्कार २००९ को नामाङ्कन सूची सार्वजनिक गरियो|work=द डेली टेलिग्राफ|date=अगस्ट २६, २००९|accessdate=डिसेम्बर १५, २०१०|location=लन्डन}}</ref><ref>{{cite web|url=http://randb.about.com/od/musicawardsshows/a/2009BETAwards.htm|title=2009 BET Awards|trans-title=२००९ बिइटी पुरस्कार|publisher=अबाउट|first=मार्क एडवार्ड|last=नेरो|accessdate=फेब्रुअरी २८, २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102344/http://randb.about.com/od/musicawardsshows/a/2009BETAwards.htm|archive-date=2016-03-04}}</ref> २००९ [[एमटिभी भिडियो सङ्गीत पुरस्कार]]मा उपर्योक्त भिडियो ९ ओटा श्रेणीमा नामाङ्कित भएको थियो जसमध्ये ३ श्रेणीमा विजयी भयो ।<ref name="VMA" /> सर्वोकृष्ट महिला भिडियोको श्रेणीमा यो भिडियोको सट्टा [[टेलर स्विफ्ट]]को "यू बिलङ टु मि" ले जित्दा [[कान्ये वेस्ट]]ले कार्यक्रमको अवरोध गरेका थिए । फलस्वरूप बियोन्सेले आफ्नो स्वीकृति भाषणको बेला स्विफ्टलाई बोल्ने अवसर दिएकी थिइन् ।<ref name="VMA">{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1621389/kanye-west-crashes-vma-stage-during-taylor-swifts-award-speech.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|title=Kanye West Crashes VMA Stage During Taylor Swift's Award Speech|trans-title=कान्ये वेस्टद्वारा टेलर स्विफ्टको पुरस्कार भाषणको अवरोध|first1=जेसन|last1=रोड्रिगेज|first2=जेम्स|last2=मन्टगोमेरी|first3=शाहीम|last3=रीड|date=सेप्टेम्बर १३, २००९|accessdate=जून ६, २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20110111142920/http://www.mtv.com/news/articles/1621389/kanye-west-crashes-vma-stage-during-taylor-swifts-award-speech.jhtml|archive-date=2011-01-11}}</ref> मार्च २००९ मा बियोन्सेले आफ्नो दोस्रो प्रत्यक्ष प्रस्तुति [[आइ एम...वर्ल्ड टूर]]को सुरुवात गरिन्, जसले १०८ प्रस्तुतिबाट $११ करोड ९५ लाखको कमाइ भित्र्यायो ।<ref>{{cite news|last=क्यासर्ली|first=मेगन|url=https://www.forbes.com/sites/meghancasserly/2012/12/10/beyonce-knowles-50-million-pepsi-deal-takes-creative-cues-from-jay-z/|title=Beyoncé's $50&nbsp;Million Pepsi Deal Takes Creative Cues From Jay-Z|trans-title=बियोन्सेको $५ करोड पेप्सी साझेदारीको जे-जीद्वारा व्यवस्थापन|newspaper=फोर्ब्स|date=डिसेम्बर १०, २०१२|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121210211310/http://www.forbes.com/sites/meghancasserly/2012/12/10/beyonce-knowles-50-million-pepsi-deal-takes-creative-cues-from-jay-z/|archivedate=डिसेम्बर १०, २०१२|url-status=सक्रिय}}</ref> सन् २००८ मा ''[[क्याडिल्याक रेकर्ड्स]]''मा [[एटा जेम्स]]को भूमिका निर्वाह गरेकी बियोन्सेले आफ्नो प्रस्तुतिका लागि सकारात्मक आलोचनात्मक प्रतिक्रिया पाएकी थिइन् ।<ref name="masterson">{{cite news|last=मास्टरटन|first=लरी|url=http://www.dailytelegraph.com.au/entertainment/insider/is-beyonce-beyond-her-best/story-e6frewt9-1225697057494|title=Is Beyoncé Beyond Her Best?|trans-title=के बियोन्सेले आफ्नो सर्वोत्कृष्ट प्रस्तुतिलाई पनि पार गरेकी छिन् ?|work=द डेली टेलिग्राफ|date=अप्रिल १२, २००९ |accessdate=अक्टोबर २१, २०१२}}</ref> जेम्सको चित्रणका लागि बियोन्सेले [[स्याटलाइट पुरस्कार]] र [[एनएएसिपी]] लगायत अन्य पुरस्कारका लागि नामाङ्कन प्राप्त गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml|title=2008 13th Annual Satellite Awards Nominees|trans-title=२००८ स्याटलाइट पुरस्कार नामाङ्कन|publisher=इन्टरनेशनल प्रेस एकेडेमी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035312/http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml|archivedate=डिसेम्बर २, २००८}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117060158/http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml |date=2009-01-17 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.naacpimageawards.net/40/nom_movies.php|title=The 40th NAACP Image Awards|trans-title=४० औँ एनएएसिपी इमेज पुरस्कार|publisher=एनएएसिपी इमेज पुरस्कार|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211235604/http://www.naacpimageawards.net/40/nom_movies.php|archivedate=फेब्रुअरी ११, २०१९}}</ref> बियोन्सेले यो चलचित्रबाट कमाएकी सबै आम्दानी लागु पदार्थ दुर्व्यसनीमा लागेका व्यक्तिको सहयोग गर्ने फीनिक्स हाउसमा दान गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.bet.com/Music/News/musicnews_beyoncedonatesalary_1.05.09.htm|title=Beyoncé Donates Movie Salary To Drug Treatment Centers|trans-title=बियोन्सेले आफ्नो तलब लागु पदार्थ दुर्व्यसनीमा परेका मान्छेहरूलाई सहयोग गर्ने संस्थामा दान गरिन्|last=हार्लिङ|first=ड्यानिएल|date=जनवरी ५, २००७|publisher=ब्ल्याक इन्टरटेनमेन्ट टेलिभिजन|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090509164144/http://www.bet.com/Music/News/musicnews_beyoncedonatesalary_1.05.09.htm|archivedate=मे ९, २००९|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090509164144/http://www.bet.com/Music/News/musicnews_beyoncedonatesalary_1.05.09.htm |date=2009-05-09 }}</ref> जनवरी २०, २००९ मा बियोन्सेले [[बाराक ओबामा|बराक]] र [[मिसेल ओबामा|मिशेल ओबामा]]को पहिलो बलमा जेम्सको "एट लास्ट" प्रस्तुत गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite web|last=कफम्यान|first=गिल|url=http://www.mtv.com/news/articles/1602866/beyonce-sing-obamas-first-dance-at-inaugural-ball.jhtml|title=Beyoncé To Sing For Obamas' First Dance at Inaugural Ball|trans-title=ओबामाको पहिलो बलमा बियोन्सेको प्रस्तुति|publisher=एमटिभी न्यूज|date=जनवरी १६, २००९|accessdate=जून १३, २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202225747/http://www.mtv.com/news/articles/1602866/beyonce-sing-obamas-first-dance-at-inaugural-ball.jhtml|archive-date=2013-12-02}}</ref> बियोन्से [[एली लार्टर]] र [[इड्रिस एल्बा]]सँग ''[[अब्सेस्ड]]''मा देखिएकी थिइन् जसमा उनी श्यारन चार्ल्सको भूमिका निर्वाह गर्छिन् । खासै राम्रो आलोचनात्मक प्रतिक्रिया नपाए पनि यस चलचित्रले $२ करोडको लगानीमा $६ करोड ८० लाख कमायो ।<ref>{{cite web|first=हिलरी|last=लुइस|url=http://articles.businessinsider.com/2009-04-25/entertainment/29979486_1_slow-weekend-movies-opening-million-weekend|archive-url=https://archive.today/20130118143013/http://articles.businessinsider.com/2009-04-25/entertainment/29979486_1_slow-weekend-movies-opening-million-weekend|url-status=निष्क्रिय|archive-date=जनवरी १८, २०१३|title=Box Office Preview: Audience ''Obsessed'' With Beyoncé|trans-title=बक्स अफिस प्रीभ्यू: दर्शक बियोन्सेसँग ''अब्सेस्ड''|website=बिजनेस इन्साइदर|date=अप्रिल २५, २००९|accessdate=अक्टोबर २२, २०१२}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130118143013/http://articles.businessinsider.com/2009-04-25/entertainment/29979486_1_slow-weekend-movies-opening-million-weekend |date=2013-01-18 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=cadillacrecords.htm|title=Cadillac Records|trans-title=क्याडिल्याक रेकर्ड्स|website=बक्स अफिस मोजो|accessdate=अप्रिल २९, २०१३}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=obsessed.htm|website=बक्स अफिस मोजो|accessdate=अप्रिल २९, २०१३|title=Obsessed|trans-title=अब्सेस्ड}}</ref> चलचित्रको अन्तिम दृश्यमा श्यारन र एली लार्टरको पात्रको बीचमा भएको झगडाले [[एमटिभी मूभी पुरस्कार]] जितेको थियो ।<ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1640890/2010-mtv-movie-awards-complete-winners-list.jhtml|title=2010 MTV Movie Awards: Complete Winners List|trans-title=२०१० एमटिभी चलचित्र पुरस्कार: विजेताहरूको सूची|publisher=एमटिभी न्यूज|first=जश|last=विग्लर|date=जून ६, २०१०|accessdate=जुलाई १७, २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514074439/http://www.mtv.com/news/articles/1640890/2010-mtv-movie-awards-complete-winners-list.jhtml|archive-date=2013-05-14}}</ref> बियोन्सेले ५२ औँ वार्षिक ग्रामी पुरस्कारमा १० नामाङ्कन प्राप्त गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/266527/beyonce-taylor-swift-peas-lead-grammy-award-nominations|title=Beyoncé, Taylor Swift, Peas Lead Grammy Award Nominations|trans-title=बियोन्से, टेलर स्विफ्ट र पीज ग्रामी नामाङ्कनको अगुवाईमा|last=डोनाह्यु|first=एन|date=डिसेम्बर २०, २००९|website=बिलबोर्ड|accessdate=डिसेम्बर ३, २००९}}</ref> एकै वर्षमा सबैभन्दा बढी नामाङ्कन प्राप्त गरेकी गायिकाको रूपमा बियोन्से र [[लरिन हिल]] एउटै पदमा पर्छन् ।<ref>{{cite web|last=ल्याम्ब|first=बिल|url=http://top40.about.com/b/2009/12/04/beyonce-tied-with-lauryn-hill-for-most-grammy-nominations-in-a-single-year-by-a-female-artist.htm|title=Beyoncé Tied With Lauryn Hill For Most Grammy Nominations in a Single Year by a Female Artist|trans-title=बियोन्से र लरिन हिल सबैभन्दा धेरै ग्रामीका लागि नामाङ्कित|publisher=अबाउट|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091207090310/http://top40.about.com/b/2009/12/04/beyonce-tied-with-lauryn-hill-for-most-grammy-nominations-in-a-single-year-by-a-female-artist.htm|archivedate=डिसेम्बर ७, २००९|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207090310/http://top40.about.com/b/2009/12/04/beyonce-tied-with-lauryn-hill-for-most-grammy-nominations-in-a-single-year-by-a-female-artist.htm |date=2009-12-07 }}</ref> ती १० नामाङ्कन मध्ये ६ मा विजयी भई बियोन्सेले आफ्नो सन् २००४ को रेकर्ड तोडेकी थिइन् । सन् २०१० मा बियोन्से [[लेडी गागा]]को एकल "टेलिफोन" मा सहयोगी कलाकारको रूपमा देखिएकी थिइन् ।<ref name="UKChartHistory">{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/_/beyonce/|title=Artist Chart History – Beyoncé|trans-title=कलाकार चार्ट इतिहास - बियोन्से|publisher=ओफिशियल चार्ट्स कम्पनी|accessdate=अक्टोबर २२, २०१२|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121022203652/http://www.officialcharts.com/artist/_/beyonce/|archivedate=अक्टोबर २२, २०१२2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Lady+GaGa+feat%2E+Beyonc%E9&titel=Telephone&cat=s|title=Lady Gaga feat. Beyoncé – "Telephone"|trans-title=लेडी गागा र बियोन्से - "टेलिफोन"|publisher=अस्ट्रेलियन चार्ट्स|accessdate=अक्टोबर २१, २०१२}}</ref> यो गीत संयुक्त राज्यको पप चार्टमा पहिलो स्थानमा सूचिकृत भई दुबै बियोन्से र लेडी गागाको छैटौँ प्रथम स्थानमा परेको गीत बनेको थियो । यसले गर्दा बियोन्से र लेडी गागा सन् १९९२ मा नीलसेन टप ४० चार्टको स्थापना देखि सबैभन्दा बढी एकल पहिलो स्थानमा भएको कलाकारको रूपमा [[मारिया केरी|मराया केरी]]को स्तरमा पुगेका थिए ।<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/958963/lady-gaga-beyonce-match-mariahs-record|title=Lady Gaga, Beyoncé Match Mariah's Record|date=मार्च १५, २०१०|trans-title=लेडी गागा, बियोन्से मराया केरीको स्तरमा|accessdate=मार्च १८, २०१०|website=बिलबोर्ड|last=ट्रस्ट|first=गेरी}}</ref> "टेलिफोन" ले सर्वोत्कृष्ट स्वर पप सहयोगको श्रेणीमा ग्रामी पुरस्कारमा नामाङ्कित भएको थियो ।<ref>{{cite news|last=डिक्रो|first=जेसन|url=https://www.usatoday.com/life/music/awards/grammys/2010-12-01-grammy-nominations-list_N.htm|title=Nominations list for the 53rd Annual Grammy Awards|trans-title=५३ औँ ग्रामी पुरस्कारको नामाङ्कन सूची|work=यूएसए टुडे|date=डिसेम्बर १, २०१०|accessdate=डिसेम्बर २, २०१०}}</ref> जनवरी २०१० मा आफ्नी आमाको सुझाव मानी बियोन्सेले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा ध्यान केन्द्रित गर्न सङ्गीतबाट विश्राम लिने घोषणा गरिन् ।<ref name="hiatus">{{cite web|last=स्पर्लिङ|first=ड्यानिएल|title=Beyoncé: 'Career break saved my sanity'|trans-title=बियोन्से: 'सङ्गीतबाट विश्राम लिएको कारणले मेरो मानसिक स्थिति बिग्रिन सकेन'|url=http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/news/a332509/beyonce-career-break-saved-my-sanity.html|website=डिजिटल स्पाइ|accessdate=फेब्रुअरी २३, २०१३}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/life/music/news/2010-01-11-beyonce_N.htm|title=Beyoncé is poised to take a well-deserved break in 2010|trans-title=सन् २०१० मा बियोन्सेले योग्य विश्राम लिने रे|first=एलिसा|last=गार्डनर|accessdate=अगस्ट १, २०११|date=जनवरी २८, २०१०|work=यूएसए टुडे}}</ref> यो समयमा उनी र उनका बुबाले व्यवसायिक साझेदारको भूमिका निर्वाह गर्न बन्द गरे ।<ref>{{cite news|last=केनेडी|first=गेरिक डी.|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2011/03/beyonce-severes-ties-management-ties-with-father.html|title=Beyoncé Severs Management Ties with Father|trans-title=बियोन्सेले व्यवस्थापनको कामबाट बुबालाई विदा गरिन्|work=लस एन्जलस टाइम्स|date=मार्च २८, २०११|accessdate=अगस्ट १, २०११}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1666719/beyonce-year-of-4.jhtml|title=Beyoncé Shrugs Off 'Fear' In 'Year Of 4'|trans-title=बियोन्सेले 'यर अफ ४' मा 'फियर' लाई विदा गरिन्|first=जस्लिन|last=भेना|publisher=एमटिभी न्यूज|date=जून २८, २०११|accessdate=अगस्ट १, २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327041809/http://www.mtv.com/news/articles/1666719/beyonce-year-of-4.jhtml|archive-date=2014-03-27}}</ref> यस बेला उनी [[चीनको विशाल पर्खाल]], [[मिश्रका पिरामिडहरू]], अस्ट्रेलिया, अमेरिकी र बेलायती सङ्गीत उत्सव, सङ्ग्रहालय र ब्याले प्रस्तुति हेर्न गएकी थिइन् ।<ref name="hiatus" /><ref>{{cite web|last=नोल्स|first=बियोन्से|title=Eat, Play, Love|trans-title=खाऊ, खेल, माया गर|url=http://www.essence.com/2012/05/03/beyonce-knowles-nyabj-award-essence-article-eat-play-love/|website=एसेन्स|accessdate=जून ३, २०१३}}</ref> ===सन् २०११ - सन् २०१३: ''४'' र वृत्तचित्र=== [[File:Beyonce (New York 2011).jpg|left|thumb|upright|सन् २०११ मा सार्वजनिक गरिएको ''[[४ (एल्बम)|४]]'' अगस्ट २०११ मा बियोन्सेले [[४ इन्टिमेट नाइट्स विथ बियोन्से]]मा प्रस्तुत गर्दै|alt=माइक्रोफोनमा गीत गाइरहेकी महिला]] जून २६, २०११ मा बियोन्से [[ग्लास्टनबेरी उत्सव]]को २० वर्षको अवधिमा प्रमुख पिरामिड मञ्चमा प्रस्तुति दिने पहिलो एकल गायिका बनेकी थिइन् ।<ref>{{cite press release|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/beyonce-to-headline-glastonbury-festival-115756999.html|title=Beyoncé to Headline Glastonbury Festival|trans-title=ग्लास्टनबेरी उत्सवमा बियोन्सेले प्रस्तुति दिने|publisher=कोलम्बिया रेकर्ड्स|date=फेब्रुअरी १०, २०११|accessdate=फेब्रुअरी १२, २०११}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/the-womens-blog-with-jane-martinson/2011/jun/28/beyonce-headlining-glastonbury-girl-power|title=Beyoncé headlining at Glastonbury was a great girl power moment|trans-title=ग्लास्टनबेरी उत्सवमा बियोन्सेको प्रस्तुतिमा महिला सशक्तिकरणको विषयवस्तु समावेश|newspaper=द गार्डियन|location=लन्डन|first=सेरा|last=फिलिप्स|date=जून २८, २०११}}</ref> उनको चौथो स्टुडियो एल्बम ''[[४ (एल्बम)|४]]'' दुई दिन पछि संयुक्त राज्यमा सार्वजनिक गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/4-mw0002136254|title=''4'' – Beyoncé|trans-title=''४'' - बियोन्से|publisher=अल म्यूजिक|accessdate=अक्टोबर २२, २०१२}}</ref> "रन द वर्ल्ड (गर्ल्स)" र "बेस्ट थिङ आइ नेभर ह्याड" समावेश गरिएको ''४'' को सार्वजनिकीकरणको पहिलो हप्तामा नै ३,१०,००० प्रति बिक्री भयो र बिलबोर्ड २०० मा प्रथम स्थानमा पर्ने बियोन्सेको चौथो एल्बम बन्यो ।<ref name="beyoncehot100" /><ref name="UKChartHistory" /><ref>{{cite web|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Beyonc%E9&titel=Run+The+World+%28Girls%29&cat=s|title=बियोन्से - रन द वर्ल्ड (गर्ल्स)|publisher=अस्ट्रेलियन चार्ट्स|accessdate=अक्टोबर २२, २०१२}}</ref> उनको चौथो एकल "लभ अन टप" ले हट आर एन्ड बी गीति चार्टको पहिलो स्थानमा ७ हप्ता बितायो भने बिलबोर्ड हट १०० को बीसौँ स्थानमा सूचिकृत भयो ।<ref>"Love on Top" ["लभ अन टप"]: *{{cite web|url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-march-4-2012-songs-song-tv-010205864.html|title=Week Ending March 4, 2012. Songs: The Song That TV Made Famous|trans-title=मार्च ४, २०१२ मा यो सप्ताहको अन्त्य हुँदै । गीतहरू: टिभीले लोकप्रिय बनाएका गीतहरू|publisher=याहू ! म्यूजिक|first=पौल|last=ग्रीन|date=मार्च ७, २०१२|accessdate=जून २०, २०१२}} *{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/502582/chart-juice-mary-j-blige-notches-record-extending-top-10-single|title=Chart Juice: Mary J. Blige Notches Record-Extending Top 10 Single|website=बिलबोर्ड|trans-title=चार्ट जूस: मेरी जे. ब्लाइजको रेकर्ड तोड्ने एकल|first=करिना|last=सान्टिआगो|date=मार्च ९, २०१२|accessdate=जून २०, २०१२}} *{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/47178/chart-juice-rihanna-usher-roar-into-top-10|title=Chart Juice: Rihanna, Usher Roar Into Top 10|trans-title=चार्ट जूस: रिहाना, अशर टप १० मा|website=बिलबोर्ड|first=करिना|last=सान्टिआगो|date=मार्च १६, २०१२|accessdate=जून २०, २०१२}} *{{cite web|url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-march-18-2012-songs-80s-party-004336988.html|title=Week Ending March 18, 2012. Songs: Your '80s Party Mix-Tape|trans-title=मार्च १८, २०१२ मा यो सप्ताहको अन्त्य हुँदै । गीतहरू: ८० दशकको पार्टी मिक्सटेप|publisher=याहू ! म्यूजिक|first=पौल|last=ग्रीन|date=मार्च २१, २०१२|accessdate=जून २०, २०१२}} *{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/498685/chart-juice-loverance-rises-up-to-top-10|title=Chart Juice: LoveRance Rises 'Up!' to Top 10|trans-title=चार्ट जूस: लभरान्स टप १० मा|website=बिलबोर्ड|first=करिना|last=सान्टिआगो|date=मार्च ३०, २०१२|accessdate=जून २०, २०१२}} *{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/497070/chart-juice-melanie-fiona-notches-first-no-1-on-rbhip-hop-albums|title=Chart Juice: Melanie Fiona Notches First No. 1 on R&B/Hip-Hop Albums|trans-title=चार्ट जूस: मेलनी फिओना आर एन्ड बी र हिप हप श्रेणीमा पहिलो नम्बरमा |website=बिलबोर्ड|first=करिना|last=सान्टिआगो|date=अप्रिल ६, २०१२|accessdate=जून २०, २०१२}} *{{cite web|url=https://www.billboard.com/charts/2012-04-21/r-b-hip-hop-songs|title=R&B/Hip-Hop Songs: Week of April 21, 2012|trans-title=आर एन्ड बी र हिप हप गीतहरू: अप्रिल २१, २०१२ को सप्ताह|website=बिलबोर्ड|accessdate=अप्रिल २१, २०१२}}</ref> ''४'' मा "पार्टी", "काउन्टडाउन", "आइ केर" र "एन्ड अफ टाइम" पनि समावेश गरिएको थियो । बियोन्सेले आफ्नो सन् २०१० को साङ्गीतिक जीवनबाट लिएको विश्रामको वर्णन गर्दै ''[[एसेन्स]]'' पत्रिकाको लागि लेखेको "ईट, प्ले, लभ" का लागि [[न्यू योर्क असोसिएसन अफ ब्ल्याक जर्नलिस्ट्स]]बाट लेखन पुरस्कार पाएकी थिइन् ।<ref>{{cite news|last=डिलन|first=नेन्सी|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music-arts/beyonce-set-win-writing-award-york-association-black-journalists-article-1.1071559|title=Beyoncé set to win a writing award from the New York Association of Black Journalists|trans-title=न्यू योर्क असोसिएसन अफ ब्ल्याक जर्नलिस्ट्सद्वारा बियोन्से पुरस्कृत|work=डेली न्यूज|date=मे २, २०१२|accessdate=मे ८, २०१२}}</ref> सन् २०११ को पछिल्लो भागमा बियोन्सेले न्यू योर्कको रोजल्यान्ड बलरूममा ४ इन्टिमेट नाइट्स विथ बियोन्से कन्सर्टमा ४ रात प्रत्यक्ष प्रस्तुति दिइन् ।<ref name="beyonceonline1">{{cite web|url=http://www.beyonceonline.com/us/news/beyonc%C3%A9-perform-4-intimate-nights-beyonc%C3%A9-concert-series-new-yorks-roseland-ballroom|title=Beyoncé To Perform '4 Intimate Nights With Beyoncé' At New York's Roseland Ballroom|trans-title=बियोन्सेद्वारा रोजल्यान्ड बलरूममा '४ इन्टिमेट नाइट्स विथ बियोन्से' प्रस्तुति|publisher=बियोन्से|date=अगस्ट ५, २०११|accessdate=अगस्ट २८, २०१३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120217062541/http://www.beyonceonline.com/us/news/beyonc%C3%A9-perform-4-intimate-nights-beyonc%C3%A9-concert-series-new-yorks-roseland-ballroom|archivedate=फेब्रुअरी १७, २०१२}}</ref> ''४'' को १० लाख प्रति बिक्री भएको उपलक्ष्यमा अगस्ट १, २०११ मा [[रेकर्डिङ इन्डस्ट्री असोसिएसन अफ अमेरिका]]ले उक्त एल्बमलाई प्लेटिनमको दर्जा दिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS&artist=Beyonce&format=ALBUM&go=Search&perPage=50/|title=Beyoncé's 4 Certified Platinum|trans-title=बियोन्सेको ४ अब प्लेटिनम एल्बम|website=र्याप-अप|date=अगस्ट १, २०११|accessdate=अगस्ट २, २०११|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070626051113/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS|archivedate=जून २६, २००७}}</ref> डिसेम्बर २०१५ भित्र संयुक्त राज्यमा यो एल्बमको १५ लाख प्रति बिक्री भैसकेको थियो ।<ref name="4 US Sales">{{cite web|url=https://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/chart-watch-ed-sheerans-transatlantic-1-202342797.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714231425/https://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/chart-watch-ed-sheerans-transatlantic-1-202342797.html|archivedate=जुलाई १४, २०१४|title=Chart Watch: Ed Sheeran's Transatlantic #1|trans-title=चार्ट वाच: एड शिरनको ट्रान्सएटलान्टिक नम्बर १|publisher=याहू ! म्यूजिक|first=पौल|last=ग्रीन|date=जुलाई २, २०१४|accessdate=जुलाई २, २०१४}}</ref> फेब्रुअरी ८, २०१५ भित्र यो एल्बमलाई [[स्पोटिफाई|स्पटिफाई]]मा १० करोड चोटी सुनिएको थियो जसले गर्दा बियोन्से ३ ओटा एल्बममा १० करोड सुनाई पुग्ने पहिलो गायिका बनेकी थिइन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.co.uk/beyonce/news/beyonce-breaks-spotify-record-as-4-hits-a-billion-streams|title=Beyoncé Breaks Spotify Record as '4' Hits a Billion Streams|trans-title='४' मा १० करोड सुनाई पुगेपछि बियोन्सेले स्पटिफाईको रेकर्ड तोडिन्|publisher=एमटिभी|first=स्याम|last=प्रान्स|date=फेब्रुअरी ५, २०११|accessdate=फेब्रुअरी ६, २०११}}</ref> जून २०१२ मा [[रेभल एटलान्टिक सिटी]]को उद्घाटन मनाउन बियोन्सेले त्यहाँ [[रेभल प्रिजेन्ट्स: बियोन्से लाइभ|चार रातका लागि प्रस्तुति दिएकी थिइन्]] जुन उनले आफ्नी छोरी जन्माए पछिको प्रथम प्रत्यक्ष प्रस्तुति थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.beyonce.com/news/fourth-show-added-at-revel|title=Fourth Show Added at Revel|trans-title=रेभलमा चौथो प्रस्तुति थपियो|publisher=बियोन्से|date=मे ७, २०१२|accessdate=मे ८, २०१२|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120510025938/http://www.beyonce.com/news/fourth-show-added-at-revel|archivedate=मे १०, २०१२}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510025938/http://www.beyonce.com/news/fourth-show-added-at-revel |date=2012-05-10 }}</ref><ref>{{cite news|last=माकारेची|first=किया|url=https://huffingtonpost.com/2012/05/25/beyonce-revel-concert-new-atlantic-city_n_1545181.html|title=Beyoncé, Revel: Singer's Atlantic City Concerts Mark First Return To Stage Since Blue Ivy Carter Was Born|trans-title=बियोन्से, रेभल: ब्लू आइभीको जन्म पछि बियोन्सेको प्रथम प्रत्यक्ष प्रस्तुति|work=हफपोस्ट|date=मे २५, २०१२|accessdate=अक्टोबर २२, २०१२}}</ref> जनवरी २०१३ मा डेस्टिनीज चाइल्डले आफ्ना पुराना एल्बमहरूमा भएका प्रेम प्रसङ्गयुक्त गीतका साथै "न्युक्लियर" नामक गीत समावेश गरी आफ्नो तेस्रो सङ्ग्रहित एल्बम ''[[लभ सङ्स]]'' सार्वजनिक गरे ।<ref>{{cite news|last=ग्यारीबल्डी|first=क्रिस्टिना|url=http://www.mtv.com/news/articles/1700073/destinys-child-nuclear-single.jhtml|title=Destiny's Child Drop New Single 'Nuclear'|trans-title=डेस्टिनीज चाइल्डद्वारा 'न्युक्लियर' को सार्वजनिकीकरण|publisher=एमटिभी न्यूज|date=जनवरी ११, २०१३|accessdate=जनवरी १३, २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20130114031230/http://www.mtv.com/news/articles/1700073/destinys-child-nuclear-single.jhtml|archive-date=2013-01-14}}</ref> बियोन्सेले पहिले देखि रेकर्ड गरिएको ट्र्याकको प्रयोग गरी वाशिङटन डिसीमा आयोजित राष्ट्रपति ओबामाको दोस्रो उद्घाटनमा अमेरिकी राष्ट्रिय गान गाएकी थिइन् ।<ref name="secondinauguration">{{cite news|last=रिचार्ड्स|first=क्रिस|url=https://www.washingtonpost.com/national/inauguration/beyonce-to-sing-the-star-spangled-banner-at-inauguration/2013/01/09/f343e4e4-5a75-11e2-88d0-c4cf65c3ad15_story.html|title=Beyoncé to sing 'The Star-Spangled Banner' at inauguration|trans-title=बियोन्सेले उद्घाटनमा राष्ट्रिय गान गाउने|work=द वाशिङटन पोस्ट|date=जनवरी १०, २०१३|accessdate=जनवरी ११, २०१३}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/arts/story/2013/01/31/beyonce-super-bowl-halftime.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201002813/http://www.cbc.ca/news/arts/story/2013/01/31/beyonce-super-bowl-halftime.html|archivedate=फेब्रुअरी १, २०१३|title=Beyoncé answers lip-sync critics at Super Bowl presser|trans-title=बियोन्सेले लिप सिङ्क गरेको आलोचनाको जवाफ दिन्छिन्|agency=असोसिएटेड प्रेस|date=जनवरी ३१, २०१३|accessdate=फेब्रुअरी १, २०१३|publisher=सिबिसी न्यूज}}</ref> अर्को महिना, बियोन्सेले [[न्यू ओर्लीन्स]]मा आयोजित [[सुपर बोल]]मा प्रस्तुति दिइन् ।<ref>{{cite magazine|url=http://www.rap-up.com/2012/10/16/report-beyonce-to-perform-at-super-bowl-halftime-show/|title=Beyoncé to Perform at Super Bowl Halftime Show|trans-title=बियोन्सेले सुपर बोलमा प्रस्तुति दिने|magazine=र्याप-अप|date=अक्टोबर १६, २०१२|accessdate=अक्टोबर १७, २०१२}}</ref> एक मिनेटमा २,६८,००० ट्विटको दरमा राखिएको यो प्रस्तुति [[ट्विटर]]को इतिहासमा नै दोस्रो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण घटना बनेको छ ।<ref>{{cite web|url=https://www.mtv.com/news/articles/1713119/vma-ratings-record.jhtml|title=2013 VMAs Shatter Twitter Records|trans-title=२०१३ भिएमएद्वारा ट्विटरको रेकर्ड तोडियो|date=अगस्ट २६, २०१३|accessdate=अक्टोबर २९, २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20140321052029/http://www.mtv.com/news/articles/1713119/vma-ratings-record.jhtml|archive-date=2014-03-21}}</ref> ५५ औँ वार्षिक [[ग्रामी पुरस्कार]]मा बियोन्सेले "लभ अन टप" को लागि पुरस्कार पाइन् ।<ref>{{cite magazine|url=http://www.rap-up.com/2013/02/10/55th-annual-grammy-awards-list-of-winners/|title=List of winners at the 55th Grammy Awards|trans-title=५५ औँ वार्षिक ग्रामी पुरस्कार विजेताहरूको सूची|magazine=र्याप-अप|date=फेब्रुअरी १०, २०१३|accessdate=फेब्रुअरी ११, २०१३}}</ref> फेब्रुअरी १६, २०१३ मा [[एचबिओ|एचबीओ]]मा पहिलो पटक प्रसारण गरिएको उनको वृत्तचित्र ''[[लाइफ इज बट अ ड्रीम]]''को निर्देशनमा बियोन्सेले पनि सहयोग गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite magazine|url=http://www.rap-up.com/2013/01/11/beyonce-reveals-herself-in-life-is-but-a-dream-hbo-documentary-trailer/|title=Beyoncé Reveals Herself in 'Life Is But a Dream' HBO Documentary (Trailer)|trans-title=एचबीओ वृत्तचित्र 'लाइफ इज बट अ ड्रीम' को ट्रेलरमा बियोन्सेले आफ्नो असलियतको खुलासा गर्छिन्|magazine=र्याप-अप|date=जनवरी ११, २०१३|accessdate=जनवरी १२, २०१३}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/hbos-thoughts-on-beyonce-co-directing-her-documentary-2013-1|title=HBO Wasn't 'Crazy in Love' With Beyoncé Co-Directing Her Documentary|trans-title=बियोन्से आफ्नो एचबीओ वृत्तचित्रको निर्देशनसँग खासै मायामा परेकी थिइनन्|last=अकुना|first=क्रिस्टेन|website=बिजनेस इन्साइडर|date=जनवरी २३, २०१३|accessdate=मे २०, २०१७}}</ref> ==कलाकारिता== ===स्वर र साङ्गीतिक शैली=== {{quote box |quote = "सिङ्गल लेडिज" सार्वजनिक गरिएको बेला मेरो हालसालै विवाह भएको थियो र मान्छेहरूको दिनदिनै बिहे भइरहेको हुन्छ । त्यसपछि [[जस्टिन टिम्बरलेक]]ले ''[[स्याटरडे नाइट लाइभ]]''मा भिडियोको पुनर्निर्माण गरे । त्यही वर्ष [[युट्युब]] पनि लोकप्रिय भयो । "इरिप्लेसेबल" मा प्रयोग गरेको अकुस्टिक गिटार र ८०८ ड्रमको मिश्रण नयाँ किसिमको थियो, जसले गर्दा गीतको शैली पनि नवीन बन्यो । "क्रेजी इन लभ" पनि आशा नगरिएको ढङ्गले पप सङ्गीत जगतमा लोकप्रिय भयो । मेरो एल्बम सार्वजनिकीकरणको लागि पठाउने केही समय अघि नै मैले जे-जीलाई त्यो गीतमा सहयोग गर्न आग्रह गरेकी थिए । धन्न जे-जीले निसङ्कोच मानिहाले । त्यो गीत कहिल्यै नि पुरानो हुने छैन । मैले जति चोटी गाए पनि त्यो गीत चाहिँ पुरानो हुँदैन ।|source= — बियोन्से<ref name="billboard q&a">{{cite web|title=Beyoncé Q&A: The Billboard Music Awards Millennium Artist Discusses Her Career And New Album|trans-title=बियोन्से प्रश्नोत्तर: बिलबोर्ड सङ्गीत पुरस्कार मिलेनियम कलाकारले आफ्नो कार्य जीवन र नयाँ एल्बमको बारेमा बातचित गर्छिन्|website=बिलबोर्ड|first=रे|last=रोजर्स|url=https://www.billboard.com/articles/news/471650/beyonce-qa-the-billboard-music-awards-millennium-artist-discusses-her-career|date=मे ११, २०११|accessdate=मे १०, २०१२}}</ref> |align = right |width = 35% |border = 1px |fontsize = 90% }} [[जोडी रोजेन]]ले "लोकसङ्गीतमा प्रयोग गर्न सकिने सर्वोत्कृष्ट वाद्ययन्त्र" भनी बियोन्सेको स्वर र लयको प्रशंसा गरेका छन् ।<ref name=rosen2014>{{cite news|last1=रोजेन|first1=जोडी|title=The Woman on Top of the World|trans-title=विश्वको सर्वोत्कृष्ट महिला|url=https://tmagazine.blogs.nytimes.com/2014/06/03/beyonce-the-woman-on-top-of-the-world/?_php=true&_type=blogs|accessdate=जून २०, २०१४|work=द न्यू योर्क टाइम्स|date=जून ३, २०१४}}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनको स्वर र गायनको कारणले नै उनी डेस्टिनीज चाइल्डकी प्रमुख गायिकाको रूपमा प्रख्यात छिन् ।<ref>{{cite news|last=कार्डवेल|first=डायान|title=Fame; In Sync|trans-title=ख्याती; सिङ्कमा|url=https://www.nytimes.com/2001/09/09/magazine/fame-in-sync.html|work=द न्यू योर्क टाइम्स|date=सेप्टेम्बर ९, २००१|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110426105048/http://www.nytimes.com/2001/09/09/magazine/fame-in-sync.html|archivedate=अप्रिल २६, २०११|url-status=सक्रिय}}</ref> ''[[द न्यू योर्क टाइम्स]]''का जोन परेलेसले उनको स्वरको वर्णन गर्दा "मखमली र टार्टको सम्मिश्रण, आक्रामक तथापि लोभ्याउने" भनेका छन् ।<ref name="Pareles">{{cite news|last=परेलेस|first=जोन|title=Empowerment, Allure and a Runway's Flair|trans-title=सशक्तिकरण, आकर्षण र प्रतिभा|url=https://www.nytimes.com/2005/08/01/arts/music/01dest.html|work=द न्यू योर्क टाइम्स|date=अगस्ट १, २००५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130227235347/http://www.nytimes.com/2005/08/01/arts/music/01dest.html|archivedate=फेब्रुअरी २७, २०१३|url-status=सक्रिय}}</ref> रोजेनले बियोन्सेको सङ्गीतलाई आधुनिक र परम्परागतको सुमधुर सम्मिश्रण भनेका छन् ।<ref name="rosen2014"/> बियोन्सेको स्वर र कलाको प्रशंसा गर्ने कयौँ आलोचक र समीक्षक मध्ये ''[[द वाशिङटन पोस्ट]]''का क्रिस रिचार्ड्स अनुसार बियोन्सेले कुनै पनि धुनलाई आफ्नो सुमधुर स्वर र शक्तिशाली गर्जनले सामञ्जस्यपूर्ण बनाउन सक्छिन् ।<ref>{{cite news|title=Beyoncé's 'B'Day' Is Nothing to Celebrate|trans-title=बियोन्सेको 'बीडे' मनाउन योग्य छैन|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/05/AR2006090501475.html|work=द वाशिङटन पोस्ट|date=सेप्टेम्बर ६, २००६|first=क्रिस|last=रिचार्ड्स|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121104070148/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/05/AR2006090501475.html|archivedate=नोभेम्बर ४, २०१२|url-status=सक्रिय}}</ref> बियोन्सेको सङ्गीतमा सामान्यतया [[आर एन्ड बी]], [[पप सङ्गीत|पप]] र [[हिप हप सङ्गीत|हिप हप]] शैलीका प्रयोग हुने भए पनि धेरै गीतहरूमा [[सोल सङ्गीत|सोल]] र [[फङ्क सङ्गीत|फङ्क]]को प्रयोग गरिएको पाइन्छ ।<ref name="AllMusic12">{{cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/beyonc%C3%A9-mn0000761179|title=Beyoncé, the Bio|trans-title=बियोन्से, जीवनी|first=एन्डी|last=केलम्यान|publisher=अल म्यूजिक|accessdate=अगस्ट २८, २०१८}}</ref><ref name="AllMusic12"/><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/music-review-behold-beyonc-the-cybernetic-goddess-of-rb-8590792.html|title=Music review: Behold Beyoncé, the cybernetic goddess of R&B|trans-title=सङ्गीत समिक्षा: बियोन्से, आर एन्ड बीकी देवी|first=निक|last=हेस्टेड|work=दी इन्डिपेन्डेन्ट|date=अप्रिल २६, २०१३|accessdate=जुलाई २६, २०१३|location=लन्डन}}</ref><ref>{{cite news|last=पेट्रिडिस|first=अलेक्सिस|title=Pop review: Beyoncé, I Am ... Sasha Fierce|trans-title=पप समीक्षा: बियोन्से, आइ एम...साशा फियर्स|url=https://www.theguardian.com/music/2008/nov/14/beyonce-i-am-sasha-fierce|work=द गार्डियन|accessdate=नोभेम्बर २, २०१२|location=लन्डन|date=नोभेम्बर १३, २००८}}</ref><ref name="JayZ&BeyonceTheKing&QueenofHipHop">{{cite web|url=http://www.goodtimes.com.pk/jay-z-beyonce-the-king-queen-of-hip-hop/|title=Jay Z & Beyoncé the King & Queen of Hip Hop|trans-title=जे-जी र बियोन्से हिप हपका राजारानी|work=गुड टाइम्स|last=लोन|first=मलिया|date=जून ३०, २०१७|accessdate=जनवरी १, २०१९}}</ref> ''४'' मा बियोन्सेले अन्य स्टुडियो एल्बममा भन्दा बढी सन् १९९० को दशकको आर एन्ड बी, सोल र हिप हपको प्रयोग गरेकी थिइन् ।<ref name="billboard q&a" /> प्रायः अङ्ग्रेजी गीत निकाल्ने बियोन्सेले अमेरिकी रेकर्ड निर्माता रूडी पेरेजको सहयोगमा ''बीडे''को पुनः सर्वजनिकीकरणको बेला आफ्नो विस्तृत एल्बम ''[[इर्रेम्प्लाजाब्ले]]''मा स्पेनी भाषामा गीत गएकी थिइन् ।<ref name="Vineyard1">{{cite web|last=भिनयार्ड|first=जेनिफर|title=Beyoncé: Behind The B'Day Videos 1|trans-title=बियोन्से: बीडे भिडियोहरूको पर्दा पछाडि १|url=http://www.mtv.com/bands/b/beyonce/videos_07/news_feature_040207/index.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070407000656/http://www.mtv.com/bands/b/beyonce/videos_07/news_feature_040207/index.jhtml|archivedate=अप्रिल ७, २००७|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819020647/http://www.mtv.com/bands/b/beyonce/videos_07/news_feature_040207/index.jhtml |date=2016-08-19 }}</ref> ===गीत रचना र विवाद=== बियोन्सेले डेस्टिनीज चाइल्डको भाग हुँदा सार्वजनिक गरेको धेरैजसो गीत रचना गरेको श्रेय पाएकी छिन् ।<ref name="Kaufman" /> आफ्नो एकल साङ्गीतिक कार्य जीवनमा निकालेको सबै गीतमा उनले रचनाको श्रेय पाए पनि पूर्ण श्रेय भने पाएकी छैनन् ।<ref name="Fallon"/> उनका पुराना गीतहरूमा व्यक्तिगत धारणाको प्रचुरता देखिन्थ्यो र "इन्डिपेन्डेन्ट विमेन" तथा "सर्भाइभर" जस्ता गीतहरूले उनको नारीवादी विचार धारणाको पुष्टि गर्दछ । यद्यपि, उनले जे-जीसँग प्रेम सम्बन्ध सुरु गरेपछि उनका गीतहरूमा पनि प्रेम प्रसङ्ग सुनिन थालिए । यसको प्रमुख उदाहरणको रूपमा उनको गीत "केटर फोर यू" लाई लिन सकिन्छ ।<ref name="Vineyard">{{cite web|last=भिनयार्ड|first=जेनिफर|title=Beyoncé Shoots Down Jay-Z Marriage Rumors in Vanity Fair Interview|trans-title=भ्यानिटी फेयरमा बियोन्सेद्वारा जे-जीसँगको विवाहको हल्ला अस्वीकार|url=http://www.mtv.com/news/articles/1510890/beyonce-shoots-down-marriage-rumors-mag.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|date=अक्टोबर ४, २००५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624083943/http://www.mtv.com/news/articles/1510890/beyonce-shoots-down-marriage-rumors-mag.jhtml|archivedate=जून ४, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203131656/http://www.mtv.com/news/articles/1510890/beyonce-shoots-down-marriage-rumors-mag.jhtml |date=2014-02-03 }}</ref> बियोन्सेले ''डेन्जरस्ली इन लभ''को ताल आफैँ निर्माण नगरे तापनि लय निर्माणमा सहयोग गरेको हुनाले उनले सो एल्बमको सह-निर्माताको श्रेय पाएकी छिन् ।<ref>{{cite web|last=मस|first=कोरी|title=Beyoncé: Genuinely in Love – Part 2|trans-title=बियोन्से: साँच्चिकै प्रेममा - भाग २|url=http://www.mtv.com/bands/b/beyonce/news_feature_062703/index2.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030704031430/http://www.mtv.com/bands/b/beyonce/news_feature_062703/index2.jhtml|archivedate=जुलाई ४, २००३|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150517193403/http://www.mtv.com/bands/b/beyonce/news_feature_062703/index2.jhtml |date=2015-05-17 }}</ref> सन् २००१ मा बियोन्से वर्षको पप सङ्गीतकारको श्रेणीमा [[अमेरिकन सोसाइटी अफ कम्पोजर्स, अथर्स एन्ड पब्लिशर्स]] पप सङ्गीत पुरस्कार जित्ने प्रथम अफ्रिकी-अमेरिकी महिला र दोस्रो महिला सङ्गीतकार भएकी थिइन् ।<ref name="FOX" /><ref name="CBS">{{cite news|last=नील|first=रोम|title=Beyoncé Tries For Timeless|trans-title=कालजेयी बियोन्से|url=https://www.cbsnews.com/stories/2003/07/08/earlyshow/leisure/music/main562232.shtml|publisher=सिबिएस न्यूज|date=फेब्रुअरी ११, २००९|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030814230342/http://www.cbsnews.com/stories/2003/07/08/earlyshow/leisure/music/main562232.shtml|archivedate=अगस्ट १४, २००३|url-status=सक्रिय}}</ref> सन् १९७१ मा [[क्यारोल किङ]] र सन् १९९१ मा मराया केरी पछि ३ प्रथम स्थानमा सूचिकृत भएका गीतहरूको लेखन र रचनाको श्रेय पाउने तेस्रो महिला भएकी थिइन् बियोन्से । प्रथम स्थानमा सूचिकृत गीतहरू गनी ९ गीत रचना श्रेय भएकी बियोन्सेलाई धेरैले [[डायान वारेन]]सँग तुलना गरेका छन् ।<ref>{{cite web|last=ब्रन्सन|first=फ्रेड|title=Chart Beat Chat|trans-title=चार्ट बीट गफ|url=https://www.billboard.com/articles/news/56489/chart-beat-chat|website=बिलबोर्ड|date=डिसेम्बर ६, २००६|accessdate=मार्च २९, २०११}}</ref> बियोन्सेले पछि ''४'' को लागि [[सेप्टेम्बर ११ को हमला]]बाट प्रभावित भई "आइ वज हियर" लेखेकी थिइन् ।<ref name="DianeWarren">{{cite news|last=वीजलम्यान|first=ज्यारेट|url=http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/diane_warren_MvOyezmG2CwASoj6TUO1xL|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603064442/http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/diane_warren_MvOyezmG2CwASoj6TUO1xL|archivedate=जून ३, २०११|title=Diane Warren talks greatest hits, Beyoncé & Due Voci|trans-title=डायान वारेनले आफ्ना सर्वोत्कृष्ट गानाहरू, बियोन्से र ड्यू भोचीको बारेमा कुरा गर्छिन्|work=न्यू योर्क पोस्ट|date=जून १, २०११|accessdate=अगस्ट २, २०११}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603064442/http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/diane_warren_MvOyezmG2CwASoj6TUO1xL |date=2011-06-03 }}</ref> मे २०११ मा ''बिलबोर्ड''ले बियोन्सेलाई बिलबोर्ड हट १०० मा परेका ८ एकल गीतहरू लेखेको हुनाले सर्वोत्कृष्ट २० हट १०० गीतकारहरूको सुचीमा सत्रौँ स्थानमा सूचिकृत गरेको थियो । त्यो सूचीमा बियोन्से, [[एलिसिया किज]] र [[टेलर स्विफ्ट]] गरी तीन महिलाहरू मात्रै सूचिकृत भएका थिए ।<ref>{{cite web|last1=कौलफिल्ड|first1=कीथ|last2=ट्रस्ट|first2=गेरी|url=https://www.billboard.com/articles/list/471171/top-20-hot-100-songwriters-2000-2011|title=Top 20 Hot 100 Songwriters Performance|trans-title=सर्वोत्कृष्ट २० हट १०० गीतकारहरूको प्रस्तुति|website=बिलबोर्ड|date=मे २३, २०११|accessdate=सेप्टेम्बर १३, २०११}}</ref> बियोन्सेको गीत रचनाको श्रेयमा धेरै पत्रकार र सङ्गीतकारले प्रश्न उठाएका छन् ।<ref name="Fallon"/> आफूले गीतको लेखनमा सानो भूमिका निभाए वा सहयोग मात्र गरे तापनि बियोन्सेले प्रमुख गीतकारको श्रेय पाउने कुरालाई लिएर धेरै विवाद भएको छ ।<ref name="Fallon"/><ref name="Kritselis"/> सन् २००५ को ''[[भ्यानिटी फेयर (पत्रिका)|भ्यानिटी फेयर]]''को प्रमुख लेखमा उनले डेस्टिनीज चाइल्डको कयौँ पहिलो स्थानमा परेका गीतहरू लेखेको बताएकी थिइन्, जसमा उनलाई सहयोगीको रूपमा श्रेय दिइएको थियो ।<ref name="Kritselis">{{cite news|last=क्रिटसेलिस|first=एलेक्स|date=मे ४, २०१४|url=https://www.pressreader.com/south-africa/the-sunday-independent/20140504/282235188670231|title=Beyonce is great, but... she steals from other artists|trans-title=बियोन्से राम्री छिन् तर...उनी अरू कलाकारहरूको श्रेय लिन्छिन्|newspaper=सन्डे इन्डिपेन्डेन्ट|accessdate=अगस्ट २४, २०२०|via=प्रेस रीडर डट कम}}</ref> सन् २००७ मा [[बार्बरा वाल्टर्स]]सँग अन्तर्वार्ता गर्दा बियोन्सेले डेस्टिनीज चाइल्डको "बूटिलिशियस" गीतको धुन बनाएको दाबी गरेकी थिइन् जसले गर्दा उक्त गीतको निर्माता [[रब फुसारी]]ले बियोन्सेका पिता र तत्काल प्रबन्धक म्याथ्यू नोल्सको विरोधमा आवाज उठाएका थिए ।<ref>{{cite web|url=https://theboombox.com/beyonce-bootylicious/|title=Beyonce Accused of Stealing Credit for 'Bootylicious'|trans-title=बियोन्से माथि 'बूटिलिशियस' को श्रेय चोरेको आरोप|website=द बूमबक्स|accessdate=अगस्ट २७, २०२०}}</ref><ref>{{cite magazine|last=मार्क्स|first=क्रेग|date=फेब्रुअरी २४, २०१०|url=https://www.billboard.com/articles/news/959293/producer-rob-fusari-dishes-on-lady-gaga-beyonce|title=Producer Rob Fusari Dishes on Lady Gaga, Beyoncé|trans-title=निर्माता रब फुसारीले लेडी गागा, बियोन्सेका बारेमा कुरा गर्छन्|magazine=बिलबोर्ड|accessdate=अगस्ट २१, २०२०}}</ref> यद्यपि, सन् २०१६ मा ''इन्टरटेनमेन्ट वीक्ली''सँगको अन्तर्वार्तामा फुसारीले बियोन्सेलाई नै "बूटिलिशियस" को अवधारणा रचना गरेको श्रेय दिए ।<ref>{{Cite web|title=Inside the making of Destiny's Child's 'Bootylicious' 15 years later|trans-title=१५ वर्ष पछि डेस्तिनीज चाइल्डको 'बूटिलिशियस' को निर्माण प्रक्रिया|url=https://ew.com/article/2016/05/20/destinys-child-bootylicious-15th-anniversary/|access-date=अगस्ट २४, २०२०|website=इन्टरटेनमेन्ट वीक्ली|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> सन् २००७ मा [[एकेडेमी अफ मोशन पिक्चर्स एन्ड सायन्सेस]]ले सर्वोकृष्ट मौलिक गीतको श्रेणीमा मनोनित ''ड्रीमगर्ल्स''को "लिसन" बाट बियोन्सेलाई गीतकारको रूपमा मनोनित गरेन । त्यो बेला भर्खर अपनाइएको ३ गीतकारको सीमा भएकोले बियोन्सेको सो गीतको लेखनमा रहेको भूमिकालाई अरूहरूको भूमिका भन्दा कम महत्त्वपूर्ण मानिएको थियो ।<ref name="Fallon"/> सन् २००९ मा रायन टेडरको "हेलो" गीतको मौलिक डेमो सार्वजनिक भएको थियो जसको धुन बियोन्सेले श्रेय पाएको "हेलो" सँग मिल्दोजुल्दो थियो । ''द गार्डियन''सँगको अन्तर्वार्तामा टेडरले बियोन्सेले गीतको अन्तरामा परिवर्तन गरेको हुनाले श्रेय पाउनु स्वभाविक नै थियो भने ।<ref name="Kritselis"/> सन् २०१४ मा गीतकार [[लिन्डा पेरी]]ले धेरैजसो गायकहरू जस्तै बियोन्सेले पनि गीतको एक-दुई शब्द परिवर्तन गर्न साथै गीतकारको श्रेय खोज्छिन् भनिन्, जसको समर्थन [[फ्र्याङ्क ओशन]]ले पनि गरे ।<ref name="Kritselis"/><ref>{{cite web|last=वेबर|first=लिन्ड्जी|date=जुलाई १६, २०१४|url=https://www.vulture.com/2014/07/linda-perry-comments-on-beyonces-songwriting.html|title=Linda Perry Is Not Impressed with Beyoncé's 'Songwriting'|trans-title=लिन्डा पेरी बियोन्सेको 'गीत रचना' देखेर खुसी छैनन्|website=भल्चर|accessdate=अगस्ट २४, २०२०}}</ref> सन् २०१४ मा ''[[सन्डे इन्डिपेन्डेन्ट (आयरल्यान्ड)|सन्डे इन्डिपेन्डेन्ट]]''का पत्रकार अलेक्सिस क्रिटसेलिसले यो गीत रचनासँग सम्बन्धित विवादमा आधारित भई बियोन्सेका प्रशंसकहरू कुन हदसम्म उनको माया र सम्मानमा अन्धो छन् भन्ने कुरामा प्रकाश पार्न खोजेकी थिइन् ।<ref name="Kritselis"/> पप संस्कृतिको आलोचक [[रोजर फ्रीडम्यान]] र ''[[द डेली बीस्ट]]''का केभिन फ्यालनले पनि पप सङ्गीतको जगतमा गायकको प्रसिद्धिको श्रेणी गायकको स्वरका साथै उनका गीतकारलाई पनि दिनुपर्ने भनेका छन् ।<ref name="Fallon">{{cite web|last=फ्यालन|first=केभिन |date=अप्रिल १३, २०१७|url=https://www.thedailybeast.com/does-beyonce-write-her-own-music-and-does-it-really-matter|title=Does Beyoncé Write Her Own Music? And Does It Really Matter?|trans-title=के बियोन्सेले आफ्ना गीतहरू आफैँ लेख्छिन् ? र के यो महत्त्वपूर्ण छ ?|website=द डेली बीस्ट|accessdate=अगस्ट २१, २०२०}}</ref> ''भ्यानिटी फेयर''का जेम्स एस. मर्फीले भनेझैँ बियोन्से आफ्नो गीत लेखन र रचनाको लागि लोकप्रिय नभए पनि तर [[फ्र्याङ्क सिनाट्रा]] र [[बिली होलिडे]] जस्तै आफूलाई दिइएका शब्दहरूमा भावना ल्याउन सक्ने क्षमताको कारणले प्रसिद्ध छिन् ।<ref>{{cite magazine|last=मर्फी|first=जेम्स एस.|date=अप्रिल २५, २०१६|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2016/04/beyonce-songwriters|title=Here's Why Criticizing Beyoncé for Working with Songwriters Is Ignorant|trans-title=बियोन्सेलाई गीतकारहरूसँग काम गरेकोमा आलोचना दिनु किन समयको बर्बादी मात्रै हो|magazine=भ्यानिटी फेयर|accessdate=अगस्ट २४, २०२०}}</ref> ===प्रभाव=== बियोन्सेले [[माइकल ज्याक्सन]]लाई आफ्नो प्रमुख साङ्गीतिक प्रभाव मान्छिन् ।<ref>{{cite web|title=Beyoncé, Top Stars Tip Their Hats to Michael Jackson|trans-title=बियोन्से, प्रमुख कलाकारहरूद्वारा माइकल ज्याक्सनलाई श्रद्धाञ्जली|url=http://www.people.com/people/package/article/0,,20287787_20288067,00.html|website=पीपल|date=जून २७, २००९|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090630051828/http://www.people.com/people/package/article/0,,20287787_20288067,00.html|archivedate=जून ३०, २००९|url-status=सक्रिय}}</ref> पाँच वर्षको उमेरमा बियोन्सेले पहिलो पटक ज्याक्सनको प्रत्यक्ष प्रस्तुति हेर्न गई आफू पनि गायिका बन्ने सोच राखेकी थिइन् ।<ref>{{cite news|title=One-on-one with the great Beyoncé transcript|trans-title=महान् बियोन्सेसँग अन्तर्वार्ता|url=https://au.news.yahoo.com/sunday-night/transcripts/a/10444014/one-on-one-with-the-great-beyoncae-transcript/|accessdate=जून ७, २०१४|publisher=याहू !|date=अक्टोबर ११, २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714113707/https://au.news.yahoo.com/sunday-night/transcripts/a/10444014/one-on-one-with-the-great-beyoncae-transcript/|archive-date=जुलाई १४, २०१४|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714113707/https://au.news.yahoo.com/sunday-night/transcripts/a/10444014/one-on-one-with-the-great-beyoncae-transcript/ |date=2014-07-14 }}</ref> सन् २००६ मा ज्याक्सनलाई [[विश्व सङ्गीत पुरस्कार]]ले सम्मानित गर्दा बियोन्सेले ज्याक्सन नभएको भए उनी कहिल्यै सङ्गीतमा नलाग्ने खुलासा गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite news|title=Michael Jackson returns to stage|trans-title=माइकल ज्याक्सन मञ्चमा फिर्ता|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6152976.stm|accessdate=जून ७, २०१४|work=बिबिसी न्यूज|date=नोभेम्बर १६, २००६}}</ref> उनी [[डायना रस]]लाई सर्वोत्कृष्ट मनोरञ्जकको रूपमा सम्मान गर्छिन् ।<ref name="Beyonce's Inspirations">{{cite news|last=वाट्सन|first=मार्गो|title=Influences: Beyoncé|trans-title=प्रभावहरू: बियोन्से|url=https://ew.com/ew/article/0,,1449204,00.html|work=इन्टरटेनमेन्ट वीक्ली|date=अगस्ट २९, २००६|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070107160746/http://www.ew.com/ew/article/0,,1449204,00.html|archivedate=जनवरी ७, २००७|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107160746/http://www.ew.com/ew/article/0,,1449204,00.html |date=2007-01-07 }}</ref> आफ्नो शक्तिलाई स्त्रीलिङ्गी र मोहक बनाउने [[टिना टर्नर]] र उनलाई आफ्नो काममा सधैँ प्रेरणा दिने [[ह्विट्नी ह्यूस्टन|ह्विट्नी ह्युस्टन]]लाई बियोन्सेले खुब मन पराउँछिन् ।<ref>{{cite news|first=रेबेका|last=कडवेल|url=https://quotefancy.com/quote/1277761/Beyonc-Knowles-Tina-Turner-is-someone-that-I-admire-because-she-made-her-strength|title=Beyoncé Knowles, "Tina Turner is someone that I admire"|trans-title=बियोन्से नोल्स, "म टिना टर्नरलाई सम्मान गर्छु"|work=क्वोटफेन्सी|accessdate=डिसेम्बर ८, २०१८}}</ref><ref>{{cite news|first=रेबेका|last=कडवेल|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/destinys-child/article22400636/|title=Destiny's Child|trans-title=डेस्टिनीज चाइल्ड|work=द ग्लोब एन्ड मेल|publisher=द वुडब्रिज कम्पनी |location=टोरन्टो, ओन्टारियो, क्यानडा|date=जुलाई २१, २००१|accessdate=मे ९, २०१८|page=आर १}}</ref> उनले बाल्यकालमा [[मारिया केरी|मराया केरी]]को "भिजन अफ लभ" सुनी गीत गाउनमा अझै बढी समय लगानी गरेकी हुन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/music/2014/07/best-r-and-b-albums-of-the-90s/mariah-carey|title=The 50 Best R&B Albums of the '90s|trans-title=सन् १९९० दशकका ५० सर्वोत्कृष्ट आर एन्ड बी एल्बमहरू|website=कम्प्लेक्स]|accessdate=जुलाई २४, २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218205049/http://www.complex.com/music/2014/07/best-r-and-b-albums-of-the-90s/mariah-carey|archive-date=2015-12-18}}</ref><ref name="new yorker">{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/archive/2006/04/03/060403crmu_music|title=Mariah Carey's record-breaking career|trans-title=मराया केरीको रेकर्ड तोड्ने कार्य जीवन|last=फ्रियर-जोन्स|first=साशा|date=अप्रिल ३, २००६|accessdate=जुलाई २५, २०१०|work=द न्यू योर्कर}}</ref> उनका अन्य साङ्गीतिक प्रभावमा [[प्रिन्स (सङ्गीतकार)|प्रिन्स]], [[लरिन हिल]], [[शाडे अडु]], [[डना समर]], [[मेरी जे. ब्लाइज]], [[अनिटा बेकर]] र [[रशेल फेरेल]] पर्छन् ।<ref>{{cite web|url=http://giantmag.com/culture/music/giant-magazine-staff/exclusive-beyonce-talks-prince-i-was-so-scared/|title=Exclusive: Beyoncé Talks Prince: "I Was So Scared!"|trans-title=अनन्य: बियोन्सेले प्रिन्सको बारेमा बोल्छिन्: "म अत्यन्तै तर्सेकी थिए !"|website=जायन्ट|publisher=रेडियो वान|date=जून ७, २०१०|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100616104428/http://giantmag.com/culture/music/giant-magazine-staff/exclusive-beyonce-talks-prince-i-was-so-scared/|archivedate=जून १६, २०१०|url-status=सक्रिय}}</ref><ref name="Beyonce's Inspirations" /><ref>{{cite web|last=बिकेल|first=ब्रिट|url=http://1037litefm.radio.com/2012/04/06/beyonc-shares-personal-family-photos-thanks-sade-on-new-website/|title=Beyoncé Shares Personal Family Photos, Thanks Sade On New Website|trans-title=बियोन्सेले परिवारका तस्वीरहरू सार्वजनिक गर्छिन्, नयाँ वेबसाइटमा शाडे अडुलाई धन्यवाद दिन्छिन्|publisher=सिबिएस रेडियो|date=अप्रिल ६, २०१२|accessdate=अप्रिल ९, २०१२|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120413151056/http://1037litefm.radio.com/2012/04/06/beyonc-shares-personal-family-photos-thanks-sade-on-new-website/|archivedate=अप्रिल १३, २०१२}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413151056/http://1037litefm.radio.com/2012/04/06/beyonc-shares-personal-family-photos-thanks-sade-on-new-website/ |date=2012-04-13 }}</ref><ref>{{cite news|last=बेन|first=बेकी|title=Beyoncé Pays Tribute To Donna Summer: "She Was An Honest And Gifted Singer"|trans-title=बियोन्सेद्वारा डना समरलाई श्रद्धाञ्जली: "उनी असल र प्रतिभाशाली गायिका थिइन्"|url=http://idolator.com/6487442/beyonce-pays-tribute-to-donna-summer|accessdate=जुलाई १५, २०१३|newspaper=आइडलेटर|date=मे १८, २०१३}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20140913172802/http://www.idolator.com/6487442/beyonce-pays-tribute-to-donna-summer |date=2014-09-13 }}</ref><ref>{{cite web|author1=गिब्सन, क्रिस्टिना|author2=एश्ली फल्ट्ज|lastauthoramp=yes|url=http://au.eonline.com/uberblog/hwood_party_girl/b220436_which_famous_friends_b-day_did_jay-z.html|title=Which Famous Friend's B-Day Did Jay-Z and Beyoncé Celebrate?|trans-title=जे-जी र बियोन्सेले कुन प्रख्यात साथीको जन्मदिन मनाए ?|publisher=ई !|date=जनवरी १४, २०११|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805073410/http://www.eonline.com/news/hwood_party_girl/which_famous_friends_b-day_did_jay-z/220436|archivedate=अगस्ट ५, २०११|url-status=सक्रिय}}</ref> उनको दोस्रो एकल एल्बम ''बीडे''मा प्रदर्शित नारीवाद र महिला सशक्तिकरणका विषयवस्तुहरूका प्रेरणा उनको चलचित्र ''ड्रीमगर्ल्स'' र [[जोसेफिन बेकर]] थिए ।<ref>{{cite web|first=शाहीम|last=रीड|title=Beyoncé Asks Women To Battle Over Her For Backing-Band Roles|trans-title=बियोन्सेको ब्यान्डका लागि महिलाहरूको छनोट|url=http://www.mtv.com/news/articles/1534575/20060619/knowles_beyonce.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|date=जुलाई १९, २००६|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623191046/http://www.mtv.com/news/articles/1534575/beyonce-wants-women-battle-over-her.jhtml|archivedate=जून २३, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623191046/http://www.mtv.com/news/articles/1534575/beyonce-wants-women-battle-over-her.jhtml |date=2011-06-23 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://abcnews.go.com/GMA/SummerConcert/story?id=2404367&page=1|title=Beyoncé Hits Milestone|trans-title=बियोन्सेको नयाँ उपलब्धि|publisher=एबिसी न्यूज|date=सेप्टेम्बर ७, २००६|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070218205021/http://abcnews.go.com/GMA/SummerConcert/story?id=2404367&page=1|archivedate=फेब्रुअरी १८, २००७|url-status=निष्क्रिय}}</ref> सन् २००६ को फेशन रक्स कन्सर्टमा "डेजा भू" बियोन्सेले बेकरको प्रसिद्ध नक्कली केरा टाँसिएको हुला जामा लगाई बेकरलाई सम्मान गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite web|first=फेरा|last=वाइनस्टाइन|title=Beyoncé, Jay-Z, Christina Put The Rock in Fashion Rocks Concert|trans-title=बियोन्से, जे-जी, क्रिस्टिना फेशन रक्स कन्सर्टमा|url=http://www.mtv.com/news/articles/1540510/beyonce-jayz-christina-rock-fashion-rocks-concert.jhtml?headlines=true|publisher=एमटिभी न्यूज|date=सेप्टेम्बर ८, २००६|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623191004/http://www.mtv.com/news/articles/1540510/beyonce-jayz-christina-rock-fashion-rocks-concert.jhtml?headlines=true|archivedate=जून २३, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623191004/http://www.mtv.com/news/articles/1540510/beyonce-jayz-christina-rock-fashion-rocks-concert.jhtml?headlines=true |date=2011-06-23 }}</ref> बियोन्सेको तेस्रो एकल एल्बम ''आइ एम...साशा फियर्स'' जे-जी र विशेष गरी एटा जेम्सद्वारा प्रभावित भएको थियो जसको आँटले बियोन्सेलाई नयाँ साङ्गीतिक शैलीमा गीत रचना गर्ने हौसला प्रदान गर्यो ।<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1596573/beyonce-releases-two-tracks-from-i.jhtml|title=Beyoncé Releases Two Tracks From 'I Am ... ', Inspired By Jay-Z And Etta James|trans-title=बियोन्सेले जे-जी र एटा जेम्सद्वारा प्रभावित 'आइ एम...' को दुई ट्र्याक सार्वजनिक गरिन्|first=जेनिफर|last=भिनयार्ड|date=अक्टोबर ९, २००८|publisher=एमटिभी न्यूज|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111025174726/http://www.mtv.com/news/articles/1596573/beyonce-releases-two-tracks-from-i.jhtml|archivedate=अक्टोबर २५, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619051814/http://www.mtv.com/news/articles/1596573/beyonce-releases-two-tracks-from-i.jhtml |date=2012-06-19 }}</ref> बियोन्सेको चौथो स्टुडियो एल्बम ''४'' [[फेला कुटी]], [[आर एन्ड बी|सन् १९९० दशकको आर एन्ड बी]], [[अर्थ, विन्ड एन्ड फायर]], [[डेबार्ज]], [[लायनेल रिची]], [[टिना मरी]], [[द ज्याक्सन ५]], [[न्यू एडिशन]], [[फ्लोरेन्स एन्ड द मशिन]] र [[प्रिन्स (सङ्गीतकार)|प्रिन्स]]द्वारा प्रभावित थियो ।<ref name="billboard q&a" /> बियोन्सेले [[मिसेल ओबामा|मिशेल ओबामा]] र [[ओपरा विनफ्रे|ओपरा विनफ्री]] प्रति आफ्नो आदर र सम्मान व्यक्त गरेकी छिन् ।<ref>{{cite magazine|url=http://www.rap-up.com/2011/02/25/beyonce-inspired-by-michelle-obama/|title=Beyoncé Inspired by Michelle Obama|trans-title=बियोन्से मिशेल ओबामाद्वारा प्रेरित|magazine=र्याप-अप|date=फेब्रुअरी २५, २०११|accessdate=जून १२, २०११}}</ref><ref name="Beyonce's Inspirations" /> उनले जे-जीलाई आफ्नो सङ्गीत र व्यक्तिगत जीवनमा पनि निरन्तर प्रेरणाको स्रोत भनेकी छिन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/music/2011/07/beyonce-2011-cover-story-gallery|title=Beyoncé: Mighty Fly (2011 Cover Story & Gallery)|trans-title=बियोन्से: माइटी फ्लाइ (सन् २०११ आवरण कथा र तस्वीर)|first=गेब्रियल|last=आल्वरेज|website=कम्प्लेक्स|date=जुलाई १९, २०११|accessdate=अगस्ट १, २०११}}</ref> बियोन्सेले [[जँ-मिशेल बास्क्या]]को सङ्गीतको पनि निकै प्रशंसा गरेकी छिन् ।<ref>{{cite web|title=Basquiat|trans-title=बास्क्या|url=http://www.beyonce.com/news/basquiat|publisher=बियोन्से|accessdate=जून ७, २०१३|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605063759/http://www.beyonce.com/news/basquiat|archivedate=जून ५, २०१३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605063759/http://www.beyonce.com/news/basquiat |date=2013-06-05 }}</ref><ref>{{cite web|first=क्रिसी|last=माह्लमाइस्टर|title=Beyoncé Wears Custom Jean-Michel Basquiat-Inspired Minx Nails|trans-title=बियोन्सेद्वारा जँ-मिशेल बास्क्याद्वारा प्रेरित नङको पहिरन|url=http://style.mtv.com/2013/01/14/beyonce-jean-michel-basquiat-nails/|publisher=एमटिभी स्टाइल|accessdate=जून ७, २०१३|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211027/http://style.mtv.com/2013/01/14/beyonce-jean-michel-basquiat-nails/|archive-date=2021-10-27}}</ref> फेब्रुअरी २०१३ मा बियोन्सेले [[म्याडोना (मनोरञ्जनकर्मी)|मडोना]]ले उनलाई आफ्नो कार्य जीवन आफ्नो नियन्त्रणमा लिन प्रेरित गरेको खुलासा गरिन् ।<ref name="Beyoncé and Madonna">{{Cite news|first=लुइस|last=कोर्नर|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a460040/beyonce-there-are-not-enough-independent-women-like-madonna.html|title=Beyoncé: 'There are not enough independent women like Madonna'|trans-title=बियोन्से: 'मडोना जस्तै स्वतन्त्र महिला धेरै छैनन्'|work=डिजिटल स्पाइ|location=लन्डन, इङ्ल्यान्ड|date=फेब्रुअरी १९, २०१३|accessdate=अप्रिल ११, २०१३}}</ref> बियोन्सेले [[शेर]]लाई आफ्नो फेशनको प्रेरणा भनेकी छिन् ।<ref>{{cite web|website=टुडे|title=Cher, Diana Ross inspire Beyoncé's fashions|trans-title=शेर, डायना रसले बियोन्सेको फेशनलाई प्रेरणा दिन्छन्|url=https://www.today.com/popculture/cher-diana-ross-inspire-beyonce-s-fashions-wbna27326595|date=अक्टोबर २२, २००८|accessdate=अगस्ट २३, २०२०|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190227060138/https://www.today.com/popculture/cher-diana-ross-inspire-beyonce-s-fashions-wbna27326595|archivedate=फेब्रुअरी २७, २०१९}}</ref> ===सङ्गीत भिडियो र मञ्च=== [[File:Beyonce MTV EMA 2009.png|thumb|right|upright=1.2|बियोन्से २००९ एमटिभी युरोप सङ्गीत पुरस्कारमा प्रस्तुति दिँदै]] सन् २००६ मा बियोन्सेले आफ्नो महिला ब्यान्ड शुग मामाको परिचय दिएकी थिइन्, जसमा बेस वाधक, ड्रम वाधक, कीबोर्ड वाधक र पर्कशन वाधक समावेश गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|title=For The Record: Quick News On Beyoncé, Madonna, Michael Jackson, Taylor Hicks, JC Chasez, Beth Orton, Slayer & More|trans-title=रेकर्डको लागि: बियोन्से, मडोना, माइकल ज्याक्सन, टेलर हिक्स, जेसी चासेज, बेथ ओर्टन, स्लेयर र थपका समाचार|url=http://www.mtv.com/news/articles/1533901/beyonce-seeks-allgirl-band.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|date=जून ८, २००६|accessdate=मार्च १२, २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209075505/http://www.mtv.com/news/articles/1533901/beyonce-seeks-allgirl-band.jhtml|archive-date=2012-02-09}}</ref> उनका पृष्ठभूमि गायक, जसलाई द मामाज भनिन्छ, अन्तर्गत मोन्टिना कापर-डोनल, क्रिस्टल कलिन्स र टिफनी मोनिके रिड्डिक पर्छन् । २००६ बिइटी पुरस्कारमा प्रथम पटक देखिएको यो ब्यान्डले पछि "इरिप्लेसेबल" र "ग्रीन लाइट" प्रस्तुत गर्न मञ्चमा फर्केका थिए ।<ref name="Vineyard1" /> यस ब्यान्डले द बियोन्से एक्स्पीरियन्स (सन् २००७), आइ एम...वर्ल्ड टूर (सन् २००९ - सन् २०१०), द मिसेस कार्टर शो वर्ल्ड टूर (सन् २०१३ - सन् २०१४) र द फोर्मेशन वर्ल्ड टूर (सन् २०१६) लगायत अन्य प्रत्यक्ष प्रस्तुतिहरूमा बियोन्सेको सहयोग गरेको छ । प्रत्यक्ष प्रस्तुतिमा बियोन्सेको मञ्चमा उपलब्धि र स्वरको निकै प्रशंसा गरिएको छ । ''[[न्यू योर्क पोस्ट]]''का ज्यारेट वीजलम्यानले पाँच सर्वोत्कृष्ट गायक/नर्तकहरूको सूचीमा बियोन्सेलाई पहिलो स्थानमा सूचिकृत गरेका थिए ।<ref>{{cite news|last=वीजलम्यान|first=ज्यारेट|title=पाँच सर्वोत्कृष्ट गायक/नर्तकहरू|url=http://pagesix.com/2011/03/04/the-five-best-singerdancers/|work=न्यू योर्क पोस्ट|date=मार्च ४, २०११|accessdate=जून ६, २०१६}}</ref> ''द गार्डियन''की बार्बरा एलेन ''[[दी इन्डिपेन्डेन्ट]]''की एलिस जोनेसले बियोन्सेलाई मञ्चमा देखेको सबैभन्दा जोशिलो मनोरञ्जनकर्मीको दर्जा दिएका छन् ।<ref>{{cite news|last=एलेन|first=बार्बरा|url=https://www.theguardian.com/music/2009/may/24/beyonce|title=She's a woman of two-halves|trans-title=उनी दुई भागकी महिला हुन्|newspaper=द गार्डियन|date=मे २४, २००९|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090528123108/http://www.guardian.co.uk/music/2009/may/24/beyonce|archivedate=मे २८, २००९|location=लन्डन|url-status=सक्रिय}}</ref><ref>{{cite news|last=जोन्स|first=एलिस|title=Beyoncé, 02 Arena, London: Diva who answers the call of booty|trans-title=बियोन्से, ०२ अरिना, लन्डन: बूटी कलको जवाफ दिने डिभा|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/beyonc-02-arena-london-1691069.html|work=दी इन्डिपेन्डेन्ट|date=मे २७, २००९|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090528232659/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/beyonc-02-arena-london-1691069.html|archivedate=मे २८, २००९|url-status=सक्रिय}}</ref> [[डेफ जाम रेकर्डिङ्ज|डेफ जाम]]का भूतपूर्व अध्यक्ष [[एल.ए. रीड]]ले बियोन्सेलाई सर्वश्रेष्ठ जीवित मनोरञ्जनकर्मी भनेका छन् ।<ref>{{cite web|title=Music exec: 'Beyoncé is greatest entertainer alive'|trans-title=सङ्गीत अध्यक्ष: बियोन्से सर्वश्रेष्ठ जीवित मनोरञ्जनकर्मी हुन्|url=http://www.today.com/video/today/50692653|publisher=एमएसएन|accessdate=अगस्ट ३१, २०१३}}</ref> ''[[डेली न्यूज (न्यू योर्क)|डेली न्यूज]]''का जिम फार्बर र ''[[द स्टार फीनिक्स]]''की स्टेफनी क्लासेनले उनको शक्तिशाली आवाज र मञ्चमा उपलब्धिको प्रशंसा गरेका छन् ।<ref>{{cite news|last=फार्बर|first=जिम|title=Beyoncé shows 'Fierce' and softer sides in tour kickoff at the Garden|trans-title=गार्डेन टूरमा बियोन्सेले आफ्नो 'फियर्स' र नरम पक्ष देखाउँछिन्|url=http://articles.nydailynews.com/2009-06-22/entertainment/17925311_1_fierce-character-tour|work=डेली न्यूज|location=न्यू योर्क|date=जून २१, २००९|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110311022417/http://articles.nydailynews.com/2009-06-22/entertainment/17925311_1_fierce-character-tour|archivedate=मार्च ११, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124155949/http://articles.nydailynews.com/2009-06-22/entertainment/17925311_1_fierce-character-tour |date=2011-11-24 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://thestarphoenix.com/Entertainment/REVIEW+Beyonce+ordinary+performer/1438494/story.html|title=Beyoncé no ordinary performer|trans-title=बियोन्से कुनै साधारण प्रस्तुतकर्ता होइनन्|date=मार्च २८, २००९|accessdate=मार्च ३१, २००९|last=क्लासेन|first=स्टेफनी|website=द स्टार फीनिक्स}}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> बियोन्सेले मञ्चमा लगाउने लुगा छोटो भएको हुनाले मलेसियाको लुगा सम्बन्धि कडा नियमले गर्दा उनले केही प्रस्तुतिहरू स्थगित वा रद्द गर्नुपरेको थियो ।<ref>{{Cite web|url=https://ew.com/news/celebs-banned-from-other-countries/beyonce-malaysia|title=24 Celebs Who Were Banned From Other Countries|trans-title=अन्य देशहरूबाट प्रतिबन्धित २४ हस्तीहरू|accessdate=अप्रिल ७, २०२०|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211027/https://ew.com/news/celebs-banned-from-other-countries/beyonce-malaysia|archive-date=2021-10-27}}</ref> बियोन्सेले आफ्ना गीतहरूको भिडियो बनाउने क्रममा [[मेलिना मात्सूकस]], [[जोनस एकर्ल्यान्ड]] र [[जेक नाभा]] लगायत कयौँ चर्चित निर्देशकहरूसँग काम गरेकी छिन् । ''[[ब्यूटी एन्ड द बीस्ट (२०१७ चलचित्र)|ब्यूटी एन्ड द बीस्ट]]''का निर्देशक [[बिल कन्डन]]ले उक्त चलचित्रको लागि बियोन्सेको ''लेमनेड''बाट प्रेरणा लिएको खुलासा गरेका छन् ।<ref>{{cite web|url=https://screenrant.com/beauty-and-the-beast-la-la-land-musical/|title=How La La Land Helped Live-Action Beauty and the Beast Remake|trans-title=ला ला ल्यान्डले कसरी ब्यूटी एन्ड द बीस्टको छायाङ्कनमा सहयोग गर्यो|date=मार्च १८, २०१७}}</ref> ===वैकल्पिक अहम=== मञ्चमा प्रस्तुति दिँदा "मोहक र उत्तेजक" भनिएको बियोन्सेले आफ्नो असल पहिचान र मञ्चको पहिचानलाई अलग राख्न "साशा फियर्स" नामक वैकल्पिक अहमको सिर्जना गरेको बताइन् । उनले साशालाई आक्रामक, बलवान र मोहक भनी उनी असलमा त्यस्तो छैनन् भन्ने स्पष्ट पारिन् ।<ref name="Depression" /> साशाको अवधारणा "क्रेजी इन लभ" भिडियोको निर्माणको बेला नै सिर्जना भए पनि उनको पहिचान सन् २००८ मा सार्वजनिक गरिएको एल्बम ''आइ एम...साशा फियर्स''को घोषणासँगै भएको थियो । फेब्रुअरी २०१० मा बियोन्सेले आफूसँग खुसी भई साशा फियर्सको आवश्यकता नपरेको ''[[अलोर]]'' पत्रिकालाई खुलासा गरिन् ।<ref>{{cite web|last=क्रस्ली|first=हिलरी|url=http://www.mtv.com/news/articles/1632774/beyonce-killed-sasha-fierce.jhtml|title=Beyoncé Says She 'Killed' Sasha Fierce|trans-title=बियोन्सेले साशा फियर्सको हत्या गरिन् रे|publisher=एमटिभी न्यूज|date=फेब्रुअरी २६, २०१०|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604063547/http://www.mtv.com/news/articles/1632774/beyonce-killed-sasha-fierce.jhtml|archivedate=जून ४, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140424041851/http://www.mtv.com/news/articles/1632774/beyonce-killed-sasha-fierce.jhtml |date=2014-04-24 }}</ref> मे २०१२ मा आगामी महिना आयोजित [[रेभल प्रिजेन्ट्स: बियोन्से लाइभ]]का लागि साशा फियर्सलाई फिर्ता ल्याउने घोषणा गरियो ।<ref>{{cite magazine|url=http://www.rap-up.com/2012/05/25/beyonce-prepares-for-revel-concerts-part-2/|title=Beyoncé Prepares for Revel Concerts (Part 2)|trans-title=रेभल कन्सर्टहरू (भाग २) का लागि बियोन्सेको तयारी|magazine=र्याप-अप|date=मे २५, २०१२}}</ref> ==प्रसिद्धि== [[File:Beyonce Dreamgirls cropped.jpg|thumb|upright|left|सन् २००६ मा ''ड्रीमगर्ल्स''को प्रथम प्रदर्शनमा बियोन्से|alt=रातो गलैँचामा उभिएकी महिला जनतालाई सम्बोधन गर्दै]] बियोन्सेलाई मोहक र उत्तेजक भनी वर्णन गरिने गरिन्छ र सङ्गीत पत्रकार [[टूरे]] अनुसार ''डेन्जरस्ली इन लभ''को सार्वजनिकीकरण देखि उनी प्रणय प्रतीक बनेकी छन् ।<ref>{{cite web|author=टूरे|title=Cover Story: A Woman Possessed|trans-title=प्रमुख कथा: एक महिलाको अधीन|url=https://www.rollingstone.com/news/coverstory/beyonce_a_woman_possessed|website=रोलिङ स्टोन|date=मार्च ४, २००४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090502172205/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/beyonce_a_woman_possessed|archivedate=मे २, २००९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071029050220/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/beyonce_a_woman_possessed |date=2007-10-29 }}</ref> बियोन्सेलाई राम्रो र उत्तेजक लुगा लगाउन मन लागे पनि उनले मञ्चमा लगाउने लुगाहरू मञ्चको लागि मात्रै हो भन्ने उनले स्पष्ट पारेकी छिन् ।<ref>{{cite web|title=Beyoncé Knowles|trans-title=बियोन्से नोल्स|url=http://www.glamourmagazine.co.uk/g-girls/default.aspx?id=32726|website=ग्ल्यामर|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080303102819/http://www.glamourmagazine.co.uk/g-girls/default.aspx?id=32726|archivedate=मार्च ३, २००८}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303102819/http://www.glamourmagazine.co.uk/g-girls/default.aspx?id=32726 |date=2008-03-03 }}</ref> बियोन्सेको बक्ररेखाका कारणले उनको वर्णन गर्दा सन् २००० को दशकमा मिडियाले "बूटिलिशियस" शब्दको प्रयोग गर्थ्यो ।<ref>{{cite web|last=बार्लेट|first=लियम|url=http://sixtyminutes.ninemsn.com.au/stories/liambartlett/259493/bootylicious-beyonce|title=Bootylicious Beyoncé|trans-title=बूटिलिशियस बियोन्से|publisher=६० मिनेट्स|date=मार्च ११, २००७|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810145056/http://sixtyminutes.ninemsn.com.au/stories/liambartlett/259493/bootylicious-beyonce|archivedate=अगस्ट १०, २०११|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306032636/http://sixtyminutes.ninemsn.com.au/stories/liambartlett/259493/bootylicious-beyonce |date=2012-03-06 }}</ref><ref>{{cite news|last=एसिञ्जर|first=एमी|url=http://www.nydailynews.com/gossip/2009/05/22/2009-05-22_bootylicious_beyonce_says_its_sexier_to_stay_out_of_the_gym.html|title='Bootylicious' Beyoncé says it's 'sexier' to stay out of the gym|trans-title='बूटिलिशियस' बियोन्सेले व्यायाम केन्द्रमा नजानु मोहक हुन्छ रे|work=डेली न्यूज|date=मे २२, २००९|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124144010/http://articles.nydailynews.com/2009-05-22/gossip/17923090_1_sports-club-gym-jay-z|archivedate=नोभेम्बर २४, २०११|location=न्यू योर्क|url-status=सक्रिय}}</ref> "बूटी" ({{translation|"[[पुट्ठा]]"}}) र "डिलिशियस" ({{translation|"स्वादिलो"}}) शब्दको संयोजन गरी बनेको यो शब्द डेस्टिनीज चाइल्डको त्यही नामको एकल गीतले गर्दा चलन चल्तीमा आएको हो । सन् २००६ मा यसलाई [[अक्सफोर्ड अङ्ग्रेजी शब्दकोश]]मा थपिएको थियो ।<ref>{{cite web|last=ल्याम्ब|first=बिल|url=http://top40.about.com/b/2006/03/17/beyonce-and-destinys-child-enter-the-dictionary-with-bootylicious.htm|title=Beyoncé and Destiny's Child Enter the Dictionary With Bootylicious|trans-title=बूटिलिशियसको साथमा बियोन्से र डेस्टिनीज चाइल्डको शब्दकोशमा प्रवेश|publisher=अबाउट|date=मार्च १७, २००६|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071204033252/http://top40.about.com/b/2006/03/17/beyonce-and-destinys-child-enter-the-dictionary-with-bootylicious.htm|archivedate=डिसेम्बर ४, २००७|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110012502/http://top40.about.com/b/2006/03/17/beyonce-and-destinys-child-enter-the-dictionary-with-bootylicious.htm |date=2011-11-10 }}</ref> सेप्टेम्बर २०१० मा बियोन्सेले [[टम फोर्ड]]को वसन्त/गृष्म २०११ फेशन शोमा प्रथम पटक रनवेमा मोडलिङ गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite web|last=ट्यालरिको|first=ब्रिट्नी|url=http://www.okmagazine.com/2011/01/watch-beyonce-julianne-moore-strut-down-tom-ford-catwalk/|title=WATCH: Beyoncé, Julianne Moore Strut Down Tom Ford Catwalk|trans-title=हेर्नुहोस्: बियोन्से, जुलियान मोर टम फोर्डको क्याटवकमा |website=ओके !|date=जनवरी ४, २०११|accessdate=जनवरी १२, २०११}}</ref> उनलाई ''[[पीपल (अमेरिकी पत्रिका)|पीपल]]''द्वारा "संसारको सबैभन्दा सुन्दर महिला" र सन् २०१२ मा ''[[कम्प्लेक्स (पत्रिका)|कम्प्लेक्स]]''द्वारा "इतिहासकै सर्वोत्कृष्ट गायिका" घोषणा गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/package/article/0,,20360857_20589758,00.html|title=Motherhood Makes Beyoncé Feel 'More Beautiful Than Ever'|trans-title=मातृत्वले बियोन्सेलाई पहिला भन्दा सुन्दर महसुस गराउँछ|website=पीपल|date=अप्रिल २५, २०१२|first=अलेक्सिस|last=चिली|accessdate=मार्च ८, २०१३}}</ref><ref>{{cite web|last2=प्याटरसन|first2=जुलियन|last1=नोस्ट्रो|first1=लरेन|url=http://www.complex.com/music/2012/12/the-100-hottest-female-singers-of-all-time/beyonce|title=1. Beyoncé – The 100 Hottest Female Singers of All Time|trans-title=१. बियोन्से: इतिहासकै १०० सर्वोत्कृष्ट गायिकाहरू|website=कम्प्लेक्स|date=डिसेम्बर १०, २०१२|accessdate=डिसेम्बर १२, २०१२}}</ref> जनवरी २०१३ मा ''[[जीक्यू]]''ले बियोन्सेलाई "२१ औँ शताब्दीको सबैभन्दा मोहक १०० महिलाहरू" को सूचीमा प्रथम स्थानमा सूचिकृत गरेको थियो ।<ref name="GQstory">{{cite web|last=Wallace|first=Amy|url=https://www.gq.com/women/photos/201301/beyonce-cover-story-interview-gq-february-2013?currentPage=1|title=Miss Millennium: Beyoncé|trans-title=मिस मिलेनियम: बियोन्से|page=१|website=जीक्यू|date=जनवरी ९, २०१३|accessdate=जनवरी १९, २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116133617/http://www.gq.com/women/photos/201301/beyonce-cover-story-interview-gq-february-2013?currentPage=1|archive-date=2013-01-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gq.com/blogs/the-feed/2013/01/beyonce-gq-cover-february-2013.html|title=The Real Version of the Cover Everyone Is Talking About|trans-title=सबैले कुरा गरिरहेको आवरणको सक्कली संस्करण|website=जीक्यू|date=जनवरी ९, २०१३|accessdate=जनवरी १९, २०१३|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211027/https://www.gq.com/blogs/the-feed/2013/01/beyonce-gq-cover-february-2013.html|archive-date=2021-10-27}}</ref> [[भिएच १]] ले उनलाई १०० सर्वोत्कृष्ट कलाकारहरूको सूचीमा प्रथम स्थानमा सूचिकृत गरेको थियो ।<ref>{{cite web|last=भिएरा|first=बेने|title=VH1's 100 Sexiest Artists [Complete List]|trans-title=भिएच १ का १०० सर्वोत्कृष्ट कलाकारहरू [पूर्ण सूची] |url=http://www.vh1.com/music/tuner/2013-03-05/vh1-100-sexiest-artists-complete-list/100/|publisher=भिएच १|accessdate=मार्च १०, २०१३|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313090007/http://www.vh1.com/music/tuner/2013-03-05/vh1-100-sexiest-artists-complete-list/100|archivedate=मार्च १३, २०१३}}</ref> न्यू योर्क, वाशिङटन डिसी, [[आम्स्टर्डम]], [[बैङ्कक]], हलिउड र सिड्नी लगायत अन्य प्रख्यात सहरहरूमा अवस्थित [[म्याडम टूसाड्स मैन सङ्ग्रहालय]]मा बियोन्सेका मैनका मूर्तिहरू सङ्ग्रह गरिएका छन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.madametussauds.com/NewYork/OurFigures/PopMusic/Beyonce/Default.aspx|title=Beyoncé's wax figure at Madame Tussauds New York|trans-title=म्याडम टूसाड्स न्यू योर्कमा बियोन्सेको मैनको मूर्ति|publisher=म्याडम टूसाड्स|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080813223454/http://www.madametussauds.com/NewYork/OurFigures/PopMusic/Beyonce/Default.aspx|archivedate=अगस्त १३, २००८|url-status=निष्क्रिय|accessdate=जनवरी १०, २०११}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080813223454/http://www.madametussauds.com/NewYork/OurFigures/PopMusic/Beyonce/Default.aspx |date=2008-08-13 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.madametussauds.com/Washington/OurFigures/PopMusic/Beyonce/Default.aspx|title=Beyoncé wax figure at Madame Tussauds Washington D.C|trans-title=म्याडम टूसाड्स वाशिङटन डिसीमा बियोन्सेको मैनको मूर्ति|publisher=म्याडम टूसाड्स|publisher=म्याडम टूसाड्स|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080815040524/http://www.madametussauds.com/Washington/OurFigures/PopMusic/Beyonce/Default.aspx|archivedate=अगस्ट १५, २००८|url-status=निष्क्रिय|accessdate=जनवरी १०, २०११}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.madametussauds.com/Amsterdam/OnzeBeelden/PopulaireMuzikanten/Beyonce/Default.aspx|title=Beyoncé wax figure at Amsterdam|trans-title=म्याडम टूसाड्स आम्स्टर्डममा बियोन्सेको मैनको मूर्ति|publisher=म्याडम टूसाड्स|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090302005740/http://www.madametussauds.com/Amsterdam/OnzeBeelden/PopulaireMuzikanten/Beyonce/Default.aspx|archivedate=मार्च २, २००९|url-status=निष्क्रिय}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.madametussauds.com/Bangkok/en/OurFigures/PopStars/BeyoncéKnowles.aspx|title=Beyoncé Knowles' wax figure at Madame Tussauds Bangkok|trans-title=म्याडम टूसाड्स बैङ्ककमा बियोन्से नोल्सको मैनको मूर्ति|publisher=म्याडम टूसाड्स|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110208211506/http://www.madametussauds.com/Bangkok/en/OurFigures/PopStars/Beyonc%C3%A9Knowles.aspx|archivedate=फेब्रुअरी ८, २०११|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208211506/http://www.madametussauds.com/Bangkok/en/OurFigures/PopStars/Beyonc%C3%A9Knowles.aspx |date=2011-02-08 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.madametussauds.com/Hollywood/OurFigures/PopStars/Beyonce.aspx|title=Beyoncé's wax figure at Madame Tussauds Hollywood|trans-title=म्याडम टूसाड्स हलिउडमा बियोन्सेको मैनको मूर्ति|publisher=म्याडम टूसाड्स|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090629171933/http://www.madametussauds.com/Hollywood/OurFigures/PopStars/Beyonce.aspx|archivedate=जून २९, २००९|url-status=सक्रिय}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ph.news.yahoo.com/photos/madame-tussauds-employee-moves-wax-figure-singer-beyonce-photo-001215917.html |archive-url=https://archive.today/20130412054732/http://ph.news.yahoo.com/photos/madame-tussauds-employee-moves-wax-figure-singer-beyonce-photo-001215917.html|url-status=निष्क्रिय |archive-date=अप्रिल १२, २०१३|title=A Madame Tussauds employee moves a wax figure of Beyoncé at the international airport in Sydney|trans-title=सिड्नी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा म्याडम टूसाड्स कर्मचारीद्वारा बियोन्सेको मूर्तिको आयात|publisher=याहू ! न्यूज (फिलिपिन्स)|date=फेब्रुअरी २८, २०१३|accessdate=मार्च १, २०१३}}</ref> इटालियन फेशन डिजाइनर [[रोबेर्टो काभाली]]ले भने अनुसार बियोन्सेले आफ्नो सङ्गीतलाई प्राण दिनका लागि विभिन्न लुगा र फेशनको प्रयोग गर्छिन् ।<ref>{{cite news|title=Beyoncé wearing one of my dresses is harmony|trans-title=बियोन्सेले मैले बनाएको लुगा लगाउनु मेरो लागि ठूलो कुरा हो|url=http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/fashion/article2216732.ece|work=द टाइम्स|date=अगस्ट ८, २००७|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615200050/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/fashion/article2216732.ece|archivedate=जून १५, २०११|first1=प्याट्रिक|last1=होस्किङ|first2=डेभिड|last2=वाइटन|location=लन्डन}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615200050/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/fashion/article2216732.ece |date=2011-06-15 }}</ref> उनकी आमाले सन् २००२ मा ''डेस्टिनीज स्टाइल'' नामक पुस्तक लेख्न सहयोग गरेकी थिइन्, जसमा उनले फेशनले कसरी त्रयको सफलतामा प्रभाव पर्यो भनेर वर्णन गरेकी थिइन् ।<ref>{{Cite book|title=Destiny's Style: Bootylicious Fashion, Beauty and Lifestyle Secrets From Destiny's Child|trans-title=डेस्टिनीज स्टाइल: डेस्टिनीज चाइल्डबाट बूटिलिशियस फेशन, सौन्दर्य र जीवनशैलीका कुराहरू|isbn=978-0756793517|last1=नोल्स|first1=टिना|last2=एलेक्जेन्डर|first2=जोई|date=जून २००५}}</ref><ref>{{cite web|title=Book Excerpt: Destiny's Style|trans-title=पुस्तक सारांश: डेस्टिनीज स्टाइल|url=https://abcnews.go.com/GMA/WinterConcert/story?id=125692|publisher=एबिसी न्यूज|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060305014254/http://abcnews.go.com/GMA/WinterConcert/story?id=125692|archivedate=मार्च ५, २००६|url-status=सक्रिय}}</ref> ''[[बीडे एन्थोलोजी भिडियो एल्बम]]''मा पनि उनीहरूको फेशनको बारेमा विस्तृत रूपमा छलफल गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|last=भिनयार्ड|first=जेनिफर|title=Beyoncé: Behind The B'Day Videos 3|trans-title=बियोन्से: बीडे भिडियोहरूको पर्दा पछाडि ३|url=http://www.mtv.com/bands/b/beyonce/videos_07/news_feature_040207/index3.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070418081601/http://www.mtv.com/bands/b/beyonce/videos_07/news_feature_040207/index3.jhtml|archivedate=अप्रिल १८, २००७|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619051652/http://www.mtv.com/bands/b/beyonce/videos_07/news_feature_040207/index3.jhtml |date=2012-06-19 }}</ref> सन् २००७ मा ''[[स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड]]''को स्विमसूट संस्करणको आवरणमा छापिएकी बियोन्से उक्त पत्रिकामा छापिने [[टायरा ब्याङ्क्स]] पछिको दोस्रो अफ्रिकी-अमेरिकी महिला बनेकी थिइन् ।<ref name="People2">{{cite web|title=Beyoncé Knowles: Biography – Part 2|trans-title=बियोन्से नोल्स: जीवनी - भाग २|url=http://www.people.com/people/beyonce_knowles/biography/0,,20004431_10,00.html|website=पीपल|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070504090034/http://www.people.com/people/beyonce_knowles/biography/0,,20004431_10,00.html|archivedate=मे ४, २००७|url-status=सक्रिय}}</ref> त्यही वर्ष ''पीपल'' पत्रिकाले उनलाई सबैभन्दा राम्रो लुगाहरू लगाउने हस्ती घोषणा गरेको थियो ।<ref>{{cite news|last=गोल्डस्मिथ|first=बेलिन्डा|title=Beyoncé tops fashion list|trans-title=बियोन्से फेशन सूचीको पहिलो नम्बरमा|url=http://uk.reuters.com/article/entertainmentNews/idUKN1228002320070913?feedType=RSS&feedName=entertainmentNews|agency=रूटर्स|date=सेप्टेम्बर १३, २००७|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624050922/http://uk.reuters.com/article/2007/09/13/uk-celebrities-idUKN1228002320070913?feedType=RSS&feedName=entertainmentNews|archivedate=जून २४, २०११|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624050922/http://uk.reuters.com/article/2007/09/13/uk-celebrities-idUKN1228002320070913?feedType=RSS&feedName=entertainmentNews |date=2011-06-24 }}</ref> बियोन्सेका प्रशंसकहरूलाई "बिहाइभ" भनिन्छ । पहिले उनका प्रशंसकहरूलाई "बियोन्से" र "अन्टूराज" ({{translation|"टोली"}}) शब्दका संयोजन गरी "बियोन्टूराज" भनिन्थ्यो । प्रशंसकहरूलाई "बिहाइभ" भन्ने निर्णय [[ट्विटर]]मा आयोजित चुनावबाट सफल भएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.beyonceonline.com/us/news/video-premiere-i-was-here-live-roseland|title=Video Premiere: 'I Was Here (Live At Roseland)'|trans-title='आइ वज हियर' (रोजल्यान्डमा प्रत्यक्ष प्रस्तुति): भिडियोको प्रथम प्रदर्शन|publisher=बियोन्से|date=नोभेम्बर १६, २०११|accessdate=जून १९, २०१२|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120503015331/http://www.beyonceonline.com/us/news/video-premiere-i-was-here-live-roseland|archivedate=मे ३, २०१२}}</ref> सन् २००६ मा उनको फेशन लाइन [[हाउस अफ डेरेअन]]मा भुवाको प्रयोग गरेको हुनाले [[पीटा|पशुसँग नैतिक व्यवहारको पक्षमा मानिसहरू]]ले बियोन्सेको आलोचना गरेका थिए ।<ref name="PETA">{{cite web|url=http://today.msnbc.msn.com/id/13370421/ns/today-entertainment/|title=PETA surprises Beyoncé at New York dinner|trans-title=पीटाले न्यू योर्क भोज कार्यक्रममा बियोन्सेलाई छक्क पार्छ|publisher=असोसिएटेड प्रेस, टुडे|date=जून १६, २००६|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110609062631/http://today.msnbc.msn.com/id/13370421/ns/today-entertainment|archivedate=जून ९, २०११|url-status=निष्क्रिय|accessdate=जनवरी ११, २०११}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609062631/http://today.msnbc.msn.com/id/13370421/ns/today-entertainment |date=2011-06-09 }}</ref> सन् २०११ मा उनी फ्रेन्च फेशन पत्रिका ''[[लोफिशिएल]]''मा आदिवासी शृङ्गारमा देखिएकी थिइन्, जसले गर्दा उनले मिडियाबाट प्रतिकूल प्रतिक्रिया पाएकी थिइन् । पत्रिकाको प्रवक्ताद्वारा सार्वजनिक गरिएको विज्ञप्तिमा बियोन्सेले आदिवासी शृङ्गारद्वारा उनको अफ्रिकी मूल झल्काउने प्रयास गरेको खुलासा गरेका थिए ।<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/beyonce-criticized-for-blackface-photo-shoot-20110224|title=Beyoncé Criticized for 'Blackface' Photo Shoot|trans-title=आदिवासी शृङ्गारका लागि बियोन्से प्रति प्रतिकूल प्रतिक्रिया|website=रोलिङ स्टोन|date=फेब्रुअरी २४, २०११|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110227070817/http://www.rollingstone.com/music/news/beyonce-criticized-for-blackface-photo-shoot-20110224|archivedate=फेब्रुअरी २७, २०११|url-status=सक्रिय}}</ref> बियोन्सेको हल्का रङ्ग र लुगाले गर्दा उनले अफ्रिकी-अमेरिकी समुदायबाट पनि प्रतिकूल प्रतिक्रिया पाएकी छिन् ।<ref name="Jones" /> नर्थइस्टर्न विश्वविद्यालयमा सङ्गीत प्राध्यापकको रूपमा काम गर्ने एमेट प्राइसले बियोन्सेको वर्णको कारणले गर्दा पनि उनले यस्तो नकारात्मक आलोचना पाएको हुन सक्छ भनेका छन् । बियोन्सेले जस्तै लुगा लगाउने कति गोरा जातका गायिकाहरूले प्रशंसा पाएको कुरामा पनि उनले प्रकाश परेका छन् ।<ref name="Jones">{{cite news|last=जोन्स|first=भनेसा इ.|title=Bewitched. Bothered. Beyoncé.|trans-title=मन्त्रमुग्ध । चिन्तित । बियोन्से ।|url=https://www.boston.com/ae/music/articles/2007/08/05/bewitched_bothered_beyonc/?page=1|work=द बोस्टन ग्लोब|date=अगस्ट ५, २००७|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081205071344/http://www.boston.com/ae/music/articles/2007/08/05/bewitched_bothered_beyonc/?page=1|archivedate=डिसेम्बर ५, २००८|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205071344/http://www.boston.com/ae/music/articles/2007/08/05/bewitched_bothered_beyonc/?page=1 |date=2008-12-05 }}</ref> सन् २००८ मा [[लोरियाल]] माथि [[फेरिया]]को दिन सार्वजनिक गरिएको केश रङ्गको विज्ञापनमा बियोन्सेलाई गोरो बनाएको आरोप लागेको थियो, जसलाई उक्त कम्पनीले अस्वीकार गरेको थियो ।<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/media/2008/aug/08/advertising.usa|title=Beyoncé Knowles: L'Oreal accused of 'whitening' singer in cosmetics ad|trans-title=बियोन्से नोल्स: कस्मेटिक विज्ञापनमा गायिकालाई गोरो बनाएको आरोपमा लोरियाल|work=द गार्डियन|location=लन्डन|first=मार्क|last=स्वीनी|date=अगस्ट ८, २००८}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thegrio.com/2012/02/10/beyonce-describes-herself-as-african-american-native-american-french-in-new-loreal-ad/#s:beyonce-true-match-loreal-ad-jpg|title=Beyoncé L'Oreal ad controversy inspires black community backlash|trans-title=बियोन्सेको लोरियाल विज्ञापनको विवादको अफ्रिकी-अमेरिकी समुदायमा आलोचना|publisher=एनबिसी न्यूज}}</ref> सन् २०१३ मा बियोन्सेले आफैँ एच एन्ड एमले उनको सम्पादित प्रचारक तस्वीरहरूको प्रयोग गरेकोमा गुनासो गरेकी थिइन् र ''[[भोग (पत्रिका)|भोग]]''मा छापिए अनुसार उनले सम्पादन गरिएका तस्वीरहरू प्रकाशन नगर्ने अनुरोध गरेकी छिन् ।<ref>{{cite web|title=H&M For All: A Healthy Start|trans-title=सबैका लागि एच एन्ड एम: एक स्वस्थ सुरुवात |url=http://www.vogue.co.uk/news/2013/05/30/hm-pledges-to-only-use-healthy-models---beyonce-rumours|accessdate=मे ३०, २०१३|last=एलेक्जेन्डर|first=एला|website=भोग}}</ref> बियोन्सेले [[ब्ल्याक लाइभ्स म्याटर]] आन्दोलनमा आफ्नो समर्थन जनाएकी छिन् । सन् २०१६ मा सुपर बोलमा उनले दिएको "फोर्मेशन" को प्रत्यक्ष प्रस्तुतिमा केही राजनीतिज्ञ र प्रहरीले प्रतिकूल प्रतिक्रिया दिएका थिए । केही प्रहरीहरूले बियोन्सेको फोर्मेशन वर्ल्ड टूरको सामाजिक बहिष्कार गर्न खोजेका थिए ।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/arts-and-entertainment/wp/2016/07/10/beyonce-is-a-powerful-voice-for-black-lives-matter-some-people-hate-her-for-it/|title=Beyoncé is a powerful voice for Black Lives Matter. Some people hate her for it.|trans-title=बियोन्से ब्ल्याक लाइभ्स म्याटरको महत्त्वपूर्ण व्यक्ति हुन् । केही मानिसहरू उनलाई यसकारण मन पराउँदैनन् ।|newspaper=द वाशिङटन पोस्ट |accessdate=डिसेम्बर ३, २०१८}}</ref> बियोन्से प्रहरीहरूको विरोधमा नभई प्रहरी क्रूरताको विरोधमा भएको उनले स्पष्ट पारेकी छिन् ।<ref>{{Cite web|url=http://time.com/4282452/beyonce-anyone-who-perceives-my-message-as-anti-police-is-completely-mistaken/|title=Beyoncé: 'Anyone Who Perceives My Message as Anti-Police Is Completely Mistaken'|trans-title=बियोन्से: 'मेरो सन्देशलाई प्रहरी विरोधी भन्ने मानिसहरू गलत हुन्'|website=टाइम|accessdate=डिसेम्बर ३, २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405215730/http://time.com/4282452/beyonce-anyone-who-perceives-my-message-as-anti-police-is-completely-mistaken/|archive-date=2016-04-05}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== ===विवाह र सन्तान=== सन् २००२ मा [[जे–जी (गायक)|जे-जी]]को एल्बम ''[[द ब्लूप्रिन्ट २: द गिफ्ट एन्ड द कर्स]]''को सातौँ ट्र्याकमा परेको "'०३ बोनी एन्ड क्लाइड" मा सहयोग गरेपछि बियोन्सेले जे-जीसँग प्रेमको सम्बन्ध गाँसिन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.capitalfm.com/artists/beyonce-knowles/photos/jay-z-relationship-best-moments/dating/|title=When Did Beyoncé and Jay-Z Start Dating?|trans-title=बियोन्से र जे-जीले कहिले आफ्नो सम्बन्ध सुरु गरे ?|website=क्यापिटल एफएम|accessdate=मे ८, २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521130800/http://www.capitalfm.com/artists/beyonce-knowles/photos/jay-z-relationship-best-moments/dating/|archive-date=मे २१, २०१८|url-status=निष्क्रिय}}</ref><ref>{{cite web|last=च्यान्ड्लर|first=डी. एल.|title=Jay-Z and Beyoncé Celebrate Three Years of Wedded Bliss|trans-title=जे-जी र बियोन्से विवाहको तीन वर्ष मनाउँछन्|url=http://rapfix.mtv.com/2011/04/05/jay-z-and-beyonce-celebrate-three-years-of-wedded-bliss/|publisher=एमटिभी र्यापफिक्स|accessdate=मार्च २८, २०१३|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110408000429/http://rapfix.mtv.com/2011/04/05/jay-z-and-beyonce-celebrate-three-years-of-wedded-bliss/|archivedate=अप्रिल ८, २०११}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019030701/http://rapfix.mtv.com/2011/04/05/jay-z-and-beyonce-celebrate-three-years-of-wedded-bliss/ |date=2015-10-19 }}</ref> बियोन्से सो गीतको भिडियोमा जे-जीको प्रेमिकाको भूमिकामा देखिइन्, जसले गर्दा उनीहरूको सम्बन्धको अनुमान जताततै मिडियामा गरियो ।<ref>{{cite web|title=Beyoncé Knowles Biography|trans-title=बियोन्से नोल्सको जीवनी|url=http://www.people.com/people/beyonce_knowles/biography|website=पीपल|accessdate=मार्च २८, २०१३}}</ref> अप्रिल ४, २००८ मा कुनै पूर्व घोषणा नगरी बियोन्से र जे-जीले विवाह गरे ।<ref name="marriage">{{cite news|last=हेल्लिङ|first=स्टिभ|title=Beyoncé and Jay-Z File Signed Marriage License|trans-title=बियोन्से र जे-जीको विवाह|url=http://www.people.com/people/article/0,,20194030,00.html|work=पीपल|date=अप्रिल २२, २००८|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080422232922/http://www.people.com/people/article/0,,20194030,00.html|archivedate=अप्रिल २२, २००८|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016221552/http://www.people.com/people/article/0,,20194030,00.html |date=2015-10-16 }}</ref> अप्रिल २०१४ को तथ्याङ्क अनुसार बियोन्से र जे-जीले कुल ३० करोड रेकर्ड बिक्री गरिसकेका थिए ।<ref name="joint tour">{{cite news|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/on-the-run-tour-beyonce-and-jay-z-256964531.html|title=On The Run Tour: Beyoncé and Jay-Z|trans-title=अन द रन टूर: बियोन्से र जे-जी|work=लाइभ नेशन इन्टरटेनमेन्ट|agency=पिआर न्यूजवायर|date=अप्रिल २९, २०१४|accessdate=मे ८, २०१४}}</ref> आफ्नो सम्बन्ध निजी राख्ने हुनाले चासोको विषय भइरहने भए तापनि उनीहरूले हालै आफ्नो सम्बन्धको बारेमा खुला रूपमा बोल्न सुरु गरेका छन् ।<ref>{{cite news|first=युयोङ|last=ली|title=Beyoncé, Jay-Z Go On Date in New York, Watch ''Iron Man 3''|trans-title=बियोन्से, जे-जी सँगै ''आयरन म्यान ३'' हेर्न जान्छन्|url=https://huffingtonpost.com/2013/06/03/beyonce-jay-z-date_n_3377546.html|work=हफपोस्ट|accessdate=जून ६, २०१३|date=जून ३, २०१३}}</ref> जे-जीले विवाहबाहक सम्बन्ध राखेर उनीहरूको सम्बन्धमा आएको समस्याका बारेमा दुबै जनाले खुला रूपमा बोलेका छन् ।<ref>{{cite news|first=अलिस्सा|last=बेली|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a19700877/jay-z-on-cheating-on-beyonce-david-letterman-interview/|title=Jay-Z on Overcoming Cheating: Beyoncé 'Knew I'm Not the Worst of What I've Done'|trans-title=विवाहबाहक सम्बन्धमा जे-जी: बियोन्सेलाई मेरो असलियत थाहा थियो|work=एल|publisher=हाशेट फिलिपाची मिडिया|location=न्यू योर्क सहर|date=अप्रिल ६, २०१८|accessdate=मे ९, २०१८}}</ref><ref>{{cite news|first=अनिका|last=रीड|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/11/29/jay-z-talks-infidelity-confirms-joint-album-beyonce-exists/906452001/|title=Jay-Z talks infidelity, confirms a joint album with Beyoncé exists|trans-title=जे-जीले व्यभिचारको बारेमा कुरा गर्छन्, बियोन्सेसँगको एल्बम पक्का गर्छन्|work=यूएसए टुडे|date=नोभेम्बर २९, २०१७|accessdate=मे ९, २०१८}}</ref> सन् २०१०/११ तिर बियोन्सेको गर्भपतन भयो, जसलाई उनले आफ्नो जीवनको सबैभन्दा दुखद घटना मान्छिन् ।<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/beyonc-documentary-describing-pain-and-trauma-of-miscarriage-airs-on-bbc-8495450.html|title=Beyoncé documentary describing 'pain and trauma' of miscarriage airs on BBC – News – TV & Radio|trans-title='दु:ख र आघात' वर्णन गर्ने बियोन्सेको वृत्तचित्र बिबिसीमा प्रसारण हुने - समाचार - टिभी र रेडियो|work=दी इन्डिपेन्डेन्ट|accessdate=सेप्टेम्बर २७, २०१४}}</ref> यो पीडाबाट मुक्त हुन उनले स्टुडियो फर्की गीत रचना गर्न थालिन् । अप्रिल २०११ मा ''४'' को एल्बम आवरणको लागि तस्वीर खिच्न पेरिस जाँदा उनी अचानक गर्भवती भइन् ।<ref>{{cite news|last=माथुर|first=अदिति|title=You don't yet know what swag is / But you was made in Paris / And mama woke up the next day / And shot her album package.|trans-title=तिमीलाई अहिलेसम्म 'स्व्याग' को अर्थ थाहा छैन / तर तिमी पेरिसमा बनेकी थियौ / र तिम्री आमा अर्को बिहान उठिन् / र आफ्नो एल्बम प्याकेज खिचिन् ।|url=http://www.ibtimes.com/baby-blue-ivy-carter-was-conceived-paris-beyonce-jay-z-officially-announce-birth-girl-video-glory|work=इन्टरनेशनल बिजनेस टाइम्स|accessdate=अप्रिल १०, २०१३}}</ref> त्यही साल अगस्ट महिनामा बियोन्सेले एमटिभी भिडियो सङ्गीत पुरस्कारमा "लभ अन टप" प्रस्तुत गरेपछि आफ्नो गर्भ संसारसामु पेश गरिन् ।<ref name="mtv2011">{{cite web|last=कौफम्यान|first=गिल|title=Beyoncé Puts 'Love On Top' At VMAs, Reveals Pregnancy|trans-title=बियोन्सेले भिएमएजमा 'लभ अन टप' गाइसकेर गर्भवती भएको घोषणा गर्छिन्|url=http://www.mtv.com/news/articles/1669858/beyonce-vma-performance.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|accessdate=अप्रिल १०, २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923145926/http://www.mtv.com/news/articles/1669858/beyonce-vma-performance.jhtml|archive-date=2011-09-23}}</ref> बियोन्सेको प्रस्तुतिले १ करोड २४ लाख दर्शक बटुली एमटिभीको इतिहासमा नै सर्वाधिक हेरिएको कार्यक्रम बन्यो ।<ref name="Mitchell">{{cite web|url=http://newsroom.mtv.com/2011/08/30/beyonce-pregnant-vmas-love-on-top-album-sales-surge/?xrs=share_twitter|title=Beyoncé's Album Sees Sales Surge After VMA Performance Of 'Love On Top'|date=August 30, 2011|trans-title='लभ अन टप' को भिएमए प्रस्तुति पछि बियोन्सेको एल्बमको बिक्रीमा वृद्धि|first=जोन|last=मिचेल|publisher=एमटिभी न्यूजरूम|accessdate=अगस्ट ३१, २०११|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927020025/http://newsroom.mtv.com/2011/08/30/beyonce-pregnant-vmas-love-on-top-album-sales-surge/?xrs=share_twitter|archivedate=सेप्टेम्बर २७, २०११}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927020025/http://newsroom.mtv.com/2011/08/30/beyonce-pregnant-vmas-love-on-top-album-sales-surge/?xrs=share_twitter |date=September 27, 2011 }}</ref> प्रति सेकेन्ड ८,८६८ ट्विटको दरमा पोस्ट राखिएको यो घोषणालाई ''[[गिनिज वर्ल्ड रेकर्ड्स]]''मा "एकल घटनाको लागि रेकर्ड गरिएको सर्वाधिक ट्विट गरिएको पोस्ट" भनी प्रकाशित गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|title=Beyoncé pregnancy announcement at MTV VMA's sparks Twitter world record|trans-title=एमटिभी भिएमएमा बियोन्सेको घोषणाले ट्विटर रेकर्ड तोड्यो|url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/beyonce-pregnancy-announcement-at-mtv-vmas-sparks-twitter-world-record/|publisher=गिनिज वर्ल्ड रेकर्ड्स|accessdate=मार्च २३, २०१३}}</ref><ref>{{cite news|url=https://huffingtonpost.com/2011/08/29/beyonce-pregnancy-twiter-record-mtv-vmas_n_941064.html|title=Beyoncé Pregnancy: New Twitter Record Set At MTV VMAs|trans-title=बियोन्सेको गर्भधारण: एमटिभी भिएमएजमा नयाँ ट्विटर रेकर्ड बन्यो |work=हफपोस्ट|date=अगस्ट २९, २०११|accessdate=अगस्ट ३०, २०११|first=क्याथरिन|last=स्मिथ}}</ref> अगस्ट २९, २०११ मा गूगलले सार्वजनिक गरिएको तथ्याङ्क अनुसार "बियोन्से गर्भवती" सप्ताहको सर्वाधिक खोज गरिएको विषय थियो ।<ref>{{cite web|url=http://ph.news.yahoo.com/news-beyonc-pregnancy-grips-google-users-us-open-125354734.html|title=News of Beyoncé's pregnancy grips Google users, US Open, ESPN popular|trans-title=बियोन्सेको गर्भधारणको घोषणाले गूगल प्रयोगकर्ताहरूलाई छक्क पार्छ|date=सेप्टेम्बर ५, २०११|publisher=याहू ! न्यूज (फिलिपिन्स)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029205652/http://ph.news.yahoo.com/news-beyonc-pregnancy-grips-google-users-us-open-125354734.html|archivedate=अक्टोबर २९, २०१३|url-status=सक्रिय}}</ref> जनवरी ७, २०१२ मा बियोन्सेले न्यू योर्क सहरको [[लेनोक्स हिल अस्पस्तल]]मा आफ्नी छोरी [[ब्लू आइभी कार्टर]]लाई जन्म दिइन् ।<ref name=BlueBirth>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/01/10/nyregion/after-birth-by-beyonce-patients-protest-celebrity-security-at-lenox-hill-hospital.html|title=After Beyoncé Gives Birth, Patients Protest Celebrity Security at Lenox Hill Hospital|trans-title=बियोन्सेले जन्म दिएको खबर सुनी हस्ती सुरक्षाका लागि मानिसहरू लेनोक्स हिल अस्पतालको विरोध गर्दै|date=जनवरी ९, २०१२|work=द न्यू योर्क टाइम्स|first=निना|last=बर्नस्टीन}}</ref> सन् २०१६ मा ''[[लेमनेड]]''को सार्वजनिकीकरण पछि सो एल्बममा रहेको "सरी" गीतले गर्दा [[जे–जी (गायक)|जे-जी]]ले "बेक्की" को छद्मनामले बोलाइएको महिलासँग विवाहबाहक सम्बन्ध राखेको अनुमान गरिएको थियो । ''[[द न्यू योर्क टाइम्स]]''का [[जोन परेलेस]]ले बियोन्सेले ''लेमनेड''मा बियोन्सेले जे-जी माथि आरोप लगाएको स्पष्टिकरण गरेका थिए ।<ref name="pareles">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/04/25/arts/music/beyonce-lemonade.html|title=Review: Beyoncé Makes 'Lemonade' Out of Marital Strife|trans-title=समीक्षा: बियोन्सेको 'लेमनेड' वैवाहिक समस्यामा आधारित|work=द न्यू योर्क टाइम्स|first=जोन|last=परेलेस|date=अप्रिल २५, २०१६|accessdate=जून २४, २०१६}}</ref> त्यसैगरी ''रोलिङ स्टोन''का रब शेफील्डले पनि "सक अन माइ बल्स, आइ ह्याभ ह्याड इनफ" ({{translation|"मैले धेरै सहिसके, मेरो गेडा चुस"}}) जस्ता पङ्क्तिले पनि जे-जीको व्यभिचारलाई सङ्केत गर्ने अनुमान गरेका थिए ।<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/lemonade-204663/|title=Beyonce ''Lemonade'' Album Review|trans-title=बियोन्से ''लेमनेड'' एल्बम समीक्षा|last=शेफील्ड|first=रब|date=अप्रिल २५, २०१६|website=रोलिङ स्टोन|accessdate=सेप्टेम्बर १, २०१९}}</ref> फेब्रुअरी १, २०१७ मा बियोन्सेले जुम्ल्याहा बालबालिका जन्माउने भन्दै आफ्नो गर्भवती भएको तस्वीर इन्स्टाग्राममा सार्वजनिक गरेकी थिइन् । उनको तस्वीरले आठ घण्टामा ६ करोड ३० लाख लाइक पाई त्यसबेलाको इन्स्टाग्रामको सर्वाधिक लाइक पाएको पोस्ट बनेको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/2017/2/beyonces-pregnancy-announcement-shatters-world-record-for-most-liked-image-on-in-460816|title=Beyoncé's pregnancy announcement shatters world record for the Most liked image on Instagram|trans-title=बियोन्सेको गर्वधरणको घोषणा इन्स्टाग्रामको सर्वाधिक लाइक पाएको पोस्ट|first=क्रिस्टेन|last=अट|website=गिनिज वर्ल्ड रेकर्ड्स|date=फेब्रुअरी २, २०१७|accessdate=फेब्रुअरी ४, २०१७}}</ref> जुलाई १३, २०१७ मा एक महिना अगाडि जून १३, २०१७ को दिन उनका छोरा सर कार्टर र छोरी रुमी कार्टरको जन्म भएको घोषणा गर्दै त्रयको तस्वीर सार्वजनिक गरेकी थिइन्, जुन इन्स्टाग्रामको दोस्रो सर्वाधिक लाइक पाएको पोस्ट बन्न पुगेको थियो ।<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2017/jul/14/beyonce-photo-twins-instagram-sir-carter-rumi|title=Beyoncé publishes photo of her twins on Instagram|trans-title=बियोन्सेद्वारा आफ्ना जुम्ल्याहा सन्तानको तस्वीर इन्स्टाग्राममा प्रकाशित|first=स्टेफ|last=हार्मन|newspaper=द गार्डियन|date=जुलाई १४, २०१७|accessdate=जुलाई १४, २०१७}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.buzzfeed.com/kristinharris/heres-the-top-ten-most-liked-instagram-photos-of-2017|title=Here Are The Top 10 Most-Liked Instagram Photos Of 2017|trans-title=सन् २०१७ का सर्वाधिक लाइक पाएका इन्स्टाग्राम तस्वीरहरू|first=क्रिस्टिन|last=ह्यारिस|website=बजफीड|accessdate=अप्रिल २७, २०१९}}</ref> बियोन्सेका जुम्ल्याहा सन्तान क्यालिफोर्नियास्थित [[रोनाल्ड रेगन यूसीएलए मेडिकल सेन्टर]]मा जन्मेका थिए । उनले आफ्नो गर्भावस्था र त्यसका असरहरूको बारेमा ''[[भोग (पत्रिका)|भोग]]''को सेप्टेम्बर २०१८ संस्करणमा लेखेकी थिइन्, जसको आवरण तस्वीर बियोन्सेको निर्देशनमा [[ह्यामरवुड पार्क]]मा छायाचित्रकार [[टाइलर मिचेल]]द्वारा खिचिएको थियो । <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-45082773|title=Beyonce in Vogue: 'I've been through hell and back'|trans-title=भोगमा बियोन्से: 'म नर्क पुगेर फर्केकी छु'|date=अगस्ट ६, २०१८|work=बिबिसी न्यूजबीट|accessdate=अगस्ट ६, २०१८}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.com/article/tyler-mitchell-beyonce-photographer-vogue-september-issue|title=Meet Tyler Mitchell, the Photographer Who Shot Beyoncé For Vogue's September Issue|trans-title=भोगको सेप्टेम्बर संस्करणमा बियोन्सेको तस्वीर खिच्ने छायाचित्रकार टाइलर मिचेललाई भेट्नुहोस्|work=भोग|accessdate=अगस्ट १३, २०१८}}</ref> ===सम्पत्ति=== जून २००७ देखि जून २००८ को अवधिमा बियोन्सेले आफ्नो सङ्गीत, चलचित्र र फेशन ब्र्यान्डबाट $८ करोड कमाई सबैभन्दा बढी धनी महिला मनोरञ्जनकर्मीको पदबाट [[म्याडोना (मनोरञ्जनकर्मी)|मडोना]] र [[सेलिन डियोन]]लाई प्रतिस्थापन गरेको ''[[फोर्ब्स]]''ले सन् २००८ मा अनुमान गरेको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.co.uk/artists/beyonce/news/90756-beyonce-jay-z-top-earning-couple|title=Beyoncé & Jay-Z Top Earning Couple|trans-title=बियोन्से र जे-जी सबैभन्दा धनी दम्पति|publisher=एमटिभी न्यूज|date=नोभेम्बर २१, २००८|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021150454/http://www.mtv.co.uk/news/beyonce/90756-beyonce-jay-z-top-earning-couple|archivedate=अक्टोबर २१, २०१२|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090829184931/http://www.mtv.co.uk/artists/beyonce/news/90756-beyonce-jay-z-top-earning-couple |date=2009-08-29 }}</ref><ref name="Forb">{{cite news|url=https://www.forbes.com/lifestyle/2008/09/19/music-beyonce-timberlake-forbeslife-cx_lr_0922lifestyle.html|title=World's Best-Paid Music Stars|trans-title=विश्वका सबैभन्दा धनी सङ्गीत कलाकारहरू|last=रोज|first=लेसी|date=सेप्टेम्बर २२, २००८|work=फोर्ब्स|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090407042329/http://www.forbes.com/2008/09/19/music-beyonce-timberlake-forbeslife-cx_lr_0922lifestyle.html|archivedate=अप्रिल ७, २००९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407042329/http://www.forbes.com/2008/09/19/music-beyonce-timberlake-forbeslife-cx_lr_0922lifestyle.html |date=2009-04-07 }}</ref> यसले गर्दा उनी सन् २००९ मा [[सिलेब्रिटी १००]] मा चौथो स्थान र सन् २०१० मा "विश्वका सबैभन्दा शक्तिशाली महिलाहरू" मा नवौँ स्थानमा सूचिकृत भइन् ।<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/forbes/2009/0622/celebrity-09-jay-z-sasha-fierce-inside-beyonce-empire.html|title=Inside Beyoncé's Entertainment Empire|trans-title=बियोन्सेको मनोरञ्जन साम्राज्य भित्र|work=फोर्ब्स|date=जून ३, २००९|first=लेसी|last=रोज|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090606100829/http://www.forbes.com/forbes/2009/0622/celebrity-09-jay-z-sasha-fierce-inside-beyonce-empire.html|archivedate=जून ६, २००९|url-status=सक्रिय}}</ref><ref>{{cite web|last=कप्सी|first=रोबर्ट|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a280865/gaga-beyonce-among-most-powerful-women.html|title=GaGa, Beyoncé among most powerful women|trans-title=सबैभन्दा शक्तिशाली महिलाहरू मध्ये गागा, बियोन्से|website=डिजिटल स्पाइ|date=अक्टोबर ७, २०१०|accessdate=जून १८, २०११}}</ref> त्यो वर्ष आफ्नो फेशन ब्य्रान्ड र संयुक्त उपक्रमहरूबाट $३ करोड ५० लाख कमाएकी बियोन्से आगामी वर्ष उनी "३० वर्ष मुनिका सबैभन्दा बढी धनी हस्तीहरू" मा आठौँ स्थानमा परेकी थिइन् । सन् २०११ मा $४ करोड कमाए पनि बियोन्सेलाई सन् २०१२ को "सिलेब्रिटी १००" सूचीमा सोह्रौँ स्थानमा राखिएको थियो, जुन ३ वर्ष अगाडिको सूची भन्दा १२ स्थान तल थियो ।<ref>{{cite news|last=आइज्याक|first=शेरिल|url=https://www.forbes.com/sites/worldviews/2012/05/18/5-personal-branding-lessons-learned-from-forbes-celebrity-100-women/2/|title=6 Personal Branding Lessons From Forbes Celebrity 100 Women|trans-title=फोर्ब्स सिलेब्रिटी १०० का महिलाहरूबाट लिनुपर्ने ६ व्यक्तिगत ब्र्यान्डिङ शिक्षा|work=फोर्ब्स|date=मे १८, २०१२|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120523234157/http://www.forbes.com/sites/worldviews/2012/05/18/5-personal-branding-lessons-learned-from-forbes-celebrity-100-women/2/|archivedate=मे २३, २०१२|url-status=सक्रिय}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/profile/beyonce-knowles/|title=Profile: Beyoncé Knowles|trans-title=प्रोफाइल: बियोन्से नोल्स|work=फोर्ब्स|accessdate=मे २०, २०१२}}</ref> त्यही वर्ष बियोन्से र जे-जीले कुल $७ करोड ८० लाख कमाई "संसारकै सबैभन्दा धनी हस्तीको जोडी" मा पहिलो स्थानमा परेका थिए ।<ref>{{cite news|last=एन्ट्यून्स |first=एन्डरसन|url=https://www.forbes.com/sites/andersonantunes/2012/08/06/the-worlds-highest-paid-celebrity-couples-2/|title=The World's Highest-Paid Celebrity Couples|trans-title=संसारकै सबैभन्दा धनी हस्तीको जोडी|work=फोर्ब्स|date=अगस्ट ६, २०१२|accessdate=अगस्ट १२, २०१२}}</ref> सन् २००९ मा कुल $१२ करोड २० लाख कमाएका बियोन्से र जे-जीलाई गत वर्ष ''गिनिज वर्ल्ड रेकर्ड्स''मा "सबैभन्दा बढी धनी प्रभावकारी जोडी" घोषणा गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.essence.com/2010/09/20/jay-z-and-beyonce-guinness-book-of-world-records/|title=Beyoncé and Jay-Z Are Guinness Book's 'Power Couple'|trans-title=बियोन्से र जे-जी गिनिज बुकका प्रभावकारी जोडी हुन्|website=एसेन्स|date=सेप्टेम्बर २०, २०१०|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121027140109/http://www.essence.com/2010/09/20/jay-z-and-beyonce-guinness-book-of-world-records/|archivedate=अक्टोबर २७, २०१२|url-status=सक्रिय}}</ref> सन् २००९ देखि सन् २०११ को अन्तरालमा औसत $७ करोड प्रति वर्ष कमाएकी बियोन्सेले सन् २०१२ मा केवल $४ करोड कमाइन् ।<ref>{{cite news|first=ज्याक|last=ओम्याली ग्रीनबर्ग|date=फेब्रुअरी १, २०१३|accessdate=जून ३०, २०१३|url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2013/02/01/why-beyonce-isnt-getting-paid-for-her-super-bowl-halftime-gig/|title=Why Beyoncé Isn't Getting Paid For Her Super Bowl Halftime Gig|trans-title=बियोन्सेले किन आफ्नो सुपर बोल प्रस्तुतिको लागि पैसा पाइनन्|work=फोर्ब्स}}</ref> सन् २०१३ का बियोन्सेको [[पेप्सी]] र एचएनएमका संयुक्त उपक्रमले गर्दा उनी र बियोन्से सङ्गीत उद्योगकै सर्वप्रथम अरबपति जोडी बने ।<ref>{{cite web|last=कर्माली|first=सेरा|title=Beyoncé and Jay-Z Are Music's First Billionaire Couple|trans-title=बियोन्से र जे-जी सङ्गीत उद्योगकै प्रथम अरबपति जोडी हुन्|url=http://www.vogue.co.uk/news/2013/04/17/beyonce-jay-z-billionaire-couple---total-earnings-from-mrs-carter-show|website=भोग|accessdate=मे ६, २०१३}}</ref> त्यही साल बियोन्से ''फोर्ब्स''को चौथो सबैभन्दा शक्तिशाली र प्रभावकारी हस्ती बनिन् ।<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/celebrities/list/|title=The World's Most Powerful Celebrities|trans-title=विश्वका सबैभन्दा शक्तिशाली हस्तीहरू|work=फोर्ब्स|date=सन् २०१३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518033904/http://www.forbes.com/celebrities/list/|archivedate=मे १८, २०१२|url-status=सक्रिय}}</ref> सन् २०१४ को अन्त्य भित्र बियोन्से इतिहासको नै सबैभन्दा धनी अफ्रिकी-अमेरिकी सङ्गीतकार हुन्छिन् भनेर एमटिभीले अनुमान गरेको थियो ।<ref>{{cite news|title=Beyoncé Set To Become Highest Paid Black Musician|trans-title=बियोन्से इतिहासकै सबैभन्दा धनी अफ्रिकी-अमेरिकी सङ्गीतकार हुने अनुमान|url=http://www.vibe.com/article/beyonce-set-become-highest-paid-black-musician|accessdate=अप्रिल १३, २०१४|newspaper=भाइब|date=फेब्रुअरी १७, २०१४}}</ref> यो अनुमान जून २०१४ मा सत्य भयो ।<ref name=highestearn>{{cite news|title=Beyoncé Named Highest-Earning Black Artist Of All Time|trans-title=बियोन्से इतिहासकै सबैभन्दा धनी अफ्रिकी-अमेरिकी कलाकार|url=http://www.mtv.co.uk/beyonce/news/beyonce-named-highestearning-black-artist-of-all-time|accessdate=अप्रिल २९, २०१४|publisher=एमटिभी|date=अप्रिल २९, २०१४}}</ref> जून २०१३ देखि जून २०१४ सम्ममा $११ करोड ५० लाख कमाएकी बियोन्सेलाई जून २०१४ मा "सिलेब्रिटी १००" मा पहिलो स्थानमा राखिएको थियो । यो साल बियोन्से पहिलो पटक सिलेब्रिटी १०० मा प्रथम स्थानमा सूचिकृत भएकी थिइन् ।<ref name=forbes14>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/dorothypomerantz/2014/06/30/beyonce-knowles-tops-the-forbes-celebrity-100-list/|title=Beyoncé Knowles Tops The FORBES Celebrity 100 List|trans-title=बियोन्से नोल्स फोर्ब्स सिलेब्रिटी १०० सूचीको पहिलो नम्बरमा|website=फोर्ब्स|first=डोरोथी|last=पोमेरान्ट्ज|date=जून ३०, २०१४|accessdate=जुलाई ११, २०१४}}</ref> सन् २०१६ मा बियोन्सेले $५ करोड ४० लाख मात्रै कमाएको हुनाले उनी सिलेब्रिटी १०० मा ३४ औँ स्थानमा सूचिकृत भइन् । यद्यपि, कुल $१० करोड ७५ लाख कमाएका जे-जी र बियोन्से सबैभन्दा धनी हस्ती दम्पतिको सूचीमा पहिलो स्थानमा परे ।<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2016/07/11/beyonce-and-jay-z-are-the-worlds-highest-paid-celebrity-couple-of-2016/|title=Beyoncé and Jay-Z Are The World's Highest-Paid Celebrity Couple Of 2016|trans-title=बियोन्से र जे-जी सन् २०१६ को सबैभन्दा धनी हस्ती दम्पति हुन्|website=फोर्ब्स|first=ज्याक|last=ओम्याली ग्रीनबर्ग|date=जुलाई ११, २०१६|accessdate=जुलाई ११, २०१६}}</ref> सन् २०१८ मा ''फोर्ब्स''ले बियोन्सेको जम्मा सम्पति $३५ करोड ५० लाख भएको अनुमान गरी त्यो वर्ष $६ करोड कमाएको हुनाले उनलाई सबैभन्दा धनी कलाकारहरूको सूचीको जून महिनाको संस्करणमा ३५ औँ स्थानमा सूचिकृत गर्यो । यो तथ्याङ्क अनुसार एकै वर्षमा दुई चोटी $१० करोड भन्दा बढी आय कमाउने कलाकारहरू मध्ये बियोन्से र मडोना एकै स्थानमा पर्छन् ।<ref name=ForbesBey>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/natalierobehmed/2017/05/17/americas-richest-female-celebrities-2017-oprah-judge-judy-and-beyonce-rule/|title=America's Richest Female Celebrities 2017: Oprah, Judge Judy And Beyoncé Rule|trans-title=सन् २०१७ का सबैभन्दा धनी अमेरिकी महिला हस्तीहरू: ओपरा, जज जूडी र बियोन्सेको राज|date=मे १७, २०१७|first=नटाली|last=रोबेह्मेद|website=फोर्ब्स|accessdate=मे १७, २०१७}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/natalierobehmed/2017/06/12/celebrity-100-the-worlds-highest-paid-celebrities-of-2017/|title=Celebrity 100: The World's Highest-Paid Celebrities Of 2017|trans-title=सिलेब्रिटी १००: सन् २०१७ का सबैभन्दा धनी हस्तीहरू|website=फोर्ब्स|first=नटाली|last=रोबेह्मेद|date=जून १२, २०१७|accessdate=जून ७, २०१७}}</ref> दम्पति बियोन्से र जे-जीको जम्मा सम्पति $१ अर्ब १६ करोड रहेको छ ।<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2017/05/17/beyonce-and-jay-z-are-officially-a-billion-dollar-couple/|title=Beyoncé and Jay-Z Are Officially A Billion-Dollar Couple|trans-title=बियोन्से र जे-जी आधिकारिक रूपमा अरबपति दम्पति हुन्|first=ज्याक|last=ओम्याली ग्रीनबर्ग|website=फोर्ब्स|date=मे १७, २०१७|accessdate=मे १७, २०१७}}</ref> जुलाई २०१७ मा ''[[बिलबोर्ड (पत्रिका)|बिलबोर्ड]]''ले सन् २०१६ मा $६ करोड २१ लाख कमाएकी बियोन्से त्यो वर्षको सबैभन्दा धनी सङ्गीतकार भएको घोषणा गर्यो ।<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/photos/7865108/highest-paid-musicians-2016-money-makers|title=Billboard's Top 50 Money Makers of 2016|trans-title=बिलबोर्डको सन् २०१६ का सर्वोत्कृष्ट ५० धनी व्यक्तिहरू|magazine=बिलबोर्ड|date=जुलाई १३, २०१७|accessdate=जुलाई १४, २०१७}}</ref> ==व्यापार र उद्यम== सन् २०१० मा कोलम्बिया रेकर्ड्समा आधारित भई बियोन्सेले [[पार्कवुड इन्टरटेनमेन्ट]]को स्थापना गरिन्, जुन उनको चलचित्र र भिडियो निर्माण गर्ने प्रमुख मनोरञ्जन र व्यवस्थापन कम्पनी बन्यो । पार्कवुड इन्टरटेनमेन्ट पहिला बियोन्से बस्ने [[ह्युस्टन]]मा रहेको सडकको नाम पछि राखिएको हो ।<ref name="Music World Ent">{{cite web|url=http://musicworldent.com/artists/beyonce|title=Beyoncé|trans-title=बियोन्से|publisher=म्यूजिक वर्ल्ड इन्टरटेनमेन्ट|accessdate=अप्रिल ७, २०१२|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331055639/http://musicworldent.com/artists/beyonce|archive-date=मार्च ३१, २०१२|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331055639/http://musicworldent.com/artists/beyonce |date=2012-03-31 }}</ref> न्यू योर्कमा प्रमुख कार्यालय रहेको यस कम्पनीले बियोन्सेको सङ्गीत, चलचित्र, भिडियो र फेशनसँग सम्बन्धित उद्यमको व्यवस्थापन गर्छ । पार्कवुड इन्टरटेनमेन्टका कर्मचारीहरू कला र मनोरञ्जनका साथै चलचित्र निर्माण, भिडियो उत्पादन, फेशन डिजाइन, अर्थशास्त्र र बजारशास्त्रमा पनि सिपालु छन् । बियोन्सेद्वारा सहनिर्मित र बियोन्सेले एटा जेम्सको भूमिका निर्वाह गरेको सन् २००८ मा सार्वजनिक गरिएको ''क्याडिल्याक रेकर्ड्स'' पार्कवुड इन्टरटेनमेन्टको प्रथम उत्पादन थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/cadillac-records-v429778|title=Cadillac Records (2008)|trans-title=क्याडिल्याक रेकर्ड्स (सन् २००८)|publisher=अल मूभी|first=जेसन|last=बुकानन}}</ref> सन् २०१३ देखि बियोन्सेका स्टुडियो एल्बमहरूको निर्माण र सार्वजनिकीकरण यही कम्पनीको अधीनमा भइरहेको छ । पार्कवुड अन्तर्गत बियोन्सेले [[क्लोई x ह्याली]]सँग पनि साझेदारी गरेकी छिन् । ===संयुक्त उपक्रम र साझेदारी=== सन् २००२ देखि [[पेप्सी]]सँग काम गरेकी बियोन्से सन् २००४ मा ब्रिट्नी स्पियर्स, [[पिङ्क (गायिका)|पिङ्क]] र [[एनर्रिके इग्लेसियास|एनरिके इग्लेसियास]]का साथ [[ग्ल्याडियेटर]]मा आधारित विज्ञापनमा देखिएकी थिइन् ।<ref>{{cite news|last=इवेस|first=न्याट|title=Pepsi Switches To a New Voice Of a Generation|trans-title=पेप्सी पुस्ताको नयाँ स्वरतर्फ लाग्छ|url=https://www.nytimes.com/2002/12/18/business/pepsi-switches-to-a-new-voice-of-a-generation.html|work=द न्यू योर्क टाइम्स|date=डिसेम्बर १८, २००२|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116044537/http://www.nytimes.com/2002/12/18/business/pepsi-switches-to-a-new-voice-of-a-generation.html|archivedate=नोभेम्बर १६, २०१२|url-status=सक्रिय}}</ref><ref>{{cite news|title=Britney, Beyoncé, Pink star in Pepsi ad|trans-title=ब्रिट्नी, बियोन्से, पिङ्क पेप्सीको विज्ञापनमा|url=https://www.usatoday.com/life/music/news/2004-01-27-pepsi-ad_x.htm|work=यूएसए टुडे|date=जनवरी २७, २००४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120628124843/http://www.usatoday.com/life/music/news/2004-01-27-pepsi-ad_x.htm|archivedate=जून २८, २०१२|url-status=सक्रिय}}</ref> सन् २०१२ मा बियोन्सेले पेप्सीको समर्थन गर्ने $५ करोडको साझेदारी गरिन् ।<ref name="pepsi2013">{{cite news|last=सिसारियो|first=बेन|url=https://www.nytimes.com/2012/12/10/business/media/in-beyonce-deal-pepsi-focuses-on-collaboration.html|title=In Beyoncé Deal, Pepsi Focuses on Collaboration|trans-title=बियोन्सेसँगको साझेदारी, पेप्सीद्वारा संयुक्त उपक्रममा ध्यान|work=द न्यू योर्क टाइम्स|date=डिसेम्बर ९, २०१२|accessdate=डिसेम्बर ११, २०१२}}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिकाको सार्वजनिक हितमा विज्ञान केन्द्रले पेप्सीले गर्दा स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पर्ने हुनाले सो साझेदारी रद्द गर्न खुला पत्र सार्वजनिक गरेको थियो ।<ref name="rumugam">{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/nadiaarumugam/2013/01/20/white-house-removes-petition-demanding-pepsi-spokesperson-beyonce-ousted-from-inauguration-lineup/|title=White House Removes Petition Demanding Pepsi Spokesperson Beyoncé Ousted From Inauguration Lineup|trans-title=ह्वाइट हाउसद्वारा बियोन्सेको पेप्सी साझेदारी रद्द गर्ने आवेदन रद्द गरियो|work=फोर्ब्स|accessdate=डिसेम्बर १८, २०१३|first=नादिया|last=अरुमुगम|date=जनवरी २०, २०१३}}</ref> अप्रिल २०१३ मा सार्वजनिक गरिएको नेटबेसको तथ्याङ्क अनुसार बियोन्सेको पेप्सीको विज्ञापन सन् २०१३ को सबैभन्दा प्रख्यात विज्ञापन थियो, जसले ७०% दर्शकबाट सकारात्मक प्रतिक्रिया बटुल्यो ।<ref>{{cite web|title=Pepsi/Beyoncé and Chanel/Brad Pitt Battle for Most Celebrity Spokesperson Chatter: NetBase Evaluates Endorsement Buzz Winners|trans-title=हस्ती प्रवक्ताका लागि बियोन्से/पेप्सी र ब्राड पिट/शनेलको लडाइ: नेटबेसद्वारा तथ्याङ्क सार्वजनिक|url=http://www.marketwire.com/press-release/pepsi-beyonce-chanel-brad-pitt-battle-most-celebrity-spokesperson-chatter-netbase-evaluates-1777400.htm|publisher=मार्केट वायर्ड|date=अप्रिल १०, २०१३|accessdate=अप्रिल २२, २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530233917/http://www.marketwire.com/press-release/pepsi-beyonce-chanel-brad-pitt-battle-most-celebrity-spokesperson-chatter-netbase-evaluates-1777400.htm|archive-date=मे ३०, २०१३|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530233917/http://www.marketwire.com/press-release/pepsi-beyonce-chanel-brad-pitt-battle-most-celebrity-spokesperson-chatter-netbase-evaluates-1777400.htm |date=2013-05-30 }}</ref> बियोन्सेले ट्रू स्टार र ट्रू स्टार गोल्ड अत्तरहरूको निर्माण गर्न [[टमी हिल्फिगर]]सँग काम गरेकी छिन् ।<ref>{{cite web|author1=जेस्सेन, मोनिक|author2=सिल्भरम्यान, स्टिभन|lastauthoramp=yes|title=Beyoncé Launches New True Star Fragrance|trans-title=बियोन्सेले नयाँ ट्रू स्टार अत्तर सार्वजनिक गरिन्|url=http://www.people.com/people/article/0,,656036,00.html|website=पीपल|date=जून २२, २००४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070513155821/http://www.people.com/people/article/0,,656036,00.html|archivedate=मे १३, २००७|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513155821/http://www.people.com/people/article/0,,656036,00.html |date=2007-05-13 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1513363/lawsuit-against-britney-dismissed.jhtml|title=For The Record: Quick News On Britney Spears, Kevin Federline, Paris Hilton, Beyoncé, Beanie Sigel, Madonna & More|trans-title=रेकर्डको लागि: ब्रिट्नी स्पियर्स, केभिन फेडरलाइन, पेरिस हिल्टन, बियोन्से, बीनी सिगल, मडोना र थपका समाचार|publisher=एमटिभी न्यूज|date=नोभेम्बर ९, २००५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624084029/http://www.mtv.com/news/articles/1513363/lawsuit-against-britney-dismissed.jhtml|archivedate=जून २४, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624084029/http://www.mtv.com/news/articles/1513363/lawsuit-against-britney-dismissed.jhtml |date=2011-06-24 }}</ref> सन् २००७ मा उनले [[अरमानी|एम्पिरियो अरमानी]]को डायमन्ड्स अत्तरको विज्ञापन गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/life/people/2007-08-08-beyonce-fragrance_N.htm|title=Beyoncé stars in new fragrance campaign|trans-title=बियोन्से नयाँ अत्तर अभियानमा|work=यूएसए टुडे|date=अगस्ट ८, २००७|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090208015433/http://www.usatoday.com/life/people/2007-08-08-beyonce-fragrance_N.htm|archivedate=फेब्रुअरी ८, २००९|url-status=सक्रिय}}</ref> सन् २०१० मा बियोन्सेले आफ्नो प्रथम आधिकारिक अत्तर [[हीट (अत्तर)|हीट]]को सार्वजनिकीकरण गरिन् ।<ref>{{cite web|url=http://stylenews.peoplestylewatch.com/2009/12/18/beyonc-launches-her-first-fragrance-beyonc-heat/|title=Beyoncé Launches Her First Fragrance: Beyoncé Heat|trans-title=बियोन्सेले आफ्नो प्रथम अत्तर सार्वजनिक गर्छिन्: बियोन्से हीट|date=डिसेम्बर १८, २००९|website=पीपल|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091219213657/http://stylenews.peoplestylewatch.com/2009/12/18/beyonc-launches-her-first-fragrance-beyonc-heat/|archivedate=डिसेम्बर १९, २००९|url-status=निष्क्रिय|accessdate=जून १८, २०११}}</ref> अत्तरको विज्ञापन, जसमा सन् १९५६ को "फीभर" गीतको प्रयोग गरिएको थियो र जसमा बियोन्से वस्त्रहीन हुन्छिन्, संयुक्त अधिराज्यमा केवल राति प्रसारण गरिने अनुमति दिइएको थियो ।<ref>{{cite news|last=पोल्टर|first=शौन|url=http://www.heraldsun.com.au/entertainment/confidential/beyonces-heat-perfume-advertisement-deemed-too-sexy-for-uk-daytime-tv/story-e6frf96o-1225955456076|title=Beyoncé's Heat perfume advertisement deemed too sexy for UK daytime TV|trans-title=बियोन्सेको हीट अत्तरको विज्ञापन संयुक्त अधिराज्यमा दैनिक टेलिभिजनको लागि अत्यन्तै मोहक मानियो|date=नोभेम्बर १८, २०१०|accessdate=जनवरी ११, २०११|work=हेराल्ड सन}}</ref> फेब्रुअरी २०११ मा बियोन्सेले आफ्नो दोस्रो अत्तर, [[हीट (अत्तर)|हीट रश]] निकालिन् ।<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/beyonces-scents-have-jayzs-approval/758931/|title=Beyoncé's scents have Jay-Z's approval|trans-title=बियोन्सेको अत्तरमा जे-जीको स्वीकृति|work=दी इन्डियन एक्सप्रेस|date=मार्च ७, २०११|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116005702/http://www.indianexpress.com/news/beyonces-scents-have-jayzs-approval/758931/|archivedate=नोभेम्बर १६, २०१२|url-status=सक्रिय}}</ref> बियोन्सेको तेस्रो अत्तर [[बियोन्से पल्स|पल्स]] सेप्टेम्बर २०११ मा सार्वजनिक गरियो ।<ref>{{Cite press release|title=Coty Beauty Introduces Beyoncé Pulse|trans-title=कोटी ब्यूटीद्वारा बियोन्से पल्सको परिचय|publisher=कोटी ब्यूटी|date=जून १६, २०११|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/coty-beauty-introduces-beyonce-pulse-123994334.html|accessdate=जून १८, २०११}}</ref> सन् २०१३ मा हीटको द मिसेस कार्टर शो सीमित संस्करण निकालिएको थियो ।<ref name="heatsales">{{cite news|last=कार्टर|first=हली|title=Beyoncé Has the No. 1 Selling Celebrity Fragrance Line – Let's Have a Dance Party!|trans-title=बियोन्सेको अत्तर सङ्ग्रह सबैभन्दा प्रख्यात हस्ती सङ्ग्रह|url=http://stylenews.peoplestylewatch.com/2013/08/09/beyonce-heat-pulse-fragrance/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130811155200/http://stylenews.peoplestylewatch.com/2013/08/09/beyonce-heat-pulse-fragrance/|url-status=निष्क्रिय|archive-date=अगस्ट ११, २०१३|accessdate=अगस्ट ८, २०१३|newspaper=पीपल|date=अगस्ट ८, २०१३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130811155200/http://stylenews.peoplestylewatch.com/2013/08/09/beyonce-heat-pulse-fragrance/ |date=2013-08-11 }}</ref> $४० करोड माथिको नाफा कमाएका बियोन्सेका अत्तरहरू हस्तीहरूका अत्तरहरू मध्ये सबैभन्दा प्रख्यात छ ।<ref name="heatsales" /><ref>{{cite web|url=http://www.wwd.com/beauty-industry-news/fragrance/beyonc-wraps-tour-with-scent-success-7083541|title=Beyoncé Wraps Tour With Scent Success|website=विमेन्स वेयर डेली|publisher=फेयरचाइल्ड फेशन मिडिया|first=जूली|last=नटन|date=अगस्ट ९, २०१३|accessdate=अक्टोबर ९, २०१३}}</ref> गेटफाइभसँगको $१० करोडको साझेदारी रद्द गरी बियोन्सेले ''स्टारपावर: बियोन्से'' भिडियो खेलको सार्वजनिकीकरण रद्द गरेपछि उनले यो मुद्दा अदालतमा समाधान गर्नुपरेको थियो ।<ref name="GateFive">{{cite news|last=माइकल्स|first=शौन|url=https://www.theguardian.com/music/2011/apr/28/beyonce-sued-video-game-developer|title=Beyoncé sued for $100m by video game developer|trans-title=भिडियो खेल विकासकर्ताद्वारा बियोन्से माथि $१० करोडको मुद्दा|work=द गार्डियन|date=अप्रिल २८, २०११|accessdate=मे ६, २०११|location=लन्डन}}</ref> गीतफाइभले आफ्ना वित्तीय समर्थक हराएपछि बियोन्सेले उक्त साझेदारी रद्द गरेको उनका वकिलहरूले खुलासा गरे ।<ref>{{cite news|url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/news/beyonc-knowles-settles-with-gaming-company-29347315|title=Beyoncé Knowles settles with gaming company|trans-title=बियोन्से नोल्सले भिडियो खेल कम्पनीसँगको मुद्दा समाधान गर्छिन्|accessdate=मे १५, २०१३}}</ref> बियोन्सेले १८ वर्षको उमेरमा लोरियालसँग साझेदारी गर्नुका साथै [[अमेरिकन एक्सप्रेस]] र [[निन्टेन्डो डीएस]]सँग पनि संयुक्त उपक्रम जारी गरेकी छिन् ।<ref name="Forb" /><ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/267200/beyonce-the-billboard-qa|title=Beyoncé: The Billboard Q&A|trans-title=बियोन्से: बिलबोर्ड प्रश्नोत्तर|last=मिचेल|first=गेल|date=अक्टोबर २, २००९|website=बिलबोर्ड|accessdate=अक्टोबर ८, २००९}}</ref><ref>{{cite web|last=टोटिलो|first=स्टिभन|url=http://www.mtv.com/news/articles/1607344/beyonce-promotes-nintendo-game-admits-weakness-super-mario.jhtml|title=Beyoncé Promotes Nintendo Game, Admits Weakness For 'Super Mario'|trans-title=बियोन्सेले निन्टेन्डो खेलको प्रवर्धन गर्छिन्, 'सुपर मारियो' खेल्न मन पराउने खुलासा गर्छिन्|publisher=एमटिभी न्यूज|date=मार्च १९, २००९|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624084152/http://www.mtv.com/news/articles/1607344/beyonce-promotes-nintendo-game-admits-weakness-super-mario.jhtml|archivedate=जून २४, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624084152/http://www.mtv.com/news/articles/1607344/beyonce-promotes-nintendo-game-admits-weakness-super-mario.jhtml |date=2011-06-24 }}</ref> मार्च २०१५ मा अन्य कलाकारहरूसँगै बियोन्से उच्च गुणस्तरीय श्रव्य साझेदारी मञ्च [[टाइडल]]की सहसंस्थापक र मालिक बनिन् । बियोन्सेका श्रीमान [[जे–जी (गायक)|जे-जी]]ले सन् २०१५ को पहिलो भागमा टाइडललाई नियन्त्रण गर्ने कम्पनी [[एस्पिरो]]को खरिद गरेका थिए ।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/03/14/business/media/jay-z-buys-the-music-streaming-firm-aspiro.html|title=Jay-Z Buys the Music Streaming Firm, Aspiro|trans-title=जे-जीद्वारा श्रव्य साझेदारी मञ्च एस्पिरोको खरिद|newspaper=द न्यू योर्क टाइम्स|date=मार्च १३, २०१५|accessdate=मार्च ३१, २०१५}}</ref> बियोन्से र जे-जीको साथमा [[कान्ये वेस्ट]], [[रियाना|रिहाना]], [[म्याडोना (मनोरञ्जनकर्मी)|मडोना]], [[क्रिस मार्टिन]] र [[निकी मिनाज]] लगायत १६ जना कलाकारहरूले ३% धितोमा टाइडलको स्वामित्व प्राप्त गरेका छन् ।<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/6509498/jay-z-tidal-launch-artist-stakeholders|title=It's Official: Jay-Z's Historic Tidal Launches With 16 Artist Stakeholders|trans-title=जे-जीले १६ अन्य कलाकारहरूको सहयोगमा टाइडल सार्वजनिक गर्छन्|website=बिलबोर्ड|first=एन्ड्र्यू|last=फ्लानागन|date=मार्च ३०, २०१५|accessdate=मार्च ३१, २०१५}}</ref> यसरी धेरै कलाकारहरूको स्वामित्वमा रहेको श्रव्य साझेदारी मञ्चको सिर्जनाले सङ्गीत उद्योगमा छिटो परिवर्तन भइरहने मागको आपूर्तिमा सहयोग पुग्ने विश्वास राखिएको छ ।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|title=Jay-Z Reveals Plans for Tidal, a Streaming Music Service|trans-title=जे-जीले श्रव्य साझेदारी मञ्च टाइडलका लागि आफ्नो योजनाको खुलासा गर्छन्|work=द न्यू योर्क टाइम्स|first=बेन|last=सिसारियो|date=मार्च ३०, २०१५|accessdate=मार्च ३१, २०१५}}</ref> ===फेशन लाइन=== बियोन्से र उनकी आमाले सन् २००५ मा महिलाहरूको लागि [[हाउस अफ डेरेअन]] नामक फेशन कम्पनीको स्थापना गरेका थिए ।<ref name="BusWire" /> बियोन्सेकी हजुरआमा एग्नेज डेरेअनको स्मृतिमा किशोरावस्था, व्यासक र प्रौढ गरी ३ पुस्ताका महिलालाई हुने खाले कपडा पाइन्थ्यो हाउस अफ डेरेअनमा ।<ref>{{cite web|last=सिल्भरम्यान|first=स्टिभन|title=Beyoncé Unveils Her New Fashion Line|trans-title=बियोन्सेको नयाँ फेशन लाइन|url=http://www.people.com/people/article/0,26334,1130999,00.html|website=पीपल|date=नोभेम्बर १६, २००५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011062357/http://www.people.com/people/article/0,26334,1130999,00.html|archivedate=अक्टोबर ११, २००७|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011062357/http://www.people.com/people/article/0,26334,1130999,00.html |date=2007-10-11 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/09/22/living/celebrity-fashion-labels|title=Celebrity fashion labels: The good, the bad and the ugly|trans-title=हस्तीहरूको फेशन लाइनहरू: राम्रो, नराम्रो र कुरूप|publisher=सिएनएन|accessdate=डिसेम्बर १८, २००३|date=सेप्टेम्बर २६, २०११}}</ref> टिनाले भने अनुसार हाउस अफ डेरेअनको समग्र शैलीले उनको र बियोन्सेको फेशन शैलीलाई झल्काउथ्यो । हाउस अफ डेरेअनको कोषको रूपमा बियोन्से र उनकी आमाले बियोन्ड प्रोडक्शन्सको पनि स्थापना गरेका थिए ।<ref name="BusWire">{{cite press release|title=Beyoncé Fashion Diva Hits the Runway as the Most Stylish Game for Phones|trans-title=बियोन्से फेशन डिभा फोनको सबैभन्दा स्टाइलिश खेल|url=https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS195809+15-Jan-2008+BW20080115|publisher=बिजनेस वायर|date=जनवरी १५, २००८|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120212191420/http://www.reuters.com/article/2008/01/15/idUS195809+15-Jan-2008+BW20080115|archivedate=फेब्रुअरी १२, २०१२|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212191420/http://www.reuters.com/article/2008/01/15/idUS195809+15-Jan-2008+BW20080115 |date=2012-02-12 }}</ref> डेस्टिनीज चाइल्डको ''डेस्टिनी फुल्फिल्ड'' प्रत्यक्ष प्रस्तुतिमा हाउस अफ डेरेअनका लुगाहरू प्रदर्शन गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|last=एडेनिटाइर|first=एडेनाइक|title=Destiny's Child Put on a Fashion Show at U.K. Concert|trans-title=बेलायतको प्रत्यक्ष प्रदर्शनमा डेस्टिनीज चाइल्डको फेशन शो|url=http://www.mtv.com/news/articles/1503790/destinys-child-bring-fashion-humor-london.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|date=जून ८, २००५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624083824/http://www.mtv.com/news/articles/1503790/destinys-child-bring-fashion-humor-london.jhtml|archivedate=जून २४, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624083824/http://www.mtv.com/news/articles/1503790/destinys-child-bring-fashion-humor-london.jhtml |date=2011-06-24 }}</ref><ref>{{cite web|last=मस|first=कोरी|title=Beyoncé In Talks For Potential 'Dream' Film Role|trans-title=बियोन्से सम्भव चलचित्र भूमिकाको कुरा गर्छिन्|url=http://www.mtv.com/news/articles/1499982/beyonce-talks-bigscreen-musical.jhtml|publisher=एमटिभी न्यूज|date=अप्रिल १२, २००५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624083955/http://www.mtv.com/news/articles/1499982/beyonce-talks-bigscreen-musical.jhtml|archivedate=जून २४, २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624083955/http://www.mtv.com/news/articles/1499982/beyonce-talks-bigscreen-musical.jhtml |date=2011-06-24 }}</ref> उक्त सङ्ग्रह अन्तर्गत स्पोर्ट्सवेयर, भुवा भएको डेनिम, आउटरवेयर र गौण पर्दछन् जुन अमेरिकी र क्यानाडेली बजारमा उपलब्ध छन् ।<ref name="BusWire" /> सन् २००५ मा बियोन्सेले हाउस अफ डेरेअनका लागि जुत्ता र फुटवेयर निकाल्नका लागि हाउस अफ ब्र्यान्ड नामक फुटवेयर ब्र्यान्डसँग साझेदारी गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite news|last=बट्लर|first=मेरेडिथ|title=Rancho Bernardo company teams with singer|trans-title=रान्चो बर्नार्डो कम्पनीको गायिकासँग साझेदारी|url=http://www.nctimes.com/articles/2005/08/16/business/news/81505191949.txt|work=नोर्थ कन्ट्री टाइम्स|date=अगस्ट १५, २००५|archiveurl=https://www.webcitation.org/658aoN7hI?url=http://www.nctimes.com/business/rancho-bernardo-company-teams-with-singer/article_ac83a433-d59e-5d57-9f14-affcf7fc10e5.html|archivedate=फेब्रुअरी १, २०१२|url-status=सक्रिय}}</ref> जनवरी २००८ मा स्टारवेभ मोबाइलले हाउस अफ डेरेअनका लुगा र फेशनलाई प्रवर्धन गर्न बियोन्से फेशन डिभा नामक मोबाइल खेल सार्वजनिक गरेको थियो ।<ref name="BusWire" /> जुलाई २००९ मा बियोन्से र उनकी आमाले बालबालिकाका लागि हुने लुगा बिक्री गर्नका लागि साशा फियर्स फर डेरेअनको स्थापना गरे । उक्त सङ्ग्रहमा स्पोर्ट्सवेयर, आउटरवेयर, हातमा बोक्न मिल्ने झोला, जुत्ता, चश्मा, अधोवस्त्र र गौण उपलब्ध गराइएको थियो ।<ref name="Sasha Fierce clothing line">{{cite web|url=http://www.wwd.com/markets-news/beyonce-and-tina-knowles-launch-sasha-fierce-2199134?src=bblast/070109|title=Beyoncé and Tina Knowles Launch Sasha Fierce|trans-title=बियोन्से र टिना नोल्सद्वारा साशा फियर्सको सार्वजनिकीकरण|website=विमेन्स वेयर डेली|date=जुलाई १, २००९|last=क्याप्ल्यान|first=जूली|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806041556/http://www.wwd.com/markets-news/denim/beyonce-and-tina-knowles-launch-sasha-fierce-2199134|archivedate=अगस्ट ६, २०११|url-status=सक्रिय}}</ref> मे २७, २०१० मा डेरेअनले उत्पादन गरेका सामानहरू ब्राजिलमा बेच्नका लागि बियोन्सेले [[सी एन्ड एम]]सँग साझेदारी गरेकी थिइन् ।<ref name="fashion looks" /> उक्त सङ्ग्रहमा पनि विभिन्न प्रकारका लुगाहरू उपलब्ध गराइएको थियो ।<ref name="fashion looks">{{cite web|url=http://www.thefashionlooks.com/2010/06/dereon-by-beyonce-for-ca.html|title=Dereon by Beyoncé for C&A|trans-title=सी एन्ड एको लागि बियोन्सेको डेरेअन|publisher=फेशन लुक्स|date=जून २९, २०१०|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100817014502/http://www.thefashionlooks.com/2010/06/dereon-by-beyonce-for-ca.html|archivedate=अगस्ट १७, २०१०|url-status=निष्क्रिय|accessdate=जनवरी ११, २०११}}</ref> अक्टोबर २०१४ मा बियोन्सेले पार्कवुड इन्टरटेनमेन्टबाट [[टपशप]]सँग साझेदारी गरी एथ्लेटिक स्ट्रीटवेयरको निर्माण गर्न पार्कवुड टपशप एथ्लेटिक लिमिटेडको स्थापना गरिन् । दुबै कम्पनीले यो नयाँ ब्र्यान्डबाट आधा भाग पाउँछन् । आफ्नो कम्पनीको प्रवर्धन भइरहँदा साझेदारी गर्न टपशप बाहेक कुनै कम्पनी थाहा नभएको कुरा बियोन्सेले बताइन् ।<ref name="Topshop">{{cite web|url=http://www.vogue.co.uk/news/2014/10/27/beyonce-knowles-collaboration-topshop-athletic|title=CONFIRMED: Beyoncé And Topshop Launch Activewear|trans-title=पुष्टि गरिएको: बियोन्से र टपशपको एक्टिभवेयरको सार्वजनिकीकरण|work=भोग|first=लरेन|last=मिलिगन|date=अक्टोबर २७, २०१४}}</ref> नोभेम्बर २०१८ मा पार्कवुड इन्टरटेनमेन्टले सहसंस्थापक [[फिलिप ग्रीन]]को यौन दुर्व्यवहार र वर्णभेदको बारेमा थाहा पाएपछि आइभी पार्कको पूर्ण स्वामित्व प्राप्त गरेको खुलासा भयो । <ref>{{cite web |title=Beyoncé cuts ties with Philip Green|trans-title=बियोन्सेले फिलिप ग्रीनसँग कामको सम्बन्ध तोडिन्|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-46220057 |website=बिबिसी न्यूज|date=नोभेम्बर १५, २०१८}}</ref> अप्रिल ४, २०१९ मा बियोन्सेले आइभी पार्क र [[एडिडास]]को साझेदारीको घोषणा गरिन् ।<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/beyonce-partners-adidas-athleisure-ivy-park-2019-4|title=Beyoncé is partnering with Adidas to create new shoes and apparel and relaunch athleisure brand Ivy Park|trans-title=आइभी पार्कको पुनः सार्वजनिकीकरणको लागि बियोन्से र एडिडासको संयुक्त उपक्रम|last=टेलर|first=केट|website=बिजनेस इनसाइडर|date=अप्रिल ४, २०१९}}</ref> खुद्रा व्यापारी टपशपसँगको साझेदारी तोडिएपछि यो साझेदारीले आइभी पार्क पुनः सार्वजनिकीकरणको चिनो बन्यो । आइभी पार्कको आधिकारिक वेबसाइटमा प्रकाशित लेखमा बियोन्सेले एडिडास प्रति आभार व्यक्त गर्दै उनीहरूको साझेदारीको सफलताको कामना गरिन् ।<ref>{{Cite web|url=https://www.beyonce.com/ivypark/|title=Ivy Park|trans-title=आइभी पार्क|website=बियोन्से|language=अङ्ग्रेजी|date=अप्रिल ४, २०१९}}</ref> यो पुनः सार्वजनिकीकरणसँगै नयाँ जुत्ता, प्रदर्शन गियर र जीवनशैली पहिरन पनि उपलब्ध भए ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/04/04/adidas-is-teaming-up-with-beyonce-on-sneakers-relaunch-of-ivy-park.html|title=Adidas is teaming with Beyonce on sneakers, relaunch of Ivy Park|trans-title=बियोन्से र एडिडासको संयुक्त उपक्रम, आइभी पार्कको पुनः सार्वजनिकीकरण|last=थोमस|first=लरेन|date=अप्रिल ४, २०१९|website=सिएनबिसी}}</ref> ===परोपकार=== [[File:Beyoncé Cosmetology Center.jpg|right|thumb|मार्च ५, २०१० मा आयोजित बियोन्से कस्मेटोलजी सेन्टरको उद्घाटनमा बियोन्से (बीच) र उनकी आमा [[टिना नोल्स|टिना]] (देब्रे)|alt=सेतो टेप पछाडि एउटी महिलाका साथ अन्य मानिसहरू]] सन् २००२ मा केली रोल्यान्ड र टिना नोल्सले डाउनटाउन ह्युस्टनमा युवाहरूका लागि नोल्स-रोल्यान्ड सेन्टरको स्थापना गरेका थिए । सन् २००५ को [[कट्रिना चक्रवात]]को प्रकोपमा परेका व्यक्तिहरूलाई घर निर्माण गर्नका लागि चाहिने रकमका साथै घर निर्माण प्रक्रिया चलिरहेको बेला बस्नका लागि आवश्यक छाप्रोको व्यवस्था मिलाउनका लागि बियोन्से र रोल्यान्डले मिलेर सर्भाइभर फाउन्डेशनको स्थापना गरेका थिए । यस फाउन्डेशनका लागि बियोन्सेले सुरुमा $२,५०,००० लगानी गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.thefreelibrary.com/The+Survivor+Foundation+Established+by+Knowles+and+Rowland+Families...-a0136271142|title=The Survivor Foundation Established by Knowles and Rowland Families to Provide Transitional Housing for Hurricane Evacuees|trans-title=नोल्स र रोल्यान्ड परिवारले स्थापना गरेको सर्भाइभर फाउन्डेशनले चक्रवातमा परेका मानिसहरूलाई अस्थायी घरको व्यवस्था गर्ने|publisher=बिजनेस वायर|year=सन् २००५|accessdate=डिसेम्बर १८, २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419072910/http://www.thefreelibrary.com/The+Survivor+Foundation+Established+by+Knowles+and+Rowland+Families...-a0136271142|archive-date=2016-04-19}}</ref> त्यसबेला देखि यस फाउन्डेशनले अन्य परोपकारी संस्थाहरूसँग पनि काम गरेको छ ।<ref>{{cite web|url=http://musicworldent.com/philanthropy|archive-url=https://web.archive.org/web/20100817224546/http://musicworldent.com/philanthropy|url-status=निष्क्रिय|archive-date=अगस्ट १७, २०१०|title=Philanthropy|trans-title=परोपकार|publisher=म्यूजिक वर्ल्ड|accessdate=डिसेम्बर १८, २०१३3}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220040554/http://www.musicworldent.com/philanthropy |date=2016-12-20 }}</ref> ३ वर्ष पछि, सन् २००८ मा आएको [[आइक चक्रवात]]को बेला पनि सर्भाइभर फाउन्डेशनले राहत पुर्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो ।<ref name=“ike”>{{cite web|url=http://newsroom.mtv.com/2008/10/15/beyonces-survivor-foundation-helps-hurricane-ike-victims/|title=Beyoncé's Survivor Foundation Helps Hurricane Ike Victims|trans-title=बियोन्सेको सर्भाइभर फाउन्डेशनले आइक चक्रवातमा परेका व्यक्तिहरूलाई राहत दिन्छ|last=भिना|first=जोसलिन|date=अक्टोबर १५, २००८|publisher=एमटिभी न्यूजरूम|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017121850/http://newsroom.mtv.com/2008/10/15/beyonces-survivor-foundation-helps-hurricane-ike-victims/|archivedate=अक्टोबर १७, २००८|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017121850/http://newsroom.mtv.com/2008/10/15/beyonces-survivor-foundation-helps-hurricane-ike-victims/ |date=2008-10-17 }}</ref> बियोन्सेले गल्फ कोस्ट आइक राहत कोषलाई पनि $१,००,००० दान गरेकी थिइन् ।<ref name=“ike”/> सन् २००७ मा ४३ घरबारविहीन व्यक्तिहरूलाई वासस्थानको व्यवस्था गर्न बियोन्सेले नोल्स-टेमेनोस प्लेस अपार्टमेन्ट्सको स्थापना गरेकी थिइन् । सन् २०१६ भित्र बियोन्सेले उक्त अपार्टमेन्टको मर्मतका लागि $७० लाख दान गरिसकेकी थिइन् ।<ref>{{Cite web|title=The 10 Not-So-Publicized Times Jay Z and Beyonce Gave Back|trans-title=जे-जी र बियोन्सेले समाजलाई फिर्ता दिएका १० अप्रकाशित समयहरू|url=https://www.essence.com/lifestyle/do-good-brothers/10-not-so-publicized-times-jay-z-and-beyonce-gave-back/|access-date=सेप्टेम्बर ३, २०२०|website=एसेन्स|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी}}</ref> सन् २००९ मा ''क्याडिल्याक रेकर्ड्स''मा एटा जेम्सको भूमिका निर्वाह गरेर कमाएको सबै आम्दानी लागु पदार्थ दुर्व्यसनीमा लागेका व्यक्तिको सहयोग गर्ने फीनिक्स हाउसमा दान गरेकी थिइन् । बियोन्से र उनकी आमाले पछि बियोन्से कस्मेटोलजी सेन्टरको स्थापना गरिन् जसले फीनिक्स हाउसमा भर्ना भएका व्यक्तिहरूलाई कस्मेटिक्स र सौन्दर्यको बारेमा सिकाई उनीहरूको सिपको वृद्धि गर्छ ।<ref>{{Cite web|title=Guest Blogger: Pop Superstar Beyoncé on Phoenix House's New Beyoncé Cosmetology Center {{!}} Phoenix House|trans-title=अतिथि ब्लगर: फीनिक्स हाउसको बियोन्से कस्मेटोलजी सेन्टरको बारेमा पप हस्ती बियोन्सेको भनाइ {{!}} फीनिक्स हाउस|url=https://www.phoenixhouse.org/news-and-views/our-perspectives/beyonce-cosmetology-center-2/,%20https://www.phoenixhouse.org/news-and-views/our-perspectives/beyonce-cosmetology-center-2/|access-date=सेप्टेम्बर ३, २०२०|language=अङ्ग्रेजी}}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जनवरी २०१० मा बियोन्सेले [[जोर्ग क्लूनी|जोर्ज क्लूनी]] र [[वाइक्लेफ जँ]]को ''[[होप फर हाईटी]]'' टेलिथनमा प्रशस्त मात्रामा सम्पत्ति दान गरेको हुनाले उनलाई [[थ्योरी]]को सीमित "फेशन फर हाईटी" टी-शर्टमा छापिएको थियो जसको बिक्रीबाट कुल $१०,००,००० उठ्यो ।<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/01/20/beyonce-added-to-haiti-telethon/|title=Beyoncé Added to Haiti Telethon|trans-title=हाईटी टेलिथनमा बियोन्से|website=र्याप-अप|date=जनवरी १०, २०१०|accessdate=अप्रिल ७, २०१०}}</ref><ref>{{Cite web|title=Beyonce Donated a Ton of Money to a Houston Charity & Kept it Totally Under the Radar|trans-title=बियोन्सेले ह्युस्टन च्यारिटीमा टन्नै दान दिइन् र त्यसबारे केही ठूलो घोषणा गरिनन्|url=https://www.bustle.com/articles/31248-beyonce-donated-a-ton-of-money-to-a-houston-charity-kept-it-totally-under-the|access-date=सेप्टेम्बर ३, २०२०|website=बसल|language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{cite web|last=ड्याली|first=ब्रिजेट|url=http://www.hollyscoop.com/style/beyonce/beyonce-named-face-of-fashion-for-haiti-t-shirt_1680.aspx|title=Beyoncé Named Face of Fashion for Haiti T-Shirt|trans-title=बियोन्से हाईटी शर्टमा छापिइन्|website=हलि स्कूप|date=फेब्रुअरी १०, २०१०|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111112072245/http://www.modamob.com/beyonce/beyonce-named-face-of-fashion-for-haiti-t-shirt.html|archivedate=नोभेम्बर १२, २०११|url-status=निष्क्रिय}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cfda.com/the-latest/americas-fashion-industry-donates-1-million-to-the-clinton-bush-haiti-fund|title=CFDA|trans-title=सिएफडीए|website=सिएफडीए|access-date=2020-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925203631/https://cfda.com/the-latest/americas-fashion-industry-donates-1-million-to-the-clinton-bush-haiti-fund|archive-date=2020-09-25}}</ref> अप्रिल २०११ मा बियोन्सेले तत्कालिन राष्ट्रपतिकी श्रीमती [[मिसेल ओबामा|मिशेल ओबामा]] र नेशनल असोसिएसन अफ ब्रोडकास्टर्स फाउन्डेशनसँग साझेदारी गरी आफ्नो गीत "गेट मी बडीड" को प्रयोग गरी बच्चाहरूमा हुने मोटोपनलाई कम गराउने अभियानमा भाग लिएकी थिइन् ।<ref>{{cite web|url=https://abcnews.go.com/Health/beyonce-drops-music-video-fight-childhood-obesity/story?id=13482133|title=Beyoncé Joins Michelle Obama's Initiative To Fight Childhood Obesity|trans-title=मिशेल ओबामाको बच्चाहरूमा हुने मोटोपन कम गर्ने अभियानमा बियोन्सेको समर्थन |publisher=एबिसी|date=अप्रिल २९, २०११|first=माइकेला|last=कन्ली|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110502155310/http://abcnews.go.com/Health/beyonce-drops-music-video-fight-childhood-obesity/story?id=13482133|archivedate=मे २, २०११|url-status=सक्रिय}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.rap-up.com/2011/04/08/video-beyonce-wants-you-to-move-your-body/|title=Beyoncé Wants You to "Move Your Body"|trans-title=बियोन्सेले तपाईँले आफ्नो शरीर हल्लाएको हेर्न चाहन्छिन्|magazine=र्याप-अप|date=अप्रिल ८, २०११|accessdate=अप्रिल ९, २०११}}</ref> [[ओसामा बिन लादेन]]को मृत्यु पछि बियोन्सेले [[ली ग्रीनवुड]]को "गड ब्लेस दी यूएसए" गीतलाई आफ्नो आवाजमा गएर सार्वजनिक गरिन् र यसबाट आएको सबै आय न्यू योर्कका प्रहरी तथा अग्नि नियन्त्रकका विधवा तथा बालबालिकालाई आर्थिक सहयोगको रूपमा दान गरेकी थिइन् ।<ref name="God Bless the USA">{{cite news|last=मार्टिन|first=ड्यान|url=https://www.theguardian.com/music/2011/may/06/beyonce-charity-single-god-bless-usa|title=Beyoncé debuts charity single God Bless the USA|trans-title=बियोन्सेद्वारा गड ब्लेस दी यूएसएको सार्वजनिकीकरण|newspaper=द गार्डियन|date=मे ६, २०११|accessdate=मे ६, २०११|location=लन्डन}}</ref> सन् २०१२ मा [[विश्व मानवता दिवस]]को अवसरमा बियोन्सेले [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]मा "आइ वज हियर" गीत प्रस्तुत गरिन् ।<ref name="WHD2012">{{cite web|last=हार्ट|first=टिना|url=http://www.musicweek.com/news/read/beyonce-helps-break-1bn-social-media-milestone-for-world-humanitarian-day/051440|title=Beyoncé helps break 1bn social media milestone for World Humanitarian Day|trans-title=विश्व मानवता दिवसको अवसरमा संयुक्त राष्ट्र सङ्घलाई सामाजिक सञ्जालमा १० करोडको रेकर्ड तोड्नमा बियोन्सेको सहयोग|website=म्यूजिक वीक|date=अगस्ट २०, २०१२|accessdate=अगस्ट २२, २०१२}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/events/humanitarianday/events.shtml|title=World Humanitarian Day – 19 August|trans-title=विश्व मानवता दिवस - अगस्ट १९|publisher=मानव मामिलाको समन्वयका लागि कार्यालय|accessdate=जुलाई २९, २०१२|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718152423/http://www.un.org/en/events/humanitarianday/events.shtml|archivedate=जुलाई १८, २०१२}}</ref> सन् २०१३ मा बियोन्सेले [[सलमा हायेक]] र [[फ्रीडा जियानिनी]]का साथमा [[गूची]]को महिला सशक्तिकरणसम्बन्धि अभियानमा भाग लिने घोषणा गरिएको थियो । फेब्रुअरी २८ मा सार्वजनिक गरिएको यस अभियानमा बियोन्सेका नयाँ गीतहरूको प्रयोग गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|last=कर्माली|first=सेरा|title=Beyoncé Leads New Gucci Empowerment Campaign|trans-title=बियोन्सेको नेतृत्वमा नयाँ गूची महिला सशक्तिकरण अभियान|url=http://www.vogue.co.uk/news/2013/02/28/beyonce-knowles-salma-hayek-gucci-chime-for-change-campaign-frida-giannini|website=भोग|date=फेब्रुअरी २८, २०१३|accessdate=मार्च १२, २०१३}}</ref> यस अभियानको लागि [[एली गोल्डिङ]], [[फ्लोरेन्स एन्ड द मशिन]] र [[रिता ओरा]]का साथमा बियोन्सेले लन्डनमा प्रत्यक्ष प्रस्तुति दिइन् ।<ref>{{cite web|last=टालरिको|first=ब्रिट्नी|title=Katy Perry, Blake Lively Join Beyoncé and Gucci to Empower Women|trans-title=केटी पेरी, ब्लेक लाइभलीद्वारा महिला सशक्तिकरणमा बियोन्से र गूचीलाई समर्थन|url=http://stylenews.peoplestylewatch.com/2013/04/17/katy-pery-blake-lively-beyonce-gucci-campaig/|website=पीपल|accessdate=अप्रिल २३, २०१३|date=अप्रिल १७, २०१३|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424022452/http://stylenews.peoplestylewatch.com/2013/04/17/katy-pery-blake-lively-beyonce-gucci-campaig/|archivedate=अप्रिल २४, २०१३}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chimeforchange.org/concert|title=Line Up|trans-title=लाइनमा लागौँ|publisher=चाइम फर चेन्ज|accessdate=डिसेम्बर १८, २०१३|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131219115046/http://www.chimeforchange.org/concert|archivedate=डिसेम्बर १९, २०१३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222004541/http://www.chimeforchange.org/concert |date=2014-02-22 }}</ref> प्रस्तुति भन्दा अगाडि मे १५, २०१३ मा सार्वजनिक गरिएको अभियानको भिडियोमा [[क्यामरुन डियाज|क्यामरन डियाज]], [[जोन लेजेन्ड]] र [[काइली मिनोग]]का साथ आ-आफ्नी आमा र अन्य महिला कलाकारहरूबाट प्राप्त प्रेरणाको बारेमा वर्णन गरे । बियोन्सेले आफ्नी आमा टिनाबाट मानिसहरूको राम्रो गुणमा ध्यान दिन सक्ने क्षमता प्राप्त गरेको बताइन् । क्याटापुल्ट नामक अनलाइन मञ्चबाट दर्शकहरूले महिला सशक्तिकरणमा आफूले चाहेको भूमिका निर्वाह गर्न सक्ने अवसर दिइएको थियो ।<ref>{{cite web|last=म्याकनाइट|first=जेनी|title=Beyoncé reveals her biggest inspiration is her mother as she sees the 'best qualities' in everybody|trans-title=बियोन्सेले सबैमा देख्ने 'सर्वोत्कृष्ट गुण' बारे वर्णन गर्छन्|url=http://metro.co.uk/2013/04/08/beyonce-reveals-her-biggest-inspiration-is-her-mother-as-she-sees-the-best-qualities-in-everybody-3587904/|website=मेट्रो न्यूज|accessdate=फेब्रुअरी १६, २०१५|date=अप्रिल ८, २०१३}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dev.chimeforchange.org/wp-content/uploads/2014/02/Who_do_you_chime_for__PSA_Announcement_English.pdf|title=Cameron Diaz, Evan Rachel Wood, Florence Welch, Freida Pinto, Gwyneth Paltrow, Jada Pinkett Smith, John Legend, Julia Roberts, Kylie Minogue, Olivia Wilde, Ziggy Marley And Zoe Saldana Join Chime For Change Co Founders Beyoncé Knowles – Carter, Frida Giannini And Salma Hayek Pinault To Celebrate The Most Inspirational Girls And Women in Their Lives|trans-title=क्यामरन डियाज, एभन रेचल वुड, फ्लोरेन्स वेल्च, फ्रीडा पिन्टो, ग्विनेथ पाल्ट्रो, जेडा पिङ्केट स्मिथ, जोन लेजेन्ड, जुलिया रोबर्ट्स, काइली मिनोग, ओलिभिया वाइल्ड, जिगी मार्ली र जोई सल्डाना चाइम फर चेन्जका सहसंस्थापक बियोन्से नोल्स-कार्टर, फ्रीडा जियानानी र सलमा हायेक पिनौल्टका साथ|date=मे १५, २०१३|website=चाइम फर चेन्ज|location=लन्डन, संयुक्त अधिराज्य|accessdate=फेब्रुअरी १६, २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725165140/http://dev.chimeforchange.org/wp-content/uploads/2014/02/Who_do_you_chime_for__PSA_Announcement_English.pdf|archive-date=जुलाई २५, २०१४|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725165140/http://dev.chimeforchange.org/wp-content/uploads/2014/02/Who_do_you_chime_for__PSA_Announcement_English.pdf |date=2014-07-25 }}</ref> बियोन्सेले "मिस अ मील" नामक खाद्य पदार्थ दान गर्ने अभियानमा भाग लिएकी थिइन् ।<ref>{{cite web|title=About: Miss A Meal|trans-title=हाम्रो बारेमा: मिस अ मील|url=http://www.missameal.net/#!/about-us/|publisher=मिस अ मील|accessdate=अप्रिल १५, २०१३}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20140914174359/http://www.missameal.net/%23!/about-us/#!/about-us/ |date=2014-09-14 }}</ref> बियोन्सेले युरोप र संयुक्त राज्यमा रोजगारी सिर्जना गर्नका लागि [[च्यारिटीबज]] नामक संस्थालाई सहयोग गरेकी थिइन् ।<ref>{{cite news|title=Beyoncé is Lending Her Voice for GOOD|trans-title=बियोन्सेले समाजसेवाको लागि आवाज उठाउँदै छिन्|url=https://www.reuters.com/article/2013/04/15/goodwill-beyonce-idUSnPnDC94242+160+PRN20130415|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622061243/https://www.reuters.com/article/2013/04/15/goodwill-beyonce-idUSnPnDC94242%2B160%2BPRN20130415|url-status=निष्क्रिय|archive-date=जून २२, २०१३|agency=रूटर्स|accessdate=अप्रिल १५, २०१३|date=अप्रिल १५, २०१३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622061243/https://www.reuters.com/article/2013/04/15/goodwill-beyonce-idUSnPnDC94242%2B160%2BPRN20130415 |date=2013-06-22 }}</ref><ref>{{cite web|title=charitybuzz|trans-title=च्यारिटीबज|url=http://www.beyonce.com/news/charity-buzz|publisher=बियोन्से|date=अप्रिल १५, २०१३|accessdate=अप्रिल १५, २०१३|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130420012549/http://www.beyonce.com/news/charity-buzz|archivedate=अप्रिल २०, २०१३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208220348/http://www.beyonce.com/news/charity-buzz |date=2014-02-08 }}</ref> डिसेम्बर २०१६ मा बियोन्सेलाई वर्षको सबैभन्दा परोपकारी हस्ती घोषणा गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/beyonce-named-most-charitable-celeb-2016-w457809|title=See Which Star Was Named Most Charitable Celeb of 2016|trans-title=सन् २०१६ को सबैभन्दा परोपकारी हस्ती हेर्नुहोस्|accessdate=अगस्ट १५, २०१७}}</ref> अप्रिल २०२० मा बियोन्सेले [[२०१९-२० कोरोना भाइरस प्रकोप]]को बेला मानसिक स्वास्थ्यका लागि $६० लाख दान गरेकी थिइन् । उनले स्थानीय तहमा काला जातिका समुदायलाई मास्क, स्वच्छ खानेपानी तथा सुद्ध खानेकुरा प्रदान गर्न विभिन्न संस्थाहरूसँग साझेदारी गरिन् ।<ref>{{Cite web|date=अप्रिल २४, २०२०|title=Beyonce donates $6million to 'communities of colour' amid coronavirus crisis|trans-title=कोरोना भाइरस प्रकोपको बेला बियोन्सेले कालो समुदायलाई $६० लाख दान गर्छिन्|url=https://metro.co.uk/2020/04/24/beyonce-6million-communities-colour-coronavirus-12605429/|access-date=सेप्टेम्बर ३, २०२०|website=मेट्रो|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> त्यही महिना बियोन्सेले [[मेगन दी स्ट्यालियन]]को "स्यभेज" मा प्रमुख कलाकारको भूमिकामा भाग लिई ब्रेड फर लाइफ ह्युस्टनलाई कोरोना भाइरस प्रकोपमा परेका व्यक्तिहरूलाई सहयोग गरेकी थिइन् ।<ref>{{Cite web|last=आर्मेसिन|first=क्याथरिन|date=अप्रिल ३०, २०२०|title=Beyoncé, Megan Thee Stallion Drop ‘Savage’ Remix For Houston Coronavirus Relief|trans-title=ह्युस्टन कोरोना भाइरस राहतका लागि बियोन्से, मेगन दी स्ट्यालियनद्वारा स्यभेज रिमिक्सको सार्वजनिकीकरण|url=https://www.ibtimes.com/beyonce-megan-thee-stallion-drop-savage-remix-houston-coronavirus-relief-2967423|access-date=सेप्टेम्बर ३, २०२०|website=इन्टरनेशनल बिजनेस टाइम्स}}</ref> मे २०२० मा अफ्रिकी-अमेरिकी समुदायमा कोरोना भाइरसको कारण धेरै जनाको मृत्यु भएपछि बियोन्सेले #ididmypart अभियान अन्तर्गत १,००० निःशुल्क टेस्ट किटका साथै १,००० निःशुल्क पञ्जा, मास्क, स्वच्छ खानेपानी तथा शुद्ध खानेकुरा, आवश्यक भिटामिन तथा घरेलु सामग्रीहरू दान गरिन् ।<ref>{{Cite web|last=स्पेनोस|first=ब्रिट्नी|date=मे ४, २०२०|title=Beyoncé's BeyGood, Tina Knowles Team Up for COVID-19 Testing Initiative|trans-title=बियोन्सेको बीगुड, टिना नोल्स कोरोना भाइरस टेस्ट किट अभियानमा अग्रसर|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/beyonces-beygood-tina-knowles-covid-19-testing-initiative-993488/|access-date=सेप्टेम्बर ३, २०२०|website=रोलिङ स्टोन|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी}}</ref> जुलाई २०२० मा [[जोर्ज फ्लोइड विरोधहरू]] पछि बियोन्सेले [[एनएएसिपी]]सँग साझेदारी गरी काला जातिले चलाएका व्यवसायलाई $१०,००० दान गर्ने उद्देश्यले "ब्ल्याक-ओन्ड स्मल बिजनेस इम्प्याक्ट फन्ड" को स्थापना गरिन् ।<ref>{{Cite web|date=जुलाई १०, २०२०|title=Beyonce teams up with NAACP to support black-owned businesses|trans-title=काला जातिले चलाएका व्यवसायको समर्थनमा बियोन्से र एनएएसिपीको साझेदारी|url=https://metro.co.uk/2020/07/10/beyonces-beygood-foundation-team-naacp-launch-grants-support-black-owned-businesses-12973730/|access-date=सेप्टेम्बर ३, २०२०|website=मेट्रो|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> बियोन्सेको एकल "ब्ल्याक परेड" बाट आएको सबै आम्दानी उक्त कोषमा जम्मा गरिएको थियो ।<ref>{{Cite web|last=क्रेप्स|first=ड्यानिएल|date=जून २०, २०२०|title=Beyoncé Drops Surprise New Song 'Black Parade' on Juneteenth|trans-title=जूनतीन्थको दिन बियोन्सेद्वारा अप्रत्याशित एकल 'ब्ल्याक परेड' सार्वजनिक |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/beyonce-new-song-black-parade-juneteenth-1018095/|access-date=सेप्टेम्बर ३, २०२०|website=रोलिङ स्टोन|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी}}</ref> सेप्टेम्बर २०२० मा बियोन्सेले उक्त कोषबाट विभिन्न लघु व्यवसायहरूमा $१० लाख दान गरेको घोषणा गरिन् ।<ref>{{Cite web|date=September 3, 2020|title=Beyoncé donates $1 million to small Black-owned businesses|trans-title=बियोन्सेले लघु व्यवसायलाई $१० लाख दान गरिन्|url=https://thegrio.com/2020/09/03/beyonce-million-black-business/|access-date=सेप्टेम्बर ३, २०२०|website=द ग्रियो|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी}}</ref> ==सङ्गीत== * ''[[डेन्जरस्ली इन लभ]]'' (सन् २००३) * ''[[बीडे]]'' (सन् २००६) * ''[[आइ एम...साशा फियर्स]]'' (सन् २००८) * ''[[४ (एल्बम)|४]]'' (सन् २०११) * ''[[बियोन्से (एल्बम)|बियोन्से]]'' (सन् २०१३) * ''[[लेमनेड]]'' (सन् २०१६) ==अभिनय== {{col-begin}} {{col-2}} '''बियोन्सेद्वारा भूमिका निर्वाह गरिएका चलचित्रहरू''' *''[[कार्मेन: अ हिप हपरा]]'' (सन् २००१) *''[[अस्टिन पावर्स इन गोल्डमेम्बर]]'' (सन् २००२) *''[[द फाइटिङ टेम्प्टेशन्स]]'' (सन् २००३) *''[[फेड टु ब्ल्याक (२००४ चलचित्र)|फेड टु ब्ल्याक]]'' (सन् २००४) *''[[द पिङ्क प्यान्थर (२००६ चलचित्र)|द पिङ्क प्यान्थर]]'' (सन् २००६) *''[[ड्रीमगर्ल्स]]'' (सन् २००६) *''[[क्याडिल्याक रेकर्ड्स]]'' (सन् २००८) *''[[अब्सेस्ड]]'' (सन् २००९) *''[[एपिक]]'' (सन् २०१३) *''[[द लायन किङ (२०१९ चलचित्र)|द लायन किङ]]'' (सन् २०१९) {{col-2}} '''बियोन्सेद्वारा निर्देशित चलचित्रहरू''' *''[[लाइफ इज बट अ ड्रीम]]'' (सन् २०१३) *''[[बियोन्से: लेमनेड]]'' (सन् २०१६) *''[[होमकमिङ (२०१९ चलचित्र)|होमकमिङ]]'' (सन् २०१९) *''[[ब्ल्याक इज किङ]]'' (सन् २०२०) {{col-end}} ==प्रत्यक्ष प्रस्तुति== '''प्रमुख कलाकारको रूपमा प्रस्तुति''' *[[डेन्जरस्ली इन लभ टूर]] (सन् २००३) *[[द बियोन्से एक्स्पीरियन्स]] (सन् २००७) *[[आइ एम...वर्ल्ड टूर]] (सन् २००९ - सन् २०१०) *[[द मिसेस कार्टर शो वर्ल्ड टूर]] (सन् २०१३ - सन् २०१४) *[[द फोर्मेशन वर्ल्ड टूर]] (सन् २०१६) '''सहायक कलाकारको रूपमा प्रस्तुति''' *[[भेराइजन लेडिज फर्स्ट टूर]] ([[एलिसिया किज]] र [[मिसी एलियट]]का साथमा) (सन् २००४) *[[अन द रन टूर]] ([[जे–जी (गायक)|जे-जी]]को साथमा) (सन् २०१४) *[[अन द रन २ टूर]] (जे-जीको साथमा) (सन् २०१८) '''प्रत्यक्ष प्रस्तुति''' *[[आइ एम...योर्स]] (सन् २००९) *[[४ इन्टिमेट नाइट्स विथ बियोन्से]] (सन् २०११) *[[रेभल प्रिजेन्ट्स: बियोन्से लाइभ]] (सन् २०१२) ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडी== {{Commons|Beyoncé|बियोन्से}} {{Sister project links |wikt=no |commons=Beyoncé |commonscat=yes |n=yes |q=yes |s=no |b=no |v=no |d=Q36153}} * {{Official website|https://beyonce.com/}} * {{Britannica|971634}} * {{Discogs artist|Beyoncé|बियोन्से}} * {{IMDb name|461498|बियोन्से}} [[श्रेणी:बियोन्से]] [[श्रेणी:सन् १९८१ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अफ्रिकी-अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अफ्रिकी-अमेरिकी गायिकाहरू]] [[श्रेणी:अफ्रिकी-अमेरिकी व्यापारीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी पप गायिकाहरू]] [[श्रेणी:ग्रामी पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]] ei15rxtpyr4cizk7avtff1ehwmwn3wc 0 38464 1392026 1198390 2026-09-30T04:08:47Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392026 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=अगस्त २०१२}} {{Infobox Scientist |name = सत्येन्द्र नाथ बोस<br />Satyendra Nath Bose |image=SatyenBose1925.jpg |birth_date = {{जन्म तिथि|1894|01|01|df=y}} |birth_place = [[कोलकाता|कलकत्ता]], [[भारत]] |residence = [[भारत]] |nationality = [[भारतीय]] |field = [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]], [[बांग्ला साहित्य]], |work_institution = [[प्रेसिडेंसी कालेज, कोलकाता]] |alma_mater = [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] }} '''सत्येन्द्र नाथ बोस''' (१८९४-१९७४) [[गणितज्ञ]] र [[भौतिक शास्त्री]] थिए। [[भौतिक शास्त्र]]मा दुई प्रकारका अणुहरूमा बर्गिकरण गरिदै आएको छ - [[बोसान]] र [[फर्मियान]]। यस मध्येको बोसान सत्येन्द्र नाथ बोसकै नाममा राखिएको हो। == जीवनी == सत्येन्द्रनाथ बोसको जन्म १ जनवरी १८९४मा [[कोलकाता]]मा भएको थियो। उनको प्रारम्भिक शिक्षा उनकै घर नजीकै रहेको साधारण स्कूलमा भएको थियो। तत् पश्चात उनी न्यू इण्डियन स्कूल र पछि हिंदू स्कूलमा भर्ना गराइयो। विद्यालयीय शिक्षा पूरा गरेर सत्येन्द्रनाथ बोसले कोलकाताको प्रसिद्ध [[प्रेसीडेंसी कॉलेज]]मा प्रवेश गरे। उनी अफ्नो सबै परीक्षाहरूमा सर्वाधिक अङ्क पउदै रहे र उनलाई सर्व प्रथम स्थान मिल्दै रहयो। उनको प्रतिभा देखेर त्यसबेला मनिसहरूले भन्थे कि उनी एक दिन पियरे साइमन, [[लेप्लास]] र आगस्टीन लुई काउथी जस्ता गणितज्ञ बन्नेछन्। सत्येन्द्रनाथ बोसले सन्‌ १९१५ मा गणितमा एम.एस्सी. परीक्षा प्रथम श्रेणीमा सर्वप्रथम भएर उत्तीर्ण गरे। उनको प्रतिभा देखी प्रभावित भएर सर आशुतोष मुखर्जीले उनलाई प्राध्यापकको पदमा नियुक्त गरिदिए। त्यस समयमा [[भौतिक विज्ञान]]मा नयाँ-नयाँ खोजेहरू भइरहेका थिए। जर्मन भौतिकशास्त्री [[म्याक्स प्लाङ्क]]ले ''[[क्वांटम सिद्धान्त]]''को प्रतिपादन गरेका थिए। यसको अर्थ यो थियो कि शक्ति(Energy) सुक्ष्मातिसुक्षम हिस्साहरूबाट बनेको हुन्छ। [[जर्मनी]]मा पनि [[अल्बर्ट आइन्स्टाइन]]ले "[[सापेक्षताको सिद्धान्त]]" प्रतिपादन गरेका थिए। सत्येन्द्रनाथ बोस यी सब खोजोहरूको अध्ययन गरिरहेका थिए। बोस तथा आइन्स्टाइनले मलेर [[बोस-आइंस्टीन स्टैटिस्टिक्स]]को खोज गरे। उनले एक लेख लेखे- "प्लाङ्क्स ल एण्ड लाईट क्वान्टम" जसलाई भारतमा कुनै पनि पत्रिकाले छापेन त्यो सत्येन्द्रनाथले सीधै आइन्स्टाइन समक्ष पठाए।प उनले त्यसको अनुवाद जर्मनीमा स्वयंले गरिदिए र प्रकाशित गरी दिए। यसबाट सत्येन्द्रनाथले धेरै प्रसिद्धि पाए । उनले यूरोपको यात्राको बेला आइन्स्टाइनसँग भेट पनि गरे । सन्‌ १९२६मा सत्येन्द्रनाथ बोस भारत फर्किए र [[ढाका विश्वविद्यालय]]मा १९५० सम्म काम गरे। पछि [[शान्तिनिकेतन]]मा [[विश्वभारती विश्वविद्यालय|विश्व भारती विश्वविद्यालय]]को कुलपति बने। उनको निधन ४ फेब्रुअरी, १९७४मा भयो । आफ्नो वैज्ञानिक योगदानको लागि उनी चीर स्मरणीय रहनेछन्। == सन्दर्भ == * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Bose.html Scienceworld's] biography of Satyendra Nath Bose * [http://www.calcuttaweb.com/people/snbose.shtml Satyendra Nath Bose] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020802081628/http://www.calcuttaweb.com/people/snbose.shtml |date=2002-08-02 }} ''(biography at [http://calcuttaweb.com Calcuttaweb])'' * {{MacTutor Biography|id=Bose|title=Satyendra Nath Bose}} * [http://www.bbc.co.uk/radio4/science/rams/wed1102.ram The Indian Particle Man] ''(audio biography at [http://www.bbc.co.uk/radio4 BBC Radio ४])'' * [http://www.vigyanprasar.gov.in/dream/jan2002/article1.htm Bosons - The Birds That Flock and Sing Together] ''(biography of Bose and Bose-Einstein Condensation)'' == बाहिरी स्रोतहरू == *[http://www.thehindu.com/opinion/open-page/article1073376.ece?homepage=true&sms_ss=facebook&at_xt=4d293f1d9ba26fe0%2C0 Satyen Bose, the unsung hero] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{भारतीय विज्ञान}} {{भारतीय गणित}} {{Commonscat|Satyendranath Bose}} {{गणितज्ञ}} [[श्रेणी:भारतीय वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:भारतीय गणितज्ञ]] [[श्रेणी:ऊष्मागतिशास्त्री]] [[श्रेणी:बङ्गाली मानिसहरू]] [[श्रेणी:बङ्गाली हिन्दुहरू]] s2gkf087j0mur8c1d3d2zk3ah1ngfc6 0 43186 1391994 1306761 2026-09-29T20:01:58Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391994 wikitext text/x-wiki उत्पत्ति भुसालको इतिहास र उत्पत्ति इतिहासको बारेमा थाहा छ ? यो 100% सहि हो कि होइन भन्ने बारे म पक्का छैन, तर मलाई भुसालहरूको कथाको बारेमा थाहा छ।  मेरो दिवंगत हजुरबुबाले मलाई यो दिनुभयो :-) भुसालहरू पहिले रिजाल हुन्थ्यो र अहिले हामीले नेपालको अर्घाखाँची जिल्ला भनिने ठाउँबाट भुसाल शब्दको उत्पत्ति भएको मानिन्छ। त्यतिबेला अर्घा र खाँची दुई राज्य वा दुई रियासत भनौं ।  एक दिन खाँचीका एक कुलीन युवकले अर्घाकी एउटी सुन्दर केटीलाई मन पराए ।  समस्या यो थियो कि केटी उच्च श्रेणीको (उपाध्याय ब्राह्मण) थियो र केटा तल्लो श्रेणीको (जैसी) थियो। केटाले त्यो केटीलाई जोशका साथ माया गर्यो र जसरी पनि विवाह गर्न चाहन्थे।  अन्तमा, उसले आफू जैसी ब्राह्मण भएको कुरा झुटो बोल्यो र उनको हात मागे।  केटीको परिवारले सजिलै सहमति जनायो किनभने केटा साँच्चै राम्रो, धनी र कुलीन परिवारको थियो। दुलहा दुलही र परिवारका अन्य सदस्य र आफन्तसहित विवाह टोली खाँची फर्कदै गरेको थियो ।  उनीहरुले खाँचीको सानो मैदानमा भोज (नेपालीमा जनता बखरो) गर्ने निर्णय गरे।  पार्टी गर्दै गर्दा केटा र उसको परिवार जैसी ब्राह्मण भएको थाहा भयो ।  निस्सन्देह, त्यसपछि यो ठूलो मुद्दा बन्यो। केटा र केटीले एकअर्कालाई साँच्चै मन पराए, त्यसैले तिनीहरूले विवाह रद्द गर्न सकेनन्।  अन्ततः परिवारका सदस्यहरूले वार्ता गरेर समस्या समाधान गर्ने निर्णय गरे।  उनीहरूले विवाह भूलवश (भुल) भएकोले दम्पतीका सबै सन्तान वा सन्तानलाई भुसाल उपनाम दिने निर्णय गरे ।  उनीहरुले यो गोप्य खुलासा भएको ठाउँको नाम भुजेलपानी राख्ने पनि निर्णय गरेका छन् ।  साथै भुजेलपानीको पानी भुसालले पिउन नदिने पनि बताए ।  तर पनि यो सत्य हो कि मैले चिनेका भुसालहरूले भुजेलपानीको मुहानको पानी पिउँदैनन्। भुसालहरूको इतिहास जोश, संक्षिप्तता र प्रेमसँग जोडिएको छ।  त्यो ऐतिहासिक सम्बन्धका कारण सामान्यतया भुसालहरू भावनात्मक, बौद्धिक र मेहनती पनि हुन्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। यो मलाई थाहा भएको भुसालहरूको सबैभन्दा वैध इतिहास हो।  मेरो हजुरबुबा परम्परागत इतिहास मा एक जानकार हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले मलाई लाग्छ कि उहाँले सत्य बोल्दै हुनुहुन्थ्यो। म पर्बतको हुँ तर मलाई थाहा छ भुसालहरू अहिले नेपालका विभिन्न भागमा मात्र होइन विश्वका विभिन्न भागमा बस्न थालेका छन् । https://web.archive.org/web/20240516100901/https://somatbhusal.com.np/<nowiki/>1 === पूर्वज === भारतमा हिन्दु र मुस्लिमहरुको युद्धमा भुसालहरुले हिन्दुत्व जोगाउन नेपाल छिरेको र पस्चिम नेपालको भुसाकोट राज्यमा शासन गर्ने भुसालहरुको राज्य एकिकरण भएपछि गुल्मि , अर्घाखाचि हुदै स्याङ्जा पर्बतमा बसोबस गर्ने थालेको हाल पनि पश्चिमान्चल बिकास क्षेत्रमा बाहुल्य रहेको === संख्या === === 53,292 === ===भुसालले मान्ने विशेष पर्वहरू=== {दशैं र तिहार महान चाडमा पर्दछन्। हिन्दु धर्मले मनाउने अरू चाडपर्वपनि भुसाल जातिले मनाउछन् ।} [[श्रेणी:खस जातिका थरहरू]] सामान्य तय हिन्दू चाड्बाड नै यो जाती का मुख्य चाड्बाड हुन   g3vxi174he6zgfmuuhxclthw3i8xhp6 0 43189 1391973 1361596 2026-09-29T14:42:46Z ~2026-52557-55 81168 /* सुवेदी थर भएका उल्लेखनीय मानिसहरु */ 1391973 wikitext text/x-wiki {{Infobox surname | name = सुवेदी | image = | image_size = | caption = | pronunciation = | language = [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[डोटेली भाषा|डोटेली]], [[कुमाउँनी भाषा|कुमाउँनी]] | languageorigin = [[नेपाली भाषा|खस]] | origin = [[नेपाल]] | derivation = | meaning = | variant = सुभेदी/सुबेरी/सुवेडी/रखाल/चुवाँइ /सुबेदी | cognate = | derivative = सुवेदी खत्री, सुवेदी क्षेत्री | family = }} '''सुवेदी''' नेपाल, भारत, म्यान्मार(बर्मा) तथा अन्य स्थानहरूमा बसोबास गर्ने हिन्दू धर्मावलम्बी विशेषतया नेपालीहरूको थर हो। सुवेदीहरू आफूहरू भारद्वाज ऋषिका सन्तान ठान्दछन्। सुमधुर स्वरमा वेदको वाचन गर्ने भएर सुवेदी थर रहन गएको भन्ने मान्यता रहेको छ। ===सुवेदी थर भएका उल्लेखनीय मानिसहरु=== *देवेन्द्र सुवेदी, अतिरिक्त प्रहरी महानिरिक्षक(पूर्व) *[[ऋषि प्रसाद सुवेदी]], समाजसेवी, व्यवसायी, सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठानका पूर्व कुलाधिपति, भारद्वाज संस्कृती संबर्धन तथा प्रबर्धन केन्द्रका अध्यक्ष, तुँदी कन्स्ट्रक्सन प्रा.लि. का अध्यक्ष *[[नवराज सुवेदी]], नेपाली राजनितिज्ञ । राष्ट्रिय पञ्चायतका पूर्व अध्यक्ष । संस्थापक संरक्षक एवं वर्तमान संरक्षक सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल * [[अभि सुवेदी|अभि सुबेदी]], राष्ट्रिय स्तरका कवि *[[झक्कु प्रसाद सुबेदी]], नेपाली राजनितिज्ञ *[[राम हरि सुबेदी]], नेपाली राजनितिज्ञ *[[सीता सुबेदी]], नेपाली राजनितिज्ञ * [[पुर्णा कुमारी सुबेदी]], संविधान सभा नेपालकी उपाध्यक्ष, २०६४ * [[सुर्य सुबेदी]], ओबिइ, एक बार्सिस्टर र अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको प्रोफेसर *[[राम हरि सुबेदी]], दोस्रो नेपाली [[संविधान सभा]]को सदस्य। *प्राध्यापक डाक्टर [[राजाराम सुवेदी]] : [[:श्रेणी:नेपालका इतिहासकारहरू|इतिहासकार]] । एवं प्रमूख लेखन तथाखोजकर्ता सुवेदी वंशावली एवं ईतिहास । संथापक महासचिव सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल । 984-1299029 *सोमलाल सुवेदी : नेपाल सरकारका पूर्व मूख्यसचिव । *देवीप्रसाद सुवेदी : खेलाडी । पूर्व कुलाधिपती (अध्यक्ष) सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल । 9856038567 *धिरेन्द्र राज सुवेदी।समाजसेवी, संस्थापक नेपाल परोपकार समाज कुवेत। अध्यक्ष गैर आवसिय नेपालीसंघ राष्ट्रिय समन्नवय परिषद कुवेत।President NRNA NCC Kuwait. *दीपक सुवेदी, भयवाद अध्ययन प्रतिष्ठान नेपालका संस्थापक महासचिव, समीक्षक एवम् समालोचक । 9841045503 *परशुराम सुवेदी : राजनीतिज्ञ , केन्द्रीय सदस्य सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल ।9857645526 *रमेश प्रसाद सुवेदी : निर्माण व्यवसायी । कुलाधिपती (अध्यक्ष) सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल । 9851020478 *विनोद सुवेदी : लेक्चर । सचिव सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल । प्रमूख लेखन एवं खोजकर्ता पर्वतको सुवेदी वंशावली लेखन दोस्रो प्रयास । 9847621665 *मनरुपा शर्मा सुवेदी (विमला) राजनीतिकर्मी । राष्ट्रिय सभा सदस्य पर्वत । कुलकोषरक्षक (कोषाध्यक्ष) सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल गण्डकी प्रदेश । 9857631658 *स्व. वावुराम सुवेदी : निवृत्त शिक्षक । संस्थापक अध्यक्ष निवृत्त शिक्षक समाज पर्वत । संस्थापक कुलाध्याक्ष (अध्यक्ष) सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल , पर्वत । *कुलप्रसाद उपाध्याय सुवेदी : निवृत्त शिक्षक । कुलाध्यक्ष (अध्यक्ष) सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल पर्वत । 9847772666 *वालकृष्ण सुवेदी : राजनीतिज्ञ । अध्यक्ष एमाले म्याग्दी । कुलाध्यक्ष (अध्यक्ष) सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल गण्डकी प्रदेश । 985-7640217 [[श्रेणी:खस जातिका थरहरू]] [[श्रेणी: भारद्वाज गोत्र]] {{भारद्वाज गोत्र}} oihviuo52x4uflvtn2o0iob6gkjn5t7 1391974 1391973 2026-09-29T15:04:12Z Saroj 31493 [[Special:Contributions/~2026-52557-55|~2026-52557-55]] ([[User talk:~2026-52557-55|वार्तालाप]])द्वारा [[User:~2026-34804-53|~2026-34804-53]]द्वारा गरिएको पछिल्लो संशोधनतर्फ उल्टाइएका सम्पादनहरू 1361596 wikitext text/x-wiki {{Infobox surname | name = सुवेदी | image = | image_size = | caption = | pronunciation = | language = [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[डोटेली भाषा|डोटेली]], [[कुमाउँनी भाषा|कुमाउँनी]] | languageorigin = [[नेपाली भाषा|खस]] | origin = [[नेपाल]] | derivation = | meaning = | variant = सुभेदी/सुबेरी/सुवेडी/रखाल/चुवाँइ /सुबेदी | cognate = | derivative = सुवेदी खत्री, सुवेदी क्षेत्री | family = }} '''सुवेदी''' नेपाल, भारत, म्यान्मार(बर्मा) तथा अन्य स्थानहरूमा बसोबास गर्ने हिन्दू धर्मावलम्बी विशेषतया नेपालीहरूको थर हो। सुवेदीहरू आफूहरू भारद्वाज ऋषिका सन्तान ठान्दछन्। सुमधुर स्वरमा वेदको वाचन गर्ने भएर सुवेदी थर रहन गएको भन्ने मान्यता रहेको छ। ===सुवेदी थर भएका उल्लेखनीय मानिसहरु=== *देवेन्द्र सुवेदी, अतिरिक्त प्रहरी महानिरिक्षक(पूर्व) *[[ऋषि प्रसाद सुवेदी]], समाजसेवी, व्यवसायी, सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठानका पूर्व कुलाधिपति, भारद्वाज संस्कृती संबर्धन तथा प्रबर्धन केन्द्रका अध्यक्ष, तुँदी कन्स्ट्रक्सन प्रा.लि. का अध्यक्ष *[[नवराज सुवेदी]], नेपाली राजनितिज्ञ । राष्ट्रिय पञ्चायतका पूर्व अध्यक्ष । संस्थापक संरक्षक एवं वर्तमान संरक्षक सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल * [[अभि सुवेदी|अभि सुबेदी]], राष्ट्रिय स्तरका कवि *[[झक्कु प्रसाद सुबेदी]], नेपाली राजनितिज्ञ *[[राम हरि सुबेदी]], नेपाली राजनितिज्ञ *[[सीता सुबेदी]], नेपाली राजनितिज्ञ * [[पुर्णा कुमारी सुबेदी]], संविधान सभा नेपालकी उपाध्यक्ष, २०६४ * [[सुर्य सुबेदी]], ओबिइ, एक बार्सिस्टर र अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको प्रोफेसर *[[राम हरि सुबेदी]], दोस्रो नेपाली [[संविधान सभा]]को सदस्य। *प्राध्यापक डाक्टर [[राजाराम सुवेदी]] : [[:श्रेणी:नेपालका इतिहासकारहरू|इतिहासकार]] । एवं प्रमूख लेखन तथाखोजकर्ता सुवेदी वंशावली एवं ईतिहास । संथापक महासचिव सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल । 984-1299029 *सोमलाल सुवेदी : नेपाल सरकारका पूर्व मूख्यसचिव । *देवीप्रसाद सुवेदी : खेलाडी । पूर्व कुलाधिपती (अध्यक्ष) सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल । 9856038567 *धिरेन्द्र राज सुवेदी।समाजसेवी, संस्थापक नेपाल परोपकार समाज कुवेत। अध्यक्ष गैर आवसिय नेपालीसंघ राष्ट्रिय समन्नवय परिषद कुवेत।President NRNA NCC Kuwait. *दीपक सुवेदी, भयवाद अध्ययन प्रतिष्ठान नेपालका संस्थापक महासचिव, समीक्षक एवम् समालोचक *परशुराम सुवेदी : राजनीतिज्ञ , केन्द्रीय सदस्य सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल ।9857645526 *रमेश प्रसाद सुवेदी : निर्माण व्यवसायी । कुलाधिपती (अध्यक्ष) सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल । 9851020478 *विनोद सुवेदी : लेक्चर । सचिव सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल । प्रमूख लेखन एवं खोजकर्ता पर्वतको सुवेदी वंशावली लेखन दोस्रो प्रयास । 9847621665 *मनरुपा शर्मा सुवेदी (विमला) राजनीतिकर्मी । राष्ट्रिय सभा सदस्य पर्वत । कुलकोषरक्षक (कोषाध्यक्ष) सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल गण्डकी प्रदेश । 9857631658 *स्व. वावुराम सुवेदी : निवृत्त शिक्षक । संस्थापक अध्यक्ष निवृत्त शिक्षक समाज पर्वत । संस्थापक कुलाध्याक्ष (अध्यक्ष) सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल , पर्वत । *कुलप्रसाद उपाध्याय सुवेदी : निवृत्त शिक्षक । कुलाध्यक्ष (अध्यक्ष) सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल पर्वत । 9847772666 *वालकृष्ण सुवेदी : राजनीतिज्ञ । अध्यक्ष एमाले म्याग्दी । कुलाध्यक्ष (अध्यक्ष) सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल गण्डकी प्रदेश । 985-7640217 [[श्रेणी:खस जातिका थरहरू]] [[श्रेणी: भारद्वाज गोत्र]] {{भारद्वाज गोत्र}} ef0lddti7ixzgx25crwakfzu37ippyx 1391975 1391974 2026-09-29T15:04:54Z Saroj 31493 Restored revision 1306892 by [[Special:Contributions/बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|talk]]) 1391975 wikitext text/x-wiki {{Infobox surname | name = सुवेदी | image = | image_size = | caption = | pronunciation = | language = [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[डोटेली भाषा|डोटेली]], [[कुमाउँनी भाषा|कुमाउँनी]] | languageorigin = [[नेपाली भाषा|खस]] | origin = [[नेपाल]] | derivation = | meaning = | variant = सुभेदी/सुबेरी/सुवेडी/रखाल/चुवाँइ /सुबेदी | cognate = | derivative = सुवेदी खत्री, सुवेदी क्षेत्री | family = }} '''सुवेदी''' नेपाल, भारत, म्यान्मार(बर्मा) तथा अन्य स्थानहरूमा बसोबास गर्ने हिन्दू धर्मावलम्बी विशेषतया नेपालीहरूको थर हो। सुवेदीहरू आफूहरू भारद्वाज ऋषिका सन्तान ठान्दछन्। सुमधुर स्वरमा वेदको वाचन गर्ने भएर सुवेदी थर रहन गएको भन्ने मान्यता रहेको छ। ===सुवेदी थर भएका उल्लेखनीय मानिसहरु=== *देवेन्द्र सुवेदी, अतिरिक्त प्रहरी महानिरिक्षक(पूर्व) *[[ऋषि प्रसाद सुवेदी]], समाजसेवी, व्यवसायी, सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठानका पूर्व कुलाधिपति, भारद्वाज संस्कृती संबर्धन तथा प्रबर्धन केन्द्रका अध्यक्ष, तुँदी कन्स्ट्रक्सन प्रा.लि. का अध्यक्ष *[[नवराज सुवेदी]], नेपाली राजनितिज्ञ * [[अभि सुवेदी|अभि सुबेदी]], राष्ट्रिय स्तरका कवि *[[झक्कु प्रसाद सुबेदी]], नेपाली राजनितिज्ञ *[[राम हरि सुबेदी]], नेपाली राजनितिज्ञ *[[सीता सुबेदी]], नेपाली राजनितिज्ञ * [[पुर्णा कुमारी सुबेदी]], संविधान सभा नेपालकी उपाध्यक्ष, २०६४ * [[सुर्य सुबेदी]], ओबिइ, एक बार्सिस्टर र अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको प्रोफेसर *[[राम हरि सुबेदी]], दोस्रो नेपाली [[संविधान सभा]]को सदस्य। *प्राध्यापक डाक्टर [[राजाराम सुवेदी]] : [[:श्रेणी:नेपालका इतिहासकारहरू|इतिहासकार]] *सोमलाल सुवेदी : नेपाल सरकारका पूर्व मूख्यसचिव । *धिरेन्द्र राज सुवेदी।समाजसेवी, संस्थापक नेपाल परोपकार समाज कुवेत। अध्यक्ष गैर आवसिय नेपालीसंघ राष्ट्रिय समन्नवय परिषद कुवेत।President NRNA NCC Kuwait. *दीपक सुवेदी, भयवाद अध्ययन प्रतिष्ठान नेपालका संस्थापक महासचिव, समीक्षक एवम् समालोचक *परशुराम सुवेदी : राजनीतिज्ञ , सुवेदी कल्याण प्रतिष्ठान (सुकल्प) नेपाल । [[श्रेणी:खस जातिका थरहरू]] [[श्रेणी: भारद्वाज गोत्र]] {{भारद्वाज गोत्र}} 8tkhjvhuc9wygx83v7rfwre9yit5bfi 0 52538 1391983 1387723 2026-09-29T17:17:01Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391983 wikitext text/x-wiki {{Infobox military unit |unit_name= फष्ट गोर्खा राइफल्स |image=[[File:1 Gorkha Regiment Insignia.gif]] |caption= The Regimental Insignia of 1 Gorkha Regiment |dates= 1815–Present |country={{flag|India}} |allegiance= |branch= [[Indian Army|Army]] |type= Rifles |role=Light Role |size=5 Battalions |command_structure= |garrison=Subathu, [[हिमाचल प्रदेश]]<ref name=bharat>{{cite web|url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry/118-1-Gorkhas.html|title=1 Gorkha Rifles|publisher=Bharat Rakshak—Land Forces Site|accessdate=2009-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090815061227/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry/118-1-Gorkhas.html|archivedate=2009-08-15|deadurl=no}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815061227/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry/118-1-Gorkhas.html |date=2009-08-15 }}</ref> |garrison_label=Regimental Centre |equipment= |equipment_label= |nickname= |patron= |motto=''Kafar Hunu Bhanda Marnu Ramro (Better to die than live like a coward)''<ref name=army>{{cite web|url=http://indianarmy.nic.in/infantry/inf_1gr.html|title=1 Gorkha Rifles|work=The Official Home of the Indian Army|publisher=Indian Army|accessdate=2009-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619092945/http://indianarmy.nic.in/infantry/inf_1gr.html|archivedate=2009-06-19|deadurl=no}}</ref> |colors=Red; faced white<br />1886, Rifle—Green; faced red |colors_label= |march=War Cry:'' Jai Maha Kali, Ayo Gorkhali (Hail Goddess Kali, The Gorkhas are here)''<ref name=bharat/> |mascot= |battles=[[Jat War]]<br>[[First Anglo-Sikh War]]<br>[[Indian Mutiny]]<br>[[Perak War]]<br>[[Second Afghan War]]<br>[[म्यानमार|Burma]]<br>[[North-West Frontier (military history)|North-West Frontier]]<br>[[Waziristan]] (1894)<br>[[Tirah Campaign|Tirah]] (1897)<br>[[First World War]]<br>[[Third Afghan War]]<br>[[Second World War]]<br>[[Indo-Pakistani War of 1965]]<br>[[Indo-Pakistani War of 1971]] |anniversaries=Raising Day (April 24) |decorations=2 [[Victoria Cross]]<br>1 [[Param Vir Chakra]]<br>7 [[Maha Vir Chakra]]s<br>16 [[Vir Chakra]]s<br>1 [[Kirti Chakra]]<br>3 Shaurya Chakras<br>1 Yudh Seva Medal<br>22 [[Sena Medal]]s<ref name=bharat/> |battle_honours= <!-- Commanders --> |current_commander= |current_commander_label= |ceremonial_chief= |ceremonial_chief_label= |colonel_of_the_regiment= |colonel_of_the_regiment_label= |notable_commanders= <!-- Insignia --> |identification_symbol=A pair of crossed [[Khukri]]s with the numeral 1 above |identification_symbol_label=Regimental Insignia |identification_symbol_2=[http://i211.photobucket.com/albums/bb309/hammersfan_01/Tartans/Childers.gif Childers (1st Bn pipe bags and plaids)]<br>[http://i211.photobucket.com/albums/bb309/hammersfan_01/Tartans/MackenzieHLI.gif Mackenzie HLI (2nd Bn pipe bags and plaids)] |identification_symbol_2_label=Tartan }} ==सन्दर्भ== cfyyi06l0vv5garqltz0rx56s4zb0dc 0 60679 1392054 1391396 2026-09-30T06:45:52Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392054 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Streptococcal pharyngitis | Image = Pos strep.JPG | Caption = A culture positive case of streptococcal pharyngitis with typical tonsillar [[exudate]] in a 16 year old. | Alt = A set of large tonsils in the back of the throat covered in white exudate | DiseasesDB = 12507 | ICD10 = {{ICD10|J|02|0|j|00}} | ICD9 = {{ICD9|034.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000639 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1811 | MeshID = }} '''Streptococcal pharyngitis''', '''streptococcal tonsillitis''', वा '''streptococcal sore throat''' (बोलीचालिको भाषामा '''स्ट्रेप थ्रोट''' भनि चिनिने) [[समूह ए streptococcal संक्रमण]]को कारणले हुने एक प्रकारको [[ग्रसनी सोथ]] हो।<ref>{{DorlandsDict|nine/100014400|streptococcal pharyngitis}}</ref> यसले [[टन्सिल]] र सम्भवत: [[कण्ठ]] सहित [[ग्रासनली]] लाई असर गर्छ। साधारण लक्षणहरूमा [[ज्वरो]], [[घाँटी खराब हुने]], र अत्याधिक [[लिम्फ नोड्स]] पर्दछन्। यो बच्चा अवस्थामा भएको घाँटी खराबको ३७%<ref name=Peds2010/> र वयस्क अवस्थामा भएको 5-15% कारण हो।<ref name=IDSA2012/> '''स्ट्रेप थ्रोट''' एउटा सरुवा संक्रमण हो, संक्रमित व्यक्तिको निकट सम्पर्कबाट सर्ने गर्दछ। एउटा निश्चित निदान [[थ्रोट कल्चर]]को परिणामहरूमा आधारित रहेर तय गरिन्छ। यद्यपि, यो सँधै आवश्यक छैन लक्षणहरूको आधारमा उपचारको लागि निर्णय लिन सकिन्छ। उच्च सम्भावना रहेको वा भइसकेको अवस्थाहरूमा, [[एन्टिबायोटिकहरू]] जटिलताहरू रोक्न तथा छिट्टै सामान्य अवस्थामा ल्याउन दुवैमा उपयोगी हुन्छन्।<ref name=Review09/> ==सङ्केत तथा लक्षणहरू== streptococcal pharyngitis का विशिष्ट लक्षणहरू [[घाँटी खराब]], {{convert|38|C|F}} भन्दा बढी [[ज्वरो]], टन्सिलर एक्जुडेट्स ([[टन्सिल]]मा [[पीप]]), र ठूलो [[घाँटी सम्बन्धी लिम्फ नोड्स]] हुन्।<ref name=Review09>{{cite journal |author = Choby BA | title = Diagnosis and treatment of streptococcal pharyngitis | journal = Am Fam Physician | volume = 79 | issue = 5 | pages = 383–90 | year = 2009 | month = March | pmid = 19275067 | doi = | url =http://www.aafp.org/afp/2009/0301/p383.html }}</ref> अन्य लक्षणहरूमा: [[टाउको दुख्ने]], [[रिंगटा]] तथा [[वान्ता]], [[पेट दुख्ने]],<ref name=Review06>{{cite journal| author = Brook I, Dohar JE | title = Management of group A beta-hemolytic streptococcal pharyngotonsillitis in children | journal = J Fam Pract | volume = 55 | issue = 12 |pages = S1–11; quiz S12 | year = 2006 | month = December |pmid = 17137534 | doi = }}</ref>, [[म्यालजिआ|मांशपेशी दुख्ने]],<ref name=Review2001/>, वा [[स्कारलाटिनिफर्म खटिरा]] वा[[पलाटल पेटेचाई]]हुन्, पछि असाधारण तर उच्च [[संवेदनशील र विशिष्टता|विशिष्ट]] खोज भइरहने छन्।<ref name=Review09/> [[उष्मयान अवधि]] र यस प्रकार स्ट्रेप थ्रोटको लक्षणको सुरुवात सम्पर्क पछिको एक देखि तीन दिनको बीचमा छ।<ref name=Review09/> यदि ज्वरो, [[आँखा पाक्ने|रातो आँखा]], स्वर बस्ने, सिँगान बगिरहने, वा माउन्टमा अल्सर छैन भने, स्टेप थ्रोट हुने सम्भावना रहँदैन।<ref name=IDSA2012/> <center><gallery caption="" widths="200px" heights="175px"> File:StrepAug2010.JPG|मुख चौडा खुला घाँटी देखाउँदै<br />घाँटीको संक्रमण समूह ए streptococcusको लागि कल्चरमा पोजेटिभ देखिएको छ। सेतो [[पीप]] सँगै ठूलो टन्सिल हेर्नुहोस्। File:Streptococcal pharyngitis.jpg|मुख चौडा खुला घाँटी देखाउँदै<br /> [[सफ्ट पालेट]]मा [[पेटेचाई]], वा साना राता धब्बाहरू हेर्नुहोस्। यो एउटा असाधारण तर उच्च [[संवेदनशील तथा विशिष्ट|विशेष]] रूपमा streptococcal pharyngitisमा पाइन्छ।<ref name=Review09/> File:Strep throat2010.JPG|सेतो पीपले ढाकिएको घाँटीको पछाडी ठूलो टन्सिलको समूह।<br />8 वर्षको उमेरमा भएको लाक्षणिक टन्सिलर एक्जुडेट्स सँगैको streptococcal pharyngitisको एउटा कल्चर पोजेटिभ अवस्था। </gallery></center> ==कारण== स्ट्रेप थ्रोट [[ग्रूप A बेटा-हेमोलाईटिक स्ट्रेपटोकोकस]] (GAS) द्वारा हुने गर्दछ।<ref name=Review10>{{cite journal | author = Baltimore RS | title = Re-evaluation of antibiotic treatment of streptococcal pharyngitis | journal = Curr. Opin. Pediatr. | volume = 22 | issue = 1 | pages = 77–82 | year = 2010 | month = February | pmid = 19996970 | doi = 10.1097/MOP.0b013e32833502e7 }}</ref> अन्य जीवाणुहरू जस्तै [[नन–ग्रूप A बेटा-हेमोलाईटिक स्ट्रेपटोकोकी]] र[[फुसोब्याक्टेरियम]]ले गर्दा पनि [[ग्रसनी सोथ]] हुन सक्छ।<ref name=Review09/><ref name=Review2001/> यो संक्रमित व्यक्तिको प्रत्यक्ष, निकट सम्पर्कद्वारा फेलिने गर्दछ र त्यस्तै सेना र विद्यालयहरूमा भिडभाड पाइने हुनाले प्रसार दर वृद्धि हुन सक्छ।<ref name=Review2001>{{cite journal | author = Hayes CS, Williamson H | title = Management of Group A beta-hemolytic streptococcal pharyngitis | journal = Am Fam Physician | volume = 63 | issue = 8 | pages = 1557–64 | year = 2001 | month = April | pmid = 11327431 | doi = | url = http://www.aafp.org/afp/20010415/1557.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516091711/http://www.aafp.org/afp/20010415/1557.html | archive-date = 2008-05-16 | access-date = 2013-11-28 }}</ref><ref name="pmid15765640">{{cite journal | author = Lindbaek M, Høiby EA, Lermark G, Steinsholt IM, Hjortdahl P | title = Predictors for spread of clinical group A streptococcal tonsillitis within the household | journal = Scand J Prim Health Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 239–43 | year = 2004 | pmid = 15765640 | doi = 10.1080/02813430410006729 }}</ref> यस्तो पाइएको छ की धुलोमा भएका सुख्खा जीवाणु संक्रामक हुँदैनन्, यद्यपि दाँत माझ्ने ब्रस वा त्यस्तै वस्तुहरूमा ओसिलो जीवाणु पन्ध्र दिनसम्म जीवित रहन सक्छ।<ref name=Review2001/> कदमकदाचित, दुषित खानाले प्रकोप निम्त्याउन सक्छ।<ref name=Review2001/> त्यस्ता संकेतहरू वा लक्षणहरू नभएका बालबालिकाहरूको ग्रसनीमा 12% GAS रहेको हुन्छ।<ref name=Peds2010>{{cite journal | author = Shaikh N, Leonard E, Martin JM | title = Prevalence of streptococcal pharyngitis and streptococcal carriage in children: a meta-analysis | journal = Pediatrics | volume = 126| issue = 3 | pages = e557–64 | year = 2010 | month = September | pmid = 20696723 | doi = 10.1542/peds.2009-2648}}</ref> ==निदान== {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ Modified Centor score !पोइन्ट्स||स्ट्रेपको सम्भाव्यता||व्यवस्थापन |- | 1 वा सोभन्दा कम|| <10%||एन्टीबायोटिक वा कल्चरको आवश्यकता पर्दैन |- | 2 ||11–17%||rowspan="2"|कल्चर वा RADTमा आधारित एन्टीबायोटिक |- | 3 ||28–35% |- | 4 or 5 ||52%||[[प्रयोगसिद्ध एन्टीबायोटिकहरू]] |} संशोधित [[सेन्टोर क्राइटेरिया]] ग्रसनी सोथ भएका मानिसहरूको व्यवस्थापन निर्धारण गर्न प्रयोग गरिन सक्छ। ५ क्लिनिकल क्राइटेरियामा आधारित रहेर, यसले streptococcal संक्रमणको सम्भाव्यतालाई सङ्केत गर्छ।<ref name=Review09/> मानदण्डको लागि एउटा पोइन्ट दिइएको छ:<ref name=Review09/> *खोकी नलाग्नु *सूजन र हल्का घाँटी सम्बन्धी लिम्फ नोड्स *तापक्रम >{{convert|38.0|C|F}} *टन्सिलर एक्जुडेट वा सूजन *15 भन्दा कम उमेर (यदि उमेर >44 छ भने एउटा पोइन्ट घटाइन्छ) [[इन्फेक्शस डिजिज सोसाइटी अफ अमेरिका]]ले तथापि प्रयोगसिद्ध उपचार विरुद्ध सिफारिस गर्छ र एन्टीबायोटिकहरूलाई निम्न सकारात्मक परीक्षणमा मात्र उपयुक्त ठान्दछ।<ref name=IDSA2012/> यदि तिनीहरूको सहोदरलाई रोग लागेको अवस्था बाहेक ग्रूप A स्ट्रेप र [[वात ज्वरो]] दुबै दुर्लभ मानिने हुनाले तीन वर्ष मिनिका बालबालिकाहरूमा परीक्षण आवश्यक पर्दैन।<ref name=IDSA2012/> ===प्रयोगशाला जाँच=== [[थ्रोट कल्चर]] ९०-९५% सम्म सम्वेदनशीलता भएको streptococcal pharyngitis को निदानको लागि [[गोल्ड स्ट्यान्डर्ड (परीक्षण)|गोल्ड स्ट्यान्डर्ड]] <ref>{{Cite book|author1=Smith, Ellen Reid|author2=Kahan, Scott |author3=Miller, Redonda G. |title=In A Page Signs & Symptoms |series=In a Page Series|publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstown, Maryland |year=2008 |pages=312 |isbn=0-7817-7043-2|oclc=}}</ref> हो।<ref name=Review09/> एउटा[[र्‍यापिड स्ट्रेप टेस्ट]] (र्‍यापिड एन्टीजेन डिटेक्सन टेस्टिङ वा RADT पनि भनिने) पनि प्रयोग हुन सक्छ। र्‍यापिड स्ट्रेप टेस्ट छिटो भएको अवस्थामा, यो न्यून [[सम्वेदनशील (परीक्षणहरू)|संवेदनशील]] (७०%) हुन्छ र सांख्यिकीय रूपमा [[विशिष्टता (परीक्षणहरू)|विशिष्टता]] (९८%) थ्रोट कल्चर अनुसार बराबर हुन्छ।<ref name=Review09/> एउटा पोजेटिभ थ्रोट कल्चर वा RADT ले लक्षणहरूको सहायतामा तिनीहरूमा एउटा सकारात्मक निदान स्थापित गर्छ जसमा निदान दुविधामा रहेको हुन्छ।<ref name=IDSAGuideline2002/> वयस्कहरूमा निदान अलग गर्न नकारात्मक RADT पर्याप्त हुन्छ यद्यपि बच्चाहरूमा थ्रोट कल्चरको परिणामहरू पुष्टि गर्न सिफारिस गरिन्छ।<ref name=IDSA2012/> स्पर्शोन्मुख व्यक्तिहरूले थ्रोट कल्चर वा RADT को नियमित रूपमा परीक्षण गारउनु हुन्न किनभने किनभने जनसङ्ख्याको केही निश्चित प्रतिशतले लगातार आफ्नो घाँटीमा कुनैपनि हानिकारक परिणामहरू बिना streptococcal "जीवाणु" बोकेका हुन्छन्।<ref name=IDSAGuideline2002/> ===विभेदक निदान=== {{See also|Acute pharyngitis}} streptococcal pharyngitis का लक्षणहरू अन्य अवस्थाहरूसँग खप्टिने हुनाले यो चिकित्सकिय रूपमा निदान गर्न कठिन हुन सक्छ।<ref name=Review09/> खोक्नु, नसल डिस्चार्ज, [[झाडापखाला]], र [[आँखा पाक्ने|रातो हुने, आँखाहरू चिलाउने]] यसका अतिरिक्त ज्वरो र घाँटी खराब हुने [[भाइरल घाँटी खराब हुने]] का स्ट्रेप थ्रोट भन्दा बढी निर्देशनात्मक हुन्छन्।<ref name=Review09/> घाँटी खराब, ज्वरो र वृद्धि भएको टन्सिलरको साथमा वृद्धि भएको मार्क्ड लिम्फ नोडको विद्यमानता पनि [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]]मा हुन सक्छ।<ref name="pmid15508538">{{cite journal | author = Ebell MH | title = Epstein-Barr virus infectious mononucleosis | journal = Am Fam Physician | volume = 70 | issue = 7 | pages = 1279–87 | year = 2004 | pmid = 15508538 | doi = | url = http://www.aafp.org/afp/20041001/1279.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20080724055725/http://www.aafp.org/afp/20041001/1279.html | archive-date = 2008-07-24 | access-date = 2013-11-28 }}</ref> ==रोकथाम== [[टन्सिलेक्टोमी]] बारम्बार हुने घाँटीका संक्रमणहरूमा (एक वर्षमा तिन पटक भन्दा बढी) एउटा जिम्मेवार सुरक्षात्मक उपाय हुनसक्छ।<ref>{{cite journal | author = Johnson BC, Alvi A | title = Cost-effective workup for tonsillitis. Testing, treatment, and potential complications | url = https://archive.org/details/sim_postgraduate-medicine_2003-03_113_3/page/115 | journal = Postgrad Med | volume = 113 | issue = 3 | pages = 115–8, 121 | year = 2003 | month = March | pmid = 12647478 | doi = }}</ref> यद्यपि लाभहरू साना छन् र पनि श्रृङ्खलाहरूले लिइएका उपायहरूको परवाह नगरिकन सामान्यतया समयमै पाठ सिकाउँछ।<ref>{{cite journal|last=van Staaij|first=BK|coauthors=van den Akker, EH; van der Heijden, GJ; Schilder, AG; Hoes, AW|title=Adenotonsillectomy for upper respiratory infections: evidence based?|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-disease-in-childhood_2005-01_90_1/page/n26|journal=Archives of disease in childhood|date=2005 Jan|volume=90|issue=1|pages=19-25|pmid=15613505}}</ref><ref>{{cite journal|last=Burton|first=MJ|coauthors=Glasziou, PP|title=Tonsillectomy or adeno-tonsillectomy versus non-surgical treatment for chronic/recurrent acute tonsillitis.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2009 Jan 21|issue=1|pages=CD001802|pmid=19160201}}</ref> GASको लागि पोजेटिभ जाँच देखिने ग्रसनी सोथका पुनरावर्ती श्रृङ्खलाहरूले एउटा व्यक्तिलाई प्रतिनिधित्व गर्छ जो GASको क्रोनिक बाहक हो जसलाई पुनरावर्ती भाइरल संक्रमणहरू भइरहेका छन्।<ref name=IDSA2012/> सम्पर्कमा आएका तर लक्षणहरू नदेखिएका मानिसहरूलाई उपचारको लागि सिफारिस गरिँदैन।<ref name=IDSA2012/> GAS का बाहक मानिसहरूमा फैलिने र जटिलताहरूको जोखिम कम हुने भएकाले उपचारको लागि सिफारिस गरिँदैन।<ref name=IDSA2012/> ==उपचार== उपचार नगरिएको स्ट्रेपटोकोकल ग्रसनी सोथ सामन्यतया केही दिन भित्रै समाधान हुन्छ।<ref name=Review09/> एन्टिबायोटिक औषधिहरूबाट उपचार गर्दा घातक बिरामीको अवधिलाई करिब 16&nbsp;घण्टाले छोटो पार्छ।<ref name=Review09/> एन्टिबायोटिक औषधिहरूले उपचार गर्नुको प्राथमिक कारण भनेको जटिलताहरू जस्तै [[बात ज्वरो]] तथा [[रेट्रोफारिङ्गील एब्सेस]]हरू कम गर्नु हो<ref name=Review09/> र यदि लक्षणहरू शुरु भएको 9 दिन भित्र दिइयो भने तिनीहरू (एन्टिबायोटिक औषधिहरू) प्रभावकारी हुन्छन्।<ref name=Review10/> ===पीडानाशक औषधिहरू=== पीडानाशक औषधिहरू जस्तै [[गैर-रसायनिक उत्तेजक-प्रतिरोधी औषधि]]हरू (NSAIDs) र [[पारासिटामोल]] (एसिटामिनोफेन)ले स्ट्रेप थ्रोटसँग सम्बन्धित दुखाइहरूको व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण सहयोग गर्छन्।<ref name=Review00>{{cite journal | author = Thomas M, Del Mar C, Glasziou P | title = How effective are treatments other than antibiotics for acute sore throat? |journal = Br J Gen Pract | volume = 50 | issue = 459 | pages = 817–20 | year = 2000 | month = October | pmid = 11127175| pmc = 1313826 | doi = }}</ref> गाढा [[लिडोकेन]] पनि उपयोगी हुनसक्छ।<ref>{{Cite web|url=http://www.medicinenet.com/lidocaine_viscous/article.htm |title=Generic Name: Lidocaine Viscous (Xylocaine Viscous) side effects, medical uses, and drug interactions |work=MedicineNet.com |accessdate=2010-05-07}}</ref> जबकी[[स्टेरोइड]]ले दुखाइमा मद्दत गर्न सक्छ<ref name=Review10/><ref>{{Cite web |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/123372200/abstract |title=Effectiveness of Corticosteroid Treatment in Acute Pharyngitis: A Systematic Review of the Literature. |work=Andrew Wing. 2010; Academic Emergency Medicine |accessdate= }} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Cite web |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1553-2712.2010.00723.x/abstract |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2023-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016173859/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1553-2712.2010.00723.x/abstract |archive-date=2017-10-16}}</ref> उनीहरूलाई सामान्यतया सिफारिस गरिँदैन।<ref name=IDSA2012/> एस्पिरनलाई वयस्कहरूमा प्रयोग गर्न सकिन्छ तर बच्चाहरूमा [[रेइज सिन्ड्रोम]]को जोखिमले गर्दा प्रयोग गर्न सिफारिस गरिँदैन।<ref name=Review10/> ===एन्टिबायोटिक औषधिहरू=== सुरक्षा, खर्च, र प्रभावकारीताको कारणले संयुक्त राज्यमा स्ट्रेपटोकोकल ग्रसनी सोथको लागि रोजाइको एन्टिबायोटिक औषधि [[फेनोक्सीमिथाइलपेनिसिलिन|पेनिसिलिन V]]हो।<ref name=Review09/> [[एमोक्सिसिलिन]] यूरोपमा रोजाइमा पर्दछ।<ref>{{cite journal| author = Bonsignori F, Chiappini E, De Martino M | title = The infections of the upper respiratory tract in children| journal = Int J Immunopathol Pharmacol | volume = 23 | issue = 1 Suppl | pages = 16–9 | year = 2010 | pmid = 20152073| doi = }}</ref> भारतमा, जहाँ वात ज्वरोको जोखिम उच्च छ, उपचारको लागि इन्ट्रामस्कुलर [[बेन्जाथिन पेनिसिलिन]] G पहिलो रोजाइ हो।<ref name=Review10/> उपयुक्त एन्टिबायोटिक औषधिहरूले लक्षणहरूको औषत 3–5 दिनको अवधिलाई एक दिनले घटाउँछ, र संक्रमणता पनि घटाउँछ।<ref name=IDSAGuideline2002/> दुर्लभ जटिलताहरू जस्तै [[वात ज्वरो]] र [[पेरिटन्सिलर एब्सेस]]कम गर्ने अभिप्रायले तिनीहरू मुख्य रूपमा निर्धारित गरिन्छन्।<ref name=InternalMedPosition2001>{{cite journal | author = Snow V, Mottur-Pilson C, Cooper RJ, Hoffman JR | title = Principles of appropriate antibiotic use for acute pharyngitis in adults | journal = Ann Intern Med | volume = 134 |issue = 6 | pages = 506–8 | year = 2001 | month = March | pmid = 11255529 | doi = | url =http://www.annals.org/cgi/reprint/134/6/506.pdf }}</ref> एन्टिबायोटिक औषधिहरूले गरिने उपचारका सम्बन्धमा आएका विषयहरूलाई सम्भावित साइड इफेक्टहरूको विचारले सन्तुलित गरिनुपर्छ,<ref name=Review2001/> र औषधि सेवनको कारणले प्रतिकुल प्रभाव पर्ने स्वस्थ वयस्कहरूलाई रोगाणुप्रतिरोधक उपचार दिइनु हुँदैन भन्ने कुराको सल्लाह दिनु उचित हुन्छ।<ref name=InternalMedPosition2001/> यसको फैलाव अपेक्षा गरिएको भन्दा उच्च दरमा छ भने स्ट्रेप थ्रोटको लागि एन्टिबायोटिकहरू निर्धारित गरिन्छन्।<ref>{{cite journal | author = Linder JA, Bates DW, Lee GM, Finkelstein JA | title = Antibiotic treatment of children with sore throat | url = https://archive.org/details/sim_jama_2005-11-09_294_18/page/n58 | journal = J Am Med Assoc | volume = 294 | issue = 18 | pages = 2315–22 | year = 2005 | month = November | pmid = 16278359 | doi = 10.1001/jama.294.18.2315 }}</ref> [[इरिथ्रोमाइसिन]] र अन्य[[म्याक्रोलाईड्स]] वा [[क्लिन्डामाइसिन]] हरू गम्भीर [[पेनिसिलिन एलर्जी|पेनिसिलिन एलर्जीहरू]]भएका मानिसहरूका लागि सिफारिस गरिन्छन्।<ref name=IDSA2012/><ref name=Review09/> सुरुमा, कम गम्भीर एलर्जीहरू भएका तिनीहरूमा साधारण [[सिफालोस्पोरिन]] प्रयोग गरिन सक्छ।<ref name=Review09/> स्ट्रेपटोकोकल संक्रमणहरूले [[घातक ग्लोमेरुलोनेफ्रिटिस]] सम्म पनि पुर्‍याउन सक्छ, यद्यपि यस साइड इफेक्टको भार एन्टिबायोटिक औषधिहरूद्वारा घट्दैन।<ref name=Review10/> ==रोगको निदान== स्ट्रेप थ्रोटका लक्षणहरू उपचारमा ध्यान नदिए पनि सामन्यतया तीन देखि पाँच दिन भित्रमा सुधार हुन्छ।<ref name=IDSAGuideline2002>{{cite journal | author = Bisno AL, Gerber MA, Gwaltney JM, Kaplan EL, Schwartz RH | title = Practice guidelines for the diagnosis and management of group A streptococcal pharyngitis. [[Infectious Diseases Society of America]] | journal = Clin. Infect. Dis. | volume = 35 | issue = 2 | pages = 113–25 | year = 2002 | month = July | pmid = 12087516 | doi = 10.1086/340949 }}</ref> एन्टिबायोटिक आौषधिहरूले उपचार गर्नाले जटिलताहरू र सर्ने जोखिमलाई कम गर्छ; एन्टिबायोटिक औषधिहरू दिएको २४ घण्टा पश्चात बच्चा विद्यायमा फर्कन सक्छ।<ref name=Review09/> वयस्कहरूमा जटिलताहरूको जोखिम कम हुन्छ।<ref name=IDSA2012>{{cite journal|last=Shulman|first=ST|coauthors=Bisno, AL; Clegg, HW; Gerber, MA; Kaplan, EL; Lee, G; Martin, JM; Van Beneden, C|title=Clinical Practice Guideline for the Diagnosis and Management of Group A Streptococcal Pharyngitis: 2012 Update by the Infectious Diseases Society of America.|journal=Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=2012 Sep 9|pmid=22965026}}</ref> बालबालिकाहरूमा घातक वात ज्वरो बिरलै हुन्छ यद्यपि विश्वका सबैभन्दा विकसित भारत, उप-साहारा अफ्रिका र अष्ट्रेलियाका केही भागहरूमा उपार्जित मुटु रोगको प्रमुख कारण हो।<ref name=IDSA2012/> स्ट्रेपटोकोकल घाँटी संक्रमणहरूबाट उत्पन्न जटिलताहरूमा यिनीहरू पनि पर्दछन्: {{Multicol}} * [[वात ज्वरो|घातक वात ज्वरो]]<ref name=Review06/> * [[स्कार्लेट ज्वरो]]<ref name=Uptodate/> * [[टोक्सिक सक सिन्ड्रोम|स्ट्रेपटोकोकल टोक्सिक सक सिन्ड्रोम]]<ref name=Uptodate>{{Cite web|url=http://www.utdol.com/online/content/topic.do?topicKey=upp_resp/4610 |title=UpToDate Inc. |work=|accessdate=}}</ref><ref>{{cite journal | author = Stevens DL, Tanner MH, Winship J, ''et al.'' | title = Severe group A streptococcal infections associated with a toxic shock-like syndrome and scarlet fever toxin A | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1989-07-06_321_1/page/1 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 321 | issue = 1 | pages = 1–7 | year = 1989 | month = July | pmid = 2659990 | doi = 10.1056/NEJM198907063210101 }}</ref> * [[ग्लोमेरुलोनेफ्रिटिस]]<ref name=Review05/> {{Multicol-break}} * [[PANDAS|PANDAS लक्षण]]<ref name=Review05>{{cite journal | author = Hahn RG, Knox LM, Forman TA | title = Evaluation of poststreptococcal illness | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2005-05-15_71_10/page/1949 | journal = Am Fam Physician | volume = 71 | issue = 10 | pages = 1949–54 |year = 2005 | month = May | pmid = 15926411 | doi = }}</ref> * [[पेरिटन्सिलर एब्सेस]]<ref name=IDSA२०१२/> *[[घाँटी सम्बन्धी लिम्फाडेनिटिस]]<ref name=IDSA२०१२/> *[[मास्टोइडिटिस]]<ref name=IDSA२०१२/> {{Multicol-end}} संयुक्त राज्यमा बालबालिकाहरूमा हुने रोगको मितव्ययी खर्च ~$३५० मिलियन हो।<ref name=IDSA२०१२/> ==इपिडिमियोलोजी== [[ग्रसनी सोथ]], बृहत श्रेणी जसमा स्ट्रेपटोकोकल ग्रसनी सोथ पर्छ, संयुक्त राज्यमा वार्षिक ११ मिलियन मानिसहरूमा निदान गरिन्छ।<ref name=Review०९/> यद्यपि अधिकांश अवस्थाहरू भाइरल भएपनि, ग्रूप A बेटा-हेमोलाईटिक स्ट्रेपटोकोकस बच्चामा भएको ग्रसनी सोथ अवस्थाहरूको १५–३०% र वयस्कमा भएको ५–२०%को कारण हो।<ref name=Review०९/> कारणहरू सामान्यतया हिउँदयामको अन्तिम तथा बसन्त ऋतुको शुरु तिर देखा पर्दछन्।<ref name=Review०९/> ==सन्दर्भहरू== {{Reflist|colwidth=30em}} [[श्रेणी:रोगहरू]] [[श्रेणी:विकिपरियोजना औषधि]] 72bbdnl2dpczivwnkfmepgok6ijaaoj 0 60810 1392002 1389132 2026-09-29T21:31:48Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392002 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox person | image = Mila Kunis 2018 -2.jpg | caption = सन् २०१८ मा कुनिस | birth_name = मिलेना मार्कोभ्ना कुनिस | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1983|8|14}} | birth_place = [[चेर्निवत्सी]], [[युक्रेनी सोभियत समाजवादी गणतन्त्र|युक्रेनी एसएसआर]], [[सोभियत सङ्घ]]<br>(वर्तमान चेर्निवत्सी, [[युक्रेन]]) | occupation = अभिनेत्री | years_active = सन् १९९४-वर्तमान | spouse = {{marriage|[[एस्टन कुचर]]|2015}} | partner = [[मकाउले कुल्किन]] (२००२-१०) | children = २ }} '''मिला कुनिस''' ({{IPAc-en|ˈ|m|iː|l|ə|_|ˈ|k|uː|n|ɪ|s}}; [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]: Milena Markovna "Mila" Kunis; [[युक्रेनी भाषा|युक्रेनी]]: Мілена Марківна Куніс; [[रुसी भाषा|रूसी]]: Милена Марковна Кунис; जन्म अगस्ट १४, १९८३)<ref name="allmovie">{{cite news | url= http://movies.nytimes.com/person/1548281/Mila-Kunis/biography | title= Mila Kunis; Alternate Name: Milena Markovna Kunis | publisher= [[AllMovie]]/[[Rovi]] via ''The New York Times'' | first= Derek | last= Armstrong | accessdate= July 23, 2012 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20131007230201/http://movies.nytimes.com/person/1548281/Mila-Kunis/biography | archive-date= October 7, 2013 }}</ref> एक [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकी]] [[अभिनेत्री]] हुन्। सन् १९९१ मा सात वर्षको उमेरमा परिवारसित उनी [[सोभियत सङ्घ]]बाट [[लस एन्जलस]] गइन्। विद्यालय छुट्टी भएपछि हुने अभिनय कक्षाहरूमा भर्ना भइन् र उनलाई छिट्टै केही एजेन्टहरूद्वारा अभिनय गर्नको लागि बोलाइयो। विभिन्न टेलिचलचित्र र विज्ञापनहरूमा उनले भूमिका पाएकी थिइन् र १५ वर्ष नपुग्दै 'द्‌याट सेभेन्टिज सो' मा अभिनय गरेर उनले चर्चा बटुल्न सफल भएकी थिइन्। सन् १९९९ सेप्टेम्बरमा उनले 'फ्यामिली गाय' (एउटा एनिमेटेड टेलिभिजन चलचित्रमा) 'मेग ग्रिफिन' को रूपमा स्वर भूमिका निभाइन्। सन् २००८ मा उनको ठूलो पर्दाको चलचित्र 'फरगेटिङ सारा मारसल'मा 'रेचल जेनसन'को भूमिका रह्यो जस पश्चात् उनले थुप्रै अन्य भूमिकाहरू निभाइन्। अन्य चलचित्रहरूमा 'म्याक्स प्यान'मा 'मोना स्याक्स', 'बुक्स अफ एली'मा 'सोलेरा', 'फ्रेन्डस विथ बेनिफिट्स'मा 'जेमी', 'टेड'मा 'लोरि' र 'ओज, द ग्रेट एन्ड पओरफुलमा'मा 'विइकेड विच अफ वेस्ट (थियोडोरा)' को रूपमा उनको भूमिका रह्यो। 'ब्लायक स्वान'मा 'लिल्ली'को भूमिकामा उनले विश्वभरिका चलचित्र पारखी, दर्शकबाट प्रशंसा बटुलिन् जसमा ६७औँ भेनिस अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सवमा 'सर्वश्रेष्ठ नवनायिका पुरस्कार' जित्न सफल भइन्। यस्तै 'सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री'को गोल्डेन ग्लोब पुरस्कार र 'महिला अभिनेत्रीद्वारा उत्कृष्ट प्रदर्शन' को स्क्रिन एक्ट्रेस गिल्ड पुरस्कारको मनोनयनमा परेकी थिइन्। == बाल्यकाल र शिक्षा == कुनिसको जन्म चेर्नीब्त्सी, [[सोभियत सङ्घ]] (हाल: [[युक्रेन]])मा भएको थियो।<ref name="telegraph">{{cite news |url= http://www.telegraph.co.uk/culture/film/8738499/Milas-crossing-to-fame.html |title= Mila's crossing to fame |work= The Daily Telegraph |location= UK |first= Will |last= Lawrence |date= September 2, 2011 |accessdate= July 26, 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20131028073251/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/8738499/Milas-crossing-to-fame.html |archivedate= October 28, 2013 }}</ref> उनकी आमा एलभिरा, भौतिक विज्ञानकी शिक्षिका हुन् र बुवा मार्क कुनिस [[मेकानिकल इन्जिनियर]] हुन्, जो एक ट्याक्सी चलाउँछन्।<ref>{{cite web |url=http://ph.omg.yahoo.com/news/mila-kunis-nothing-ever-given-003000266.html |title=Mila Kunis: "Nothing was ever given to me" |publisher=Yahoo |accessdate=July 12, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105134327/http://ph.omg.yahoo.com/news/mila-kunis-nothing-ever-given-003000266.html |archive-date=November 5, 2013 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012051753/http://ph.omg.yahoo.com/news/mila-kunis-nothing-ever-given-003000266.html |date=October 12, 2012 }}</ref> कुनिसकी दाजुको नाम माइकल हो।<ref>{{uk icon}} {{cite web|url=http://tabloid.pravda.com.ua/lounge/4ff6ee7f63775/|title=Kunis recalled how in Chernivtsi she was running around hungry and scratched up|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104145720/http://tabloid.pravda.com.ua/lounge/4ff6ee7f63775/|access-date=2014-11-02|archive-date=2013-11-04}}</ref> सन् २०११ मा उनले उनका मातापिताको राम्रो जागिर भएको, परिवार भाग्यमानी भएको मान्नुपर्ने र उनीहरू गरीब छैनन् भन्ने बताइन्। कुनिसका बाबुआमाले [[सोभियत सङ्घ]] छाड्ने कुरा सोचे किनभने उनीहरूले आफ्नो सन्तानहरूको भविष्य त्यहाँ देखेनन्।<ref name=telegraph/> सन् १९९१ मा जब कुनिस सात वर्षकी मात्र थिइन् उनको परिवार जम्मा $२५० डलर लिएर लस एन्जलेस, [[क्यालिफोर्निया]] पुगे। उनको आमा बुबाले राम्रो नोकरी र डिग्री छाड्नु परेको थियो किनभने सो डिग्री अमेरिकामा काम लागेन। कुनिसको परिवार [[यहुदी धर्म|यहुदी]] हुन् र उनकै अनुसार गैरयहुदी विरोधी धारको हावी हुनुको कारण पनि उनको परिवारले सोभियत सङ्घ छाड्नुको कारण बन्यो।<ref name="JVibeInterview">{{cite news|url=|publisher=[[JVibe]] Magazine|author=Caroline Kepnes|title= Schmoozin' with Mila Kunis}}</ref><ref name="moviehole">{{cite web|url= http://www.moviehole.net/200816125-exclusive-interview-mila-kunis|title= Exclusive Interview : Mila Kunis|publisher= Moviehole.net|archiveurl= https://web.archive.org/web/20120312005628/http://www.moviehole.net/200816125-exclusive-interview-mila-kunis|archivedate= March 12, 2012|access-date= November 2, 2014}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312005628/http://www.moviehole.net/200816125-exclusive-interview-mila-kunis |date=March 12, 2012 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.obsessedwithfilm.com/interviews/interview-mila-kunis-on-black-swan-kissing-natalie-portman-her-russian-heritage-more.php |title=Interview: Mila Kunis on 'Black Swan', Kissing Natalie Portman, Her Russian Heritage & More! |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110528043555/http://www.obsessedwithfilm.com/interviews/interview-mila-kunis-on-black-swan-kissing-natalie-portman-her-russian-heritage-more.php |archivedate=May 28, 2011 |access-date=November 2, 2014 }}, Obsessed With Film (January 20, 2011)</ref> जस्तै सोभियतमा धर्म दबाइए पनि उनले बताएकी छिन् कि उनको परिवारले उनलाई सक्दो यहुदी वातावरणमा नै हुर्काउन खोजे।<ref name="JVibeInterview"/> लस एनजेल्सको दोस्रो दिनमा उनलाई - रोजवुड इलिमेनटरी स्कुलमा हालियो जुन बेला उनलाई एउटा पनि अङ्ग्रेजी शब्द आउँदैनथ्यो। उनले भनिन् - "मलाई २ कक्षाको चाँसो नै भएन र मलाई त्यसको याद पनि छैन। सधैँ मैले आमा र हजुरआमासँग यो कुरा राखेँ किनभने म प्रत्येक दिन रोएँ। म भाषा बुझ्दिनथेँ। मलाई लेख्न लगाइएको निबन्धका शब्दहरू - 'कल्पना गरे म अन्धो र बहिरो छु, सात वर्षको उमेरमा' जस्ता हुन्थे र मैले त्यस्तै अनुभव गरेँ"।<ref name="Lytal, Cristy">{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2008/oct/16/entertainment/et-mila16 |title=I was a good kid |work=Los Angeles Times |author=Lytal, Cristy |date=October 16, 2008 |accessdate=June 30, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131027131555/http://articles.latimes.com/2008/oct/16/entertainment/et-mila16 |archivedate=October 27, 2013 }}</ref> [[लस एन्जलस]]मा उनी हबर्ट होवे ब्यान्क्रोफ्ट बिद्यालयमा पढिन्।<ref>{{cite news |url=http://www.nypost.com/f/mobile/pagesix/celebrity_photos/sexy_females/mila_kunis_DvY6pAUHU37sl2r8TrsypI |title=Mila Kunis |work=New York Post |date=October 10, 2011 |accessdate=October 10, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130825204755/http://www.nypost.com/f/mobile/pagesix/celebrity_photos/sexy_females/mila_kunis_DvY6pAUHU37sl2r8TrsypI |archivedate=August 25, 2013 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825204755/http://www.nypost.com/f/mobile/pagesix/celebrity_photos/sexy_females/mila_kunis_DvY6pAUHU37sl2r8TrsypI |date=August 25, 2013 }}</ref> पछि हाई स्कुलका वर्षहरूमा चलचित्र कार्य स्थलमा नै उनले ट्युसन पढिन् जति बेला उनी 'ड्याट्स सेभेंटीज शोज' मा अभिनय गर्दै थिइन्।<ref name="Espinoza, Galina">{{cite web | url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20134018,00.html | title=High Roller | work=People | author=Espinoza, Galina | date=April 2, 2001 | accessdate=March 17, 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110314041722/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20134018,00.html | archivedate=March 14, 2011}}</ref> पछि कार्य स्थलमा नहुँदा फेयरफ्ल्याक्स उच्च बिद्यालयबाट उनले २००१मा [[स्नातक तह]] भ्याइन्।<ref name="moviehole"/> केही समय उनले यूसीसीए र लोयोला मेरीमाउन्ट विश्व बिद्यालयमा पनि अध्ययन गरिन्।<ref name="Spines, Christine 2">{{cite web |url=http://www.womenshealthmag.com/life/mila-kunis-interview?page=2/ |title=Mila Kunis Keeps it Real |work=[[Women's Health (magazine)|Women's Health]] |author=Spines, Christine |date=September 2009 |accessdate=February 26, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203220723/http://www.womenshealthmag.com/life/mila-kunis-interview?page=2/ |archivedate=December 3, 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.torontosun.com/entertainment/movies/2009/09/01/10697476-sun.html |title=That busy '70s girl |work=Toronto Sun |first=Jim |last=Slotek |date=September 1, 2009 |accessdate=June 26, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109022659/http://www.torontosun.com/entertainment/movies/2009/09/01/10697476-sun.html |archivedate=January 9, 2010 |deadurl=no}}</ref> ==चलचित्र यात्रा== ===१९९४-२००० : अभिनय यात्रा सुरु र टेलिभिजनमा कार्य=== नौ वर्षको उमेरमा कुनिस आफ्ना बाबुद्वारा बेबरली हिल स्टुडियोको एक्टिङ कक्षाहरूमा हालिइन्, कक्षाहरू विद्यालय छुट्टी भए पछि हुन्थ्यो जहाँ उनले सुसान कुरटिसलाई भेटिन्। कुरटिस पछि कुनिसको म्यानजर भइन्।<ref name="independent">{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/mila-kunis-the-other-black-swan-finds-her-feet-2189037.html |title=Mila Kunis: The other Black Swan finds her feet |location=London |work=The Independent |first=James |last=Mottram |date=January 20, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131220102720/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/mila-kunis-the-other-black-swan-finds-her-feet-2189037.html |archivedate=December 20, 2013 |access-date=November 4, 2014 }}, [[independent.co.uk]] (January 20, 2011)</ref><ref name="Scotch, Allison">{{cite web|url=http://www.americanwaymag.com/mila-kunis-halloween-max-payne-united-states-food|title=The American Dream Girl|work=Americanway Magazine|author=Scoth, Allison|date=October 15, 2008|accessdate=July 24, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103143804/http://www.americanwaymag.com/mila-kunis-halloween-max-payne-united-states-food|archivedate=November 3, 2012}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100821203418/http://www.americanwaymag.com/mila-kunis-halloween-max-payne-united-states-food |date=August 21, 2010 }}</ref> उनको पहिलो अडिसन 'बार्बी'को विज्ञापनका लागि थियो।<ref name="Barbie">{{cite web |url=http://www.the-back-row.com/index.php/2011/01/12/before-they-were-stars-mila-kunis-in-barbie-commercials |title=Before They Were Stars: Mila Kunis in Barbie Commercials |publisher=The-Back-Row.com |date=January 12, 2011 |accessdate=August 14, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110417182538/http://www.the-back-row.com/index.php/2011/01/12/before-they-were-stars-mila-kunis-in-barbie-commercials |archivedate=April 17, 2011 |deadurl=yes }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110417182538/http://www.the-back-row.com/index.php/2011/01/12/before-they-were-stars-mila-kunis-in-barbie-commercials |date=April 17, 2011 }}</ref> पछि उनले 'लिजा फ्रयाङ्क' (उत्पादन कम्पनी) का लागि पनि विज्ञापन गरिन्।<ref name="lisa">{{cite web |url=http://blog.zap2it.com/pop2it/2012/10/mila-kunis-esquires-sexiest-woman-uncovered-in-vintage-lisa-frank-sticker-commercial.html |title=Mila Kunis, Esquire's 'sexiest woman' uncovered in vintage Lisa Frank sticker commercial |publisher=zap2it.com |date=October 17, 2012 |accessdate=October 18, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105110603/http://blog.zap2it.com/pop2it/2012/10/mila-kunis-esquires-sexiest-woman-uncovered-in-vintage-lisa-frank-sticker-commercial.html |archivedate=November 5, 2013 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018185838/http://blog.zap2it.com/pop2it/2012/10/mila-kunis-esquires-sexiest-woman-uncovered-in-vintage-lisa-frank-sticker-commercial.html |date=October 18, 2012 }}</ref><ref name="yt">{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=QucVA3OC9_E&feature=g-all-u |title=Mila Kunis Lisa Frank Commercial! |publisher=YouTube |date=October 17, 2012 |accessdate=October 18, 2012}}</ref> उनको टेलिभिजनको पहिलो भूमिका भने १९९४मा 'डेज अफ आओर लाईबस'मा रह्यो।<ref>{{cite web|last=Smith|first=Ryan|title=Mila & the immigration|url=http://www.vogue.it/en/vogue-starscelebsmodels/star-news/2012/05/mila-kunis-english|work=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|publisher=[[Condé Nast Publications]]|accessdate=September 13, 2012|date=July 5, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121203030454/http://www.vogue.it/en/vogue-starscelebsmodels/star-news/2012/05/mila-kunis-english|archivedate=December 3, 2012}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203030454/http://www.vogue.it/en/vogue-starscelebsmodels/star-news/2012/05/mila-kunis-english |date=December 3, 2012 }}</ref><ref>{{cite web|title=Mila Kunis- Biography|url=http://movies.yahoo.com/person/mila-kunis/biography.html|work=Yahoo! Movies|accessdate=September 13, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121016021922/http://movies.yahoo.com/person/mila-kunis/biography.html|archivedate=October 16, 2012}}</ref> केही महिना पछि उनको 'बे वाच'मा पहिलो दुई भूमिका रहे। <ref>{{cite news |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/film/4489002/Watch-Mila-Kunis-making-her-acting-debut-in-Baywatch-as-an-11-year-old-in-1994.html |title=It's Mila Ku-teness! Watch star's acting debut in Baywatch |work=The Sun |date=August 15, 2012 |accessdate=September 12, 2012 |location=London}}</ref> केही साना भूमिका 'सेबेन्त हेबेन'मा रहे र केही सहयोगी भूमिका 'सान्टा विथ मसल्स, हनि वि स्रङ्क आओरसेल्बस,' र [[एन्जेलिना जोली]]को फिल्म 'गिया'मा सानी ''गिया कारगी'' का रूपमा रहे। दस वर्षको उमेरमा, कुनिसले एक [[रुस|रसियाली]] जिविस केटीको भूमिकामा अडिसन दिईन् जो अमेरिका गएकी हुन्छिन्, त्यसमा उनी असफल भईन्। बरु उनलाई एक मेक्सिकन केटीको भूमिका दिइयो।<ref>{{cite web|url=http://www.interviewmagazine.com/film/mila-kunis/|title=Mila Kunis|last=Franco|first=James|work=[[Interview (magazine)|Interview]]|accessdate=September 7, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140417055258/http://www.interviewmagazine.com/film/mila-kunis|archivedate=April 17, 2014}}</ref> सन् १९९८ मा कुनिसले 'ड्याडस सेबेन्टी सो'मा जेयाकी बुरक्रहटको भूमिका निभाइन्। कुनिस त्यति बेला चौध वर्षकी मात्र थिईन्, निर्माताहरूको अनुसार भने उक्त भूमिका अठ्ठार वर्षका लागि मात्र उपयुक्त हुन्छ भन्ने थियो तर पछि कुनिसको वास्तविक उमेर थाहा पाएर पनि उनलाई नै भूमिका दिइयो।<ref name="JVibeInterview" /><ref name="Scotch, Allison" /> ''ड्याड्स सेबेन्टी सो'' आठ मुख्य भागहरूमा चले।<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/02/12/arts/television/12hoch.html|title=Even Those 70's Kids Should Have Seen It Coming|date=February 12, 2006|accessdate=February 9, 2009|work=The New York Times|author=Hochman, David|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120322065035/http://www.nytimes.com/2006/02/12/arts/television/12hoch.html|archivedate=March 22, 2012}}</ref> उनले लगातार 'योङ स्टार अवार्डस' सन् १९९९ र २००० मा जितिन्।<ref name="YSA">{{cite web |url=http://www.superiorpics.com/mila_kunis |title=Mila Kunis (Celebrity Profile) |publisher=Superiorpics.com |accessdate=November 1, 2012}}</ref> सन् १९९९, कुनिसले 'ल्यासी च्याबर्ट' ले खेल्दै गरेको 'फ्याम्ली गाए'को 'मेग ग्रिफिन'को भूमिका पाइन्<ref>{{cite news|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,84363,00.html|title=Troubled Life|date=May 9, 1999|accessdate=February 11, 2010|work=Entertainment Weekly|first=Josh|last=Wolk|author2=Joe Flint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211095524/http://www.ew.com/ew/article/0,,84363,00.html|archivedate=December 11, 2013}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006141128/http://www.ew.com/ew/article/0,,84363,00.html |date=October 6, 2014 }}</ref> जुन सेथ मेकफेरलेनले बनाएका थिए। कुनिसले 'ड्याट्स सेबेन्टी सो'मा गरेको भूमिकाले गर्दा उनलाई चुनिएको थियो।<ref name="MTR 7">{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=-OS3zGMcbrM |title=Family Guy&nbsp;– Casting Mila Kunis |publisher = The Paley Center for Media |accessdate=May 15, 2010}}</ref> मेकफेरलेनले उनलाई पहिलो अडिसन पछि फेरि बोलाए र ढिलो बोल्नका लागि आग्रह गरे जसमा कुनिसले आफू त्यसमा सफलता हात पारेको भनिसके पछि उनलाई नै लिइयो।<ref name="MTR 7" /> पछि मेकफरलेनले कुनिसमा प्राकृतिक शैली रहेको र उनलाई मेगको भूमिका सुहाएको छ भने।<ref>{{cite web|url=http://movies.ign.com/articles/429/429628p6.html|title=Interview with Seth MacFarlane|publisher=IGN|date=July 21, 2003|accessdate=December 17, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091226034002/http://movies.ign.com/articles/429/429628p6.html|archivedate=December 26, 2009}}</ref> कुनिस ''एनी अवार्ड'' पनि छानिइन्।<ref name="kunisnom">{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0005109/awards |title=Mila Kunis&nbsp;– Awards |accessdate=October 22, 2009 |date=October 22, 2009 |publisher=[[Internet Movie Database]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006114538/http://www.imdb.com/name/nm0005109/awards |archivedate=October 6, 2013 }}</ref> उनले फ्यामली गाएको भिडियो गेममा पनि आवाज दिइन्।<ref>{{cite web |url=http://www.buddytv.com/articles/family-guy/milas-kunis-talks-about-workin-11435.aspx |title=Mila Kunis Talks About Working on ''Family Guy'' and Her Upcoming Movie |publisher=BuddyTV |last=De Leon |first=Kris |date=September 25, 2007 |accessdate=September 3, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212090837/http://www.buddytv.com/articles/family-guy/milas-kunis-talks-about-workin-11435.aspx |archivedate=December 12, 2013 }}</ref> ===२००१-०८: चलचित्रमा भूमिका=== सन् २००१ मा, उनी 'गेट ओवे बिथ इट' भन्ने चलचित्रमा क्रिस्टन डुन्स्टसँग देखिइन्। त्यसलाई पछ्याउँदै २००२ 'अमेरिकन साएको' २ मा विलियम सार्टनरसँग चलचित्र खेलिन् जुन 'अमेरिकन साएकोको' दोस्रो भाग थियो। अमेरिकन साएको २ले खासै राम्रो गरेन।<ref>{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/american_psycho_2/|title=American Psycho 2 Movie Reviews, Pictures|accessdate=February 11, 2009|publisher=Rotten Tomatoes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015162503/http://www.rottentomatoes.com/m/american_psycho_2/|archivedate=October 15, 2013}}</ref> पछि कुनिसले आफैँलाई राम्रो नलागेको स्वकारीन्।<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1501371/story.jhtml|title=Mila Kunis' Career Thrives Despite 'Psycho' In Her Past|date=May 6, 2005|accessdate=February 11, 2010|publisher=MTV|author=Harris, Chris|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100407064929/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1501371/story.jhtml|archivedate=April 7, 2010}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106015707/http://www.mtv.com/news/articles/1501371/mila-kunis-survives-hulk-hogan-psycho.jhtml |date=November 6, 2012 }}</ref> सन् २००४मा कुनिसले टिना एन्ड टिनाज विडिङमा भूमिका निभाइन्। सन् २००४ तिर फिल्म खिचिए पनि २००७ सम्म चलचित्रले तयारी रुप पाएन।<ref>{{cite news |url= http://www.variety.com/review/VE1117923770.html |title=Tony n Tina's Wedding |work=Variety |author=Scheib, Ronnie |date=May 5, 2004 |accessdate= June 29, 2010 }}</ref> यो चलचित्र पनि क्रिटिक्सहरलाई मन परेन।<ref>{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/tony_and_tinas_wedding/ |title=Tony N' Tina's Wedding |publisher=[[Rotten Tomatoes]] |accessdate=June 29, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216163957/http://www.rottentomatoes.com/m/tony_and_tinas_wedding/ |archivedate=December 16, 2013 }}</ref> 'डि भि डि टक'ले दर्शकहरूले यो चलचित्र नबनेकै भए राम्रो हुन्थ्यो भन्ने बताएका छन्।<ref>{{cite web |url=http://www.dvdtalk.com/reviews/34335/tony-n-tinas-wedding-the-movie/ |title=Tony n Tina Review |author=Cornelius, David |date=August 18, 2008 |accessdate=June 29, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130822021302/http://www.dvdtalk.com/reviews/34335/tony-n-tinas-wedding-the-movie/ |archivedate=August 22, 2013 }}</ref> २००५मा कुनिसले 'जोन हेडर'सँग 'मुभिङ एमसिएलिस्टर'मा काम गरिन् जुन २००७ सम्म तयार भएन।<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1507276/20050809/story.jhtml |title=Heder Lines up Six Pics |author=Tecson, Brandee |date=August 9, 2005 |accessdate=June 29, 2010 |archiveurl=http://www.webcitation.org/69zpGYgvB |archivedate=August 17, 2012 |deadurl=yes }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> फिल्म केही हप्ता मात्र चल्यो र खासै राम्रो प्रतिक्रिया पाउन सकेन।<ref>{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=movingmcallister.htm |title=Moving McAllister |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=June 29, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607201524/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=movingmcallister.htm |archivedate=June 7, 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.movingmcallisterthemovie.com/pdf/Press_Notes_MM_082007.pdf |title=Q & A with Ben Gourley |publisher=movingmcallisterthemovie.com |date=September 2007 |accessdate=June 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120195936/http://www.movingmcallisterthemovie.com/pdf/Press_Notes_MM_082007.pdf |archive-date=January 20, 2022 }}</ref> चलचित्र खेल्ने क्रमलाई पछ्याउँदै 'आफ्टर सेक्स'मा उनले 'जोइ सालडाना'सँग काम गरिन्। जोइसँग उनले 'गेट ओवर विथ इट'मा सँगै काम गरेका थिए।<ref>{{cite news |url=http://www.variety.com/article/VR1117928198.html |title=After Sex |work=Variety |author=Chang, Justin |date=August 28, 2005 |accessdate=June 29, 2010 }} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सन् अक्टोबर २००६ मा, उनले 'बुट क्याम्प' भन्ने चलचित्रमा काम गर्न थालीन् जसको नाम सुरुमा 'स्ट्रट एडज' राखिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://www.variety.com/article/VR1117950636.html |title=Straight Edge |work=Variety |author=McNary, Dave |date=September 24, 2006 |accessdate=June 29, 2010 }} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dvdtown.com/news/mila-kunis-seeks-escape-from-an-isolated-island-boot-camp-on-dvd-aug-25-/6910 |title=Blue Ray and DVD News |publisher=DVDtown.com |author=Kane, Mondo |date=August 9, 2009 |accessdate=June 29, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090813081756/http://www.dvdtown.com/news/mila-kunis-seeks-escape-from-an-isolated-island-boot-camp-on-dvd-aug-25-/6910 |archivedate=August 13, 2009 }}</ref> [[File:Mila Kunis 2008.jpg|thumb|upright|''म्याक्स पेएन'' चलचित्र चलेको पहिलो दिन, कुनिस २००८]] सन् २००८मा कुनिसको 'फरगेटिङ सारा मारसल'मा 'रेचल जेनसन'को भूमिका रह्यो जसका सह निर्माता 'जड अपस्टन' थिए। उक्त भूमिका उनले 'नक्ड अप' को असफल अडिसन पछि पाएकी थिईन्<ref name="sentinel"/> जसले उनको अभिनय शैली निखारिएको बताउँछ।<ref>{{cite web|url=http://www.reelzchannel.com/article/572/exclusive-mila-kunis-interview|title=Exclusive Mila Kunis Interview|publisher=[[ReelzChannel]]|author=Otto, Jeff|accessdate=March 5, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100111123719/http://www.reelzchannel.com/article/572/exclusive-mila-kunis-interview|archivedate=January 11, 2010}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120820125337/http://www.reelz.com/article/572/exclusive-mila-kunis-interview/ |date=August 20, 2012 }}</ref> फिल्मले केही राम्रा प्रतिक्रिया पायो।<ref>{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/forgetting_sarah_marshall/ |title=Forgetting Sarah Marshall Movie Reviews, Pictures |accessdate=February 9, 2010 |publisher=Rotten Tomatoes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140425104626/http://www.rottentomatoes.com/m/forgetting_sarah_marshall/ |archivedate=April 25, 2014 }}</ref> आर्थिक रूपमा पनि राम्रो कारोबार गर्यो; $१०५ मिलियन कमाउँदै।<ref>{{cite web |url=http://www.the-numbers.com/movies/2008/FSMAR.php |title=Forgetting Sarah Marshall |accessdate=August 2, 2008 |publisher=The Numbers |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131213222344/http://www.the-numbers.com/movies/2008/FSMAR.php |archivedate=December 13, 2013 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906231638/http://www.the-numbers.com/movies/2008/FSMAR.php |date=September 6, 2014 }}</ref> कुनिसको कार्यले प्रशंसा पनि बटुल्यो। 'वाल स्टिर्ट जोर्नल' का 'जोइ मोरगनस्टाइन'ले उनको सुन्दरता र कार्य शक्तिको खुलेर प्रशंसा गरे।<ref>{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB120847468724024687.html|title='Sarah Marshall' Has No Craft but Plenty of Comedy|accessdate=February 9, 2010|work=The Wall Street Journal|author=Morgenstern, Joe|date=April 18, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805092811/http://online.wsj.com/article/SB120847468724024687.html|archivedate=August 5, 2011}}</ref> 'जेम्स बरडम्नविलि'ले लेखे कि उनी आफ्नो भूमिकामा गाँसिएकी हुन्छिन् र उनलाई ''कमिक टाइमिङ'' को पनि ज्ञान छ।<ref>{{cite web|url=http://www.reelviews.net/php_review_template.php?identifier=691|title=Forgetting Sarah Marshall|accessdate=February 9, 2010|publisher=Reelviews|author=Berardinelli, James|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821152626/http://www.reelviews.net/php_review_template.php?identifier=691|archivedate=August 21, 2013}}</ref> पछि उनी ''टिन च्वाईस अवार्ड'' को छनोटमा परिन्।<ref>{{cite news|url=http://theenvelope.latimes.com/env-2008-teen-choice-awards-scorecard17jun17,0,2603341.htmlstory|title=2008 Teen Choice Awards winners and nominees|date=June 17, 2008|accessdate=October 2, 2011|work=Los Angeles Times }}</ref> एक अन्तर्वार्तामा उनले 'अपाटो'लाई आफ्नो करिएरका लागि धन्यवाद पनि दिए।<ref name="sentinel">{{cite web |url=http://blogs.orlandosentinel.com/entertainment_movies_blog/2009/08/mila-kunis-on-taking-ballet-lessons-at-26-for-black-swan.html/ |title=Mila Kunis is willing to turn pirouettes for her role in Black Swan |work=[[Orlando Sentinel]] |date=August 27, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024020508/http://blogs.orlandosentinel.com/entertainment_movies_blog/2009/08/mila-kunis-on-taking-ballet-lessons-at-26-for-black-swan.html |archivedate=October 24, 2012 |access-date=November 6, 2014 }}</ref> 'मार्क वेरलवर्ग' सँग सन् २००८मा कुनिसले 'म्याक्स प्यान' चलचित्रमा भूमिका निभाइन् जुन उहीँ नामको एक भिडियो गेममा आधारित थियो। कुनिसले यस भूमिकाका लागि मार्सल आर्ट, [[मुक्केबाजी|बक्सिङ]], र हात हतियार चलाउन पनि सिकिन्।<ref name="20th Century Fox">{{cite web |url=http://www.visualhollywood.com/movies_2008/max_payne/notes.pdf |title=Max Payne Production Notes |publisher=visualhollywood.com |date=July 10, 2010 |accessdate=October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140906232100/http://www.visualhollywood.com/movies_2008/max_payne/notes.pdf |archivedate=September 6, 2014 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120808183557/http://www.visualhollywood.com/movies_2008/max_payne/notes.pdf |date=August 8, 2012 }}</ref> $८५ मिलियन कमाउँदै चलचित्रले राम्रो आम्दानी गर्यो।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=maxpayne.htm|title=Max Payne (2008)|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=February 9, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210033443/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=maxpayne.htm|archivedate=February 10, 2010}}</ref> तर विष्लेशकहरूले त्यति राम्रो मानेनन् <ref>{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/max_payne/ |title=Max Payne Movie Reviews, Pictures |accessdate=February 9, 2009 |publisher=Rotten Tomatoes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140113145524/http://www.rottentomatoes.com/m/max_payne/ |archivedate=January 13, 2014 }}</ref> जसमा धेरैले कुनिसलाई त्यस भूमिकामा नराखिएको भए हुन्थ्यो भन्ने बताए।<ref>{{cite web|url=http://www.orlandosentinel.com/entertainment/orl-movie-review-max-payne,0,1552695.story|title=Movie review: Max Payne&nbsp;– 2 out of 5 stars|date=October 15, 2008|accessdate=February 9, 2010|work=[[Orlando Sentinel]]|author=Moore, Roger|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211105153/http://www.orlandosentinel.com/entertainment/orl-movie-review-max-payne,0,1552695.story|archivedate=February 11, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.connectsavannah.com/news/archive/10540/|title=New releases: W., Max Payne|date=October 21, 2008|accessdate=February 9, 2010|work=Connect Savannah|author=Brunson, Matt|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121208145346/http://www.connectsavannah.com/news/archive/10540/|archivedate=December 8, 2012}}</ref> ट्रभिस एस्टफोल्डले लेखे कि उनलाई राखिनु गलत थियो जसमा उनको स्वर उपयुक्त थिएन।<ref>{{cite web|url=http://www.boiseweekly.com/boise/max-payne/Content?oid=1013882|title=Max Payne|date=January 28, 2009|accessdate=February 9, 2010|work=[[Boise Weekly]]|author=Estvold, Travis|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131213102750/http://www.boiseweekly.com/boise/max-payne/Content?oid=1013882|archivedate=December 13, 2013}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407050030/http://www.boiseweekly.com/boise/max-payne/Content?oid=1013882 |date=April 7, 2012 }}</ref> निर्माता जोन मुरेलले कुनिसको बचाउ गर्दै भने - " मिलाले हामीलाई चकित पारिन् ... उनी हाम्रो साधारण रोजाइ थिइनन् तर उनले भूमिकालाई राम्रो सँग बाधिँन्। हामीलाई भूमिकामा लेप लगाउनु थिएन। हामीलाई त्यस्तो कलाकार चाहिएको थियो जो तेस्तो बनोस् र आफ्नै शैली बताओस्। मलाई लाग्छ मिलाले सहि रूपमा त्यसलाई पूरा गरिन् "।<ref name="20th Century Fox"/> यसै भूमिकाका लागि कुनिस फेरि टिन च्वाइस अवार्डको छनोटमा परिन्।<ref>{{cite web|url=http://www.buddytv.com/articles/home-page-blog/gossip-girl-twilight-big-winne-30630.aspx|title='Gossip Girl,' 'Twilight' Big Winners at Teen Choice Awards 2009|work=[[BuddyTV]]|author=Carlson, Meghan|date=August 11, 2009|accessdate=October 2, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130517031700/http://www.buddytv.com/articles/home-page-blog/gossip-girl-twilight-big-winne-30630.aspx|archivedate=May 17, 2013}}</ref> ===२००९-१२ : चलचित्रमा सफलता र थप अन्य भूमिका=== सन् २००९मा, उनी 'एक्सट्रयाक्ट' भन्ने हास्य चलचित्रमा बेन एफ्लेक र जेसन वेटम्यानसँग देखिइन्। त्यस चलचित्रले राम्रै प्रतिक्रिया बटुल्यो<ref>{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/1211183-extract/ |title=Extract (2009) |publisher=[[Rotten Tomatoes]] |accessdate=February 16, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140422013104/http://www.rottentomatoes.com/m/1211183-extract/ |archivedate=April 22, 2014 }}</ref> र $१०.८ मिलयन कमायो।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=extract.htm|title=Extract (2009)|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=March 15, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140411150423/http://boxofficemojo.com/movies/?id=extract.htm|archivedate=April 11, 2014}}</ref> रोजर एग्बर्ट,जो एक क्रिटिकस थिए उनले पनि कुनिसलाई यस चलचित्रमा राम्रै प्रतिक्रिया दिए।<ref>{{cite news|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090902/REVIEWS/909029997/1023|title=Extract|date=September 2, 2009|accessdate=February 9, 2010|work=Chicago Sun-Times|author=Ebert, Roger|authorlink=Roger Ebert|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121124043613/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090902/REVIEWS/909029997/1023|archivedate=November 24, 2012}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100128081454/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090902/REVIEWS/909029997/1023 |date=January 28, 2010 }}</ref> निर्माता माइक जजले भने: "अती सुन्दर मिला फिल्मको दुनिँया र वास्तविक दुनियाँमा साटिन सक्छ"।<ref>{{cite web |url=http://www.details.com/celebrities-entertainment/women/200907/sexy-extract-actress-mila-kunis |title=Mila Kunis |work=[[Details Magazine]] |author=Gordinier, Jeff |date=September 2009 |accessdate=February 18, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131115052231/http://www.details.com/celebrities-entertainment/women/200907/sexy-extract-actress-mila-kunis |archivedate=November 15, 2013 }}</ref>'फरगेटिइ सारा मारसल'मा कुनिसको अभिनय देखे पछि जजले कुनिसलाई 'एस्ट्रयाक'मा भूमिका दिएका थिए। जजले भने, "मैले सोचे - वा ! ,यो केटी उपयुक्त छे र उनले पनि यसका लागि सहमति जनाइन्"। कुनिसले पनि भनिन्, "म पनि माएक जजको ठूलो फ्यान हुँ। मैले भनेँ - हुन्छ। यसमा धेरै कुरा सोच्नु पर्ने कुरा छैन"।<ref>{{cite web |url=http://www.wildaboutmovies.com/behind_the_scenes/Extract-BEHINDTHESCENES.php |title=Extract: Behind the Scenes |publisher=wildaboutmovies.com |author=Nasson, Tim |date=August 13, 2009 |accessdate=July 18, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101130212330/http://wildaboutmovies.com/behind_the_scenes/Extract-BEHINDTHESCENES.php |archivedate=November 30, 2010 |deadurl=yes}}</ref> [[File:Mila Kunis by Gage Skidmore.jpg|left|कुनिस ''फ्याम्ली गाए''को प्रतिनिधि बन्दै,स्यान डि यागो कमिक कन, २००९ मा|thumb]] सन् २०१०मा कुनिस डेनजल वासिङ्टनसँग बुक अफ एलीमा देखिइन्। फिल्मले मश्रित प्रतिक्रिया पाए पनि $१५७ मिलियन कमाउँदै राम्रो आम्दानी गर्यो। चलचित्र विशेषज्ञ रिचार्ड रुपरले कुनिसको अभिनयलाई राम्रो भन्दै एक बलियो काम भएको बताए। अन्यले पनि राम्रो भएको बताए, जसमा थिए बक्स अफिस म्यागजिनका पिटि ह्यामन्ड। ऊनले लेखे कि कुनिस मुख्य भूमिकामा छानिनु धेरै ठिक भयो। जसले उक्त चलचित्रलाई मन पराएनन् उनीहरूले पनि कुनिसको खुलेरै प्रशंसा गरे। जेम्स बेरारडिनेली जो ती मध्यका एक थिए, उनले लेखे कि कुनिसको भूमिका कथाको दायरा भित्र नै थियो। 'स्टार ट्रिब्युन' का 'कोलिन कोभर्ट'ले लेखे कि कुनिसले झिल्को ल्याए र आफ्नो शैलीमा आफू ठिक छु भन्ने कुरा बुझाइन्, उनलाई बारम्बार कसैको सहायता चाहिन्न। अरू विशषज्ञ जस्तै 'यु एस ए टुडे'का क्लाडडियआ पियुगले भने कुनिस विज्ञापन खेलेर भागेकी जस्ती देखिन्थिन् भनेर लेखिन्। जे होस् कुनिस टिन चबाईस अवार्डसको छनोटमा भने पर्न सफल भइन्। सन् २०१०मा कुनिसको सानो भूमिका एक हाँस्य चलचित्र डेट नाइटमा रह्यो। यसमा उनले राम्रो प्रतिक्रियाहरू पाइन्। 'सिकागो ट्रिव्युन'का माइकल फिलिपस्ले कुनिसको भूमिका ''निशानामा लागेको गोली'' जस्तै भनेर तारिफ गरे। व्लयाक स्वान चलचित्रबाट कुनिस थुप्रै अवार्डका छनोटमा परिन्। उनी उनको पहिलो गोल्डेन ग्लोव अवार्डको छनोटमा पनि परिन्। यस चलचित्रमा मुख्य भूमिकामा नटाली पोर्टम्यान रहेको थियो। व्लयाक स्वानले उनलाई धेरै राम्रा प्रतिक्रियाहरू दियो। चलचित्रले $१०६.९ मिलियन अमेरिकामा कमायो र क्यानाडामा $३२९ मिलियन कमायो। कुनिसले विभिन्न श्रेणिमा मारसेलो मास्ट्रोइयानी अवार्ड,गोल्डेन ग्लोब अवार्ड, स्क्रिन एक्टरस गिल्ड अवार्डस,र स्याटर्न अवार्डस जितिन्। सन् २०१३मा 'फ्रेन्डस् विथ बेनिफिटस्' मा जस्टीन टिम्बरलेकसँग कुनिस देखिइन्। फिल्मले $१४९ मिलियन कमायो। सन् २०१२मा कुनिस 'मारक वालवर्ग'सँग 'टेड'मा देखिइन्। 'टेड' नै $५४९ मिलियनन कमाउँदै कुनिसको हालसम्म बढी कमाउने चलचित्र बन्यो। ===२०१३-वर्तमान : भविष्यका योजनाहरू=== सन् २०१३मा कुनिसले 'ओज, द ग्रट एन्ड पाओरफुल' मा (तीन बोक्सी मध्यकी कान्छी) थियोडोरा भइ अभिनय गरिन्। फिल्म र कुनिसले मिश्रित प्रतिक्रिया पाए पनि चलचित्रले $४९३ मिलियन कमाउन सफल भयो। २०१३को क्यानिज चलचित्र महोत्सवमा देखाइएको चलचित्र 'बल्ड टाइस'बाट कुनिसले राम्रो गर्न सकिनन्। 'द एङग्रिएस्ट म्यान अफ ब्रुकलिन' जसमा कुनिस रोविन विलियम्ससँग देखिए ; त्यसले पनि खासै राम्रो प्रतिक्रिया बटुलेन। [[टोरोन्टो]] चलचित्र महोत्सवमा देखाइएको 'थर्ड परसन'ले पनि खासै राम्रो गर्न नसके पनि कुनिसले भने केही प्रशंसा बटुलिन्। कुनिस एक विज्ञान धारको चलचित्र 'जुप्पिटर एसेन्डिङ'मा 'च्यानिङ टाटुम'मा देखिने भएकी थिइन् जुन १८ २०१४मा रिलिज हुने भएपनि जुन ३ मा फेरबरी ६ ,२०१५मा रिलिज हुने भनियो । कुनिस नारी प्रधान टेलिचलचित्र 'मेरिडियन हिल्स'को 'एक्सिक्युटिब प्रड्युसर' बन्ने तय भएका छन्। सन् १९७०को नारी अधिकार आन्दोलनको बारे उक्त टेलिचलचित्र रहनेछ जसमा कुनिक भने देखिने छैनन्।<ref name="CW-prod">{{cite web |url=http://insidetv.ew.com/2012/11/06/mila-kunis-meridian-hills |title=Mila Kunis producing 70s show for The CW |publisher=insidetv.ew.com |date=November 6, 2012 |accessdate=November 7, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524234940/http://insidetv.ew.com/2012/11/06/mila-kunis-meridian-hills/ |archivedate=May 24, 2013 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107185618/http://insidetv.ew.com/2012/11/06/mila-kunis-meridian-hills/ |date=November 7, 2012 }}</ref><ref name="CW-prod1">{{cite news |url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/mila-kunis-womens-lib-drama-cw-meridian-hills-387028 |title=Mila Kunis to Exec Produce Women's Lib Drama for CW |publisher=thehollywoodreporter.com |date=November 6, 2012 |accessdate=November 7, 2012 |first=Lesley |last=Goldberg |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131227202137/http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/mila-kunis-womens-lib-drama-cw-meridian-hills-387028 |archivedate=December 27, 2013 }}</ref><ref name="CW-prod2">{{cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/news/a436265/mila-kunis-to-be-executive-producer-on-new-cw-drama.html |title=Mila Kunis to be executive producer on new CW drama |publisher=digitalspy.com |date=November 7, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927115316/http://www.digitalspy.com/tv/news/a436265/mila-kunis-to-be-executive-producer-on-new-cw-drama.html |archivedate=September 27, 2013 |access-date=November 6, 2014 }}</ref> अक्टोबर २०१४मा कुनिस र उनका साथीहरूले 'अरचार्ड फार्म प्रड्कस्न' सुरु गरेका बताएका थिए।<ref>{{cite web| url = http://www.thewrap.com/mila-kunis-signs-first-look-deal-with-abc-studios/| title=Mila Kunis Signs First-Look Production Deal With ABC Studios| work = The Wrap |author=Nededog, Jethro | date=October 15, 2014|accessdate = October 15, 2014}}</ref> कुनिस अभिनित चलचित्र ''ब्याड ममस्'' जुलाई २९, २०१६ मा रिलिज भएको थियो।<ref>{{cite web| url =http://www.hollywoodreporter.com/news/comedy-bad-moms-sci-fi-875644| title=Comedy 'Bad Moms', Sci-Fi Film 'The Space Between Us' Swap Release Dates| work = The Hollywood Reporter | date= March 14, 2016|accessdate = March 14, 2016}}</ref> ==मेडिया क्षेत्रमा== सन् २००७ मा कुनिस 'फनि अर डाइ' भन्ने वेबसाइटको एक भिडियोमा जेम्स फ्रेन्को सँग देखा परिन्। उक्त भिडियो एम टि भिको कार्यक्रम 'द हिल्स'को नक्कल गर्न खोजिएको थियो। त्यस भिडियो १० लाख स्रोताले हेरे जुन वेबसाइटको लागि पनि सफल सावित भयो।<ref>{{cite web| url=http://www.funnyordie.com/videos/56c2d6a703/the-hills-with-james-franco-and-mila-kunis-from-james-franco-and-judd-apatow| title=The Hills with James Franco and Mila Kunis| work=[[Funny or Die]]| date=November 2007| accessdate=April 8, 2010| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100412150418/http://www.funnyordie.com/videos/56c2d6a703/the-hills-with-james-franco-and-mila-kunis-from-james-franco-and-judd-apatow| archivedate=April 12, 2010}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912022711/http://www.funnyordie.com/videos/56c2d6a703/the-hills-with-james-franco-and-mila-kunis-from-james-franco-and-judd-apatow |date=September 12, 2012 }}</ref> 'सन लेबी' ,''डेट नाइट'' को निर्माताले कुनिस र जेम्स फ्रेन्को लाई छान्नुको कारण उक्त भिडियोमा दुई बीचको केमिस्ट्री रहेको बताएका थिए।<ref>{{cite web| url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=64723| title=Exclusive: Date Night Director Shawn Levy| publisher=[[CraveOnline]]| author=Newgen, Heather| date=April 5, 2010| accessdate=April 8, 2010| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130822155106/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=64723| archivedate=August 22, 2013}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407222112/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=64723 |date=April 7, 2010 }}</ref> डिसेम्बर २००८ मा, कुनिस 'साइन योर ओन स्टार', क्रिस्मस क्याम्पेनमा देखिइन्।<ref>{{cite web|url= http://blog.zap2it.com/thedishrag/2008/11/despite-family.html|title= Despite tragedy, Jennifer Hudson keeps smiling|publisher= Zap2it.com|author= Snead, Elizabeth|archiveurl= http://www.webcitation.org/69zuIOLzX|archivedate= August 18, 2012|deadurl= no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005000521/http://blog.zap2it.com/pop2it/2008/11/despite-family.html |date=October 5, 2012 }}</ref> सन् २०१० मा उनी 'एसक्वाइर' म्यागजिनको ''वोमन वि लब'' भागको एक भिडियोमा पनि उनी सामेल भइन्।<ref>{{cite web|url=http://www.esquire.com/the-side/feature/mila-kunis-gallery?click=main_sr|title=12 Things You Don't Know about Mila Kunis|work=[[Esquire (magazine)|Esquire]]|accessdate=February 20, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821175752/http://www.esquire.com/the-side/feature/mila-kunis-gallery?click=main_sr|archivedate=August 21, 2013}}</ref> कुनिस अन्य महिला कलाकार कर्मीहरूमा पर्छिन् जसको फोटो [[ब्रायन एडम्स]] (क्यनाडियन गायक, गितकार)ले खिचेको थियो जुन फोटोहरू 'क्यालभिन क्लेन कलेकसन' को ''अमेरिकन वोमन'' २०१० अन्तर्गत पर्थे ; पछि 'ऐन.वाइ.सी. एडस. फाउन्डेसन' लाई दिइएको थियो।<ref>{{cite web | url=http://www.vogue.co.uk/news/daily/101124-bryan-adams-for-calvin-klein-americ.aspx | title=American Women | work=Vogue | author=Milligan, Lauren | date=November 25, 2010 | accessdate=November 29, 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612034221/http://www.vogue.co.uk/news/daily/101124-bryan-adams-for-calvin-klein-americ.aspx | archivedate=June 12, 2011 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128214416/http://www.vogue.co.uk/news/daily/101124-bryan-adams-for-calvin-klein-americ.aspx |date=November 28, 2010 }}</ref> सन् २०१०को गर्मी समय तिर कुनिसले, र्यान्डी ज्याकसनलाई नौँ वार्षिक 'क्रिस्यालिस फाउन्डेसन बेनिफिट'मा 'मास्टर अफ सेरोमोनि' भई सहयोग गरिन्। 'क्रिस्यालिस फाउन्डेसन' लस एन्जलसमा रहेको नाफा रहित संस्था हो जसको उद्देश्य कमजोर आर्थिक अवस्था भएकाहरूलाई र घरबार बिहिनहरूलाई रोजगार प्रधान गराई आत्मनिर्भर बनाउनु रहेको छ।<ref>{{cite web |url=http://chrysalisworked.org/events/butterfly-ball-2010 |title=Butterfly Ball 2010 |date=June 5, 2010 |accessdate=May 11, 2012 |work=Chrysalisworked.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824015635/http://chrysalisworked.org/events/butterfly-ball-2010 |archivedate=August 24, 2013 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420200657/http://chrysalisworked.org/events/butterfly-ball-2010 |date=April 20, 2013 }}</ref> 'जि.क्यु' म्यागजिनले उनलाई २०११ को 'नक आउट अफ यअर'मा राखेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.gq.com/moty/2011/mila-kunis-gq-men-of-the-year-issue|title=Mila Kunis|publisher=[[GQ (magazine)|GQ]]|date=November 16, 2011|accessdate=April 14, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120421000751/http://www.gq.com/moty/2011/mila-kunis-gq-men-of-the-year-issue|archivedate=April 21, 2012}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922085357/http://www.gq.com/moty/2011/mila-kunis-gq-men-of-the-year-issue |date=September 22, 2012 }}</ref>''मेनस हेल्थ'' ले उनलाई सय कामुक महिलाको सुचिमा पनि राखेको थियो।<ref>{{cite web|title=The 100 Hottest Women of All-Time|url=http://www.menshealth.com/sex-women/hottest-women-all-time|work=[[Men's Health (magazine)|Men's Health]]|accessdate=January 3, 2012|year=2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120103103608/http://www.menshealth.com/sex-women/hottest-women-all-time|archivedate=January 3, 2012}}</ref> 'एफ एग एम म्याग्जिन' ले २०१२ मा उनलाई 'हट हन्ड्रेड'मा नौँ स्थानमा राख्यो।<ref>{{cite web|url = http://www.fhm.com/girls/news/2012s-fhm-100-sexiest-09---mila-kunis-83157#pagetitle|title = The 2012 Hot 100 List|publisher = FHMonline.com|accessdate = May 11, 2012|archiveurl = https://web.archive.org/web/20131105113938/http://www.fhm.com/girls/news/2012s-fhm-100-sexiest-09---mila-kunis-83157#pagetitle|archivedate = November 5, 2013}}</ref> पछि उनी २०१३को विश्वको सय कामुक महिलाहरूको सूचिमा अंक १ मा नै परिन् जसले चार वर्ष देखि [[बेलायत|बेलायती]] महिलाहरू मात्र परेको थियो;<ref name="FHM-१">{{cite web |url=http://www.fhm.com/girls/covergirls/mila-kunis |title=Mila Kunis — Elfin Hilarious |publisher=''[[FHM]]'' |accessdate=May 28, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140530174943/http://www.fhm.com/girls/covergirls/mila-kunis |archivedate=May 30, 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.fhm.com/girls/100-sexiest-women|title = FHM 100 Sexiest Women In The World 2013: The full list|publisher = FHMonline.com|accessdate = May 18, 2013|archiveurl = https://web.archive.org/web/20131025091054/http://www.fhm.com/girls/100-sexiest-women|archivedate = October 25, 2013}}</ref> कुनिसले त्यसको अन्त गरिन्।<ref>{{cite web |url=http://www.eonline.com/news/413852/mila-kunis-named-sexiest-woman-in-the-world-by-fhm-magazine |title=Mila Kunis Named "Sexiest Woman in the World" by FHM Magazine |publisher=eonline.com |date=May 1, 2013 |accessdate=May 28, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023084622/http://www.eonline.com/news/413852/mila-kunis-named-sexiest-woman-in-the-world-by-fhm-magazine |archivedate=October 23, 2013 }}</ref> सन् २००८ मा उनले भनिन्, "आफ्नो करियरलाई बलियो बनाउनु छ, एफ एच एमको सयजनाको सूचिमा पर्नू भन्दा पनि। तिम्रो स्वरुप मरेर जान्छ त अनि त के बाँकी हुन्छ ?" <ref name="Lytal, Cristy"/> ''म्याक्सिम'' म्यागजिनले सदा जसो कुनिसलाई ''हट हन्ड्रड''को सूचिमा राख्दै आएको छ। सन् २००९ मा पाँचौँमा, २०११ मा नौँमा<ref>{{cite web|url = http://www.maxim.com/girls/hot-100/79081/2009-hot-100-100-91.html#96|title = The 2009 Hot 100 List|work = Maxim|accessdate = February 27, 2010|archiveurl = https://web.archive.org/web/20101104094839/http://www.maxim.com/girls/hot-100/79081/2009-hot-100-100-91.html#96|archivedate = November 4, 2010}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100225230443/http://www.maxim.com/girls/hot-100/79081/2009-hot-100-100-91.html#96 |date=February 25, 2010 }}</ref> र २०१२ मा तीन अङ्कमा राखेको थियो। <ref>{{cite web |url= http://www.maxim.com/hot-100/2012 |title= The 2012 Hot 100: The Definitive List of the World's Most Beautiful Women |work= Maxim |accessdate= May 21, 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20140516235732/http://www.maxim.com/hot-100/2012 |archivedate= May 16, 2014 }}</ref><ref name="Maxim2012">{{cite web |url=http://www.maxim.com/slideshow/hot-100/43451?slide=97# |title=2012 Hot 100 |work=[[Maxim (magazine)|Maxim]] |accessdate=August 21, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927031826/http://www.maxim.com/slideshow/hot-100/43451?slide=97 |archivedate=September 27, 2013 }}</ref> २०१२ मा 'इस्क्वाएर' म्यागजिनले कुनिसलाई ''सेक्सिएस्ट वोमन अलाईब'' भन्ने नाम दियो <ref name="esquire">{{cite web |url=http://www.esquire.com/women/women-we-love/mila-kunis-video |title=Mila Kunis Is the Sexiest Woman Alive |work=[[Esquire (magazine)|Esquire]] |date=October 6, 2012 |accessdate=October 7, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140524020625/http://www.esquire.com/women/women-we-love/mila-kunis-video |archivedate=May 24, 2014 }}</ref>। 'आस्क म्यान'ले उनलाई २०१३को 'टप नाइन्टिनाइन वोमन'को सूचिमा २ अङ्कमा राखिन् जसमा कुनिस [[जेनिफर लरेन्स]]को पछाडि थिईन्। <ref name="Ask13">{{cite web |url=http://www.askmen.com/specials/2013_top_99/2-mila-kunis.html |title=#2 Mila Kunis |publisher=''[[AskMen]]'' |accessdate=December 13, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121213235039/http://www.askmen.com/specials/2013_top_99/2-mila-kunis.html |archivedate=December 13, 2012 }}</ref> सन् २०१३मा कुनिसले बताइन् - "म त्यति भन्न सक्छु कि मलाई कामुक भनिएको मा म सम्मानित भएको महशुस गर्छु "। <ref>{{cite web|title=Mila Kunis: Love is wonderful|url=http://www.contactmusic.com/news/mila-kunis-love-is-wonderful_3721580|publisher=Contactmusic.com|accessdate=June 18, 2013|date=June 16, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131017094917/http://www.contactmusic.com/news/mila-kunis-love-is-wonderful_3721580|archivedate=October 17, 2013}}</ref> सन् २०१२ मा 'क्रिस्चियन डोर'; एक [[फ्रान्स|फ्रान्सेली]] कम्पनिले ''स्परिङ फेसन क्यामपेन'' को एक अनुहार बन्न निम्त्याएको थियो।<ref name="Dior">{{cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/gossip/mila-kunis |title=Mila Kunis revealed as new face for Miss Dior handbags |work=Los Angeles Times |date=January 5, 2012 |accessdate=August 5, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130706205635/http://latimesblogs.latimes.com/gossip/mila-kunis/ |archivedate=July 6, 2013 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwd.com/media-news/advertising/dior-signs-mila-kunis-5455665|title=Christian Dior Signs Mila Kunis|date=January 5, 2012|accessdate=January 10, 2012|work=Women's Wear Daily|author=Socha, Miles|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120109042815/http://www.wwd.com/media-news/advertising/dior-signs-mila-kunis-5455665|archivedate=January 9, 2012}}</ref> फेरबरी २०१३ मा उनी ''जेम फिल्डस'' कम्पनीको 'ग्लोवल ब्रान्ड एमब्यासडर' पनि भइन् र विज्ञापनको एक अनुहार भइन्।<ref>{{cite web|url=http://www.professionaljeweller.com/article-12618-mila-kunis-revealed-as-gemfields-global-ambassador/|title=Mila Kunis revealed as Gemfields global ambassador|date=February 20, 2013|accessdate=February 20, 2013|work=Professionaljeweller.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424015556/http://www.professionaljeweller.com/article-12618-mila-kunis-revealed-as-gemfields-global-ambassador/|archivedate=April 24, 2013}}</ref> जेमफिल्डस एक आन्नदायी सामान उत्पादन गर्ने कम्पनी जसले बहुमुल्य रत्नहरू निर्यात गर्छ, उनले जेमफोल्डसको खानी पनि घुमिन् जुन ज्यामबियामा छ।<ref>{{cite web |url=http://www.elle.com/news/fashion-accessories/mila-kunis-on-joining-gemfields?src=sem&mag=elm&dom=tab |title=Exclusive: Mila Kunis on Her New Jewelry Gig |publisher=elle.com |date=February 21, 2013 |accessdate=March 11, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130822121431/http://www.elle.com/news/fashion-accessories/mila-kunis-on-joining-gemfields?src=sem&mag=elm&dom=tab |archivedate=August 22, 2013 }}</ref> सन् २०१३मा 'फोर्ब्स' म्यागजिन्मा उनी 'सय शक्तिशाली सेलिब्रेटी'को ८९औँ शङ्ख्यामा परिन् जुन पाँच श्रणी अनुसार छुट्याइएको थियो - धन, टि.भि./रेडियो, प्रेस, सामाजिक रूपमा, मार्केटिङ शैली, जसमा कुनिस मार्केटिङ शैलीमा १४नम्बरमा थिई जुन अरु पाँच श्रेणीमा भन्दा बढी थियो। जुन २०१३को अन्तिम सम्म उनले $१,करोट १०लाख कमाई सकेकी थिईन्।<ref>{{cite news |url=http://www.forbes.com/profile/mila-kunis |title=Mila Kunis |publisher=''[[Forbes (magazine)|Forbes]]'' |date=June 26, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224105531/http://www.forbes.com/profile/mila-kunis/ |archivedate=December 24, 2013 |access-date=November 3, 2014 }}</ref> २०१४ मा उनी 'बिम',एक हुस्की उत्पादन कम्पनीको विज्ञापनहरूमा देखिइन्।<ref>{{cite web|title=Jim Beam® Partners With Mila Kunis For Its First-Ever Global Marketing Campaign, Make History™|url=http://www.marketwatch.com/story/jim-beam-partners-with-mila-kunis-for-its-first-ever-global-marketing-campaign-make-history-2014-01-29?reflink=MW_news_stmp|date=January 29, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201195449/http://www.marketwatch.com/story/jim-beam-partners-with-mila-kunis-for-its-first-ever-global-marketing-campaign-make-history-2014-01-29?reflink=MW_news_stmp|archivedate=2014-02-01|access-date=2014-11-03}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== सेप्टेम्बर १४, २०११ मा एफबिआइले कुनिसको र अन्य सेलिब्रटीको फोन, इमेल खाता ह्याक भएको नभएको खोजिनीति गरिरहेको जनाएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/entertainment/2011/09/14/nude-scarlett-johansson-shots-show-up-on-web-spur-call-to-fbi-report-says |title=FBI Investigating Alleged Nude Scarlett Johansson Photo Hack |author=Winter, Jana |publisher=Fox News |date=September 14, 2011 |accessdate=September 14, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212161100/http://www.foxnews.com/entertainment/2011/09/14/nude-scarlett-johansson-shots-show-up-on-web-spur-call-to-fbi-report-says/ |archivedate=December 12, 2013 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923145025/http://www.foxnews.com/entertainment/2011/09/14/nude-scarlett-johansson-shots-show-up-on-web-spur-call-to-fbi-report-says/ |date=September 23, 2011 }}</ref><ref>{{cite news |last=Derschowitz |first=Jessica |url=http://www.cbsnews.com/8301-31749_162-20106220-10391698.html |title=Scarlett Johansson taps FBI over allegedly hacked nude photos |publisher=[[CBS News]] |date=September 14, 2011 |accessdate=September 14, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102004910/http://www.cbsnews.com/8301-31749_162-20106220-10391698.html |archivedate=November 2, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/gossip/2011/09/scarlett-johansson-hacked-naked-pictures-fbi.html|title=Scarlett Johansson enlists FBI over allegedly hacked naked photos|first=Christie|last=D'Zurilla|date=September 14, 2011|accessdate=September 14, 2011|work=Los Angeles Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140506085008/http://latimesblogs.latimes.com/gossip/2011/09/scarlett-johansson-hacked-naked-pictures-fbi.html|archivedate=May 6, 2014}}</ref> पछि फ्लोरिडाको 'क्रस्टोफर'ले आफू नौ वटा ह्याकिङ घटनामा दोषि भएका स्विकारे। <ref>{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/lanow/2012/06/scarlett-johansson-hacker-should-get-71-months-and-pay-celebs-money.html|title=Hacker should pay Johansson, other celebrities $150,000, feds urge|author=Winton, Richard|date=June 26, 2012|accessdate=July 17, 2012|work=Los Angeles Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703131729/http://latimesblogs.latimes.com/lanow/2012/06/scarlett-johansson-hacker-should-get-71-months-and-pay-celebs-money.html|archivedate=July 3, 2012}}</ref> सन् नोबम्बर २०११मा अमेरिकी सामुन्द्रिक सैनिक समुहको स्थापनको २३६औँ वार्षिक उत्सवमा पनि कुनिस सहभागी भइन्। सारजेन्ट स्कट मुरेको [[अफगानिस्तान]]को हेलमन्युड प्रान्तबाट यु ट्युबको निम्तो भिडियो हेरपछि कुनिस उक्त कार्यक्रममा सहभागी भइन्।<ref name="LATimes Marine Event">{{cite news|last=Perry|first=Tony|title=Mila Kunis attends Marine Corps birthday ball with sergeant|url=http://latimesblogs.latimes.com/nationnow/2011/11/it-began-with-a-dare-from-fellow-marines-serving-in-afghanistan-and-it-culminated-friday-night-with-actress-mila-kunis-atte.html|accessdate=November 20, 2011|newspaper=Los Angeles Times|date=November 19, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140506085257/http://latimesblogs.latimes.com/nationnow/2011/11/it-began-with-a-dare-from-fellow-marines-serving-in-afghanistan-and-it-culminated-friday-night-with-actress-mila-kunis-atte.html|archivedate=May 6, 2014}}</ref> [[File:Mila Kunis, 2011.jpg|thumb|right|upright|alt=|सन् २०११ मा कुनिस उक्त कार्यक्रममा भाग लिदैँ]] ===राजनितिक विचार=== कुनिस डेमोक्रेटिक पार्टी र [[बाराक ओबामा]]का पक्षधर हुन्।<ref>{{cite web|url=http://www.stylist.co.uk/people/interview-mila-kunis|title=Interview: Mila Kunis|work=[[Stylist (magazine)|Stylist]]|accessdate=October 26, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120911114353/http://www.stylist.co.uk/people/interview-mila-kunis|archivedate=September 11, 2012|deadurl=yes}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120911114353/http://www.stylist.co.uk/people/interview-mila-kunis |date=September 11, 2012 }}</ref> सन् २०१२ को एक अन्तरवार्तामा उनले रिपबक्लिक पार्टीको खण्डन गर्दै भनिन् - 'रिपबक्लिकनहरूले आइमाईको बारेमा बोलेको कुरा मलाई असरदायी लाग्छ। उनीहरूले धर्मको बारे बोलेका कुरा असर पार्ने खालका छन्। म यहुदी पछ्याइरहेको त छैन। जिससको बारे मात्र कति बोल्नु पर्यो?<ref>name="esquire"</ref> ===स्वास्थ्य=== जनवरी २०११ मा उनले आँखामा क्रोनिक इरिटिस् नामक अवस्था रहेको बताएकी थिई जसले उनको एउटा आँखामा अन्धोपन ल्याएको थियो। उक्त भनाइको २ महिना पहिले अघि मात्र उनले आँखाको अवस्था सुधार्न शल्यक्रिया गराएकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=http://www.celebrityhealthfitness.com/3134/mila-kunis-reveals-long-struggle-with-chronic-eye-illness|title=Mila Kunis reveals struggle with chronic eye illness|date=January 10, 2011|accessdate=January 10, 2011|publisher=Celebrity Heathfitness.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131219103104/http://www.celebrityhealthfitness.com/3134/mila-kunis-reveals-long-struggle-with-chronic-eye-illness/|archivedate=December 19, 2013}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113130705/http://www.celebrityhealthfitness.com/3134/mila-kunis-reveals-long-struggle-with-chronic-eye-illness/ |date=January 13, 2011 }}</ref> कुनिसको ''Heterochromia iridum''भन्ने आँखाको अवस्था छ जसमा आँखाको आइरिस नामको भाग दुइटा भिन्नै रङका हुन्छन् जसमा उनको बायाँ आँखाको खैरो र दायाँ आँखाको हरियो रङको रहेको छ।<ref name="FHM-1"/><ref>{{cite web |title=Mila Kunis Has Heterochromia: Two Eye Colors |url=http://www.ibtimes.com/articles/179520/20110713/mila-kunis-has-heterochromia-two-eye-colors.htm |work=International Business Times |date=July 13, 2011 |accessdate=February 8, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120715045008/http://www.ibtimes.com/articles/179520/20110713/mila-kunis-has-heterochromia-two-eye-colors.htm |archivedate=July 15, 2012 }}</ref> ===वैवाहिक नाता=== सन् २००२ मा उनले नायक मकाउले कुल्किनसँग डेटिङ सुरु गरेकी थिई।<ref name="Derschowitz, Jessica"/><ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,60843,00.html|title=Macaulay Culkin's Happy 'Ending{{'- |archiveurl = http://www.webcitation.org/65jS68FdI |archivedate = February 26, 2012|deadurl=yes}}|publisher=Fox News|author=Friedman, Roger|date=August 20, 2002|accessdate=February 21, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090305074104/http://www.foxnews.com/story/0,2933,60843,00.html|archivedate=March 5, 2009}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204164514/http://www.foxnews.com/story/0,2933,60843,00.html |date=February 4, 2012 }}</ref> यस क्रममा कुनिसको नायक 'मकाउले कुल्किन' सँग विवाह हुने हल्ला चलेको थियो तर कुनिसले यो कुरा गलत भएको बताइन्।<ref>{{cite news|url=http://www.parade.com/celebrity/articles/071004-mila-kunis.html|title=The Nerds are Winning|work=Parade|date=November 9, 2007|accessdate=April 15, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103055024/http://www.parade.com/celebrity/articles/071004-mila-kunis.html|archivedate=November 3, 2012}}</ref> 'व्लायकबुक म्यागजिन' को अन्तर्वार्तामा उनले भनिन्, "विवाह मेरो लागि त्यो विषय होइन जुन चाँसोको विषय होस्"<ref>{{cite web| url=http://www.blackbookmag.com/article/mila-kunis-cover-girl/13512/P3| title=Mila Kunis: On the Brink of Movie Stardom page 3| work=[[BlackBook (magazine)|BlackBook]]| author=Barna, Ben| date=December 1, 2009| accessdate=February 18, 2010| archiveurl=https://web.archive.org/web/20091205175038/http://www.blackbookmag.com/article/mila-kunis-cover-girl/13512/P3| archivedate=December 5, 2009| deadurl=yes}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807084234/http://www.blackbookmag.com/fashion/mila-kunis-cover-girl-1.33318 |date=August 7, 2012 }}</ref> र आफ्नो र मकाउले कुल्किनको गोपनियता बचाउने प्रयासमा भनिन्, "हामी यो कुरा प्रेससँग बोल्दैनौँ। यो मैले चाहेको भन्दा पनि बढी फिँजियो"।<ref>{{cite web |url=http://backseatcuddler.com/2008/10/05/mila-kunis-covers-ocean-drive/ |title=Mila Kunis Covers Ocean Drive |publisher=Back Seat Cuddler |date=October 2008 |accessdate=June 26, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821231254/http://backseatcuddler.com/2008/10/05/mila-kunis-covers-ocean-drive/ |archivedate=August 21, 2013 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225085339/http://backseatcuddler.com/2008/10/05/mila-kunis-covers-ocean-drive/ |date=December 25, 2010 }}</ref> प्रेस र आफुले चलाउने ट्याबलोइडमा कुनबाट उम्कन मुस्किल छ भन्ने प्रश्नमा कुनिसको जवाफ थियो - "मलाई आफ्नो व्यक्तिगत जीवन व्यक्तिगत नै राख्नु छ जसरी भए पनि"। के त्यसो गाह्रो हुन्न भन्ने प्रश्नमा- "मलाई मतलब भएन। म आफ्नो चिहानसम्म प्रयास गरेर जानेछु। यो गाह्रो छ तर म एउटा सानो भित्ताको सानो दुलो सम्मलाई बार मान्दै जानेछु। म आफुलाई पहिलै घटित हुने ठाउँमा लैजाने छैन"।<ref>{{cite web |url=http://www.azcentral.com/thingstodo/movies/articles/2010/01/13/20100113eli0115kunis.html |title=Q & A with Mila Kunis |work=[[The Arizona Republic]]|author=Goodykoontz, Bill |date=January 13, 2010|accessdate=February 23, 2010 }}</ref> कुनिसले खुल्ला रूपमा जनवरी ३, २०११ मा आफ्नो र कल्किनको सम्बन्धको अन्त भएको बताएकी थिइन्। यो राम्रोको लागि नै भएको र उनीहरू अझै नजिकका साथी भएका उनले बताएकी थिइन्।<ref name="Derschowitz, Jessica">{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/8301-31749_162-20026954-10391698.html|title=Mila Kunis and Macaulay Culkin Split|author=Derschowitz, Jessica|publisher=CBS News|date=January 3, 2011|accessdate=January 3, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104185245/http://www.cbsnews.com/8301-31749_162-20026954-10391698.html|archivedate=November 4, 2013}}</ref> अप्रिल २०१२ मा 'ड्याट्स सेबेनटिज शो' को एस्टन कचरसँग डेटिङ गइन्। <ref>{{cite web|url=http://uk.eonline.com/news/359630/ashton-kutcher-mila-kunis-dating-i-m-happy-for-them-says-that-70s-show-costar|title=Ashton Kutcher & Mila Kunis Dating: "I'm Happy for Them," Says That '70s Show Costar|work=[[E! Online]]|date=November 2, 2012|accessdate=March 30, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.elle.com/pop-culture/celebrities/ashton-kutcher-on-steve-jobs-interview|title=Nobody's Fool|work=Elle Magazine|author=Rapkin, Mickey|date=March 20, 2013|accessdate=March 30, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131228085241/http://www.elle.com/pop-culture/celebrities/ashton-kutcher-on-steve-jobs-interview|archivedate=December 28, 2013}}</ref> फेब्रुअरी २०१४ मा वैवाहिक नातामा जोडिए। <ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/story/life/people/2014/03/23/mila-kunis-pregnant-ashton-kutcher-expecting-baby/6813329/|title=Mila Kunis and Ashton Kutcher are expecting!|last=Oldenburg|first=Ann|date=March 24, 2014|work=[[USA Today]]|accessdate=March 24, 2014}}</ref> सेप्टेम्बर २०१४ मा उनीहरूले एक छोरी जन्माए जसको नाम व्याट इसाबेला राखे। <ref>{{cite web|url=http://uk.eonline.com/news/540309/mila-kunis-opens-up-about-pregnancy-and-engagement-to-ashton-kutcher-planning-a-natural-birth?|title=Mila Kunis Opens Up About Pregnancy and Engagement to Ashton Kutcher, Planning a Natural Birth|publisher=[[E!]]|date=May 9, 2014|accessdate=May 9, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/mila-kunis-baby-pictures-ashton-kutcher-reveals-name-photos-1698881|title=Mila Kunis Baby Pictures: Ashton Kutcher Reveals Name And 'Photos'|publisher=International Business Times|date=October 2, 2014|accessdate=October 3, 2014|first=Maria|last=Vultaggio}}</ref> जुन २०१६ मा उनीहरूको प्रतिनिधिले उनीहरूले दोस्रो सन्तानको अपेक्षा राखेको बताए।<ref>{{cite news| url = http://celebritybabies.people.com/2016/06/15/mila-kunis-pregnant-expecting-second-child-ashton-kutcher/ | title=Ashton Kutcher and Mila Kunis Expecting Second Child| first1=Karen |last1=Mizoguchi |first2= Mary|last2= Green |first3= Lizz |last3=Leonard|work=People| date=जुन 15, 2016 |accessdate=जुन 16, 2016|archivedate=जुन 16, 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160616105656/http://celebritybabies.people.com/2016/06/15/mila-kunis-pregnant-expecting-second-child-ashton-kutcher/| deadurl=no}}</ref> == अभिनित चलचित्रहरू== कुनिसद्वारा अभिनित चलचित्रहरू तल अङ्ग्रजीमा दिइएका छन्। {{columns-list|2| *Piranha (1995) *Santa with Muscles (1996) *Honey, We Shrunk Ourselves (1997) *Krippendorf's Tribe (1998) *Get Over It (2001) *American Psycho 2 (2002) *Tony n' Tina's Wedding (2004) *Stewie Griffin: The Untold Story (2005) *After Sex (2007) *Moving McAllister (2007) *Boot Camp (2008) *Forgetting Sarah Marshall (2008) *Max Payne (2008) *Extract (2009) *The Book of Eli (2010) *Date Night (2010) *Black Swan (2010) *Friends with Benefits (2011) *Ted (2012) *Tar (2012) *Oz the Great and Powerful (2013) *Blood Ties (2013) *Third Person (2013) *The Angriest Man in Brooklyn (2014) *Hell & Back (2014) *Jupiter Ascending (2015) *ब्याड मम्स् (२०१६) }} == अवार्डस र छनौट == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! अवार्ड ! श्रेणी ! उपाधि ! नतिजा |- | १९९९ | योङ आर्टिष्ट अवार्ड | बेस्ट परफरमन्स इन टिभि सिरिज | rowspan=13| ड्याट्स सेबेन्टी सो | {{nom}} |- | १९९९ | योङ स्टार अवार्ड | वेस्ट परफरमन्स अफ योङ एक्टेरस इन कमिडीसो | {{won}} |- | २००० | टिन च्वइस अवार्ड | च्वइस एक्ट्रेस | {{nom}} |- | २००० | योङ आर्टिष्ट अवार्ड | बेस्ट परफरमेन्स इन टिभि सिरिज | {{nom}} |- | २००० | योङ स्टार अवार्ड | बेस्ट योङ एक्टेरस इन कमेडि सिरिज | {{won}} |- | २००१ | टिन च्वइस अवार्ड | च्वइस एक्टरेस | {{nom}} |- | २००१ | तोङ आरटिष्ट अबार्ड | बेस्ट परफरमन्स इन कमेडी सिरिज ;लिडिङ योङ एक्टेरेस | {{nom}} |- | २००२ | टिन च्वइस अवार्ड | च्वइस एक्टेरेस | {{nom}} |- | २००२ | योङ हलिउड अवार्ड | | {{won}} |- | २००३ | टिन च्वइस अवार्ड | च्वइस टिभि एक्टेरेस | {{nom}} |- | २००४ | टिन च्वइस अवार्ड | च्वइस टिभि एक्टेरेस (हास्य) | {{nom}} |- | २००५ | टिन च्वइस अवार्ड | च्वइस टिभि एक्टेरेस (हास्य) | {{nom}} |- | २००६ | टिन च्वइस अवार्ड | च्वाइस हाँस्य<ref>{{cite web |url=http://www.zap2it.com/tv/zap-teenchoicenominees,0,3240117.story |title=Teen Choice Awards Spread the Love |publisher=zap2it.com |date=June 15, 2006 |accessdate=March 24, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130522001128/http://www.zap2it.com/tv/zap-teenchoicenominees,0,3240117.story |archivedate=May 22, 2013 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522001128/http://www.zap2it.com/tv/zap-teenchoicenominees%2C0%2C3240117.story |date=May 22, 2013 }}</ref> | {{nom}} |- | २००६ |स्पाइक भिडियो गेम | | rowspan=2| ''फ्याम्ली गाई भिडियो गेम'' | {{nom}} |- | २००६ | स्पाइक भिडियो | | {{won}} |- | २००७ | एनी अवार्ड | आवाज अभिनय | ''फ्याम्ली गाई'' | {{nom}} |- | २००८ | टिन च्वाइस | | ''फरगेटिङ सारा मारसल'' | {{nom}} |- | २००९ | टिन च्वाइस | | ''म्याक्स पेन'' | {{nom}} |- | २०१० |टिन च्वाइस | | rowspan=2|''द बुक अफ एली'' | {{nom}} |- | २०१० |स्क्रिम अवार्ड | | {{nom}} |- | २०१० | भेनिस इन्टरनेसनल फिल्म | | rowspan=14|''ब्ल्याक स्वान'' | {{won}} |- | २०१० |गोलडेन ग्लोब | | {{nom}} |- | २०१० | स्क्रिन एक्टरस् | | {{nom}} |- | २०१० | स्क्रिन एकटरस् | | {{nom}} |- | २०१० | ब्रोडकास्ट फिल्म | | {{nom}} |- | २०१० | डलाज फोर्ट वोर्थ फिल्म क्रिटिक्स | | {{nom}} |- | २०१० | ओक्लोहमा फिल्ल क्रिटिक्स | | {{won}} |- | २०१० | लस भेगास फिल्म क्रिटिक्स | | {{nom}} |- | २०१० | उताहा फिल्म क्रिटिक्स | | {{nom}} |- | २०१० | अनलाईन फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी | | {{nom}} |- | २०११ | स्याट्रन अवार्डस् | | {{won}} |- | २०११ | एम टि बि अवार्डस् | | {{nom}} |- | २०११ |टिन च्वाइस | च्वाइस मुभि<ref name="choice">{{cite news|url=http://www.ryanseacrest.com/2011/06/30/twilight-harry-potter-ryan-seacrest-score-teen-choice-awards-nominations/|title='Twilight,' 'Harry Potter', & Ryan Seacrest Score Teen Choice Awards Nominations|publisher=RyanSeacrest.com|date=June 30, 2011|first=Sadao|last=Turner|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140525200736/http://www.ryanseacrest.com/2011/06/30/twilight-harry-potter-ryan-seacrest-score-teen-choice-awards-nominations/|archivedate=May 25, 2014|access-date=November 6, 2014}}</ref> | {{nom}} |- | २०११ | टिन च्वाइस | | {{nom}} |- | २०११ | टिन च्वाइस | | उनी आफैँ | {{nom}} |- | २०११ | टिन च्वाइस | च्वाइस समर : महिला <ref>{{cite news |last=Ng |first=Philiana |date=July 19, 2011 |title=Teen Choice Awards 2011: 'Pretty Little Liars,' Rebecca Black Added to List of Nominees |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/teen-choice-awards-2011-pretty-212996 |work=[[The Hollywood Reporter]] |accessdate=October 23, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502233436/http://www.hollywoodreporter.com/news/teen-choice-awards-2011-pretty-212996 |archivedate=May 2, 2014 }}</ref> | ''फ्रेन्ड्स विथ बेनिफिट्स्'' | {{nom}} |- | २०११ | स्क्रिम अवार्ड | सफल सहयोगी नायिका<ref>{{cite web|url=http://www.spike.com/events/scream-awards-2011/voting/best-supporting-actress/|title=Best Supporting Actress|work=Scream Awards|accessdate=October 15, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116193745/http://www.spike.com/events/scream-awards-2011/voting/best-supporting-actress|archivedate=January 16, 2013}}</ref> | ''ब्ल्याक स्वान'' | {{won}} |- | २०१२ | पिपुल च्वाइस अवार्ड | Favorite Comedic Movie Actress<ref>{{cite web | url=http://www.peopleschoice.com/pca/vote/votenow.jsp | title=People's Choice Awards | publisher=Peopleschoice.com | accessdate=November 12, 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111110190215/http://www.peopleschoice.com/pca/vote/votenow.jsp | archivedate=November 10, 2011 | deadurl=yes}}</ref> | rowspan=2|''फ्रेन्ड्स विथ बेनिफिट्स्'' | {{nom}} |- | २०१२ |रेमब्रेन्ट अवार्ड |सफल अन्तर्राष्ट्रिय नायिका<ref>{{cite web |url=http://pro.imdb.com/event/ev0000561 |title=Rembrandt Awards |publisher=IMdb.com |accessdate=August 18, 2012 }}</ref> | {{nom}} |- |२०१३ |पिपुल च्वाइस अवार्ड | रुचाइएकी चलचित्र नायिका<ref name="2013Reelz">[http://www.reelz.com/movie-news/15179/the-nominations-are-in-for-the-2013-peoples-choice-awards "The Nominations Are in for the 2013 People's Choice Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906231335/http://www.reelz.com/movie-news/15179/the-nominations-are-in-for-the-2013-peoples-choice-awards/ |date=2014-09-06 }}, reelz.com November 16, 2012</ref> | rowspan=2|उनी आफैँ | {{nom}} |- |२०१३ |पिपुल च्वाइस अवार्ड | हास्य चलचित्र नायिका<ref name="2013Reelz"/> | {{nom}} |- |२०१४ | ब्रोडकास्ट फिल्म | सफल नायिका (हास्य)<ref>{{cite web|url=http://www.criticschoice.com/movie-awards/|title=Critics Choice Movie Awards Nominees|publisher=[[Broadcast Film Critics Association]]|accessdate=December 11, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121215082305/http://www.criticschoice.com/movie-awards/|archivedate=December 15, 2012}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808022923/http://www.criticschoice.com/movie-awards/ |date=August 8, 2016 }}</ref> | rowspan=3|''टेड'' | {{nom}} |- | २०१३ | MTV मुभि अवार्ड | | {{nom}} |- | २०१३ | एम टि भि अवार्डस | MTV मुभि बेस्ट फेमल पर्फरमन्स | {{nom}} |- | २०१३ | टिन चबाईस अवार्ड<ref>{{cite web |url=http://www.eonline.com/news/422134/2013-teen-choice-award-nominations-twilight-and-vampire-diaries-are-tops-taylor-swift-and-harry-styles-square-off?utm_source=eonline&utm_medium=rssfeeds&utm_campaign=imdb_topstories |title=2013 Teen Choice Award Nominations: Twilight and Vampire Diaries Are Tops, Taylor Swift and Harry Styles Square Off |publisher=eonline |accessdate=May 22, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140525214255/http://www.eonline.com/news/422134/2013-teen-choice-award-nominations-twilight-and-vampire-diaries-are-tops-taylor-swift-and-harry-styles-square-off?utm_source=eonline&utm_medium=rssfeeds&utm_campaign=imdb_topstories |archivedate=May 25, 2014 }}</ref> | ओज द ग्रेट एन्ड पाओरफुल | | {{nom}} |- | २०१३ | टिन चबाईस अवार्ड | चबाईस फेमल हटी | उनी आफैँ | {{nom}} |- | २०१४ | एम टि भि अवार्डस् | खलनायिका<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1723587/2014-mtv-movie-awards-nominations.jhtml|title=2014 MTV Movie Awards|publisher=mtv|accessdate=March 6, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421205619/http://www.mtv.com/news/articles/1723587/2014-mtv-movie-awards-nominations.jhtml|archivedate=April 21, 2014}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140306175042/http://www.mtv.com/news/articles/1723587/2014-mtv-movie-awards-nominations.jhtml |date=March 6, 2014 }}</ref> | ओज द ग्रेट एन्ड पाओरफुल | {{won}} |- |२०१५ | टिन च्वाइस अवार्ड्स |चोइस मुभी एक्ट्रेस, Sci-Fi |जुपिटर एसेन्डिङ |{{nom}} |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist|2}} ==बाह्य कडीहरू== {{कमन्सश्रेणी|Mila Kunis|मिला कुनिस}} * {{IMDb name|5109}} * {{Tcmdb name|342007}} * {{Amg name|215642}} [[श्रेणी:सन् १९८३ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी बाल अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:लस एन्जलसका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]] m1vrc57wofljsylo06bofg7we1goibb 0 61790 1392051 1364090 2026-09-30T06:15:59Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392051 wikitext text/x-wiki {{Infobox model | name = सुष्मिता सेन | image = SushmitaSen.jpg | image_size = | caption = सुष्मिता सेन २०१२ मा चलचित्र समारोहमा | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1975|11|19}} | birth_place = [[हैदराबाद]], [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]], भारत<ref name=children>{{cite web |author=IANS |url=http://www.thehindu.com/news/article434968.ece |title=News : Sushmita Sen now wants a biological child |publisher=The Hindu |date=2010-05-21 |accessdate=2011-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723165300/http://www.thehindu.com/news/article434968.ece |archive-date=2013-07-23}}</ref> | death_date = | death_place = |residence = [[मुम्बई]], महाराष्ट्र, भारत <ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1070420/asp/frontpage/story_7672425.asp |title=The Telegraph&nbsp;– Calcutta : Frontpage |work=The Telegraph |location=Kolkota, India |date=20 April 2007 |accessdate=14 February 2011 |first=Pratim D. |last=Gupta}}</ref> | height = {{height|ft=5|in=9}}<ref name=modelme>{{cite web|title=Models Profile - Sushmitha Sen|url=http://www.theamazingmodels.com/model-details/352/Sushmita-Sen.php|work=The Amazing Models|accessdate=30 July 2011}}</ref> |title = [[फेमिना मिस इण्डिया]]१९९४<br>(Femina Miss India Universe 1994)<br>[[Miss Universe 1994]]<br>(Winner) |spouse = |children = रेनी सेन <br> एलिस सेन |occupation = अभिनेत्री |yearsactive = १९९४–वर्तमान |title = [[Femina Miss India|Femina Miss India 1994]]<br>[[Miss Universe 1994]] |competitions = [[Femina Miss India|Femina Miss India 1994]]<br>(Winner)<br>[[Miss Universe 1994]]<br>(Winner) |signature = Sushmita Sen Signature.jpg | filmfareawards = [[Filmfare Best Supporting Actress Award|Best Supporting Actress]]<br>1999 ''[[Biwi No. 1]]'' }} '''सुष्मिता सेन''' [[बलिउड|भारतीय चलचित्र क्षेत्र]]का एक प्रसिद्ध [[अभिनेत्री]] तथा मोडल हुन्। == बाल्यकाल == == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख चलचित्रहरू== == प्रसिद्धि == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist|2}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== *{{IMDb name|id=0784047|name=Sushmita Sen}} {{Commonscat|Sushmita Sen}} ==यी पनि हेर्नुहोस्== {{FilmfareAwardBestSupportingActress}} {{Persondata <!-- Metadata: see Wikipedia:Persondata. --> | NAME = Sen, Sushmita | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION =[[Miss Universe 1994]] | DATE OF BIRTH = 19 November 1975 | PLACE OF BIRTH = [[Hyderabad, India|Hyderabad]], [[Andhra Pradesh]], [[भारत|India]] | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:बङ्गाली मानिसहरू]] [[श्रेणी:बङ्गाली चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:तमिल चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:दिल्लीका महिला मोडलहरू]] [[श्रेणी:दिल्लीका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:फेमिना मिस इन्डिया विजेताहरू]] [[श्रेणी:फिल्मफेयर पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय सौन्दर्य प्रतियोगिता विजेताहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]] ltz6zyc1zmg97espg9mnkr21xwhusna 0 62720 1392066 1391722 2026-09-30T07:49:08Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392066 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २००७ आइसिसी वर्ल्ड ट्वान्टी-ट्वान्टी | image = 96px-2007 ICC World Twenty20.svg.png | imagesize = 150 | caption = २००७ आइसिसी वर्ल्ड ट्वान्टी-ट्वान्टीको लोगो | fromdate = ११ सेप्टेम्बर | todate = २४ सेप्टेम्बर २००७ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्|आइसिसी]] | cricket format = [[ट्वान्टी२० अन्तर्राष्ट्रिय|टि-ट्वान्टी]] | tournament format = [[राउन्ड रोबिन]] तथा प्लेअफ | host = {{cr|South Africa}} | champions = {{cr|भारत}} - पहिलो ट्रफी | count = | participants = १२ (१६ राष्ट्र मध्ये) | matches = २७ | attendance = | player of the series = {{flagicon|PAK}} [[साहिद आफ्रिदी]] | most runs = {{flagicon|AUS}} [[म्याथु हेडन]] (२६५) | most wickets = {{flagicon|PAK}} [[उमर गुल]] (१३) | website = [http://worldtwenty20.yahoo.com २००७ आइसिसी वर्ल्ड ट्वान्टी-ट्वान्टी] | next_year = २००९ | next_tournament = २००९ आइसिसी वर्ल्ड ट्वान्टी-ट्वान्टी | previous_tournament = पहिलो संसकरण | fromdate = ११ सेप्टेम्बर २००७ | todate = २४ सेप्टेम्बर २००७ }} '''२००७ आइसिसी वर्ल्ड ट्वान्टी-ट्वान्टी''' प्रतियोगिता [[आइसिसी पुरुष टि२० विश्वकप]]को पहिलो संस्करण रहेको थियो। यो आइसिसी प्रतियोगिता [[दक्षिण अफ्रिका]]मा सन् २००७ सेप्टेम्बर ११ देखि २४ सेप्टेम्बर सम्म सञ्चालन भएको थियो। यो प्रतियोगिता दक्षिण अफ्रिकाको तिन वटा सहर [[जोहानेसबर्ग]], [[डरबन]] तथा [[केपटाउन]]मा खेलिएको थियो। १३ दिनको उक्त प्रतियोगितामा १२ राष्ट्रको सहाभागिता रहेको थियो। यस प्रतियोगितामा १० वटा टेस्ट खेल्ने राष्ट्र तथा २ वटा राष्ट्र केन्या तथा स्कटल्यान्ड छनौट भएर आएका थिए। [[भारत राष्ट्रिय क्रिकेट टोली|भारत]]ले यो प्रतियोगिता फाइनलमा [[पाकिस्तान]]लाई पराजित गरेर जितेको थियो। ==नियम== [[चित्र:2007t20.jpg|thumb|280px|दक्षिण अफ्रिका तथा बङ्गलादेश बीच खेलिएको खेलको दृश्य]] समूह चरण तथा सुपर ८ चरणमा निम्न अनुसार टोलीलाइ अङ्क बाँड फाड गरिन्छ :- {| class="wikitable" ! colspan="1"|परिणाम ! colspan="1"|अङ्क |- |जित ||२ अङ्क |- |परिणाम ननिस्केको खण्डमा || १ अङ्क |- |हार ||० अङ्क |} यदि खेल टाई (बराबर) भएमा (उदाहरण, दुवै टोलीले खेलको अन्तसम्म बराबर रन बनाएको अवस्थामा ), बाउल आउटद्वारा खेलको निर्णय हुनेछ। यो नियम प्रतियोगिताको सम्पूर्ण चरणमा लागु हुनेछ।<ref>[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html Playing conditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720113337/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html |date=2008-07-20 }}, from ICC World Twenty20 homepage, retrieved 12 September 2007</ref> बाउल आउटद्वारा खेलको निर्णय प्रतियोगिताको एउटा खेलमा मात्र प्रयोग भएको थियो - समूह डि अन्तर्गत भारत तथा पाकिस्तान बीच १४ सेप्टेम्बरमा यस नियमलाई प्रयोग गर्नुपरेको थियो।[[n:2007 Twenty20 World Championship: India vs Pakistan|(स्कोर कार्ड)]]. एउटा समूह अन्तर्गत (समूह चरण तथा सुपर ८ दुवै चरणमा), दुवै समूहमा रहेका टोलीको अङ्कलाई निम्न आधारले छुट्याइनेछ <ref>[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf Final WorldTwenty20 Playing conditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911035806/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf |date=2008-09-11 }}, from ICC World Twenty20 homepage, retrieved 12 September 2007</ref> # अधिकतम अङ्क भएमा # बराबरीको अवस्थामा , अधिकतम जित सङ्ख्या # यदि अझै पनि बराबर रहेको अवस्थामा, अधिकतम नेट रन रेट # यदि अझै पनि बराबर रहेको अवस्थामा, न्युनतम बलिंग स्ट्राइक रेट # यदि अझै पनि बराबर रहेको अवस्थामा, हेड टु हेड मा निर्णय ==समूह चरण== १२ वटा टोलीलाई ४ वटा समूहमा विभाजन गरिएको थियो सबै समूहमा ३-३ वटा टोली रहेको थियो। समूहमा रहेका टोलीलाई १ मार्च सन् २००७ को ट्वान्टी-ट्वान्टी रयान्किंगको आधारमा छुट्याइएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://inhome.rediff.com/cricket/2007/jun/13ind.htm|title=Twenty20 WC: India, Pak in same group|date=13 June 2007|publisher=[[Rediff.com]]|accessdate=2009-03-1४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120216081401/http://inhome.rediff.com/cricket/2007/jun/13ind.htm|archivedate=16 February 2012|deadurl=no}}</ref> सम्पूर्ण समूहबाट उत्कृष्ट २ टोली सुपर ८ चरणको लागि छनौट हुनेछ।<ref>{{cite web|url=http://www.sportsaustralia.com/articles/news.php?id=1310|title=Twenty20 World Championship Schedule announced|date=15 May 2007|publisher=SportsAustralia.com|accessdate=2009-03-1४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080801162957/http://sportsaustralia.com/articles/news.php?id=1310|archivedate=1 August 2008|deadurl=no}}</ref> ===समूह A=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175 |टोली !width=25 abbr="सिड"|सिड !width=20 abbr="अङ्क" |अङ्क !width=20 abbr="खेलेको" |खेलेको !width=20 abbr="जित" |जित !width=20 abbr="हार" |हार !width=20 abbr="बेनतिजा" | बेनतिजा !width=20 abbr="नेट रन रेट" | नेट रन रेट |- style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|{{cr|RSA}} |A1||'''४'''||२||२||०||०||+०.९७४ |- style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|{{cr|BAN}} |A3||'''२'''||२||१||१||०||+०.१४९ |- |style="text-align:left;"|{{cr|West Indies}} |A2||'''०'''||२||०||२||०||&minus;१.२३३ |} समूह A मा दुई वटा खेलमा हार सँगै [[वेस्टइन्डिज क्रिकेट टोली|वेस्टइन्डिज]] प्रतियोगिताबाट बाहिर हुन पुग्यो। उसले आफ्नो पहिलो खेलमा दक्षिण अफ्रिका विरुद्ध [[क्रिस गेल]]को बिष्फोटक शतकले पनि हार जोगाउन सकेन। {{limited overs matches | date = ११ सेप्टेम्बर | time = १८:०० | team1 = {{cr|West Indies}} | score1 = २०५/६ (२० ओभर) | runs1 = [[क्रिस गेल]] ११७ (५७) | wickets1 = [[जोहान भ्यान डर बाथ]] २/३३ (४) | team2 = {{cr|RSA}} | score2 = २०८/२ (१७.४ ओभर) | runs2 = [[हर्सल गिब्स]] ९० (५५) | wickets2 = [[फिडेल एड्वार्ड्स]] १/२१ (३) | result= {{cr|RSA}} ८ विकेटले विजयी | report = [[n:2007 Twenty20 World Championship: West Indies vs South Africa|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[वान्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहानेसबर्ग]] | umpires = | motm = [[क्रिस गेल]] (वेस्ट-इन्डिज) | rain = [[क्रिस गेल]] पहिलो खेलाडी भए जसले ट्वान्टी-ट्वान्टी अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा शतक प्रहार गर्न सफल भए। उनी ट्वान्टी-ट्वान्टी अन्तर्राष्ट्रिय खेलको एक इनिङ्गमा सबैभन्दा बढी (१० छक्का) पनि प्रहार गरे। * ''वेस्टइन्डिजका ओपनरद्वय क्रिस गेल तथा डेभोन स्मिथले पहिलो विकेटको लागि १४५ रनको साझेदारी गरे जुन ट्वान्टी-ट्वान्टी अन्तर्राष्ट्रिय खेलको सबैभन्दा बढी हो। }} ---- {{limited overs matches | date = १३ सेप्टेम्बर | time = १०.०० | team1 = {{cr|West Indies}} | score1 =१६४/८ (२० ओभर) | runs1 =[[डेभोन स्मिथ]] ५१ (५२) | wickets1 =[[शकिब अल हसन]] ४/३४ (४) | team2 = {{cr|BAN}} | score2 = १६५/४ (१८ ओभर) | runs2 = [[आफ्ताब अहमद]] ६२* (४९) | wickets2 = [[रामनरेश श्रवन]] २/१० (२) | result = {{cr|BAN}} ६ विकेटले विजयी | report = [[n:2007 Twenty20 World Championship: West Indies vs Bangladesh|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[वान्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहानेसबर्ग]] | umpires = | motm = [[मोहम्मद असरफुल]] (बङ्गलादेश) | rain = यो नतिजासँगै दक्षिण अफ्रिका र बङ्गालदेश सुपर ८ चरणको लागि छनौट भएको थियो। }} ---- {{limited overs matches | date = १५ सेप्टेम्बर | time = १८:०० | team1 = {{cr|BAN}} | score1 = १४४ (१९.३ ओभर) | runs1 = [[आफ्ताब अहमद]] ३६ (१४) | wickets1 = [[सन पोलक]] ३/४० (३.३) | team2 = {{cr|RSA}} | score2 = १४६/३ (१८.५ ओभर) | runs2 = [[ग्रेम स्मिथ]] ४१(३४) | wickets2 = [[अब्दुर रज्जाक]] २/२६ (४) | result= {{cr|RSA}} ७ विकेटले विजयी | report=[[n:2007 Twenty20 World Championship: South Africa vs Bangladesh|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[न्युल्यान्ड्स क्रिकेट ग्राउन्ड]], [[केप टाउन]] | umpires = | motm = [[मोर्ने मोर्केल]] (दक्षिण अफ्रिका) }} ===समूह B=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175 |टोली !width=25 abbr="सिड"|सिड !width=20 abbr="अङ्क" |अङ्क !width=20 abbr="खेलेको" |खेलेको !width=20 abbr="जित" |जित !width=20 abbr="हार" |हार !width=20 abbr="बेनतिजा" | बेनतिजा !width=20 abbr="नेट रन रेट" | नेट रन रेट |- style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|{{cr|AUS}} |B1||'''२'''||२||१||१||०||+०.९८७ |- style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|{{cr|ENG}} |B2||'''२'''||२||१||१||०||+०.२०९ |- |style="text-align:left;"|{{cr|ZIM}} |B3||'''२'''||२||१||१||०||&minus;१.१९६ |} समूह B को सुरुवात सँगै विश्व च्याम्पियन [[अस्ट्रेलिया क्रिकेट टोली|अस्ट्रेलिया]] लाई [[जिम्बाबे क्रिकेट टोली|जिम्बाबे]],ले [[ब्रेन्डन टेलर]]को उत्कृष्ट ७४ रनको मद्दतले अफ्रिकन भूमिमा एक बल बाँकी छदै हराएको थियो। {{limited overs matches | date = १२ सेप्टेम्बर | time = १८:०० | team1 = {{cr|AUS}} | score1 = १३८/९ (२० ओभर) | runs1 = [[ब्र्याड हज]] ३५ (२२) | wickets1 = [[एल्टन चिगम्बुरा]] ३/२० (३) | team2 = {{cr|ZIM}} | score2 = १३९/५ (१९.५ ओभर) | runs2 = [[ब्रेन्डन टेलर]] ७४* (४६) | wickets2 = [[स्टुआर्ट क्लार्क]] २/२२ (४) | result= {{cr|ZIM}} ५ विकेटले विजयी | report = [[n:2007 Twenty20 World Championship: Australia vs Zimbabwe|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[न्युल्यान्ड्स क्रिकेट ग्राउन्ड]], [[केप टाउन]] | umpires = | motm = [[ब्रेन्डन टेलर]] (जिम्बाबे) }} ---- {{limited overs matches | date = १३ सेप्टेम्बर | time = १४:०० | team1 = {{cr|ENG}} | score1 = १८८/९ (२० ओभर) | runs1 = [[केभिन पिटरसन]] ७९ (३७) | wickets1 = [[एल्टन चिगम्बुरा]] ४/३१ (४) | team2 = {{cr|ZIM}} | score2 = १३८/८ (२० ओभर) | runs2 = [[ब्रेन्डन टेलर]] ४७ (३९) | wickets2 = [[दिमित्री म्येसकेरनेहस]] ३/१८ (४) | result = {{cr|ENG}} ५० रनले विजयी | report = [[n:2007 Twenty20 World Championship: England vs Zimbabwe|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[न्युल्यान्ड्स क्रिकेट ग्राउन्ड]], [[केप टाउन]] | umpires = | motm = [[केभिन पिटरसन]] (इङ्ल्यान्ड) }} ---- {{limited overs matches | date = १४ सेप्टेम्बर | time = १४:०० | team1 = {{cr|ENG}} | score1 = १३५ (२० ओभर) | runs1 =[[एन्ड्रयु फ्लिन्टफ]] ३१ (१९) | wickets1 = [[नाथन ब्रेकन]] ३/१६ (४) | team2 = {{cr|AUS}} | score2 = १३६/२ (१४.५ ओभर) | runs2 = [[म्याथु हेडन]] १००* (४३) | wickets2 = [[एन्ड्रयु फ्लिन्टफ]] १/२५ (४) | result= {{cr|AUS}} ८ विकेटले विजयी | report = [[n:2007 Twenty20 World Championship: England vs Australia|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[न्युल्यान्ड्स क्रिकेट ग्राउन्ड]], [[केप टाउन]] | umpires = | motm = [[नाथन ब्रेकन]] (अस्ट्रेलिया) | rain = यो खेलको नतिजा सँगै अस्ट्रेलिया तथा इङ्ल्यान्ड सुपर ८ चरणको लागि छनौट भएको थियो। }} ===समूह C=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175 |टोली !width=25 abbr="सिड"|सिड !width=20 abbr="अङ्क" |अङ्क !width=20 abbr="खेलेको" |खेलेको !width=20 abbr="जित" |जित !width=20 abbr="हार" |हार !width=20 abbr="बेनतिजा" | बेनतिजा !width=20 abbr="नेट रन रेट" | नेट रन रेट |- style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|{{cr|SRI}} |C2||'''४'''||२||२||०||०||+४.७२१ |- style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|{{cr|New Zealand}} |C1||'''२'''||२||१||१||०||+२.३९६ |- |style="text-align:left;"|{{cr|KEN}} |C3||'''०'''||२||०||२||०||&minus;८.०४७ |} केन्याले आफ्नो पहिलो खेलमा नै ट्वान्टी ट्वान्टी अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा न्युजिल्यान्ड बिरुद्ध ७३ रनमै अल आउट हुन पुग्यो जुन ट्वान्टी ट्वान्टी इतिहासमा बनाएको सबैभन्दा थोरै रन रहेको थियो। तथा सोहि खेलमा नै न्युजिल्यान्डले १२.२ ओभरमा नै ९ विकेटले खेल जित गरेको थियो। तथा बाँकी रहेको अर्को खेलमा केन्याले अर्को विश्व रेकर्ड कायम गर्यो। उसले श्रीलङ्कालाई ट्वान्टी ट्वान्टी इतिहासको सबैभन्दा बढी रन दिन सफल रहयो,श्रीलङ्काले सो खेलमा रेकर्ड २६० रन बनायो र केन्यालाई ८८ रनमै आउट गरेर खेल १७२ रनले जित्न सफल रहयो। {{limited overs matches | date = १२ सेप्टेम्बर | time = १०:०० | team1 = {{cr |KEN}} | score1 = ७३ (१६.५ ओभर) | runs1 = [[कोलिन्स ओबुया]] १८ (२५) | wickets1 = [[मार्क जिलेस्पी]] ४/७ (२.५) | team2 = {{cr|New Zealand}} | score2 = ७४/१ (७.४ ओभर) | runs2 = [[लु भिन्सेन्ट]] २७ (२०) | wickets2 = [[थोमस ओडोयो]] १/२२ (३) | result= {{cr|New Zealand}} ९ बिकेटले विजयी | report = [[n:2007 Twenty20 World Championship: Kenya vs New Zealand|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[सहारा स्टेडियम, किङ्समिड|किङ्समिड]], [[डरबन]] | umpires = | motm = [[मार्क जिलेस्पी]] (न्युजिल्यान्ड) | rain = केन्याद्वारा बनाइएको ७३ रन ट्वान्टी ट्वान्टी इतिहासमा सबैभन्दा कम रहेको थियो। }} ---- {{Anchor|SL world record}}{{limited overs matches | date = १४ सेप्टेम्बर | time = १०:०० | team1 = {{cr |SRI}} | score1 = २६०/६ (२० ओभर) | runs1 = [[सनथ जयसूर्या]] ८८(४४) | wickets1 = [[जिमी कमान्डे]] ३/४८ (४) | team2 = {{cr|KEN}} | score2 = ८८ (१९.३ ओभर) | runs2 = [[अलेक्स ओबान्डा]] २१ (२५) | wickets2 = [[तिलकरत्ने दिलशान]] २/४ (१.३) | result= {{cr|SRI}} १७२ रनले विजयी | venue = [[वान्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहानेसबर्ग]] | umpires = | motm = [[सनथ जयसूर्या]] (श्रीलङ्का) | report = [[n:2007 Twenty20 World Championship: Kenya vs Sri Lanka|(स्कोरकार्ड)]] | rain = श्रीलङ्काले ट्वान्टी ट्वान्टी अन्तर्राष्ट्रय खेलमा सबैभन्दा ठुलो स्कोर २६० रन बनाउनुको साथै उसले सबैभन्दा बढी रनको जित अन्तर पनि निकाल्न सफल रहयो। * ''यो खेलको नतिजासँगै श्रीलङ्का तथा न्युजिल्यान्ड सुपर ८ चरणको लागि छनौट हुन सफल भएको थियो। }} ---- {{limited overs matches | date = १५ सेप्टेम्बर | time = १४:०० | team1 = {{cr |New Zealand}} | score1 = १६४/७ (२० ओभर) | runs1 = [[रोस टेलर]] ६२ (४२) | wickets1 = [[दिल्हारा फर्नान्डो]] २/३१ (४ ) | team2 = {{cr|SRI}} | score2 = १६८/३ (१८.५ ओभर) | runs2 = [[सनथ जयसूर्या]] ६१ (४४) | wickets2 = [[ड्यानियल भिट्टोरी]] २/२३ (४) | result= {{cr|SRI}} ७ विकेटले विजयी | venue = [[वान्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहानेसबर्ग]] | umpires = | motm = [[सनथ जयसूर्या]] (श्रीलङ्का) |report = [[n:2007 Twenty20 World Championship: New Zealand vs Sri Lanka|(स्कोरकार्ड)]] }} ===समूह D=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175 |टोली !width=25 abbr="सिड"|सिड !width=20 abbr="अङ्क" |अङ्क !width=20 abbr="खेलेको" |खेलेको !width=20 abbr="जित" |जित !width=20 abbr="हार" |हार !width=20 abbr="बेनतिजा" | बेनतिजा !width=20 abbr="नेट रन रेट" | नेट रन रेट |- style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|{{cr|IND}} |D2||'''३'''||२||१||०||१||&nbsp;&nbsp;.०००० |- style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|{{cr|PAK}} |D1||'''२'''||२||१||१||०||+१.२७५ |- |style="text-align:left;"|{{cr|SCO}} |D3||'''१'''||२||०||१||१||&minus;२.५५० |} भारत तथा पाकिस्तानले ट्वान्टी-ट्वान्टी क्रिकेटको इतिहासमा पहिलो बाउल आउट खेले जसमा भारतले पाकिस्तानलाई ३-० ले हराएको थियो। {{limited overs matches | date = १२ सेप्टेम्बर | time = १४:०० | team1 = {{cr|PAK}} | score1 = १७१/९ (२० ओभर) | runs1 = [[युनिस खान]] ४१ (२९) | wickets1 = [[क्रेग राइट]] ३/२९ (४ ) | team2 = {{cr|SCO}} | score2 = १२० (१९.५ ओभर) | runs2 = [[फ्रेसर वाट्स]] ४६ (३५) | wickets2 = [[साहिद आफ्रिदी]] ४/१९ (४) | result = {{cr|PAK}} ५१ रनले विजयी | report = [[n:2007 Twenty20 World Championship: Pakistan vs Scotland|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[सहारा स्टेडियम, किङ्समिड|किङ्समिड]], [[डरबन]] | umpires = | motm = [[साहिद आफ्रिदी]] }} ---- {{limited overs matches | date = १३ सेप्टेम्बर | time = १८:०० | team1 = {{cr|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{cr|SCO}} | score2 = | runs2 = }} ---- {{limited overs matches | date = १४ सेप्टेम्बर | time = १८:०० | team1 = {{cr|IND}} | score1 = १४१/९ (२० ओभर) | runs1 = [[रोबिन उथप्पा]] ५० (३९) | wickets1 = [[मोहम्मद आशिफ]] ४/१८ (४ ओभर) | team2 = {{cr|PAK}} | score2 = १४१/७ (२० ओभर) | runs2 = [[मिस्बाह उल-हक]] ५३ (३५) | wickets2 = [[इरफान पठान]] २/२० (४) | result= खेल टाई, {{cr|IND}} ले बाउल आउटमा (३-०, भारत {{fontcolor|green|X X X}}, पाकिस्तान {{fontcolor|red|O O O}}) | report = [[n:2007 Twenty20 World Championship: India vs Pakistan|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[सहारा स्टेडियम, किङ्समिड|किङ्समिड]], [[डरबन]] | umpires = | motm = [[मोहम्मद आशिफ]] | rain = अन्त्यमा खेल टाई भएपश्चात,खेलको निर्णय बाउल आउटले भएको थियो। भारतले खेल जितेर सुपर ८ मा प्रवेश गरेको थियो। }} ==सुपर ८ चरण== ८ वटा टोलीलाई दुई समूहमा विभाजन गरिएको थियो। दुवै समूहबाट दुई उत्कृष्ट टोली सेमी-फाइनलको लागि छनौट हुने नियम थियो। ===समूह E=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175 |टोली !width=20 abbr="अङ्क" |अङ्क !width=20 abbr="खेलेको" |खेलेको !width=20 abbr="जित" |जित !width=20 abbr="हार" |हार !width=20 abbr="बेनतिजा" | बेनतिजा !width=20 abbr="नेट रन रेट" | नेट रन रेट |- style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|{{cr|IND}} |'''४'''||३||२||१||०||+०.७५० |- style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|{{cr|New Zealand}} |'''४'''||३||२||१||०||+०.०५० |- |style="text-align:left;"|{{cr|RSA}} |'''४'''||३||२||१||०||&minus;०.११६ |- |style="text-align:left;"|{{cr|ENG}} |'''०'''||३||०||३||०||&minus;०.७०० |- |} {{limited overs matches | date = १६ सेप्टेम्बर | time = १०:०० | team1 = {{cr|New Zealand}} | score1 = १९० (२० ओभर) | runs1 = [[ब्रेन्डन म्याकुलम]] ४५ (३१) | wickets1 = [[हरभजन सिंह]] २/२४ (४) | team2 = {{cr|IND}} | score2 = १८०/९ (२० ओभर) | runs2 = [[गौतम गम्भीर]] ५१ (३३) | wickets2 = [[डेनियल विट्टोरी]] ४/२० (४) | result= {{cr|New Zealand}} १० रनले विजयी | report = [[n:2007 ICC World Twenty20: India vs New Zealand|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[वान्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहानेसबर्ग]] | umpires = | motm = [[डेनियल विट्टोरी]] (न्युजिल्यान्ड) }} ---- {{limited overs matches | date = १६ सेप्टेम्बर | time = १८:०० | team1 = {{cr|RSA}} | score1 = १५४/८ (२० ओभर) | runs1 = [[एल्बी मोर्केल]] ४३ (२०) | wickets1 = [[स्टुआर्ट ब्रोड]] ३/३७ (४) | team2 = {{cr|ENG}} | score2 = 135/7 (२० ओभर) | runs2 = [[ओवेस साह]] ३६ (३१) | wickets2 = [[एल्बी मोर्केल]] २/१२ (२) | result = {{cr|RSA}} १९ रनले विजयी | report = [[n:2007 ICC World Twenty20: South Africa vs England|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[न्युल्यान्ड्स क्रिकेट ग्राउन्ड]], [[केप टाउन]] | umpires = | motm = [[एल्बी मोर्केल]] (दक्षिण अफ्रिका) }} ---- {{limited overs matches | date = १८ सेप्टेम्बर | time = १०:०० | team1 = {{cr|New Zealand}} | score1 = १६४/९ (२० ओभर) | runs1 = [[क्रेग म्याकमिलन]] ५७ (३१) | wickets1 = [[जेम्स एन्डरसन]] २/२४ (४) | team2 = {{cr|ENG}} | score2 = १५९/८ (२० ओभर) | runs2 = [[ड्यारेन म्याडी]] ५० (३१) | wickets2 = [[सेन बोन्ड]] २/२० (४) | result= {{cr|New Zealand}} ५ रनले विजयी | report = [[n:2007 ICC World Twenty20: England vs New Zealand|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[सहारा स्टेडियम, किङ्समिड|किङ्समिड]], [[डरबन]] | umpires = | motm = [[क्रेग म्याकमिलन]] (न्युजिल्यान्ड) }} ---- {{limited overs matches | date = १९ सेप्टेम्बर | time = १४:०० | team1 = {{cr|New Zealand}} | score1 = १५३/८ (२० ओभर) | runs1 = [[क्रेग म्याकमिलन]] ४८ (२५) | wickets1 = [[मोर्ने मोर्केल]] ४/१६ (४) | team2 = {{cr|RSA}} | score2 = १५८/४ (१९.१ ओभर) | runs2 = [[जस्टिन केम्प]] ८९* (५६) | wickets2 = [[मार्क जिलेस्पी]] 2/11 (3.1) | result= {{cr|RSA}} ६ विकेटले विजयी | report = [[n:2007 ICC World Twenty20: South Africa vs New Zealand|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[सहारा स्टेडियम, किङ्समिड|किङ्समिड]], [[डरबन]] | umpires = | motm = [[जस्टिन केम्प]] (दक्षिण अफ्रिका) | rain = यो खेलको नतिजासँगै इङ्ल्यान्ड यस प्रतियोगिताबाट बाहिरिएको थियो। }} ---- {{limited overs matches | date = १९ सेप्टेम्बर | time = १८:०० | team1 = {{cr|IND}} | score1 =२१८/४ (२० ओभर) | runs1 =[[वीरेन्द्र सहवाग]] ६८ (४२) | wickets1 =[[क्रिस ट्रेम्लेट]] २/४५ (४) | team2 = {{cr|ENG}} | score2 =२००/६ (२० ओभर) | runs2 = [[विक्रम सोलङ्की]] ४३ (३१) | wickets2 =[[इरफान पठान]] ३/३७ (४) | result= {{cr|IND}} १८ रनले विजयी | report= [[n:2007 ICC World Twenty20: England vs India|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[सहारा स्टेडियम, किङ्समिड|किङ्समिड]], [[डरबन]] | umpires = | motm = [[युवराज सिंह]] (भारत) | rain = [[युवराज सिंह]]ले ट्वान्टी ट्वान्टी क्रिकेटको सबैभन्दा तीव्र अर्धशतक बनाउने खेलाडी भए। उनले जम्मा १२ बलमा अर्धशतक पुरा गरेका थिए, यो कीर्तिमान् बन्नु पूर्व यसै प्रतियोगितामा बङ्गलादेशका [[मोहम्मद अशरफुल]]ले २० बलमा अर्धशतक बनाएका थिए। यसै खेलमा [[युवराज सिंह]]ले ट्वान्टी ट्वान्टी क्रिकेटको इतिहासमा पहिलो पटक इङ्ल्यान्डका बलर [[स्टुआर्ट ब्रोड]]को एक ओभरको सबै बलमा छक्का प्रहार गरेर अर्को कीर्तिमान् कायम गरेका थिए। * यो टेस्ट खेल खेल्ने राष्ट्रविरुद्ध बनाइएको सबैभन्दा ठुलो रन स्कोर थियो। }} ---- {{limited overs matches | date = २० सेप्टेम्बर | time = १८:०० | team1 = {{cr|IND}} | score1 = १५३/५ (२० ओभर) | runs1 = [[रोहित शर्मा]] ५० (४०) | wickets1 = [[सन पोलक]] २/१७ (४) | team2 = {{cr|RSA}} | score2 = ११६/९ (२० ओभर) | runs2 = [[एल्बी मोर्केल]] ३६ (३७) | wickets2 = [[रुद्र प्रताप सिंह]] ४/१३ (४) | result= {{cr|IND}} ३७ रनले विजयी | report= [[n:2007 ICC World Twenty20: South Africa vs India|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[सहारा स्टेडियम, किङ्समिड|किङ्समिड]], [[डरबन]] | umpires = | motm = [[रोहित शर्मा]] (भारत) | rain = यस खेलको अन्तसँगै तिन वटा टोलीहरूकै समान अङ्क भएको हुनाले न्युजिल्यान्ड तथा भारत उच्चतम नेट रन रेटको आधारमा सेमी-फाइनलमा प्रवेश गरेको थियो। तथा आयोजक राष्ट्र दक्षिण अफ्रिका यस प्रतियोगिताबाट बाहिरिएको थियो। }} ===Group F=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175 |टोली !width=20 abbr="अङ्क" |अङ्क !width=20 abbr="खेलेको" |खेलेको !width=20 abbr="जित" |जित !width=20 abbr="हार" |हार !width=20 abbr="बेनतिजा" | बेनतिजा !width=20 abbr="नेट रन रेट" | नेट रन रेट |- style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|{{cr|PAK}} |'''६'''||३||३||०||०||+०.८४३ |- style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|{{cr|AUS}} |'''४'''||३||२||१||०||+२.२५६ |- |style="text-align:left;"|{{cr|SRI}} |'''२'''||३||१||२||०||-०.६९७ |- |style="text-align:left;"|{{cr|BAN}} |'''०'''||३||०||३||०||-२.०३१ |} {{limited overs matches | date = १६ सेप्टेम्बर | time = १४:०० | team1 = {{cr|BAN}} | score1 = १२३/८ (२० ओभर) | runs1 = [[तमिम इकबाल]] ३२ (४०) | wickets1 = [[ब्रेट ली]] ३/२७ (४) | team2 = {{cr|AUS}} | score2 = १२४/१ (१३.५ ओभर) | runs2 = [[म्याथु हेडन]] ७३[[नट आउट|*]] (४८) | wickets2 = [[मशरफे मोर्ताजा]] ०/२७ (३.५) | result= {{cr|AUS}} ९ विकेटले विजयी | report = [[n:2007 ICC World Twenty20: Australia vs Bangladesh|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[न्युल्यान्ड्स क्रिकेट ग्राउन्ड]], [[केप टाउन]] | umpires = | motm = [[ब्रेट ली]] (अस्ट्रेलिया) | rain = [[ब्रेट ली]]ले ट्वान्टी-ट्वान्टी क्रिकेटको इतिहासमा पहिलो ह्याट्रिक लिने रेकर्ड बनाए। }} ---- {{limited overs matches | date = १७ सेप्टेम्बर | time = १८:०० | team1 = {{cr|PAK}} | score1 = १८९/६ (२० ओभर) | runs1 = [[शोएब मलिक]] ५७ (३१) | wickets1 = [[लसिथ मलिङ्गा]] ३/४३ (४) | team2 = {{cr|SRI}} | score2 = १५६/९ २० ओभर) | runs2 = [[चमारा सिल्भा]] ३८ (२७) | wickets2 = [[साहिद आफ्रिदी]] ३/१८ (४) | result= {{cr|PAK}} ३३ रनले विजयी | report = [[n:2007 ICC World Twenty20: Pakistan vs Sri Lanka|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[वान्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहानेसबर्ग]] | umpires = | motm = [[युनिस खान]] (पाकिस्तान) }} ---- {{limited overs matches | date = १८ सेप्टेम्बर | time = १४:०० | team1 = {{cr|AUS}} | score1 = १६४/७ (२० ओभर) | runs1 = [[माइकल हसी]] ३७ (२५) | wickets1 = [[सोहेल तनबिर]] ३/३१ (४) | team2 = {{cr|PAK}} | score2 = १६५/४ (१९.१ ओभर) | runs2 = [[मिस्बाह उल-हक]] ६६ (४२) | wickets2 = [[स्टुआर्ट क्लार्क]] ३/२७ (४) | result= {{cr|PAK}} ६ विकेटले विजयी | report = [[n:2007 ICC World Twenty20: Australia vs Pakistan|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[वान्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहानेसबर्ग]] | umpires = | motm = [[मिस्बाह उल-हक]] (पाकिस्तान) }} ---- {{limited overs matches | date = १८ सेप्टेम्बर | time = १८:०० | team1 = {{cr|SRI}} | score1 = १४७/५ (२० ओभर) | runs1 = [[जेहान मुबारक]] ३१* (१९) | wickets1 = [[महमुदुल्लाह]] १/१९ (४) | team2 = {{cr|BAN}} | score2 = ८३ (१५.५ ओभर) | runs2 = [[अफताब अहमद]] १८ (११) | wickets2 = [[शनथ जयसूर्या]] २/४ (१.५) | result= {{cr|SRI}} ६४ रनले विजयी | report = [[n:2007 ICC World Twenty20: Bangladesh vs Sri Lanka|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[वान्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहानेसबर्ग]] | umpires = | motm = [[दिल्हारा फर्नान्डो]] (श्रीलङ्का) | rain = यो खेलको नतिजा सँगै पाकिस्तान सेमी-फाइनलको लागि प्रवेश गरेको थियो। *''यो खेलको नतिजा सँगै बङ्गलादेश प्रतियोगिताबाट बाहिरिएको थियो। }} ---- {{limited overs matches | date = २० सेप्टेम्बर | time = १०:०० | team1 = {{cr|SRI}} | score1 = १०१ (१९.३ ओभर) | runs1 = [[जेहान मुबारक]] २८५ (२६) | wickets1 =[[स्टुआर्ट क्लार्क]] ४/२०(४) | team2 = {{cr|AUS}} | score2 = १०२/० (१०.२ ओभर) | runs2 = [[म्याथु हेडन]] ५८[[नट आउट|*]](३८) | wickets2 = | result= {{cr|AUS}} १० विकेटले विजयी | report= [[n:2007 ICC World Twenty20: Australia vs Sri Lanka|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[न्युल्यान्ड्स क्रिकेट ग्राउन्ड]], [[केप टाउन]] | umpires = | motm = [[स्टुआर्ट क्लार्क]] (अस्ट्रेलिया) | rain = अस्ट्रेलिया यो जित सँगै सेमी-फाइनलमा प्रवेश गर्न सफल भएको थियो। *''यस खेलको नतिजा सँगै श्रीलङ्का यस प्रतियोगिताबाट बाहिरिएको थियो। *''यो प्रतियोगितामा पहिलो अवसर थियो जसमा बिरोधि टोलीले लक्ष्यको पछाडी गर्दै १० विकेटले जित दर्ता गर्यो। विकेटको गणितले प्रतियोगिताको सबैभन्दा फराकिलो जित। }} ---- {{limited overs matches | date = २० सेप्टेम्बर | time = १४:०० | team1 = {{cr|BAN}} | score1 = १४० (१९.४ ओभर) | runs1 = [[जुनैद सिद्दिकी]] ७१ (४९) | wickets1 = [[शोएब मलिक]] २/१५ (२) | team2 = {{cr|PAK}} | score2 = १४१/६ (१९ ओभर) | runs2 = [[साहिद आफ्रिदी]] ३९ (१५) | wickets2 = [[अब्दुर रज्जाक]] २/१६ (४) | result= {{cr|PAK}} ४ विकेटले विजयी | report = [[n:2007 ICC World Twenty20: Bangladesh vs Pakistan|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[न्युल्यान्ड्स क्रिकेट ग्राउन्ड]], [[केप टाउन]] | umpires = | motm = [[जुनैद सिद्दिकी]] (बङ्गलादेश) }} ==नक् आउट चरण == {{Round4 <!--मिति-स्थान|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!--semi-finals --> |२२ सेप्टेम्बर - [[न्युल्यान्ड्स क्रिकेट ग्राउन्ड]], [[केप टाउन]]| {{cr|New Zealand}}|१४३/८ (२० ओभर) | '''{{cr|PAK}}'''|'''१४७/४ (१८.५ ओभर)''' |२२ सेप्टेम्बर - [[किंग्समिड]],[[डरबन]]| '''{{cr|IND}}''' |'''१८८/५ (२० ओभर)'''| {{cr|AUS}}|१७३/७ (२० ओभर) <!--final --> |२४ सेप्टेम्बर - [[वान्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहानेसबर्ग]]|{{cr|PAK}}|१५२ (१९.३ ओभर)|'''{{cr|IND}}'''|'''१५७/५ (२० ओभर)'''|| }} ===सेमी-फाइनल=== {{limited overs matches | date = २२ सेप्टेम्बर | time = १३:०० | team1 = {{cr|New Zealand}} | score1 = १४३/८ (२० ओभर) | runs1 = [[रोस टेलर]] ३७* (२३) | wickets1 = [[उमर गुल]] ३/१५ (४) | team2 = {{cr|PAK}} | score2 = १४७/४ (१८.५ ओभर) | runs2 = [[इमरान नजिर]] ५९ (४१) | wickets2 = [[स्कट स्ट्यारिस]] १/१४ (३) | result= {{cr|PAK}} ६ विकेटले विजयी | report= [http://content-aus.cricinfo.com/twenty20wc/engine/current/match/287877.html (स्कोर कार्ड)] | venue = [[न्युल्यान्ड्स क्रिकेट ग्राउन्ड]], [[केप टाउन]] | umpires = | motm = [[उमर गुल]] (पाकिस्तान) }} ---- {{limited overs matches | date = २२ सेप्टेम्बर | time = १८:०० | team1 = {{cr|IND}} | score1 = १८८/५ (२० ओभर) | runs1 = [[युवराज सिंह]] ७० (३०) | wickets1 = [[मिचेल जोन्सन]] २/३१ (४) | team2 = {{cr|AUS}} | score2 = १७३/७ (२० ओभर) | runs2 = [[म्याथु हेडन]] ६२ (४७) | wickets2 = [[शान्ताकुमारण श्रीशन्थ]] २/१२ (४) | result= {{cr|IND}} १५ रनले विजयी | report= [http://content-aus.cricinfo.com/twenty20wc/engine/current/match/287878.html (स्कोर कार्ड)] | venue = [[सहारा स्टेडियम, किङ्समिड|किङ्समिड]], [[डरबन]] | umpires = | motm = [[युवराज सिंह]] (भारत) | rain = [[युवराज सिंह]]ले यस खेलमा प्रतियोगिताको सबैभन्दा लामो छक्का (११९ मिटर) को प्रहार गरेका थिए। }} ===फाइनल=== {{limited overs matches | date =२४ सेप्टेम्बर | time = १४:०० | team1 = {{cr|IND}} | score1 = १५७/५ (२० ओभर) | runs1 = [[गौतम गम्भीर]] ७५ (५४) | wickets1 = [[उमर गुल]] २/३८ (४) | team2 = {{cr|PAK}} | score2 = १५२ (१९.३ ओभर) | runs2 = [[मिसबाह उल-हक]] ४३ (३८) | wickets2 = [[इरफान पठान]] ३/१६ (४) | result= {{cr|IND}} ५ रनले विजयी | report = [[n:India defeat Pakistan in 2007 ICC World Twenty20 final|(स्कोरकार्ड)]] | venue = [[वान्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहानेसबर्ग]] | umpires = | motm = [[इरफान पठान]] (भारत) }} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट]] [[श्रेणी:आइसिसी क्रिकेट प्रतियोगिताहरू]] qpxiteo356a3k87600awunkwovnb8jy 0 71448 1392017 1390364 2026-09-30T02:48:46Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392017 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान | native_name = | image_name = Entrance BPKIHS.jpg | image_size = 300px | image_alt = | caption = | latin_name = | motto = | mottoeng = | established = सन् १९९३ <!-- {{Start date|YYYY}} --> | closed = {{End date|}} | type = [[स्वास्थ्य]] [[विश्वविद्यालय]] | affiliation = | endowment = | officer_in_charge = | chairman = | chancellor = [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | president = | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor = प्रा.डा. स्मृति कार्की | rector = | registrar = | director = | dean = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = | undergrad = प्रतिवर्ष १०० एमबीबीएस., ६० बीडीएस., ४० बीएस्सी नर्सिंग, १० बीएस्सी एमआईटी | postgrad = | doctoral = | other = | city = [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] | state = | province = कोशी | country = [[नेपाल]] | coor = {{Coord|26.808291|87.26655}} | campus = | former_names = | free_label = | free = | colors = | colours = | athletics = | sports = | nickname = | mascot = | affiliations = | website = [http://www.bpkihs.edu/ www.bpkihs.edu]<!-- {{URL|example.com}} --> | logo = | footnotes = }} '''वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान''' ({{lang-en| [[:en:B.P. Koirala Institute of Health Sciences|B.P. Koirala Institute of Health Sciences]]}}) स्वशासित,स्वतन्त्र स्वास्थ्य विश्वविद्यालय हो । यो पूर्वी नेपालको [[सुनसरी जिल्ला]]को [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान नगरपालिका]]मा सन् १९९३ मा स्थापना भएको हो ।{{sfn|सूचना सङ्कलन-वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका लागि इन्स्टिच्यूट फर प्रोफेसनल जर्नालिज्म, वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान|२०५९|p=5}}{{sfn|परिकल्पना र यथार्थ (१९९१ – १९९६)|धरान: वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान}}{{sfn|Prospectus of MBBS & BDS Program ENTRANCE EXAMINATION for Nepalese & International Candidates|B.P. Koirala Institute of Health Sciences|}} ==इतिहास== वी.पी. कोइराला स्वास्थय विज्ञान प्रतिष्ठान १९९३ मा स्थापना भई सन् १९९८ स्वास्थ्य विश्वविद्यालयको रूपमा परिणत भएको हो । मुलुकका लागि आवश्यक जनशक्तिको उत्पादन गर्दै स्वास्थ्य क्षेत्रमा आत्मनिर्भर हुने उद्देश्यलाई प्राप्त गर्ने क्रममा शुरु गरिएको एम.बी.बी.एस. शिक्षण कार्यक्रम हालसम्मा आईपुग्दा एम.एम.बी.बी.एस. लगायत बी.डीं.एस., बी.एस्सी. नर्सिंंग, प्रमाणपत्रतह नर्सिंग, व्याचलर अफ नर्सिंग, बी.एम.एल.टी, बी.एस्सी.एम.आई.टी.र विभिन्न विषयहरूमामा पोष्टग्राजुएट जस्तै एम.डी.एम.एस., एम.डी.एस., एम.एस्सी. नर्सिंग, एम.पी.एच, डीएम/एमसीएच, फेलोसिप इन इमर्जेन्सी मेडिसिन, एम.डी.एच. कार्यक्रमहरूमा पठनपाठन शुरु भैसकेको छ । वी.पी. कोईराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान बीजारोपणको ऐतिहासिक क्षण सम्बत २०४७ साल फागुन ३ गते (फेबु्रवरी १५, १९९१) हो । त्यस दिन बिराटनगरमा आयोजित एक सार्वजनिक सभामा यो संस्था खडा गर्न नेपाल भ्रमणमा रहनुभएका तत्कालिन भारतीय प्रधानमन्त्री श्री [[चन्द्रशेखर]]ले भारतीय सहयोग प्राप्त हुने बचन दिनु भए लगत्तै स्व. प्रधानमन्त्री गिरीजा प्रसाद कोइरालाको भारत भ्रमणका अवसरमा भारत नेपाल उच्चस्तरीय कार्य दलले नेपालमा भूतपूर्व प्रधानमन्त्री स्व. [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]का नाममा एक मेडिकल कलेज स्थापना गर्न सहमति जनायो । प्रतिष्ठानलाई स्वशासित संस्थाको रूपमा सञ्चालन गर्न संसदले २०४९ माघ ५ गते (१८ जनवरी १९९३)े वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान ऐन पारित गरेको र नेपाल र भारतका प्रधानमन्त्रीहरुद्धारा १० मार्च १९९४ का दिन प्रतिष्ठानलाई ३५० शैयाको एक अस्पताल र ५० जनालाई स्थान दिन सकिने मेडिकल कलेज बनाउन सहमतिपत्रमा हस्ताक्षर भयो । तत्कालिन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]]ले १९ अक्टोबर १९९४ मा ३५० शैया अस्पतालको निर्माणको शिलान्यासका साथै एम.बी.बी.एस कक्षा संचालनको शुभारम्भ गर्नुभयो ।{{sfn|सूचना सङ्कलन(वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका लागि इन्स्टिच्यूट फर प्रोफेसनल जर्नालिज्म|वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान|२०५९|p=5}}{{sfn|परिकल्पना र यथार्थ (१९९१ – १९९६)|धरान: वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान}} ==अस्पताल सेवा== तत्कालिन श्री ५ को सरकारले सन् १९९३ जुलाई १६ का दिन १५० शैया क्षमताको पूर्वान्चल क्षेत्रीय अस्पताल प्रतिष्ठानलाई हस्तान्रण गरेपश्चात प्रतिष्ठानले आई.सि.यु, सि.सि.यु र अव्जर्वेशन लगायत बढाएर २१० शैया थप गरेर अस्पताल संचालनमा ल्यायो । नयां अस्पताल भवनको निर्माणपछि अस्पतालको क्षमता ६ सय ४६ शैया पुगेको छ । यी ६ सय ४६ शैयालाई अस्पतालले स्थानीय आवश्यकताका आधारमा विभिन्न रोगका लागि बैज्ञानिक ढङ्गले विभाजित गरेको छ । हालको अस्पताल सेवालाई प्रतिष्ठानले विभिन्न किसिमका विषेशज्ञहरूको व्यवास्था सहित आधुनिक उपकरणहरू जडानले गर्दा काठमाडौँ बाहिर यस प्रतिष्ठानमा मासु परीक्षण सेवा (Biopsy Facility), विविध सेवा सहितको जनरल प्राक्टिस तथा अटो एनालाईजर सेवाहरू (Multidisciplinary Faculty of General Practice and Auto Analyzer) उपलव्ध छन् भने रगतको क्यान्सर र रक्तश्ररुावसंग सम्बन्धित रोगहरु (Bleeding diseases) सम्बन्धी विषेष परीक्षण (Haematological investigation) गर्ने सुविधाहरु पनि रहेको छ । यस बाहेक विशेष एच.आई.भी. प्रयोगशाला (Special HIV Lab), विशेष कालाजार प्रयोगशाला (Special Kala-azar Lab) र आँखाको नानी प्रत्यारोपण गर्ने शल्यक्रिया (Corneal Grafting), सीटी स्क्यान, एम.आर.आई (CT Scan, MRI) सेवा पनि प्रतिष्ठानमा उपलव्ध रहेको छ । सेवाको विभिन्न निकाय जस्तै शल्यक्रियापूर्व आवश्यक पर्ने बेहोसी सम्बन्धी पूर्व जांच सेवा (Preanaesthesia Clinic (PAC)), सघन उपचार कक्ष (Intensive Care Unit (ICU)), मुटुरोग सघन उपचार कक्ष (Coronary Care Unit (CCU)) तथा बाल बालिकाहरुका निमित्त छुटृै शिशु सघन उपचार कक्ष (Neonatal Intensive Care Unit (NICU)), मातृसेवाका लागि मातृ सघन उपचार कक्ष (Maternal Intensive Care Unit (MICU)) सेवाको विस्तार गरेको छ । प्रतिष्ठानले अस्पताल सेवा अन्तर्गत सर्वसाधारणलाई पुर्याउंदै आएको उपचार सेवा निम्न प्रकारका छन्:<ref>[http://bpkihs.edu/hospital-services.html/ Hospital Services, BPKIHS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150109134848/http://bpkihs.edu/hospital-services.html |date=2015-01-09 }}</ref> ===बहिरंग सेवा=== बहिरंग सेवा अन्तर्गत बिामीलाई निम्न अुनसारको विशेषज्ञ सेवा प्राप्त छ: सामान्य चिकित्सा, शल्य चिकित्सा, बाल रोग, हाड जोर्नी, नाक कान घांटी, स्त्री रोग तथा प्रसूति, आँखा, चर्म रोग, टि.बी. एण्ड चेस्ट क्लिनिक, मानसिक रोग सेवा । ====सशुल्क सेवा==== बहिरंग सेवा अन्तर्गत विभागमा कार्यरत विशेषज्ञ चिकित्सकहरूको उपलव्धताको आधारमा हाल मेडिसिन, सर्जरी, अप्थालमोलोजी, गाइने रअव्स, अर्थोपेडिक्स तथा सर्जरी विभागहरूले आ-आफ्नो समय तालिका अनुसार दिउंसोको सशुल्क सेवा (पेइंग क्लिनिक) सञ्चालन गरेका छन् । ====विशिष्ट विशेषज्ञ सेवा==== बहिरंग सेवा अन्तर्गत नै केही विभागहरूले विशिष्ट सेवा प्रदान गर्दै आएका छन् । यस अन्तर्गत अप्थालमोलोजी विभागले जलबिन्दु (Glaucoma Clinic), आँखाको पर्दा सम्बयिन्धत उपचार सेवा (Retina Clinic), लेजर उपचार (Laser treatment), मेडिसिन विभागले मुटु उपचार सेवा (Cardiology), ट्रेड मिल टेस्ट सेवा (TMT Service), अर्थोपेडिक्स विभागले विशेषज्ञ सेवा (Specialty Clinic), पिडियाट्रिक्स विभागले खोप सेवा (Immunization Clinic), गाइने र अब्सटेट्रिक्स विभागले महिला यौनांगको क्यान्सर सम्बन्धी सेवा (Oncology), बांझोपन सम्बन्धी सेवा (Infertility), गहन जोखिम गर्भधारण सम्बन्धी सेवा (High risk Pregnancy) सेवा प्रदान गर्दै आएका छन् । ===अन्तरङ्ग सेवा === अस्पतालको अन्तरङ्ग सेवा ३६५ दिन २४ सै घण्टा (Round the clock) उपलव्ध छ । ===आकस्मिक सेवा === सर्वसाधारण जनतालाई चौबिसै घण्टा उपचार सेवा पुर्याउनका लागि ५ अव्जर्भेसन शैयायुक्त आकस्मिक सेवा संचालित छ । उपचारको क्रममा सम्बनिधत विशेषज्ञको आवश्यकता देखिएमा आकस्मिक उपचार विभागमा ड्युटीमा रहेको डाक्टरले जुनसुकै समयमा पनि विशेषज्ञलाई बोलाई विशेषज्ञ सेवा प्रदान गर्ने गरिएको छ । आकस्मिक सेवाका लागि ल्याइएका विरामीहरूको परीक्षण, उपचार र रेखदेखका लागि आवश्यक पर्ने सबै क्लिनिक र प्रयोगशालाहरु एकै ठाउँमा केन्द्रित छन् । दुईवटा आकस्मिक अप्रेशन थियटरहरु, दश शैयाको सघन उपचार कक्ष र आवशयक अरु सबै सुविधाहरु अस्पतालमा उपलव्ध छन् । अस्पतालका सबै भवनहरु एक अर्कासंग जोडिएका छन् ।{{sfn|सूचना सङ्कलन(वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका लागि इन्स्टिच्यूट फर प्रोफेसनल जर्नालिज्म|वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान|२०५९|p=16}} <br /> <br /> प्रतिष्ठानको मूल आकस्मिक कक्ष नेपालकै नमुनाकै रूपमा रहेको छ जहाँ बिरामीको व्यवस्थापन गर्ने पद्धति अन्य अस्पतालभन्दा फरक तर प्रभावकारी छ । अस्ट्रेलियन ट्रियाज पद्धतिमार्फत सिकिस्तताका आधारमा बिरामीको वर्गीकरण गरी प्राथमिकताका साथ उपचार गर्नु यहाँको विशेषता हो । यस पद्धतिअनुसार सिकिस्तता आधारमा एटीएस–वान/टु/थ्री/फोर/फाइभमा विभाजित गरी ट्रियाज स्कोर कम भएको बिरामीलाई छिटो उपचार गरिन्छ । एटीएस–वान बिरामीलाई तुरुन्त उपचार गर्नुपर्ने हुन्छ भने एटीएस–फाइभ बिरामीलाई डेढ घण्टाभित्रमा उपचार गर्न सकिन्छ तर अस्पतालमा चाप नभए छिटोभन्दा छिटो बिरामीको उपचार गर्ने गरिएको छ ।<ref name="swasthyakhabar.com">[http://swasthyakhabar.com/2015/03/23721.html/ मुकेशकुमार साह, मुलुककैै नमुना आकस्मिक कक्ष, स्वास्थ्य खबरपत्रिका, २०७१ फागुन २० गते] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150307020920/http://swasthyakhabar.com/2015/03/23721.html |date=2015-03-07 }}</ref> <br /> <br /> बाल आकस्मिक कक्ष तथा स्त्री तथा प्रशुति आकस्मिक कक्षको विकास एवं विस्तारले बिरामी उपचार प्रक्रियालाई केही सहज बनाएको छ ।<ref name="swasthyakhabar.com"/> ===शल्य चिकित्सा सेवा === शल्य चिकित्सा सेवा अन्तर्गत अपरेशन केशहरूलाई ठूलो, मध्यम र सानो गरी ३ वर्गमा विभाजन गरेर सोही आधारमा अपरेशन थिएटरको व्यवस्टा मिलाईएको छ ।{{sfn|परिकल्पना र यथार्थ (१९९१ – १९९६)|धरान: वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान}} ===निदान सेवा=== अस्पतालमा उपचारका लागि आउने बिरामीहरूको उपचारको क्रममा रोगको सही निदान वा पहिचान गर्न विभिन्न किसिमका परीक्षणहरु गर्न, गराउन निदान सेवा अन्तर्गत प्रतिष्ठानको क्लिनिकल ल्याब सर्भिसेस र रेडियोलोजी सेवा जस्तै एक्स रे, अल्ट्रासाउण्ड, फ्लूरोस्कोपी उपकरणहरू, सिटीस्क्यान र एम.आर.आई जस्ता इमेजिंग सेवाहरू उपलव्ध छन् ।{{sfn|परिकल्पना र यथार्थ (१९९१ – १९९६)|धरान: वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान}} व्लड बैङ्क र रक्तदानसम्बन्धी सेवा, बिरामीको रगत, मलमूत्र, वीर्य, खकार जस्ता जांचका लागि प्रयोगशालाहरु राखिएका छन् । यसबाहेक, इन्डोस्कोपी र सिग्माइडोस्कोपी सेवा, स्वचालित रक्त ग्यांस, इलेक्ट्रोलाईट एनालाईजर विधिहरु, हेमोडाइलाईसिस, ट्रेडमिल टेस्ट, कलरडप्लर इको कार्डियोलोजी, एन्जियोथ्राफी, अल्ट्रासोनोग्राफी, अडियोमेट्री, इपीएस जस्ता अत्याधुनिक उपयोगी संयन्त्रहरु राखिएका छन् । ===सामुदायिक सेवा=== ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य सुविधाको विस्तारका लागि प्रतिष्ठानले पूर्वान्चलका १६ वटा जिल्लाका जिल्लास्तरीय अस्पतालहरूलाई शैक्षिक क्षेत्रका रूपमा लिएको छ । हाल प्रतिष्ठानले निम्न विभागहरूमार्फत विभागहरूमार्फत सर्वसाधारणलाई अस्पताल सेवा साथै विद्यार्थीहरूलाई पठनपाठनको सेवा पनि पुर्याउंदै आएको छ : एनेस्थेसिया, एनाटोमी (साइटोजेनेटिक्स), वायोकेमिष्ट्री, डेन्टिस्ट्री, डर्माटोलोजी एण्ड एस.टी.डी., इमर्जेन्सी, फरेन्सिक मेडिसिन, गाइनोकोलोजी एण्ड अव्सटेट्रिक्स, हेमाटोलोजी, मेडिसिन, माइक्रोवायोलोजी,, फार्माकोलोजी (ड्रग मोनिटारिंग), अप्थालमोलोजी, ओटोराइनोलारिंगोलोजी, अर्थोपेडिक्स, पिडियाट्रिक्स, प्याथोलोजी, फिजियोलोजी (ई.ई.जी., पी.एफ.टी.), साइकियाट्री, रेडियोडायग्नोसिस, सर्जरी, ट्युवरक्युलोसिस एण्ड इन्फेक्सिनस् एण्ड ट्रपिकल डिसिज{{sfn|परिकल्पना र यथार्थ (१९९१ – १९९६)|धरान: वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान}} ==शैक्षिक कार्यक्रम== [[File:College Block, BPKIHS.JPG|thumb|मेडिकल कलेज भवन, वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान]] [[File:College of Dental Surgery, BPKIHS.jpg|thumb|कलेज अफ डेन्टल सर्जरी, वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान]] [[File:College of Nursing, BPKIHS.JPG|thumb|कलेज अफ नर्सिंग, वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान]] [[File:School of Public Health, BPKIHS.jpg|thumb|स्कूल अफ पब्लिक हेल्थ, वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान]] सन् १९९४ अक्टोबर १९ देखि प्रतिष्ठानमा एम.बी.बी.एस. कक्षा शुरु गरिएको थियो भने सन् १९९६ अगष्टदेखि बी.एस्सी.नर्सिंग कक्षाहरु पनि सञ्चालन भयो । प्रतिष्ठानमा एम.बी.बी.स. पढ्न चाहने विद्यार्थीहरूलाई तीन समूहमा विभाजित गरिएको छ र त्यसै अनुसार शुल्क निर्धारण गरिएको छ । पहिलो समूहमा न्यूनतम शुल्क तिर्ने, दोस्रो समूहमा आंशिक शुल्क तिर्ने र तेस्रो समूहमा पुरै शुल्क तिर्ने विद्यार्थीहरूलाई राखिएको छ ।{{sfn|Prospectus of MBBS & BDS Program ENTRANCE EXAMINATION for Nepalese & International Candidates|B.P. Koirala Institute of Health Sciences|}} एम.बी.बी.एस. कार्यक्रममा [[नेपाल]] बाहेक [[दक्षिण एसियाली राष्ट्र]]को विद्यार्थीहरूको लागि सात वटा स्थान र [[दक्षिण एसिया]] क्षेत्र बाहिरबाट आउने मुलुकका विद्यार्थीहरुका लागि सातवटा स्थान छुट्याईएको छ । नेपाली विद्यार्थीहरुका लागि [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]], [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]], [[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]], [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]], [[हुम्ला जिल्ला|हुम्ला]], [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]], [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]], [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]], [[मनाङ जिल्ला|मनाङ]], [[मुगु जिल्ला|मुगु]], [[मुस्ताङ जिल्ला|मुस्ताङ]], [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]] र [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]], जस्ता पूर्व र पश्चिमका पहाडी जिल्लाहरूबाट आउने विद्यार्थीहरूलाई प्रतिष्ठानले विशेष प्राथमिकता दिने व्यवस्था मिलाएको छ । पहाडी जिल्लाहरूका लागि एम.बी.बी.एस. मा ४ (चार) स्थान, बी.डी.एस.मा २ (दुई) स्थान र प्रमाणपत्र तहका नर्सिंगमा १७ (सत्र) स्थान छुट्याएको छ । [https://web.archive.org/web/20141216224100/https://entrance.bpkihs.edu/%7B%7Bsfn%7CProspectus] महिलाहरुका लागि भने निम्नानुसारका पहाडी जिल्लाहरू [[अछाम जिल्ला|अछाम]], [[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]], [[बागलुङ जिल्ला]], [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]], [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]], [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]], [[भोजपुर]], [[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेलधुरा]], [[दैलेख जिल्ला|दैलेख]], [[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]], [[धादिङ जिल्ला|धादिङ]], [[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]], [[दोलखा जिल्ला|दोलखा]], [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]], [[डोटी जिल्ला|डोटी]], [[गोरखा जिल्ला]], [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]], [[हुम्ला जिल्ला|हुम्ला]], [[इलाम (स्पष्टता)|इलाम]], [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]], [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]], [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]], [[खोटाङ जिल्ला|खोटाङ]], [[लमजुङ जिल्ला|लमजुङ]], [[मनाङ जिल्ला|मनाङ]], [[मुगु जिल्ला|मुगु]], [[मुस्ताङ जिल्ला|मुस्ताङ]], [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]], [[ओखलढुङ्गा जिल्ला|ओखलढुंगा]], [[पाँचथर जिल्ला|पाँचथर]], [[पर्वत जिल्ला|पर्वत]], [[प्युठान जिल्ला|प्युठान]], [[रामेछाप]], [[रसुवा जिल्ला|रसुवा]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]], [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[सल्यान]], [[सङ्खुवासभा जिल्ला|संखुवासभा]], [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]], [[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]], र [[तेह्रथुम जिल्ला|तेह्रथुम]]बाट आउने विद्यार्थीहरूलाई प्रतिष्ठानले विशेष प्राथमिकता दिने व्यवस्था मिलाएको छ ।[https://web.archive.org/web/20141216224100/https://entrance.bpkihs.edu/%7B%7Bsfn%7CProspectus] प्रतिष्ठानले सञ्चालन गरेको स्नातकोत्तर तहको एम.डी.एम.एस., एम.एस्सी. र पी.एचडी. कार्यक्रमका लागि न्यूनतम शुल्क निर्धारण गरिएको छ । विदेशी विद्यार्थीहरुका लागि शुल्कको छुटृै व्यवस्था गरेको छ । हरेक वर्ष अगष्ट १ का दिन प्रवेश परीक्षा लिइन्छ र सेप्टेम्बर १ देखि कक्षा सञ्चालन हुन्छ । सन् २०१३ देखि नै प्रतिष्ठानले् विभिन्न नयां कार्यक्रमहरूमा पठनपाठन शुरु गरिसकेको छ : क) '''विभिन्न विषयका डीएम/एमसीएच कोर्सहरु ''' :[https://web.archive.org/web/20141216224100/https://entrance.bpkihs.edu/%7B%7Bsfn%7CProspectus] * डीएम कार्डियोलोजी * डीएम ग्यास्ट्रोइनटेरोलोजी एण्ड हेपाटोलोजी * डीएम पल्मोनोरी, क्रिटिकल केयर एण्ड स्लीप मेडिसिन * डीएम न्योनाटोलोजी * एमसीएच युरोलोजी * एमसीएच जीआइ सर्जरी ख) '''फेलोसिप इन इमर्जेन्सी मेडिसिन'''[https://web.archive.org/web/20141216224100/https://entrance.bpkihs.edu/%7B%7Bsfn%7CProspectus] ग) '''एमडी इन हस्पीटल एडमिनिष्ट्रेसन (एमडीएचए)'''[https://web.archive.org/web/20141216224100/https://entrance.bpkihs.edu/%7B%7Bsfn%7CProspectus] ===मान्यता प्राप्त=== प्रतिष्ठानद्धारा संचालित एम.बी.बी.एस. कार्यक्रमलाई [[नेपाल]], [[श्रीलङ्का]] र [[भारत]]का मेडिकल काउन्सिलहरुद्धारा पूर्ण मान्यता प्रदान गरिएको छ{{sfn|सूचना सङ्कलन-वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका लागि इन्स्टिच्यूट फर प्रोफेसनल जर्नालिज्म|वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान|२०५९|}} । प्रतिष्ठानको शैक्षिक कार्यक्रम विश्व विद्यालय सङ्गठनद्धारा प्रकाशित चिकित्साशास्त्र अध्ययन संस्थान सम्बन्धी विश्व निर्देशिकामा<ref>[http://search.wdoms.org/home/schooldetail/F0000419/ विश्व स्वास्थय निर्देशिका, विश्व विद्यालय सङ्गठन]</ref> दर्ता भएको छ । स्नातकोत्तर कार्यक्रमहरू (एम.डी./एम.एस., एम.एस्सी) सन् १९९९ देखि शुरु भएका हुन् । सबै कोर्सहरु एम.डी./एम.एस., एम.एस्सी र एम.पी.एच. लाई नेपालका सम्बन्धित काउन्सिलबाट र एम.डी./एम.एस. कोर्ष (एनेस्थेसियोलोजी, डर्माटोलोजी एण्ड भेनेरोलोजी, अर्थोपेडिक्स, पिडियाट्रिक्स, शल्य चिकित्सा, रेडियोलोजी, मानसिक, नाक कान घांटी, मेडिसिन, फार्माकोलोजी र स्त्रीरोग तथा प्रसुति)हरू भारतका मेडिकल काउन्सिल अफ ईन्डियाबाट मान्यता प्राप्त भएको छ ।{{sfn|सूचना सङ्कलन-वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका लागि इन्स्टिच्यूट फर प्रोफेसनल जर्नालिज्म|वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान|२०५९|}} ===कलेज अफ डेन्टल सर्जरी=== सन् १९९९ मा बी.डी.एस. (व्याचलर अफ डेन्टल सर्जरी) र विभिन्न विषयहरु जस्तै कन्जर्भेटिभ डेन्टिस्ट्री र इन्डोडोन्टिक्स, ओरल र मेक्सिल्लोफेसियल सर्जरी, पेरियोडोन्टोलोजी र ओरल इम्प्लान्टोलोजी, पिडोडोन्टिक्स र प्रिभेन्टिभ डेन्टिस्ट्री, प्रोस्थोडोन्टिक्स र अर्थोडोन्टिक्स एम.डी.एस. (मास्टर अफ डेन्टल सर्जरी) कार्यक्रममा सन् २०११ देखि कक्षा सञ्चालन भईरेहको छ । {{sfn|Prospectus of MBBS & BDS Program ENTRANCE EXAMINATION for Nepalese & International Candidates|B.P. Koirala Institute of Health Sciences|}}<ref>[http://bpkihs.edu/faculty/faculty-of-dental-surgery.html/ College of Dental Surgery, BPKIHS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429185647/http://bpkihs.edu/faculty/faculty-of-dental-surgery.html |date=2015-04-29 }}</ref> ===कलेज अफ नर्सिंग=== १ अगष्ट १९९६ मा प्रतिष्ठानले चार वर्षे बी.एस्सी.नसिंग, प्रमाणपत्र तह नर्सिंग र व्याचलर इन नर्सिंगमा क्रमशः सन् १९९९ र २०१० मा कक्षा सन्चालन प्रारम्भ गर्यो तर सन् २०१५ देखि प्रमाणपत्र तह नर्सिंग र व्याचलर इन नर्सिंगमा भर्ना प्रकृया बन्द गरेको छ । विभिन्न विषयहरु जस्तै कम्युनिटी हेल्थ नर्सिंग, साइकियाट्री नर्सिंग, म्याटर्नल हेल्थ नर्सिंग, चाइल्ड हेल्थ नर्सिंग र मेडिकल सर्जिकल नर्सिंग मा एम.एस्सी नर्सिंगका कक्षाहरु सन् देखि सञ्चालन भईरहेको छ ।<ref>[http://bpkihs.edu/faculty/facuty-of-nursing.html/ College of Nursing, BPKIHS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429185716/http://bpkihs.edu/faculty/facuty-of-nursing.html |date=2015-04-29 }}</ref> ===स्कूल अफ पव्लिक हेल्थ एणड कम्युनिटी मेडिसिन=== सन् २००५ मा स्कूल अफ पव्लिक हेल्थ एणड कम्युनिटी मेडिसिन को स्थापना भयो र सोही वर्ष देखि नै २ वर्षे एम.पी.एच. (मास्टर इन पव्लिक हेल्थ) कक्षा सञ्चालन भईरहेहको छ ।<ref>[http://bpkihs.edu/faculty/SPHCM.html/ School of Public Health & Community Medicine, BPKIHS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429185640/http://bpkihs.edu/faculty/SPHCM.html |date=2015-04-29 }}</ref> ==प्रतिष्ठानमा कार्य गर्नुभएका प्रमुख व्यक्तित्वहरू== * प्रा. के.एन. शर्मा प्रोजेक्ट कन्सल्ट्यान्ट, भारत * प्रा. ओ.पी. कालरा, प्रिन्सिपल, युनिभर्सिटि कलेज अफ मेडिकल साइन्सेस, भारत * प्रा. एस.सी. पारिजा, डाईरेक्टर प्रोफेसर र प्रमुख, माइक्रोवायोलोजी विभाग,JIPMER, पोन्डीचेरी, भारत <ref>{{cite web|url=http://books.google.com.np/books?id=HcgGLfxDJSQC&pg=PP9&lpg=PP9&dq=S.C.+Parija&source=bl&ots=dvgbz3YBQg&sig=nRJ_gCcECRoALergyIihZz79QZI&hl=ne&sa=X&ei=Z091VM3RJ-b2mQXG1YKgBw&ved=0CFAQ6AEwBg#v=onepage&q=S.C.%20Parija&f=false |title=Textbook of Microbiology & Immunology |publisher=Elsevier |date= |accessdate=2009}}</ref> * प्रा. रमेश लाल बिजलानी, ({{lang-en| [[:en:Ramesh Bijlani|Ramesh Bijlani]]}}) फिजियोजी विभागका पूर्व प्राध्यापक र विभागीय प्रमुख, एम्स, भारत <ref>{{cite web |url=http://books.google.com.np/books?id=gUoRYgERRZMC&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22R.+L.+Bijlani%22&hl=en&sa=X&ei=1vJ1VN2WDeLtmQX144G4DA&ved=0CCQQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false |title=Understanding Medical Physiology: A Textbook for Medical Students |publisher=Jaypee Brothers Medical Publisher |date= |accessdate=2009 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * प्रा. टी.डी् डोगरा, ({{lang-en| [[:en:Tirath Das Dogra|Tirath Das Dogra]]}}) पूर्व निर्देशक एम्स र फरेन्सिक मेडिसिन एक्स्पर्ट, भारत <ref>{{cite web|url=http://books.google.com.np/books?id=8e0fAAAACAAJ&dq=inauthor:%22T.+D.+Dogra%22&hl=ne&sa=X&ei=xPt1VImdOaa7mQW-hoCgBQ&ved=0CDwQ6AEwBA |title=Lyon's Medical Jurisprudence and Toxicology |publisher=Delhi Law House,|date= |accessdate=2005}}</ref> * प्रा. बी.के. कपुर, फिजियोलोजीका प्राध्यापक र प्रोजेक्ट कन्सलट्यान्ट, भारत == यो पनि हेर्नुहोस == * [[चिकित्सा विज्ञान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान]] ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist|colwidth=30em}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== *[http://www.bpkihs.edu/ आधिकारिक वेवसाइट] *[http://healthrenaissance.org.np/index.php/ Health Renaissance : journal of BPKIHS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131124170729/http://www.healthrenaissance.org.np/index.php |date=2013-11-24 }} *[http://www.fb.com/bpkihsofficial/ Official Facebook Page] *[http://www.entrance.bpkihs.edu/ BPKIHS Entrance Notice Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216224100/https://entrance.bpkihs.edu/ |date=2014-12-16 }} *[http://www.etender.bpkihs.edu/ BPKIHS Etender Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219032319/https://etender.bpkihs.edu/ |date=2014-12-19 }} *[http://www.elearning.bpkihs.edu/ BPKIHS e-Learning Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229211236/http://elearning.bpkihs.edu/ |date=2014-12-29 }} *[http://www.scid.edu.np/ Short Course in Infectious and Tropical Disease in BPKIHS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524095023/http://scid.edu.np/ |date=2013-05-24 }} *[http://www.parikrama.net.np/ Parikrama Students' Family ] *[http://wdoms.org/ World Directory of Medical School] [[श्रेणी:संस्था]] [[श्रेणी:प्रमुख अस्पतालहरू]] [[श्रेणी:धरानका अस्पतालहरू]] [[श्रेणी:नेपालका अस्पतालहरू]] [[श्रेणी:नेपालका शिक्षण अस्पतालहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रमूख अस्पतालहरू]] 3dtr0baw0uifmhdklccy1r7pc6j90hg 0 78854 1392079 1389839 2026-09-30T10:43:41Z Chiranjivi gyawali 81165 /* पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थलहरू */ 1392079 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = गुल्मी जिल्ला#लुम्बिनी प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-gulmi/resunga?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = खिलध्‍वज पन्थी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = अमृतादेवी कुँवर <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २०७१ वैशाख २५ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 83.74<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=50&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 31551 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28|4|N|83|15|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०७९ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[तम्घास]] गाविसको कार्यालय | website = [https://www.resungamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[गुल्मी जिल्ला]]का २ वटा [[नगरपालिका]]हरू मध्ये एक हो।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> २०७१ वैशाख २५ मा, नगरपालिका घोषणा गर्दा साविकका [[तम्घास]], [[सिमीचौर]], [[अर्खले]] र [[दुबिचौर]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू समावेश गरिएका थिए भने २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिकाको क्षेत्रविस्तार गर्दा [[पराल्मी]] र [[नयाँगाउँ, गुल्मी|नयाँगाउँ]] (८ र ९) गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए। ==नामाकरण== एक किम्बदन्ती अनुसार त्रेता युगमा महर्षि ऋषि शृङ्गले यहाँ आश्रम बनाई साधना गरेकाले उहाँको नामबाट रेसुङ्गा नामाकरण भएको हो भन्ने भनाइ छ भने तपस्वी लक्ष्मीनारायण स्वामीले तपस्या गरेको बेला १८८३ सालमा सबै तीर्थस्थलबाट जल ल्याई यहाँ रहेको महापोखरीमा मिसाउनु भएको भन्ने भनाई रहि आएको छ। नेपालको पश्चिम क्षेत्रकै एक पवित्रस्थल रेसुङ्गाधाम धार्मिक गन्तव्यका लागि निकै प्रसिद्ध रहेकाे छ ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=रमेश विश्वकर्मा|शीर्षक=पर्यटकीय तथा धार्मिक गन्तव्य रेसुङ्गा (फाेटाे फिचर|युआरएल=https://gorkhapatraonline.com/news/23749|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=गोरखापत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२२}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३१,५५१ रहेको छ भने यहाँ ९,०१५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ रेसुङ्गा नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[तम्घास]] (१) || ४२७० || ०.३ || १४२३३.३३ |- | २ || [[तम्घास]] (२-३) || ३५५६ || १.२५ || २८४४.८० |- | ३ || [[अर्खले]] (८-९) || १३२१ || १२.६४ || १०४.५१ |- | ४ || [[अर्खले]] (५-७) || १९४६ || ६.२६ || ३१०.८६ |- | ५ || [[अर्खले]] (३-४) || १२७३ || ३.०१ || ४२२.९२ |- | ६ || [[नयाँगाउँ, गुल्मी|नयाँगाउँ]] (८-९) र [[अर्खले]] (१-२) || १५४४ || ५.१३ || ३००.९७ |- | ७ || [[तम्घास]] (८-९) || १९०६ || ४.२९ || ४४४.२९ |- | ८ || [[तम्घास]] (४-५) || ४२८३ || ४.९ || ८७४.०८ |- | ९ || [[तम्घास]] (६-७) || २०५८ || १.७६ || ११६९.३२ |- | १० || [[सिमीचौर]] (१-६) || ३०५४ || १३.९७ || २१८.६१ |- | ११ || [[सिमीचौर]] (७-९) || १३९४ || ५.१८ || २६९.११ |- | १२ || [[दुबिचौर]] (१,६-९) || १७०० || ७.५५ || २२५.१७ |- | १३ || [[दुबिचौर]] (२-५) || ७२० || ३.५५ || २०२.८२ |- | १४ || [[पराल्मी]] || २५२६ || १३.९५ || १८१.०८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''३१,५५१''' || '''८३.७४''' || '''३७६.७७''' |} ==पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थलहरू== # महापोखरी # यज्ञशाला # रामकुण्ड # रामकुवा # पुरानो सिद्धमन्दिर # स्वामी शशीधरको समाधिस्थल # विष्णुपादुका # लक्ष्मीनारायणको समाधिस्थल # तम्घास बजार<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=रमेश विश्वकर्मा|शीर्षक=पर्यटकीय तथा धार्मिक गन्तव्य रेसुङ्गा (फाेटाे फिचर|युआरएल=https://gorkhapatraonline.com/news/23749|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=गोरखापत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२२}}</ref> # लेख मन्दिर ==चित्र दीर्धा== <gallery> file:Resunga Yagyashala (land of oblation).jpg Resunga 01.JPG Resunga tower.jpg Temple in Resunga.jpg Resunga 04.JPG </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{गुल्मी जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddcgulmi.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, गुल्मी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170717234819/http://ddcgulmi.gov.np/ |date=2017-07-17 }} [[श्रेणी:गुल्मी जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] 4ic94xvvihy4d2my3421jmijgr6oj3g 1392080 1392079 2026-09-30T10:45:11Z Chiranjivi gyawali 81165 /* पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थलहरू */ 1392080 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = गुल्मी जिल्ला#लुम्बिनी प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-gulmi/resunga?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = खिलध्‍वज पन्थी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = अमृतादेवी कुँवर <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २०७१ वैशाख २५ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 83.74<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=50&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 31551 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28|4|N|83|15|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०७९ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[तम्घास]] गाविसको कार्यालय | website = [https://www.resungamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[गुल्मी जिल्ला]]का २ वटा [[नगरपालिका]]हरू मध्ये एक हो।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> २०७१ वैशाख २५ मा, नगरपालिका घोषणा गर्दा साविकका [[तम्घास]], [[सिमीचौर]], [[अर्खले]] र [[दुबिचौर]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू समावेश गरिएका थिए भने २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिकाको क्षेत्रविस्तार गर्दा [[पराल्मी]] र [[नयाँगाउँ, गुल्मी|नयाँगाउँ]] (८ र ९) गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए। ==नामाकरण== एक किम्बदन्ती अनुसार त्रेता युगमा महर्षि ऋषि शृङ्गले यहाँ आश्रम बनाई साधना गरेकाले उहाँको नामबाट रेसुङ्गा नामाकरण भएको हो भन्ने भनाइ छ भने तपस्वी लक्ष्मीनारायण स्वामीले तपस्या गरेको बेला १८८३ सालमा सबै तीर्थस्थलबाट जल ल्याई यहाँ रहेको महापोखरीमा मिसाउनु भएको भन्ने भनाई रहि आएको छ। नेपालको पश्चिम क्षेत्रकै एक पवित्रस्थल रेसुङ्गाधाम धार्मिक गन्तव्यका लागि निकै प्रसिद्ध रहेकाे छ ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=रमेश विश्वकर्मा|शीर्षक=पर्यटकीय तथा धार्मिक गन्तव्य रेसुङ्गा (फाेटाे फिचर|युआरएल=https://gorkhapatraonline.com/news/23749|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=गोरखापत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२२}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३१,५५१ रहेको छ भने यहाँ ९,०१५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ रेसुङ्गा नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[तम्घास]] (१) || ४२७० || ०.३ || १४२३३.३३ |- | २ || [[तम्घास]] (२-३) || ३५५६ || १.२५ || २८४४.८० |- | ३ || [[अर्खले]] (८-९) || १३२१ || १२.६४ || १०४.५१ |- | ४ || [[अर्खले]] (५-७) || १९४६ || ६.२६ || ३१०.८६ |- | ५ || [[अर्खले]] (३-४) || १२७३ || ३.०१ || ४२२.९२ |- | ६ || [[नयाँगाउँ, गुल्मी|नयाँगाउँ]] (८-९) र [[अर्खले]] (१-२) || १५४४ || ५.१३ || ३००.९७ |- | ७ || [[तम्घास]] (८-९) || १९०६ || ४.२९ || ४४४.२९ |- | ८ || [[तम्घास]] (४-५) || ४२८३ || ४.९ || ८७४.०८ |- | ९ || [[तम्घास]] (६-७) || २०५८ || १.७६ || ११६९.३२ |- | १० || [[सिमीचौर]] (१-६) || ३०५४ || १३.९७ || २१८.६१ |- | ११ || [[सिमीचौर]] (७-९) || १३९४ || ५.१८ || २६९.११ |- | १२ || [[दुबिचौर]] (१,६-९) || १७०० || ७.५५ || २२५.१७ |- | १३ || [[दुबिचौर]] (२-५) || ७२० || ३.५५ || २०२.८२ |- | १४ || [[पराल्मी]] || २५२६ || १३.९५ || १८१.०८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''३१,५५१''' || '''८३.७४''' || '''३७६.७७''' |} ==पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थलहरू== # महापोखरी # यज्ञशाला # रामकुण्ड # रामकुवा # पुरानो सिद्धमन्दिर # स्वामी शशीधरको समाधिस्थल # विष्णुपादुका # लक्ष्मीनारायणको समाधिस्थल # तम्घास बजार<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=रमेश विश्वकर्मा|शीर्षक=पर्यटकीय तथा धार्मिक गन्तव्य रेसुङ्गा (फाेटाे फिचर|युआरएल=https://gorkhapatraonline.com/news/23749|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=गोरखापत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२२}}</ref> # लेख मन्दिर # रिसिकेश मन्दिर रिडि ==चित्र दीर्धा== <gallery> file:Resunga Yagyashala (land of oblation).jpg Resunga 01.JPG Resunga tower.jpg Temple in Resunga.jpg Resunga 04.JPG </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{गुल्मी जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddcgulmi.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, गुल्मी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170717234819/http://ddcgulmi.gov.np/ |date=2017-07-17 }} [[श्रेणी:गुल्मी जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] 21liibpz1uvue95s1hmxm2xq0u4si1x 1392081 1392080 2026-09-30T10:46:33Z Chiranjivi gyawali 81165 /* पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थलहरू */ 1392081 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = गुल्मी जिल्ला#लुम्बिनी प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-gulmi/resunga?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = खिलध्‍वज पन्थी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = अमृतादेवी कुँवर <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २०७१ वैशाख २५ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 83.74<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=50&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 31551 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28|4|N|83|15|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०७९ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[तम्घास]] गाविसको कार्यालय | website = [https://www.resungamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[गुल्मी जिल्ला]]का २ वटा [[नगरपालिका]]हरू मध्ये एक हो।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> २०७१ वैशाख २५ मा, नगरपालिका घोषणा गर्दा साविकका [[तम्घास]], [[सिमीचौर]], [[अर्खले]] र [[दुबिचौर]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू समावेश गरिएका थिए भने २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिकाको क्षेत्रविस्तार गर्दा [[पराल्मी]] र [[नयाँगाउँ, गुल्मी|नयाँगाउँ]] (८ र ९) गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए। ==नामाकरण== एक किम्बदन्ती अनुसार त्रेता युगमा महर्षि ऋषि शृङ्गले यहाँ आश्रम बनाई साधना गरेकाले उहाँको नामबाट रेसुङ्गा नामाकरण भएको हो भन्ने भनाइ छ भने तपस्वी लक्ष्मीनारायण स्वामीले तपस्या गरेको बेला १८८३ सालमा सबै तीर्थस्थलबाट जल ल्याई यहाँ रहेको महापोखरीमा मिसाउनु भएको भन्ने भनाई रहि आएको छ। नेपालको पश्चिम क्षेत्रकै एक पवित्रस्थल रेसुङ्गाधाम धार्मिक गन्तव्यका लागि निकै प्रसिद्ध रहेकाे छ ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=रमेश विश्वकर्मा|शीर्षक=पर्यटकीय तथा धार्मिक गन्तव्य रेसुङ्गा (फाेटाे फिचर|युआरएल=https://gorkhapatraonline.com/news/23749|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=गोरखापत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२२}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३१,५५१ रहेको छ भने यहाँ ९,०१५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ रेसुङ्गा नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[तम्घास]] (१) || ४२७० || ०.३ || १४२३३.३३ |- | २ || [[तम्घास]] (२-३) || ३५५६ || १.२५ || २८४४.८० |- | ३ || [[अर्खले]] (८-९) || १३२१ || १२.६४ || १०४.५१ |- | ४ || [[अर्खले]] (५-७) || १९४६ || ६.२६ || ३१०.८६ |- | ५ || [[अर्खले]] (३-४) || १२७३ || ३.०१ || ४२२.९२ |- | ६ || [[नयाँगाउँ, गुल्मी|नयाँगाउँ]] (८-९) र [[अर्खले]] (१-२) || १५४४ || ५.१३ || ३००.९७ |- | ७ || [[तम्घास]] (८-९) || १९०६ || ४.२९ || ४४४.२९ |- | ८ || [[तम्घास]] (४-५) || ४२८३ || ४.९ || ८७४.०८ |- | ९ || [[तम्घास]] (६-७) || २०५८ || १.७६ || ११६९.३२ |- | १० || [[सिमीचौर]] (१-६) || ३०५४ || १३.९७ || २१८.६१ |- | ११ || [[सिमीचौर]] (७-९) || १३९४ || ५.१८ || २६९.११ |- | १२ || [[दुबिचौर]] (१,६-९) || १७०० || ७.५५ || २२५.१७ |- | १३ || [[दुबिचौर]] (२-५) || ७२० || ३.५५ || २०२.८२ |- | १४ || [[पराल्मी]] || २५२६ || १३.९५ || १८१.०८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''३१,५५१''' || '''८३.७४''' || '''३७६.७७''' |} ==पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थलहरू== # महापोखरी # यज्ञशाला # रामकुण्ड # रामकुवा # पुरानो सिद्धमन्दिर # स्वामी शशीधरको समाधिस्थल # विष्णुपादुका # लक्ष्मीनारायणको समाधिस्थल # तम्घास बजार<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=रमेश विश्वकर्मा|शीर्षक=पर्यटकीय तथा धार्मिक गन्तव्य रेसुङ्गा (फाेटाे फिचर|युआरएल=https://gorkhapatraonline.com/news/23749|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=गोरखापत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२२}}</ref> ==चित्र दीर्धा== <gallery> file:Resunga Yagyashala (land of oblation).jpg Resunga 01.JPG Resunga tower.jpg Temple in Resunga.jpg Resunga 04.JPG </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{गुल्मी जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddcgulmi.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, गुल्मी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170717234819/http://ddcgulmi.gov.np/ |date=2017-07-17 }} [[श्रेणी:गुल्मी जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] m18gcrwhuarcuervfyibdmzq84vz16y 0 79182 1392004 886704 2026-09-29T22:17:22Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392004 wikitext text/x-wiki {{Coord|31|46|33|N|35|12|00|E|region:IL_type:city|display=title}} [[File:HebrewU-MtScopus.JPG|thumb|250px|right|alt=]] '''यरूशलेमको हिब्रू विश्वविद्यालय''' ({{Lang-he|האוניברסיטה העברית בירושלים}}, {{transl|he|ha-Universita ha-Ivrit B'irushalayim}}) इस्राएलका राष्ट्रिय विश्वविद्यालय हो। यो [[यरूशलेम]] मा स्थित छ। यो तीन परिसरोंसँग इस्राएलका खोल्न पहिलो विश्वविद्यालय थियो।. == बाह्य लिंक == {{Commonscat|Hebrew University of Jerusalem}} * [https://web.archive.org/web/20090318195621/http://www.huji.ac.il/huji/eng/index_e.htm Hebrew University web site] [[श्रेणी:विश्वविद्यालयहरू]] cw6uzz8436ifqxx6spl40iyqlh7bz2w 0 79224 1392028 1364133 2026-09-30T04:09:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392028 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सना खान | image = Sana Khan's bash.jpg | image_size = 250px | caption = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1987|08|21}}<ref>{{cite web|title=Sana Khan Profile|url=http://www.filmyfolks.com/kmh/sana-khan-profile.shtml|accessdate=14 May 2014}}</ref> | birth_place = [[मुम्बई]], महाराष्ट्र, भारत | nationality = [[भारतीय]] | occupation = अभिनेत्री, मोडल, नतर्की | yearsactive = २००५ देखि वर्तमान | website = }} '''सना खान''' (जन्म २१ अगस्त १९८७) एक भारतीय अभिनेत्री, मोडल र नतर्की हुन् । उहाँले आफ्नो करियरको सुरूवात मोडेलिङबाट गरिन र पछि विज्ञापन र चलचित्रहरूमा पनि काम गर्न सुरू गरिन । उनी दक्षिण भारतीय चलचित्रहरूमा पनि देखा परिन । उनले हालसम्म ५ भाषाको १४ वटा चलचित्रहरूमा अभिनय गरिसकेकी छिन ।<ref name=firstbreak>{{cite news|last=Kumar|first=S. R. Ashok|title=My First Break – Sana Khan|url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article108752.ece|accessdate=17 November 2012|newspaper=The Hindu|date=18 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119202045/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article108752.ece|archive-date=19 January 2013}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवनी== {{ठुटो}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{commonscat|Sana Khan|सना खान}} [[श्रेणी:मुम्बईका महिला मोडलहरू]] [[श्रेणी:भारतीय मुसलमानहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८८ मा जन्म]] [[श्रेणी:मुम्बईका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:मलयालम चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:तेलगु चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतीय टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:कन्नड चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:मलयाली मानिसहरू]] [[श्रेणी:तमिल चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]] 32inld354h6gtq2c5v9btq6ycvyy3tf 0 81374 1391976 1387132 2026-09-29T15:17:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391976 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack |title = नोभेम्बर २०१५ पेरिस आक्रम |image = Parisattacks.png |width = 300 |caption = आक्रमणका स्थानहरू पेरिस र सेन्ट-डेनिसमा |location = [[पेरिस]] र [[सेन्ट-डेनिस, सिन-सेन्ट-डेनिस|सेन्ट-डेनिस]], फ्रान्स<!-- DON'T LINK FRANCE PER WP:OVERLINK --> |partof= |date = {{start date|df=yes|2015|11|13}}&nbsp;–<br /> {{End date|df=yes|2015|11|14}} |time-begin = २१:१६ |time-end = ००:५८ |timezone = [[केन्द्रीय युरोपेली समय]] |type = [[अन्धाधुन्द गोलाबारी]], [[बम]] आक्रमण, [[बन्धक]] |weapons= * [[एके फोर्टी सेभेन|एके-४७]] आक्रामक बन्दुक<ref name="CNN International">{{cite web |title=Paris attacks: More than 100 killed in gunfire and blasts, French media say |publisher=CNN |date=14 November 2015 |url=http://edafition.cnn.com/2015/11/13/world/paris-shooting/index.html |accessdate=14 November 2015 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[हाते ग्रिनेड]] * [[बिष्फोटन सामग्री|विविध बिष्फोटकहरू]] |fatalities = कम्तीमा १२९ सर्वसाधारण<ref name="कान्तिपुर">{{cite web|title=पेरिस आक्रमण तीनवटा सुमहमा|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2015-11-15/20151115124718.html|website=कान्तिपुर|accessdate=१५ नोभेम्बर २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20151116004124/http://kantipur.ekantipur.com/news/2015-11-15/20151115124718.html|archive-date=2015-11-16}}</ref> |injuries= ३५२<ref name="कान्तिपुर"/> ९९ गम्भीर घाइते<ref name="Le Monde.fr">{{cite news|title=Attaques à Paris : ce que l'on sait des attentats qui ont fait au moins 128 morts|url=http://www.lemonde.fr/societe/article/2015/11/13/fusillade-meurtriere-a-paris_4809485_3224.html|accessdate=14 November 2015|agency=Le Monde.fr|publisher=Le Monde.fr|language=French}}</ref> |perps = [[इस्लामिक स्टेट अफ इराक]]<ref name="ISIS">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2015/11/14/world/paris-attacks/|title=ISIS claims responsibility of Paris attacks|publisher=CNN|accessdate=14 November 2015}}</ref> |numparts = निश्चित: ८ आतङ्ककारी आत्मघाती सामग्री सहित र केही एके-४७:<ref name="AFP summary">{{cite news |url=http://news.yahoo.com/least-120-dead-paris-attacks-investigation-source-pta-013205822.html;_ylt=AwrC1DFcskZWYBkAKh_QtDMD;_ylu=X3oDMTByOHZyb21tBGNvbG8DYmYxBHBvcwMxBHZ0aWQDBHNlYwNzcg-- |title=More than 120 people killed in Paris 'terror' attacks |publisher=[[Yahoo! News]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=13 November 2015 |accessdate=14 November 2015 |author=Randolph, Eric and Simon Valmary |archivedate=14 November 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151114202028/http://news.yahoo.com/least-120-dead-paris-attacks-investigation-source-pta-013205822.html;_ylt=AwrC1DFcskZWYBkAKh_QtDMD;_ylu=X3oDMTByOHZyb21tBGNvbG8DYmYxBHBvcwMxBHZ0aWQDBHNlYwNzcg--}}</ref> * ३ विद्रोही बेल्जियमबाट<ref name=Brussels>{{cite news |date=14 November 2015|title=Trois des terroristes de Paris viendraient de Molenbeek: perquisitions et une arrestation sur place en ce moment |url=http://www.rtl.be/info/regions/bruxelles/trois-des-terroristes-de-paris-viendraient-de-molenbeek-perquisitions-et-une-arrestation-sur-place-en-ce-moment-770825.aspx |newspaper=RTL}}</ref> * १ फ्रेञ्च [[विद्रोही]]<ref name=FrenchExtremist>{{cite news |last1=Elgot |first1=Jessica |last2=Phipps |first2=Claire |last3=Bucks |first3=Jonathan |date=14 November 2015 |title=Paris attacks: Syrian who passed through Greece on refugee route one of Isis killers – live |url=http://www.theguardian.com/world/live/2015/nov/14/paris-terror-attacks-attackers-dead-mass-killing-live-updates |newspaper=The Guardian |access-date=14 November 2015 |quote=The French newspaper [[Libération]] reports that one of the terrorists who carried out the Bataclan shooting has been confirmed as a French extremist who was known to police.}}</ref> * ४ अज्ञात |motive = }} '''नोभेम्बर २०१५ पेरिस आक्रमण''' [[फ्रान्स]]को राजधानी [[पेरिस]] र त्यसको वरिपरी भएको शृङ्खलाबद्ध गोलीबारी र विष्फोटन हो ।<ref>{{cite web|title=प्यारिस आक्रमणमा १२० जनाको मृत्यु|url=http://www.bbc.com/nepali/news/2015/11/151114_paris_attacks|website=बिबिसी नेपाली|accessdate=१४ नोभेम्बर २०१५}}</ref> यो आक्रामक घटना फ्रान्सको स्थानीय समय अनुसार राति अन्दाजी ९ बजे देखि सुरू भएर अवेर विहान १ बजे सम्म भएको हो ।<ref>{{cite web|title=अपडेटः पेरिसमा आतंककारी आक्रमण, १२० बढीको मृत्यु|url=http://www.onlinekhabar.com/2015/11/349742/|website=अनलाइनखबर|accessdate=१४ नोभेम्बर २०१५}}</ref> अहिले सम्मको जानकारी अनुसार विष्फोटन र फायरिङ राजधानी पेरिस र त्यसको वरिपरीका ६ स्थानमा गराइएको हो ।<ref>{{cite web|title=तस्बिरमा पेरिस आक्रमण|url=http://ujyaaloonline.com/news/50187/?view=fullsite|website=उज्यालो अनलाइन|accessdate=१४ नोभेम्बर २०१५}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस आक्रमणलाई [[दोस्रो विश्व युद्ध|दोश्रो विश्वयुद्ध]] पछीको दोश्रो ठुलो आक्रमण मानिएको छ ।<ref>{{cite web|title=पेरिसमा आक्रमण|url=http://www.onlinekhabar.com/2015/11/349772/|website=अनलाइन खबर|accessdate=१४ नोभेम्बर २०१५}}</ref> यस आक्रमण अहिले सम्म १२९ जनाको मृत्यु भएको छ भने ३५० भन्दा बढी घाइते भएका छन् । ==पृष्ठभूमि== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:२०१५ को महत्त्वपूर्ण घटनाहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] 3vx25bq1hl0rcuenn5zcvpyqx1oobgd 0 81467 1391972 1387017 2026-09-29T13:41:45Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391972 wikitext text/x-wiki नेपालमा बीमा कम्पनीहरू [[नेपाल सरकार]]को [[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ मन्त्रालय]] अन्तर्गतको शाखा [[नेपाल बीमा प्राधिकरण]]द्वारा नियमन गरिन्छ।<ref>{{Cite web |title=नेपाल बीमा प्राधिकरण – Nepal insurance Authority: Insurance Regulatory Authority of Nepal |url=http://nib.gov.np/ |access-date=2023-02-08 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208085230/http://nib.gov.np/ |archive-date=2023-02-08 }}</ref> वि.सं २०७९ सम्ममा ३५ वटा बीमा कम्पनीहरूले जीवन, निर्जीवन (साधारण), लघु तथा पुनर्बीमा सेवा प्रदान गरिरहेका छन्। == जीवन बीमा कम्पनीहरू == वि.सं २०७९ सम्म, नेपालमा १४ वटा बीमा कम्पनीहरू सञ्चालनमा रहेका छन्:<ref name=":0">{{Cite web |title=Insurer Information – नेपाल बीमा प्राधिकरण |url=https://nia.gov.np/insurer-information/ |access-date=2023-02-08 |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605005218/https://nia.gov.np/insurer-information/ |archive-date=2023-06-05 }}</ref> {| class="wikitable" !क्रम !जीवन बीमा कम्पनी !सेवा सुरु (वि.सं) !वेबसाइट |- |१ |राष्ट्रिय जीवन बीमा कम्पनी लिमिटेड |२०२५ |http://rbs.gov.np/ |- |२ |नेसनल लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०४४ |http://www.nationallife.com.np/ |- |३ |नेपाल लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०५८ |http://www.nepallife.com.np/en/home |- |४ |लाइफ इन्स्योरेन्स कर्पोरेसन (नेपाल) लिमिटेड |२०५७ |http://www.licnepal.com.np/ |- |५ |[[मेटलाइफ नेपाल|मेट लाइफ इन्स्योरेन्स]] |२०५८ |https://www.metlife.com.np/en/ |- |६ |सूर्यज्योति लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०७९ |https://suryajyotilife.com/ |- |७ |हिमालयन लाइफ इन्स्योरेन्स लिमिटेड |२०८० |https://web.archive.org/web/20240217201247/http://himalayanlife.com.np/ |- |८ |एसियन लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०६४ |http://www.asianlife.com.np/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240225105232/http://asianlife.com.np/ |date=2024-02-25 }} |- |९ |आइएमई लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०७४ |https://imelifeinsurance.com/ |- |१० |रिलायबल नेपाल इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०७४ |http://www.reliablelife.com.np/ |- |११ |सानिमा लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०७९ |https://sanimareliancelife.com/ |- |१२ |सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्स लिमिटेड |२०७४ |https://citizenlifenepal.com/ |- |१३ |सन नेपाल लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०७४ |https://sunlife.com.np/ |- |१४ |प्रभु महालक्ष्मी लाइफ इन्स्योरेन्स लिमिटेड |२०८० |https://www.pmlil.com/ |} == निर्जीवन (साधारण) बीमा कम्पनीहरू == वि.सं २०७९ सम्म, नेपालमा १४ वटा निर्जीवन बीमा कम्पनीहरू सञ्चालनमा रहेका छन्::<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+ !क्रम !निर्जीवन बीमा कम्पनीहरू !सेवा सुरु !वेबसाइट |- |१ |नेपाल इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२००४ |http://www.nepalinsurance.com.np/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240910233234/https://www.nepalinsurance.com.np/ |date=2024-09-10 }} |- |२ |ओरियन्टल इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०१२ |http://www.orientalinsurance.com.np/{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |३ |नेसनल इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०३० |http://www.nicnepal.com.np/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240204061740/http://mailto:info@nicnepal.com.np/ |date=2024-02-04 }} |- |४ |हिमालयन एभरेस्ट इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०७९ |http://www.hei.com.np/ |- |५ |युनाइटेड अजोड इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०८० |http://unitedajodinsurance.com/ |- |६ |नेको इन्स्योरेन्स लिमिटेड |२०५१ |http://www.neco.com.np/ |- |७ |सगरमाथा लुम्बिनी इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०७९ |https://salico.com.np/ |- |८ |प्रभु इन्स्योरेन्स लिमिटेड |२०५३ |http://www.prabhuinsurance.com/ |- |९ |आइजिआई प्रुडेन्सियल इन्स्योरेन्स लिमिटेड |२०८० |http://www.igiprudential.com/ |- |१० |शिखर इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०६१ |http://www.shikharinsurance.com/ |- |११ |एनएलजी इन्स्योरेन्स लिमिटेड |२०५४ |http://www.nlg.com.np/ |- |१२ |सिद्धार्थ प्रिमियर इन्स्योरेन्स लिमिटेड |२०७९ |http://siddharthapremier.com.np/ |- |१३ |राष्ट्रिय बीमा कम्पनी लिमिटेड |२०७१ |http://www.rbcl.gov.np/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240217072252/https://rbcl.gov.np/ |date=2024-02-17 }} |- |१४ |सानिमा जिआइसी इन्स्योरेन्स लिमिटेड |२०७९ |https://sgic.com.np/ |} == पुनर्बीमा कम्पनीहरू == वि.सं २०७९ सम्म, नेपालमा २ वटा पुनर्बीमा कम्पनीहरू सञ्चालनमा रहेका छन्:<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+ !क्रम !पुनर्बीमा कम्पनीहरू !सेवा सुरु !वेबसाइट |- |१ |[[नेपाल पुनर्बीमा कम्पनी लिमिटेड|नेपाल रिइन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड]] |२०७१ |http://www.nepalre.com.np/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161207155030/http://nepalre.com.np/ |date=2016-12-07 }} |- |२ |हिमालयन रिइन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०७७ |https://himalayanre.com/ |} == लघु बीमा कम्पनीहरू == विसं २०७९ मा [[नेपाल बीमा प्राधिकरण]]ले नयाँ लघुबीमा कम्पनीलाई अनुमतिपत्र दिने घोषणा गरेको थियो। नेपालको ग्रामीण क्षेत्रमा बीमा सञ्जाल विस्तार गर्ने उद्देश्यका साथ यो योजना ल्याइएको थियो। लघुबीमा कम्पनीहरू जीवन र निर्जीवन बीमा कम्पनीहरूमा विभाजित छन्। वि.सं २०७९ सम्ममा, नेपालमा ५ वटा कम्पनीले लघुबीमा सेवा प्रदान गरिरहेका छन्। {| class="wikitable" |+ !क्रम !लघु बीमा कम्पनीहरू !सेवा सुरु !वेबसाइट |- |१ |क्रेस्ट माइक्रो लाइफ इन्स्योरेन्स लिमिटेड |२०८० |https://cmli.com.np/ |- |२ |गार्डियन माइक्रो लाइफ इन्स्योरेन्स लिमिटेड |२०८० |https://gmli.com.np/ |- |३ |लिबर्टी माइक्रो लाइफ इन्स्योरेन्स लिमिटेड |२०८० |https://libertymlife.com.np/ |} {| class="wikitable" |+ !क्रम !लघु निर्जीवन (साधारण) बीमा कम्पनीहरू !सेवा सुरु !वेबसाइट |- |१ |नेपाल माइक्रो इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०८० |https://nepalmicro.com/ |- |२ |प्रोटेक्टिभ माइक्रो इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०८० |https://protectivemicro.com/ |- |३ |स्टार माइक्रो इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०८० |https://starmicroinsure.com/ |- |४ |ट्रस्ट माइक्रो इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड |२०८० | |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://nib.gov.np/ नेपाल बीमा प्राधिकरण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401085033/https://nib.gov.np/ |date=2023-04-01 }} * {{नेपालका बीमा कम्पनीहरू}} [[श्रेणी:नेपालका बीमा कम्पनीहरू]] 9hjh2t0w6qo8e5drjjgdgj3blgnsw1y 0 82973 1392003 1389148 2026-09-29T21:39:41Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392003 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder | name = मीनाक्षी शेषाद्रि | image = | caption = मीनाक्षी शेषाद्रि | birth_name = | birth_place = धानबाद, [[झारखण्ड]], [[भारत]] | birth_date = {{Birth date and age|1963|11|16}} | occupation = अभिनेत्री | yearsactive = १९८२–१९९६ | title = | spouse = | website = |Brother = }} '''मीनाक्षी शेषाद्रि''' एक भारतीय [[अभिनेत्री]] हुन्। श्रीमति शेषाद्रीको जन्म वर्तमान [[झारखण्ड]] प्रान्तको [[सिंदरी]] नामक शहरमा [[१३ नोभेम्बर]] [[१९५९]]मा भएको थियो। खासमा मीनाक्षी [[तमिलनाडु]]बाट हुन् तर उनको बुबा सिंदरीको कारखानामा कार्यरत भएपछि उनको परिवार यसै शहरमा बसाई सरेका थिए।<ref name="Zeearticle">{{cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/slideshow/actresses-missing-from-action_161.html/7 |title=Actress missing from Action – Meenakshi Seshadri |publisher=Zee News |accessdate= 29 January 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Miss India and their Bollywood breaks|url=http://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/archives/Miss-Indias-and-their-Bollywood-breaks/articleshow/19103553.cms|accessdate=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720042534/http://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/archives/Miss-Indias-and-their-Bollywood-breaks/articleshow/19103553.cms|archive-date=20 July 2014}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2005/07/16/stories/2005071600050100.htm |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2016-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025192010/https://www.thehindu.com/thehindu/mp/2005/07/16/stories/2005071600050100.htm |archive-date=2018-10-25}}</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=elsy0_9vy3A&t=1m8s</ref><ref>{{cite web|url=http://daily.bhaskar.com/article/BIH-birthday-special-bollywoods-damini-meenakshi-sheshadri-turns-51-4436314-PHO.html|title=Daily Bhaskar: Bollywood's 'Damini' Meenakshi Seshadri turns 51|publisher=Daily Bhaskar|accessdate=22 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224114024/http://daily.bhaskar.com/article/BIH-birthday-special-bollywoods-damini-meenakshi-sheshadri-turns-51-4436314-PHO.html|archive-date=24 December 2013}}</ref> == चलचित्र यात्रा == मीनाक्षीको सन् [[सन् १९८१|१९८१]]मा मिस इन्डिया बनेपछि उनको चलचित्र करियरको सुरुवात पहिलोपटक नायिकाको रूपमा १९८२मा बबनिन् हिन्दी चलचित्र पेन्टर बाबूबाट भएको थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *{{IMDb name|0792866}} [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]] 5igk77tns19v7shdd05cs8oxh910uqm 0 82976 1392001 1389112 2026-09-29T21:26:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392001 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | name = मिनीषा लाम्बा | caption = | birthname = मिनीषा लाम्बा | image = Minissha Lamba at Snoop Dogg Adidas bash.jpg | birthdate = {{birth date and age|df==y|1985|01|18}} | birthplace = भारत | othername = | Ethinicity = भारतीय | Religion = हिन्दू | yearsactive = २००५–हाल सम्म | spouse = रियान थाम (२०१५देखि हाल सम्म) | occupation = अभिनेत्री }} '''मिनीषा लाम्बा''' ({{lang-en|Minissha Lamba}}, जन्म १८ जनवरी १९८५)<ref>{{cite web |url=http://www.bollywood.lv/actresses/minissha-lamba/minissha-lamba-to-skydive-on-her-birthday.html |title=Minissha Lamba to Skydive on her Birthday |accessdate=25 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803131241/http://www.bollywood.lv/actresses/minissha-lamba/minissha-lamba-to-skydive-on-her-birthday.html |archive-date=3 August 2017 }}</ref> एक भारतीय हिन्दी चलचित्र अभिनेत्री हुन्।<ref>{{cite web|title= I-have-dated-men-who-were-wrong-for-me-Minissha-Lamba|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/I-have-dated-men-who-were-wrong-for-me-Minissha-Lamba/articleshow/19380507.cms|work=BCD|accessdate=4 June 2013}}</ref><ref>{{cite web|title= Minissha Lamba|url=http://www.koimoi.com/actress/minissha-lamba/|work=BCD|accessdate=4 June 2013}}</ref> == जीवन == मिनीषा लाम्बा शेरवुड हाई स्कुलमा पठनपाठन गरिन् र केहि समय पछि चेत्तीनाद विद्याश्रम [[चेन्नई]]मा पठनपाठन गरिन्। २००४मा उनीले [[अंग्रजी]]मा स्नातक डिग्री [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]को मिरांडा हाउसबाट पुरा गरिन्।<ref>http://www.imdb.com/name/nm1999369/</ref><ref name="mid-day.com">{{cite web|title= Minissha Lamba dating Andrew Symonds|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2013/jan/300113-are-minissha-lamba-and-andrew-symonds-dating.htm|work=BCD|accessdate=4 June 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Minissha Lamba upcoming projects|url=http://entertainment.oneindia.in/celebs/minissha-lamba/upcoming-movies.html|work=BCD|accessdate=4 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909235353/http://entertainment.oneindia.in/celebs/minissha-lamba/upcoming-movies.html|archive-date=9 September 2013}}</ref> == व्यवसायिक जीवन == लाम्बाको इच्छा पत्रकार बन्ने थियो। दिल्लीमा आफ्नु डिग्री गरने बेलामा उनीले एलजी, सोनी, केडबरी, हाजमोला, एयरटेल, सनसिल्क आदिको विज्ञापनहरूमा काम गर्ने प्रस्ताव मिल्यो तर त्यो केडबरीको विज्ञापन थियो जसले उनीलाई प्रकाश्ज्योतमा ल्याउने सफल भयो। उनीलाई [[बलिउड]] निर्देशक शूजित सिरकारले आफ्नु चलचित्र ''यहाँ'' (२००५)को लागि निमंत्रित गरे। उनीले यसलाई स्वीकार गरेर अभिनय क्षेत्रमा ''यहाँ''बाट कदम राखिन्। समीक्षकहरूले उनको अभिनयलाई धेरै राम्रो प्रतिक्रिया दिए।<ref>{{cite web|title=Minissha's Femina Ad|url=https://www.youtube.com/watch?v=TpUOHd6ZlCk|website=www.youtube.com}}</ref><ref>{{cite web|title=Minissha Lamba turns Sassy from Pretty|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/pretty-goes-sassy/article1426009.ece|website=www.TheHindu.com}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *{{IMDb name|id=1999369|name=Minissha Lamba}} *{{DNA India|minissha-lamba}} [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८५ मा जन्म]] [[श्रेणी:पञ्जाबी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:दिल्लीका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:दिल्लीका महिला मोडलहरू]] f8gu1sjeyl8nlalazhl3ydtmv5jbub8 0 83108 1392009 1389873 2026-09-30T00:48:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392009 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = रोहिणी | image = Rohini_(actress).jpg | caption = २०१९ मा रोहिणी | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1968|12|15}} | birth_place = | death_place = | occupation = [[अभिनेत्री]] ,[[गीतकार]], [[पटकथा लेखक]], [[आवाज अभिनेत्री]], निदेशक | years_active = १९७६–हाल सम्म | spouse = [[रघुवरन]] (१९९६–२००४)(तलाक) | children = ऋषि वरन (१९९८) }} '''रोहिणी''' एक भारतीय [[गीतकार]], [[पटकथा लेखक]], [[आवाज अभिनेत्री]] र निर्देशक हुन् । उनी मुख्य रूपमा [[तेलुगु]] चलचित्रमा कार्य गर्ने गर्छिन्।<ref name="amritatv1">{{cite web |url=http://www.amritatv.com/sdj3/rohini.html |title=Welcome To Amrita TV - Super Dancer Junior 3 |publisher=Amritatv.com |date= |accessdate=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019093415/http://www.amritatv.com/sdj3/rohini.html |archive-date=2013-10-19 }}</ref>.<ref>{{cite web |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/rohini-makes-documentary-film-on-child-artists/article1175507.ece |title=Rohini makes documentary film on child artists |publisher=The Hindu |date=2008-01-09 |accessdate=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722085654/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/Rohini-makes-documentary-film-on-child-artists/article15140297.ece |archive-date=2023-07-22}}</ref> उनीलाई १९९६मा ''स्त्री'' [[चलचित्र]]को लागि सबैभन्दा राम्रो महिला अभिनेत्रीको लागि '''आंध्रप्रदेश नेशनल अवार्ड''' प्राप्त <ref name="indiaglitz1">{{cite web |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/35761.html |title=Documentary on child artists |publisher=Indiaglitz |date=2008-01-08 |accessdate=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110023416/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/35761.html |archive-date=2008-01-10 }}</ref> भएको थियो । ==व्यक्तिगत जीवन== '''रोहिणी'''ले आफ्नु बाल्यकाल [[अनकपल्ली]] ,[[आंध्रप्रदेश]]मा बिताएकी थिइन् । <ref name="hindu1">{{cite web|url=http://www.hindu.com/mp/2010/09/14/stories/2010091450250100.htm |title=Metro Plus Hyderabad / Profiles : Actor with substance |publisher=The Hindu |date=2010-09-14 |accessdate=2013-08-17}}</ref> उनको पिता ''पंचायत''को कार्यकारी थिए र माता गृहणी थिइन् । उनका पिता सदैव यो भन्थे कि '''रोहिणी''' एक [[अभिनेत्री]] बन्छे ।<ref>{{cite web|title=ഈ ജീവിതം മകനുവേണ്ടി...|url=http://www.mangalam.com/mangalam-varika/243988?page=0,0|publisher=mangalamvarika.com|accessdate=15 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518105113/http://www.mangalam.com/mangalam-varika/243988?page=0,0|archive-date=18 May 2015}}</ref> '''रोहिणी'''ले सन १९९६मा [[तेलुगु]]चलचित्रको [[अभिनेता]] [[रघुवरन]]सँग विवाह गरिन् । यस पछाडी उनको घरमा १९९८मा उनको छोरो '''ऋषि वरन'''ले जन्म लियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]] 4xxhzv0aysxt8h8y1jdwusy2u41bwbg 0 83366 1392010 1389948 2026-09-30T01:06:58Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392010 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | bgcolour = | name = ललिता पवार | image = Lalita Pawar (1916—1998).jpg | imagesize = 180px | caption = | birth_date = {{birth date|1916|4|18|df=yes}} | birth_place = [[नासिक]], [[बम्बे प्रेसीडेन्सी]], [[ब्रिटिस राज|ब्रिटिस भारत]] | height = | death_date = {{Death date and age|1998|2|24|1916|4|16|df=yes}} | death_place = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | yearsactive = १९२८-१९९७ | birthname = अम्बा लक्ष्मण राव सगुन | othername = | homepage = | awards = १९५९: '''[[अनाडी (१९५९ चलचित्र)|अनाडी]]''' चलचित्रमा अभिनयको लागि सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्रीको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार</br>१९६१: अभिनयको लागि [[सङ्गीत नाटक एकेडेमी पुरस्कार]] }} '''ललिता पवार''' (१८ अप्रिल १९१६ – २४ फेब्रुअरी १९९८)<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/447395/Lalita-Pawar#tab=active~checked%2Citems~checked&title=Lalita%20Pawar%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia |title=Lalita Pawar |publisher= [[Britannica.com]]}}</ref> चलचित्रको एक [[अभिनेत्री]] हुन। उनले लगभग ७०० [[बलिउड|हिन्दी]], [[मराठी चलचित्र|मराठी]] र [[गुजराती चलचित्र]]मा अभिनय गरेकी थिइन्। उनको सबैभन्दा धारिलो अभिनय '''अनाडी''' र '''श्री ४२०''' थियो। ==जीवनी== [[चित्र:Lalita Pawar in film, Himmat-e-Marda (1935).jpg|left|200px|thumb|ललिता पावर]] ललिताको जन्म अम्बा लक्षमण राव सगुनको रूपमा भएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.screenindia.com/old/mar12/films4.htm |title=Tribute to Laita Pawar |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] |access-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624013233/http://www.screenindia.com/old/mar12/films4.htm |archive-date=2009-06-24 }}</ref> उनले आफ्नो अभिनय जीवनको सुरुवात ९ वर्षको उमेरम '''राजा हरिशचन्द्र''' (१९२८)बाट गरेकी थिइन्। <ref>{{cite web |url=http://cineplot.com/lalita-pawar-memories/ |title=Lalita Pawar – Memories|publisher=cineplot.com}}</ref> == प्रमुख चलचित्रहरू == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! चलचित्र !! चरित्र !! टिप्पणी |- | १९८० || [[फिर वही रात (१९८० चलचित्र)|फिर वही रात]] || छात्रावास संरक्षक || |- | १९८० || [[काली घटा (१९८० चलचित्र)|काली घटा]] || अंबु, घरबारी || |- | १९७६ || [[तपस्या (१९७६ चलचित्र)|तपस्या]] || श्रीमती वर्मा || |- | १९७४ || [[दूसरी सीता (१९७४ चलचित्र)|दूसरी सीता]] || || |- | १९७१ || [[बुड्ढा मिल गया (१९७१ चलचित्र)|बुड्ढा मिल गया]] || दीपा की दादीमाँ || |- | १९६४ || [[सङ्गम (१९६४ चलचित्र)|सङ्गम]] || || |- |} == पुरस्कार == == सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == वाह्य लिङ्कहरू == {{commons category|Lalita Pawar|ललिता पवार}} * {{IMDb name|id=0667985}} * [http://www.screenindia.com/old/mar12/films4.htm Tribute to Laita Pawar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090624013233/http://www.screenindia.com/old/mar12/films4.htm |date=2009-06-24 }} at [[Screen (magazine)|Screen]]. * [https://web.archive.org/web/20200614144601/https://www.thehindu.com/features/cinema/living-the-role/article4606228.ece Living the Role- Lalita Pawar] The Hindu * [http://cineplot.com/lalita-pawar-memories/ Interview with Lalita Pawar in her last days] cineplot.com {{FilmfareAwardBestSupportingActress}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:भारतीय अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:सन् १९१६ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् १९९८ मा मृत्यु]] hnm7a5v6j6ome9f1sofo6wf5b86tnvz 0 83451 1392030 1390759 2026-09-30T04:31:45Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392030 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सरगुन मेहता | image = Sargun Mehta on her birthday party.jpg | image_size = 200px | alt = सरगुन मेहता | caption = मेहता सन् २०१५ मा | birth_date = {{Birth date and age|1988|09|06|df=yes}} | birth_place = [[चण्डीगढ]], [[पन्जाब|पञ्जाब]] | other_names = सरगुन मेहता दुबे | occupation = अभिनेत्री, मोडल | alma_mater = [[किरोरी मल कलेज]] | spouse = {{Marriage|[[रवि दुबे]]|7 December 2013}}<small></small> | years_active = २००९-वर्तमान | ethnicity = [[पञ्जाबी (स्पष्टता)|पञ्जाबी]] }} '''सरगुन मेहता''' ({{IPA-hns|sərɡʊn meːɦt̪aː|pron}}; जन्म ६ सेप्टेम्बर १९८८), '''सरगुन मेहता दुबे'''को नामले समेत चिनिने गर्छिन । सरगुन मेहता एक भारतीय अभिनेत्री, मोडल र टेलिभिजन प्रस्तोता हुन् । उनी कलेजमा पढ्दै गर्दा थिएटरको दुनियामा प्रवेश गरेकी थिइन । उनले सन् २००९ मा '''१२/२४ करोल बाग''' नामक टेलीचलचित्रबाट टेलिभिजन क्षेत्रमा प्रवेश गरेकी थिइन । == जीवनी == मेहताको जन्म ६ सेप्टेम्बर<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Sargun-Mehta-to-blow-birthday-candles-a-day-earlier/articleshow/48838933.cms|title=Sargun Mehta to blow birthday candles a day earlier|work=[[The Times of India]]|date=5 September 2015|accessdate=13 September 2015}}<br>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Sargun-Mehta-turns-a-year-older/photostory/48836353.cms|title=Sargun Mehta turns a year older!|work=The Times of India|accessdate=13 September 2015}}</ref> १९८८<ref>{{cite news |url=http://bollywood.bhaskar.com/news/ENT-TV-tv-stars-at-sargun-mehtas-birthday-bash-4737090-PHO.html |title=टीवी एक्ट्रेस को पति ने यूं किया B'Day विश, पार्टी में पहुंचे कई सेलेब्स |date=8 September 2014 |work=[[Dainik Bhaskar]] |accessdate=17 December 2014 |language=Hindi |trans-title=TV stars at Sargun Mehta's Birthday bash |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217170114/http://bollywood.bhaskar.com/news/ENT-TV-tv-stars-at-sargun-mehtas-birthday-bash-4737090-PHO.html |archive-date=17 December 2014 }}<br>{{cite news|url=http://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-celebs-spotted-karanvir-bohra-asha-negi-karan-patel-and-many-at-sargun-mehtas-bi-5106403-PHO.html|title=Celebs Spotted Karanvir Bohra, Asha Negi, Karan Patel and many at Sargun Mehta’s birthday bash!|work=Dainik Bhaskar|date=7 September 2015|accessdate=13 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913103337/http://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-celebs-spotted-karanvir-bohra-asha-negi-karan-patel-and-many-at-sargun-mehtas-bi-5106403-PHO.html|archive-date=13 September 2015}}<br>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/television/i-ll-just-be-myself-on-boogie-woogie-sargun-mehta/article1-1155424.aspx|title=I'll just be myself on Boogie Woogie: Sargun Mehta|work=Hindustan Times|date=25 November 2013|accessdate=24 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224144418/http://www.hindustantimes.com/television/i-ll-just-be-myself-on-boogie-woogie-sargun-mehta/article1-1155424.aspx|archive-date=24 February 2015}}</ref> मा पञ्जाबको चण्डीगढमा भएको हो ।<ref name="Ontherightsideofrights">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/on-the-right-side-of-rights/article1021600.ece|title=On the right side of rights|work=The Hindu|date=1 January 2011|accessdate=15 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211184635/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/on-the-right-side-of-rights/article1021600.ece|archive-date=11 February 2015}}<br>{{cite news|url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=52&edlabel=TOIM&mydateHid=11-05-2012&pubname=&edname=&articleid=Pc05203&format=&publabel=TOI|title=SARGUN MEHTA Celebrating any day with my mother is a special day for me|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219141624/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=52&edlabel=TOIM&mydateHid=11-05-2012&pubname=&edname=&articleid=Pc05203&format=&publabel=TOI|archivedate=19 February 2015|work=[[The Times of India]]|date=11 May 2012|accessdate=24 February 2015}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219141624/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=52&edlabel=TOIM&mydateHid=11-05-2012&pubname=&edname=&articleid=Pc05203&format=&publabel=TOI |date=19 February 2015 }}</ref> उनको एक कान्छो भाइ छन् । <ref>{{cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/what-our-telly-stars-are-up-to-on-this-raksha-bandhan/227735|title=What our telly stars are up to on this Raksha Bandhan|date=20 August 2013|work=[[Mid Day]]|accessdate=27 February 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=I don't believe in hiding behind the 'Just Friends' tag: Sargun|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news/I-dont-believe-in-hiding-behind-the-Just-Friends-tag-Sargun/articleshow/17857875.cms|work=The Times of India|date=13 January 2013|accessdate=8 January 2015}}</ref> वाल्यकालमा मेहता र उनको भाइ रियाल्टी कार्यक्रम '''वुगी वुगी'''मा भाग लिन गएकी थिइन् जसमा उनलाई बाहिरिएको थियो ।<ref name="asachild">{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-as-a-child-i-tried-participating-in-boogie-woogie-sargun-mehta-1919057|title=As a child, I tried participating in 'Boogie Woogie': Sargun Mehta|work=[[Daily News and Analysis]]|date=14 November 2013|accessdate=1 March 2015}}</ref>.<ref name="Ontherightsideofrights"/><ref name="Ontherightsideofrights"/><ref name="tribuneindia.com"/><ref name="tribuneindia.com">{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110903/ttlife1.htm|title=The Tribune, Chandigarh, India - The Tribune Lifestyle|work=[[The Tribune (Chandigarh)]]|date=3 September 2011|accessdate=12 February 2015}}</ref><ref name="tribuneindia.com"/><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Ravi-is-very-understanding-Sargun-Mehta/articleshow/19104086.cms|title=Ravi is very understanding: Sargun Mehta|work=The Times of India|date=21 March 2013|accessdate=13 September 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news/Sargun-had-no-issues-renting-a-house/articleshow/12863377.cms|title=Sargun had no issues renting a house|work=The Times of India|date=25 April 2012|accessdate=5 March 2015}}</ref> ==सन्दर्भ समाग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb name|1224999}} * {{twitter|diandrasoares13}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८८ मा जन्म]] [[श्रेणी:मुम्बईका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतीय बौद्धहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]] 7s1rlrdf0usxdj54y1cz5jy3u38hc69 0 85730 1391984 1321827 2026-09-29T17:20:18Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391984 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = फितूर | image = fitoor-2016.jpeg | caption = फ़िल्म का प्रचारित पोस्टर | director = [[अभिषेक कपूर]] | producer = [[सिद्धार्थ रोय कपूर]] | writer = | based on = | starring = [[कटरिना कैफ|क्याटरिना कैफ]] ,[[आदित्य रोय कपुर|आदित्य रोय कपूर]] | music = अमित त्रिवेदी | cinematography = | editing = | studio = | distributor = | runtime = | released = {{Film date|2016|02|12}} | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] | budget = | gross = }} '''फितूर''' एक हिन्दी भाषा को भारतीय [[भारतीय|बोलीउड]] फिल्म हो। यो फिल्मको निर्देशन अभिषेक कपूर ले गरेका हुन्।<ref>http://movies.ndtv.com/bollywood/katrina-kaif-aditya-roy-kapur-to-play-desi-estella-pip-in-fitoor-436328 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150619023122/http://movies.ndtv.com/bollywood/katrina-kaif-aditya-roy-kapur-to-play-desi-estella-pip-in-fitoor-436328 |date=2015-06-19 }}</ref><ref>http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Katrina-Adityas-film-Fitoor-shelved/articleshow/30155256.cms</ref> फिल्ममा [[आदित्य रोय कपुर|आदित्य रोय कपूर]] और [[कटरिना कैफ|क्याटरिना कैफ]] मुख्य किरदारमा छन् । यो फिल्म १२ फेब्रुअरि २०१६ मा रिलिज भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/why-was-katrina-kaif-aditya-roy-kapur-starrer-fitoor-shelved |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2016-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110234253/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/why-was-katrina-kaif-aditya-roy-kapur-starrer-fitoor-shelved/ |archive-date=2014-11-10}}</ref><ref>http://www.dnaindia.com/entertainment/report-aditya-roy-kapur-katrina-kaif-to-pair-up-for-fitoor-1907698</ref> ==कथा== == कलाकार == * [[आदित्य रोय कपुर|आदित्य रोय कपूर]] - नूर * [[कटरिना कैफ|क्याटरिना कैफ]] - फिरदौस * [[तब्बू]] - बेगम * [[अदिति राव हैदरी]] - बेगम * राहुल भट्ट—बिलाल * अक्षय ओबेरोय - मुफ्ती * [[लारा दत्ता]] ==निर्माण== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:भारतीय चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:सन् २०१६ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:भारतीय प्रेमप्रसङ्गयुक्त नाटक चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी भाषाका चलचित्रहरू]] iu2rbmoprxu1wov9g3l30gaciyrd7oc 0 87110 1392041 1363472 2026-09-30T05:08:36Z Bishaldev100 28807 /* १८२८ को लडाइँ */ 1392041 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = [[श्री]] जनरल | name = केहर सिंह बस्न्यात | othername = |image = Keharsingh Basnyat.jpg |imagesize = 300 |caption = जनरल केहरसिंहको चित्र |birth_date = | birth_place = [[गोरखा जिल्ला]] |death_date = वि.सं. १८२८ |death_place = सतहुँ |father = [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] |mother = शूरप्रभा थापा |religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दु]] |battles = [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]] |office = पाटनका प्रशासक |relations = ससुरा [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]], दाजु [[नाहरसिंह बस्न्यात]], भाइ [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] र [[धोकलसिंह बस्न्यात]] }} '''केहरसिंह बस्न्यात''' सेनापति [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]का माहिँला छोरा हुन्। उनी तिब्बतमा नेपाली मुद्रा प्रचलनमा ल्याएका थिए। उनी [[कालु पाँडे|काजी कालु पांडे]]का ज्वाँई हुन्। उनी पाटनका प्रशासक पनि भए। उनले सतहुँको युद्धमा वि.सं. १८२८ मा [[वीरगति]] पाए। दाजु [[नाहरसिंह बस्न्यात]] र भाइहरू [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] र [[धोकलसिंह बस्न्यात]] हुन्। उनका छोरा काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] र काजी [[बख्तावरसिंह बस्न्यात|बख्तावर सिंह बस्न्यात]] हुन् । == मकवानपुर अभियान == {{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} ==तनहुँ अभियान== काजी केहरसिंह बस्न्यातको टोलीले १८२७ फागुनमा १४०० सेनासाथ [[दलजित शाह]]सँग [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]]मा आक्रमण गर्न गएर राजधानीसमेत २२ ठाना कब्जा गरे। तनहुँका राजा [[कामारीदत्त सेन|कामरिदत्त सेन]]ले आफ्ना भाई हरकुमारदत्त सेन समेत नेपालसँग मिलेको थाहा पाई कुनै आड नरहेकाले आत्महत्या गरे।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१८१|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> ==१८२८ को लडाइँ == १९२८ वैशाख २७<ref>{{Cite journal |last=आचार्य |first=बाबुराम |title=गोरखाविजयकालका घटना |journal=पूर्णिमा |volume=२७ |pages=१६६}}</ref> मा वंशराज पांडेको नेतृत्वमा लमजुङ कब्जा गर्न सेना पठाइयो र केहरसिंह बस्न्यातको नेतृत्वमा रिसिङ,घिरिङ कब्जा गर्न भनी पठाइयो। ती दुवै टोली ५००-५०० सशस्त्र र अन्य सहयोगी थिए। काजी [[वंशराज पाँडे]]को नेतृत्वको नेपाली सेनाले कास्की राज्यको कोत्रे र दुलेगौंडामा अधिकार गर्यो। कास्कीका राजा सिद्धिनारायण शाहको सेनाले भण्डारीढिकमा मोर्चा लिन लगाई पर्वतका राजासँग सहयोग माग्न मानिस दौडाए। तर उनलाई पर्वतबाट सहयोग नमिलेकाले एक्लै लड्नुपर्दा हार हुनगयो। केहरसिंह बस्न्यात नेतृत्वको सेनालाई तनहुँका राजा हरकुमारदत्त सेनले सैन्य सहयोग पुर्‍याएका थिए। बि.सं १८२८ जेठमा रिसिङका राजाले नेपालको आश्रय स्वीकार गरी आश्रित सन्धि गरे। तर भीरकोटका राजाले नेपालसँग युद्ध गर्ने भएकाले नेपाली सेनाले किहुँब्कब्जा गरे।ब्गुहाकोटको युद्धमा नेपाली सेना र भीरकोटे सेनाको युद्ध भयो। सो युद्धमा भीरकोटको हार हुँदा त्यहाँका राजा भागी पर्वत राज्यमा शरण लिन गए। नेपाली सेनाको सामु गह्रौँ, सतहुँ, ढोर र पैयूँका राजा पनि टिक्न नसक्ता पर्वत तिरै लागे। गुहाकोटको युद्धमा तनहुँ राज्यका ८०-९० जना सेनाले शत्रुलाई सहयोग गरेको आरोपमा केहरसिंह बस्न्यातले युद्धस्थलमै काट्दा तनहुँका राजा भित्र भित्र नेपालसँग रिसाएका थिए।<ref>{{Cite journal |last= |first= |title= |journal=पूर्णिमा |volume=५०|pages=१८}}</ref> ===वीरगति=== वर्षा पूरा हुँदानहुँदै [[पर्वत राज्य|पर्वत]]का राजा कीर्तिवम मल्लले नेपालका विरुद्ध सैन्यसङ्गठन गरिसकेका थिए। पुगनपुग २००० सिपाही लिएर पर्वतका राजाले नेपाली सेनाउपर बि.सं. १८२८ पौष ५ मा आक्रमण गरे। पर्वत पक्षले ५०० नेपाली सेना सहित काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई कटे भने काजी वंशराज पाँडेलाई कैद गरे। त्यस युद्धमा बचेका सिपाहीहरूले ढोर राज्यमा शरण लिए। तर ढोरमा पनि शत्रुले आक्रमण गरेकाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। बचेका केही सिपाहीसाथ नेपालीहरूले भीर्कोट, गह्रौ, पैयू र रिसिङका आफ्ना ठाना छोडिदिए। उता पृथ्वीनारायण शाले [[धोकलसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा सेना पठाएका भएपनि त्यो सेनालघि बढ्ने साहस गरेन। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। ==स्रोत== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[बस्नेत]] *[[पाण्डे]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:बस्न्यात खलक]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]] [[श्रेणी:वीरगति पाएका नेपाली सैनिकहरू]] 53ovipor3jw6it9xxtl520qfb3jirz5 0 87142 1391970 975015 2026-09-29T12:02:06Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391970 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = नास्सर | image = நடிகர் நாசர்.JPG | caption = नास्सर | birth_name = महबूब नास्सर | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1958|3|5}} | birth_place = चेगलपट्टु, तमिलनाडु, भारत | residence = वलसरवाक्कम, [[चेन्नई]] ,[[तमिलनाडु]] ,भारत| yearsactive = 1985–वर्तमान | occupation = [[अभिनेता]]<br>निर्देशक<br>निर्माता<ref>http://www.hindu.com/mp/2007/08/04/stories/2007080450020100.htm</ref><ref>http://www.hindu.com/cp/2009/03/13/stories/2009031350010100.htm</ref> | spouse = कमीला | children = 3 }} '''नास्सर''' एक भारतीय चलचित्र क्षेत्रका अभिनेता हुन् ।<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/article13108.ece |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2016-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023064147/http://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/article13108.ece |archive-date=2013-10-23}}</ref><ref>http://www.hindu.com/fr/2004/09/10/stories/2004091002200300.htm</ref><ref>http://www.hindu.com/2006/02/23/stories/2006022307630200.htm</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb name|id=0621937}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:भारतीय अभिनेताहरू]] f7yt8pzpqf51v5l6xduy5644rmeqh6f 0 87260 1391978 1387226 2026-09-29T15:32:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391978 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian award | name = पद्म श्री | image = Padma Shri India IIIe Klasse.jpg | alt = Padma Shri medal suspended from its riband | image_size = 100px | type = राष्ट्रिय नागरिक | country = {{flag|भारत}} | established = सन् १९५४ | first_award = सन् १९५४ | awarded_by = <br>[[File:Emblem of India.svg|30px|State Emblem of India]]<br/>[[भारतको राष्ट्रपति]]<ref>{{cite web |title=About Padma Awards |url=https://padmaawards.gov.in/AboutAwards.aspx |website=padmaawards.gov.in |accessdate=26 September 2020}}</ref> | previous_names = [[पद्म विभूषण]] 'तीसरा वर्ग' (तेस्रो वर्ग) | obverse = मध्य भागमा कमलको फूलको माथिल्लो पट्टि देवनागरी लिपिमा 'पद्म' र तल्लो पट्टि 'श्री' लेखिएको | reverse = मध्य भागमा प्लेटिनमको [[भारतको राज्यचिह्न]]सँगै देवनागरी लिपिमा '[[सत्यमेव जयते]]' लेखिएको | ribbon =[[File:IND Padma Shri BAR.png|100px]] | higher = [[File:IND_Padma_Bhushan_BAR.png|35px|Padma Bhushan riband]] [[पद्म भूषण]] | last_award = सन् २०२० | total = ३,१२३ जना }} ''''पद्म श्री''', [[भारत|गणतन्त्र भारत]]को [[भारत रत्न]], [[पद्म विभूषण]] र [[पद्म भूषण]]पछिको चौथौ सर्वोच्च [[भारतीय सम्मान प्रणाली|नागरिक सम्मान]] हो। यो पुरस्कार वार्षिक रूपमा [[भारत सरकार]]द्वारा [[गणतन्त्र दिवस (भारत)|भारतको गणतन्त्र दिवस]]को दिन दिइने गरिन्छ।<ref>{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/Scheme-PadmaAwards-050514.pdf |title=Padma award's schema|publisher=Ministry of Home Affairs |date= |accessdate=13 August 2014}}</ref> ==इतिहास== पद्म श्री सम्मान पुरस्कारको स्थापना सन् १९५४ मा भारत सरकारद्वारा गरिएको हो। यो सम्मान भारतको नागरिकलाई [[कला]], [[शिक्षा]], [[अर्थव्यवस्थाको दोस्रो क्षेत्रको सार|उद्योग]], [[साहित्य]], [[विज्ञान]], [[खेल]], [[औषधि]], [[समाजिक सेवा]] र [[सार्वजनिक मामिला (प्रसारण)|सार्वजनिक मामिला]] लगायत विभिन्न क्षेत्रमा विशिष्ट योगदानको लागि दिइने गरिन्छ। यो सम्मान केही गैर भारतीय प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूलाई समेत दिइएको छ, तर उनीहरूले भारतको लागि विभिन्न क्षेत्रमा योगदान दिएका थिए। केही विशिष्ट व्यक्तिहरूलाई पुरस्कृत गर्नको लागि धेरै जना योग्य कलाकारहरू पुरस्कृत नगरिएको भनेर यस सम्मानको चयन मापदण्डको आलोचना समेत समय समयमा गरिएको छ।<ref>{{cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?283756 |title=Padma's Easy Slim Zone &#124; Vrinda Gopinath |publisher=Outlookindia.com |date= |accessdate=10 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528161632/http://www.outlookindia.com/article.aspx?283756 |archive-date=28 May 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Advani backs Merchant on Padma awards selection criticism|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/snooker/billiards/Advani-backs-Merchant-on-Padma-awards-selection-criticism/tpoint_articleshow/5531225.cms|accessdate=1 November 2017|work=The Times of India|date=3 February 2010}}</ref> भारत सरकारले हाल आएर आम नागरिकहरूलाई वार्षिक रूपमा दिइने 'पद्म श्री' नागरिक सम्मानको लागि नामाङ्कन सिफारिस गर्नको लागि छुट्टै अनलाइन नामाङ्कन मञ्च बनाएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.padmaawards.gov.in/SelectionGuidelines.aspx|title=Padma Awards Online Nomination|website=padmaawards.gov.in|access-date=28 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164054/https://www.padmaawards.gov.in/SelectionGuidelines.aspx|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> पद्म श्री सम्मानको अगाडिको भागमा, 'पद्म' र 'श्री' शब्द [[देवनगारी लिपि]]मा लेखिएको छ जसको अर्थ क्रमशः [[संस्कृत|संस्कृत भाषा]]मा कमल र सम्मानीय 'श्री' वा 'सुश्री' हुन्छ। यी दुवै शब्द [[कमल फूल]]को चित्रको माथि र तल पट्टि रहेको छ भने दुवै पट्टि रहेको ज्यामितीय आकृति कांस्यको छ भने कुँदिएको आकृति [[सेतो सुन]]को रहेको छ। सन् २०२० सम्म यो पुरस्कार ३,१२३ जना विशिष्ट व्यक्तिहरूले पाइसकेका छन्।<ref>{{cite web |title=Padma Awards {{!}} Interactive Dashboard |url=http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Award=Padma%20Shri |website=www.dashboard-padmaawards.gov.in |accessdate=15 February 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722083525/http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Award=Padma%2520Shri |archive-date=22 July 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722083525/http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Award=Padma%2520Shri |date=22 July 2020 }}</ref> ==अस्वीकारोक्ति र विवादहरू== सितार वादक [[विलायत खान]]<ref name="refusals">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wWDnTWrz4O8C&pg=PA411|title=India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic|author1=Kaminsky, Arnold P.|author2=Long, Roger D.|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-0-313-37462-3|p=411|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170921000246/https://books.google.com/books?id=wWDnTWrz4O8C&pg=PA411|archivedate=21 September 2017}}</ref>, शिक्षाविद् र लेखक [[मामोनी रायसोम गोस्वामी]]<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/2003/01/19/stories/2003011900271700.htm|title=Artistes' angst|date=19 January 2003|accessdate=18 June 2018|newspaper=The Hindu|url-status=live}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, पत्रकार कनक सेन डेका<ref name="question_mark"/> र [[बलिउड]]का लोकप्रिय पटकथा लेखक [[सलीम खान]] सहित कयौं सम्मान प्राप्तकर्ताहरूले विभिन्न कारण देखाइ पद्मश्री सम्मानलाई अस्वीकार गरेका छन्।<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/salim-khan-declines-padma-shri/|title=Salim Khan declines to receive Padma Shri |date=27 January 2015|accessdate=18 June 2018|newspaper=The Indian Express|url-status=live}}</ref> यसका साथै पर्यावरण कार्यकर्ता सुन्दरलाल बहुगुणा<ref>{{cite news|url=http://www.dailypioneer.com/STATE-EDITIONS/dehradun/noted-activist-sunderlal-bahuguna-turns-90.html|title=Noted activist Sunderlal Bahuguna turns 90|date=10 January 2017|accessdate=18 June 2018|newspaper=The Pioneer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618230324/http://www.dailypioneer.com/STATE-EDITIONS/dehradun/noted-activist-sunderlal-bahuguna-turns-90.html|archive-date=18 June 2018}}</ref> र अङ्ग्रेज बिलियर्ड्स च्याम्पियन [[माइकल फरेरा]]ले<ref name="question_mark">{{cite news|url=https://www.telegraphindia.com/1050129/asp/nation/story_4310835.asp|title=Refusal question mark on awards |date=28 January 2005|accessdate=18 June 2018|newspaper=The Telegraph - India|url-status=live}}</ref> यो सम्मान अस्वीकार गरेका थिए, तर पछि उनीहरूले [[पद्म भूषण]] वा [[पद्म विभूषण]] जस्ता प्रतिष्ठित पुरस्कार लिन सहर्ष स्वीकार गरेका थिए। अन्य व्यक्तिहरू, जस्तै लेखक [[फणीश्वर नाथ 'रेणु']]<ref>{{cite web |url=http://aura.edu.in/read/cbse/12/14/original/Page-112.html |title=Archived copy |accessdate=18 June 2018 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303213503/http://aura.edu.in/read/cbse/12/14/original/Page-112.html |archivedate=3 March 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303213503/http://aura.edu.in/read/cbse/12/14/original/Page-112.html |date=3 March 2016 }}</ref>, पञ्जाबी लेखक [[दलिप कौर तिवाना]]<ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabi-writer-tiwana-to-return-padma-shri/145837.html|title=Punjabi writer Tiwana to return Padma Shri|date=14 October 2015|accessdate=18 June 2018|newspaper=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618231623/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabi-writer-tiwana-to-return-padma-shri/145837.html|archive-date=18 June 2018}}</ref> र प्रख्यात कवि [[जयन्त महापात्रा]]ले<ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/books/jayanta-mahapatra-returns-padma-shri-protesting-intolerance/story-JRTZHWq1fjJClaEzoM3SoO.html|title=Jayanta Mahapatra returns Padma Shri protesting 'intolerance' |date=23 November 2015|accessdate=18 June 2018|newspaper=The Hindustan Times|url-status=live}}</ref> सुरुमा यो सम्मान स्वीकार गरेको भएता पनि पछि यो सम्मान फर्काएका थिए। ==दशकको आधारमा पुरस्कार प्राप्तकर्ताहरू== * [[पद्म श्री पुरस्कार प्राप्तकर्ताहरूको सूची (१९५४–१९५९)]] * [[पद्म श्री पुरस्कार प्राप्तकर्ताहरूको सूची (१९६०–१९६९)]] * [[पद्म श्री पुरस्कार प्राप्तकर्ताहरूको सूची (१९७०–१९७९)]] * [[पद्म श्री पुरस्कार प्राप्तकर्ताहरूको सूची (१९८०–१९८९)]] * [[पद्म श्री पुरस्कार प्राप्तकर्ताहरूको सूची (१९००–१९९९)]] * [[पद्म श्री पुरस्कार प्राप्तकर्ताहरूको सूची (२०००–२००९)]] * [[पद्म श्री पुरस्कार प्राप्तकर्ताहरूको सूची (२०१०–२०१९)]] * [[पद्म श्री पुरस्कार प्राप्तकर्ताहरूको सूची (२०२०–२०२९)]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{commonscat|Padma Shri|पद्म श्री}} * {{Official website|http://www.padmaawards.gov.in/}} * {{cite web|title=Awards & Medals|url=http://www.mha.nic.in/awards_medals|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|date=14 September 2015|accessdate=22 October 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007054538/http://www.mha.nic.in/awards_medals|archivedate=7 October 2015}} *{{cite web|title=MINISTRY OF HOME AFFAIRS (Public Section) Padma Awards Directory (1954-2017)|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]]|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/Year_Wise_main_25042017.pdf|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170616021314/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/Year_Wise_main_25042017.pdf|archivedate=16 June 2017}} [[श्रेणी:सम्मान]] [[श्रेणी:पद्म श्री]] 1mfejxqc35m393z1w2ycinq7i8nstvd 0 88947 1391998 1388707 2026-09-29T20:21:48Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391998 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight |auto=all | name = मङ्गल कक्षित्र मिशन <br /> Mars Orbiter Mission | image = Mars Orbiter Mission - India - ArtistsConcept.jpg | image_caption = भारतीय मङ्गलयान : कलाकारको अवधारणा | insignia = | mission_type = [[मङ्गल ग्रह|मङ्गल]] कक्षयान | operator = [[भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन|इसरो]] | website = [http://www.isro.org/pslv-c25/mission.aspx मार्स अर्बिटर मिसन] | COSPAR_ID = 2013-060A | SATCAT = 39370 | mission_duration = योजना: ६ महिना <ref name="spaceflight Sept">{{cite news |url=http://www.spaceflight101.com/mars-orbiter-mission-updates.html |title=Mars Orbiter Spacecraft completes Engine Test, fine-tunes its Course |work=Spaceflight 101 |date=22 September 2014 |accessdate=24 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011054825/http://www.spaceflight101.com/mars-orbiter-mission-updates.html |archive-date=11 October 2014 }}</ref> <br />बितेको:२ वर्ष, ९ महिना, ३० दिन (०४/०९/१६ को अनुसार) | spacecraft_bus = आई-२के | manufacturer = [[इसरो उपग्रह केन्द्र|भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन उपग्रह केन्द्र]] | dry_mass = {{convert|482.5|kg|lb|abbr=on}}<ref name="Arunan2015" /> | BOL_mass = ≈{{convert|550|kg|lb|abbr=on}} | launch_mass = {{convert|1337.2|kg|lb|abbr=on}}<ref name="Arunan2015">{{cite journal |title=Mars Orbiter Mission spacecraft and its challenges |journal=Current Science |first1=S. |last1=Arunan |first2=R. |last2=Satish |volume=109 |issue=6 |pages=1061-1069 |date=25 September 2015 |doi=10.18520/v109/i6/1061-1069}}</ref> | dry_mass = {{convert|482.5|kg|lb|abbr=on}}<ref name="Arunan2015" /> | landing_mass = | payload_mass = {{convert|13.4|kg|lb|abbr=on}}<ref name='payload'>{{cite web | url = http://www.isro.org/pslv-c25/pdf/mom-payloads.pdf | title = Mars Orbiter MIssion - Payloads | accessdate = 5 नवम्बर 2013 | date = अक्टूबर 2013 | format = पीडीएफ | work = इसरो | publisher = [[भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन|इसरो]]|language=अङ्ग्रेज़ी}}</ref> | dimensions = {{convert|1.5|m|ft|abbr=on}} घन | power = ८४०&nbsp;वाट [[सौर्य सेल]]<ref name="specifications">{{cite web |url=http://www.isro.gov.in/Spacecraft/mars-orbiter-mission-spacecraft |title=Mars Orbiter Mission Spacecraft |publisher=ISRO |accessdate=23 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161225220451/http://www.isro.gov.in/Spacecraft/mars-orbiter-mission-spacecraft |archive-date=25 December 2016 }}</ref> | launch_date = ५ नोभेम्बर २०१३, ०९:०८&nbsp;युटिसी<ref name="launch">{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-to-launch-Mars-Orbiter-Mission-on-November-5/articleshow/24548060.cms |title=India to launch Mars Orbiter Mission on November 5 |work=The Times of India |agency=Times News Network |date=22 October 2013 |accessdate=22 October 2013}}</ref> | launch_rocket = [[ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यान|ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यान-एक्सएल]] सी२५<ref>{{cite web |url=http://www.isro.gov.in/launcher/pslv-c25 |title=Mars Orbiter Mission: Launch Vehicle |publisher=ISRO |accessdate=23 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125121147/http://isro.gov.in/launcher/pslv-c25 |archive-date=25 November 2016 }}</ref> | launch_site = [[सतीश धवन अन्तरिक्ष केन्द्र]] | launch_contractor = [[भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन|इसरो]] | disposal_type = | deactivated = | destroyed = | last_contact = <!--{{end-date| }}--> | decay_date = | orbit_epoch = | orbit_reference = मङ्गल केन्द्रिक | orbit_periapsis = {{convert|377|km|mi|abbr=on}} | orbit_apoapsis = {{convert|80000|km|mi|abbr=on}} | orbit_inclination = १७.८६४ डिग्री<ref>[http://isp.justthe80.com/planetary-exploration/mars-obiter Mars Orbiter Mission (MOM) - Manglayaan (15 अक्टूबर 2013)]</ref> | orbit_semimajor = | orbit_eccentricity = | orbit_period = | apsis = |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = orbiter |object = [[मङ्गल ग्रह|मङ्गल]] |orbits = |arrival_date = २४ सेप्टेम्बर २०१४ ०२:००&nbsp;युटिसी<ref name="prelaunch Oct 2013">{{cite news |url=http://www.heraldsun.com.au/technology/science/India-becomes-first-country-to-enter-mars-orbit-on-their-first-attempt/story-fnjwlbuf-1227068835676?nk=20dfb6bbe7f9267fcf8572967c544066 |title=India becomes first country to enter Mars' orbit on their first attempt |work=Herald Sun |agency=Agence France-Presse |first=Harry |last=Tucker |date=25 September 2014 |accessdate=24 September 2014}}</ref> |periapsis = {{convert|421.7|km|mi|abbr=on}}<ref name="Isroprel">{{cite press release |url=http://www.isro.org/pressrelease/scripts/pressreleasein.aspx?Sep24_2014 |title=Mars Orbiter Spacecraft Successfully Inserted into Mars Orbit |publisher=ISRO |date=24 September 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140925151403/http://www.isro.org/pressrelease/scripts/pressreleasein.aspx?Sep24_2014 |archivedate=25 September 2014 |access-date=24 November 2016 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140925151403/http://www.isro.org/pressrelease/scripts/pressreleasein.aspx?Sep24_2014 |date=25 September 2014 }}</ref> |apoapsis = {{convert|76993.6|km|mi|abbr=on}}<ref name="Isroprel"/> |inclination = १५०.०° <ref name="Isroprel"/> |apsis = एरियन |distance = }} | instruments = ''मिथेन सेन्सर'', ''थर्मल इन्फ्रारेड स्पेक्ट्रोमिटर'', ''मार्स कलर क्यामरा'', ''लमेन अल्फा फोटोमिटर'', ''मङ्गल बहिर्मण्डल उदासीन संरचना विश्लेषक'' | programme = मङ्गल ग्रहको लागि भारतीय मिसनहरू | next_mission = [[मङ्गलयान-२]] }} '''मङ्गलयान''', (औपचारिक नाम- '''मङ्गल कक्षित्र मिसन''', {{lang-en|Mars Orbiter Mission}}; '''मार्स अर्बिटर मिसन'''), [[भारत]]को प्रथम [[मङ्गल ग्रह|मङ्गल]] अभियान हो। यो भारतको प्रथम ग्रहहरू केन्द्रित मिसन हो। वस्तुत: यो [[भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन]]को एक महत्त्वाकांक्षी [[अन्तरिक्ष]] [[परियोजना]] हो। यो परियोजना अन्तर्गत ५ नोभेम्बर २०१३ का दिन २ बजेर ३८ मिनेटमा मङ्गल ग्रहको परिक्रमा गर्ने उद्देश्यका साथ प्रक्षेपित गरिएको एक उपग्रह हो। [[भारत]]को [[आन्ध्र प्रदेश]] राज्यको [[श्रीहरिकोटा]] स्थित [[सतीश धवन अन्तरिक्ष केन्द्र]]बाट [[ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यान]] (पिएसएलभी) सी-२५ द्वारा यसलाई सफलतापूर्वक प्रक्षेपण गरिएको थियो। यो सफल अभियानसँगै भारत पनि आब ती देशहरूको सूचीमा सामेल भयो जसले यसभन्दा पहिले सफलतापूर्वक मङ्गल ग्रहमा आफ्नो यान पठाएका छन्। हुनत: मङ्गल ग्रहमा यान पठाउने दुई तिहाई अभियान असफल भएका थिएँ तर २४ सेप्टेम्बर २०१४ का दिन भारतको यो अभियान मङ्गलमा पुग्ने बितिकै भारत विश्वमा आफ्नो पहिलै प्रयासमा सफल हुने पहिलो देश तथा सोभियत सङ्घ [[रुस|रूस]], [[नासा]] र [[युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी]] पछि संसारको चौथौ देश बन्न पुगेको हो। यस बाहेक यो मङ्गलमा पठाइएको सबैभन्दा सस्तो मिसन पनि हो। भारत [[एसिया]]का देशहरू मध्ये यस्तो गर्ने प्रथम देश बन्न पुगेको हो। किनभने यसभन्दा पहिले [[चीन]] र [[जापान]]द्वारा मङ्गल अभियानमा पठाएको यानहरू असफल भएका थिएँ।<ref name="nbt24sep14">{{cite web| url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/India-makes-history-Mangalyaan-enters-Mars-orbit/articleshow/43300180.cms| title= पहली ही कोशिश में मङ्गल तक पहुंचा भारत| publisher= नवभारत टाईम्स| date= 24 सितंबर 2014| accessdate= 24 सितंबर 2014}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nbt24sep14-2">{{cite web| url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/Mars-orbiter-mission-important-dates/articleshow/43312385.cms| title= मार्स ऑर्बिटर मिशन: महत्त्वपूर्ण घटनाओं का क्रम| publisher= नवभारत टाईम्स| date= 24 सितंबर 2014| accessdate= 24 सितंबर 2014}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> मूल रूपले यो एउटा प्राविधिक प्रदर्शन परियोजना थियो जसको लक्ष्य अन्तरग्रहीय अन्तरिक्ष मिसनहरूका लागि आवश्यक डिजाइन, नियोजन, प्रबन्धन तथा क्रियान्वयनको विकास गर्नु थियो। अर्बिटर आफ्नो पाँच उपकरणहरूको मद्दतद्वारा मङ्गल ग्रहको परिक्रमा गर्नेछन् तथा वैज्ञानिक उद्देश्य प्राप्त गर्नका लागि तथ्याङ्क तथा चित्र पृथ्वीमा पठाउनेछ।<ref name="nbt24sep14"/> अन्तरिक्ष यान भित्र रहेको टेलिम्याट्री, ट्रयाकिङ र कमाण्ड नेटवर्कको रेखदेख [[बेङ्गलोर]] स्थित अन्तरिक्षयान नियन्त्रण केन्द्र, इसरोद्वारा भारतीय डिप स्पेस नेटवर्क एन्टिनाको सहायताले भइरहेको छ।<ref>{{cite web |url=http://news.biharprabha.com/2013/12/mangalyaan-successfully-placed-into-mars-transfer-trajectory/ |title=Mangalyaan successfully placed into Mars Transfer Trajectory |work=Bihar Prabha |date=1 December 2013 |accessdate=1 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203121659/http://news.biharprabha.com/2013/12/mangalyaan-successfully-placed-into-mars-transfer-trajectory/ |archive-date=3 December 2013 }}</ref> प्रतिष्ठित [[टाइम]] पत्रिका मङ्गलयानलाई सन् २०१४ को सर्वश्रेष्ठ आविष्कारहरूमा सामेल गरेको थियो।<ref name="habar-time">{{cite web | url=http://khabar.ndtv.com/news/zara-hatke/time-magazine-names-mangalyaan-among-best-inventions-of-2014-701297 | title='टाइम' पत्रिका ने भारत के 'मङ्गलयान' को 2014 के सर्वश्रेष्ठ आविष्कारों में शामिल किया | publisher=http://khabar.ndtv.com | date=21 नवम्बर 2014 | accessdate=19 फ़रवरी 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150219090129/http://khabar.ndtv.com/news/zara-hatke/time-magazine-names-mangalyaan-among-best-inventions-of-2014-701297 | archive-date=2015-02-19 }}</ref> ==इतिहास== २३ नोभेम्बर २००८ का दिन मङ्गल ग्रहको लागि एक मानव रहित मिशनको पहिल सार्वजनिक अभिस्वीकृतिको घोषणा [[भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन|इसरो]]का अध्यक्ष [[माधवन नायर]]द्वारा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://www.oneindia.com/2008/11/23/mission-to-mars-next-ambition-of-isro-madhavan-nair-1227412909.html |title=After Chandrayaan, its mission to Mars: Madhavan Nair |work=[[Oneindia]] |agency=United News of India |date=23 November 2008 |accessdate=1 April 2015}}</ref> मङ्गलयान मिसनको अवधारणा सन् २००८ मा चन्द्र उपग्रह [[चन्द्रयान|चन्द्रयान-१]]को प्रक्षेपणपछि अन्तरिक्ष विज्ञान र भारतीय प्राविधिक संस्थानद्वारा सन् २०१० मा एक व्यवहार्यता अध्ययनसँगै शुरू भएको थियो। [[भारत सरकार]]ले यस परियोजनालाई ३ अगस्ट २०१२ मा मञ्जुरी दिएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.thehindu.com/news/national/article3723817.ece |title=Cabinet clears Mars mission |work=The Hindu |date=4 August 2012 |accessdate=10 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410002047/http://www.thehindu.com/news/national/article3723817.ece |archive-date=10 April 2013}}</ref> भारत सरकारद्वारा स्वीकृति पश्चात भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठनले १२५ करोड रुपैयाँ (१९$ मिलियन) को अर्बिटरको लागि आवश्यक अध्ययन पुरा गरेको थियो। परियोजनाकको कुल लागत ४५४ करोड रुपैयाँ (६७$ मिलियन) रह्यो। <ref name=Chennai>{{cite web |url=http://www.marsdaily.com/reports/Indias_Mars_mission_gets_Rs_125_crore_999.html |title=India's Mars mission gets Rs. 125 crore |work=Mars Daily |agency=Indo-Asian News Service |date=19 March 2012 |accessdate=4 February 2014}}</ref> अन्तरिक्ष एजेन्सी २८ अक्टोबर २०१३ का दिन यान प्रक्षेपणको योजना बनाएका थिएँ तर [[प्रशान्त महासागर]]मा खराब मौसमका कारण इसरो अन्तरिक्ष यान ट्रयाकिङ्ग जहाजहरूलाई निश्चित स्थान सम्म पुग्न ढिलाई भएको थियो। त्यसकारण अभियानलाई ५ नोभेम्बर २०१३ सम्मका लागि स्थगित गरिएको थियो।<ref name="telegraph20120816">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/9479156/India-plans-mission-to-Mars-next-year.html |title=India plans mission to Mars next year |work=[[The Daily Telegraph]] |date=16 August 2012 |accessdate=8 September 2012}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{commonscat|Mars Orbiter Mission|मङ्गलयान}} * [[बिबिसी हिन्दी]]मा [http://www.bbc.co.uk/hindi/indepth/indepth_india_mars_mission_tb.shtml मङ्गलयान विशेष अङ्क] * [http://www.isro.org/pslv-c25/mission.aspx मङ्गलयानक प्रक्षेपण सँ सम्बन्धित वेबसाइट] (अङ्ग्रेजी) * [http://www.isro.org/pslv-c25/brochure.aspx Mission brochure of Mars Orbiter Mission] * [http://www.n2yo.com/?s=39370 Real Time Sattelite Tracking] ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[श्रेणी:भारतीय अन्तरिक्ष कार्यक्रमहरू]] 09k5k56n7vzocn4mmg9vl101fadts2r 0 89231 1392067 1391751 2026-09-30T07:59:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392067 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०१६ अन्डर-१९ एसिया कप | image = | imagesize = | fromdate = १५ | todate = २३ डिसेम्बर २०१६ | caption = | administrator = [[एसियन क्रिकेट काउन्सिल]] | cricket format = सिमित (५० ओभर) | tournament format = [[राउन्ड रोबिन]] | host = {{flag|श्रीलङ्का}} | champions = | count = | participants = ८ | matches = १५ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = | previous_year = २०१४ | previous_tournament = २०१४ एसिसि अन्डर-१९ एसिया कप | next_year = 2018 | next_tournament = }} तेस्रो संस्करणको यु-१९ एसिया कप क्रिकेट आगामी [[डिसेम्बर]]मा हुने भएको छ। डिसेम्बर ८ देखि २२ सम्म [[श्रीलङ्का]]मा युवा क्रिकेट प्रतियोगिता हुन लागेको हो। प्रतियोगितामा नेपालसहित कुल ८ राष्ट्रको सहभागिता रहनेछ, जसमा आयोजक श्रीलङ्कासँगै टेष्ट खेल्ने ४ टीम समेत हुनेछन्। यसपटक [[श्रीलङ्का]]को राजधानी [[कोलम्बो]]बाहिरका ३ स्टेडियममा खेल हुनेछ। [[हामवानटोट]]स्थित [[महेन्द्रा राजापाक्ष इन्टरनेसनल क्रिकेट स्टेडियम]],[[गाल्ले इन्टरनेसनल क्रिकेट स्टेडियम]] र मातारास्थित [[मातारा उयानवाटे स्टेडियममा]] खेल हुनेछ।  सन् २०१२बाट एसिया कपको रूपमा खेलाउन थालिएको प्रतियोगिको यो तेस्रो संस्करण हो। [[मलेसिया]]मा भएको पहिलो संस्करणमा [[भारत]] र [[पाकिस्तान]] संयुक्त रूपमा च्याम्पियन बनेका थिए भने सन् २०१४ मा भएको दोस्रो संस्करणमा [[पाकिस्तान]]लाई नै हाराउँदै [[भारत]] च्याम्पियन बनेको थियो।  एसिया कप एसियन स्तरको सबैभन्दा ठूलो यु १९ प्रतियोगिता हो। <ref>http://www.ratopati.com/news/92616/</ref> ==सहभागी टिमहरू== *{{cr19|अफगानिस्तान}} (स्वत: छनिएको) *{{cr19|बङ्गलादेश}} (स्वत: छनिएको) *{{cr19|भारत}} (स्वत: छनिएको) *{{cr19|मलेसिया}} ,[[२०१६ एसिया डिभिजन २]]बाट छनिएको *{{cr19|नेपाल}} (स्वत: छनिएको) *{{cr19|Pakistan}}(स्वत: छनिएको) *{{cr19|सिंगापुर}} ,[[२०१६ एसिया डिभिजन २]]बाट छनिएको *{{cr19|श्रीलङ्का}}(स्वत: छनिएको) ==समुह 'क'== {{२०१६ अन्डर-१९ एसिया कप ग्रुप 'क'}} ===प्रतियोगिताहरू=== *{{Limited Overs Matches | date = १५ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|IND}} | score1 = २८९/८ (५० ओभर) | team2 = {{cr19|MYS}} | score2 = ५४ (२२.३ ओभर) | result = इन्डिया २३५ रनले विजयी | venue = [[कोलम्बो क्रिकेट ग्राउन्ड]], [[कोलम्बो]] | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1071850.html स्कोरकार्ड] }} ---- {{Limited Overs Matches | date = १५ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|SL}} | score1 = २२७/८ (५० ओभर) | team2 = {{cr19|NEP}} | score2 = २२६ (४९.३ ओभर) | result = श्रीलङ्का १ रनले बिजयी | venue = Nondescripts Cricket Club Ground, [[कोलम्बो]] | motm= [[दिपेन्द्र सिंह ऐरि]] | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1071851.html स्कोरकार्ड] }} ---- {{Limited Overs Matches | date = १६ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|NEP}} | score1 = १७२/९ (५० ओभर) | team2 = {{cr19|IND}} | score2 = १७४/४ (३३.३ ओभर) | result = इन्डिया ६ विकेटले विजयी | venue = [[कोलम्बो क्रिकेट क्लब ग्राउन्ड]], [[कोलम्बो]] | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1071855.html स्कोरकार्ड] }} ---- {{Limited Overs Matches | date = १६ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|MYS}} | score1 = १०४ (३८.२ ओभर) | team2 = {{cr19|LKA}} | score2 = १०८/२ (१८ ओभर) | result = श्रीलङ्का ८ विकेटले विजयी | venue = Tyronne Fernando Stadium | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1071854.html स्कोरकार्ड] }} ---- {{Limited Overs Matches | date = १८ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|LKA}} | score1 = २०७ (४८.५ ओभर) | team2 = {{cr19|IND}} | score2 = २०८/४ (३९.५ ओभर) | result = इन्डिया ६ विकेटले विजयी | venue = Tyronne Fernando Stadium | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1071858.html स्कोरकार्ड] }} ---- {{Limited Overs Matches | date = १८ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|MYS}} | score1 = १५३ (४४.४ ओभर) | team2 = {{cr19|NEP}} | score2 = १५४/९ (४४.४ ओभर) | result = [[नेपाल]] १ विकेटले विजयी | venue = Nondescripts Cricket Club Grounda, [[कोलम्बो]] | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072976.html स्कोरकार्ड] }} ==समुह 'ख'== {{२०१६ अन्डर-१९ एसिया कप समुह 'ख' }} ===प्रतियोगिताहरू=== {{Limited Overs Matches | date = १५ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|AFG}} | score1 = १४६ (४८.३ overs) | team2 = {{cr19|BAN}} | score2 = १५०/६ (४३.१ overs) | result = बङ्गलादेश ४ विकेटले विजयी | venue = Uyanwatte Stadium | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1071853.html स्कोरकार्ड] }} ---- {{Limited Overs Matches | date = 1५ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|SIN}} | score1 = ७८ (२५.१ overs) | team2 = {{cr19|PAK}} | score2 = ८०/१ (८.३ overs) | result = पाकिस्तान ९ विकेटले विजयी | venue = [[गाल्ले इन्टरनेसनल स्टेडियम]], [[गाल्ले]] | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1071852.html स्कोरकार्ड] }} ---- {{Limited Overs Matches | date = १६ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|AFG}} | score1 = 273/3 (50 overs) | team2 = {{cr19|PAK}} | score2 = २५२ (४९.१ overs) | result = अफगानिस्तान १९ रनले विजयी | venue = Uyanwatte Stadium | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1071857.html स्कोरकार्ड] }} ---- {{Limited Overs Matches | date = १६ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|SIN}} | score1 =७० (२५.५ overs) | team2 = {{cr19|BAN}} | score2 = ७1/३ (५.० ओभर) | result = बङ्गलादेश ७ विकेटले विजयी | venue = [[गाल्ले इन्टरनेसनल स्टेडियम]], [[गाल्ले]] | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1071856.html स्कोरकार्ड] }} ---- {{Limited Overs Matches | date = १८ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|SIN}} | score1 = 73 (१८.२ overs) | team2 = {{cr19|AFG}} | score2 = ७५/१ (४.१ overs) | result = अफगानिस्तान ९ विकेटले विजयी | venue = Surrey Village Cricket Grounda | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1071860.html स्कोरकार्ड] }} ---- {{Limited Overs Matches | date = १८ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|BAN}} | score1 = २३० (४९.५ ओभर) | team2 = {{cr19|PAK}} | score2 = २३3/९ (४९.१ ओभर) | result = पाकिस्तान १ विकेटले विजयी | venue = [[गाल्ले इन्टरनेसनल स्टेडियम]], [[गाल्ले]] | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1071859.html स्कोरकार्ड] }} ==फाइनल== ===सेमिफाइनल=== {{Limited Overs Matches | date = २० डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|IND}} | score1 = २९४ (४९.१ overs) | team2 = {{cr19|AFG}} | score2 = २१७/७ (५० ओभर) | result = [[भारत|इन्डिया]] ७७ रनले विजयी | venue = R. Premadasa Stadium, [[कोलम्बो]] | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072433.html स्कोरकार्ड] }} ---- {{Limited Overs Matches | date = २१ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|BAN}} | score1 = | team2 = {{cr19|LKA}} | score2 = | result = | venue = R. Premadasa Stadium, [[कोलम्बो]] | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072434.html स्कोरकार्ड] }} ===फाइनल=== {{Limited Overs Matches | date = २३ डिसेम्बर | time = | team1 = {{cr19-rt|IND}} | score1 = | team2 = समूह'क' सेमिफाइनल विजेता | score2 = | result = | venue = R. Premadasa Stadium, [[कोलम्बो]] | motm= | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1071861.html स्कोरकार्ड] }} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} <ref>http://www.twitter.com/NepalBoard{{Dead link|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{unreliable?|date=December 2016}}{{specify|date=December 2016}}</ref> <ref>http://www.twitter.com/CricketNep {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325143239/https://twitter.com/cricketnep |date=2016-03-25 }} {{Cite web |url=https://twitter.com/cricketnep |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2025-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325143239/https://twitter.com/cricketnep |archive-date=2016-03-25}}{{unreliable?|date=December 2016}}{{specify|date=December 2016}}</ref> <ref>iammanojaryal.wordpress.com{{unreliable?|date=December 2016}}{{specify|date=December 2016}}</ref> {{reflist|30em}} ==बाह्य कडीहरू== *२०१६ अन्डर-१९ एसिया कप [[श्रेणी:2016 in cricket|Under-19 Asia Cup]] [[श्रेणी:क्रिकेट]] [[श्रेणी:क्रिकेट एसिया कप]] [[श्रेणी:खेल]] [[श्रेणी:खेलकुद]] [[श्रेणी:क्रिकेट यु-१९]] k897dg3l4450146r1ik6h4j4q44ey95 0 90667 1392044 1391145 2026-09-30T05:52:38Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392044 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सुदीप<br>ಸುದೀಪ್ | image = Sudeep - TeachAIDS Recording Session.png | caption = सुदीप | birth_name = सुदीप संजीव | birth_date = {{bda|df=y|1973|09|02}} | birth_place = [[शिमोगा जिल्ला]], [[मैसूर राज्य]] (हाल [[कर्नाटक]]), भारत | residence = [[बेङ्गलोर]], भारत | occupation = अभिनेता, निर्देशक, टेलिभिजन प्रस्तोता | years_active = १९९६–वर्तमान | height = <!-- Add height details only with a verifiable source --> | spouse = [[प्रिया राधाकृष्ण]] (२००१-वर्तमान) | children = १ }} '''सुदीप संजीव''' ({{lang-kn|ಸುದೀಪ್}}, जन्म २ सेप्टेम्बर १९७३) जसलाई '''सुदीप'''को नामले पनि चिनिन्छ, एक भारतीय अभिनेता, चलचित्र निर्देशक, चलचित्र निर्माता, स्क्रिनलेखक र टेलिभिजन प्रस्तोता हुन् जो मुख्य रूपमा कन्नड चलचित्रमा काम गर्ने गर्छन् ।<ref name="DOB">{{cite web | url=http://entertainment.oneindia.in/celebs/sudeep/biography.html | title=sudeep biography | publisher=entertainment.oneindia.in | access-date=2017-01-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140707154406/http://entertainment.oneindia.in/celebs/sudeep/biography.html | archive-date=2014-07-07 }}</ref> सुदीप कन्नड चलचित्र ''[[स्पर्श (चलचित्र)|स्पर्श]]'' (२००२), ''[[हुच्च]]'' (२००१), ''[[नन्धी (चलचित्र)|नन्धी]]'' (२००२), ''[[किच्चा]]'' (२००३), ''[[स्वाथी मुथु]]'' (२००३), ''[[माइ अटोग्राफ]]'' (२००६), ''[[मुस्सनजिमाटु]]'' (२००८), ''[[वीरा मदकरी]]'' (२००९), ''[[जस्ट माथ माथल्ली]]'' (२०१०), ''[[केम्पे गोदा (चलचित्र)|केम्पे गोदा]]'' (२०११) र [[तेलुगु चलचित्र|तेलुगु]]-[[तमिल चलचित्र|तमिल]] चलचित्र ''[[ईगा]]'' (२०१२) मा गरेको आफ्नो अभिनयको कारणले चिनिने गर्छन् । <ref>{{cite web |title= Fame flies for Sudeep |url= http://www.thehindu.com/features/cinema/kannada-superstar-sudeep-of-naan-ee-fame-talks-about-his-next-film-and-making-fans-in-japan/article6275474.ece |publisher= ''The Hindu'' |date= 2 August 2014 |accessdate= 12 April 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210227050420/https://www.thehindu.com/features/cinema/kannada-superstar-sudeep-of-naan-ee-fame-talks-about-his-next-film-and-making-fans-in-japan/article6275474.ece |archive-date= 27 February 2021}}</ref> उनले आफ्नो चलचित्र ''हुच्चा'', '' नन्धी'' र ''स्वाथी मुथु''को लागि तीन वर्ष लगातार ''फिल्मफेयर अवार्ड'' जितेका छन् । सन् २०१३ देखि उनले वास्तविक टेलिभिजन शो ''[[बिग बोस कन्नड]]'' प्रस्तुत गरिरहेका छन् जुन ''[[बिग बोस]]''को कन्नड भर्जन हो । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Sudeep|सुदीप}} * {{IMDb name|1679372|सुदीप}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र निर्देशकहरू]] [[श्रेणी:कन्नड चलचित्र निर्देशकहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:तेलगु चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:तमिल चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:कन्नड चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र गायकहरू]] ggush61bjp7ecaanjikd1eanupk84ko 0 92424 1392038 1366487 2026-09-30T05:01:12Z Bishaldev100 28807 /* हत्या */ 1392038 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = [[श्री]] देवान काजी साहेब | name = वंशराज पाँडे | othername = |image = |caption = |office= नेपालको देवान काजी <ref name="knownepalshistory"/> |birth_date = वि.सं. | birth_place = [[गोरखा जिल्ला]] |death_date = वि. सं. १८४२ वैशाख १२<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=38}}</ref> |death_place = |religion = [[हिन्दु]] |battles = [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]] |relations = भाइ [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]], ज्वाइँ [[केहरसिंह बस्न्यात]], भान्जा [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] }} '''वंशराज पाँडे''' नेपाली सेनाका उच्च पदस्थ अधिकारी र प्रशासकीय अधिकारी (देवानकाजी) हुन् । [[कालु पाँडे|काजी कालु पांडे]]का जेठा छोरा हुन्। उनलाई राजा [[प्रतापसिंह शाह]]ले ''देवान काजीसाहेब'' को उपाधि दिएका थिए।<ref name="knownepalshistory">https://knownepalshistory.blogspot.com/2016/09/prime-ministers-of-nepal-before-bhimsen.html?showComment=1489935927353&m=1#c8178148443274477370</ref><ref>http://knownepalshistory.blogspot.com/2015/10/kaji-kalu-pandey-great-warrior.html?m=1</ref> == सैन्य अभियान == * [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मिर कासिम विरुद्धको लडाइँ]]<ref name="army">{{cite web|url=http://www.nepalarmy.mil.np/history.php?page=two|title=History of the Nepalese Army|publisher=Nepalese Army|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607215048/http://www.nepalarmy.mil.np/history.php?page=two|archive-date=7 June 2011|url-status=dead|access-date=7 October 2016}}</ref> * [[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]]को लडाइँ * [[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुरको लडाईं]] {{sfn|Vaidya|1993|p=163}} * [[चौबिसी राज्यहरू|चौबीसी राज्य]]को गठबन्धन विरुद्धको अभियान; यस अभियानको प्रारम्भमा सफलता हात पारे पनि पछी गोरखाली सेनाको हार भयो र पाण्डे युद्ध बन्दि भए {{sfn|Shaha|2001|p=59}}{{sfn|Regmi|1975|p=229}} ==प्रसिद्धि== संस्कृत श्लोक: {{quote|सुक्षत्रि पाण्डवर वंशोराजोमन्त्रि महीन्द्रस्य च वंशराज । बस्न्यायिता नाहरकेहराद्याः सामाजिकाः क्षेगदितशत्रुमाद्याः।।'''}} [[पाँडे वंश]]का उत्तम क्षत्रि[य] महिन्द्र (महान इन्द्र) समान वंशराज [पाँडे] मन्त्री (देवानकाजी/प्रधानमन्त्री) छन् र शत्रुको घमण्ड नाश गर्ने बस्न्यात वंशका (बस्न्यायिता) नाहर [सिंह] र केहर [सिंह], आदि त्यहाँका अग्रजहरू हुन् । ==हत्या== राजेन्द्रलक्ष्मीलाई [[कास्की राज्य|कास्की]]मा अधिकार गर्न हतार लागेका हुनाले त्यहाँ आक्रमण गर्नलाई मुख्य सेनापति बनाउन स्वरुपसिंह कार्कीलाई महोत्तरीबाट काठमाडौं बोलाइन्। केही दिनपछि वंशराज पाँडे पनि काठमाडौंमा आएर त्यस काममा मुख्य सेनापति हुने दावा गरे। यसरी दुई काजीमा हानथाप्पर्दा राजेन्द्र लक्ष्मीले वंशराज पाँडेलाई राजभदनमा नै कैद गरिन्। युद्धको समयमा राजधानीमा नै भारदारहरूका बीचमा कलह चलेका र त्यो कलह सम्हाल्न नसकेकी राजेन्द्रलक्ष्मीले १८४२ बैशाख १२ रातका बीचमा राजभवनकै बगैंचामा वंशराज पाँडेलाई काट्न लगाइन्।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=38}}</ref> राजकुमार [[बहादुर शाह]]को समर्थक भएको आरोपमा वंशराज पाँडे काटिए। उनका भाइ [[दामोदर पाँडे]] पनि मतिहीन राजा रणबहादुर शाहबाट काटिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==स्रोतहरू== {{reflist}} === स्रोतहरू === * {{citation|last=Acharya|first=Baburam|title=Sri Panca Badamaharajadhiraja Prthvinarayana Saha: Samdipta Jivani, I. Sam.1723-75|volume=2-3|location=Kathmandu|year=1967|language=ne|publisher=Sri Panca Maharajadhiraja Press Sachivalaya|url=https://books.google.com/books?id=FZgGAQAAIAAJ&q=editions:wT_MQkxxMloC}} * {{citation|last=Karmacharya|first=Ganga|title=Queens in Nepalese Politics: an account of roles of Nepalese queens in state affairs, 1775-1846|publisher=Educational Publishing House|year=2005|isbn=9789994633937|location=Nepal|url=https://books.google.com/books?id=6G5uAAAAMAAJ&q=abhiman+singh+basnet+kaji}} * {{citation|last=Bajracharya|first=Bhadra Ratna|title=Bahadur Shah, the regent of Nepal, 1785 - 1794 A.D.|publisher=Anmol Publications|year=1992|isbn=9788170416432|location=Nepal|url=https://books.google.com/books?id=2oxuAAAAMAAJ}} * {{citation|last=Regmi|first=Mahesh Chandra|title=Kings and political leaders of the Gorkhali Empire, 1768–1814|year=1995|publisher=Orient Longman|isbn=9788125005117|url=https://books.google.com/books?id=gnJuAAAAMAAJ}} * {{citation|last=Vaidya|first=Tulsi Ram|title=Prithvinaryan Shah, the founder of Nepal|year=1993|publisher=Anmol Publications|isbn=9788170417019|url=https://books.google.com/books?id=jSVwAAAAMAAJ}} * {{citation|last=Wright|first=Daniel|title=History of Nepal|year=1877|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=mHE5hkHc7kcC}} * {{Citation|last=Khatri|first=Shiva Ram|title=Nepal Army Chiefs:Short Biographical Sketches|publisher=Sira Khatri|year=1999|location=University of Michigan|url=https://books.google.com/books?id=YIPeAAAAMAAJ}} * {{Citation|last=Regmi|first=D.R.|title=Modern Nepal|volume=1|publisher=Firma K.L. Mukhopadhyay|year=1975|isbn=0883864916|url=https://books.google.com/books?id=idJBAAAAYAAJ}} * {{Citation|last=Shaha|first=Rishikesh|title=Modern Nepal 1769–1885|year=1990|publisher=Riverdale Company|isbn=0-913215-64-3|url=https://books.google.com/books?id=Y3NuAAAAMAAJ}} * {{Citation|last=Shaha|first=Rishikesh|title=An Introduction of Nepal|location=Kathmandu|year=2001|publisher=Ratna Pustak Bhandar|url=https://books.google.com/books?id=kmwwAQAAIAAJ}} * {{Citation|last=Hamal|first=Lakshman B.|year=1995|title=Military history of Nepal|publisher=Sharda Pustak Mandir|page=125|oclc=32779233}} * {{Citation|last=Mainali|first=Pramod|title=Milestones of history|volume=2|year=2006|publisher=Pramod Mainali|isbn=9789994696048|url=https://books.google.com/books?id=Gl1mAAAAMAAJ}} [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी:सन् १७३९ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् १७८५ मा मृत्यु]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारले मृत्युदण्ड दिएका मानिसहरू]] [[श्रेणी:मृत्युदण्ड पाएका नेपाली मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली युद्धबन्दीहरू]] pkd33hd4hwg10ma35t9ksgjjclyqspu 1392039 1392038 2026-09-30T05:02:40Z Bishaldev100 28807 /* सैन्य अभियान */ 1392039 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = [[श्री]] देवान काजी साहेब | name = वंशराज पाँडे | othername = |image = |caption = |office= नेपालको देवान काजी <ref name="knownepalshistory"/> |birth_date = वि.सं. | birth_place = [[गोरखा जिल्ला]] |death_date = वि. सं. १८४२ वैशाख १२<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=38}}</ref> |death_place = |religion = [[हिन्दु]] |battles = [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]] |relations = भाइ [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]], ज्वाइँ [[केहरसिंह बस्न्यात]], भान्जा [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] }} '''वंशराज पाँडे''' नेपाली सेनाका उच्च पदस्थ अधिकारी र प्रशासकीय अधिकारी (देवानकाजी) हुन् । [[कालु पाँडे|काजी कालु पांडे]]का जेठा छोरा हुन्। उनलाई राजा [[प्रतापसिंह शाह]]ले ''देवान काजीसाहेब'' को उपाधि दिएका थिए।<ref name="knownepalshistory">https://knownepalshistory.blogspot.com/2016/09/prime-ministers-of-nepal-before-bhimsen.html?showComment=1489935927353&m=1#c8178148443274477370</ref><ref>http://knownepalshistory.blogspot.com/2015/10/kaji-kalu-pandey-great-warrior.html?m=1</ref> == सैन्य अभियान == * [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मिर कासिम विरुद्धको लडाइँ]]<ref name="army">{{cite web|url=http://www.nepalarmy.mil.np/history.php?page=two|title=History of the Nepalese Army|publisher=Nepalese Army|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607215048/http://www.nepalarmy.mil.np/history.php?page=two|archive-date=7 June 2011|url-status=dead|access-date=7 October 2016}}</ref> * [[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]]को लडाइँ * [[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुरको लडाईं]] {{sfn|Vaidya|1993|p=163}} * [[चौबिसी राज्यहरू|चौबीसी राज्य]]को गठबन्धन विरुद्धको अभियान; यस अभियानको प्रारम्भमा सफलता हात पारे पनि पछी गोरखाली सेनाको हार भयो र पाण्डे युद्ध बन्दि भए {{sfn|Shaha|2001|p=59}}{{sfn|Regmi|1975|p=229}} === चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण === उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिस राज्य]] विजय गर्न वि.स. १८२८ मा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा युद्ध भएको थियो। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा [[केहरसिंह बस्न्यात]]सहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]], प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिए। ==प्रसिद्धि== संस्कृत श्लोक: {{quote|सुक्षत्रि पाण्डवर वंशोराजोमन्त्रि महीन्द्रस्य च वंशराज । बस्न्यायिता नाहरकेहराद्याः सामाजिकाः क्षेगदितशत्रुमाद्याः।।'''}} [[पाँडे वंश]]का उत्तम क्षत्रि[य] महिन्द्र (महान इन्द्र) समान वंशराज [पाँडे] मन्त्री (देवानकाजी/प्रधानमन्त्री) छन् र शत्रुको घमण्ड नाश गर्ने बस्न्यात वंशका (बस्न्यायिता) नाहर [सिंह] र केहर [सिंह], आदि त्यहाँका अग्रजहरू हुन् । ==हत्या== राजेन्द्रलक्ष्मीलाई [[कास्की राज्य|कास्की]]मा अधिकार गर्न हतार लागेका हुनाले त्यहाँ आक्रमण गर्नलाई मुख्य सेनापति बनाउन स्वरुपसिंह कार्कीलाई महोत्तरीबाट काठमाडौं बोलाइन्। केही दिनपछि वंशराज पाँडे पनि काठमाडौंमा आएर त्यस काममा मुख्य सेनापति हुने दावा गरे। यसरी दुई काजीमा हानथाप्पर्दा राजेन्द्र लक्ष्मीले वंशराज पाँडेलाई राजभदनमा नै कैद गरिन्। युद्धको समयमा राजधानीमा नै भारदारहरूका बीचमा कलह चलेका र त्यो कलह सम्हाल्न नसकेकी राजेन्द्रलक्ष्मीले १८४२ बैशाख १२ रातका बीचमा राजभवनकै बगैंचामा वंशराज पाँडेलाई काट्न लगाइन्।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=38}}</ref> राजकुमार [[बहादुर शाह]]को समर्थक भएको आरोपमा वंशराज पाँडे काटिए। उनका भाइ [[दामोदर पाँडे]] पनि मतिहीन राजा रणबहादुर शाहबाट काटिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==स्रोतहरू== {{reflist}} === स्रोतहरू === * {{citation|last=Acharya|first=Baburam|title=Sri Panca Badamaharajadhiraja Prthvinarayana Saha: Samdipta Jivani, I. Sam.1723-75|volume=2-3|location=Kathmandu|year=1967|language=ne|publisher=Sri Panca Maharajadhiraja Press Sachivalaya|url=https://books.google.com/books?id=FZgGAQAAIAAJ&q=editions:wT_MQkxxMloC}} * {{citation|last=Karmacharya|first=Ganga|title=Queens in Nepalese Politics: an account of roles of Nepalese queens in state affairs, 1775-1846|publisher=Educational Publishing House|year=2005|isbn=9789994633937|location=Nepal|url=https://books.google.com/books?id=6G5uAAAAMAAJ&q=abhiman+singh+basnet+kaji}} * {{citation|last=Bajracharya|first=Bhadra Ratna|title=Bahadur Shah, the regent of Nepal, 1785 - 1794 A.D.|publisher=Anmol Publications|year=1992|isbn=9788170416432|location=Nepal|url=https://books.google.com/books?id=2oxuAAAAMAAJ}} * {{citation|last=Regmi|first=Mahesh Chandra|title=Kings and political leaders of the Gorkhali Empire, 1768–1814|year=1995|publisher=Orient Longman|isbn=9788125005117|url=https://books.google.com/books?id=gnJuAAAAMAAJ}} * {{citation|last=Vaidya|first=Tulsi Ram|title=Prithvinaryan Shah, the founder of Nepal|year=1993|publisher=Anmol Publications|isbn=9788170417019|url=https://books.google.com/books?id=jSVwAAAAMAAJ}} * {{citation|last=Wright|first=Daniel|title=History of Nepal|year=1877|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=mHE5hkHc7kcC}} * {{Citation|last=Khatri|first=Shiva Ram|title=Nepal Army Chiefs:Short Biographical Sketches|publisher=Sira Khatri|year=1999|location=University of Michigan|url=https://books.google.com/books?id=YIPeAAAAMAAJ}} * {{Citation|last=Regmi|first=D.R.|title=Modern Nepal|volume=1|publisher=Firma K.L. Mukhopadhyay|year=1975|isbn=0883864916|url=https://books.google.com/books?id=idJBAAAAYAAJ}} * {{Citation|last=Shaha|first=Rishikesh|title=Modern Nepal 1769–1885|year=1990|publisher=Riverdale Company|isbn=0-913215-64-3|url=https://books.google.com/books?id=Y3NuAAAAMAAJ}} * {{Citation|last=Shaha|first=Rishikesh|title=An Introduction of Nepal|location=Kathmandu|year=2001|publisher=Ratna Pustak Bhandar|url=https://books.google.com/books?id=kmwwAQAAIAAJ}} * {{Citation|last=Hamal|first=Lakshman B.|year=1995|title=Military history of Nepal|publisher=Sharda Pustak Mandir|page=125|oclc=32779233}} * {{Citation|last=Mainali|first=Pramod|title=Milestones of history|volume=2|year=2006|publisher=Pramod Mainali|isbn=9789994696048|url=https://books.google.com/books?id=Gl1mAAAAMAAJ}} [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी:सन् १७३९ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् १७८५ मा मृत्यु]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारले मृत्युदण्ड दिएका मानिसहरू]] [[श्रेणी:मृत्युदण्ड पाएका नेपाली मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली युद्धबन्दीहरू]] o0115akorzgmyop1amxirpfsm0rqeuf 1392040 1392039 2026-09-30T05:08:32Z Bishaldev100 28807 /* चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण */ 1392040 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = [[श्री]] देवान काजी साहेब | name = वंशराज पाँडे | othername = |image = |caption = |office= नेपालको देवान काजी <ref name="knownepalshistory"/> |birth_date = वि.सं. | birth_place = [[गोरखा जिल्ला]] |death_date = वि. सं. १८४२ वैशाख १२<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=38}}</ref> |death_place = |religion = [[हिन्दु]] |battles = [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]] |relations = भाइ [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]], ज्वाइँ [[केहरसिंह बस्न्यात]], भान्जा [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] }} '''वंशराज पाँडे''' नेपाली सेनाका उच्च पदस्थ अधिकारी र प्रशासकीय अधिकारी (देवानकाजी) हुन् । [[कालु पाँडे|काजी कालु पांडे]]का जेठा छोरा हुन्। उनलाई राजा [[प्रतापसिंह शाह]]ले ''देवान काजीसाहेब'' को उपाधि दिएका थिए।<ref name="knownepalshistory">https://knownepalshistory.blogspot.com/2016/09/prime-ministers-of-nepal-before-bhimsen.html?showComment=1489935927353&m=1#c8178148443274477370</ref><ref>http://knownepalshistory.blogspot.com/2015/10/kaji-kalu-pandey-great-warrior.html?m=1</ref> == सैन्य अभियान == * [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मिर कासिम विरुद्धको लडाइँ]]<ref name="army">{{cite web|url=http://www.nepalarmy.mil.np/history.php?page=two|title=History of the Nepalese Army|publisher=Nepalese Army|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607215048/http://www.nepalarmy.mil.np/history.php?page=two|archive-date=7 June 2011|url-status=dead|access-date=7 October 2016}}</ref> * [[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]]को लडाइँ * [[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुरको लडाईं]] {{sfn|Vaidya|1993|p=163}} * [[चौबिसी राज्यहरू|चौबीसी राज्य]]को गठबन्धन विरुद्धको अभियान; यस अभियानको प्रारम्भमा सफलता हात पारे पनि पछी गोरखाली सेनाको हार भयो र पाण्डे युद्ध बन्दि भए {{sfn|Shaha|2001|p=59}}{{sfn|Regmi|1975|p=229}} === चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण === उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिस राज्य]] विजय गर्न वि.स. १८२८ वैशाख २७<ref>{{Cite journal |last=आचार्य|first=बाबुराम|title=गोरखाविजयकालका घटना|journal=पूर्णिमा|volume=२७|pages=१६६}}</ref>मा वंशराज पाण्डे र [[केहरसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा युद्ध भएको थियो। काजी [[वंशराज पाँडे]]को नेतृत्वको नेपाली सेनाले कास्की राज्यको कोत्रे र दुलेगौंडामा अधिकार गर्यो। कास्कीका राजा सिद्धिनारायण शाहको सेनाले भण्डारीढिकमा मोर्चा लिन लगाई पर्वतका राजासँग सहयोग माग्न मानिस दौडाए। तर उनलाई पर्वतबाट सहयोग नमिलेकाले एक्लै लड्नुपर्दा हार हुनगयो। केहरसिंह बस्न्यात नेतृत्वको सेनालाई तनहुँका राजा हरकुमारदत्त सेनले सैन्य सहयोग पुर्‍याएका थिए। बि.सं १८२८ जेठमा रिसिङका राजाले नेपालको आश्रय स्वीकार गरी आश्रित सन्धि गरे। तर भीरकोटका राजाले नेपालसँग युद्ध गर्ने भएकाले नेपाली सेनाले किहुँब्कब्जा गरे।ब्गुहाकोटको युद्धमा नेपाली सेना र भीरकोटे सेनाको युद्ध भयो। सो युद्धमा भीरकोटको हार हुँदा त्यहाँका राजा भागी पर्वत राज्यमा शरण लिन गए। नेपाली सेनाको सामु गह्रौँ, सतहुँ, ढोर र पैयूँका राजा पनि टिक्न नसक्ता पर्वत तिरै लागे। गुहाकोटको युद्धमा तनहुँ राज्यका ८०-९० जना सेनाले शत्रुलाई सहयोग गरेको आरोपमा केहरसिंह बस्न्यातले युद्धस्थलमै काट्दा तनहुँका राजा भित्र भित्र नेपालसँग रिसाएका थिए।<ref>{{Cite journal |last=|first=|title=|journal=पूर्णिमा|volume=५०|pages=१८}}</ref> वर्षा पूरा हुँदानहुँदै [[पर्वत राज्य|पर्वत]]का राजा कीर्तिवम मल्लले नेपालका विरुद्ध सैन्यसङ्गठन गरिसकेका थिए। पुगनपुग २००० सिपाही लिएर पर्वतका राजाले नेपाली सेनाउपर बि.सं. १८२८ पौष ५ मा आक्रमण गरे। पर्वत पक्षले ५०० नेपाली सेना सहित काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई कटे भने काजी वंशराज पाँडेलाई कैद गरे। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा [[केहरसिंह बस्न्यात]]सहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै वंशराज पाण्डे, प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिए। ==प्रसिद्धि== संस्कृत श्लोक: {{quote|सुक्षत्रि पाण्डवर वंशोराजोमन्त्रि महीन्द्रस्य च वंशराज । बस्न्यायिता नाहरकेहराद्याः सामाजिकाः क्षेगदितशत्रुमाद्याः।।'''}} [[पाँडे वंश]]का उत्तम क्षत्रि[य] महिन्द्र (महान इन्द्र) समान वंशराज [पाँडे] मन्त्री (देवानकाजी/प्रधानमन्त्री) छन् र शत्रुको घमण्ड नाश गर्ने बस्न्यात वंशका (बस्न्यायिता) नाहर [सिंह] र केहर [सिंह], आदि त्यहाँका अग्रजहरू हुन् । ==हत्या== राजेन्द्रलक्ष्मीलाई [[कास्की राज्य|कास्की]]मा अधिकार गर्न हतार लागेका हुनाले त्यहाँ आक्रमण गर्नलाई मुख्य सेनापति बनाउन स्वरुपसिंह कार्कीलाई महोत्तरीबाट काठमाडौं बोलाइन्। केही दिनपछि वंशराज पाँडे पनि काठमाडौंमा आएर त्यस काममा मुख्य सेनापति हुने दावा गरे। यसरी दुई काजीमा हानथाप्पर्दा राजेन्द्र लक्ष्मीले वंशराज पाँडेलाई राजभदनमा नै कैद गरिन्। युद्धको समयमा राजधानीमा नै भारदारहरूका बीचमा कलह चलेका र त्यो कलह सम्हाल्न नसकेकी राजेन्द्रलक्ष्मीले १८४२ बैशाख १२ रातका बीचमा राजभवनकै बगैंचामा वंशराज पाँडेलाई काट्न लगाइन्।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=38}}</ref> राजकुमार [[बहादुर शाह]]को समर्थक भएको आरोपमा वंशराज पाँडे काटिए। उनका भाइ [[दामोदर पाँडे]] पनि मतिहीन राजा रणबहादुर शाहबाट काटिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==स्रोतहरू== {{reflist}} === स्रोतहरू === * {{citation|last=Acharya|first=Baburam|title=Sri Panca Badamaharajadhiraja Prthvinarayana Saha: Samdipta Jivani, I. Sam.1723-75|volume=2-3|location=Kathmandu|year=1967|language=ne|publisher=Sri Panca Maharajadhiraja Press Sachivalaya|url=https://books.google.com/books?id=FZgGAQAAIAAJ&q=editions:wT_MQkxxMloC}} * {{citation|last=Karmacharya|first=Ganga|title=Queens in Nepalese Politics: an account of roles of Nepalese queens in state affairs, 1775-1846|publisher=Educational Publishing House|year=2005|isbn=9789994633937|location=Nepal|url=https://books.google.com/books?id=6G5uAAAAMAAJ&q=abhiman+singh+basnet+kaji}} * {{citation|last=Bajracharya|first=Bhadra Ratna|title=Bahadur Shah, the regent of Nepal, 1785 - 1794 A.D.|publisher=Anmol Publications|year=1992|isbn=9788170416432|location=Nepal|url=https://books.google.com/books?id=2oxuAAAAMAAJ}} * {{citation|last=Regmi|first=Mahesh Chandra|title=Kings and political leaders of the Gorkhali Empire, 1768–1814|year=1995|publisher=Orient Longman|isbn=9788125005117|url=https://books.google.com/books?id=gnJuAAAAMAAJ}} * {{citation|last=Vaidya|first=Tulsi Ram|title=Prithvinaryan Shah, the founder of Nepal|year=1993|publisher=Anmol Publications|isbn=9788170417019|url=https://books.google.com/books?id=jSVwAAAAMAAJ}} * {{citation|last=Wright|first=Daniel|title=History of Nepal|year=1877|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=mHE5hkHc7kcC}} * {{Citation|last=Khatri|first=Shiva Ram|title=Nepal Army Chiefs:Short Biographical Sketches|publisher=Sira Khatri|year=1999|location=University of Michigan|url=https://books.google.com/books?id=YIPeAAAAMAAJ}} * {{Citation|last=Regmi|first=D.R.|title=Modern Nepal|volume=1|publisher=Firma K.L. Mukhopadhyay|year=1975|isbn=0883864916|url=https://books.google.com/books?id=idJBAAAAYAAJ}} * {{Citation|last=Shaha|first=Rishikesh|title=Modern Nepal 1769–1885|year=1990|publisher=Riverdale Company|isbn=0-913215-64-3|url=https://books.google.com/books?id=Y3NuAAAAMAAJ}} * {{Citation|last=Shaha|first=Rishikesh|title=An Introduction of Nepal|location=Kathmandu|year=2001|publisher=Ratna Pustak Bhandar|url=https://books.google.com/books?id=kmwwAQAAIAAJ}} * {{Citation|last=Hamal|first=Lakshman B.|year=1995|title=Military history of Nepal|publisher=Sharda Pustak Mandir|page=125|oclc=32779233}} * {{Citation|last=Mainali|first=Pramod|title=Milestones of history|volume=2|year=2006|publisher=Pramod Mainali|isbn=9789994696048|url=https://books.google.com/books?id=Gl1mAAAAMAAJ}} [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी:सन् १७३९ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् १७८५ मा मृत्यु]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारले मृत्युदण्ड दिएका मानिसहरू]] [[श्रेणी:मृत्युदण्ड पाएका नेपाली मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली युद्धबन्दीहरू]] lw5wi1q74hndsutr6ne2f8c814ymmhb 0 93374 1392060 1386362 2026-09-30T06:56:02Z Biplab Anand 13653 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 1392060 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[गाउँपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सल्यान जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-salyan/damra?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = निमबहादुर केसी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = जुना मल्ल चन्द <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 81.46<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=67&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 20139 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.55|82.29|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०८८ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[भल्चौर]] गाविसको कार्यालय | website = [https://darmamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''दार्मा गाउँपालिका''' [[सल्यान जिल्ला]]को उत्तरी भेगमा अवस्थित एक पहाडी [[गाउँपालिका]] हो। गाउँपालिका घोषणा गर्दा [[दार्माकोट]], [[भल्चौर]] र [[ढाकाडाम]] गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए। यो गाउँपालिकामा जम्मा छ वटा [[वडा]]हरू रहेका छ्न्। यसको पूर्वी तथा उत्तरी क्षेत्रमा [[पश्चिम रुकुम जिल्ला|पश्चिम रुकुम]]को [[त्रिवेणी गाउँपालिका, पश्चिम रुकुम|त्रिवेणी गाउँपालिका]], दक्षिणमा [[बागचौर नगरपालिका]] र पश्चिममा [[कुमाख गाउँपालिका]] रहेको छ। यो गाउँपालिकाको केन्द्र साविकको [[भल्चौर]] गाविसको [[कार्यालय]], फारुलाचौरमा रहेको छ।<ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref><ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २०,१३९ रहेको छ भने यहाँ ४,२६४ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ दार्मा गाउँपालिकाको वडागत विवरण (२०७८ को जनगणना अनुसार) |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[दार्माकोट]] (१, ३, ७-८) || २,४७५ || ७.२७ || ३४०.४४ |- | २ || [[दार्माकोट]] (२, ४-६, ९) || २,९४४ || ११.१३ || २६४.५१ |- | ३ || [[भल्चौर]] (१, ३-४) || ३,०७४ || १०.६९ || २८७.५६ |- | ४ || [[भल्चौर]] (२, ५-९) || ४,०७८ || २०.३३ || २००.५९ |- | ५ || [[ढाकाडाम]] (१-४) || ३,९८० || १८.३४ || २१७.०१ |- | ६ || [[ढाकाडाम]] (५-९) || ३,५८८ || १३.७२ || २६१.५२ |- ! colspan="2" | जम्मा !! २०,१३९ !! ८१.४८ !! २४७.१७ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddcsalyan.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, सल्यान, नेपाल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824074346/http://www.ddcsalyan.gov.np/ |date=2017-08-24 }} {{सल्यान जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७४ मा घोषित गाउँपालिकाहरू]] hv6x7hqrshl9gz6hnlk2jnh827wh493 0 94687 1392035 1390816 2026-09-30T04:48:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392035 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सलोनी असवानी<br/>Saloni Aswani | image = | image_size = | caption = | birth_name = वन्दानी असवानी<ref name= "SaloniBiography">{{cite web |url=http://movies.dosthana.com/profile/saloni-aswani |title=Saloni Biography |publisher=movies.dostana.com |accessdate=2012-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070126/http://movies.dosthana.com/profile/saloni-aswani |archive-date=2016-03-04 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1977|6|1|df=y}} | birth_place = [[उल्हासनगर]], महाराष्ट्र, भारत | othername = सलोनी | death_place = | occupation = अभिनेत्री, [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | yearsactive = २००३–वर्तमान | parents = रेशमा असवान, करमचन्द असवानी<ref name= "SaloniBiography"/> | website = }} '''सलोनी असवानी''' एक भारतीय चलचित्र [[अभिनेत्री]] र [[मोडल (मानिस)|मोडल]] हुन् । आफ्नो शिक्षा सकेर, सलोनीले मोडलिङ करियर र अनेकौं टेलिभिजन विज्ञापनमा समेत शामिल हुँदै आफ्नो कदम अगाडी बढाएकी थिईन । सन् २००३ मा हिन्दी चलचित्र "दिल परदेशी हो गया" मा डेब्युट गर्दै उनी अभिनयमा आफ्नो करियरको सुरुवात गर्न तिर लागिन् । तत्पश्चात उनले विभिन्न दक्षिण भारतीय चलचित्रहरुमा अभिनय गर्दागर्दै एउटा उल्लेख्य कमर्सियल सफलता<ref name="idlebrain1">{{cite web|url=http://www.idlebrain.com/celeb/interview/saloni.html |title=Saloni interview – Telugu Cinema interview – Telugu film actress |publisher=Idlebrain.com |accessdate=13 February 2012}}</ref><ref name="ragalahari1">{{cite web |url=http://www.ragalahari.com/stars/interviews/1027/saloni-interview-on-maryada-ramanna.aspx |title=Saloni interview on Rajamouli's Maryada Ramanna >> Tollywood Star Interviews |publisher=Ragalahari.com |accessdate=13 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101028150750/http://www.ragalahari.com/stars/interviews/1027/saloni-interview-on-maryada-ramanna.aspx |archive-date=28 October 2010 }}</ref> त प्राप्त गर्न सकिनन् तर उनले एस.एस. राजमौलीको सन् २०१० मा आएको चलचित्र "मर्यादा रमन्ना" बाट ख्याती प्राप्त गरेकी थिइन् । तत्पश्चात विभिन्न तेलुगु उच्च प्रोडक्सनहरुमा मुख्य भूमिकाहरुमा देखिँदै आइरहेकी छन् । ==प्रारम्भिक जीवन== असवानीको जन्म [[भारत]]को [[महाराष्ट्र]] राज्यको उल्हासनगरमा सिन्धी भाषा बोल्ने परिवारमा वन्दनाको रुपमा भएको हो । उनको पिता नार्कोटिक्स (भारतमा रहेको लागूऔषध नियन्त्रण कार्यालय) मा सहायक कमिसनर थिए ।<ref name="idlebrain1"/> जब उनी लगभग ५ वर्षकी थिइन् त्यतिबेला उनको परिवारको सीजिएस क्वार्टरमा बसोबासका लागि मुम्बईको वडाला स्थानान्तरण भएको थियो ।<ref>{{cite web |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/kollywood/saloni%E2%80%99s-back-tamil-films-item-number-323 |title=Saloni's back in Tamil films for an item number |work=Deccan Chronicle |date=2 November 2011 |accessdate=13 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103042458/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/kollywood/saloni%E2%80%99s-back-tamil-films-item-number-323 |archive-date=3 November 2011 }}</ref> विद्यालयको पढाइ सकेर, मुम्बईमा अवस्थित न्यु मेराइन लाइन्स/चर्चगेटमा रहेको श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरे विश्वविद्यालयमा साइकोलोजी विषयमा उनले ग्रयाजुएट भएकी थिईन ।<ref name="idlebrain1"/> उनी सधैं अभिनयमा आफ्नो रुची राखेकी थिईन र यस कुरामा उनको आमाले पनि उनलाई समर्थन गरिरहेकी थिइन<ref name="ragalahari1"/><ref>{{cite news |author=Special Correspondent |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/article539961.ece |title=Cities / Vijayawada : I am basking in the success of Maryada Ramanna, says director |work=The Hindu |date=29 July 2010 |accessdate=13 February 2012 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821122418/http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/article539961.ece |archive-date=21 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-maryadaramanna.html |title=Maryada Ramanna film review – Telugu cinema Review – Sunil & Saloni |publisher=Idlebrain.com |date=23 July 2010 |accessdate=13 February 2012}}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-05/news-interviews/29851080_1_telugu-ammayi-balakrishna-clocks |title=Saloni is on cloud nine |work=The Times of India |date=5 August 2011 |accessdate=13 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120721123218/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-05/news-interviews/29851080_1_telugu-ammayi-balakrishna-clocks |date=21 July 2012 }}</ref><ref name="ragalahari2">{{cite web|url=http://www.ragalahari.com/stars/interviews/1063/interview-with-saloni-on-telugammayi.aspx |title=Saloni interview on Telugammayi >> Tollywood Star Interviews |publisher=Ragalahari.com |date=2 August 2011 |accessdate=13 February 2012}}</ref> जबकी उनको पिताले उनलाई "कुनै राम्रो आदरार्थी जागिर गर्न" अभिप्रेरित गर्दथे<ref name="idlebrain1"/>। उनले उनको पितालाई पत्तो नदिईकन आफ्नो एउटा पोर्टफोलियो तयार पारी मोडलिङ एजेन्सीहरुमा पठाएकी थिइन<ref>{{cite web |url=http://www.nowrunning.com/movie/6093/kannada/dubai-babu/2158/review.htm |title=Dubai Babu Review – Kannada Movie Review by RGV |publisher=Nowrunning.com |date=23 May 2009 |accessdate=13 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214052902/http://www.nowrunning.com/movie/6093/kannada/dubai-babu/2158/review.htm |archive-date=14 February 2012 }}</ref><ref>{{cite web |author=Super Admin |url=http://entertainment.oneindia.in/kannada/reviews/2009/dubai-babu-review-290509.html |title=Dubai Babu Review &#124; Actress Nikitha |publisher=Entertainment.oneindia.in |date=29 May 2009 |accessdate=13 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101209033255/http://entertainment.oneindia.in/kannada/reviews/2009/dubai-babu-review-290509.html |archive-date=9 December 2010 }}</ref>। उनी टेलिभिजनमा प्रशारित विभिन्न विज्ञापनहरु जस्तै:- भ्यासलिन, लाइफबोय, पारासुट तेल, मूभ, चिक शयाम्पू, थ्री रोजेज टी र मीरा साबुनमा नजर आएकी छन्<ref name="ragalahari1"/>। उनले आफ्नो शिक्षा करियरमा हुँदा, उनी जहिले नि ड्रामा, [[श्रीदेवी]] जी को मिमिक्री गर्ने गर्दथे । सलोनीले थिएटर ग्रुप काला सांसदमा पनि भाग लिएकी थिइन ।<ref name="idlebrain1"/> अनि अशोक कुमार ड्रामाटिक एकेडमी जो कि उनको छोरी प्रिती गाङ्गुलीले चलाउने गर्थी त्यहाँबाट सलोनीले अभिनय गर्न सिकेकी पनि थिइन ।<ref name="idlebrain1"/><ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/kannada/news-interviews/Saloni-Aswani-returns-to-Sandalwood/articleshow/25633144.cms | work=The Times of India | title=Saloni Aswani returns to Sandalwood – The Times of India}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thetelugufilmnagar.com/2016/10/03/meelo-evaru-koteswarudu-teaser-out/|title=Meelo Evaru Koteswarudu Teaser Out !|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013220228/https://thetelugufilmnagar.com/2016/10/03/meelo-evaru-koteswarudu-teaser-out/|archive-date=2016-10-13|access-date=2020-10-03}}</ref><ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/photo-features/tollywood-actresses-who-are-away-from-the-silver-screen/anuradha-mehta/photostory/65502429.cms</ref> ==फिल्मोग्राफी== {| class="wikitable" |+साँचो | style="background:#ffc;"| {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | यसले चलचित्र रिलिज नभएको इङ्गित गर्दछ |} {| class="wikitable sortable" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col"| वर्ष ! scope="col"| शीर्षक ! scope="col"| भूमिका ! scope="col"| भाषा ! scope="col" class="unsortable" | टिप्पणी ! scope="col" class="unsortable" | {{Tooltip|सन्दर्भ सामग्री|References}} |- | २००३ || ''[[दिल परदेशी हो गया]]'' || रुख्सा खान || [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] || [[बलिउड]] पदार्पण || |- | rowspan="2" | २००५ || ''धना ५१'' || लक्ष्मी || [[तेलगु भाषा|तेलुगु]] || [[तेलगु चलचित्र|टलिउड]] पदार्पण || |- | ''[[ओका ओरिलो]]'' || ललिता || तेलुगु || || |- | २००६ || ''[[चुक्कालो चन्द्राडू]]'' || शालिनी || तेलुगु || || |} ==यो पनि हेर्नुहोस्== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb name|id=1518334|name=सलोनी असवानी}} {{DEFAULTSORT:Aswani, Saloni}} [[श्रेणी:सन् १९७७ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:भारतीय महिला मोडलहरू]] [[श्रेणी:तेलगु चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:तमिल चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:दक्षिण भारतीय अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका भारतीय अभिनेत्रीहरू]] 0il33zn2nr8pjzlb8ieqlvg98f2wa8t 0 94692 1392015 1390258 2026-09-30T02:18:42Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392015 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = विजय सेतुपति<br/>Vijay Sethupathi | image = Vijay Sethupathi at Dharmadurai Audio launch.jpg | caption = विजय सेतुपति एक समारोहमा | native_name = விஜய குருநாத சேதுபதி | native_name_lang = तमिल | birth_name = विजय गुरूनाथ सेतुपति | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1978|01|16}} | birth_place = [[राजपालयम]], [[तमिलनाडु]], [[भारत]] | nationality = भारतीय | other_names = मक्कल सेल्वन | alma_mater = धनराज बैध जैन कॉलेज (डीबी जैन कॉलेज), [[थुरैपक्कम]], [[चेन्नई]] <small>([[व्यस्थापन स्नातक]])</small> | occupation = {{flatlist| * चलचित्र अभिनेता * [[चलचित्र निर्माता|निर्माता]] * [[पटकथा लेखक]] * [[पार्श्व गायक]] * [[गीतकार]] }} | yearsactive = २००४–वर्तमान <ref name="indiatimes1">{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-17/news-interviews/35867844_1_tamil-films-short-films-film-institute |title=I was rejected even for the role of a junior artist |work=The Times of India |date=17 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231001142/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-17/news-interviews/35867844_1_tamil-films-short-films-film-institute |archive-date=2013-12-31 |access-date=2017-10-04 }}</ref> | spouse = जेसी (२००३-वर्तमान) | children = {{unbulleted list|सूर्य|श्रीजा}} | parents = {{unbulleted list|कालीमुथु (बुबा)|सरस्वती (आमा)}} }} '''विजय गुरूनाथ सेतुपति''' (जन्म १६ जनवरी १९७८) एक भारतीय चलचित्र अभिनेता, निर्माता, गीतकार र संवाद लेखक हुन् जो [[तमिल भाषा|तमिल]] चलचित्रहरूमा अभिनय गर्छन् ।<ref name="Sethupathi Tamil actor">{{cite web|author=SUDHIR SRINIVASAN|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/actor-vijay-sethupathi-on-his-recent-films/article8261284.ece|title='Facebook affected me as a human'|work=The Hindu|date=29 June 2016|access-date=4 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226121141/https://www.thehindu.com/features/cinema/actor-vijay-sethupathi-on-his-recent-films/article8261284.ece|archive-date=26 December 2018}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb name|id=4043111}} * {{Facebook|VijaySethupathi.Official|विजय सेतुपति}} {{DEFAULTSORT:Sethupathi, Vijay}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:तमिल चलचित्र अभिनेताहरू]] {{stub}} nvwsb26xl8jg7ki6laud3ke7apqwxb2 0 97706 1392014 1390216 2026-09-30T02:08:44Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392014 wikitext text/x-wiki {{अपूर्ण अनुवाद|listed=yes|date=नोभेम्बर २०२०}} {{Infobox person | name = वारेन बफेट | image = Warren Buffett at the 2015 SelectUSA Investment Summit.jpg | caption = वारेन बफेट २०१५को सेलेक्ट युएसए लगानी शिखर सम्मेलनमा | birth_name = वारेन एडवार्ड बफेट | birth_date = {{birth date and age|1930|8|30}} | birth_place = [[ओहामा, नेब्रास्का|ओहामा]], [[नेब्रास्का]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] | death_date = | death_place = | residence = [[ओहामा, नेब्रास्का]],[[नेब्रास्का]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] | alma_mater = [[पेन्सिलभेनिया विश्वविद्यालय]] <br/> [[नेब्रास्का - लिंकन विश्वविद्यालय]]<br/> [[कोलाम्बिया विश्वविद्यालय]] | occupation = लगानीकर्ता व्यापार उद्यमी, र परोपकारी | years_active = १९५१ –हाल | known_for =[[चार्ल्स मङ्गर]]को साथमा [[बर्कसायर हाथवे]] को नेतृत्व | party = | spouse = {{Marriage|[[Susan Buffett|Susan Thompson]]<br/>|1952|2004|reason=उनको मृत्यु}}<br/>{{Marriage|अस्ट्रिड मेन्क्स<br/>|2006}} | children = [[सुसन एलिस बफेट]]<br/>[[हवार्ड ग्राहम बफेट]]<br/>[[पिटर बफेट]] | parents = [[हवार्ड बफेट]]<br/>Leila Stahl Buffett | relatives = [[हवार्ड वारेन बफेट]] {{small|(नाति)}} | signature = Warren Buffett Signature.svg | networth = <!--No increase/decrease symbol-->[[अमेरिकी डलर|US$]]८७.५ अरब (February 2018) }} '''वारेन एड्वार्ड बफेट''' ({{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|f|ᵻ|t}}; जन्म अगस्ट ३०, १९३०)<ref name=biography.com>{{cite web|url=http://www.biography.com/people/warren-buffett-9230729|title=Warren Buffett Biography|website=Biography.com ([[FYI (TV network)|FYI]]/[[A&E Networks]])| accessdate=January 28, 2016}}</ref> एक अमेरिकी अरबपती, लगानीकर्ता तथा लोक परोपकारी हुन, जो वर्कसायर हाथवे का अध्यक्ष र [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत|सिइओ]] हुन्। उनलाई विश्वको सर्वाधिक सफल [[लगानीकर्ता]] मध्ये एक मानिन्छ।<ref>{{cite web|title=Ten great investors|url=http://www.incademy.com/courses/ten-great-investors/-warren-buffett/1/1040/10002|website=Incademy Investor Education|publisher=Harriman House Ltd.|accessdate=November 20, 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151120201106/http://www.incademy.com/courses/ten-great-investors/-warren-buffett/1/1040/10002|archivedate=November 20, 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Farrington|first1=Robert|title=The top 10 investors of all time|url=http://thecollegeinvestor.com/972/the-top-10-investors-of-all-time|website=The College Investor|publisher=The College Investor, LLC|accessdate=November 20, 2015|date=April 22, 2011}}</ref> २०१९ को डिसेम्बर अनुसार उनको [[खुद सम्पत्ति]] [[अमेरिकी डलर|US$]]88.9&nbsp;अर्ब छ , र उनी विश्वको चौथो सर्वाधिक धनी व्यक्ति हुन्।<ref>{{cite web|title=Warren Buffett|url=https://www.forbes.com/profile/warren-buffett|work=[[Forbes]]|accessdate=December 25, 2019}}</ref>बफेट ओरेकल अफ ओमाहा अर्थात् ओमाहाको सबै भन्दा ठुलो लगानीकर्ताको रूपमा पनि चिनिन्छन । उनले अमेरिकाको कोकाकोला, वेल्स फार्गो एण्ड कम्पनी, जिलेट, अमेरिकन एक्प्रेस, प्रोक्टर एण्ड ग्याम्बल, क्राफ्ट फूड्स जस्तो ठुलो कम्पनीहरूमा धेरै लगानी गर्ने गर्थे । यी कम्पनीहरूमा ठुलो स्वामित्व कसैसंग छ भने त्यो वारेन बफेटसंग रहेको छ । बफेट एक उल्लेखनीय परोपकारी समेत हुन्, उनले ९९ प्रतिशत <ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/2010/06/15/news/newsmakers/Warren_Buffett_Pledge_Letter.fortune/index.htm|title=My philanthropic pledge|last=Buffett|first=Warren|date=June 16, 2010|publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220032/https://money.cnn.com/2010/06/15/news/newsmakers/Warren_Buffett_Pledge_Letter.fortune/index.htm|archive-date=June 26, 2019|access-date=May 31, 2020}}</ref> आफ्नो सम्पत्ति दान गरेका छन्, मुख्यतः [[:en:Bill_&_Melinda_Gates_Foundation|बिल एण्ड मेलिन्दा गेट्स फाउन्डेसन बाट]]. उनले २००९ मा [[बिल गेट्स]]सँग मिलेर [[:en:The_Giving_Pledge|द गिभिङ प्लेज]] को स्थापना गरेका थिए , जहाँ अरबपति हरूले आफ्नो सम्पत्तिको आधा भन्दा बढी हिस्सा दाङ गरेका थिए।<ref name="bbc">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-10870361|title=US billionaires pledge 50% of their wealth to charity|date=August 4, 2010|accessdate=September 6, 2010|publisher=BBC}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== अमेरिकी शहर ओमाहाको [[नेब्रास्का]]मा ३० अगस्ट १९३० मा वारेन बफेट लिला स्टाह र हवार्ड बफेटको तीन सन्तान मध्ये दोश्रो सन्तान र एक मात्र छोराको रूपमा जन्मेका थिए। उनका पिता शेयर कारोबारी थिए।<ref>{{cite news|last=Blair |first=Elliot |url=https://www.usatoday.com/money/2004-01-29-nebraska_x.htm |title=Nebraska family clashes over love, money and death |work=USA Today |date=January 29, 2004 |accessdate=May 23, 2010}}</ref> बफेटले आफ्नो पढाई रोज हिल्स इलिमेन्टरी स्कुलमा सुरु गरे। १९४२ मा उनको पिता पहिलो चार वर्षे कार्यकालको [[अमेरिकी कङ्ग्रेस|अमेरिकी कंग्रेस]]मा निर्वाचित भए, र उनको परिवार वासिङ्टन डि.सी. मा सरे पछि वारेनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा पूरा गरे, अलिस डिल जुनियर हाइ स्कुल भर्ना भए र १९४७ मा वूड्रो विल्सन हाइ स्कुलबाट दिक्षित भए, जहाँ उनले माथिल्लो कक्षाको किताब पढे: "likes math; a future stockbroker."<ref>{{Cite news|url=http://www.businessinsider.com/warren-buffetts-high-school-yearbook-foreshadowed-his-future-career-2012-6?IR=T|title=Warren Buffett's High School Yearbook Totally Nailed What He Would Be When He Grew Up|work=Business Insider|access-date=May 15, 2017|language=en}}</ref> हाइ स्कुल पूरा गरेपछि र आफ्नो साइड उद्यम व्यापारमा सफल भएपछि , बफेट कलेज छोडेर सिधै व्यापरमा जान चाहन्थे तर उनका पिताले त्यसो गर्न दिएनन्।<ref>{{cite web | url={{google books |plainurl=y |id=xmgzFy71zUkC|page=29}}|p=29 | title=The Warren Buffett Way | publisher=Wiley Publishers | accessdate=May 6, 2016 | author=Robert G. Hagstrom}}</ref><ref>{{cite book | title=The Essential Buffett: Timeless Principles for the New Economy | url=https://archive.org/details/essentialbuffett00hags | publisher=Wiley | author=Hagstrom, Robert | year=2001 | pages=[https://archive.org/details/essentialbuffett00hags/page/25 24]}}</ref>११ वर्षको कलिलो उमेरमै बुबासँगै शेयर बजार कारोबारी जीवनको शुरुवात गरे, आफूलाई चाहिने पाकेट खर्च निकालनको लागि पत्रिका पनि बेचे। १३ वर्षको उमेरमा बफेटले पहिलो शेयर प्रतिफल प्राप्त गरे। करिब १५ वर्षको उमेरमा ओपेन हाईस्कूलका साथीहरूसँग मिलेर एक कपाल काट्ने पसलमा पिन बाल मेसिन लगाएर राम्रो पैसा कमाए, त्यो पैसाबाट वारेनले ४० एकडको एक फार्म किने। त्यसपछि वारेनले शेयरमा लगानी गर्न शुरु गरे जसबाट उनले राम्रो प्रतिफल प्राप्त गरे। अमेरिको हार्वड स्कूलमा पढेका बफेट कोलम्बिया बिजनेस स्कूलमा अध्ययन गरे। उक्त स्कुलमा वारेनले बैन्जामिन ग्रामह र डेविड डाड जस्ता अर्थशास्त्रीबाट शेयर बजारमा लगानी गर्ने सुत्र सिक्ने मौका पाएका थिए। ग्राहमको कम्पनीमा १२ हजार डलर वार्षिक तलब आउने गरी वाफेटले काम शुरु गरेका थिए। सोहीक्रममा उनले सेयर बजार कसरी उकालो ओरालो लाग्छ भन्ने कुराको केही प्राविधिक ज्ञान लिए। सैनीक सेवामा जागिरे [[बेन्जामिन ग्राहम]]को कम्पनीमा कार्यरत वाफेटले उनको सेवा निवृति पछि उक्त जागिर छोडे। त्यसपछि उनले आफ्नो पूँजी बजारको चाखलाई मेटाउन बफेट पार्टनरसिप लिमिटेडका रूपमा कम्पनीको स्थापना गरे। ==लगानी== [[चित्र:Warren Buffett quote.png|thumb|वारेन बफेट]] बफेटले सन् १९४१ मा पहिलोपटक सेयर खरिद गरेका थिए । उनले ३८ डलरमा उक्त सेयर किनेका थिए जुन ३० प्रतिशत सम्म घट्यो । पछि सो सेयर उनले ४० डलरमा बेचे । तर, उनले बेचेको उक्त सेयर केहि महिनामा नै २०० डलर सम्म पुग्यो । आफ्नो सम्पत्तिको ८० प्रतिशत एक सामाजिक सङ्गठनलाई दान दिएर वारेन बफेट अमेरिकी इतिहासमै यति ठूलो धनी राशी दान गर्ने पहिलो व्यक्ति भएका छ। सन १९६२ मा ३२ वर्षको उमेरमा नै बाफेट अमेरिकाको करोडपति सूचीमा समावेस भईसकेका थिए। उक्त समयमा बाफेटको कम्पनी बाफेट पार्टनरसिप लिमिटेडको पूँजी ७ करोड १७ लाख अमेरिकी डलर पुगिसकेको थियो भने त्यसमा अधिकांश हिस्सा उनको थियो। त्यसपछि बाफेटको जीवनमा बर्कशायर ह्याथवेले प्रवेश पायो। उनले उक्त कम्पनीको सेयर खरीद गर्न थाले र सन १९६५ मा उक्त कम्पनीको सम्पूर्ण नियन्त्रण आफ्नो हातमा लिन सफल भए। बर्कशायरका मालिक बन्दा उनको उमेर जम्मा ३५ वर्ष थियो। त्यसपछि सन १९७९ मा वाफेट पहिलोपटक [[फोर्ब्स|फोर्ब्स]]को अर्वपति सुचीमा नाम अंकित गरे। १९८८ मा, बफेटले कोकाकोला कम्पनीको सेयर खरिद गर्न सुरु गरे, र अन्ततः कम्पनीको ७% सेयर $१.०२&nbsp;अर्ब मा खरिद गरे।<ref>{{Cite news|url=https://www.thebalance.com/warren-buffett-biography-356436|title=Learn About the Life and Business of Billionaire, Warren Buffett|work=The Balance|access-date=March 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304114440/https://www.thebalance.com/warren-buffett-biography-356436|archive-date=March 4, 2017}}</ref> यो वर्कसायर को एक नाफा दिने लगानी सिद्ध भयो जुन अझै सम्म राखिरहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/investing/2017/11/13/8-warren-buffett-deals-that-won-big.aspx|title=8 Warren Buffett Deals That Won Big|last=CFP|first=Matthew Frankel|date=November 13, 2017|website=The Motley Fool|language=en|access-date=September 5, 2019}}</ref>वारेनले अमरिकाको [[कोका-कोला|कोकाकोला]], वेल्स फार्गो एन्ड कम्पनी, जिलेट, अमेरिकन एक्प्रेस, प्रोक्टर एन्ड ग्याम्बल, क्राफ्ट फूड्स जस्तो ठूला कम्पनीमा धेरै लगानी गर्ने गर्थे। ==सरल जीवनशैली== [[चित्र:Dundee_HD_Omaha_NE.JPG|thumb|ओमाहाको [[नेब्रास्का]]मा रहेको वारेनको घर]] १९५७ मा, वारेनले ओहामामा ३१,५०० $ मा पाँच बेड रुम भएको घर खरिद गरेका थिए ,जहाँ उनी अहिले बस्छन् <ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/mmk45fgld/warren-buffett-house-omaha-nebraska/|title=Billionaire Houses|access-date=October 20, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://time.com/money/3843188/this-is-how-much-it-costs-to-live-next-to-warren-buffett/|title=This Is How Much It Costs to Live Next Door to Warren Buffett|last=Poppick|first=Susie|date=May 1, 2016|work=Time|access-date=October 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160922064856/http://time.com/money/3843188/this-is-how-much-it-costs-to-live-next-to-warren-buffett/|archive-date=September 22, 2016}}</ref> १९५८ मा उनको तेश्रो सन्तान पिटर एन्ड्रीउको जन्म भयो। वारेन १९५७ मा, किनेका घरमा बस्छन् भने उनी सधैं गाडी आफैं चलाउछन्। उनले कहिल्यै ड्राइभर र सुरक्षा गार्ड राखेनन्। साथै उनले जीवनमा कहिले निजी विमानबाट पनि यात्रा गरेनन्। यद्यपि, उनी संसारकै ठूलो विमान कम्पनीका मालिक हुन्। उनको कम्पनी बर्कसायर हेथवेको स्वामित्वमा ६३ कम्पनी रहेका छन्। उनले आफ्ना सबै सीईओलाई वर्षमा एकपटक मात्र चिठी लेख्छन्। जसमा पूरै एक वर्ष भरि गरिने कामको सूची र सुझावले भरिएको हुन्छ। कहिल्यै आफ्ना अधिकारीहरू कारोबारीसँग कुनै मिटिङ राख्दैनन् उनको दुई मुलमन्त्र छ, पहिलो शेयर होल्डरको धन कुनै हालतमा नोक्सान नगर्नु र दोस्रो कहिले पनि पहिलो नियम नबिर्सिनु। वारेनले कहिल्यै पनि ठूला र उच्च वर्गका मानिस जम्मा हुने पार्टीमा बिताएनन्। वारेन बफेटले जीवनभर कहिले कुनै किसिमको निजी मोबाइल कप्युटर र ल्यापटपको प्रयोग गरेनन् । मकै खुब मन पराउने बफेट खाली समयमा टेलिभिजन हेर्न रुचाउँछन्। प्रविधिको क्षेत्रमा पहिलो नंम्बरमा एप्पलको नाम आउँछ। वाफेटले उक्त कम्पनीमा पनि पूँजी लगानी गरेका छन। तर एप्पल कम्पनीमा वाफेटको लगानी छ भन्दा पनि वाफेटले एप्पलका उत्पादन प्रयोग गर्दैनन भन्दा धेरैले पत्याउँदैनन्। त्यसो त वाफेटले आधुनीक ग्याजेट तथा स्मार्टफोनको प्रयोग नै गर्दैनन। सन २०१३ मा एउटा अन्र्तवार्तामा उनले नोकीया कम्पनीको साघारण फोन देखाउँदै उक्त फोन आफुलाई [[अलेकजेण्डर ग्राहमबेल]]ले दिएको बताए। यसको मतलब के भने वाफेट प्रविधिसँग त्यतिसाह्रो लगाव राख्दैनन। कतिपयले वाफेटको पूँजी बजारमा लगानी गर्ने तरिकालाई प्रेरणाका रूपमा लिन्छन र पछ्याउँछन भने कतिपयले उनको भाग्य चम्किलो रहेको ठान्छन। तर यो कुरा कसैबाट पनि लुक्न सकेको छैन कि बाफेट सामान्य जीवन बाँचेर पनि असामान्य व्यक्तित्व हुन। अमेरिकाको ओमाहा सहरमा प्रधान कार्यालय रहेको ह्याथ्वे कम्पनीको विश्वकै महंगो सेयर मुल्य रहेको छ। कम्पनीको एक कित्ता सेयर मुल्य २ लाख ५८ हजार ९ सय २५ अमेरिकन डलर रहेको छ। बर्कसायर ह्याथवे अन्तर्गत नेटजेट, हल्र्जबर्ग डाईमोन्ड, कोकाकोला, लुब्रीजोल, डेरी क्वीन, फ्लाईट सेफ्टी लगायतका कम्पनीहरू पर्दछन्। वारेनले कहिल्यै पनि ठूला र उच्च वर्गका मानिस जम्मा हुने पार्टीमा बिताएनन्। वारेन बफेटले जीवनभर कहिले कुनै किसिमको निजी मोबाइल कप्युटर र ल्यापटपको प्रयोग गरेनन् । मकै खुब मन पराउने बफेट खाली समयमा टेलिभिजन हेर्न रुचाउँछन्। ==सम्पत्ति तथा परोपकार== ==राजनैतिक तथा सार्वजनिक नीति दृष्टि == ===स्वास्थ सेवा=== ===कर=== {{See also|बफेट नियम}} [[File:President Obama Speaks on the Buffett Rule.webm|thumb|राष्ट्रपति ओबामा [[बफेट नियम]]को घोषणा गर्दै]] बफेटले २००६ को लागि कुल सङ्घीय करको लागि आफ्नो आयको १९% मात्र तिरेको ($४८.१&nbsp;मिलियन) बताएका थिए (त्यसको स्रोत लाभंश तथा पूँजीगत लाभ भएकाले), भने उनका कर्मचारी हरू भने थोरै पैसा कमाएपनी आफ्नो आयको ३३ % कर तिर्थे । <ref>{{cite journal|journal=[[Forbes]]|date=November 26, 2007|pages=24, 42–3|title=Warren Buffett|url=https://archive.org/details/sim_forbes_2007-11-26_180_11/page/24|ref=harv}}</ref> "How can this be fair?" उनले कसरी आफ्नो कर्मचारीको तुलनामा करमा थोरै मात्र तिर्छन् भन्ने सन्दर्भमा प्रश्न गरेका थिए, " यो कसरी स्वच्छ भयो?" उनले यसमा थपे " यो एउटा वर्ग संघर्ष हो,। धनी वर्गमा त्यो भनेको युद्ध सुरु गर्नु हो, र हामी जितिरहेका छौ"<ref name=Stein>Ben Stein, [https://www.nytimes.com/2006/11/26/business/yourmoney/26every.html "In Class Warfare, Guess Which Class Is Winning"], ''The New York Times'', November 26, 2006</ref><ref name=Zweifel>Dave Zweifel, [http://host.madison.com/ct/news/opinion/column/dave_zweifel/article_4741b42c-cfd9-5904-84ff-eac61f661fd4.html "Plain Talk: There's Class War, and Rich Are Winning"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009142935/http://host.madison.com/ct/news/opinion/column/dave_zweifel/article_4741b42c-cfd9-5904-84ff-eac61f661fd4.html |date=2010-10-09 }}, ''[[The Cap Times]]'', October 6, 2010</ref> [[डोनाल्ड ट्रम्प]]ले उनलाई ठूलो कटौलीको आरोप लगाए पछि बफेटले प्रत्युत्तरमा भने,"म सँग मेरो सबै ७२ वटा फिर्ता को प्रति छ र कुनौलिले पनि कर छलेको छैन।"<ref>Pramuck, Jacob. [https://www.cnbc.com/2016/10/10/warren-buffett-fires-back-at-donald-trumps-comments-about-his-taxes.html "Warren Buffett fires back at Donald Trump's comments about his taxes."] CNBC. October 10, 2016. October 10, 2016.</ref> बफेट पुस्तौनी सम्पत्तिमा करको पक्षमा छन्। यसबारे उनले भनेका छन्, यो भनेको "२०२० ओलम्पिक टिम छोनोटको लागि २००० ओलम्पिकको संवरण विजेताका जेष्ठ छोराहरू छन्नु" जस्तै हो। <ref>{{cite news|accessdate=May 20, 2008| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1170874.stm| title=Rich Americans back inheritance tax|publisher=BBC |date=February 14, 2001}}</ref> २००७ मा, उनले सिनेटमा [[धनतन्त्र]]बाट बच्नको लागि घरजग्गा कर लगाउनु पर्ने बयान दिएका थिए।<ref>{{cite journal |url=http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html |title=Buffett tells Senate Finance panel 'dynastic' wealth on the rise in U.S. |author=Jim Snyder |date=November 15, 2007 |journal=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |ref=harv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071120013350/http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html |archivedate=November 20, 2007 |df= |archive-url=https://web.archive.org/web/20071120013350/http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html |archive-date=2007-11-20 |access-date=2020-05-31 }}</ref> केहि आलोचकहरूले बफेटको (वर्कसायर हाथवे को माध्यमबाट) घरजग्गा करलाई निरन्तरता दिन आफ्ना केही व्यक्तिगत स्वार्थ छ।<ref>{{cite journal| url=http://www.nationalreview.com/article/211907/buffetted-john-berlau| title=Buffetted. The Sage of Omaha loves the estate tax – as well he might| authorlink=John Berlau|author=Berlau, John | date=August 23, 2004 | journal=[[National Review]]| publisher=[[FindArticles]]| ref=harv}}</ref> ===व्यापार घाटा=== ===डलर र सुन=== ===चीन=== ===सुर्ती === ===कोइला=== ===नविकरणीय उर्जा=== ===स्टक विकल्प=== ===प्रविधि === मे २०१२ मा, बफेटले बताए कि उनले फेसबुक, गुगल जस्ता सामाजिक सञ्जाल कम्पनी स्टक खरिद गर्न छाडेका छन्। किनकि यसको भविष्यको मूल्य थाहा पाउन गाह्रो हुन्छ। उनले [[प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन]]/ आइ.पि.ओ प्रायः सधैं खराब लगानी हुन्छ। लगानीकर्ताले त्यस्ता कम्पनी हेर्नू पर्छ जसको दस वर्षमा राम्रो मूल्य हुन्छ।<ref>{{cite news | title = Buffett on Facebook and Google: hard to estimate future value | date = May 7, 2012 | url = http://www.suntimes.com/business/12373627-420/buffett-on-facebook-and-google-hard-to-estimate-future-value.html | work = Chicago Sun-Times| agency = Associated Press | accessdate = May 7, 2012}}</ref> ===बिटकोइन र कृप्टोकरेन्सी=== जनवरी २०१८ को सि.एन.बि.सि.सँगको अन्तर्वार्ताको क्रममा बफेटले भनेका थिए, " हालै देखिएको [[बिटकोइन]] र अन्य [[क्रिप्टोकरेन्सी]] प्रतिको लगावको अन्त्य राम्रो हुने छैन। त्यस थप उनले भने "त्यो कहिले हुन्छ व कासरी हुब्छ वा त्यसको केहि थाहा छैन।" तर उनले बताए कि उनले बिटकोइनको भविष्यामा स्थान लिने छैनन्।<ref>{{cite news | title = Buffett on cryptocurrencies: 'I can say almost with certainty that they will come to a bad ending' | date = January 10, 2018 | url = https://www.cnbc.com/2018/01/10/buffett-says-cyrptocurrencies-will-almost-certainly-end-badly.html?lipi=urn%3Ali%3Apage%3Ad_flagship3_search_srp_content%3BRTR8Is%2B%2BTE2eh9STcXX9yw%3D%3D | work = CNBC| accessdate = January 11, 2012}}</ref> <blockquote>In terms of cryptocurrencies, generally, I can say with almost certainty that they will come to a bad ending.<br> अनुवाद: क्रिप्टोकरेन्सीको ममिलामा, प्रायः, म निश्चितरूपमा भन्न सक्छु कि यो खराब अन्त्यमा आउनेछ।</blockquote> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अरबपतिहरू]] [[श्रेणी:सन् १९३० मा जन्म]] 64aifeehfi2gxgcnh8ityp0vk467w4o 0 98856 1391980 1387388 2026-09-29T16:08:18Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391980 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{संक्षिप्त विवरण|जापानी बहुराष्ट्रिय कम्पनी}} {{Infobox company | name = पानासोनिक निगम<br>パナソニック株式会社 | logo = [[चित्र:Panasonic logo (Blue).svg|Panasonic logo|250px]] | image = PanasonicHeadquarters.JPG | image_size = 250px | image_caption = [[जापान]]को [[ओसाका]]मा पानासोनिकको प्रधान कार्यालय | native_name = パナソニック株式会社 | native_name_lang = jag | former_name = मात्सुसिता इलेक्ट्रिक इन्डस्ट्रियल कर्पोरेसन लिमिटेड (सन् १९१८-२००८) | type = सार्वजनिक | traded_as = | industry = {{Unbulleted list|[[विद्युतीय उपकरण]]|[[अर्धचालक पदार्थ|अर्धचलाक]]हरू|[[घरेलू उपकरण]]हरू}} | foundation = {{Start date and age|1918|03|13}}<br>[[ओसाका]], [[जापान]] | founder = [[कोनोसुके मात्सुसिता]] | location = [[कदोमा, ओसाका]], जापान<br />{{Coord|34.7438|135.5701|type:landamrk_region:JP|display=inline,title}} | area_served = विश्वव्यापी (सन् २०२२ देखि रुस बाहेक) | key_people = {{Unbulleted list|काजुहिरो सुगा (अध्यक्ष)|युकी कुसुमी (प्रमुख र कार्यकारी)}} | revenue = {{Decrease}} {{JPY|९.०९&nbsp;खर्ब|link=yes}} (सन् २०२२)<ref group="*" name="report2">{{Cite press release |url=https://www.panasonic.com/global/corporate/ir/pdf/annual/2020/pana_ar2020e.pdf |title=Annual Report 2020 |publisher=Panasonic Corporation |date=September 11, 2020 |access-date=June 11, 2021}}</ref> | operating_income = {{Decrease}} {{JPY|९२३.७५&nbsp;अर्ब}} (सन् २०२०)<ref group="*" name="report2" /> | net_income = {{Decrease}} {{JPY|२००.७१&nbsp;अर्ब}} (सन् २०२०)<ref group="*" name="report2" /> | assets = {{Increase}} {{JPY|५.२२&nbsp;खर्ब}} (सन् २०२०)<ref group="*" name="report2" /> | equity = {{Increase}} {{JPY|३.१६&nbsp;खर्ब}} (सन् २०२०)<ref group="*" name="report2" /> | num_employees = २,७९,३८५ (सन् २०२२) | divisions = दक्षिण अमेरिकाको पानासोनिक निगम (अमेरिका) | subsid = {{Unbulleted list|[[पानासोनिक उड्डयन विमान सङ्गठन]]|[[पानासोनिक विद्युतीय कार्यगृह]]|[[युनिभर्सल लाइटिनिङ प्रविधि]]|[[कावाकिता डेङ्की किग्योसा]]|[[सान्यो|सान्यो इलेक्ट्रिक कर्पोरेसन लिमिटेड]]}} | homepage = {{URL|http://www.panasonic.com/global/home.html|Panasonic.com}} | footnotes = <references group="*"/> | intl = हो }} '''पानासोनिक निगम''' (パナソニック株式会社) पूर्व '''मात्सुसिता इलेक्ट्रिक इन्डस्ट्रियल कर्पोरेसन लिमिटेड''' (松下電器産業株式会社)को नामले चिनिने जापानको [[ओसाका]]मा प्रधान कार्यालय रहेको एक [[जापान|जापानी]] बहुराष्ट्रिय इलेक्ट्रोनिक्स कम्पनी हो।<ref>"[http://panasonic.net/corporate/ Corporate Profile] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110127104601/http://panasonic.net/corporate/ |date=27 January 2011 }}". Panasonic Corporation. Retrieved February 15, 2011. "Head Office Location 1006, Oaza Kadoma, Kadoma-shi, Osaka 571-8501, Japan" ([http://panasonic.net/corporate/pdf/map_hq_ol.pdf PDF Map] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110409130555/http://panasonic.net/corporate/pdf/map_hq_ol.pdf |date=April 9, 2011 }}, [http://panasonic.net/corporate/popup01.html GIF Map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117164949/http://panasonic.net/corporate/popup01.html |date=January 17, 2012 }} ([http://panasonic.net/corporate/img/map_corporate_panasonic.gif Direct link] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218212124/http://panasonic.net/corporate/img/map_corporate_panasonic.gif |date=December 18, 2010 }}))</ref> पानासोनिक इलेक्ट्रोनिक्स उत्पादनहरूको लागि लोकप्रिय छ। यस कम्पनीको स्थापना सन् १९१८ मा [[बिजुली बत्ती|चिम]] अड्याउने भाँडोको (चिम सकेट) निर्माण गर्नका लागि गरिएको थियो तर अहिले आएर यो कम्पनी [[सोनी]], [[हिताची]], [[तोसिबा]] र [[क्यानन]]सँगै [[जापान]]को चौथौ ठूलो इलेक्ट्रोनिक्स उत्पादन गर्ने कम्पनी बन्न पुगेको छ। इलेक्ट्रोनिक्स उत्पादन बाहेक यस कम्पनीले गैर-इलेक्ट्रोनिक्स उत्पादनहरू र गृह नविकरणीय सेवाहरू प्रदान गर्ने गर्दछ। सन् २०१२ को बजार सर्वेक्षण अनुसार पानासोनिक संसारकै चौथौ सबैभन्दा ठूलो टेलिभिजन निर्माता कम्पनी हो।<ref>{{Cite news|author=Reuters Staff|date=July 8, 2016|title=Panasonic expects to double sales of electric car batteries in three years|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-panasonic-tesla-idUSKCN0ZO0UF|access-date=April 5, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Panasonic Homes Co., Ltd. – Panasonic|url=https://homes.panasonic.com/english/|access-date=July 25, 2020|website=homes.panasonic.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626234207/http://homes.panasonic.com/english/|archive-date=June 26, 2023}}</ref> पानासोनिक प्राथमिक रूपमा टोक्यो स्टक एक्सचेन्जमा सूचीबद्ध भएको थियो जो निककेइ २२५ र टोपिक्स सूचकाङ्कको एक भाग हो। यो कम्पनी नागोया स्टक एक्सचेञ्जमा पनि सूचीबद्ध भएको थियो। ==नाम== सन् १९३५ देखि १ अक्टोबर, २००८ सम्म, यस कम्पनीको नाम "मात्सुसिता इलेक्ट्रिक औद्योगिक कम्पनी लिमिटेड" रहेको थियो।<ref>[http://panasonic.co.jp/corp/news/official.data/data.dir/jn081001-3/jn081001-3.html 松下電器産業株式会社が「パナソニック株式会社」に社名変更], पानासोनिक निगम। १ अक्टोबर २००८। अन्तिम पहुँचमिति: ३ अक्टोबर २००८{{in lang|ja}}।</ref><ref>{{cite web|url= http://panasonic.co.jp/corp/news/official.data/data.dir/en081001-4/en081001-4.html |title=Matsushita Electric Becomes Panasonic Corporation|publisher=Panasonic Corporation|date=October 1, 2008|access-date=October 3, 2008}}</ref> सन् जनवरी १०, २००८ मा कम्पनीले यसको नाम पानासोनिक निगममा परिवर्तन गर्ने घोषण गरेको थियो र १ अक्टोबर, २००८ मा आफ्नो ब्राण्ड नाम "पानासोनिक"मा परिवर्तन गरेको थियो।<ref name=panasonic1>{{cite web|url=http://panasonic.co.jp/corp/news/official.data/data.dir/en080110-6/en080110-6.html|title=Matsushita Electric to Change Name to Panasonic Corporation|publisher= Panasonic Corporation|date=October 1, 2008|access-date=October 3, 2008}}</ref> नाम परिवर्तनमा कम्पनीले मात्सुसिता परिवारसँगको परामर्श लिएपछि २६ जुन २००८ मा बसेको शेयरधनीहरूको बैठकमा यस नामलाई स्वीकृति दिइएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/26/business/AS-FIN-COM-Japan-Panasonic.php|title=Shareholders of Matsushita approve company name change to Panasonic|work=International Herald Tribune|date=June 26, 2008|access-date=October 3, 2008}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://reviewsca.com/best-ladies-electric-shaver/|title = Top 7 Best Ladies Electric Shaver Reviews of 2022|date = December 3, 2020|access-date = September 16, 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20210127014142/https://reviewsca.com/best-ladies-electric-shaver/|archive-date = January 27, 2021}}</ref> सन् २०२२ मा, पानासोनिकले एक पुनर्गठन योजनाको घोषणा गरेको थियो जसले कम्पनीलाई पानासोनिक होल्डिङ निगम (पूर्व पानासोनिक निगम) मा विभाजित गरेको थियो र यसका विभाजनहरूलाई सहायक कम्पनीमा रूपान्तरण गरेको थियो पुनर्गठन १ अप्रिल २०२२ मा प्रभावकारी भएको थियो।<ref name="holdco">{{url|https://news.panasonic.com/global/press/data/2022/02/en220224-8/en220224-8.html}}</ref> ==इतिहास== ===२०औँ शताब्दी=== पानासोनिक सन् १९१८ मा [[कोनोसुके मात्सुसिता]]द्वारा डुप्लेक्स चिम उड्याउने उपकरण विक्रेताको रूपमा स्थापित भएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/snapshot/snapshot.asp?ticker=PCRFF:US|archive-url=https://archive.is/20120711014901/http://investing.businessweek.com/research/stocks/snapshot/snapshot.asp?ticker=PCRFF:US|dead-url=yes|archive-date=जुलाई ११, २०१२|title=पानासोनिक निगम|publisher=ब्लुमबर्ग बिजनेसविक |accessdate=१४ मार्च २०१२}}</ref> सन् १९२७ मा, कम्पनीले साइकलमा प्रयोग हुने चिमहरूको उत्पादन गर्न थालेको थियो, पहिलो उत्पादन, ब्राण्ड नाम नेसनलको रूपमा बजारमा बेचिएको थियो। [[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्वयुद्ध]]को बेलामा कम्पनीले [[जापान]] र [[एसिया]]का अन्य भागहरूमा कारखाना सञ्चालन गरेको थियोे। यसले मोटर्स, इस्त्री, ताररहित उपकरणहरूका साथै पहिलो भ्याकुम ट्युब जस्ता बिजुलीका सामग्री तथा उपकरणहरू उत्पादन गरेको थियोे।<ref>{{cite web|url=http://panasonic.net/history/museum/product/product02.html|title=Products on Display|accessdate=१६ जुलाई २०१५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205044745/http://panasonic.net/history/museum/product/product02.html|archivedate=५ फेब्रुअरी २०१५|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205044745/http://panasonic.net/history/museum/product/product02.html |date=2015-02-05 }}</ref> पानासोनिकले [[दोस्रो विश्व युद्ध]]पछि साइकल, रेडियोका साथसाथै विभिन्न उपकरणहरूको आपूर्ति गर्न थालको थियो। मात्सुसिताका नातेदार, तोसियो इवीले उप-ठेकेदारको रूपमा [[सान्यो]] नामक कम्पनीको स्थापना गरेका थिए। सान्यो केही समयमै पानासोनिकको प्रतिस्पर्धी बन्न पुगेको थियो, तर पछि डिसेम्बर २००९ मा यसलाई पानासोनिकले अधिग्रहण गरेको थियो।<ref>{{cite web | first= Eric | last= Loveday | work= Green Car Reports | url= http://www.greencarreports.com/news/1039758_panasonic-approved-for-4-6-billion-to-acquire-sanyo-to-become-worlds-largest-li-ion-battery-maker | title= Panasonic Approved For $4.6 Billion To Acquire Sanyo, To Become World's Largest Li-Ion Battery Maker | date= December 8, 2009| accessdate= March 10, 2017}}</ref> सन् १९६१ मा, कोनोसुके मात्सुसिता [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] गए र त्यहाँ अमेरिकी बिक्रेताहरूसँग उनको भेट भयो। तयसपछि कम्पनीले पानासोनिक ब्राण्ड नाम अन्तर्गत अमेरिकी बजारको लागि टेलिभिजन सेट उत्पादन गर्न थालेको थियो र १९७९ मा [[युरोप]]मा ब्रान्डको प्रयोगमा विस्तार गरेको थियो।<ref name="global">[http://panasonic.co.jp/corp/news/official.data/data.dir/en030422-4/en030422-4.html Panasonic expands use of Panasonic brand name globally]] अभिगमन मिति अप्रिल २००३</ref> [[कम्पनी]]ले १९५० देखि १९७० सम्म उत्तर अमेरिका बाहिर नै राष्ट्रिय ब्रान्ड प्रयोग गरेको थियो। (यसले [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]]मा व्यापारी प्रतिक प्रयोग गर्न सकेन किनभने नेसनल रेडियो कम्पनीले पहिलेदेखि नै उक्त नामको प्रयोग गरेको थियो)। कम्पनीले [[जापान]] र एसियाली बजारका लागि राइस कुकर (भात पकाउने विशेष उपकरण) जस्ता घरेलू उपकरणहरूको एक शृङ्खला पनि विकास गरेको थियो। कम्पनीमा भएको तिब्र वृद्धिका कारण यसले विश्वभर कारखाना स्थापना गरेको थियोे।<ref>{{cite web|url=http://www.old-computers.com/museum/computer.asp?st=1&c=498|title=Panasonic senior partner}}</ref> कम्पनीले सन् १९६५ मा ब्राण्ड टेकनिक्स नाम दिएर उच्च गुणस्तरको श्रव्य स्पिकर सार्वजनिक गरेको थियो। उच्च गुणस्तरीय स्पिकरको यो शृङ्खला विश्वव्यापी रूपमा मनपराइएको थियो। यसको सबैभन्दा प्रसिद्ध उत्पादनहरू एसएल-१२०० रेकर्ड प्लेयर, यसको उच्च प्रदर्शन, विशिष्टता र टिकाउपनका लागि प्रसिद्ध भएको थियो। १९७० र १९८० का दशक अन्तर्गत कम्पनीले विश्वका विभिन्न बजारहरूका लागि उच्च गुणस्तरीय विद्युतीय सामग्रीहरूको उत्पादन गरेको थियो र यसले र स्टेरियो रिसिभर, सिडी प्लेयर र अन्य थुप्रै उपकरणहरू उत्पादनको शृङ्खलाको यसको सफल रेखा विकसित गरेको थियो। सन् १९७३ मा, [[कोसोसुके मात्सुसिता]]ले, अनम समूहसँग अनम राष्ट्रियका नामले एक संयुक्त उद्यम बनाएका थिए। नोभेम्बर १९९० मा, मात्सुसिताले ६.५९ अरब अमेरिकी डलरको लागि [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकी]] सञ्चार माध्यम कम्पनी [[एमसिए निगम]]को अधिग्रहण गरेको थियोे।<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1990-11-26/news/mn-4086_1_mca-shareholders|title=It's a Wrap: MCA Sold : Matsushita to Pay About $6.6 Billion|access-date=April 14, 2013| work=Los Angeles Times| date= November 26, 1990}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/1990/12/01/business/who-gets-what-from-mca-deal.html|title=Who Gets What From MCA Deal|access-date=April 14, 2013|work=The New York Times| date=December 1, 1990}}</ref> पछि मात्सुसिताले अप्रिल १९९५ मा ७ अरब अमेरिकी डलरमा [[सिग्राम|सिग्राम कम्पनी]]को ८०% भाग एमसीएलाई बेचेका थिए।<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/1995/04/07/business/seagram-heads-for-hollywood-seagram-will-buy-80-of-big-studio-from-matsushita.html| title=Seagram heads for Hollywood; Seagram will buy 80% of big studio from Matsushita|access-date=April 14, 2013|work=The New York Times |date=April 7, 1995}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1996/08/28/business/matsushita-freed-of-mca-reports-a-profit.html| title= Matsushita, Freed of MCA, Reports a Profit|access-date=April 14, 2013| work=The New York Times| date= August 28, 1996}}</ref> सन् १९९८ मा, उनले अनम राष्ट्रियलाई अनम समूहमा बेचेका थिए र पछि अनम राष्ट्रियलाई अनम इलेक्ट्रनिक्समा समायोजन गरिएको थियो।<ref>{{Cite web| url= https://www.msx.org/wiki/Panasonic_FS-A1GT|title=Panasonic FS-A1GT – MSX Wiki}}</ref> ===२०००-वर्तमान=== २ मे २००२ मा, कम्पनी ३५ औँ वार्सिकोत्सवमा, पानासोनिक क्यानाडाले टोरन्टो वाटर फ्रन्ट नामक ठाउँमा "सङ्गीत सहर" निर्माण गर्नका लागि सहयोग स्वरूप ५० लाख अमेरिकी डलर प्रदान गरेको थियोे।<ref>{{Cite news|last=Adams |first=James |date=May 2, 2002 |title=Panasonic donates $5-million to music city |url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/panasonic-donates-5-million-to-music-city/article4134519/ |website=The Globe and Mail |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417065437/https://www.theglobeandmail.com/news/national/panasonic-donates-5-million-to-music-city/article4134519/ |archive-date=April 17, 2020 |url-status=live}}</ref> सन् २००५ मा, मात्सुसिता तोसिबा पिक्चर डिस्प्ले कम्पनी लिमिटेड (सन् २००२ मा निर्मित मात्सुसिता र [[तोसिबा]]बीचको संयुक्त उद्यम<ref>{{Cite web|url=https://www.theengineer.co.uk/consolidating-crts/|title=Consolidating CRTs|first=System|last=Administrator|date=October 13, 2002|access-date=September 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810162529/https://www.theengineer.co.uk/consolidating-crts/|archive-date=August 10, 2020}}</ref>) ले न्युयोर्कको हर्सहेड्समा रहेको आफ्नो कारखानामा सिआरटीको उत्पादन रोकेको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/technology/lg-samsung-try-to-save-the-crt-20050819-gdlwh2.html|title = LG, Samsung try to save the CRT}}</ref> त्यसको एक वर्षपछि सन् २००६ मा, यसले आफ्नो [[मलेसिया|मलेसियाली]] कारखानामा ठूलो नोक्सानी व्यहोरेपछि उत्पादन बन्द गरेको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.networkworld.com/article/2305303/panasonic-toshiba-venture-to-shut-malaysia-crt-plant.html|title=Panasonic-Toshiba venture to shut Malaysia CRT plant|first=Martyn|last=Williams|date=July 27, 2006|website=Network World}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cio.com/article/2445309/panasonic-toshiba-venture-to-shutter-malaysia-crt-plant.html|title=Panasonic-Toshiba Venture to Shutter Malaysia CRT Plant|first=C. I. O.|last=Staff|date=July 27, 2006|website=CIO|access-date=September 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021052759/https://www.cio.com/article/2445309/panasonic-toshiba-venture-to-shutter-malaysia-crt-plant.html|archive-date=October 21, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.itworld.com/article/2811895/hitachi--matsushita--toshiba-cement-lcd-venture-plan.amp.html|title=Hitachi, Matsushita, Toshiba cement LCD venture plan &#124; ITworld|website=www.itworld.com|access-date=2022-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513103100/https://www.itworld.com/article/2811895/hitachi--matsushita--toshiba-cement-lcd-venture-plan.amp.html|archive-date=2020-05-13}}</ref> सन् २००७ मा, यसले तोसिबाबाट उद्यम किनेको थियो र अन्ततः सबै उत्पादन समाप्त गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/matsushita-toshiba-display-idUKT17170920070330|title=UPDATE 1-Matsushita buys stake in CRT venture from Toshiba|newspaper=Reuters|date=March 30, 2007|via=mobile.reuters.com}}</ref> १९ जनवरी २००६ मा, डिजिटल टेलिभिजन उत्पादन गर्ने उद्देश्यले, पानासोनिकले अर्को महिना देखि अनुरूप टेलिभिजनको उत्पादनमा रोक लगाउने घोषणा गरेको थियो (कुल व्यापारको ३०% उत्पादन)।<ref>{{Cite news|last=Adams |first=James |date=May 2, 2002 |title=Panasonic donates $5-million to music city |url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/panasonic-donates-5-million-to-music-city/article4134519/ |website=The Globe and Mail |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417065437/https://www.theglobeandmail.com/news/national/panasonic-donates-5-million-to-music-city/article4134519/ |archive-date=April 17, 2020 |url-status=live}}</ref> ३ नोभेम्बर, २००८ मा, पानासोनिक र सान्योले समायोजन वार्ता गर्ने घोषण गरेका थिए जसको परिणामस्वरूप अन्ततः पानासोनिकले सान्योको अधिग्रहण गरेको थियो।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7714994.stm|title=Panasonic aims to take over Sanyo|work=BBC News|date=November 7, 2008|access-date=December 16, 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7791292.stm|title=Panasonic set to buy rival Sanyo|access-date=December 16, 2012|work=BBC News|date=December 19, 2008}}</ref> यस समायोजन डिसेम्बर २००९ मा पूरा भएको थियोे, र त्यसबाट निगमले ११.२ खर्ब (लगभग ११० अर्ब अमेरिकी डलर) राजस्वको साथमा परिणत भएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2009/12/22/panasonic-officially-owns-sanyo-and-boasts-the-worlds-largest-plasma-panel-plant-now/|title=Panasonic officially owns Sanyo and boasts the world's largest plasma panel plant now|publisher=Tech Crunch|date=December 22, 2009}}</ref> यस घोषणा साथै पायोनियर निगमले आफ्नो सहायक कम्पनी कुरोले उत्पादन गर्दे आएको प्लाज्मा एचडिटिभी डिस्प्लेको उत्पादनबाट बाहिर निस्केको थियो, पानासोनिले त्यसपछि धेरै प्याटेन्टहरू खरिद गर्‍यो र यी प्रविधिहरू आफ्नै प्लाज्मा डिस्प्लेमा समावेश गरेको थियोे। अप्रिल २०११ मा, पानासोनिकले वित्तीय वर्ष २०१२ मा जोडिएका सञ्चालनको कार्यान्वयन गर्न बोलीमा ४०,००० सम्म आफ्नो कार्य बल कटौती गर्न घोषण गरेको थियो। उक्त कटौती यसको समूह कार्य बलको लगभग १० प्रतिशत रहेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/04/28/reports-panasonic-cut-40000-jobs.html|title=Reports: Panasonic to cut 40,000 jobs|work=The Jakarta Post|date=April 28, 2011|access-date=May 26, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725104003/http://www.thejakartapost.com/news/2011/04/28/reports-panasonic-cut-40000-jobs.html|archive-date=July 25, 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725104003/http://www.thejakartapost.com/news/2011/04/28/reports-panasonic-cut-40000-jobs.html |date=July 25, 2012 }}</ref> अक्टोबर २०११ मा, पानासोनिकले मार्च २०१२ सम्म आमागासाकी सहरमा, प्लाज्मा टिभीहरूको उत्पादन बन्द गरेर आफ्नो टिभी व्यवसायलाई घटाउने घोषण गरेको थियो। प्रक्रियामा यसले १,००० कर्मचारीहरू बर्खास्त गरेको थियोे।<ref>{{cite news|url=http://www.japantoday.com/category/business/view/panasonic-to-trim-tv-business-cut-1000-jobs|title=Panasonic to trim TV business, cut 1,000 jobs " Japan Today: Japan News and Discussion|newspaper=Japan Today|date=October 20, 2011|access-date=May 26, 2012}}</ref> जनवरी २०१२ मा, पानासोनिकले [[माइस्पेस]] (अमेरिकी [[सामाजिक सञ्जाल|सामाजिक सञ्जाल सेवा]]) सँग नयाँ उद्यम, माइस्पेस टिभीमा एक सम्झौता गरेको थियो।<ref>Junko Yoshida, EE Times. "[http://eetimes.com/electronics-news/4234391/3-D-TV-or-Myspace-TV- 3-D TV or Myspace TV?]." January 10, 2012. Retrieved January 10, 2012.</ref> माइस्पेस टिभीले [[ल्याप्टप|ल्यापटप]], ट्याब्लेट वा [[टेलिभिजन]]मा प्रयोगकर्ताहरूसँग कुरा गर्दै गर्दा प्रत्यक्ष टिभी हेर्ने अनुमति दिन्छ। साझेदारीका साथ, माइस्पेस टिभी पानासोनिक भिएरा टेलीभिजनमा एकीकृत भएको थियो।<ref>{{cite news|url=https://venturebeat.com/2012/01/09/myspace-tv-panasonic/|title=Myspace reinvents itself as an "entertainment experience," with help from Panasonic and Justin Timberlake|author=Dylan Tweney|work=VentureBeat|date=January 9, 2012|access-date=February 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208103213/http://venturebeat.com/2012/01/09/myspace-tv-panasonic/|archive-date=February 8, 2012}}</ref> ११ मे २०१२ मा, पानासोनिकले [[भारत]]मा आधारित एक पुर्वाधार सुरक्षा र सुरक्षा समाधान कम्पनी, जसले आगो विरोधी विभिन्न कामहरू जस्तै फायर अलार्म, अग्नीशमन, भिडियो निगरानी र भवन प्रबन्धन जस्ता कार्यहरू सञ्चालन गर्ने कम्पनी, फायर प्रो प्रणालीको ७६.२% भाग अधिग्रहण गर्ने योजना सार्वजनिक गरेको थियो।<ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/cons-products/electronics/panasonic-acquires-76-stake-in-firepro-systems/articleshow/13094230.cms|title=Panasonic acquires 76% stake in Firepro-Systems|work=The Times of India|date=May 11, 2012|access-date=May 26, 2012}}</ref> कम्पनी ७६५ अर्ब येनको शुद्ध घाटा पर्ने भनिएको भविष्यवाणीका साथमा, ५ नोभेम्बर २०१२ मा कम्पनी सेयरमा फेब्रुअरी १९७५ पछिको भन्दा पनि कम, ३८८ यन सम्म निम्नस्तर रूपमा घटेको थियो। सन् २०१२ मै, यसको सेयर ४१ प्रतिशतले घटेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/2012-11-05/panasonic-falls-to-37-year-low-on-wider-loss-target-tokyo-mover.html|title=Panasonic Falls to 37-Year Low on Wider Loss Target|website=[[Bloomberg News]]|date=November 5, 2012}}</ref> १४ नोभेम्बर, २०१२ मा, पानासोनिकले १०,००० रोजगार कटौती गरिने र केहि लगानी फिर्ता गरिने घोषण गरेको थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-panasonic-cfo-idUSBRE8AD0D120121114|title=Panasonic prepares for 'garage sale', to axe 10,000 jobs|work= Reuters |access-date=November 14, 2012}}</ref> १८ मे २०१३ मा, पानासोनिकले [[भियतनाम]]मा, एक कारखानाको निर्माणमा ४० मिलियन अमेरिकी डलर लगानी गरेको थियोे जुन २०१४ मा पूरा भएको थियोे।<ref name="investvine">{{cite web|url=http://investvine.com/big-names-ready-to-enter-vietnam/|title=Big names ready to enter Vietnam|first=Arno|last=Maierbrugger|work=Inside Investor|date=May 18, 2013|access-date=June 30, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701110502/http://investvine.com/big-names-ready-to-enter-vietnam/|archive-date=July 1, 2013}}</ref> जुलाई २०१३ मा, पानासोनिकले १० मिलियन युरोमा, [[स्लोभेनिया|स्लोभेनियाली]] घरेलु उपकरण निर्माता कम्पनी गोरेनजको १३% भाग अधिग्रहण गर्ने सम्झौता गरेको थियो।<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-panasonic-gorenje-idUSBRE9640E320130705| title=Panasonic to buy stake in Slovenia's Gorenje | author=Marja Novak | work=Reuters | date=July 5, 2013}}</ref> उक्त घोषणा पछि एक प्रेस विज्ञप्तिमा, क्लाउडमा आधारित समाधानमा यसको पहुँचको विस्तार गर्ने अभिप्रायले यसले "क्यामेरा प्रबन्ध भिडियो निगरानी सेवा" को अधिग्रहण गरेको थियो।<ref>{{cite web|title=Panasonic Europe Announce New Operating Company to Expand New Cloud Video Surveillance Service at IFA 2013|url=http://business.panasonic.co.uk/professional-camera/press-and-events/panasonic-europe-announce-new-operating-company-to-expand-new-cloud-video-surveillance-service|website=Panasonic Business|publisher=Panasonic UK & Ireland|access-date=June 11, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714163119/http://business.panasonic.co.uk/professional-camera/press-and-events/panasonic-europe-announce-new-operating-company-to-expand-new-cloud-video-surveillance-service|archive-date=July 14, 2014|url-status=dead}}</ref> जुलाई २०१४ मा, पानासोनिकले गिगाफ्याक्ट्री (एक लिथियम आयन ब्याट्री र नेभाडा नजिकै रहेको बिजुली सवारी साधन उपसाला कारखाना)मा भाग लिन [[टेस्ला, इङ्क.|टेस्ला मोटर्स]]सँग एक सम्झौता नजिक पुगेको थियो।<ref>{{cite news |url=http://asia.nikkei.com/Business/Deals/Panasonic-Tesla-agree-to-partnership-for-US-car-battery-plant |title=Panasonic, Tesla agree to partnership for US car battery plant |newspaper=[[Nihon Keizai Shimbun|Nikkei Inc]] |date=July 29, 2014 |access-date=August 1, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731192257/http://asia.nikkei.com/Business/Deals/Panasonic-Tesla-agree-to-partnership-for-US-car-battery-plant |archive-date=July 31, 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140731192257/http://asia.nikkei.com/Business/Deals/Panasonic-Tesla-agree-to-partnership-for-US-car-battery-plant |date=July 31, 2014 }}</ref> अगस्ट २०१४ मा, टेस्लाले कम्पनीको निर्माण सन् २०२० सम्म दक्षिण पश्चिम वा पश्चिमी [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा गरिसक्ने बताएको थियो। ५ बिलियन लागतमा बनाइने उक्त कम्पनीमा ६,५०० कामदारहरू रहने छन्, र टेस्लाको ब्याट्रीमा लागने लागतमा ३० प्रतिशतले घटाउनेछ। कम्पनीले यसलाई विस्तार गर्नका लागि, [[एरिजोना]], [[टेक्सस]], न्यु मेक्सिको र [[क्यालिफोर्निया]]का लगायतका सहरहरूमा संभावित ठाउँ खेजिरहेको छ।<ref name="BatteryPlant">{{cite news|title=Gigafactory battery plant planned by Tesla in tie-up with Panasonic|url=http://www.sandiegonews.net/index.php/sid/224312611/scat/3a8a80d6f705f8cc/ht/Gigafactory-battery-plant-planned-by-Tesla-in-tie-up-with-Panasonic|access-date=August 1, 2014|publisher=San Diego News.Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061515/http://www.sandiegonews.net/index.php/sid/224312611/scat/3a8a80d6f705f8cc/ht/Gigafactory-battery-plant-planned-by-Tesla-in-tie-up-with-Panasonic|archive-date=August 8, 2014|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808061515/http://www.sandiegonews.net/index.php/sid/224312611/scat/3a8a80d6f705f8cc/ht/Gigafactory-battery-plant-planned-by-Tesla-in-tie-up-with-Panasonic |date=August 8, 2014 }}</ref> अक्टोबर २०१४ मा, पानासोनिकले कम्पनीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृतका अनुसार "टेस्ला मोटर ब्याट्री कारखानामा यसको प्रारम्भिक लगानी १० अरब यन लाग्ने घोषण गरेका थिए।<ref>[https://www.reuters.com/article/us-panasonic-tesla-motors-idUSKCN0HW06920141007 Panasonic says initial investment in Tesla battery factory will be 'tens of billions' of yen]। Reuters, October 6, 2014</ref> जनवरी २०१५ मा, पानासोनिकले [[चीन]]मा टेलिभिजन बनाउन रोक्न र शेण्डोङमा यसको संयुक्त उद्यमको रूपमा रहेको कारोबार बन्द गर्ने योजना सार्वजनिक गरेको थियो।<ref>रेउट्स"[https://www.reuters.com/article/2015/01/31/us-panasonic-china-tv-idUSKBN0L405520150131 पानासोनिकले चिनमा टेलिभिजन बनाउन रोकेको छ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001170757/http://www.reuters.com/article/2015/01/31/us-panasonic-china-tv-idUSKBN0L405520150131 |date=2015-10-01 }}" फेब्रुअरी १०,२०१५</ref> मार्च २०१५ मा, पानासोनिकले [[हस्टन]]मा आधारित उपग्रह सञ्चार सेवा प्रदायक आइटिसी ग्लोबल खरिद गर्ने योजना घोषणा गरेको थियो।<ref>By Takashi Mochizuki, The Wall Street Journal. "[https://www.wsj.com/articles/panasonic-to-buy-houston-based-itc-global-1426510777 Panasonic to Buy Houston-Based ITC Global]." March 16, 2015. April 6, 2015.</ref> अप्रिल २०१५ मा, पनासोनिकले [[दक्षिण अफ्रिका]]मा आफ्नो नयाँ उत्पादन ब्रान्ड पुन: प्रस्तुत गरेको थियोे। कम्पनी पहिलो चरणमा [[दक्षिण अफ्रिका]] मार्फत अरू अफ्रिकी मुलुकहरू, [[नाइजेरिया]] र [[इजिप्ट]]मा उत्पादन बेचेको थियो।<ref>BizCommunity.com. "[http://www.bizcommunity.com/Article/410/423/127250.html Panasonic...big plans for Africa and SA]." April 21, 2015. April 21, 2015.</ref> जुन २०१५ मा, पानासोनिकले यसको गृहमा आधारित ब्याट्री भण्डारण विकल्प परीक्षण गर्नको लागि तीन अस्ट्रेलियाली ऊर्जा पेय पदार्थ उत्पादक (रेड एनर्जी, एर्गोन एनर्जी र अक्टेगल)सँग सम्झौता गरेको थियो।<ref>Giles Parkinson, Renew Economy. "[http://reneweconomy.com.au/2015/panasonic-signs-battery-storage-deal-with-3-australian-utilities-57179 Panasonic signs battery storage deal with 3 Australian utilities]." June 2, 2015. June 3, 2015.</ref> नोभेम्बर २०१५ मा, पानासोनिक निगमले आफ्नो सहायक कम्पनी पानासोनिक पारिस्थितिकी प्रणाली कम्पनी लिमिटेडको माध्यमले एक नयाँ प्रकारको उत्प्रेरक लेपित डिजल कण फिल्टर (डिपीएफ), [[चीन]]को एक सहर सुझौमा निर्माण गरिने घोषण गरेको थियोे।<ref>Energy Global. "[http://www.energyglobal.com/downstream/the-environment/16112015/Panasonic-production-of-catalyst-coated-diesel-1738/ Panasonic to produce catalyst-coated diesel particulate filter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121104258/https://www.energyglobal.com/downstream/the-environment/16112015/panasonic-production-of-catalyst-coated-diesel-1738/ |date=2018-11-21 }} {{Cite web |url=https://www.energyglobal.com/downstream/the-environment/16112015/panasonic-production-of-catalyst-coated-diesel-1738/ |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2025-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181121104258/https://www.energyglobal.com/downstream/the-environment/16112015/panasonic-production-of-catalyst-coated-diesel-1738/ |archive-date=2018-11-21}}." November 16, 2015. November 17, 2015.</ref> नोभेम्बर २०१५ मा, पानासोनिक निगमले देशमा पहिलो इजाजतपत्र प्राप्त तरकारी खेती आफ्नै प्रविधिको उपयोग गरेर सुरु गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://news.panasonic.com/global/stories/2015/44449.html|title=Panasonic Indoor Vegetable Farm Offers More Opportunities for Farm-To-Table Experience|access-date=January 27, 2016|publisher=Panasonic|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201202653/http://news.panasonic.com/global/stories/2015/44449.html|archive-date=February 1, 2016}}</ref> फेब्रुअरी २०१६ मा, पानासोनिक र डेनभर सहरले, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा यस सहरलाई सबैभन्दा उत्कृष्ट सहर बनाउन एक औपचारिक साझेदारी गरेको थियोे। अमेरिकाको पानासोनिक निगमका अध्यक्ष र कार्यकारी अधिकृत जोसेफ एम टेलरले चार प्रमुख क्षेत्रमा साझेदारीको लागि योजना बनाएका थिए जसमा स्मार्ट आवास र साना कार्यालय, ऊर्जा र उपयोगिता, यातायात र सहर सेवाहरू र स्मार्ट भवनहरू निर्माण गरिने योजना अघि सारेका थिए।<ref>Meghan Ottolini, CRN. “[http://www.crn.com/news/networking/video/300079732/panasonic-partners-to-make-denver-smartest-city-in-america.htm Panasonic Partners to Make Denver The Smartest City in America]." February 18, 2016. February 18, 2016.</ref> [[चीन]]बाट बढेको प्रतिस्पर्धाको कारण, पानासोनिकको एलआइओएन (ब्याट्री निर्माता) बजार साझेदारी २०१४ मा ४७%बाट २०१५ मा ३४% घटेको थियो।<ref>"[http://asia.nikkei.com/Business/Trends/Nissan-s-battery-pullout-may-energize-rivals Nissan's battery pullout may energize rivals]" ''Nikkei'', August 6, 2016.</ref> जुन २०१६ मा, टेस्ला मोटर्स, निगमले पानासोनिक निगम यसको सामूहिक बजारमा सवारी साधन मोडेलको लागि आधिकारिक ब्याट्री आपूर्तिकर्ता हुने घोषण गरेको थियो।<ref>Zacks Equity Research, Zacks. "[https://www.zacks.com/stock/news/219909/tesla-says-panasonic-exclusive-supplier-of-model-3-batteries Tesla Says Panasonic Exclusive Supplier of Model 3 Batteries]." June 9, 2016. June 9, 2016.</ref> सन् २०१६ को शुरूमा पानासोनिकका अध्यक्ष कजुहिरो सुगाले कम्पनी द्वारा लगभग १.६ अर्ब [[अमेरिकी डलर]]को एक योजना बनाई कुल निवेशको पुष्टिको लागि गिगाफ्याक्ट्री पुरा क्षमताको निर्माणको लागि लगानी गरिने निर्णय सार्वजनिक गरेका थिए।<ref>{{citation| url = https://www.wsj.com/articles/panasonic-will-bet-big-on-gigafactory-1452189826| title = Panasonic Will Bet Big on Gigafactory| first =Mike| last = Ramsey| date = January 7, 2016 | work = The Wall Street Journal }}</ref> सन् २०१६ मा, यसले पारदर्शी टेलिभिजन बजार ल्याएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.yahoo.com/tech/this-is-an-invisible-tv-really-181044827.html |title=Panasonic releases transparent tv |access-date=October 8, 2016}}</ref> [[चित्र:Panasonic.Lumix.S1R.50f1.4.jpg|thumb|पानासोनिक लुमिक्स]] २५ सेप्टेम्बर २०१८ मा, पानासोनिक एल-माउन्टको संस्थापक सदस्य बनेको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.businesswire.com/news/home/20180925005345/en/Panasonic-Develops-Models-Full-Frame-Mirrorless-Camera|title=Panasonic Develops Two Models of Its First Full-Frame Mirrorless Camera|date=September 25, 2018|website=www.businesswire.com|language=en|access-date=December 28, 2018}}</ref> सन् २०१९ मा पानासोनिकले आफ्नो अर्धचालक र सुरक्षा प्रणाली (सेक्युरिटी क्यामेरा) व्यवसाय बिक्री गरेको थियो।<ref name=":1">{{Cite web|date=November 28, 2019|title=Panasonic to sell loss-making chip business to Taiwanese firm: source|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/11/28/business/corporate-business/panasonic-sell-loss-making-chip-business-taiwanese-firm-source/|access-date=July 25, 2020|website=The Japan Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807135530/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/11/28/business/corporate-business/panasonic-sell-loss-making-chip-business-taiwanese-firm-source/|archive-date=August 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Business/Companies/Panasonic-to-spin-off-security-camera-business-as-costs-weigh|title=Panasonic to spin off security camera business as costs weigh|website=Nikkei Asian Review}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dealstreetasia.com/stories/polaris-capital-panasonic-138745/|title=Japan's Polaris Capital to acquire 80% of Panasonic's new security business}}</ref> कम्पनीले सन् २०२१ सम्ममा एलसिडी प्यानल व्यवसायबाट पूर्ण रूपमा बाहिरिने निर्णय गरेको थियो। यसको प्रदर्शन उत्पादनको अन्त्यलाई चिह्नित गर्दै, मोटर वाहन र औद्योगिक व्यवसायहरूमा यसको संसाधनहरू केन्द्रित गर्नका लागि यसो गरिएको कम्पनी जनाएको थियो।<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Panasonic to Cease LCD Production by 2021|url=https://www.anandtech.com/show/15157/panasonic-to-cease-lcd-production-by-2021|access-date=September 4, 2020|website=www.anandtech.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814032048/https://www.anandtech.com/show/15157/panasonic-to-cease-lcd-production-by-2021|archive-date=August 14, 2020}}</ref> सन् २०२० मा, पानासोनिकले मुनाफा हासिल गर्न असफल भएपछि भेन्डिङ मेसिन व्यवसायबाट पनि बाहिरिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.jvma.or.jp/search/|title=会員検索（正会員）&#124; インフォメーション館 &#124; よくあるご質問|website=www.jvma.or.jp}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जनवरी २०२१ मा, कम्पनीले यसको सौर्य पाता उत्पादन बन्द गर्ने घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|author=Reuters Staff|date=January 31, 2021|title=Japan's Panasonic to end solar panel production – domestic media|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/panasonic-solar-idUSL1N2K6036|access-date=February 8, 2021}}</ref> जुन २०२१ मा, पानासोनिकले सम्पूर्ण सेयर ३.६ अर्ब अमेरिकी डलरमा [[टेस्ला, इङ्क.|टेस्ला]]लाई बेचेको थियो।<ref>{{Cite web|last=Inagaki|first=Kana|date=June 25, 2021|title=Panasonic offloads Tesla stake for $3.6bn|url=https://www.ft.com/content/8862a466-d157-4395-8f73-0f3efcb09a26|access-date=July 4, 2021|website=Financial Times}}</ref> ==वर्तमान सेवाहरू== ३१ मार्च, २०१२ सम्म, पानासोनिकमा लगभग ३,३०,००० कर्मचारीहरूलाई रोजगारी दिएको थियो र जहाँ यसका लगभग ५८० वटा सहायक कम्पनीहरू रहेका थिए।<ref name=pananrep>{{cite web|url=http://panasonic.net/ir/annual/2012/pdf/panasonic_ar2012_e.pdf|title=वार्षिक प्रतिवेदन|accessdate=२७ अप्रिल २०१३|publisher=पानासोनिक|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130522163213/http://www.panasonic.net/ir/annual/2012/pdf/panasonic_ar2012_e.pdf|archivedate=May 22, 2013|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522163213/http://www.panasonic.net/ir/annual/2012/pdf/panasonic_ar2012_e.pdf |date=May 22, 2013 }}</ref> २०१२ मा कम्पनी ७,८४६,२१७ मिलियन यनको कुल राजस्व रहेको थियो, जसमा ५३ प्रतिशत [[जापान]]मा उत्पन्न भएको थियो, एसियामा २५ प्रतिशत एसिया ([[जापान]]लाई छोडेर), अमेरिकामा १२ प्रतिशत र [[युरोप]]मा १० प्रतिशत गरी राजस्वहरू सङ्कलन भएको थियो।<ref name=pananrep/> पानासोनिकले सन् २०१२ मा त्यस वर्षको यसको ६.६ प्रतिशत राजस्वको बराबर अनुसन्धान र विकासमा कुल ५२०,२१६ मिलियन यन लगानी गरेको थियो।<ref name=pananrep/> मार्च ३१, २०१२ का अनुसार, पानासोनिकले विश्वभरि १४०,१४६ एकश्व राखेको थियोे।<ref name=pananrep/> जुलाई २०१६ मा, पानासोनिकले कृत्रिम बुद्धिमत्ता र यन्त्र शिक्षणमा अधिग्रहण गर्ने भएको थियो। एक स्रोत अनुसार, कम्पनीले अधिग्रहण वा संयुक्त उद्यममा प्रयोगको लागि १० मिलियन डलर छुट्याएको थियो।<ref>मोबाइल वल्ड लाइभ [http://www.mobileworldlive.com/devices/news-devices/panasonic-looks-to-ai-for-device-differentiation/ पानासोनिकले $१० मिलियनको साथ अधिग्रहण गरेको छ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180908130648/https://www.mobileworldlive.com/devices/news-devices/panasonic-looks-to-ai-for-device-differentiation/ |date=2018-09-08 }} ६ जुलाई २०१६, ८ जुलाई २०१७</ref> {{gallery |Panasonic Center Tokyo -01.jpg|पानासोनिक केन्द्र, टोकियो जापान |Matsushita IMP Building 20061105-001.jpg|पानासोनिकको एक भवन |PMC YRP Research Center 20090609.jpg|पानासोनिकको अनुसन्धान र विकास कक्ष |}} ===पानासोनिक सवारी साधन प्रणाली=== पानासोनिक मोटर सवारी साधन प्रणाली एक मूल उपकरण निर्माता हो जसले [[मोबाइल फोन|मोबाइल]] अडियो उपकरणहरू जस्तै हेडफोन, स्पिकर आदि उत्पादन गर्दछ। यसको १२ अर्ब [[अमेरिकी डलर]]को राजस्व रहेको छ।<ref>{{cite web |url=http://asia.nikkei.com/Business/Companies/Panasonic-to-jump-start-US-battery-cell-output-for-Tesla |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160710105943/http://asia.nikkei.com/Business/Companies/Panasonic-to-jump-start-US-battery-cell-output-for-Tesla |title=पानासोनिक र टेस्ला बिचको साझेदारी |date=२१ जुन २०१६ |archivedate=जुलाई १०,२०१६ |work=निक्केइ एसियन रिभ्यु |accessdate=२३ अक्टोबर २०१६ |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160710105943/http://asia.nikkei.com/Business/Companies/Panasonic-to-jump-start-US-battery-cell-output-for-Tesla |date=2016-07-10 }}</ref> ===पानासोनिक उड्डयन निगम=== पानासोनिक उड्डयन निगम, उत्तर अमेरिकाको पानासोनिक निगमको एक सहायक कम्पनी, उडान मनोरञ्जन र सञ्चार प्रणालीको आपूर्तिकर्ता हो।<ref name="Aero">{{cite web|url= http://www.panasonic.aero/|title=पानासोनिकको उड्डयन निगम}}</ref> यसको मुख्यालय लेक फरेस्ट, [[क्यालिफोर्निया]]मा अवस्थित छ जहाँ इन्जिनियरिङ, विकास र परीक्षणका कार्यहरू गरिन्छ। पानासोनिक उड्डयन निगमले [[लन्डन]], टुलूस, ह्यामबर्ग, डालस, [[दुबई]] र [[सिङ्गापुर]]मा प्रमुख सुविधाहरूका साथ विश्वभर ७० भन्दा धेरै स्थानहरूमा लगभग ३,३०० कर्मचारीहरूले काम गर्दछन्।<ref>{{cite news|title=पानासोनिकले यसको उड्डयन निगमलाई अमेरिकी प्राधिकरणद्वारा छानबिन गरेको कुरा सार्वजनिक गरेको छ |url=https://www.reuters.com/article/us-panasonic-probe-idUSKBN15H0OH|accessdate=२ फेब्रुअरी २०१७|agency=रेउटर्स|date=२ फेब्रुअरी २०१७}}</ref> फेब्रुअरी २०१७ मा, पानासोनिकलाई विदेशी भ्रष्ट व्यवहार ऐन अन्तर्गत अमेरिकी प्राधिकरणले अनुसन्धान गरेको थियो। ===पानासोनिक मोबाइल सञ्चार=== पानासोनिक मोबाइल सञ्चारले मोबाइल फोन हेडसेट र सम्बन्धित उपकरणहरू निर्माण गर्दछ। सन् २०१२ सम्म, यो जापानी मोबाइल बजारको लगभग २० प्रतिशत बजार साझेदारी गरेको थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/mobile-phones/9094824/Panasonic-to-launch-waterproof-Eluga-phone.html|title=पानी नछिर्ने इलेगु फोनको सुरुवात गरेको छ|accessdate=अप्रिल २०, २०१३|work=द टेलिग्राफ|date=फेब्रुअरी २१, २०१२}}</ref> पानासोनिकले विश्व भरमा मोबाइल फोन हेडसेट बिक्री गर्दै आएको थियो, तर डिसेम्बर २००५ मा विदेशी बजारहरूमा न्यून बिक्री भएका कारण यसले फिर्ताको घोषणा गरेको थियो। पानासोनिक इलुगा [[एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली)|एन्ड्रोइड]] सञ्चालित स्मार्टफोनको सार्वजनिक सँगै सन् २०१२ मा यो विदेशी बजारमा पुन फर्किएको थियो। जुलाई २०१३ मा, पानासोनिकले एनटिटि डोकोमो इङ्कको लागि स्मार्टफोनको नयाँ मोडेलको आपूर्ति नगर्ने घोषणा गरेको थियो किनकी एनटिटी डोकोमोले, सोनी र [[सामसङ]] उत्पादनहरूसँग ध्यान केन्द्रित गरेको थियो। आर्थिक वर्ष २०१३ मा, पानासोनिक मोबाइल सञ्चार ५.४ बिलियन यन सञ्चालन हानिको अग्रिम भुक्तानी गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/2013/08/05/us-panasonic-nttdocomo-idUSBRE9740RX20130805 |title=पानासोनिकले एनटिटि डोकोमोलाई नयाँ फोन बनाउन रोकेको छ |date=अगस्ट ५, २०१३ |access-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002153920/http://www.reuters.com/article/2013/08/05/us-panasonic-nttdocomo-idUSBRE9740RX20130805 |archive-date=2015-10-02}}</ref> जुलाई २०१३ देखि जनवरी २०१८ सम्म '''पानासोनिक भारत'''ले इलुगा शृङ्खलाका साथ एक एन्ड्रोइड स्मार्टफोन '''पानासोनिक पी शृङ्खला''' जारी गरेको थियो। ===उत्तर अमेरिकाको पानासोनिक निगम=== उत्तर अमेरिकाको पानासोनिक निगम, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा पानासोनिक मुख्य सहायक कम्पनी हो। यो १९८० को दशक देखि मुख्यालय न्युजर्सीको नेवार्कमा रहेको थियो र २०१३ पछि सेकाउकसमा रहेको छ जुन दुवै न्यूजर्सीको गेटवे क्षेत्र भित्र रहेका छन्। <ref>{{cite web|url= http://www.panasonic.com/about/overview.asp|title=पानासोनिकको अवलोकन }}</ref> सेप्टेम्बर १९५९ मा मेटलाइफ बिल्डिङ्गमा न्यूयर्क सहरमा स्थापित यो कम्पनी २००५ भन्दा पहिले अमेरिकाको मात्सुसिता इलेक्ट्रिक कर्पोरेसन कम्पनीको रूपमा चिनिन्छ। ===पानासोनिक युरोप=== पानासोनिकको [[युरोप]]मा मुख्य सहायक, पानासोनिक युरोप लिमिटेड<ref>{{cite magazine|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=5466412|title=Company Overview of Panasonic Europe Ltd.|access-date=April 14, 2013|magazine=Bloomberg Businessweek}}</ref> र पानासोनिक मार्केटिङ युरोप जिएमबिएच हो।<ref>{{cite magazine|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=6562049|title=Company Overview of Panasonic Marketing Europe Gmbh|access-date=April 14, 2013|magazine=Bloomberg Businessweek}}</ref> पानासोनिक युरोपको मुख्यालय लन्डन, इङ्गल्याण्डमा रहेको थियो, तर यो यसको मुख्यालय संयुक्त अधिराज्य [[युरोपेली सङ्घ]]बाट निस्किएका कारण एम्स्टर्डम, [[नेदरल्यान्ड]] सारिएको थियो। <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-45351288|title=Panasonic to move Europe HQ out of UK|date=August 30, 2018|work=BBC News|access-date=September 2, 2018}}</ref> पानासोनिक युरोपमा लगभग १२,००० कर्मचारीहरू कार्यरत रहेका छन्, र यो क्षेत्रमा यसको कुल आयको लगभग १० प्रतिशत उत्पन्न गर्दछ।<ref name=reut20413>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2013/04/09/us-panasonic-europe-idUKBRE9380UM20130409|title=पानासोनिकका कार्यकारीको एक भनाइ|accessdate=अप्रिल २०, २०१३|agency=रेउटर्स|date=अप्रिल ९, २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621043551/http://uk.reuters.com/article/2013/04/09/us-panasonic-europe-idUKBRE9380UM20130409|archive-date=2013-06-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://panasonic-electric-works.net/news/2010/1011/1011-1.html|title=पानासोनिक|publisher=पानासोनिक इलेक्ट्रिक वर्क्स|accessdate=मे २६, २०१२|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111214170608/http://panasonic-electric-works.net/news/2010/1011/1011-1.html|archivedate=डिसेम्बर १४, २०११|df=}}</ref> सन् २०१२ मा, पानासोनिक युरोपमा उपभोक्ता इलेक्ट्रनिक्स बजारको लगभग १० प्रतिशत साझेदारी गरेको थियो। सामसुङ इलेक्ट्रनिक्स (२६ प्रतिशत) र एलजी इलेक्ट्रनिक्स (१२ प्रतिशत) पछिको यो बजार साझेदारीको अनुसार तेस्रो ठूलो कम्पनी रहेको थियो।<ref name=reut20413/> ===पानासोनिक भारत=== डाइजो इटो, क्षेत्रीय मुख्यालय [[भारत]] ([[हरियाणा]]मा अवस्थित) पानासोनिक भारत प्रालीका अध्यक्षको रूपमा सेवा दिइरहेका छन्। भारतीय बजारको लागि पानासोनिक भारतले धुलाई यन्त्र, रेफ्रिजरेटर, राइस कुकर (भात पकाउने विद्युतीय यन्त्र), ईस्त्री, मिक्सर-ग्रिन्डर्स / ब्ल्लेन्डर्स र अन्य गृह उपकरणहरू बनाउँदछ। <ref name="Corporate profile of Panasonic India Pvt Ltd">{{cite web|title=Corporate Profile|url=http://www.panasonic.com/in/corporate/profile.html|website=panasonic.com/in/}}</ref> एन्चोर इलेक्ट्रिक्स निजी लि, एक भारतीय कम्पनी जो बिद्धुतिय बत्ती, स्विच, सकेट र अन्य बिजुली को सामान बनाउँदछ जुन पानासोनिक निगमको एक पूर्ण स्वामित्वमा रहेको सहायक कम्पनी हो। ===इन्डोनेसियाको पानासोनिक निगम=== पीटी पानासोनिक गोबल इन्डोनेसिया (पहिला पीटी नेशनल गोबल इन्डोनेसियाको रूपमा जानिने) कम्पनी इन्डोनेसिया विभाजनको नाम पूर्वी जकार्तामा आधारित छ। पानासोनिक गोबेल इन्डोनेसिया पानासोनिक निगम [[जापान]] र [[इन्डोनेसिया]]को गोबल समूहको बीच एक संयुक्त उद्यम हो। ==पूर्व सेवा== ===एमसिए र युनिभरसल स्टुडियो=== मात्युसिताले अमेरिकी मिडिया कम्पनी एमसिए निगमलाई ६.६ अरब डलरमा खरीद गरेका थियो।<ref>{{cite news| url=http://articles.latimes.com/1990-11-26/news/mn-4086_1_mca-shareholders| title=It's a Wrap: MCA Sold: Matsushita to Pay About $6.6 Billion| access-date=April 14, 2013| work=The Los Angeles Times| date=November 26, 1990}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/1990/12/01/business/who-gets-what-from-mca-deal.html|title=Who Gets What From MCA Deal| access-date=April 14, 2013| work=The New York Times| date=December 1, 1990}}</ref> सन् १९९५ मा, यसले क्यानडेली पेय कम्पनी सेग्राममा एमसिएको सेयरहरूको ८०% बेचेको थियो।<ref>{{cite news| url=http://www.bizjournals.com/orlando/stories/1996/12/09/daily1.html| title=MCA changes name to Universal Studios Inc.| work=Orlando Business Journal| date=December 9, 1996| first=E. Scott| last=Reckard}}</ref> एमसिए सन् १९९६ मा युनिभरसल स्टुडियोमा नामकरण गरिएको थियो।<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/1995/04/07/business/seagram-heads-for-hollywood-seagram-will-buy-80-of-big-studio-from-matsushita.html| title=Seagram heads for Hollywood; Seagram will buy 80% of big studio from Matsushita| access-date=April 14, 2013| work=The New York Times|date=April 7, 1995}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/1996/08/28/business/matsushita-freed-of-mca-reports-a-profit.html| title=Matsushita, Freed of MCA, Reports a Profit| access-date=April 14, 2013| work=The New York Times| date=August 28, 1996}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/1995-04-07/news/mn-52060_1_hollywood-executives|title=Matsushita to Sell 80% of MCA to Seagram Co. : Business: Distiller to pay about $7.1 billion. Japanese owner and Hollywood giant clashed often over five years.|last=BATES|first=JAMES|date=April 7, 1995|work=Los Angeles Times|access-date=February 27, 2018|issn=0458-3035}}</ref> यसको सङ्गीत प्रभागलाई युनिभरसल सङ्गीत समूहको रूपमा नामकरण गरिएको थियोे। युनिभरसल स्टुडियो हाल एनबिसी युनिभर्सलको एक इकाई हो, जुन हाल फिलाडेल्फिया आधारित कमकास्ट कम्पनीको स्वामित्व रहेको छ। युनिभर्सल सङ्गीत समुह हाल [[फ्रान्स]]को मिडिया कम्पनी [[भिभेन्दी]]को स्वामित्वमा रहेको छ।<ref>{{Cite news|date=December 31, 2019|title=Tencent Group Buys 10% of Universal Music for $3.4 Billion|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-12-31/tencent-group-clinches-deal-for-10-of-vivendi-s-universal-music|access-date=March 19, 2021}}</ref> ===पानासोनिक ३ डिओ=== पानासोनिक [[गोल्डस्टार]] र [[सान्यो]] सँग ३ डी ओ गेम प्रणालीहरूको निर्माण गरेको थियो तर ३ वर्ष पछि सफलता हासिल नगरे पछि यो सेवा रोकिएको थियो। यसले सन् १९९३ देखि १९९६ सम्म २० लाख प्रणालीहरू बेचेको थियो, यद्यपि प्रत्येक निर्माताहरूले कति बेचेको थियोे भन्ने कुरा अज्ञात रहेको थियो। === पानासोनिकको अर्घचालक विभाग === पानासोनिक सन् १९५७ देखि अर्घचालक उद्योगमा कार्यरत थियो<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Panasonic to Sell Semiconductor Business to Nuvoton|url=https://www.anandtech.com/show/15171/panasonic-to-sell-semiconductor-business-to-nuvoton|access-date=February 8, 2021|website=www.anandtech.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20191130022536/https://www.anandtech.com/show/15171/panasonic-to-sell-semiconductor-business-to-nuvoton|archive-date=November 30, 2019}}</ref> जहाँ यसले सिलिकन [[ट्रान्जिस्टर]] र बाइपोलर आइसीको ठूलो उत्पादन सुरु गरेको थियो। सन् २०१२ देखि कम्पनीले व्यवसायको उत्पादकत्व बढाउनका लागि धेरै उपायहरू लागू गरेको थियो, जसमा यसको उत्पादन सुविधाहरू टावरजज नामक इजरायली कम्पनीको साथ संयुक्त उद्यममा स्थानान्तरण गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|last=tkiyotaka|title=TowerJazz Signs Definitive Agreement Creating Joint Venture with Panasonic Corporation to Acquire its 3 Semiconductor Factories in Japan and to Manufacture Panasonic and Additional Products|url=https://tpsemico.com/2013/12/towerjazz-signs-definitive-agreement-creating-joint-venture-with-panasonic-corporation-to-acquire-its-3-semiconductor-factories-in-japan/|access-date=February 8, 2021|website=Tower Partners Semiconductor Co., Ltd. (TPSCo)|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924182134/https://tpsemico.com/2013/12/towerjazz-signs-definitive-agreement-creating-joint-venture-with-panasonic-corporation-to-acquire-its-3-semiconductor-factories-in-japan/|archive-date=September 24, 2021}}</ref> सन् २०१९ मा, पानासोनिकले आफ्नो बाँकी चिप व्यवसाय र टावरजजसँगको संयुक्त उद्यमको भमग नुभोटनलाई भारी घाटापछि बेच्ने निर्णय गरेको थियो।<ref name=":1" /> ==उत्पादनहरू== पानासोनिकले फ्रिज, वासिङ् मेसिन,(कपडा धुने [[विद्युतीय उपकरण]]) [[कम्प्रेसर]], बत्ती, [[टेलिभिजन]], व्यक्तिगत कम्प्युटर, मोबाइल फोन, अडियो उपकरण, [[क्यामरा]], प्रसारण उपकरण, प्रोजेक्टर, मोटर सवारी साधन इलेक्ट्रोनिक्स, उडान मनोरञ्जन प्रणाली सहित उत्पादनहरूको एक विस्तृत शृङ्खला प्रदान गर्दछ।<ref name=annrep2013>{{cite web|url=http://panasonic.net/ir/annual/2013/pdf/panasonic_ar2013_e.pdf|title=Annual Report for the year ended March 31, 2013|access-date=February 9, 2014|publisher=Panasonic Corporation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223104820/http://panasonic.net/ir/annual/2013/pdf/panasonic_ar2013_e.pdf|archive-date=February 23, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223104820/http://panasonic.net/ir/annual/2013/pdf/panasonic_ar2013_e.pdf |date=February 23, 2014 }}</ref> यसले [[अर्धचालक पदार्थ|अर्धचालकहरू]], [[लिथियम आयन ब्याट्री|लिथियम ब्याट्री]], विद्युतीय उपकरण, [[साइकल]], इलेक्ट्रोनिक सामग्रीहरू पनि उत्पादन गर्दछ। {{gallery |चित्र:Panasonic, IFA 2018, Berlin (P1070161).jpg|आर-३१ ट्युब रेडियो |चित्र:Panasonic G80.jpg|पानासोनिक लुमिक्स क्यामरा |चित्र:Panasoniccfu1.jpg|पानासोनिक टफबुक कम्प्युटर |चित्र:SoftBank 001P Gold01.jpg|पानासोनिकद्वारा उत्पादित एक मोबाइल फोन |चित्र:IFA 2010 Internationale Funkausstellung Berlin 124.JPG|पानासोनिकद्वारा निर्मित टेलिभिजनहरू |चित्र:Technics Техникс.JPG|टेक्निक्स हेडफोन |}} ==ब्रान्ड नामहरू== [[चित्र:Panasonic, IFA 2018, Berlin (P1070160).jpg|thumb|सन् १९५२ को एक टेलिभिजनमा]] पानासोनिक निगमले पानासोनिक ब्रान्ड अन्तर्गत विश्वव्यापी रूपमा आफ्नो सबै उत्पादन र सेवाहरू बेचेको थियो।<ref>[http://www.avinteractive.com/news/36654/sanyo-name-to-cease-by-april-1-2012-panasonic-tells-parters Sanyo name to cease by April 1, 2012, Panasonic tells partners | AV Interactive | Pro AV news, analysis and comment from Europe's leading Audio Visual title | AV Magazine]. AV Interactive (June 6, 2013). Retrieved July 26, 2013.</ref> कम्पनीले यसको इतिहासमा अन्य ब्रान्ड नामका साथ आफ्नो उत्पादहरू बेचेको थियो। सन् १९२७ मा कम्पनी संस्थापकले नयाँ बत्तीका उत्पादनहरूका लागि "नेसनल" (ナショナル) राखेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://panasonic.net/history/corporate/chronicle/1927-01.html|title=History of panasonic|publisher=panasonic, inc|accessdate=अक्टोबर २, २००८|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006074416/http://panasonic.net/history/corporate/chronicle/1927-01.html|archivedate=अक्टोबर ६, २००८|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006074416/http://panasonic.net/history/corporate/chronicle/1927-01.html |date=2008-10-06 }}</ref> सन् १९५५ मा, कम्पनीले "पानासोनिक"को रूपमा [[जापान]] बाहिरका बजारहरूमा अडियो स्पिकर र बत्ती वितरण गर्न थालेको थियो, जसमा यसले पहिलो पटक "पानासोनिक" ब्रान्ड नाम सेवा दिएको थियो। कम्पनीले अडियो उपकरणको लागि सन् १९६५ मा ब्रान्ड नाम "टेक्निक्स" (テクニクス) प्रयोग गरेको थियो। मल्टिपल ब्रान्डको प्रयोग केही दशकहरूमा लागु भएको थियो।<ref name="brand_history@.net">{{cite web|url=http://www.panasonic.net/brand/history/|title=Brand's history|publisher=Panasonic, inc|accessdate=October 2, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081108061747/http://panasonic.net/brand/history/|archivedate=नोभेम्बर ८, २००८|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081108061747/http://panasonic.net/brand/history/ |date=November 8, 2008 }}</ref> मे २००३ मा, कम्पनीले "पानासोनिक" लाई विश्वव्यापी ब्रान्ड बनाउने, र विश्वव्यापी ट्यागलाइन "पानासोनिक आइडियाज फर लाइफ" ([[नेपाली भाषा|नेपाली]]मा अनुवाद - जिवनका लागि पानासोनिकका विचारहरू) ल्याउन थाल्यो।<ref name="global_slogan@.co.jp{{ja icon}}">{{cite web|url= http://panasonic.co.jp/history/chronicle/2003-02.html|title=社史：2003年（平成15年） グローバルブランドを「पानासोनिक」に統一|publisher=पानासोनिक निगम|accessdate=अक्टोबर २, २००८|language=जापानी}}</ref> कम्पनीले यसको ब्रान्ड "पानासोनिक" लाई एकताबद्ध गर्न थाल्यो र, मार्च २००४ सम्म जापानमा बाहेक, उत्पादन र बाहिरका देशहरूमा साइनबोर्डहरूको लागि "नेशनल" प्रतिस्थापित गरेको थियो। सेप्टेम्बर २०१३ मा, कम्पनीले आफ्नो पुरानो ट्यागलाइनको पुनरुत्थानको घोषणा गरेको थियो जसमा यसले "ए बेटर लाइफ, ए बेटर वल्ड" ([[नेपाली भाषा|नेपाली]]मा अनुवाद - एक राम्रो जीवन, एक राम्रो संसार) मा परिवर्तन गरेको थियो।<ref name="global_slogan_2013revision">{{cite web|url=http://panasonic.co.jp/corp/news/official.data/data.dir/2013/09/en130904-2/en130904-2.html|title=Panasonic Establishes "A Better Life, A Better World" as its New Brand Slogan|publisher=Panasonic Corporation|access-date=November 27, 2013}}</ref> [[रासोनिक]] सन हिङ् इलेक्ट्रिक वर्क्स एन्ड इन्जिनियरिङ् कम्पनी लिमिटेडको (信興電工工程有限公司) एक ब्रान्ड नाम हो। जसले पानासोनिकको औधोगिक युग देखिनै पानासोनिक र नेशनलका उत्पादनहरू आयात गर्दछ। जून १९९४ मा, पानासोनिक शुन हिङ औद्योगिक उपकरण बिक्री (हङकङ) कम्पनी लिमिटेड (松下信興機電(香港)有限公司) र पानासोनिक एसएच औद्योगिक बिक्री (शेन्जेन) कम्पनी लिमिटेड (松下電器機電(深圳)有限公司) क्रमशः मात्सुसिता इलेक्ट्रिक औद्योगिक र शानहङ समूह बीच संयुक्त उद्यमद्वारा स्थापित गरिएको थियो।<ref>[http://industrial.panasonic.com/ea/i_e/29085/psi_e/psi_e.html पिएसआइडिएस (चिन (ग्याङडोन), हङकङ, मकाउ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517013631/http://industrial.panasonic.com/ea/i_e/29085/psi_e/psi_e.html |date=2012-05-17 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://industrial.panasonic.com/ea/i/29085/psi/psi.html|title=(中国(广东),香港,澳门)|accessdate=डिसेम्बर ३०, २०१६|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140927100453/http://industrial.panasonic.com/ea/i/29085/psi/psi.html|archivedate=सेप्टेम्बर ३७, २०१४|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140927100453/http://industrial.panasonic.com/ea/i/29085/psi/psi.html |date=2014-09-27 }}</ref> जसले गर्दा रासोनिकलाई, मात्सुसिता र पछिल्ला पानासोनिक निगमको लागि एक उत्पादन ब्रान्ड बनाउँदछ। सेप्टेम्बर २०१४ मा पानासोनिकद्वारा, रासोनिकले टेक्निक्स ब्रान्ड प्राप्त गराइदिने घोषण गरेको थियो।<ref>audioXpress Staff, audioXpress. "[http://www.audioxpress.com/article/Panasonic-Confirms-the-Return-of-Technics-Brand.html Panasonic Confirms the Return of Technics Brand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110093748/http://www.audioxpress.com/article/Panasonic-Confirms-the-Return-of-Technics-Brand.html |date=10 January 2017 }}." September 6, 2014. Retrieved January 9, 2017.</ref> ==प्रायोजन== ===फुटबल=== पानासोनिकले जर्मन फुटबल खेलाडी [[मार्को रोयस]] को प्रायोजन गरेको छ, जुन [[बुन्डेसलिगा]]को क्लब [[बोरुसिया डोर्टमुन्ड|बोरूसिया डर्टमन्ड]] र [[जर्मनी राष्ट्रिय फुटबल टोली|जर्मनी]] को लागि खेल्दछन्।<ref>{{Cite web|url=http://www.sportspromedia.com/news/panasonic_snaps_up_marco_reus_as_brand_ambassador|title=Panasonic snaps up Marco Reus as brand ambassador – SportsPro Media|website=www.sportspromedia.com|date=June 13, 2013}}</ref> पानासोनिक, मुख्य जापानी व्यावसायिक फुटबल लिग [[जे लिग]]को एक क्लब, गम्बा ओसाकाको मालिक हो।<ref>{{Cite news|url=http://news.panasonic.com/global/topics/2014/30448.html|title=Panasonic Sponsored Gamba Osaka Football Club Secures Domestic Treble! {{!}} Panasonic Newsroom Global|work=Panasonic Newsroom Global|access-date=February 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206131407/http://news.panasonic.com/global/topics/2014/30448.html|archive-date=February 6, 2018}}</ref> पानासोनिक मेजर लिग सकर र एएफसी च्याम्पियन्स लिगको एक आधिकारिक साझेदार र प्रायोजक हो।<ref>{{cite news|url=http://www.sportsbusinessdaily.com/Journal/Issues/2011/10/10/Marketing-and-Sponsorship/Panasonic.aspx|title=Panasonic renews with MLS, adds U.S. national teams|access-date=April 14, 2013|work=Sports Business Daily|date=October 10, 2011}}</ref> १९८१ र १९८३ को बीचमा, पानासोनिकले अङ्ग्रेजी [[भकुन्डो|फुटबल]] क्लब नटिङ्घाम फरेस्टको पहिरनको प्रायोजक थियो। १६ जनवरी, २०१० मा, पानासोनिकले [[भारत राष्ट्रिय फुटबल टोली|भारत राष्ट्रिय फुटबल टोली]]का लागि एक तीन वर्ष सम्म ४.७ करोड भारूमा जर्सीको प्रायोजनको लागि सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको थियो।<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-16/top-stories/28117960_1_indian-football-aiff-secretary-alberto-colaco-praful-patel|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010514/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-16/top-stories/28117960_1_indian-football-aiff-secretary-alberto-colaco-praful-patel|url-status=dead|archive-date=May 14, 2013|title=AIFF signs Rs 4.7 crore deal with new sponsor|access-date=April 14, 2013|work=The Times of India|date=January 16, 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514010514/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-16/top-stories/28117960_1_indian-football-aiff-secretary-alberto-colaco-praful-patel |date=May 14, 2013 }}</ref> ===अन्य=== [[चित्र:Toyota F1 Canada 2006 (crop).PNG|thumb|पानासोनिक, टोयोटा रेसिङको फरमुला वान टिम मुख्य प्रायोजक हो]] पानासोनिक [[टोयोटा]]को स्वामित्वमा रहेको [[फर्मुला वान]] कार्यक्रम, पानासोनिक [[टोयोटा रेसिङ]]को एक प्रमुख प्रायोजक रहेको थियो।<ref>{{cite news|url=http://usatoday30.usatoday.com/sports/motor/2009-01-15-3658564838_x.htm|title=Toyota goes virtual to show 2009 F1 car|access-date=April 27, 2013|work=USA Today|date=January 15, 2009}}</ref> कम्पनीको संस्थापकका नाति हिरो मात्सुसिता, एक पूर्व प्रतिगोगिताका कार चालक हुन् जसले कम्पनीको लागि प्रायोजन व्यवस्थाको निगरानी गर्ने कम्पनी चलाएका थिए। पानासोनिकले सन् २००५ मा नेशनल एसोसिएशन स्टक कार ओटो रेसिङका, [[व्रुच सेरीज]] नामक प्रतियोगिताको एक प्रायोजक थियो। पानासोनिक हेन्ड्रिक मोटरस्पोर्ट्स साथ प्रविधि पार्टनर बनेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://racing-reference.info/race/2005_Sam's_Town_300/B|title=2005 Sam's Town 300|work=Racing-Reference|access-date=June 17, 2014}}</ref> सन् १९८८ मा सोल ओलम्पिकबाट पानासोनिक ओलम्पिक खेलहरूको शीर्ष स्तर प्रायोजक रहेको छ।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/12/15/sports/olympic-affiliates-also-go-for-gold.html|title=पानासोनिक ओलम्पिकको प्रायोजक|accessdate=अप्रिल १४, २०१३|work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=डिसेम्बर १५, १९८७}}</ref> पानासोनिक टेक्निक्ससँग सन् १९७५ देखि १९८९ सम्म बोस्टन सेल्टिक्स को आधिकारिक साझेदार र प्रायोजक रहेको थियो। विभिन्न पानासोनिक विज्ञापनहरू १९८० को दशक मा पुरानो बोस्टन गार्डेनमा देखाइन्थ्यो।<ref>{{Cite web|url=https://www.panasonic.aero/join-us/|title=Join Us|website=www.panasonic.aero}}</ref> ८ सेप्टेम्बर, २०१६ मा, पानासोनिक नयाँ [[जागुआर फरमुला ई टिम]]को लागि प्रायोजकको रूपमा अनावरण गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.theverge.com/2016/9/8/12846824/jaguar-formula-e-sponsor-announced-panasonic|title=Jaguar names Panasonic as title sponsor of its Formula E team|date=September 8, 2016|access-date=September 8, 2016}}</ref> १४ फेब्रुअरी, २०१७ मा, पानासोनिकले [[इटाली]]को सबैभन्दा उच्च व्यावसायिक बास्केटबाल लिग, लेगा बास्केटबल सेरिए आको मुख्य प्रायोजकको रूपमा सेवा गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=http://it.euronews.com/2017/02/14/basket-panasonic-main-sponsor-serie-a |title=Basket: Panasonic main sponsor Serie A |date=February 14, 2017 |access-date=February 15, 2017 |language=it |trans-title=Basketball: Panasonic main sponsor of Serie A |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216125234/http://it.euronews.com/2017/02/14/basket-panasonic-main-sponsor-serie-a |archive-date=February 16, 2017 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216125234/http://it.euronews.com/2017/02/14/basket-panasonic-main-sponsor-serie-a |date=February 16, 2017 }}</ref> ==वातावरणका क्षेत्रमा== पानासोनिक ग्रिनपिसको, गाइड टु ग्रिनर इलेक्ट्रनिक्समा संयुक्त रूपमा १६ मा ११औँ स्थानमा परेको थियो। उक्त गैरसरकारी संस्थाले वातावरणमा कम्पनीहरूले पारेको प्रभाव घटाउन नीति र प्रथाहरूमा जोड दिन्छ र इलेक्ट्रोनिक निर्माताहरूलाई वातावरण म‌ैत्री सामग्रीहरू उत्पादन र उनीहरूको सञ्चालनमा अधिक स्थायी बनाउँनमा मद्दत गर्दछ।<ref name="Guide to Greener Electronics">{{cite web|url=http://www.greenpeace.org/international/en/campaigns/climate-change/cool-it/Guide-to-Greener-Electronics/|title=Guide to Greener Electronics | publisher=Greenpeace International|access-date=November 16, 2011}}</ref> ==नारा== * "जस्ट स्लाईट्ली एडेड अफ आवर टाइम" (सन् १९७०–१९९०)<ref>{{cite web|url=http://www.adslogans.co.uk/site/pages/slogan-features/slogans-of-the-70s.php|title=Adslogans – A fast, efficient bespoke search service for advertisers on slogans, endlines, straplines, taglines etc. – Slogans of the 70s|access-date=July 16, 2015}}{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * "इभन मोर देन यु एक्सपेक्टेड (आउट अफ द ब्लु)" (सन् १९७०–१९७० अस्ट्रेलिया) * "ह्वाट्स अन पानासोनिक" (१९९०–१९९६) * "पानासोनिक, द वान ड्याट आइ बान्ट" (सन् १९९६–२००३) * "ह्वाट्स न्यु पानासोनिक" (सन् १९९६–२००३) * "आइडियाज फर लाइफ" (सन् २००३–२०१३) * "ए बेटर लाइफ, अ बेटर वल्ड" (सन् २०१३–हाल) * "लेट्स लिभ लाइफ बेटर" (सन् २०१७–२०१८) * "लिभ योर बेस्ट" (सन् २०२२–)<ref>{{Cite web|title=Live Your Best {{!}} About Us {{!}} Panasonic Holdings|url=https://holdings.panasonic/global/corporate/brand/live-your-best.html|access-date=April 21, 2022|website=holdings.panasonic|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427065715/https://holdings.panasonic/global/corporate/brand/live-your-best.html|archive-date=April 27, 2022}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist|2}} ==बाह्य कडीहरू== {{कमन्स|Panasonic|पानासोनिक}} * {{official website|http://www.panasonic.com/global/home.html}} *[https://mobile.panasonic.com/in पानासोनिक भारत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122221432/https://mobile.panasonic.com/in/ |date=2019-01-22 }} *[https://mobile.panasonic.com/in/productlist/eluga पानासोनिक एलुगा शृङ्खला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105143109/https://mobile.panasonic.com/in/productlist/eluga |date=2019-01-05 }} *[https://mobile.panasonic.com/in/productlist/p-series पानासोनिक पि शृङ्खला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181101210805/http://www.mobile.panasonic.com/in/productlist/p-series |date=2018-11-01 }} *[https://www.panasonic.com/id पानासोनिक इन्डोनेसिया] [[श्रेणी:बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:रेडियो निर्माताहरू]] [[श्रेणी:मोबाइल फोन निर्माताहरू]] [[श्रेणी:जापानका इलेक्ट्रोनिक्स कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:ब्याट्री निर्माताहरू]] jwckl0xyewesbi9gj8yrbnk6wc14coz 0 99677 1391997 1382707 2026-09-29T20:18:19Z Sunlightson 66105 1391997 wikitext text/x-wiki {{Infobox national football team | Name = सर्बिया | Badge = | Badge_size = | FIFA Trigramme = SRB | Nickname = ''{{lang|sr|Orlovi}}''/{{lang|sr-Cyrl|Орлови}}<br/>(The Eagles) | Founded = १९१९ | Association = [[सर्बिया फुटबल सङ्घ]] | Confederation = [[युरोपेली फुटबल महासङ्घ|युइएफए]] (युरोप) | Coach = [[Mladen Krstajić]] | Captain = [[एलेक्सेनडर कोलारोभ]] | Most caps = [[Branislav Ivanović]] (१०५) | Top scorer = [[Stjepan Bobek]] (३८) | Home Stadium = [[Rajko Mitić Stadium]], [[बेलग्रेड]] | FIFA Rank = {{Nft rank|३५|up|१|date=२० सेप्टेम्बर २०१८}} | FIFA max = ६ | FIFA max date = डिसेम्बर १९९८ | FIFA min = १०१ | FIFA min date = डिसेम्बर १९९४ | Elo Rank = {{Nft rank|२३|up|९|date=९ जुलाई २०१८}} | Elo max = ४ | Elo max date = जून १९९८ | Elo min = ४७ | Elo min date = अक्टोबर २०१२ | pattern_la1 = _srb25h | pattern_b1 = _srb25h | pattern_ra1 = _srb25h | pattern_sh1 = _srb25h | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _blueborder | pattern_b2 = _srb25a | pattern_ra2 = _blueborder | pattern_sh2 = _srb25a | pattern_so2 = _bluetopl | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | First game = {{fb|TCH}} ७–० '''युगोस्लाभीया''' {{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}}<br>([[एन्टवर्प]], [[बेल्जियम]]; २८ अगस्ट १९२०)<br>''सर्बियाको रूपमा''<br>{{fb|CZE}} १–३ {{fb-rt|SRB}}<br>([[Uherské Hradiště]], [[चेक गणतन्त्र]]; १८ अगस्ट २००७) | Largest win = {{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}}'''युगोस्लाभीया''' १०–० {{fb-rt|Venezuela}}<br>([[कुरितिबा]], [[ब्राजिल]]; १४ जून १९७२)<br>''सर्बियाको रूपमा''<br>{{fb|AZE}} १–६ {{fb-rt|SRB}}<br>([[बाकु (स्पष्टता)|बाकु]], [[अजरबैजान]]; १७ अक्टोबर २००७)<br>{{fb|SRB}} ६–१ {{fb-rt|BUL}}<br>([[बेलग्रेड]], [[सर्बिया]]; १९ नोभेम्बर २००८)<br>{{fb|SRB}} ५–० {{fb-rt|ROM}}<br>(बेलग्रेड, सर्बिया; १० अक्टोबर २००९)<br>{{fb|SRB}} ६–१ {{fb-rt|WAL}}<br>([[नोभी साद]], सर्बिया; ११ सेप्टेम्बर २०१२) | Largest loss = {{fb|TCH}} ७–० '''युगोस्लाभीया''' {{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}}<br>(Antwerp, बेल्जियम; २८ अगस्ट १९२०)<br>{{fb|Uruguay}} ७–० '''युगोस्लाभीया''' {{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}}<br>([[पेरिस]], [[फ्रान्स]]; २६ मे १९२४)<br>{{fb|TCH}} ७–० '''युगोस्लाभीया''' {{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}}<br>([[प्राग]], [[चेकोस्लोभाकिया]]; २८ अक्टोबर १९२५)<br>''सर्बियाको रूपमा''<br>{{fb|ITA}} ३–० (नियमित नतिजा) {{fb-rt|SRB}}<br>([[जेनोवा]], [[इटाली]]; १२ अक्टोबर २०१०)<br>{{fb|SRB}} ०–३ {{fb-rt|BEL}}<br>(बेल्ग्रेड, सर्बिया; १२ अक्टोबर २०१२)<br>{{fb|SRB}} ०–३ (नियमित नतिजा) {{fb-rt|ALB}}<br>(बेल्ग्रेड, सर्बिया; १४ अक्टोबर २०१४)<br>{{fb|CZE}} ४–१ {{fb|SRB}}<br>([[Vítkovice (Ostrava)|Vítkovice]], चेक गणतन्त्र; १३ नोभेम्बर २०१५)<br>{{fb|QAT}} ३–० {{fb-rt|SRB}}<br>([[दोहा]], [[कतार]]; २९ सेप्टेम्बर २०१६) | World cup apps = १२ | World cup first = १९३० | World cup best = चौथो स्थान युगोस्लाभीयाको रूपमा ([[१९३० फिफा विश्वकप|१९३०]], [[१९६२ फिफा विश्वकप|१९६२]]) | Regional name = [[युइएफए युरोपेली च्याम्पियनसिप|युरोपेली च्याम्पियनसिप]] | Regional cup apps = ५ | Regional cup first = [[युइएफए युरो १९६०|१९६०]] | Regional cup best = उप-बिजेता युगोस्लाभीयाको रूपमा ([[युइएफए युरो १९६०|१९६०]], [[युइएफए युरो १९६८|१९६८]]) | medaltemplates = {{MedalOlympic}} {{MedalGold|[[1960 Summer Olympics|१९६० रोम]]|[[Football at the 1960 Summer Olympics|टिम]]}} {{MedalSilver|[[1948 Summer Olympics|१९४८ लन्डन]]|[[Football at the 1952 Summer Olympics|टिम]]}} {{MedalSilver|[[1956 Summer Olympics|१९५६ मेलबर्न]]|[[Association football at the 1956 Summer Olympics|टिम]]}} {{MedalBronze|[[1984 Summer Olympics|१९८४ लस एन्जलस]]|[[Football at the 1984 Summer Olympics|टिम]]}} {{MedalCompetition|[[भूमध्य खेल]]}} {{MedalGold|[[1971 Mediterranean Games|१९७१ इजमिर]]|[[Football at the 1971 Mediterranean Games|टिम]]}} {{MedalGold|[[1979 Mediterranean Games|१९७९ स्प्लिट]]|[[Football at the 1979 Mediterranean Games|टिम]]}} }} '''सर्बिया राष्ट्रिय फुटबल टिम''' अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल प्रतिस्पर्धामा [[सर्बिया]]को प्रतिनिधित्व गर्ने पुरुष फुटबल टिम हो । यो सर्बियामा फुटबलको लागि शासकीय निकाय सर्बिया फुटबल संघको नियन्त्रणमा रहेको छ । यो [[युरोपेली फुटबल महासङ्घ|युइएफए]]को सदस्य राष्ट्र हो । ==इतिहास== ===युगोस्लाभियाभित्र सर्बिया (१९२०–१९९२)=== त्यतिखेरको सर्ब, क्रोएट र स्लोभिनियाका साम्राज्य (पछि युगोस्लाभिया) को फुटबल संघ १९१९ मा Zagreb मा ''Jugoslavenski nogometni savez'' (''युगोस्लाभियाली फुटबल संघ'') को नाममा स्थापना भएको थियो। Jovan Ružić पहिलो सर्ब थिए जसले राष्ट्रिय टोलीलाई अन्तर्राष्ट्रिय पदार्पण खेलमा प्रतिनिधित्व गरेका थिए, जुन चेम्स्लाभाकिया सँगको खेलमा ७–० ले पराजित भएको थियो र सो खेल १९२० को ओलम्पिक खेलमा Antwerp, बेल्जियममा भएको थियो। <ref>{{cite web|title=Jugoslavija 0-6 Cehoslovacka|url=http://www.reprezentacija.rs/001-jugoslavija-cehoslovacka-0-7/|access-date=5 December 2017|publisher=reprezentacija.rs|date=27 August 1920|language=sr|archive-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171204055505/http://www.reprezentacija.rs/001-jugoslavija-cehoslovacka-0-7/|url-status=live}}</ref> सन् १९२१ मा, बेलग्रेड फुटबल उपसङ्घले [[फ्रान्स राष्ट्रिय फुटबल टोली]] र बेलग्रेड ११ बीच एक 'प्रदर्शनी खेल|मैत्रीपूर्ण खेल]] आयोजना गरेको थियो, जसलाई ''सर्बियाली प्रतिनिधिहरू'' भनिन्छ। यस टोलीमा एसके जुगोस्लाभिजा र बीएसके, अन्तरयुद्ध अवधिका दुई सर्बियाली क्लबहरू थिए। फ्रान्सेली प्रतिनिधिमण्डल युगोस्लाभियाको चार खेलको भ्रमणमा थियो र अन्तिम प्रदर्शनी खेल ३ जुलाईमा बेलग्रेडको एसके जुगोस्लाभिजा स्टेडियममा खेलिएको थियो। राजकुमार रीजेन्ट अलेक्जेन्डर प्रथम र [[फिफा]]का अध्यक्ष जुल्स रिमेट उपस्थित थिए र आगन्तुकहरूले ३-० को जित हासिल गरेका थिए।<ref>{{Cite web|title=Sto Godina od prve utakmice srpske reprezentacije|url=https://www.politika.rs/sr/clanak/482637/sport/sto-godina-od-prve-utakmice-srpske-reprezentacije|access-date=25 October 2021|website=Politika.rs|language=sr|archive-date=24 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024065434/https://www.politika.rs/sr/clanak/482637/Sport/Sto-godina-od-prve-utakmice-srpske-reprezentacije|url-status=live}}</ref> [[File:Yugoslavia nationalteam 1930.jpg|thumb|250px|युगोस्लाभियाले [[1930 फीफा विश्वकप]] मा भाग लिन्छ, जहाँ क्रोएट प्रतिनिधिहरूको बहिष्कार पछि पूर्ण सर्बियाली टोली उपस्थित थियो।]] १९३० को विश्व कपको तयारीको क्रममा, FA को मुख्यालयलाई Zagreb बाट राजधानी बेलग्रेडमा सार्ने बिषयमा विवाद उठ्यो, जसको कारण Zagreb उपसंघले आगामी प्रतियोगितामा आफ्ना सदस्यहरूलाई भाग लिन नदिन बहिष्कार गर्‍यो। प्रशिक्षक बोško सिमोनोविचले नेतृत्व गरेको ''de facto'' सर्बियाली टोली, जसमा मुख्यतया बेलग्रेडको BSK, SK Jugoslavija र BASK का खेलाडीहरू समावेश थिए, सेमी-फाइनलमा पुग्यो, तर आयोजक र अन्ततः विजेता उरुग्वेको टोलीसँग ६–१ ले हार्यो।<ref>{{Cite web|title=Монтевидео 1930. ... Све Остало Јe Исторја ... |url=https://www.zurnalist.rs/studentski-radovi/item/889-montevideo-1930-sve-ostalo-je-istorija.html|access-date=30 March 2021|website=Журналист |language=sr|archive-date=23 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323060512/http://zurnalist.rs/studentski-radovi/item/889-montevideo-1930-sve-ostalo-je-istorija.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Montevideo 90 Godina: Hrvatski bojkot Jugoslavije (1)|url=https://www.novosti.rs/sport/fudbal/901719/montevideo-90-godina-hrvatski-bojkot-jugoslavije-1|access-date=30 March 2021|website=Novosti|language=sr|archive-date=27 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927044759/https://www.novosti.rs/sport/fudbal/901719/montevideo-90-godina-hrvatski-bojkot-jugoslavije-1|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Prvo Svjetsko Prvenstvo 1930: Brutalna pljačka Jugoslavije i 'Montevideo, Bog te video'|url=https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/80639/prvo_svjetsko_prvenstvo_1930_brutalna_pljachka_jugoslavije_i_montevideo_bog_te_video.html|access-date=30 March 2021|website=slobodna-bosna.ba|language=bs|archive-date=12 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512010755/https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/80639/prvo_svjetsko_prvenstvo_1930_brutalna_pljachka_jugoslavije_i_montevideo_bog_te_video.html|url-status=live}}</ref> राजसी अन्तरयुद्धकालीन समयमा फुटबल खेलाडीहरू जस्तै ब्लागोये मारजानोभिच, अलेक्जाण्डर टिर्नानिच, मिलोराद आर्सेनियेभिच, ज्योर्जे वुजाडिनोभिच, ब्रानिस्लाव सेकुलिच र मिलुटिन इभ्कोभिच थिए। दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा युगोस्लावियाको विघटनका कारण फुटबल महासंघ र राष्ट्रिय टोलीको गतिविधि बन्द भयो तर युद्ध समाप्त भएपछि पुनः गठन गरियो। ==बाहिरी कडी== {{commons category|सर्बिया राष्ट्रिय फुटबल टिम}} ;आधिकारिक *[http://www.fss.rs आधिकारिक वेबसाइट] *[https://web.archive.org/web/20180620001024/https://www.fifa.com/associations/association=mar/ फिफाको पृष्ठमा] *[http://www.reprezentacija.rs सर्बिया राष्ट्रिय फुटबल टिम] *[https://web.archive.org/web/20100128061050/http://www.uefa.com/competitions/worldcup/teams/team=147/index.html युइएफए टिम प्रोफाइल] *[https://web.archive.org/web/20180615083458/https://www.fifa.com/associations/association=srb/index.html फिफा टिम प्रोफाइल] ==सन्दर्भ सामग्री== [[श्रेणी:राष्ट्रिय फुटबल टोलीहरू]] tjishgyjzgqr3njfp0i7lcc76vn6ks0 0 105377 1392011 1310069 2026-09-30T01:07:27Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392011 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = लव रञ्जन<br/>Luv Ranjan |image = |caption = |birth_place = गाजियाबाद, उत्तर प्रदेश |yearsactive = २०११ – वर्तमान |nationality = [[भारत|भारतीय]] |spouse = |children = |occupation = निर्देशक, लेखक |birth_name = |relatives = |awards = |signature= |signature_alt= |alma_mater = }} '''लव रञ्जन''' एक भारतीय चलचित्र निर्देशक, लेखक र निर्माता हुन् । उनको जन्म [[गाजियाबाद जिला, उत्तर प्रदेश]]मा भएको थियो ।<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Luv-Ranjan-teams-up-with-Bhushan-Kumar-for-a-romcom/articleshow/55263070.cms</ref> उनले [[प्यार का पञ्चनामा]], [[सोनु के टिटु की स्विटी|सोनू के टीटू की स्वीटी]], [[प्यार का पञ्चनामा २]] र [[आकाश वाणी]] जस्ता चलचित्रहरूका निर्देशन गरेका छन् ।<ref>{{cite news|work=[[Indian Express]]|url=http://archive.indianexpress.com/news/luv-ranjan-gears-up-for-sequel-to-pyaar-ka-punchnama/1134074/0|title=Luv Ranjan gears up for sequel to Pyaar Ka Punchnama|date=26 June 2013|accessdate=21 November 2014}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन == सेन्ट पल एकेडेमी, गाजियाबादबाट आफ्नो स्कूली शिक्षा समाप्त गरेपछि, उनले [[हिन्दू कलेज, दिल्ली विश्वविद्यालय|हिन्दू कलेज]], [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] मा अध्ययन गरे।<ref>{{Cite web |title=Luv Ranjan Height, Age, Family, Wiki & More |url=https://www.indiasonorums/v7jan.com/v7jan.com/1021/v7jan |access-date=2022-07-24 |website=India Forums |language=en }}{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == क्यारियर == ===निर्देशन=== उनले 2011 मा अभिषेक पाठक, [[पानोरमा स्टुडियो]] र [[Viacom18 मोशन पिक्चर्स]] द्वारा निर्मित फिल्म ''[[प्यार का पंचनामा]]''बाट निर्देशकको रूपमा आफ्नो करियर सुरु गरे। यो फिल्म एक [[रोमान्टिक कमेडी]] हो जसले तीन युवा स्नातकको जीवनलाई चित्रण गर्दछ।<ref>{{cite news|title=लव रञ्जन प्यार का मार्फत बलिउडमा डेब्यु गर्दैछन्। Punchnama|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Pyar-Ka-Punchnama-Story-with-punch/article11643990.ece|newspaper=[[The Hindu]]|date=21 May 2011|access-date=11 मे 2018|ref=44|last1=Kamath|first1=Sudhish}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2013 मा, उनले ''[[आकाश वाणी]]'' लेखे र निर्देशन गरे। दुई वर्ष पछि, 2015 मा, उनले ''प्यार का पंचनामा'', ''[[प्यार का पंचनामा 2]]'' को सिक्वेल सह-लेखन र निर्देशन गरे। सिक्वेलले पनि धेरै प्रशंसा पायो र बक्स अफिसमा राम्रो प्रदर्शन गर्‍यो।<ref>{{cite web|title=प्यार का पंचनामा चाँडै फ्लोरमा आउँदैछ|date=5 June २०११ review|url=https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/pyaar-ka-punchnama-2-review-this-sequel-is-super-funny/story-Hi3eqk4lQfPofwB09Z8ueO.html|newspaper=[[Hindustan Times.com/movie-reviews/pyaar-ka-punchnama-2-ac सन् २०१५ |url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/sonu-ke-titu-ki-sweety-completes-100-cr-run-on-box-office-118032000607_1.html|work=[[Business-standard]]|date=20 %0lt a %f0lt hold 10 समीक्षाहरूमा आधारित [[Rotten Tomatoes]] मा मूल्याङ्कन। url=https://www.rottentomatoes.com/m/sonu_ke_titu_ki_sweety | title=सोनु के टिटू की स्वीटी | website=[[Rotten Tomatoes]] }}</ref> उनका सबै चारै निर्देशनमा [[कार्तिक आर्यन]] र [[नुसरत भरुचा]] मुख्य भूमिकामा थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{Twitter|luv_ranjan}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र निर्देशकहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी पटकथा लेखकहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र निर्माताहरू]] qub3eerw8202oudgumaj9z8mug5ugg1 0 106894 1392033 1390791 2026-09-30T04:42:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392033 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = सर्चमी निगम | logo = Searchme.jpg | logo_size = 200px | type = [[वेब खोज संयन्त्र|वेब खोज इञ्जिन]] | foundation = क्यालिफोर्निया, अमेरिका | location_city = [[माउण्टेन भ्यु, क्यालिफोर्निया]]<br>[[सान फ्रान्सिस्को, क्यालिफोर्निया]] | location_country = {{झण्डा चिन्ह|संयुक्त राज्य अमेरिका}} | key_people = रेण्डि एडम्स (प्रमुख कार्यकारी अधिकृत)<ref>{{cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/searchme#section-overview|title=सर्चमीको अवलोकन|author=|date=|work=क्रञ्च बेस|accessdate=७ अक्टोबर २०१९}}</ref> | industry = इण्टरनेट | products = [[खोज इञ्जिन प्रविधि|खोज]] | revenue = | net_income = | assets= | equity= | num_employees = | homepage = }} '''सर्चमी''' एक दृश्य खोज इञ्जिन थियो जून माउण्टेन भ्यू, [[क्यालिफोर्निया]]मा आधारित थियो। यसले वेब पृष्ठहरूलाई प्रणालीको स्थितिको रूपमा खोजी परिणामहरूको आयोजना गरेको थियो जुन आइफोनको र आइट्युन्सको गीति सङ्गालोको चयनसँग मिल्दोजुल्दो छ। <ref>{{cite news |first=जोसेफ |last=विसेन्थल |title=Sequoia-Backed Searchme Launches With $25 Million |url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/03/11/paidcontent/main3925874.shtml |work=पेड कण्टेण्ट |publisher=[[सिबिएस न्युज]] |date=2008-05-11 |accessdate=June 4, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090714081334/http://www.cbsnews.com/stories/2008/03/11/paidcontent/main3925874.shtml |archivedate=2009-07-14 }}</ref><ref>{{cite news |first=अनिता |last=हेमिल्टन |title=Why Cuil Is No Threat to Google |url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1827331,00.html |work=[[टाइम (पत्रिका)|टाइक]] |date=2008-07-28 |accessdate=June 4, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513005208/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1827331,00.html |archivedate=2009-05-13 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080729203034/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1827331,00.html |date=2008-07-29 }}</ref> जुलाई २००९ मा, कम्पनीको कोष गिरावट आएसँगै यो [[वेब खोज संयन्त्र|वेब खोज इञ्जिन]] बन्द भएको थियो।<ref name="Arrington1">{{cite news |first=माइकल |last=अरिङटन |title=SearchMe May Go Offline Tomorrow (Updated: Offline Now) |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/24/AR2009072402177.html |work=[[टेक क्रञ्च]] |publisher=[[वासिङ्टन पोष्ट]] |date=2009-07-24 |accessdate=2 August 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108154005/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/24/AR2009072402177.html |archivedate=2012-11-08 }}</ref> == इतिहास == === कोष सङ्कलन === सर्चमीलाई मार्च २००५ मा रेण्डि एडम्स र जोन हल्याण्डद्वारा संयुक्त रूपमा स्थापना गरिएको थियो।<ref name="Arlington"/><ref name="Olsen1">{{cite news |first=ष्टेफिनी |last=ओल्सेन |title=Searchme nabs $31 million from Google backer, others |url=http://news.cnet.com/8301-10784_3-9890911-7.html |work=[[सिनेट नेटवर्क्स]] |date=2008-03-11 |accessdate=June 4, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025003100/http://news.cnet.com/8301-10784_3-9890911-7.html |archivedate=2012-10-25 }}</ref> एडम्सका ५ वर्षे छोराले पढ्न गाह्रो भइरहेको अवस्थामा उनले यस [[वेब खोज संयन्त्र|खोज इञ्जिन]]को सुरू गर्न प्रेरित भएका थिए। यसले जानकारीहरूलाई अनलाइनमा फेला पार्नेको अनुभवमा सुधार ल्याउनेमा उनले विश्वास लिएका थिए।<ref name="Olsen1"/> सेक्विया क्यापिटलले वेबसाइटको सुरुका वर्षहरूमा सर्चमीलाई कोष प्रदान गर्नका लागि लाखौं डलर खर्च गरेको थियो। <ref name="Olsen1"/> मार्च २००८ मा, साइट परीक्षण संस्करणको स्थितिमा सुरु गरिएको थियो। कम्पनीको सुरुवात ५ जुलाई २००५बाट भएको थियो। अप्रिल २००८ मा, कम्पनीले इण्टरनेटमा आफ्नो खोज इञ्जिनको सुरू गरेको थियो।<ref name="Francisco">{{cite news |first=बम्बी |last=फ्रान्सिस्को |title=SearchMe launches on Nokia Ovi store |url=http://vator.tv/news/show/2009-05-27-searchme-launches-on-nokia-ovi-store |work=भाटोर समाचार |date=2009-05-27 |accessdate=June 4, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090606144509/http://vator.tv/news/show/2009-05-27-searchme-launches-on-nokia-ovi-store |archivedate=2009-06-06 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606144509/http://vator.tv/news/show/2009-05-27-searchme-launches-on-nokia-ovi-store |date=2009-06-06 }}</ref> == जुलाई २००९ मा निष्क्रिय == मार्च २००९ मा कम्पनीमा १.८ मिलियन आगन्तुकहरू रहेका थिए, तर सोही वर्षको मेमा, आगन्तुकहरूको सङ्ख्या घटेर ६,००,००० मा पुगेको थियो।<ref name="Arrington2">{{cite news |first=माइकल |last=अर्लिङटन |title=SearchMe Searching For A Buyer |url=https://techcrunch.com/2009/07/24/searchme-searching-for-a-buyer-or-shutdown-could-be-their-future/ |work=[[टेक क्रञ्च]] |date=२००९-०७-२४ |accessdate=२ अगष्ट २००९ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191007032335/https://techcrunch.com/2009/07/24/searchme-searching-for-a-buyer-or-shutdown-could-be-their-future/ |archivedate=2019-10-07 }}</ref> २४ जुलाई २००९ मा, सर्चमी वित्तीय समस्याहरू जस्तै सेवक कायम राख्न असफल भएका कारण यो बन्द भएको थियो।<ref name="Tartakoff">{{cite news |first=जोसेफ |last=टारटाकफ |title=Sequoia-Backed Visual Search Engine Searchme Goes Dark |url=http://paidcontent.org/article/419-unable-to-raise-more-funds-visual-search-engine-searchme-goes-offline/ |work=पेड कण्टेण्ट |date=2009-07-24 |accessdate=2 August 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090727143349/http://paidcontent.org/article/419-unable-to-raise-more-funds-visual-search-engine-searchme-goes-offline/ |archivedate=2009-07-27 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090727143349/http://paidcontent.org/article/419-unable-to-raise-more-funds-visual-search-engine-searchme-goes-offline/ |date=2009-07-27 }}</ref> यसका ४५ कर्मचारीहरू मध्ये, सर्चमीले जुलाई २००९ मा यसले ३५ जना कर्मचारीहरूलाई खारेज गर्ने योजनाको घोषण गरेको थियो।<ref name="Tartakoff"/> कम्पनीले विस्तृत पट्टि दूर्दशनको बजारमा ध्यान केन्द्रित गर्ने प्रयास गरेको थियो। कम्पनी २१ अक्टोबर २००९ मा पूर्ण रूपमा बन्द भएको थियो भने सन् २०१९ मल यसको वेबसाइटमा गएर प्रविष्ट गरियो भने प्रयोगकर्ता [[याहु! सर्च|याहु! खोज]]मा पुन:र्निर्देशिन भएका थिए। == खोजीहरू == खोजी इञ्जिनसँग [[फेसबुक]] र [[ट्विटर|टुइटर]] सूत्रबद्ध छन् जसले यसका परिणामहरूलाई साझेदारी गर्न मद्दत गर्दछन्।<ref>{{cite news |title=शीर्ष ५ दृश्य खोज इञ्जिनहरू |url=http://www.pandia.com/sew/1793-top-5-visual-search-engines.html |work=पाण्डिया |date=2009-05-19 |accessdate=June 4, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090522094526/http://www.pandia.com/sew/1793-top-5-visual-search-engines.html |archivedate=2009-05-22 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522094526/http://www.pandia.com/sew/1793-top-5-visual-search-engines.html |date=2009-05-22 }}</ref> पर्दाको माथिल्लो भागले पर्दा चित्रण प्रदर्शन गर्दछ, जबकि तलको दृश्यले हाइपरलिङ्क र साइटको वर्णन गर्दछन्। माउसलाई बाँयाबाट दायाँमा सार्दा पर्दा "सान्दर्भिक दिशामा पल्टिन्छ।<ref>{{cite news |first=क्रेग |last=क्रसम्यान |title=Computer America: Searchme.com Offers Visual Search Engine |url=http://www.palmbeachdailynews.com/realestate/content/realestate/2009/01/16/RES_011609_Crossman.html |work=पाल्म बिच डेली न्यूज |date=2009-01-16 |accessdate=June 4, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715054141/http://www.palmbeachdailynews.com/realestate/content/realestate/2009/01/16/RES_011609_Crossman.html |archivedate=2009-07-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715054141/http://www.palmbeachdailynews.com/realestate/content/realestate/2009/01/16/RES_011609_Crossman.html |date=2009-07-15 }}</ref> सर्चमीको अनुवादित नारा "तपाइले यसलाई बुझ्नुहुनेछ जब तपाईले यसलाई देख्नुहुनेछ" हो। <ref name="Chartier"/> मार्च २००८ सम्म, वेबसाइटले एक अरब पृष्ठहरूको अनुक्रमणिका गरेको थियो। <ref name="Chartier"/> === राजस्व === कम्पनीलाई " सन्तुलित अवस्था वा न घाटा न फाइदाको अवस्थामा रहनका लागि यसलाई प्रत्येक दिन करीव ३० लाख खोजीको आवश्यक पर्दछ।<ref name="Francisco"/> वेबसाइटले विज्ञापनहरूबाट राजस्व प्राप्त गर्दछ। विज्ञापनहरू प्रचारित भइरहेको उत्पादन वा कम्पनीहरूको पर्दा चित्रणका माध्यमबाट प्रदर्शित हुन्छन्। खोज परिणामहरू एल्गोरिदम र वेबसाइटले प्राप्त गरेको हेराईहरूको सङ्ख्या मार्फत राखिएको छ। "दृश्यात्मक अपिल" गर्ने वेबसाइटहरू ती भन्दा उच्च स्थानमा छन्। <ref name="Francisco"/> === आलोचना === खोज परिणामहरूको सङ्ख्या प्रदान नगरेका कारण यसलाई आलोचना गरिएको थियो।<ref name="Chartier">{{cite news |first=डेभिड |last=चार्टिएर |title=CoverFlow meets search: hands-on with Searchme visual engine |url=https://arstechnica.com/old/content/2008/03/coverflow-meets-search-hands-on-with-searchme-visual-engine.ars |work=[[आर्स टेकनिका]] |date=2008-03-23 |accessdate=June 4, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090717011843/http://arstechnica.com/old/content/2008/03/coverflow-meets-search-hands-on-with-searchme-visual-engine.ars |archivedate=2009-07-17 }}</ref> यसले प्रयोगकर्तालाई उनीहरूले गरेको खोजीमा कुनै पनि सङ्ख्या देखाएको थिएन। <ref name="Chartier"/> सर्चमीको केहि पर्दा चित्रणहरू पढ्न गाह्रो छ, जसले प्रयोगकर्ताहरूलाई, यसको उपस्थितिको आधारमा प्रासङ्गिक छ कि छैन भनेर निर्णय लिन बाध्य बनाउँदछ। तथापि, वेबसाइटले पर्दा चित्रण सजिलैसँग हेर्नका लागि खोजी गरिएको प्रश्नहरूलाई केही सङ्केत गर्दछ। <ref>{{cite news |first=स्कट |last=सुय |title=A new way to search web |url=http://www.gulfnews.com/business/Technology/10235576.html |work=गल्फ समाचार |date=2008-08-09 |accessdate=June 4, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715043230/http://www.gulfnews.com/business/Technology/10235576.html |archivedate=2009-07-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715043230/http://www.gulfnews.com/business/Technology/10235576.html |date=2009-07-15 }}</ref> == अन्य सेवाहरू == सन् २००७ मा, सर्चमीले [[विकिसिक]]को स्थापना गरेको थियो, जसले [[विकिपिडिया]]का पृष्ठहरू र साइटहरूलाई अनुक्रमणिका गरेको थियो जुन विकिपिडिया लेखहरूबाट सूत्रबद्ध गरिएको थियो। <ref name="Arlington">{{cite news |first=माइकल |last=अर्लिङटन |title=Wikipedia Search Engine WikiSeek Launches |url=https://techcrunch.com/2007/01/16/wikipedia-search-engine-wikiseek-launches/ |work=[[टेकक्रञ्च]] |date=2007-01-16 |accessdate=June 4, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090601141823/http://www.techcrunch.com/2007/01/16/wikipedia-search-engine-wikiseek-launches/ |archivedate=2009-06-01 }}</ref> अक्टोबर २००८ मा, सर्चमीले एक [[सङ्गीत प्रवाह सेवा]]को जारी गरेको थियो,<ref>{{cite news |first=डन |last=रेसिङ्गर |title=Searchme tries music streaming to attract users |url=http://news.cnet.com/8301-17939_109-10070614-2.html |work=[[सिनेट नेटवर्क्स]] |date=2008-10-20 |accessdate=June 4, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024175927/http://news.cnet.com/8301-17939_109-10070614-2.html |archivedate=2012-10-24 }}</ref> जसले प्रयोगकर्ताहरूलाई असीमित गीतहरू डाउनलोड गर्न सक्षम गर्दछ। सेवा इमको सङ्गीतको सङ्ग्रहमा निर्भर गर्दछ।<ref>{{cite news |first=Erick |last=Schonfeld |title=SearchMe Adds Music Search With Unlimited Streaming Via Imeem Widgets |url=https://techcrunch.com/2008/10/20/searchme-adds-music-search-with-unlimited-streaming-via-imeem-widgets/ |work=[[टेकक्रञ्च]] |date=2008-10-20 |accessdate=June 4, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090525032932/http://www.techcrunch.com/2008/10/20/searchme-adds-music-search-with-unlimited-streaming-via-imeem-widgets/ |archivedate=2009-05-25 }}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:निष्क्रिय अमेरिकी वेबसाइटहरू]] [[श्रेणी:निष्क्रिय इण्टरनेट खोज इञ्जिनहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-८ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] ssc3fpu60lth15v2zpga1f7pqcbzr20 0 107937 1392043 1328028 2026-09-30T05:50:56Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392043 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = सुजानगर | native_name = সুজানগর | settlement_type = [[बाङ्लादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बाङ्लादेशको नक्शामा सुजानगर उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|23|{{#expr:.9167*60 round 1}}|N|89|{{#expr:.4333*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[राजशाही विभाग]] | subdivision_name2 = [[पाबना जिल्ला]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 334.4 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 214132 | population_as_of = सन् १९९१<ref>{{cite web |url= http://sujanagar.pabna.gov.bd/node/99653 |title= এক নজরে সুজানগর উপজেলা |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ১৬ ডিসেম্বর ২০১৪ |website= |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |access-date= 2019-11-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131011150754/http://sujanagar.pabna.gov.bd/node/99653 |archive-date= 2013-10-11 }}</ref> | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | postal_code_type = | postal_code = | website = [http://www.bangladesh.gov.bd/maps/images/pabna/Sujanagar.gif सुजानगर उपजिल्लाको आधिकारिक नक्शा] | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ | name = | Newspaper = [https://www.sujanagar.com] }} '''सुजानगर''' {{भाषा-बङ्गाली|সুজানগর|}} [[बङ्गलादेश]]को उत्तरी भागमा पर्ने जिल्ला [[पाबना जिल्ला|पाबना]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[राजशाही विभाग|राजशाही]] विभागमा अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{citation |author= |chapter=सुजानगर उपजिल्ला |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sujanagar_Upazila |title= বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া|editor= সিরাজুল ইসলাম ও আহমেদ এ জামাল|publisher= বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি|year=सन् २०१२ |edition=दोस्रो}}</ref> == भूगोल == सुजानगर बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २३°४८' देखि २४°००' उत्तर अक्षांश र ८९°२३' देखि ८९°३८' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। सुजानगर उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये ३३४.४० वर्ग किलोमिटर ओगटेको। यस उपजिल्लालाई [[साँथिया उपजिल्ला|साँथिया]] उपजिल्लाले उत्तर, [[राजबाडी सदर उपजिल्ला|राजबाडी सदर]] र [[पाङ्शा उपजिल्ला|पाङ्शा]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[बेडा उपजिल्ला|बेडा]] उपजिल्लाले पूर्व, [[पाङ्शा उपजिल्ला|पाङ्शा]] र [[पाबना सदर उपजिल्ला]]ले पश्चिमबाट घेरेको छ। पद्मा, आत्राई, गाजनमर बिल, जिदल बिल, महेसखोलर बिल आदि यस उपजिल्लाको प्रमुख नदिहरू हुन्। == जनशाङ्खिकि == बङ्गलादेश राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २५११९२ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या १३०७५७ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या १२०४३५ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १४०५७४ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १०५७०, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ४४ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ४ रहेको छ। यस उपजिल्लामा पहाडी, मुण्डा, आदि जनजातिका मानिस बसोबास गर्छन्। यस उपजिल्लामा ३०४ मस्जिद, ५८ हिन्दु मन्दिर र १ चिहान रहेका छन्। सुजानगर जामे मस्जिद, सतबाडीया जामे मस्जिद, दुलाई चौधरी बाडी जामे मस्जिद, सागरकान्दीमा रहेको हजरत शाह महताव उदिनको चिहान, शिदेश्वरी काली मन्दिर आदि यस उपजिल्लाका केही लोकप्रिय धार्मिक स्थलहरू हुन्।<ref name="census">{{cite web | accessdate = November 10, 2006 | url = http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archivedate = 2005-03-27 | title = জনসংখ্যার আদমশুমারি শাখা, বিবিএস }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |date=2005-03-27 }}</ref> == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, जुट, उखु, तोरी, लसुन, प्याज तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, कटहर, केरा, लिची, मेवा, भुइँकटर, खरबुजा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, तेल उद्योग, बिस्कुट कारखाना, इट्टा उद्योग, फलाम उद्योग तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया लसन, प्याज, सारी, लुङ्गी, गम्छा, चामल, आँप तथा मौसमी तरकारी तथा अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका आलसको तेल, जुट र तिल पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा ३५ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा ३९ माछापालन केन्द्र, १२८ दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा १८ कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ६१.१७% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै २.८९% मजदुरी, उद्योग ५.९५%, वाणिज्यमा १२.७३%, सञ्चार र यातायातमा २.७१%, निर्माण क्षेत्रमा ०.९५%, सुविधा ५.७२%, धार्मिक सेवा ०.१७%, वैदेशिक रोजगारी ०.४१% र अन्य ७.३०% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय सजानगर थानाको स्थापना सन् १८७२ मा भएको थियो भने सन् १९८३ मा दिन यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियोे। हाल यस उपजिल्लामा १० सङ्घ परिषद्, १९५ मौजा/महल्ला र १९७ गाउँहरू रहेका छन्।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh |date=2019-11-06 }}</ref> == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ३६.७% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४०.१% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३३% रहेको छ। यस उपजिल्लामा ७ क्याम्पस, ३३ माध्यमिक विद्यालय, १३६ प्रथमिक विद्यालय, ७ बाल उद्दान केन्द्र र ६ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; सतबाडीया क्याम्पस (सन् १९६६), खालिलपुर उच्च विद्यालय (सन् १९०१), दुलाई उच्च विद्यालय (सन् १९६७), दुर्गापुर सरकारी उच्च माध्यमिक विद्यालय, रानीनगर सरकारी उच्च विद्यालय, उतल सदिक् फजिल मदरसा (सन् १९१५) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] 41ynndvlj9sw6lunv5x18c23v0dadkk 0 108037 1392029 1198903 2026-09-30T04:18:03Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392029 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सन्दीप किशन<br/>Sundeep Kishan | image = Sundeep Kishan at 60th South Filmfare Awards 2013 (cropped).jpg | caption = २०१३ मा दक्षिण [[फिल्मफेयर]] पुरस्कारमा किशन | nationality = भारतीय | alma_mater = [[लोयोला कलेज, चेन्नई]] | relatives = {{Plainlist | * [[छोटा के नायडू]] (काका) * [[श्याम के नायडू]] (काका) }}}} '''सन्दीप किशन''' एक भारतीय चलचित्र अभिनेता हुन् जो [[तेलुगु चलचित्र|तेलुगु]] र [[तमिल सिनेमा|तमिल]] चलचित्रहरूमा मुख्य रूपमा काम गर्छन् ।<ref name=hi>{{cite news |title=Off the beaten track |url=http://www.thehindu.com/features/cinema/article425588.ece |publisher=''The Hindu'' |date=May 9, 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226081231/http://www.thehindu.com/features/cinema/article425588.ece |archive-date=December 26, 2013 |access-date=November 11, 2019}}</ref><ref name=ci>{{cite web |title=Sundeep Kishan Signs Two More Films |url=http://www.cinegoer.com/telugu-cinema/news-archives/june-2009/sundeep-kishan-signs-two-more-films-290609.html |date=June 29, 2009 |publisher=''cinegoer.com''}}</ref> ==टेलिभिजन== {|class=wikitable sortable ! वर्ष ! शृङ्खला ! भूमिका ! नेटवर्क ! भाषा |- |२०१९ |[[द फ्यामेली म्यान (भारतीय टिभी शृङ्खला)|द फ्यामेली म्यान]] |मेजर विक्रम |अमेजन प्राइम |हिन्दी |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb name|3807965}} *{{Twitter|sundeepkishan}} *{{Facebook|sundeepkishanofficial}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:तेलगु चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:तमिल चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेताहरू]] 39bl2n12x9ql9jbm6xhsviv0qots2sc 0 108177 1392018 1390417 2026-09-30T03:00:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392018 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = शफिउल इसलाम | image = Shafiul Islam Old Trafford 2010.jpg | country = बङ्गलादेश | fullname = शफिउल इसलाम | birth_date = {{Birth date and age|1989|10|6|df=yes}} | birth_place = [[बगुडा जिल्ला|बगुडा]], बङ्गलादेश | heightm = 1.73 | batting = दायाँ हाते | bowling = दायाँ हाते तेज गति बलर | role = बलर | international = true | internationalspan = २०१०–२०१७ | testdebutdate = १७ जनवरी | testdebutyear = २०१० | testdebutagainst = भारत | testcap = ५७ | lasttestdate = २० अक्टोबर | lasttestyear = २०१६ | lasttestagainst = इङ्ल्यान्ड | odidebutdate = ४ जनवरी | odidebutyear = २०१० | odidebutagainst = श्रीलङ्का | odicap = ९६ | lastodidate = ३१ जुलाई | lastodiyear = २०१९ | lastodiagainst = श्रीलङ्का | T20Icap = २५ | T20Idebutagainst = न्युजिल्यान्ड | T20Idebutdate = ३ फेब्रुअरी | T20Idebutyear = २०१० | lastT20Iagainst = भारत | lastT20Idate = १० नोभेम्बर | lastT20Iyear = २०१९ | club1 = [[राजशाही विभाग क्रिकेट टोली|राजशाही विभाग]] | year1 = २००६/०७–हाल | club2 = [[खुलना रोयल बङ्गाल]] | year2 = २०१२ | club3 = [[बरिशाल बर्नर्स]] | year3 = २०१३ | club4 = [[खुलना टिटान्स]] | year4 = २०१६–हाल | columns = ४ | column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] | matches1 = ९ | runs1 = १८५ | bat avg1 = ११.५६ | 100s/50s1 = ०/१ | top score1 = ५३ | deliveries1 = १,४७० | wickets1 = १५ | bowl avg1 = ५३.४० | fivefor1 = ० | tenfor1 = ० | best bowling1 = ४/६७ | catches/stumpings1 = २/– | column2 = [[एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय]] | matches2 = ५९ | runs2 = १२९ | bat avg2 = ५.८६ | 100s/50s2 = ०/० | top score2 = २४* | deliveries2 = २,४८६ | wickets2 = ६९ | bowl avg2 = ३५.५५ | fivefor2 = ० | tenfor2 = ० | best bowling2 = ४/२१ | catches/stumpings2 = ८/– | column3 = [[टि ट्वान्टी अन्तर्राष्ट्रिय|टि ट्वाण्टी]] | matches3 = ११ | runs3 = १८ | bat avg3 = ६.०० | 100s/50s3 = ०/० | top score3 = १६ | deliveries3 = २२० | wickets3 = ८ | bowl avg3 = ३४.३७ | fivefor3 = ० | tenfor3 = ० | best bowling3 = २/१९ | catches/stumpings3 = १/– | column4 = प्रथम श्रेणी क्रिकेट | matches4 = ४३ | runs4 = ६३९ | bat avg4 = १३.३१ | 100s/50s4 = ०/१ | top score4 = ५३ | deliveries4 = ६,१६६ | wickets4 = १०१ | bowl avg4 = ३१.४४ | fivefor4 = २ | tenfor4 = ० | best bowling4 = ६/३९ | catches/stumpings4 = १२/– | date = १० नोभेम्बर २०१९ | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/288305.html आइएपिएन क्रिकइन्फो }} '''शफिउल इसलाम''' ({{भाषा-बङ्गाली|শফিউল ইসলাম}}), जन्म: ६ अक्टोबर १९८९) एक [[बङ्गलादेश|बङ्गलादेशी]] राष्ट्रिय क्रिकेट खेलाडी हुन्। शफिउल इसलामले सन् २००६/०७ देखि राजशाही विभागको प्रतिनिधित्व गर्दै क्रिकेट खेल्दै आएका छन्। == घरेलु कार्यकाल == बङ्गलादेश राष्ट्रिय परिषद्ले सन् २०१२ मा आयोजना हुन लागेको पहिलो संस्करणको टि ट्वेण्टी प्रतियोगिता बङ्गलादेश प्रिमियर लिगका लागि ६ राष्ट्रिय क्रिकेट टोलीको घोषणा गरेक‍ थियो जुन सन् २०१२ फेब्रुअरीबाट शुरू भएको थियो।<ref>{{citation |url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/547222.html |title=Bangladesh Premier League to begin on February 9 |first=Tariq |last=Engineer |publisher=Cricinfo |date=28 December 2011 |accessdate=2012-01-20}}</ref> उक्त प्रतियोगिता शुरू हुन भन्दे केही महिना अगाडि देखि खेलाडी किन बेच गरी टोलीमा संलग्न गराउने कार्य गरिएको थियो जहाँ शफिउललाई खुलना रोयल बङ्गालले ६५,००० रुपैयाँमा खरिद गरेको थियो।<ref>{{citation |url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/550096.html |title=Afridi and Gayle fetch highest BPL prices |first=Mohammad |last=Isam |publisher=Cricinfo |date=19 January 2012 |accessdate=2012-01-20}}</ref> उक्त प्रतियोगितामा शफिउलले खुलना रोयल बङ्गालका लागि चौँथो सर्वाधिक विकेट गिराउन सफल भएका थिए जहाँ उनले ७ खेलमा ५ विकेट लिन सफल भएका थिए।<ref>{{citation |url=http://static.espncricinfo.com/db/DOWNLOAD/0000/0091/BPL_list.pdf |format=PDF |title=Bangladesh Premier League: players standing after auction |publisher=Cricinfo |accessdate=2012-01-20}}</ref> सन् २०१२ अप्रिलमा बङ्गलादेश राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्ले शफिउललाई तेस्रो दर्जाबाट पदोन्नति गर्दै दोस्रो दर्जाको क्रिकेट खेलाडीको रूपमा मान्यता दिएको थियो।<ref>{{citation |url=http://stats.espncricinfo.com/bangladesh-premier-league-2012/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=7188;type=tournament |title=Bangladesh Premier League, 2011/12 / Records / Most wickets |publisher=Cricinfo |accessdate=2012-03-22}}</ref> सन् २०१७-१८ ढाका प्रिमियल लिगमा शफिउल अगरानी बेङ्क क्रिकेट क्लबमा आवद्ध भएका थिए भने उनले उक्त प्रतियोगितामा सर्वाधिक विकेछ लिन सफल भएका थिए।<ref>{{citation |url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/559489.html |title=Ashraful chopped from central contracts list |publisher=Cricinfo |date=1 April 2012 |accessdate=2012-04-03}}</ref> शफिउलले उक्त प्रतियोगितामा १३ खेलमा २४ विकेट लिएका थिए।<ref name="1718wkts">{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12250;team=707;type=tournament |title=Dhaka Premier Division Cricket League, 2017/18: Agrani Bank Cricket Club |publisher=ESPN Cricinfo |access-date=2018-04-05}}</ref> सन् २०१८-१९ प्रिमियल लिगको संस्करणमा खेलाडी किन बेच गरिरहेका बेला उनी रङ्पुर राइडर्स टोलीमा आवद्ध भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.tigercricket.com.bd/2018/10/29/full-players-list-of-the-teams-following-players-draft-of-bpl-t20-2018-19/ |title=Full players list of the teams following Players Draft of BPL T20 2018-19 |work=Bangladesh Cricket Board |access-date=2018-10-29}}</ref> सन् २०१८-१९ ढाका प्रिमियर लिगका लागि उनी महम्मदेन स्पोर्टिङ क्लबमा आवद्ध भएका थिए भने प्रतियोगिताको पहिलो खेलमा शफिउलले गाजी ग्रुप क्रिकेट क्लबका विरुद्धमा एकै खेलमा पाँच विकेट लिन सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|url=https://unb.com.bd/category/Sports/shafiul-guides-mohammedan-to-win-with-career-best-bowling/14186 |title=Shafiul guides Mohammedan to win with career-best bowling |work=United News of Bangladesh |accessdate=9 March 2019}}</ref> == अन्तर्राष्ट्रिय कार्यकाल == सन् २०१० मा आयोजना हुन लागेको बङ्गलादेश र श्रीलङ्का बीचको एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा शफिउल राष्ट्रिय क्रिकट खेलाडीको सूचीमा पर्न सफल भएका थिए।<ref>{{citation |url=http://www.cricinfo.com/tri-bdesh2010/content/story/441851.html |title=Mashrafe Mortaza not picked for tri-series |publisher=[[Cricinfo]] |author=Cricinfo staff |date=31 December 2009 |accessdate=2010-01-02}}</ref> बङ्गलादेशका अन्य राष्ट्रिय लिग तथा प्रतिस्पर्धामा भाग लिएका शफिउलले प्रतियोगिताहरूमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेपछि उनलाई राष्ट्रिय क्रिकेट टोलीमा पर्न सफल भएका थिए भने यसभन्दा अघि अन्तर्राष्ट्रिय खेल नखेलेका र अन्तर्राष्ट्रिय खेलको अनुभव नभएका उनी पहि राष्ट्रिय क्रिकेट खेलाडी बनेका थिए।<ref>{{citation |url=http://www.cricinfo.com/tri-bdesh2010/content/story/442315.html |title=Tillakaratne Dilshan masterminds easy victory |publisher=Cricinfo |first=Kanishkaa |last=Balachandran |date=4 January 2010 |accessdate=2010-01-13}}</ref> ४ जनवरी २०१० का दिन श्रीलङ्का विरुद्ध शफिउलले पहिलो एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा पर्दापण गरेका थिए।<ref>{{citation|url=http://www.cricketworld.com/india_and_sri_lanka_in_bangladesh200910/article/?aid=22883|title=Shahriar Nafees And Shafiul Islam Make Test Squad|publisher=Cricketworld.com|date=11 January 2010|accessdate=2010-01-12}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Cite web |url=http://www.cricketworld.com/shahriar-nafees-and-shafiul-islam-make-test-squad/22883.htm |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2023-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121073111/http://www.cricketworld.com/shahriar-nafees-and-shafiul-islam-make-test-squad/22883.htm |archive-date=2015-11-21}}</ref> उक्त एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा शफिउलले पहिलो ओभरमा बलिङ गरेका थिए भने कुल ५ ओभरमा उनले ३९ रन दिएका थिए। उक्त प्रतिस्पर्धामा शफिउलले ७४ रन पुरा गरेको श्र‌ीलङ्का राष्ट्रिय टोलीका खेलाडी कुमार सङ्गककराको विकेट लिन सफल भएका थिए।<ref>{{citation |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/261/261638.html |title=f52213 t1949 Bangladesh v India: India in Bangladesh 2009/10 (1st Test) |publisher=CricketArchive |accessdate=2012-03-22}}</ref> उनको क्रिकेट कार्यकालकै दुई एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा शफिउलले १-१ विकेट लिन सफल भएकन थिए जसका करण उनी अर्को महिना भारतसँग हुन लागेको एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय खेलका लागि राष्ट्रिय खेलाडीको सूचीमा पर्न सफल भएका थिए। १७ जनवरीका दिन शफिउलले उनको क्रिकेट कार्यकालकै पहिलो टेस्ट खेल खेलेका थिए जहाँ बङ्गलादेशको सामना भारतसँग भएको थियो। यस टेस्ट खेलमा शफिउलले पनि बलिङ गर्ने मौका पाएका थिए तर उक्त खेल ११३ रनले भारतले जितेको थियो।<ref>{{citation |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_runs_conceded_innings.html?class=2;id=25;type=team |title=Records / Bangladesh / One-Day Internationals / Most runs conceded in an innings |publisher=Cricinfo |accessdate=2012-03-22}}</ref> शफिउलले यस प्रतियोगितामा गौतम गम्भीरलाई निस्कासन गर्न सफल भएका थिए। सन् २०१० मा पाकिस्तान र बङ्गलादेश विरुद्धको एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा शफिउडले सर्वाधिक रन खर्चिएका थिए भने इङ्ल्याण्ड विरुद्धको खेलमा पनि उनले खराब प्रदर्शन गरेका थिए। एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा बङ्गलादेशी क्रिकेट खेलाडको रूपमा शफिउलले सर्वाधिक रन खर्चिनेको कीर्तिमान पनि बनाएका थिए। <ref>{{citation |url=http://www.espncricinfo.com/icc_cricket_worldcup2011/content/story/505579.html |title=Shafiul stars as Bangladesh seal thriller |publisher=Cricinfo |first=Andrew |last=Miller |date=11 March 2011 |accessdate=2011-03-15}}</ref> सन् २०११ को विश्वकप बङ्गलादेश, भारत र श्रीलङ्काले संयुक्त रूपमा आयोजना गरेका थिए भने यो विश्वकप फेब्रुअरी देखि अप्रिल महिना सम्म जारि रहेको थियो।<ref>{{citation |url=http://www.espncricinfo.com/icc_cricket_worldcup2011/content/current/story/506222.html |title=Shakib hails Shafiul as key |first=Sidharth |last=Monga |publisher=Cricinfo |date=14 March 2011 |accessdate=2011-03-15}}</ref> विश्वकपका लागि बङ्गलादेशको राष्ट्रिय क्रिकेट टोलिको १५ सदस्यमा शफिउल पनि पर्न सफल भएका थिए। सन् २०११ मार्च ११ का दिन आयोजना भएको बङ्गलादेश र इङ्ल्याण्ड बीचको खेलमा शफिउलले उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका थिए भने उनले इङ्ल्याण्डको अन्तिम विकेट लिन सफल भएका थिए जसको कारण बङ्गलादेशले २ विकेटले खेल जित्न सफल भएको थियो।<ref>{{citation |url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh-v-west-indies-2011/content/story/537022.html |title=Razzak dropped for West Indies Tests; Shafiul injured |publisher=Cricinfo |date=18 October 2011 |accessdate=2011-12-26}}</ref> उक्त खेलपछि बङ्गलादेशका समर्थकहरूले चर्को आवाजमा बङ्गलादेश, बङ्गलादेश भन्दै नारा लगाएका थिए। उक्त खेलमा इङ्ल्याण्ड माथी जित निकाल्नमा सबैभन्दा धेरै सहयोग गरेका शफिउल र महम्मदुल्लाहलाई जनही १० लाख टेका दिइएको थियो। यस खेलका उत्कृष्ट खेलाडी बङ्गलादेशका इमरुल कायेस बनेका थिए भने उनले उक्त पुरस्कार वितरण गर्ने क्रममा शफिउललाई उत्कृष्ट खेलाडी बनाइनु पर्ने धारणा व्यक्त गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.tigercricket.com.bd/2018/11/29/media-release-acc-emerging-teams-asia-cup-2018-bangladesh-emerging-squad-announced/ |title=Media Release : ACC Emerging Teams Asia Cup 2018: Bangladesh emerging squad announced |work=Bangladesh Cricket Board |access-date=2018-12-03}}</ref> त्यस खेलपछि बङ्गलादेश र नेदरल्यान्ड बीचको खेलमा बङ्गलादेशका क्रिकेट टोलीमा कप्तान साकिब आल हासानले शफिउलको खुलेर तारिफ गरेका थिए सन् २०११ नोभेम्बरमा आयोजना हुन लागेको टेस्ट श्रृङ्खलाको केही दिन अघि शफिउलको खुट्टामा चोट आएका कारण उनी खेल खेल्न असमर्थ रहे। सन् २०१८ डिसेम्बरमा शफिउल एसिया कपका लागि बङ्गलादेश क्रिकेट खेलाडीको सूचीमा पर्न सफल भएका थिए। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका क्रिकेट खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८९ मा जन्म]] kpjv22e17xcy9t8xs4elogcrkyj3u76 0 111045 1392022 872312 2026-09-30T03:44:14Z CommonsDelinker 144 Krishna_Bahadur_mahara.jpg हटाईंदै, कमन्समा [[c:User:Krd|Krd]]ले No license since 22 September 2026 को कारणले हटाएका कारण । 1392022 wikitext text/x-wiki '''महरा प्रकरण''' वा '''महरा यौन दुर्व्यवहार प्रकरण''' वा '''रोशनी शाही बलात्कार आरोप प्रकरण''' एक मन्त्रीस्तरीय यौन दुर्व्यवहार प्रकरण थियो । तत्कालीन सभामुख तथा शीर्ष माओवादी नेता [[कृष्णबहादुर महरा|कृष्ण बहादुर महरा]]लाई संसद सचिवालयकी कर्मचारी रोशनी शाहले मदिरापान गरी उनको निजी डेरामा बलात्कार तथा यौन दुर्व्यवहार गरेको आरोप लगाएकी थिइन् । त्यसलगतै सभामुख महराले राजीनामा दिएका थिए तथा कारावास सजाय पनि भोगेका थिए ।<ref>https://www.bbc.com/nepali/news-49934643</ref><ref>https://ekantipur.com/news/2019/10/03/157006700312446361.html</ref><ref>https://thehimalayantimes.com/kathmandu/krishna-bahadur-mahara-cleared-of-attempt-to-rape-charge/</ref><ref>https://www.aljazeera.com/news/2020/02/outrage-nepal-parliament-speaker-cleared-rape-charges-200218084355779.html</ref><ref>https://ratopati.com/story/118484/2020/2/17/mahara</ref> सन् १७ फेब्रुअरी २०२० मा काठमाडौँ अदालतले महरालाई बलात्कार आरोपबाट उन्मुक्ति पाए । प्रमुख न्यायाधीश अम्बरराज पौडेलले प्रमाणको कमीले गर्दा महरालाई दोषी करार गर्न नमिलेको जनाएका थिए ।<ref>http://www.ddinews.gov.in/international/nepals-former-speaker-krishna-bahadur-mahara-acquitted-attempt-rape-case</ref><ref>https://www.nepalitimes.com/latest/mahara-acquitted/</ref> ==हेर्नुहोला== *[[नेपालका घोटाला तथा प्रकरणहरूको सूची]] ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:वि.सं. २०७६ का घटना]] pk6ey80ww0tt1woi8zfhfww3l7cynuv 0 112724 1392016 1390275 2026-09-30T02:21:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392016 wikitext text/x-wiki [[File:Dphil gown.jpg|thumb|परम्परागत पोशाकको साथ अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका विद्यावारिधि उपाधि प्राप्त एक पुरुष]] '''विद्यावारिधि''' ({{भाषा-स्पेनी|doctor philosophiae}}) (उच्चारण - '''दोक्तोर फिलोसोफियाय''') [[विश्वविद्यालय]]को उच्च स्नातकोत्तर उपाधि हो जसलाई धेरै देशका विश्वविद्यालयहरूले अध्ययन पश्चात् प्रदान गर्छन् वा अर्को शब्दमा भन्नु पर्दा तोकिएको योग्यता प्राप्त गरेपछि सम्बन्धित विश्वविद्यालयबाट अनुमति दिई अनुसन्धानपूर्ण शोधग्रन्थ तयार गरेर स्वीकृत भएमा दिइने विशेष उपाधि हो।<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/christmas-specials/2010/12/16/the-disposable-academic|title=The disposable academic|work=द इकोनोमिस्ट|date=16 December 2010}}</ref> निश्चित शैक्षिक क्षेत्रहरूको पूर्ण अध्ययनका पश्चात् यस उपाधिद्वारा सम्मानित गरिन्छ। एक अर्जित अनुसन्धान स्नातकोत्तरको रूपमा, विद्यावारिधिको लागि अध्ययन गर्नेहरूलाई मूल अनुसन्धान उत्पादन गर्न आवश्यक हुन्छ जसले ज्ञानको सिमाना विस्तार गर्दछ।<ref>{{Cite web|url=http://www.formsofaddress.info/Doctorate.html|title=How address the holder of a Doctorate|last=हिस्की|first=रोबर्ट|website=www.formsofaddress.info|access-date=2018-08-23}}</ref> यो सामान्यतया एक शोधग्रन्ध वा शोध प्रबन्धको रूपमा वा उक्त क्षेत्रका विज्ञहरूका विरुद्ध उनीहरूको कामको रक्षा गर्दछ। विद्यावारिधि पूरा गर्न प्राय: विश्वविद्यालयको प्राध्यापक, अन्वेषक, वा थुप्रै क्षेत्रमा वैज्ञानिकको रूपमा रोजगारीको लागि आवश्यक हुन्छ। विद्यावारिधि प्राप्त गरेका व्यक्तिहरूले (प्रायः "डाक्टर वा डा" नेपालमा) शीर्षक प्रयोग गर्न सक्दछ, यद्यपि यस प्रयोगसँग सम्बन्धित उचित शिष्टाचार व्यावसायिकको अधीनमा हुन सक्दछ। जो विश्वविद्यालयमा पढाउँछन् वा शैक्षिक, वा अनुसन्धान क्षेत्रमा काम गर्छन् तिनीहरूलाई प्रायः यो शीर्षक द्वारा व्यावसायिक र सामाजिक रूपमा अभिवादन वा कुराकानीमा सम्बोधन गरिन्छ। विद्यावारिधिलाई अध्ययन क्षेत्रको विस्तृतीकरण पनि मानिन्छ। यस उपाधि प्राप्त गर्न शोधार्थीले अनुसन्धानका माध्यमद्वारा फरक वा नयाँ सिद्घान्त प्रतिपादन गर्ने वा प्रचलित सिद्घान्तहरूको व्यापक र विस्तृत वर्णन गर्दै शोधपत्रका रूपमा प्रस्तुत गर्ने गर्नुपर्छ हुन्छ र शोधपत्र स्वीकृत भएपछि मात्र शोधार्थीले यस उपाधि प्राप्त गर्दछन्। == नेपालमा == विद्यावारिधि नेपालको उच्च शैक्षिक स्तर हो। यो कार्यक्रम ३ देखि ५ वर्षे हुन्छ जसका लागि स्नातकोत्तर आवश्यक हुन्छ। प्रवेशका लागि अनिवार्य रूपमा परीक्षा हुन्छ। विद्यावारिधि प्रायः अनुसन्धान कार्यक्रमहरू हन् जुन शोधग्रन्धमा आधारित हुन्छन्। यसमा कुनै अतिरिक्त पाठ्यक्रम छैन।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/195613-1573528080.html|शीर्षक=विद्यावारिधि नै किन ?|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=२१ मे २०२०}}</ref> नेपालमा [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]ले विद्यावारिधि अध्ययनको व्यवस्था गरेको थियो। नेपालमा २०३० सालमा नेपालको पहिलो विश्वविद्यालय त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट नेपाली विषयमा वासुदेव त्रिपाठीलाई विद्यावारिधिको उपाधि प्रदान गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://ekantipur.com/bibidha/2018/10/28/154069349784157504.html|शीर्षक=विद्यावारिधि शोधको गुणस्तर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=२१ मे २०२०}}</ref> रसायनशास्त्रमा २०३३ सालमा विद्यावारिधिको उपाधि पाउने प्रथम नेपाली महिला बिनु लोहनी हुन्। हाल नेपालमा विज्ञान तथा प्रविधि, अभियान्त्रिकरण, वन विज्ञान, कृषि तथा पशु विज्ञान र चिकित्साशास्त्र अध्ययन संस्थान एवम् व्यवस्थापन, मानविकी, कानुन, शिक्षाशाास्त्र सङ्कायमा विद्यावारिधि उपाधि प्रदान गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://ekantipur.com/opinion/2019/06/10/156013172251515094.html|शीर्षक=थरीथरी पीएचडीधारी|वेबसाइट=कान्तिपुर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=२१ मे २०२०}}</ref> प्रत्येक सङ्कायका लागि विद्यावारिधिका फरक फरक मापदण्डहरू छन्।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://ekantipur.com/opinion/2019/07/12/156290093429623586.html|शीर्षक=विश्वविद्यालय र विद्यावारिधी|वेबसाइट=कान्तिपुर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=२१ मे २०२०}}</ref> कुनै विषयमा दर्शनशास्त्रमा स्नातकोत्तर वा मात्र स्नातकोत्तर उत्तीर्ण गरेकालाई मात्र विद्यावारिधिका लागि योग्य मानिन्छ।त्रिभुवन विश्वविद्यालयले विद्यावारिधिका लागि प्रवेश परीक्षाको व्यवस्था गरेको छ। नेपाल सरकारले चिकित्साशास्त्र वा अभियान्त्रिकरण लगायतका विषयहरूमा अध्ययन गर्नुभन्दा अगाडि प्रवेश परीक्षामा अनिवार्य रूपमा उत्तीर्ण हुनुपर्ने व्यवस्था गरेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/198679-1576640580.html|शीर्षक=विद्यावारिधी, विज्ञ र समाज|वेबसाइट=नागरिक|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=२१ मे २०२०}}</ref> त्रिभुवन विश्वविद्यालय सेवा आयोगले स्वदेश र विदेशका विश्वविद्यालयबाट प्राप्त विद्यावारिधिका लागि त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत पाठ्यक्रम विकास केन्द्रबाट समकक्षताको प्रमाणपत्र लिन अनिवार्य गरेको छ। <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/127136-1502249400.html|शीर्षक=विद्यावारिधी तरङ्ग|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=२१ मे २०२०}}</ref> == आवश्यकताहरू == विद्यावारिधि उपाधिका लागि विस्तृत आवश्यकताहरू विश्वभर र विद्यालय देखि विद्यालय सम्म फरक हुन्छन्। सामान्यतया विद्यार्थीले यो हासिल गर्नका लागि कुनै पनि विषयमा स्नातकोत्तर तह अनिवार्य रूपमा पार गरेको हुनु पर्दछ। उदाहरणका लागि अमेरिका, क्यानडा, भारत र डेनमार्कमा धेरै विश्वविद्यालयहरूलाई विद्यावारिधिका लागि अनुसन्धानको अतिरिक्त पाठ्यक्रम लागू गरिएको छ। अन्य देशहरूमा (जस्तै बेलायत) त्यहाँ सामान्यतया त्यस्तो कुनै अवस्था छैन, यद्यपि यो विश्वविद्यालय र क्षेत्र अनुसार फरक हुन्छ। केही व्यक्तिगत विश्वविद्यालय वा विभागहरूले विद्यार्थीहरूका लागि अतिरिक्त आवश्यकताहरू निर्दिष्ट गर्दछन्। एक सफल विद्यावारिधि प्रवेश आवेदन पेश गर्नका लागी, शैक्षिक कागजात, सिफारिस पत्र, एक शोध प्रस्ताव, र एक व्यक्तिगत कथन आवश्यक पर्दछ। धेरै जसो विश्वविद्यालयहरूले पनि प्रवेश गर्नु भन्दा पहिले विशेष अन्तर्वार्ताको लागि आमन्त्रित गर्दछन्।<ref>{{Cite web|url=http://www.formsofaddress.info/Doctorate.html|title=How address the holder of a Doctorate|last=हिच्की|first=रोबर्ट|website=www.formsofaddress.info|access-date=2018-08-23}}</ref> उम्मेद्वारले एउटा परियोजना वा शोधग्रन्ध प्रस्तुत गर्नुपर्दछ जुन प्रायः मूल शैक्षिक अनुसन्धानमा आधारित हुनु पर्दछ। सिद्धान्तमा सहकर्मी समीक्षा सन्दर्भको रूपमा प्रकाशनको लागि योग्य हुन्छ। धेरै देशहरूमा, एक उम्मेद्वारले विश्वविद्यालयबाट नियुक्त विज्ञ परीक्षकहरू समक्ष उक्त कामको रक्षा गर्नुपर्दछ। अन्य देशहरूमा, शोधग्रन्ध विशेषज्ञ परीक्षकहरूको समूहद्वारा जाँच गरिन्छ जसले उक्त शोधग्रन्थ सिद्धान्तमा पारित गर्न योग्य छ वा छैन भनेर अध्ययन गर्दछन्। उनीहरूले शोधग्रन्ध पारित गर्नु अघि सम्बोधन गर्न आवश्यक पर्ने कुनै पनि समस्याहरूको प्रस्तुत गर्दछ।<ref>[https://www.wur.nl/Education-Programmes/PhD-Programme/Categories-of-PhD-Candidates.htm Categorieën promovendi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231211001617/https://www.wur.nl/education-programmes/phd-programme/categories-of-phd-candidates.htm |date=2023-12-11 }} {{Cite web |url=https://www.wur.nl/education-programmes/phd-programme/categories-of-phd-candidates.htm |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2024-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211001617/https://www.wur.nl/education-programmes/phd-programme/categories-of-phd-candidates.htm |archive-date=2023-12-11}}, Wageningen University; [http://www.rug.nl/fmns-research/career/PhDScholarships/GrantsPhD Ph.D. scholarship programmes], Rijksuniversiteit Groningen Faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen; [http://www.informatik.uni-kl.de/en/studium/studiengaenge/promprog/sandwichprom/ Sandwich Ph.D.], Technissche Universitat Kaiserslautern.</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू == [http://tribhuvan-*university.edu.np/ त्रिभुवन विश्वविद्यालयको आधिकारिक वेबसाइट]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[श्रेणी:शैक्षिक उपाधिहरू]] 8wb23g6bp9pjmvo4m7cigooihahzvc4 0 112996 1391977 1387160 2026-09-29T15:23:40Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391977 wikitext text/x-wiki {{Infobox exchange |name=New York Stock Exchange<br>न्युयोर्क स्टक एक्सचेन्ज |logo=[[File:NY Stock Exchange logo.svg|120px|The logo of the New York Stock Exchange |alt=The NYSE's logo]] |image=[[File:New York Stock Exchange Facade 2015.jpg|200px|The New York Stock Exchange building in 2015|alt=The NYSE in 2015]]<br><div align=center>२०१५ मा न्युयोर्क स्टक एक्सचेन्ज भवन</div> |type=[[स्टक एक्सचेन्ज]] |city=[[न्युयोर्क सहर|न्युयोर्क शहर]], [[न्युयोर्क (राज्य)|न्युयोर्क]] |country=संयुक्त राज्य अमेरिका |foundation={{Start date and age|1792|05|17}}<ref name="History of the New York Stock Exchange">{{cite web |url=https://www.loc.gov/rr/business/hottopic/stock_market.html |title=History of the New York Stock Exchange |accessdate=March 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404085759/http://loc.gov/rr/business/hottopic/stock_market.html |archive-date=April 4, 2016 |url-status=live}}</ref> |defunct=जुलाई - नोबेम्बर १९१४ |owner=इन्टरकन्टिनेन्टल एक्सचेन्ज |key_people={{plainlist| *[[Jeffrey Sprecher]]<br/>(अध्यक्ष) *[[Betty Liu]]<br/>(कार्यकारी उपाध्यक्ष) *[[Stacey Cunningham]]<br/>(सभापति) }} |currency=[[अमेरिकी डलर]] | listings =२,२२३ (जुलाई २०२४)<ref>{{cite web |url=https://focus.world-exchanges.org/issue/september-2024/market-statistics |title=Market Statistics - September 2024 |access-date=September 18, 2024|archive-date=September 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918000000/https://focus.world-exchanges.org/issue/september-2024/market-statistics |url-status=live }} [https://www.nyse.com/listings_directory/stock Alt URL]</ref> |mcap=US$ २२.९ ट्रिलीयन (२०१९)<ref name="NYSE Group Shares Outstanding and Market Capitalization of Companies Listed, 2016">{{cite web|title=NYSE Group Shares Outstanding and Market Capitalization of Companies Listed, 2016|url=https://www.nyse.com/market-cap|access-date=February 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070521/https://www.nyse.com/market-cap|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117081609/https://www.nyse.com/market-cap |date=November 17, 2020 }}</ref>|volume=US$ २०.१६१ ट्रिलीयन (२०११)|indexes={{unbulleted list|[[Dow Jones Industrial Average]]|[[S&P 500]]|[[NYSE Composite]]}}|homepage={{URL|https://www.nyse.com/|nyse.com}} {{Infobox NRHP |embed = yes |nrhp_type = nhl |image = New York Stock Exchange Simon Fieldhouse.jpg |caption = Front Elevation of the New York Stock Exchange. |coordinates = {{coord|40|42|24.6|N|74|0|39.7|W|region:US-NY_type:landmark|display=inline, title}} | locmapin = Lower Manhattan#New York#USA |area = |built = 1903 |architect = [[Trowbridge & Livingston]]; [[George B. Post]] |architecture = [[Classical Revival]] |designated_nrhp_type = June 2, 1978<ref name="nhlsum">{{cite web|url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1776&ResourceType=Building|title=New York Stock Exchange|date=September 17, 2007|work=[[National Historic Landmark]] summary listing|publisher=[[National Park Service]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012152111/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceID=1776&resourceType=Building|archive-date=October 12, 2007|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012152111/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceID=1776&resourceType=Building |date=October 12, 2007 }}</ref> |added = June 2, 1978<ref name="nris">{{NRISref|2007a|dateform=mdy}}</ref> |governing_body = Private |designated_other2_name = NYC Landmark |designated_other2_date = July 9, 1985 |designated_other2_abbr = NYCL |designated_other2_link = New York City Landmarks Preservation Commission |designated_other2_number = 1529 |designated_other2_color = #FFE978 |refnum=78001877}}}} '''न्यूयोर्क स्टक एक्सचेन्ज''' (NYSE, जसलाई "द बिग बोर्ड" पनि भनिन्छ) न्युयोर्क सहरको लोअर म्यानहटनको वित्तीय जिल्लामा रहेको न्युयोर्क स्टक एक्सचेन्ज भवनमा मुख्यालय भएको एक अमेरिकी स्टक एक्सचेन्ज हो। यो [[बजार पूँजीकरण|बजार पुँजीकरण]]को हिसाबले [[स्टक एक्सचेन्जहरूको सूची|संसारको सबैभन्दा ठूलो स्टक एक्सचेन्ज]] हो, जुन २०२६ को जनवरीमा अझ बढेको थियो। यसमा सुचिकृत कम्पनीहरूको बजार पूँजीकरण २०१८ फेब्रुअरीमा ३०.१ ट्रिलीयन अमेरिकी डलर रहेको छ। <ref name="Largest stock markets in the world">{{cite web|url=https://www.nyse.com/market-cap/|title=2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070521/https://www.nyse.com/market-cap|archive-date=February 12, 2019|access-date=February 6, 2019|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212070521/https://www.nyse.com/market-cap |date=February 12, 2019 }}</ref> <ref>[http://www.world-exchanges.org World-exchanges.org]</ref> २०१३ मा औसत दैनिक व्यापार मूल्य लगभग {{USD}} १६९ थियो । न्युयोर्क स्टक एक्सचेन्जको स्वामित्व इन्टरकन्टिनेन्टल एक्सचेन्जसँग छ, जुन एक अमेरिकी होल्डिङ कम्पनी हो र यसले यसलाई सूचीकृत पनि गर्छ (टिकर प्रतीक ICE)। यसअघि, यो ''न्युयोर्क स्टक एक्सचेन्ज युरोनेक्ट'' (NYX) को हिस्सा थियो, जुन २००७ मा Euronext सँग NYSE को विलयबाट बनेको थियो। न्युयोर्क स्टक एक्सचेन्ज ट्रेडिंग फ्लोर ११ [[:en:Wall_Street|वाल स्ट्रिट]] मा स्थित छ र यसमा व्यापार र कारोबार सुविधाको लागि २१ कोठा छन् । १९७८ मा, मुख्य भवन र ११ वाल स्ट्रिट को भवनलाई [[:en:National_Historic_Landmark|राष्ट्रिय ऐतिहासिक स्थल]] तोकिएको छ ।<ref name="NHL designation">नेशनल पार्क सर्विस, [http://www.cr.nps.gov/nhl/designations/Lists/NY01.pdf राष्ट्रीय ऐतिहासिक स्थल सर्वेक्षण, न्यूयॉर्क] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070620110916/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NY01.pdf |date=2007-06-20 }} {{Cite web |url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NY01.pdf |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2023-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070620110916/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NY01.pdf |archive-date=2007-06-20}}, 31 मई 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref name="nhlsum" /><ref name="nrhpinv">{{cite web|url=http://pdfhost.focus.nps.gov/docs/NHLS/Text/78001877.pdf|title=New York Stock Exchange National Register of Historic Places Inventory-Nomination (1MB PDF)|date=March 1977|publisher=National Park Service|format=PDF|accessdate=2008-01-30|author=George R. Adams|archive-url=https://web.archive.org/web/20110527081344/http://pdfhost.focus.nps.gov/docs/NHLS/Text/78001877.pdf|archive-date=2011-05-27}}</ref><ref name="nrhpphotos">{{cite web|url=http://pdfhost.focus.nps.gov/docs/NHLS/Photos/78001877.pdf|title=National Register of Historic Places Inventory-Nomination (1MB PDF)|year=1983|publisher=National Park Service|format=PDF|access-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110527081432/http://pdfhost.focus.nps.gov/docs/NHLS/Photos/78001877.pdf|archive-date=2011-05-27}}</ref> == इतिहास == [[श्रेणी:न्युयोर्क स्टक एक्सचेन्ज| ]] [[श्रेणी:स्टक एक्सचेन्ज]] 2v5n1336srezh7k6grqwvp4gxx6vq7q 0 114105 1392042 986121 2026-09-30T05:35:58Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392042 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = सिनेमा पुरस्कार<br />CineMAA Awards | current_awards = | image = | imagesize = | caption = | description = [[चलचित्र]]मा सर्वश्रेष्ठ | presenter = [[स्टार मा|मा टिभी]] | country = भारत | year = २००४ | website = }} '''सिनेमा पुरस्कार''' [[स्टार मा|माटिभी]] समूहद्वारा वार्षिक रूपमा [[तेलुगु चलचित्र|तेलुगु सिनेमा]]मा पेशेवरहरूको कलात्मक र प्राविधिक उत्कृष्टताका लागि प्रस्तुत गरिन्छ। <ref>{{cite web|url=http://www.idlebrain.com/news/2000march20/cinemaaawards.html|title=Telugu cinema Article - Cine Maa Awards by Rhythm Events|website=www.idlebrain.com|accessdate=16 August 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.reachouthyderabad.com/newsmaker/hw97.htm|title=reachouthyderabad.com&nbsp;-&nbsp; Resources and Information.|website=www.reachouthyderabad.com|accessdate=16 August 2018}}</ref> पुरस्कार २००४ मा पेश गरिएको थियो। सिनेमा पुरस्कार दुबै जनता र योग्यताको आधारमा विज्ञहरूको समितिद्वारा मतदान गरिन्छ।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/errorpage/|title=Page not found News|publisher=|accessdate=16 August 2018|via=www.thehindu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719032529/https://www.thehindu.com/errorpage/|archive-date=19 July 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-downtown/Glamour-glitz-mark-MAA-Cinemaa-awards/article16140587.ece|title=Glamour, glitz mark MAA Cinemaa awards|first=T. Lalith|last=Singh|date=22 August 2010|publisher=|accessdate=16 August 2018|via=www.thehindu.com}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb event|0002713|सिनेमा पुरस्कार}} [[श्रेणी:सिनेमा पुरस्कार]] daxriqerr70zn9cw5sc2gls8niri9jn 0 115167 1392007 1262539 2026-09-29T23:29:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392007 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Actor Motta Rajendran at the Vilaasam Press Meet.jpg | imagesize = | caption = राजेन्द्रन विलासम प्रेस बैठकमा | name = राजेन्द्रन<br />Rajendran | birth_date = {{birth date and age|1957|6|1}} | birth_place = थुतुकुडी, [[तमिलनाडु]], भारत | occupation = [[स्टन्ट डबल]], अभिनेता, हास्य कलाकार | nationality = भारतीय | years_active = सन् १९९२–९५, सन् २००२–वर्तमान | other names = नान कदवुल राजेन्द्रन, मोटाई राजेन्द्रन }} '''ए राजेन्द्रन''' (जन्म जुन १, १९५७),<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Stunt-accident-left-him-hairless-and-with-plenty-of-roles/articleshow/55360906.cms|title=Stunt accident left him hairless – and with plenty of roles &#124; Chennai News - Times of India|website=The Times of India}}</ref> '''मोटा राजेन्द्रन''' वा 'नान कदवुल' '''राजेन्द्रन'''को रूपमा श्रेय, एक [[स्टन्ट डबल]], चलचित्र अभिनेता र [[तमिल सिनेमा]]मा काम गर्ने हास्य कलाकार हुन्। उनले सन् २००३ मा '[[पिथामगन]]'मा अभिनय गर्न सुरु गरेका थिए र त्यस बेलादेखि उनले ५०० भन्दा बढी [[दक्षिण भारतीय सिनेमा|दक्षिण भारतीय चलचित्रहरू]]को लागि स्टन्ट डबलको रूपमा काम गरिसकेका छन्। उनले '[[नान कदवुल]]' (सन् २००९) मा खलनायकको भूमिका खेलेका थिए र उनले धेरै तमिल चलचित्रहरूमा खलनायक र पछि हास्यपूर्ण सहायक पात्रहरूको भूमिका निर्वाह गरिरहेछन्।<ref name="The Hindu">{{cite web |title=My First Break |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/article932200.ece |author=S. R. Ashok Kumar |work=The Hindu |date=5 December 2010 |accessdate=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331010906/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/article932200.ece |archive-date=31 March 2012}}</ref> उनी आफ्नो कठोर आवाज र [[एलोपेसिया युनिभर्सलिस]]को लागि परिचित छन्, जुन उनी दाबी गर्छन् कि स्टन्ट क्रममा औद्योगिक फोहोरको सम्पर्कमा आएको थियो।<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Stunt-accident-left-him-hairless-and-with-plenty-of-roles/articleshow/55360906.cms | title=Stunt accident left him hairless – and with plenty of roles | work=[[The Times of India]] | date=11 November 2016 | accessdate=5 June 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tamil.samayam.com/tamil-cinema/movie-news/naan-kadavul-motta-rajendran-reveals-the-secret-of-his-bald-head/articleshow/70434693.cms|title=பல ஆண்டுகள் ரகசியத்தை உடைத்த மொட்டை ராஜேந்திரன்!!|website=Samayam Tamil}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb name|3327356}} [[श्रेणी:सन् १९५७ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:तमिल चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:तमिल हास्य कलाकारहरू]] [[श्रेणी:भारतीय हास्य कलाकारहरू]] [[श्रेणी:भारतीय स्टन्ट प्रदर्शनकर्ताहरू]] so8wky7u9tj82j20vmaqvdox1u8eb32 0 117965 1391999 1388871 2026-09-29T20:45:09Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391999 wikitext text/x-wiki [[File:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|right|200px|[[बाबासाहेब आम्बेडकर]]लाई "महानतम भारतीय" घोषणा गरिएको थियो ।]] '''महानतम भारतीय''' ({{lang-en|The Greatest Indian}}) [[सिएनएन आइबिएन]] र [[हिस्ट्री च्यानल]]सँगको साझेदारीमा [[रिलायन्स कम्युनिकेसन्स]]द्वारा प्रायोजित र [[आउटलुक (पत्रिका)|आउटलुक]]द्वारा आयोजित सर्वेक्षण थियो । सन् २०१२ सालको [[जुन|जून]] देखि [[अगस्ट]] सम्म आयोजित यस सर्वेक्षणसँग सम्बन्धित कार्यक्रम टेलिभिजनमा प्रसारण गरिएको थियो । ११ अगस्टमा [[बाबासाहेब आम्बेडकर]]लाई यस सर्वेक्षणमा विजयी घोषणा गरिएको थियो ।<ref name="Terms">{{cite web |url=http://www.historyindia.com/TGI/terms-of-use |title=The Greatest Indian: Terms of Use |accessdate=३ मार्च २०१३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013115401/http://www.historyindia.com/TGI/terms-of-use |archive-date=2013-10-13 }}</ref> <blockquote> "आजको भारत सन् १९४७ मा स्वतन्त्रता पाएको भारतको तुलनामा अत्यन्तै परिवर्तित छ । लाखौँ भारतीयका योगदानका कारणले यस राष्ट्र अहिलेको स्थानमा पुग्न सफल भएको छ । यो सर्वेक्षण स्वतन्त्र भारतमा सबैभन्दा बढी योगदान पुर्याउने ती एक व्यक्ति पत्ता लगाउने प्रयास हो ।"<ref name="FAQ">{{cite web |url=http://www.historyindia.com/TGI/node/60 |title=The Greatest Indian: FAQ |accessdate=३ मार्च २०१३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013114842/http://www.historyindia.com/TGI/node/60 |archive-date=2013-10-13 }}</ref> </blockquote> ==मनोनयन र निर्वाचन प्रक्रिया== अभिनेता, लेखक, खेलाडी, उद्यमी तथा आ-आफ्ना क्षेत्रमा ख्याती प्राप्त गरेका व्यक्तित्वलाई समावेश गरिएको २८ जना सदस्यको निर्णायक मण्डलको समक्ष १०० नामको सूची प्रस्तुत गरिएको थियो ।<ref name="great, greater, greatest">{{cite web |url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article3662823.ece |title=The Hindu, 21 July 2012: Indians great, greater, greatest? |accessdate=२ मार्च २०१३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801164901/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article3662823.ece |archive-date=1 August 2013}}</ref> उक्त निर्णायक मण्डल अन्तर्गत ''द हिन्दु''का भूतपूर्व प्रमुख सम्पादक [[नरसिंहन राम]], ''आउटलुक''का तत्कालका प्रमुख सम्पादक [[विनोद मेहता]], भूतपूर्व भारतीय महाधिवक्ता [[सोली सोराबजी]], बलिउड अभिनेत्री र केन्द्रिय फिल्म प्रमाणन बोर्डकी भूतपूर्व अध्यक्ष [[शर्मिला टेगोर]], क्रिकेट खेलाडी [[हर्षा भोगले]], लेखक [[चेतन भगत]], इतिहासकार [[रामचन्द्र गुहा]], राजनीतिज्ञ तथा लेखक [[शशि थरूर]], उद्यमी [[नन्दन नीलेकणि]], चलचित्र निर्देशक [[राजकुमार हिरानी]], अभिनेत्री [[शबाना आजमी]] र राजनीतिज्ञ [[अरुण जेटली]] समावेश भएका थिए ।<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevision.com/headlines/y2k12/may/may142.php |title=Indian Television, 18 May 2012: History TV18, CNN IBN name jury members for 'The Greatest Indian' |accessdate=२ मार्च २०१३}}</ref><ref>{{cite web |url=http://twocircles.net/2012jun05/now_vote_greatest_indian.html |title=TwoCircles.net, 5 June 2012: Now vote for 'The Greatest Indian' |accessdate=२ मार्च २०१३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022180622/http://twocircles.net/2012jun05/now_vote_greatest_indian.html |archive-date=22 October 2012 }}</ref> उनीहरूलाई प्रदान गरिएको १०० नामको सूचीबाट ५० नामको छनोट गरियो जसलाई सिएनएन आइबिएनका तत्कालीन प्रमुख सम्पादक [[राजदीप सरदेसाई]]द्वारा ४ जून २०१२ मा सामान्य जनताको समक्ष सार्वजनिक गरिएको थियो । त्यसपछि शीर्ष १० व्यक्तित्वको छनोट गर्नका लागि निर्णायक मण्डलको मत, अनलाइन मत र नीलसेन कम्पनीको सर्वेक्षणमा दान गरिएको मतलाई समान भार वा महत्त्व दिने गरी निर्वाचन गरिएको थियो ।<ref name="great, greater, greatest"/> अनलाइन मतदानमा कुल ७१,२९,०५० जनताले भाग लिएका थिए ।<ref>{{cite web|url=http://www.indiainfoline.com/Markets/News/HISTORY-TV18-and-CNN-IBN-reveals-names-of-The-Greatest-Indian/5454251187 |title=India Info Online, 3 July 2012: HISTORY TV18 & CNN IBN reveals names of 'The Greatest Indian' |accessdate=२ मार्च २०१३}}</ref> सार्वजनिक मतदान ४ जून देखि २५ जून सम्ममा सकाएर ३ जुलाईमा शीर्ष १० नामलाई सार्वजनिक गरिएको थियो ।<ref name="Terms"/><ref name="Outlook 281103">{{cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?281103 |title=Outlook, 11 June 2012: The Greatest Indian After Gandhi |accessdate=२ मार्च २०१३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529023344/http://www.outlookindia.com/article.aspx?281103 |archive-date=29 May 2014}}</ref> प्रथम निर्वाचन आयोजना गरेको तरिकाले नै १ जुलाई देखि १ अगस्ट सम्ममा दोस्रो निर्वाचन सम्पन्न गरिएको थियो ।<ref name="Outlook 281103"/> सर्वेक्षणको दोस्रो निर्वाचनमा कुल २,००,००,००० जनताको सहभागिता रह्यो ।<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/marketing/ambedkar-voted-greatest-indian-in-poll/article3771172.ece |title=The Hindu Business Line, 14 August 2012: Ambedkar voted "Greatest Indian" in poll |accessdate=२ मार्च २०१३}}</ref> ११ अगस्टमा निर्वाचनको विजयीको घोषणा गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.humanrights.asia/news/forwarded-news/AHRC-FAT-027-2012 |title=Asian Human Rights Commission, 16 August 2012: INDIA: Dr. B.R. Ambedkar – the greatest Indian |accessdate=२ मार्च २०१३}}</ref> १४ अगस्ट र १५ अगस्टमा [[स्वतन्त्रता दिवस (भारत)|भारतको स्वतन्त्रता दिवस]]को अवसरमा [[अमिताभ बच्चन]]द्वारा आयोजित यस सर्वेक्षणको विशेष कार्यक्रम प्रसारण गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevision.com/release/y2k12/aug/augrel14.php |title=Indian Television, 13 August 2012: 'Dr. B R Ambedkar is 'The Greatest Indian after the Mahatma' |accessdate=२ मार्च २०१३}}</ref> ==मूल पचास प्रत्याशीहरूको सूची== महानतम भारतीयको सर्वेक्षण भएको समयमा मूल पचास प्रत्याशीहरूमा पन्ध्र जना [[भारत रत्न]]द्वारा सम्मानित भएका थिए, जसमध्ये छ जना महिला थिए । सर्वेक्षणको समयमा सर्वाधिक आयु भएका प्रत्याशी ९२ वर्षीय [[रवि शंकर|रवि शङ्कर]], ८८ वर्षीय [[अटल बिहारी वाजपेयी]] र ८७ वर्षीय [[एम. एस. स्वामीनाथन]] थिए भने सबैभन्दा सानो उमेरका प्रत्याशी ३९ वर्षीय [[सचिन तेन्दुलकर]] थिए । # [[बाबासाहेब आम्बेडकर|डा. बी. आर. आम्बेडकर]] # [[अब्दुल कलाम|ए. पी. जे. अब्दुल कलाम]] # [[वल्लभभाई पटेल|बल्लभ भाई पटेल]] # [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरु]] # [[मदर टेरेसा]] # [[जहाङ्गीर रतनजी दादाभाई टाटा]] # [[इन्दिरा गान्धी]] # [[सचिन तेन्दुलकर]] # [[अटल बिहारी वाजपेयी]] # [[लता मङ्गेशकर]] # [[जयप्रकाश नारायण]] # [[कांशीराम]] # [[राममनोहर लोहिया]] # [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] # [[स्याम मानेकश]] # [[बाबा आमटे|मुरलीधर देवीदास आमटे]] # [[इला भट्ट]] # [[विनोबा भावे]] # [[कमलादेवी चट्टोपाध्याय]] # [[रवि शंकर|रवि शङ्कर]] # [[एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी]] # [[मकबूल फ़िदा हुसैन|मकबूल फिदा हुसेन]] # [[बिस्मिल्ला खाँन|बिस्मिल्ला खाँ]] # [[आर.के.नारायण|आर. के. नारायण]] # [[आर.के. लक्ष्मण]] # [[बेल्लूर कृष्णमचारी सुन्दरराज अयङ्गार]] # [[अमिताभ बच्चन]] # [[राज कपुर|राज कपूर]] # [[कमल हासन]] # [[सत्यजित राय]] # [[ए आर रहमान|ए. आर. रहमान]] # [[किशोर कुमार]] # [[दिलीप कुमार]] # [[देव आनन्द]] # [[मोहम्मद रफी]] # [[होमी जहाङ्गीर भाभा]] # [[धीरूभाई अम्बानी]] # [[भर्गीज कुरियन]] # [[घनश्यामदास बिडला]] # [[एन.आर. नारायणमूर्ती]] # [[विक्रम साराभाई]] # [[एम. एस. स्वामीनाथन]] # [[रामनाथ गोयनका]] # [[अमर्त्य सेन]] # [[एलात्तुवलपिल श्रीधरन]] # [[कपिल देव]] # [[सुनील गावस्कर]] # [[ध्यानचन्द सिंह]] # [[विश्वनाथन आनन्द]] # [[मिल्खा सिंह]] ==शीर्ष दस प्रत्याशीहरूको सूची== {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%" |+शीर्ष दस महानतम भारतीयहरूको सूची ।<ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|title=A Measure Of The Man|work=आउटलुक|date=२० अगस्ट २०१२|access-date=2020-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|archive-date=2016-03-14}}</ref> यिनीहरू सबै जना [[भारत रत्न]]द्वारा सम्मानित भएका छन् । |- ! scope="col" style="width:4%" | क्रमाङ्क ! scope="col" style="width:9%"| तस्वीर ! scope="col" style="width:18%"| नाम ! scope="col" style="width:14%" | राज्य ! scope="col" style="width:55%" | प्रसिद्धि |- | align="center" | '''१''' | align="center" | [[File:Ambedkar 1966 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[बाबासाहेब आम्बेडकर|डा. बी. आर. आम्बेडकर]]<br/ > | [[महाराष्ट्र]] | बहुज्ञ, विद्वान्, समाजसुधारक तथा दलित समुदायका नेता, आम्बेडकरलाई [[भारत|भारत गणराज्य]]का निर्माता मानिन्छ ।<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/biography/Bhimrao-Ramji-Ambedkar|title=Profile: Bhimrao Ramji Ambedkar|encyclopedia=इनसाइक्लोपिडिया ब्रिटानिका|accessdate=१३ सेप्टेम्बर २०१५|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907132631/http://www.britannica.com/biography/Bhimrao-Ramji-Ambedkar|archivedate=७ सेप्टेम्बर २०१५|df=dmy-all}}</ref><ref>https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128072951/https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/ |date=2021-01-28 }}</ref><ref>https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html</ref><ref>https://indianexpress.com/article/parenting/learning/ambedkar-jayanti-2019-facts-babasaheb-for-kids-5672744/</ref><ref>https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026043029/https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues |date=2020-10-26 }}</ref><ref>https://www.business-standard.com/article/current-affairs/ambedkar-jayanti-president-pm-pay-tributes-on-129th-birth-anniversary-120041400324_1.html</ref> भारतका प्रथम [[कानुन एवम् न्याय मन्त्रालय, भारत सरकार|कानुन एवम् न्याय मन्त्री]] आम्बेडकरलाई [[भारतीय संविधान]]का जनक पनि मानिन्छ ।<ref>{{cite web|title=Some Facts of Constituent Assembly|work=भारतीय संसद|publisher=राष्ट्रिय सूचना-विज्ञान केन्द्र|url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm|accessdate=१२ मे २०१४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511104514/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm|archivedate=११ मे २०११}}</ref> [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]]को विरोध गरी दलित समुदाय प्रतिको भेदभाव विरुद्ध अभियान चलाएको हुनाले उनलाई उनका अनुयायीहरूले सम्मानको रूपमा "[[बाबासाहेब]]" भन्ने गर्छन् ।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/opinion/open-page/lets-help-realise-the-vision-of-ambedkar-for-dalits/article4614717.ece|title=Let's help realise the vision of Ambedkar for Dalits|date=१४ अप्रिल २०१३|accessdate=७ नोभेम्बर २०१५|author=जैन, अनुरोध ललित|newspaper=द हिन्दु|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161214232235/http://www.thehindu.com/opinion/open-page/lets-help-realise-the-vision-of-ambedkar-for-dalits/article4614717.ece|archivedate=१४ डिसेम्बर २०१६|df=dmy-all}} * {{cite journal|url=http://www.outlookindia.com/article/untouchability-the-dead-cow-and-the-brahmin/217660|title=Untouchability, The Dead Cow And The Brahmin|date=२२ अक्टोबर २००२|accessdate=७ नोभेम्बर २०१५|publisher=आउटलुक|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151109222842/http://www.outlookindia.com/article/untouchability-the-dead-cow-and-the-brahmin/217660|archivedate=९ नोभेम्बर २०१५|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109222842/http://www.outlookindia.com/article/untouchability-the-dead-cow-and-the-brahmin/217660|archive-date=2015-11-09|access-date=2020-09-29}}</ref> [[नवबौद्ध आन्दोलन]]सँग पनि सम्बन्ध राख्ने आम्बेडकरले १४ अक्टोबर १९५६ मा आफ्ना करिड पाँच लाख अनुयायीका साथ [[बुद्ध धर्म|बौद्ध धर्म]]मा लागेका थिए ।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/comment-article-from-ananya-vajpeyi-owning-ambedkar-sans-his-views/article7583272.ece|title=Owning Ambedkar sans his views|date=27 August 2015|accessdate=7 November 2015|author=Vajpeyi, Ananya|newspaper=The Hindu|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107050620/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/comment-article-from-ananya-vajpeyi-owning-ambedkar-sans-his-views/article7583272.ece|archivedate=7 January 2016|df=dmy-all}} * {{cite news|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-gautam-buddha-s-ashes-to-travel-from-sri-lanka-to-maharashtra-next-week-2132594|title=Gautam Buddha's ashes to travel from Sri Lanka to Maharashtra next week|date=८ अक्टोबर २०१५|accessdate=७ नोभेम्बर २०१५|publisher=डेली न्यूज एनालिसिस|author=श्रीवास्तव, कञ्चन|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151020201943/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-gautam-buddha-s-ashes-to-travel-from-sri-lanka-to-maharashtra-next-week-2132594|archivedate=२० अक्टोबर २०१५|df=dmy-all}}</ref> उनलाई भारतमा बौद्ध धर्मलाई पुनर्जीवित गराएको श्रेय दिइन्छ ।<ref>https://thebuddhistcentre.com/stories/ambedkar/</ref><ref>https://thewire.in/religion/buddhism-teachings-ambedkar</ref> |- | align="center" | '''२''' | align="center" |[[File:Abdul_Kalam_2015_stamp_of_India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[अब्दुल कलाम|ए. पी. जे. अब्दुल कलाम]] |[[तमिलनाडु]] | अन्तरिक्ष तथा सैन्य वैज्ञानिक कलाम भारतको [[उपग्रह प्रक्षेपण यान]]मा संलग्न थिए र [[एकीकृत मार्गदर्शित मिसाइल विकास कार्यक्रम]]का वास्तुकार थिए । [[भारतीय राष्ट्रिय अन्तरिक्ष अनुसन्धान समिति]], [[भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन]] र [[रक्षा अनुसन्धान एवम् विकास सङ्गठन]]मा काम गरेका कलामलाई पछि रक्षा मन्त्रीको वैज्ञानिक सल्लाहकार, रक्षा अनुसन्धान एवम् विकास सङ्गठनको सचिव र महानिर्देशकको पदमा नियुक्त गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/profile/apjak.html|title=Bio-data: Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam|publisher=पत्र सूचना कार्यालय|date=२६ जुलाई २००२|accessdate=१२ मे २०१४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140513081337/http://pib.nic.in/profile/apjak.html|archivedate=१३ मे २०१४}}</ref> सन् २००२ देखि सन् २००७ सम्म उनलाई भारतको एघारौँ राष्ट्रपतिको पदमा छानिएको थियो ।<ref name="president">{{cite web|url=http://presidentofindia.nic.in/former-presidents.htm|title=Former President of India|publisher=राष्ट्रपति सचिवालय|accessdate=१२ मे २०१४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016060850/http://presidentofindia.nic.in/former-presidents.htm|archivedate=१६ अक्टोबर २०१४}}</ref> |- | align="center" | '''३''' | align="center" | [[File:Vallabhbhai Patel 1975 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[वल्लभभाई पटेल|बल्लभ भाई पटेल]] |[[गुजरात]] | "आइरन म्यान अफ इन्डिया" (अङ्ग्रेजी: "Iron Man of India") भनेर चिनिने पटेल भारतको स्वतन्त्रताका लागि अभियानमा लागेका सामाजिक कार्यकर्ता र भारतका प्रथम उपप्रधानमन्त्री (सन् १९४७ - सन् १९५०) थिए ।<ref>{{cite news|title=PM Modi pays tributes to Sardar Patel on his death anniversary|url=http://www.ibnlive.com/news/politics/pm-modi-pays-tributes-to-sardar-patel-on-his-death-anniversary-731284.html|publisher=आइबिएन लाइभ|date=१५ डिसेम्बर २०१४|accessdate=१३ सेप्टेम्बर २०१५|location=नयाँ दिल्ली|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151226114334/http://www.ibnlive.com/news/politics/pm-modi-pays-tributes-to-sardar-patel-on-his-death-anniversary-731284.html|archivedate=२६ डिसेम्बर २०१५|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151226114334/http://www.ibnlive.com/news/politics/pm-modi-pays-tributes-to-sardar-patel-on-his-death-anniversary-731284.html |date=2015-12-26 }}</ref> भारतले स्वतन्त्रता प्राप्त गरेपछि सरदार पटेल ५५५ ब्रिटिस भारतीय रियासतको विघटन गरी एकीकृत भारतीय सङ्घको निर्माण गर्न [[वाप्पला पङ्गुन्नि मेनन]]सँग काम गरेका थिए ।<ref>{{cite journal|url=http://www.frontline.in/cover-story/patels-communalisma-documented-record/article5389270.ece|title=Patel's communalism—a documented record|publisher=फ्रन्टलाइन|date=१३ डिसेम्बर २०१३|accessdate=६ नोभेम्बर २०१५|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160102075603/http://www.frontline.in/cover-story/patels-communalisma-documented-record/article5389270.ece|archivedate=२ जनवरी २०१६|df=dmy-all}} * {{cite web|url=http://pib.nic.in/feature/feyr98/fe1098/f1510981.html|title=Sardar Patel: Builder of a Steel Strong India|publisher=पत्र सूचना कार्यालय|accessdate=६ नोभेम्बर २०१५|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105020725/http://pib.nic.in/feature/feyr98/fe1098/f1510981.html|archivedate=५ नोभेम्बर २०१५|df=dmy-all}} * {{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-opinion/who-betrayed-sardar-patel/article5366083.ece|title=Who betrayed Sardar Patel?|newspaper=द हिन्दु|date=१९ नोभेम्बर २०१३|accessdate=६ नोभेम्बर २०१५|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808235331/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-opinion/who-betrayed-sardar-patel/article5366083.ece|archivedate=८ अगस्ट २०१६|df=dmy-all}} </ref><ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/biography/Vallabhbhai-Jhaverbhai-Patel|title=Profile: Vallabhbhai Jhaverbhai Patel|encyclopedia=इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका|accessdate=११ अक्टोबर २०१५|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151102014630/http://www.britannica.com/biography/Vallabhbhai-Jhaverbhai-Patel|archivedate=२ नोभेम्बर २०१५|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | '''४''' | align="center" | [[File:1989_CPA_6121.jpg|100px]] ! scope="row" | [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरु]] |[[उत्तर प्रदेश]] | सामाजिक कार्यकर्ता, भारतको स्वतन्त्रताका लागि अभियानमा कार्यरत अभियन्ता तथा लेखक नेहरु भारतका प्रथम तथा सर्वाधिक कार्यकाल भएका प्रधानमन्त्री (सन् १९४७ - सन् १९६०) हुन् । उनलाई [[भारत रत्न]]द्वारा सम्मानित गरिएको समयमा उनी स्वयम् भारतका प्रधानमन्त्री थिए ।<ref name="pm">{{cite web|url=http://pmindia.gov.in/en/former-prime-ministers/|title=Prime Ministers of India|publisher=प्रधानमन्त्री कार्यालय|accessdate=१२ मे २०१४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141009232119/http://pmindia.gov.in/en/former-prime-ministers/|archivedate=९ अक्टोबर २०१४}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1140111/jsp/opinion/story_17764652.jsp|title=Leave it to history: India's best and worst prime ministerse|newspaper=द टेलिग्राफ|location=कोलकाता|accessdate=१२ सेप्टेम्बर २०१५|date=११ जनवरी २०१४|author=गुहा, रामचन्द्र|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304123226/http://www.telegraphindia.com/1140111/jsp/opinion/story_17764652.jsp|archivedate=४ मार्च २०१६|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | '''५''' | align="center" | [[File:Mutter Teresa von Kalkutta.jpg|100px]] ! scope="row" | [[मदर टेरेसा]] | [[पश्चिम बङ्गाल]] <br> {{small|(वर्तमानको [[उत्तर म्यासेडोनिया]]मा अवस्थित [[स्कोप्ये]]मा जन्मेकी)}} | "सेन्ट मदर टेरेसा अफ कलकत्ता" (अङ्ग्रेजी: "Saint Mother Teresa of Calcutta") एक क्याथोलिक नन थिइन् जसले एचआइभी/एड्स, कुष्ठरोग र क्षयरोग लागेका व्यक्तिहरूको स्याहारसुसारका लागि [[मिसनेरिज अफ च्यारिटी]] नामक रोमन क्याथोलिक धार्मिक मण्डलीको स्थापना गरेकी थिइन् । उनका मानवीय कार्यका लागि उनलाई सन् १९७९ मा [[नोबेल शान्ति पुरस्कार]] प्रदान गरिएको थियो । १९ अक्टोबर २००३ मा [[पोप जोन पौल दोस्रो]]ले उनको आत्माले परमानन्द प्राप्त गरोस् भन्ने उद्देश्यले रोमन क्याथोलिक पूजाको आयोजना गरेका थिए । ४ सेप्टेम्बर २०१६ मा [[पोप फ्रान्सिस]]द्वारा उनलाई "सेन्ट" (अङ्ग्रेजी: "Saint", {{translation|"धर्मात्मा"}}) उपाधि दिइएको थियो ।<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/biography/Mother-Teresa|title=Profile: Blessed Mother Teresa|encyclopedia=इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका|accessdate=१३ सेप्टेम्बर २०१५|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906044928/http://www.britannica.com/biography/Mother-Teresa|archivedate=६ सेप्टेम्बर २०१५|df=dmy-all}} * {{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/teresa-bio.html|title=Mother Teresa—Biographical|publisher=नोबेल फाउन्डेसन|accessdate=१२ मे २०१४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011210335/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/teresa-bio.html|archivedate=११ अक्टोबर २०१४}} * {{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html|title=The Nobel Peace Prize 1979|publisher=नोबेल फाउन्डेसन|accessdate=१२ मे २०१४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016093455/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html|archivedate=१६ अक्टोबर २०१४}}</ref> |- | align="center" | '''६''' | align="center" | [[File:JRD_Tata_1994_stamp_of_India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[जहाङ्गीर रतनजी दादाभाई टाटा]] |[[महाराष्ट्र]] | उद्योगपति, परोपकारी तथा उड्डयन अग्रगामी टाटाले भारतको प्रथम ध्वजावाहक विमान सेवा [[एअर इन्डिया|एयर इन्डिया]]को स्थापना गरेका थिए । यसका साथै उनले [[टाटा मूलभूत अनुसन्धान संस्थान]], [[टाटा स्मारक केन्द्र]], [[टाटा इंस्टीट्यूट ऑफ़ सोशल साइसेंस|टाटा सामाजिक विज्ञान संस्थान]], [[टाटा मोटर्स]], [[राष्ट्रिय प्रगत अनुसन्धान संस्थान]] र [[नेसनल सेन्टर फर पर्फोर्मिङ आर्ट्स]]को पनि स्थापना गरेका थिए ।<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/biography/J-R-D-Tata|title=Profile: J.R.D. Tata|encyclopedia=इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका|accessdate=१३ सेप्टेम्बर २०१५|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924150641/http://www.britannica.com/biography/J-R-D-Tata|archivedate=२४ सेप्टेम्बर २०१५|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|last1=शाह|first1=शशाङ्क|last2=राममूर्ति|first2=भी.ई.|title=Soulful Corporations: A Values-Based Perspective on Corporate Social Responsibility|url=https://books.google.com/books?id=1_u7BAAAQBAJ&pg=PA149|publisher=स्प्रिङ्गर सायन्स एन्ड बिजनेस मिडिया|year=सन् २०१३|isbn=978-81-322-1275-1|p=149|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180228183849/https://books.google.com/books?id=1_u7BAAAQBAJ&pg=PA149|archivedate=२८ फेब्रुअरी २०१८|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | '''७''' | align="center" | [[File:1984_CPA_5588.jpg|100px]] ! scope="row" | [[इन्दिरा गान्धी]] |[[उत्तर प्रदेश]] | "आइरन लेडी अफ इन्डिया" (अङ्ग्रेजी: "Iron Lady of India") भनेर चिनिने गान्धी सन् १९६६ देखि सन् १९७७ सम्म र सन् १९८० देखि सन् १९८४ सम्म भारतको प्रधानमन्त्री थिइन् ।<ref name="pm"/> <ref>{{cite web|url=http://www.asiantribune.com/news/2011/11/18/indira-gandhi-iron-lady-india|title=Indira Gandhi: Iron Lady of India|author=ठेलिकोराला, सुलाक्षी|newspaper=एसियन ट्रिब्युन|publisher=वर्ल्ड इन्स्टिट्युट फर एसियन स्टडिज|date=१८ नोभेम्बर २०११|accessdate=१३ सेप्टेम्बर २०१५|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101041543/http://www.asiantribune.com/news/2011/11/18/indira-gandhi-iron-lady-india|archivedate=१ जनवरी २०१६|df=dmy-all}}</ref> [[सन् १९७१ को भारत-पाक युद्ध]]मा उनको नेतृत्वमा रहेको सरकारले [[बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध]]लाई समर्थन गरी [[बङ्गलादेश]]लाई स्वतन्त्र मुलुकको रूपमा स्थापित गर्न सहयोग गरेको थियो ।<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/biography/Indira-Gandhi|title=Profile: Indira Gandhi|encyclopedia=इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका|accessdate=१३ सेप्टेम्बर २०१५|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905092126/http://www.britannica.com/biography/Indira-Gandhi|archivedate=५ सेप्टेम्बर २०१५|df=dmy-all}}</ref> उनलाई भारत रत्नद्वारा सम्मानित गरिएको समयमा उनी स्वयम् भारतका प्रधानमन्त्री थिइन् । |- | align="center" | '''८''' | align="center" | [[File:Sachin_Tendulkar_2013_stamp_of_India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[सचिन तेन्दुलकर]] |[[महाराष्ट्र]] | सन् १९८९ मा क्रिकेट खेलाडीको रूपमा आफ्नो कार्य जीवन सुरु गरेका तेन्दुलकरले आफ्नो दुई दशक भन्दा बढी चलेको कार्यकालमा ६६४ अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट म्याच खेलेका छन् । एक सय अन्तर्राष्ट्रिय शतक हानेका एक मात्र खेलाडी हुनुका साथै [[एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय]]मा [[शतक (क्रिकेट)|द्वितीय शतक]] स्कोर गर्ने र ओडिआइ र [[टेस्ट क्रिकेट]]मा ३०,००० रन बनाउने उनी एक मात्र खेलाडी हुन् ।<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/biography/Sachin-Tendulkar|title=Profile: Sachin Tendulkar|encyclopedia=इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका|accessdate=१८ सेप्टेम्बर २०१५|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906002528/http://www.britannica.com/biography/Sachin-Tendulkar|archivedate=६ सेप्टेम्बर २०१५|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/284269.html|title=Records/Combined Test, ODI and T20I records/Batting records; Most runs in career|work=इएसपिएन क्रिक इन्फो|date=१३ सेप्टेम्बर २०१५|accessdate=१८ सेप्टेम्बर २०१५|url-status=सक्रिय |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131121051835/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/284269.html|archivedate=२१ नोभेम्बर २०१३|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | '''९''' | align="center" | [[File:Atal_Bihari_Vajpayee_2002-06-12.jpg|100px]] ! scope="row" | [[अटल बिहारी वाजपेयी]] |[[मध्य प्रदेश]] | चार दशक सांसद रहेका वाजपेयी नौ पटक [[लोक सभा]]को सदस्य, दुई पटक [[राज्‍य सभा|राज्य सभा]]को सदस्य र तीन पटक भारतको प्रधानमन्त्रीको पदमा नियुक्त गरिएको थियो । उनी सन् १९९६, सन् १९९८ र सन् १९९९ देखि सन् २००४ सम्म भारतका प्रधानमन्त्री भएका थिए ।<ref name="pm"/> उनी सन् १९७७ देखि सन् १९७९ सम्म [[विदेश मन्त्री (भारत)|भारतको विदेश मन्त्री]] थिए र सन् १९९४ मा उनलाई "सर्वश्रेष्ठ सांसद" घोषणा गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/profile/bajpayee.html|title=Profile of Shri Atal Behari Bajpayee|publisher=पत्र सूचना कार्यालय|accessdate=१८ सेप्टेम्बर २०१५|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150810162641/http://pib.nic.in/profile/bajpayee.html|archivedate=१० अगस्ट २०१५|df=dmy-all}} * {{cite web|url=http://pmindia.gov.in/en/former_pm/shri-atal-bihari-vajpayee/|title=Profile: Shri Atal Bihari Vajpayee: March 19, 1998 – May 22, 2004 [Bhartiya Janta Party]|publisher=प्रधानमन्त्री कार्यालय|accessdate=६ नोभेम्बर २०१५|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117173704/http://pmindia.gov.in/en/former_pm/shri-atal-bihari-vajpayee/|archivedate=१७ नोभेम्बर २०१५|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | '''१०''' | align="center" | [[File:Lata_Mangeshkar.jpg|100px]] ! scope="row" | [[लता मङ्गेशकर]] |[[महाराष्ट्र]] | "भारतकी कोकिला" भनेर चिनिने पार्श्वगायिका मङ्गेशकरले सन् १९४० को दशकमा आफ्नो कार्य जीवनमा न्यूनतम ३६ भाषामा गीत गाएकी छिन् ।<ref>{{cite news|title=India's Nightingale Lata Mangeshkar turns 82 today|url=http://www.firstpost.com/bollywood/lata-mangeshkar-who-touched-many-hearts-is-82-94473.html|accessdate=९ जून २०१४|work=फर्स्टपोस्ट|date=२८ सेप्टेम्बर २०११|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130132359/http://www.firstpost.com/bollywood/lata-mangeshkar-who-touched-many-hearts-is-82-94473.html|archivedate=३० जनवरी २०१२}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=गुल्जार|editor2-last=निहलानी|editor2-first=गोविन्द|editor3-last=चटर्जी|editor3-first=सैबल|title=इन्साइक्लोपिडिया अफ हिन्दी सिनेमा|year=सन् २००३|publisher=पप्युलर प्रकाशन|url=https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC |isbn=978-81-7991-066-5}} </ref> सन् १९८९ मा मङ्गेशकरलाई [[दादासाहेब फाल्के पुरस्कार]]द्वारा सम्मानित गरिएको थियो ।<ref>https://indianexpress.com/article/entertainment/music/lata-mangeshkar-pays-her-respects-to-dadasaheb-phalke-2778051/</ref> |} ==परिणाम== ११ अगस्ट २०१२ मा [[बाबासाहेब आम्बेडकर]]लाई महानतम भारतीय घोषणा गरिएको थियो । सामान्य जनताले यस निर्णयमा सहमति जनाउनुका साथै [[रामचन्द्र गुहा]] र [[एस. आनन्द]] जस्ता प्रख्यात विद्वान् व्यक्तित्वले पनि आम्बेडकरलाई बधाई दिएका थिए ।<ref name="great, greater, greatest"/><ref>{{cite web |url=http://outlookindia.com/article.aspx?281924 |title=Outlook, 20 August 2012: A Case For Bhim Rajya |accessdate=३ मार्च २०१३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140524143218/http://www.outlookindia.com/article.aspx?281924 |archive-date=24 May 2014 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} {{बाबासाहेब आम्बेडकर}} [[श्रेणी:बाबासाहेब आम्बेडकर]] [[श्रेणी:भारत रत्न सम्मानित]] a2xk1s05n6sgzmc1mjs1fhf0bmeer2t 0 119036 1391982 1387690 2026-09-29T17:09:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391982 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Press_freedom_2020.svg|thumb|400x400px|'''२०२० प्रेस स्वतन्त्रता अनुक्रमणिका''' <ref name=":0">{{Cite web|url=https://rsf.org/en/ranking/2020|title=2020 World Press Freedom Index|year=2020|website=Reporters Without Borders|accessdate=}}</ref>{{Legend|#005f9a|राम्रो अवस्था}}]] प्रेस स्वतन्त्रता अनुक्रमणिका रिपोटर्स विथआउट बोर्डर्सले वार्षिक रूपमा संकलन तथा प्रकाशन गर्ने प्रेस स्वतन्त्रता सम्बन्धमा देश अनुसारको सूची हो। यसमा कुनै पनि देशमा पत्रकारहरू, मिडिया हाउस वा अनलाईन पत्रिकाहरू ले सुचना प्रकाशनमा प्रयोग गर्न सक्ने स्वतन्त्रताको सम्बन्धमा देश अनुसारको सुचीकरण गरिएको हुन्छ। रिपोटर्स विथआउट बोर्डर्सले यस सूचीकरणमा प्रेस स्वतन्त्रतालाई मात्र समावेश गरेको हुन्छ, यसले पत्रकारिताको गुणस्तर तथा मानव अधिकार उल्लघंन सम्बन्धमा मापन गर्ने गर्दैन। <ref name="RWBPFIHow">[http://en.rsf.org/IMG/pdf/2013_wpfi_methodology.pdf How the index was compiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819031406/http://en.rsf.org/IMG/pdf/2013_wpfi_methodology.pdf|date=19 August 2013}}, Reporters Without Border, 2013</ref> == देश अनुसारको श्रेणीकरण र प्राप्तांक == {|class= "wikitable sortable mw-datatable" style="border: 1px solid #CCC; padding: 2px; margin: 1px;" |- style="background-color: #99F;" ! style="width: 130px;" | देश ! २०२०<br><ref>[https://rsf.org/en/ranking/2020, World Press Freedom Index 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609160201/https://rsf.org/en/ranking/2020, |date=2020-06-09 }}, Reporters Without Borders</ref> || २०१९<br><ref>{{cite web|url=https://rsf.org/en/ranking/2019|title=2019 World Press Freedom Index|website=[[Reporters Without Borders]]|accessdate=August 20, 2019}}</ref> || २०१८<br><ref>[https://rsf.org/en/ranking/2018, World Press Freedom Index 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512125122/https://rsf.org/en/ranking/2018, |date=2019-05-12 }}, Reporters Without Borders</ref> || २०१७<br><ref>[https://rsf.org/en/ranking/2017, World Press Freedom Index 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827071745/https://rsf.org/en/ranking/2017, |date=2018-08-27 }}, Reporters Without Borders</ref> || २०१६<br><ref>[https://rsf.org/en/ranking/2016, World Press Freedom Index 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190804031727/https://rsf.org/en/ranking/2016, |date=2019-08-04 }}, Reporters Without Borders</ref> || २०१५<br><ref>[https://rsf.org/en/ranking/2015, World Press Freedom Index 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827071857/https://rsf.org/en/ranking/2015, |date=2018-08-27 }}, Reporters Without Borders</ref> || २०१४<br><ref>[https://rsf.org/en/ranking/2014 World Press Freedom Index 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php |date=2014-02-14 }} {{Cite web |url=http://rsf.org/index2014/en-index2014.php |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=21 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php |archive-date=14 February 2014}}, Reporters Without Borders</ref> || २०१३<br><ref name=RWBPFIndex>[http://en.rsf.org/press-freedom-index-2013,1054.html World Press Freedom Index 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130215183842/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2013%2C1054.html |date=15 February 2013 }}, Reporters Without Borders</ref> || २०१२<br><ref group=lower-alpha>the report released in 2012 is titled 2011–2012</ref><ref>[http://en.rsf.org/press-freedom-index-2011-2012,1043.html World Press Freedom Index 2011–2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230901/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2011-2012%2C1043.html |date=3 March 2016 }}, Reporters Without Borders</ref> || २०१०<br><ref>[http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html World Press Freedom Index 2010] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124050702/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010%2C1034.html |date=24 November 2010 }}, Reporters Without Borders</ref> || २००९<br><ref>[http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1001 World Press Freedom Index 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128213104/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1001 |date=28 January 2012 }}, Reporters Without Borders</ref> || २००८<br><ref>[http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=33 World Press Freedom Index 2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128213140/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=33 |date=28 January 2012 }}, Reporters Without Borders</ref> || २००७<br><ref>[http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=34 World Press Freedom Index 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207170657/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=34 |date=7 February 2012 }}, Reporters Without Borders</ref> || २००६<br><ref>[http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=35 World Press Freedom Index 2006] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207171516/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=35 |date=7 February 2012 }}, Reporters Without Borders</ref> || २००५<br><ref>[http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=549 World Press Freedom Index 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119202408/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=549 |date=19 January 2012 }}, Reporters Without Borders</ref> || २००४<br><ref>[http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=550 World Press Freedom Index 2004] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207171520/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=550 |date=7 February 2012 }}, Reporters Without Borders</ref> || २००३<br><ref>[http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=551 World Press Freedom Index 2003] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207171525/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=551 |date=7 February 2012 }}, Reporters Without Borders</ref> || २००२<br><ref>[http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=297 World Press Freedom Index 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205233857/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=297 |date=2012-02-05 }}, Reporters Without Borders</ref> |- | {{flagcountry|Norway}} {{bgr|98FB98}} (001)<br>7.84 {{bgr|98FB98}} (001)<br>7.82 {{bgr|98FB98}} (001)<br>7.63 {{bgr|98FB98}} (001)<br>7.6{{bgr|98FB98}} (003)<br>8.79 {{bgr|98FB98}} (002)<br>7.75 {{bgr|98fb98}} (003)<br>6.52 {{bgr|98FB98}} (003)<br>6.52 {{bgr|98FB98}} (001)<br>−10.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>1.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.75 {{bgr|98FB98}} (006)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 |- | {{flagcountry|Finland}} {{bgr|98FB98}}(002)<br>7.93 {{bgr|98FB98}} (002)<br>7.90 {{bgr|CFC}}(004)<br>10.26 {{bgr|98FB98}} (003)<br>8.92 {{bgr|98FB98}} (001)<br>8.59 {{bgr|98FB98}} (001)<br>7.52 {{bgr|98fb98}} (001)<br>6.40 {{bgr|98FB98}} (001)<br>6.38 {{bgr|98FB98}} (001)<br>−10.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.00 {{bgr|98FB98}} (004)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (005)<br>1.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 |- | {{flagcountry|Denmark}} {{bgr|98FB98}}(003)<br>8.13 {{bgr|98FB98}} (005)<br>9.87 {{bgr|CFC}}(009)<br>13.99 {{bgr|CFC}} (004)<br>10.36 {{bgr|98FB98}} (004)<br>8.89 {{bgr|98FB98}} (003)<br>8.24 {{bgr|98fb98}} (007)<br>7.43 {{bgr|98FB98}} (006)<br>7.08 {{bgr|98FB98}} (010)<br>−5.67 {{bgr|98FB98}} (011)<br>2.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.00 {{bgr|98FB98}} (014)<br>3.50 {{bgr|98FB98}} (008)<br>2.00 {{bgr|CFC}} (019)<br>5.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (005)<br>1.00 {{bgr|98FB98}} (010)<br>3.00 |- | {{flagcountry|Sweden}} {{bgr|98FB98}}(004)<br>9.25 {{bgr|98FB98}} (003)<br>8.31 {{bgr|98FB98}} (002)<br>8.31 {{bgr|98FB98}} (002)<br>8.27 {{bgr|CFC}} (008)<br>12.33 {{bgr|98FB98}} (005)<br>9.47 {{bgr|98fb98}} (010)<br>8.98 {{bgr|98FB98}} (010)<br>9.23 {{bgr|98FB98}} (012)<br>−5.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.00 {{bgr|98FB98}} (007)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (005)<br>1.50 {{bgr|CFC}} (014)<br>4.00 {{bgr|98FB98}} (012)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (011)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (009)<br>1.50 {{bgr|98FB98}} (007)<br>1.50 |- | {{flagcountry|Netherlands}} {{bgr|98FB98}}(005)<br>9.96 {{bgr|98FB98}} (004)<br>8.63 {{bgr|CFC}}(003)<br>10.01 {{bgr|CFC}} (005)<br>11.28 {{bgr|98FB98}} (002)<br>8.76 {{bgr|98FB98}} (004)<br>9.22 {{bgr|98fb98}} (002)<br>6.46 {{bgr|98FB98}} (002)<br>6.48 {{bgr|98FB98}} (003)<br>−9.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.00 {{bgr|98FB98}} (007)<br>1.00 {{bgr|CFC}} (016)<br>4.00 {{bgr|98FB98}} (012)<br>3.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 |- | {{flagcountry|Jamaica}} {{bgr|CFC}}(006)<br>10.51{{bgr|CFC}}(008)<br>11.13 {{bgr|CFC}}(006)<br>11.33 {{bgr|CFC}}(008)<br>12.73 {{bgr|CFC}} (010)<br>12.45 {{bgr|CFC}} (009)<br>11.18 {{bgr|CFC}} (017)<br>10.90 {{bgr|98FB98}} (013)<br>9.88 {{bgr|CFC}} (016)<br>−3.00 {{bgr|CFC}} (025)<br>7.67 {{bgr|CFC}} (023)<br>4.75 {{bgr|CFC}} (021)<br>4.88 {{bgr|CFF}} (027)<br>8.63 {{bgr|CFC}} (023)<br>5.50 {{bgr|CFF}} (034)<br>7.50 {{bgr|CFC}} (024)<br>4.17 {{bgr|98FB98}} (021)<br>3.33 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Costa Rica}} {{bgr|CFC}}(007)<br>10.53{{bgr|CFC}}(010)<br>12.24 {{bgr|CFC}}(010)<br>14.01 {{bgr|CFC}}(006)<br>11.93 {{bgr|CFC}} (006)<br>11.10 {{bgr|CFC}} (016)<br>12.26 {{bgr|CFC}} (021)<br>12.23 {{bgr|CFC}} (018)<br>12.08 {{bgr|CFC}} (019)<br>−2.25 {{bgr|CFC}} (029)<br>8.08 {{bgr|CFC}} (030)<br>8.00 {{bgr|CFC}} (022)<br>5.10 {{bgr|CFC}} (021)<br>6.50 {{bgr|CFC}} (029)<br>6.67 {{bgr|CFF}} (041)<br>8.50 {{bgr|CFF}} (035)<br>7.63 {{bgr|98FB98}} (024)<br>3.83 {{bgr|CFC}} (015)<br>4.25 |- | {{flagcountry|Switzerland}} {{bgr|CFC}} (008)<br>10.62{{bgr|CFC}}(006)<br>10.52 {{bgr|CFC}}(005)<br>11.27 {{bgr|CFC}}(007)<br>12.13 {{bgr|CFC}} (007)<br>11.76 {{bgr|CFC}} (020)<br>13.85 {{bgr|CFC}} (015)<br>10.47 {{bgr|98FB98}} (014)<br>9.94 {{bgr|98FB98}} (008)<br>−6.20 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.00 {{bgr|98FB98}} (007)<br>1.00 {{bgr|98FB98}} (007)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (011)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (008)<br>2.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (012)<br>2.50 {{bgr|CFC}} (015)<br>4.25 |- | {{flagcountry|New Zealand}} {{bgr|CFC}} (009)<br>10.69{{bgr|CFC}}(007)<br>10.75 {{bgr|CFC}}(008)<br>13.62 {{bgr|CFC}}(013)<br>13.98 {{bgr|CFC}} (005)<br>10.01 {{bgr|CFC}} (006)<br>10.06 {{bgr|98fb98}} (009)<br>8.55 {{bgr|98FB98}} (008)<br>8.38 {{bgr|98FB98}} (013)<br>−5.33 {{bgr|98FB98}} (008)<br>1.50 {{bgr|98FB98}} (013)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (007)<br>3.00 {{bgr|CFC}} (015)<br>4.17 {{bgr|CFC}} (019)<br>5.00 {{bgr|98FB98}} (012)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (009)<br>0.67 {{bgr|98FB98}} (017)<br>2.83 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Portugal}} {{bgr|CFC}} (010)<br>11.83{{bgr|CFC}}(012)<br>12.63 {{bgr|CFC}}(014)<br>14.17 {{bgr|CFF}} (018)<br>15.77 {{bgr|CFF}} (023)<br>17.27 {{bgr|CFF}} (026)<br>17.11 {{bgr|CFF}} (030)<br>17.73 {{bgr|CFF}} (028)<br>16.75 {{bgr|CFF}} (033)<br>5.33 {{bgr|CFF}} (040)<br>12.36 {{bgr|CFC}} (030)<br>8.00 {{bgr|CFC}} (016)<br>4.00 {{bgr|98FB98}} (008)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (010)<br>3.00 {{bgr|CFC}} (023)<br>4.83 {{bgr|CFC}} (025)<br>4.50 {{bgr|CFC}} (028)<br>5.17 {{bgr|98FB98}} (007)<br>1.50 |- | {{flagcountry|Germany}} {{bgr|CFC}} (011)<br>12.16{{bgr|CFC}}(013)<br>14.60 {{bgr|CFC}}(015)<br>14.39 {{bgr|CFC}} (016)<br>14.97 {{bgr|CFC}} (016)<br>14.80 {{bgr|CFC}} (012)<br>11.47 {{bgr|CFC}} (014)<br>10.23 {{bgr|CFC}} (017)<br>10.24 {{bgr|CFC}} (016)<br>−3.00 {{bgr|CFC}} (017)<br>4.25 {{bgr|98FB98}} (018)<br>3.50 {{bgr|CFC}} (020)<br>4.50 {{bgr|CFC}} (020)<br>5.75 {{bgr|CFC}} (023)<br>5.50 {{bgr|CFC}} (018)<br>4.00 {{bgr|98FB98}} (011)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (008)<br>1.33 {{bgr|98FB98}} (007)<br>1.50 |- | {{flagcountry|Belgium}} {{bgr|CFC}} (012)<br>12.57{{bgr|CFC}}(009)<br>12.07 {{bgr|CFC}}(007)<br>13.16 {{bgr|CFC}}(009)<br>12.75 {{bgr|CFC}} (013)<br>14.18 {{bgr|CFC}} (015)<br>11.98 {{bgr|CFC}} (023)<br>12.80 {{bgr|CFC}} (021)<br>12.94 {{bgr|CFC}} (020)<br>−2.00 {{bgr|CFC}} (014)<br>4.00 {{bgr|98FB98}} (011)<br>2.50 {{bgr|98FB98}} (007)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (005)<br>1.50 {{bgr|CFC}} (014)<br>4.00 {{bgr|CFC}} (018)<br>4.00 {{bgr|CFC}} (022)<br>4.00 {{bgr|98FB98}} (007)<br>1.17 {{bgr|98FB98}} (012)<br>3.50 |- | {{flagcountry|Ireland}} {{bgr|CFC}} (013)<br>12.60{{bgr|CFC}}(015)<br>15 {{bgr|CFC}}(016)<br>14.59 {{bgr|CFC}} (014)<br>14.08 {{bgr|CFC}} (009)<br>12.40 {{bgr|CFC}} (011)<br>11.20 {{bgr|CFC}} (016)<br>10.87 {{bgr|CFC}} (015)<br>10.06 {{bgr|CFC}} (015)<br>−4.00 {{bgr|98FB98}} (009)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.00 {{bgr|98FB98}} (004)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (008)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (017)<br>2.83 {{bgr|98FB98}} (006)<br>1.00 |- | {{flagcountry|Estonia}} {{bgr|CFC}} (014)<br>12.61{{bgr|CFC}}(011)<br>12.27 {{bgr|CFC}}(012)<br>14.08 {{bgr|CFC}} (012)<br>13.55 {{bgr|CFC}} (014)<br>14.31 {{bgr|CFC}} (010)<br>11.19 {{bgr|98fb98}} (011)<br>9.63 {{bgr|98FB98}} (011)<br>9.26 {{bgr|98FB98}} (003)<br>−9.00 {{bgr|98FB98}} (009)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (006)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (004)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (003)<br>1.00 {{bgr|98FB98}} (006)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (011)<br>1.50 {{bgr|98FB98}} (011)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (012)<br>2.50 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Iceland}} {{bgr|CFF}} (015)<br>15.12{{bgr|CFC}}(014)<br>14.71 {{bgr|CFC}}(013)<br>14.10 {{bgr|CFC}} (010)<br>13.03 {{bgr|CFF}} (019)<br>15.30 {{bgr|CFC}} (021)<br>13.87 {{bgr|98fb98}} (008)<br>8.50 {{bgr|98FB98}} (009)<br>8.49 {{bgr|98FB98}} (006)<br>−7.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.00 {{bgr|98FB98}} (009)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>1.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.75 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 |- | {{flagcountry|Canada}} {{bgr|CFF}} (016)<br>15.29{{bgr|CFF}}(018)<br>15.69 {{bgr|CFF}}(018)<br>15.28 {{bgr|CFF}} (022)<br>16.53 {{bgr|CFF}} (018)<br>15.26 {{bgr|CFC}} (008)<br>10.99 {{bgr|CFC}} (018)<br>10.99 {{bgr|CFC}} (020)<br>12.69 {{bgr|98FB98}} (010)<br>−5.67 {{bgr|CFC}} (021)<br>7.00 {{bgr|98FB98}} (019)<br>3.70 {{bgr|98FB98}} (013)<br>3.33 {{bgr|CFC}} (018)<br>4.88 {{bgr|CFC}} (016)<br>4.50 {{bgr|CFC}} (021)<br>4.50 {{bgr|98FB98}} (018)<br>3.33 {{bgr|98FB98}} (010)<br>1.83 {{bgr|98FB98}} (005)<br>0.75 |- | {{flagcountry|Luxembourg}} {{bgr|CFF}} (017)<br>15.46{{bgr|CFF}}(017)<br>15.66 {{bgr|CFC}}(017)<br>14.72 {{bgr|CFC}} (015)<br>14.72 {{bgr|CFC}} (015)<br>14.43 {{bgr|CFC}} (019)<br>13.61 {{bgr|98fb98}} (004)<br>6.70 {{bgr|98FB98}} (004)<br>6.68 {{bgr|98FB98}} (006)<br>−7.00 {{bgr|CFC}} (014)<br>4.00 {{bgr|CFC}} (020)<br>4.00 {{bgr|98FB98}} (001)<br>1.50 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Austria}} {{bgr|CFF}} (018)<br>15.78{{bgr|CFF}}(016)<br>15.33 {{bgr|CFC}}(011)<br>14.04 {{bgr|CFC}}(011)<br>13.47 {{bgr|CFC}} (011)<br>13.18 {{bgr|CFC}} (007)<br>10.85 {{bgr|CFC}} (012)<br>10.01 {{bgr|98FB98}} (012)<br>9.40 {{bgr|98FB98}} (005)<br>−8.00 {{bgr|98FB98}} (007)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (013)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (014)<br>3.50 {{bgr|CFC}} (016)<br>4.25 {{bgr|CFC}} (016)<br>4.50 {{bgr|98FB98}} (016)<br>2.50 {{bgr|98FB98}} (017)<br>3.25 {{bgr|98FB98}} (016)<br>2.75 {{bgr|CFF}} (026)<br>7.50 |- | {{flagcountry|Uruguay}} {{bgr|CFF}}(019)<br>15.79{{bgr|CFF}}(019)<br>16.06 {{bgr|CFF}}(020)<br>15.56 {{bgr|CFF}} (025)<br>17.43 {{bgr|CFF}} (020)<br>15.88 {{bgr|CFF}} (023)<br>15.94 {{bgr|CFF}} (026)<br>16.08 {{bgr|CFF}} (027)<br>15.92 {{bgr|CFF}} (032)<br>4.25 {{bgr|CFF}} (037)<br>11.75 {{bgr|CFC}} (029)<br>7.63 {{bgr|CFF}} (043)<br>8.33 {{bgr|CFF}} (037)<br>11.75 {{bgr|CFF}} (057)<br>13.75 {{bgr|CFF}} (046)<br>9.75 {{bgr|CFF}} (042)<br>10.00 {{bgr|CFC}} (025)<br>4.00 {{bgr|CFC}} (021)<br>6.00 |- | {{flagcountry|Suriname}} {{bgr|CFF}}(020)<br>17.50{{bgr|CFF}}(020)<br>16.38 {{bgr|CFF}}(021)<br>16.44 {{bgr|CFF}} (020)<br>16.07 {{bgr|CFF}} (022)<br>16.70 {{bgr|CFF}} (029)<br>18.20 {{bgr|CFF}} (031)<br>18.20 {{bgr|CFF}} (031)<br>18.19 {{bgr|CFC}} (022)<br>−1.00 {{bgr|CFF}} (035)<br>11.50 {{bgr|CFF}} (042)<br>10.60 {{bgr|CFC}} (026)<br>6.00 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Samoa}} {{bgr|CFF}}(021)<br>18.25{{bgr|CFF}}(022)<br>18.25 {{bgr|CFF}}(022)<br>16.69 {{bgr|CFF}} (021)<br>16.41 {{bgr|CFF}} (029)<br>18.80 {{bgr|CFF}} (040)<br>22.32 {{bgr|CFF}} (040)<br>22.02 {{bgr|CFF}} (048)<br>23.84 {{bgr|FFD}} (054)<br>17.00 {{bgr|FFD}} (111)<br>33.00 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Latvia}} {{bgr|CFF}}(022)<br>18.56{{bgr|CFF}}(024)<br>19.53 {{bgr|CFF}}(024)<br>19.63 {{bgr|CFF}} (028)<br>18.62 {{bgr|CFF}} (024)<br>17.38 {{bgr|CFF}} (028)<br>18.12 {{bgr|CFF}} (037)<br>21.10 {{bgr|CFF}} (039)<br>22.89 {{bgr|FFD}} (050)<br>15.00 {{bgr|CFC}} (030)<br>8.50 {{bgr|98FB98}} (013)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (007)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (012)<br>3.50 {{bgr|98FB98}} (010)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (016)<br>2.50 {{bgr|98FB98}} (010)<br>1.00 {{bgr|98FB98}} (011)<br>2.25 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Namibia}} {{bgr|CFF}}(023)<br>19.25{{bgr|CFF}}(023)<br>18.95 {{bgr|CFF}}(026)<br>20.24 {{bgr|CFF}} (024)<br>17.08 {{bgr|CFF}} (017)<br>15.15 {{bgr|CFC}} (017)<br>12.50 {{bgr|CFC}} (022)<br>12.50 {{bgr|CFC}} (019)<br>12.50 {{bgr|CFC}} (020)<br>−2.00 {{bgr|CFC}} (021)<br>7.00 {{bgr|CFC}} (035)<br>9.00 {{bgr|CFC}} (023)<br>5.50 {{bgr|CFF}} (025)<br>8.50 {{bgr|CFC}} (026)<br>6.00 {{bgr|CFC}} (025)<br>5.50 {{bgr|CFF}} (042)<br>10.00 {{bgr|CFF}} (056)<br>11.00 {{bgr|CFF}} (031)<br>8.00 |- | {{flagcountry|Liechtenstein}} {{bgr|CFF}}(024)<br>19.52{{bgr|CFF}}(026)<br>20.49 {{bgr|CFF}}(030)<br>20.49 {{bgr|CFF}} (032)<br>20.31 {{bgr|CFF}} (028)<br>18.36 {{bgr|CFF}} (027)<br>17.67 {{bgr|98fb98}} (006)<br>7.02 {{bgr|98FB98}} (007)<br>7.35 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Cape Verde}} {{bgr|CFF}}(025)<br>20.15{{bgr|CFF}}(025)<br>19.81 {{bgr|CFF}}(029)<br>20.39 {{bgr|CFF}} (027)<br>18.02 {{bgr|CFF}} (032)<br>19.82 {{bgr|CFF}} (036)<br>20.69 {{bgr|CFC}} (024)<br>14.32 {{bgr|CFC}} (025)<br>14.33 {{bgr|98FB98}} (009)<br>−6.00 {{bgr|CFC}} (026)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (044)<br>11.00 {{bgr|CFF}} (036)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (045)<br>14.00 {{bgr|CFF}} (045)<br>11.50 {{bgr|CFC}} (029)<br>6.00 {{bgr|CFF}} (038)<br>8.75 {{bgr|CFF}} (047)<br>8.25 {{bgr|CFF}} (046)<br>13.75 |- | {{flagcountry|Australia}} {{bgr|CFF}}(026)<br>20.21{{bgr|CFF}}(021)<br>16.55 {{bgr|CFF}}(019)<br>15.46 {{bgr|CFF}} (019)<br>16.02 {{bgr|CFF}} (025)<br>17.84 {{bgr|CFF}} (025)<br>17.03 {{bgr|CFF}} (028)<br>16.91 {{bgr|CFF}} (026)<br>15.24 {{bgr|CFF}} (030)<br>4.00 {{bgr|CFC}} (018)<br>5.38 {{bgr|98FB98}} (016)<br>3.13 {{bgr|CFC}} (028)<br>6.25 {{bgr|CFF}} (028)<br>8.79 {{bgr|CFF}} (035)<br>9.00 {{bgr|CFC}} (031)<br>6.50 {{bgr|CFF}} (041)<br>9.50 {{bgr|CFF}} (050)<br>9.25 {{bgr|98FB98}} (012)<br>3.50 |- | {{flagcountry|Cyprus}} {{bgr|CFF}}(027)<br>20.45{{bgr|CFF}}(028)<br>21.74 {{bgr|CFF}}(025)<br>19.85 {{bgr|CFF}} (030)<br>19.79 {{bgr|CFF}} (027)<br>18.26 {{bgr|CFF}} (024)<br>16.52<ref group=lower-alpha>pre-2005 data includes Northern Cyprus</ref> {{bgr|CFC}} (025)<br>14.45 {{bgr|CFC}} (024)<br>13.83 {{bgr|CFC}} (016)<br>−3.00 {{bgr|CFF}} (045)<br>13.40 {{bgr|CFC}} (025)<br>5.50 {{bgr|CFF}} (031)<br>7.50 {{bgr|CFF}} (045)<br>14.00 {{bgr|CFC}} (030)<br>7.50 {{bgr|CFC}} (025)<br>5.50 {{bgr|FFD}} (081)<br>22.00 {{bgr|FFD}} (083)<br>20.83 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Lithuania}} {{bgr|CFF}}(028)<br>21.19{{bgr|CFF}}(030)<br>22.06 {{bgr|CFF}}(036)<br>22.20 {{bgr|CFF}} (036)<br>21.37 {{bgr|CFF}} (035)<br>19.95 {{bgr|CFF}} (031)<br>18.80 {{bgr|CFF}} (032)<br>19.20 {{bgr|CFF}} (033)<br>18.24 {{bgr|CFF}} (030)<br>4.00 {{bgr|98FB98}} (011)<br>2.50 {{bgr|98FB98}} (010)<br>2.25 {{bgr|CFC}} (016)<br>4.00 {{bgr|CFF}} (023)<br>7.00 {{bgr|CFC}} (027)<br>6.50 {{bgr|CFC}} (021)<br>4.50 {{bgr|98FB98}} (016)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (017)<br>2.83 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Spain}} {{bgr|CFF}}(029)<br>22.16{{bgr|CFF}}(029)<br>21.99 {{bgr|CFF}}(031)<br>20.51 {{bgr|CFF}} (029)<br>18.69 {{bgr|CFF}} (034)<br>19.92 {{bgr|CFF}} (033)<br>19.95 {{bgr|CFF}} (035)<br>20.63 {{bgr|CFF}} (036)<br>20.50 {{bgr|CFF}} (039)<br>9.75 {{bgr|CFF}} (039)<br>12.25 {{bgr|CFF}} (044)<br>11.00 {{bgr|CFF}} (036)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (033)<br>10.25 {{bgr|CFF}} (041)<br>10.00 {{bgr|CFF}} (040)<br>8.33 {{bgr|CFF}} (039)<br>9.00 {{bgr|CFF}} (042)<br>7.67 {{bgr|CFF}} (029)<br>7.75 |- | {{flagcountry|Ghana}} {{bgr|CFF}}(030)<br>22.26{{bgr|CFF}}(027)<br>20.81 {{bgr|CFF}}(023)<br>18.41 {{bgr|CFF}} (026)<br>17.95 {{bgr|CFF}} (026)<br>17.95 {{bgr|CFF}} (022)<br>15.50 {{bgr|CFF}} (027)<br>16.29 {{bgr|CFF}} (030)<br>17.27 {{bgr|CFF}} (041)<br>11.00 {{bgr|CFC}} (026)<br>8.00 {{bgr|CFC}} (027)<br>6.00 {{bgr|CFF}} (031)<br>7.50 {{bgr|CFF}} (029)<br>9.00 {{bgr|CFF}} (034)<br>8.50 {{bgr|FFD}} (066)<br>15.00 {{bgr|CFF}} (057)<br>13.50 {{bgr|CFF}} (048)<br>8.75 {{bgr|FFD}} (067)<br>23.00 |- | {{flagcountry|South Africa}} {{bgr|CFF}}(031)<br>22.41{{bgr|CFF}}(031)<br>22.19 {{bgr|CFF}}(028)<br>20.39 {{bgr|CFF}} (031)<br>20.12 {{bgr|CFF}} (039)<br>21.92 {{bgr|CFF}} (039)<br>22.06 {{bgr|CFF}} (042)<br>23.19 {{bgr|CFF}} (052)<br>24.56 {{bgr|FFD}} (042)<br>12.00 {{bgr|CFF}} (038)<br>12.00 {{bgr|CFC}} (033)<br>8.50 {{bgr|CFF}} (036)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (043)<br>13.00 {{bgr|CFF}} (044)<br>11.25 {{bgr|CFC}} (031)<br>6.50 {{bgr|CFC}} (026)<br>5.00 {{bgr|98FB98}} (021)<br>3.33 {{bgr|CFF}} (026)<br>7.50 |- | {{flagcountry|Slovenia}} {{bgr|CFF}}(032)<br>22.64{{bgr|CFF}}(034)<br>22.31 {{bgr|CFF}}(032)<br>21.69 {{bgr|CFF}} (037)<br>21.7 {{bgr|CFF}} (040)<br>22.26 {{bgr|CFF}} (035)<br>20.55 {{bgr|CFF}} (034)<br>20.38 {{bgr|CFF}} (035)<br>20.49 {{bgr|CFF}} (036)<br>9.14 {{bgr|CFF}} (046)<br>13.44 {{bgr|CFC}} (037)<br>9.50 {{bgr|CFF}} (030)<br>7.33 {{bgr|CFC}} (021)<br>6.50 {{bgr|98FB98}} (010)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (009)<br>1.00 {{bgr|98FB98}} (015)<br>2.25 {{bgr|98FB98}} (020)<br>3.00 {{bgr|CFC}} (014)<br>4.00 |- | {{flagcountry|Slovakia}} {{bgr|CFF}}(033)<br>22.67{{bgr|CFF}}(035)<br>23.58 {{bgr|CFF}}(027)<br>20.26 {{bgr|CFF}} (017)<br>15.51 {{bgr|CFC}} (012)<br>13.26 {{bgr|CFC}} (014)<br>11.66 {{bgr|CFC}} (020)<br>11.39 {{bgr|CFC}} (023)<br>13.25 {{bgr|CFF}} (025)<br>0.00 {{bgr|CFF}} (035)<br>11.50 {{bgr|CFF}} (044)<br>11.00 {{bgr|98FB98}} (007)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (003)<br>1.00 {{bgr|98FB98}} (008)<br>2.50 {{bgr|98FB98}} (008)<br>0.75 {{bgr|98FB98}} (001)<br>0.50 {{bgr|98FB98}} (012)<br>2.50 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|France}} {{bgr|CFF}}(034)<br>22.92{{bgr|CFF}}(032)<br>22.21{{bgr|CFF}}(033)<br>21.87 {{bgr|CFF}} (039)<br>22.24 {{bgr|CFF}} (045)<br>23.83 {{bgr|CFF}} (038)<br>21.15 {{bgr|CFF}} (039)<br>21.89 {{bgr|CFF}} (037)<br>21.60 {{bgr|CFF}} (038)<br>9.50 {{bgr|CFF}} (044)<br>13.38 {{bgr|CFF}} (043)<br>10.67 {{bgr|CFF}} (035)<br>7.67 {{bgr|CFF}} (031)<br>9.75 {{bgr|CFF}} (035)<br>9.00 {{bgr|CFC}} (030)<br>6.25 {{bgr|98FB98}} (019)<br>3.50 {{bgr|CFC}} (026)<br>4.17 {{bgr|98FB98}} (011)<br>3.25 |- | {{flagcountry|United Kingdom}} {{bgr|CFF}}(035)<br>22.93{{bgr|CFF}}(033)<br>22.23 {{bgr|CFF}} (040)<br>23.25 {{bgr|CFF}} (040)<br>22.26 {{bgr|CFF}} (038)<br>21.70 {{bgr|CFF}} (034)<br>20.00 {{bgr|CFF}} (033)<br>19.93 {{bgr|CFF}} (029)<br>16.89 {{bgr|CFF}} (028)<br>2.00 {{bgr|CFC}} (019)<br>6.00 {{bgr|CFC}} (020)<br>4.00 {{bgr|CFC}} (023)<br>5.50 {{bgr|CFF}} (024)<br>8.25 {{bgr|CFC}} (027)<br>6.50 {{bgr|CFC}} (024)<br>5.17 {{bgr|CFC}} (028)<br>6.00 {{bgr|CFC}} (027)<br>4.25 {{bgr|CFC}} (021)<br>6.00 |- | {{flagcountry|Trinidad and Tobago}} {{bgr|CFF}}(036)<br>23.22{{bgr|CFF}}(039)<br>24.74 {{bgr|CFF}}(039)<br>22.79 {{bgr|CFF}} (034)<br>20.62 {{bgr|CFF}} (044)<br>23.29 {{bgr|CFF}} (041)<br>22.39 {{bgr|CFF}} (043)<br>23.28 {{bgr|CFF}} (044)<br>23.12 {{bgr|FFD}} (050)<br>15.00 {{bgr|CFC}} (030)<br>8.50 {{bgr|CFC}} (028)<br>7.00 {{bgr|CFC}} (027)<br>6.13 {{bgr|CFC}} (019)<br>5.00 {{bgr|CFC}} (019)<br>5.00 {{bgr|98FB98}} (012)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (011)<br>2.00 {{bgr|98FB98}} (005)<br>1.00 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Andorra}} {{bgr|CFF}}(037)<br>23.23{{bgr|CFF}}(037)<br>24.63 {{bgr|CFF}}(037)<br>22.21 {{bgr|CFF}} (035)<br>21.03 {{bgr|CFF}} (033)<br>19.87 {{bgr|CFF}} (032)<br>19.87 {{bgr|98fb98}} (005)<br>6.82 {{bgr|98FB98}} (005)<br>6.82 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Burkina Faso}} {{bgr|CFF}}(038)<br>23.47{{bgr|CFF}}(036)<br>24.53 {{bgr|CFF}}(041)<br>23.33 {{bgr|CFF}} (042)<br>23.85 {{bgr|CFF}} (042)<br>22.66 {{bgr|CFF}} (046)<br>23.79 {{bgr|CFF}} (052)<br>24.45 {{bgr|CFF}} (046)<br>23.70 {{bgr|FFD}} (068)<br>23.33 {{bgr|FFD}} (049)<br>15.00 {{bgr|FFD}} (057)<br>15.00 {{bgr|CFF}} (063)<br>13.00 {{bgr|FFD}} (068)<br>21.50 {{bgr|FFD}} (070)<br>16.00 {{bgr|FFD}} (078)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (064)<br>16.25 {{bgr|FFD}} (076)<br>18.00 {{bgr|FFD}} (085)<br>27.75 |- | {{flagcountry|Botswana}} {{bgr|CFF}} (039)<br>23.56{{bgr|FFD}}(044)<br>25.09 {{bgr|FFD}}(048)<br>25.29 {{bgr|CFF}} (048)<br>24.93 {{bgr|CFF}} (043)<br>22.91 {{bgr|CFF}} (042)<br>22.91 {{bgr|CFF}} (041)<br>22.91 {{bgr|CFF}} (040)<br>22.91 {{bgr|FFD}} (042)<br>12.00 {{bgr|FFD}} (062)<br>17.50 {{bgr|FFD}} (062)<br>15.50 {{bgr|CFF}} (066)<br>14.00 {{bgr|FFD}} (075)<br>23.50 {{bgr|CFF}} (053)<br>13.00 {{bgr|CFF}} (060)<br>14.00 {{bgr|CFF}} (050)<br>11.50 {{bgr|CFF}} (062)<br>13.00 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Czech Republic}} {{bgr|CFF}}(040)<br>23.57{{bgr|CFF}}(040)<br>24.89 {{bgr|CFF}}(034)<br>21.89 {{bgr|CFF}} (023)<br>16.91 {{bgr|CFF}} (021)<br>16.66 {{bgr|CFC}} (013)<br>11.62 {{bgr|CFC}} (013)<br>10.07 {{bgr|CFC}} (016)<br>10.17 {{bgr|CFC}} (014)<br>−5.00 {{bgr|CFC}} (023)<br>7.50 {{bgr|CFC}} (024)<br>5.00 {{bgr|CFC}} (016)<br>4.00 {{bgr|CFC}} (014)<br>4.00 {{bgr|98FB98}} (005)<br>0.75 {{bgr|98FB98}} (009)<br>1.00 {{bgr|98FB98}} (019)<br>3.50 {{bgr|98FB98}} (012)<br>2.50 {{bgr|CFF}} (041)<br>11.25 |- | {{flagcountry|Italy}} {{bgr|CFF}}(041)<br>23.69{{bgr|CFF}}(043)<br>24.98 {{bgr|CFF}}(046)<br>24.12 {{bgr|FFD}} (052)<br>26.26 {{bgr|FFD}} (077)<br>28.93 {{bgr|FFD}} (073)<br>27.94 {{bgr|CFF}} (049)<br>23.75 {{bgr|FFD}} (057)<br>26.11 {{bgr|FFD}} (061)<br>19.67 {{bgr|FFD}} (049)<br>15.00 {{bgr|CFF}} (049)<br>12.14 {{bgr|CFF}} (044)<br>8.42 {{bgr|CFF}} (035)<br>11.25 {{bgr|CFF}} (040)<br>9.90 {{bgr|CFF}} (042)<br>8.67 {{bgr|CFF}} (039)<br>9.00 {{bgr|CFF}} (053)<br>9.75 {{bgr|CFF}} (040)<br>11.00 |- | {{flagcountry|South Korea}} {{bgr|CFF}}(042)<br>23.70{{bgr|CFF}}(041)<br>24.94 {{bgr|CFF}}(043)<br>23.51 {{bgr|FFD}} (063)<br>27.61 {{bgr|FFD}} (070)<br>28.58 {{bgr|FFD}} (060)<br>26.55 {{bgr|FFD}} (057)<br>25.66 {{bgr|CFF}} (050)<br>24.48 {{bgr|FFD}} (044)<br>12.67 {{bgr|CFF}} (042)<br>13.33 {{bgr|FFD}} (069)<br>15.67 {{bgr|CFF}} (047)<br>9.00 {{bgr|CFF}} (039)<br>12.13 {{bgr|CFF}} (031)<br>7.75 {{bgr|CFF}} (034)<br>7.50 {{bgr|CFF}} (048)<br>11.13 {{bgr|CFF}} (049)<br>9.17 {{bgr|CFF}} (039)<br>10.50 |- | {{flagcountry|Taiwan}} {{bgr|CFF}}(043)<br>23.76{{bgr|CFF}}(042)<br>24.98 {{bgr|CFF}}(042)<br>23.36 {{bgr|CFF}} (045)<br>24.37 {{bgr|CFF}} (051)<br>24.37 {{bgr|CFF}} (051)<br>24.83 {{bgr|CFF}} (050)<br>23.82 {{bgr|CFF}} (047)<br>23.82 {{bgr|FFD}} (045)<br>13.00 {{bgr|CFF}} (048)<br>14.50 {{bgr|FFD}} (059)<br>15.08 {{bgr|CFF}} (036)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (032)<br>10.00 {{bgr|CFF}} (043)<br>10.50 {{bgr|CFF}} (051)<br>12.25 {{bgr|CFF}} (060)<br>14.25 {{bgr|CFF}} (061)<br>12.00 {{bgr|CFF}} (035)<br>9.00 |- | [[Organisation of Eastern Caribbean States]] {{bgr|CFF}}(044)<br>23.78{{bgr|FFD}}(050)<br>26.04 {{bgr|CFF}}(035)<br>22.11 {{bgr|CFF}} (038)<br>22.1 {{bgr|CFF}} (030)<br>18.91 ||{{n/a}} {{bgr|CFF}} (036)<br>20.81 {{bgr|CFF}} (034)<br>19.72 {{bgr|CFF}} (025)<br>0.00 {{bgr|FFD}} (057)<br>16.50 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|United States}}<ref group="lower-alpha" name="extraterritorial">does not include extraterritorial areas until 2013</ref> {{bgr|CFF}}(045)<br>23.85{{bgr|FFD}}(048)<br>25.69 {{bgr|CFF}}(045)<br>23.73 {{bgr|CFF}} (043)<br>23.88 {{bgr|CFF}} (041)<br>22.49 {{bgr|CFF}} (049)<br>24.41 {{bgr|CFF}} (046)<br>23.49 {{bgr|CFF}} (032)<br>18.22 {{bgr|FFD}} (047)<br>14.00 {{bgr|CFC}} (020)<br>6.75 {{bgr|CFC}} (020)<br>4.00 {{bgr|CFF}} (036)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (048)<br>14.50 {{bgr|CFF}} (053)<br>13.00 {{bgr|CFF}} (044)<br>9.50 {{bgr|CFC}} (022)<br>4.00 {{bgr|CFC}} (031)<br>6.00 {{bgr|CFC}} (017)<br>4.75 |- | {{flagcountry|Papua New Guinea}} {{bgr|CFF}}(046)<br>23.93{{bgr|CFF}}(038)<br>24.70 {{bgr|FFD}}(053)<br>26.19 {{bgr|FFD}} (051)<br>25.07 {{bgr|FFD}} (055)<br>25.81 {{bgr|FFD}} (056)<br>25.87 {{bgr|CFF}} (044)<br>23.46 {{bgr|CFF}} (041)<br>22.97 {{bgr|CFF}} (035)<br>9.00 {{bgr|CFF}} (042)<br>13.33 {{bgr|CFF}} (056)<br>14.70 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Senegal}} {{bgr|CFF}}(047)<br>23.99{{bgr|FFD}}(049)<br>25.81 {{bgr|FFD}}(050)<br>25.61 {{bgr|FFD}} (058)<br>26.72 {{bgr|FFD}} (065)<br>27.99 {{bgr|FFD}} (071)<br>27.77 {{bgr|FFD}} (062)<br>26.68 {{bgr|FFD}} (059)<br>26.19 {{bgr|FFD}} (075)<br>26.00 {{bgr|FFD}} (093)<br>25.00 {{bgr|FFD}} (089)<br>22.00 {{bgr|FFD}} (086)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (083)<br>25.00 {{bgr|FFD}} (077)<br>17.50 {{bgr|FFD}} (078)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (080)<br>21.50 {{bgr|CFF}} (066)<br>14.50 {{bgr|CFF}} (047)<br>14.00 |- | {{flagcountry|Romania}} {{bgr|FFD}}(048)<br>25.91{{bgr|FFD}}(047)<br>25.67 {{bgr|CFF}}(044)<br>23.65 {{bgr|CFF}} (046)<br>24.46 {{bgr|CFF}} (049)<br>24.29 {{bgr|CFF}} (052)<br>24.90 {{bgr|CFF}} (045)<br>23.48 {{bgr|CFF}} (042)<br>23.05 {{bgr|FFD}} (047)<br>14.00 {{bgr|FFD}} (052)<br>16.00 {{bgr|CFF}} (050)<br>12.50 {{bgr|CFF}} (047)<br>9.00 {{bgr|CFF}} (042)<br>12.75 {{bgr|CFF}} (058)<br>14.00 {{bgr|FFD}} (070)<br>16.17 {{bgr|FFD}} (070)<br>17.83 {{bgr|CFF}} (059)<br>11.50 {{bgr|CFF}} (045)<br>13.25 |- | {{flagcountry|Guyana}} {{bgr|FFD}}(049)<br>26.63{{bgr|FFD}}(051)<br>26.63 {{bgr|FFD}}(055)<br>26.25 {{bgr|FFD}} (060)<br>26.8 {{bgr|FFD}} (057)<br>27.07 {{bgr|FFD}} (062)<br>27.21 {{bgr|FFD}} (067)<br>27.08 {{bgr|FFD}} (069)<br>27.08 {{bgr|FFD}} (058)<br>19.50 {{bgr|FFD}} (059)<br>16.63 {{bgr|CFF}} (039)<br>10.50 {{bgr|FFD}} (088)<br>19.75 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Tonga}} {{bgr|FFD}}(050)<br>27.27{{bgr|FFD}}(045)<br>25.41 {{bgr|FFD}}(051)<br>25.68 {{bgr|CFF}} (049)<br>24.97 {{bgr|CFF}} (037)<br>21.24 {{bgr|CFF}} (044)<br>23.37 {{bgr|FFD}} (063)<br>26.70 {{bgr|FFD}} (066)<br>26.70 {{bgr|FFD}} (063)<br>21.00 {{bgr|FFD}} (087)<br>23.75 ||{{n/a}} {{bgr|FFD}} (082)<br>18.00 {{bgr|FF6}} (119)<br>38.25 {{bgr|CFF}} (053)<br>13.00 {{bgr|CFF}} (063)<br>14.50 {{bgr|FF6}} (119)<br>38.17 ||{{n/a}} ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Chile}} {{bgr|FFD}}(051)<br>27.31{{bgr|FFD}}(046)<br>25.65 {{bgr|CFF}}(038)<br>22.69 {{bgr|CFF}} (033)<br>20.53 {{bgr|CFF}} (031)<br>19.23 {{bgr|CFF}} (043)<br>23.00 {{bgr|FFD}} (058)<br>25.80 {{bgr|FFD}} (060)<br>26.24 {{bgr|FFD}} (080)<br>29.00 {{bgr|CFF}} (033)<br>10.50 {{bgr|CFF}} (039)<br>10.50 {{bgr|CFF}} (056)<br>11.50 {{bgr|CFF}} (039)<br>12.13 {{bgr|CFF}} (049)<br>11.63 {{bgr|CFF}} (050)<br>11.75 {{bgr|CFF}} (042)<br>10.00 {{bgr|CFC}} (037)<br>6.83 {{bgr|CFC}} (024)<br>6.50 |- | {{flagcountry|Fiji}} {{bgr|FFD}}(052)<br>27.41{{bgr|FFD}}(052)<br>27.18 {{bgr|FFD}}(057)<br>26.55 {{bgr|FFD}} (067)<br>28.64 {{bgr|FFD}} (080)<br>29.37 {{bgr|FFD}} (093)<br>31.28 {{bgr|FFD}} (107)<br>32.57 {{bgr|FFD}} (107)<br>32.69 {{bgr|FF6}} (117)<br>55.00 {{bgr|FDD}} (149)<br>52.75 {{bgr|FDD}} (152)<br>60.00 {{bgr|FFD}} (079)<br>16.00 {{bgr|FFD}} (107)<br>33.50 {{bgr|CFF}} (058)<br>14.00 {{bgr|CFF}} (060)<br>14.00 {{bgr|FFD}} (063)<br>16.00 {{bgr|CFF}} (059)<br>11.50 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Belize}} {{bgr|FFD}}(053)<br>27.50{{bgr|FFD}}(053)<br>27.50 {{bgr|CFF}}(047)<br>24.55 {{bgr|CFF}} (041)<br>23.43 {{bgr|CFF}} (036)<br>20.61 {{bgr|CFF}} (030)<br>18.54 {{bgr|CFF}} (029)<br>17.05 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Madagascar}} {{bgr|FFD}}(054)<br>27.68{{bgr|FFD}}(054)<br>27.76 {{bgr|FFD}}(054)<br>26.20 {{bgr|FFD}} (057)<br>26.71 {{bgr|FFD}} (056)<br>27.04 {{bgr|FFD}} (064)<br>27.43 {{bgr|FFD}} (081)<br>29.38 {{bgr|FFD}} (088)<br>28.62 {{bgr|FFD}} (084)<br>29.50 {{bgr|FFD}} (116)<br>34.88 {{bgr|FF6}} (134)<br>45.83 {{bgr|FFD}} (094)<br>21.00 {{bgr|FFD}} (061)<br>20.00 {{bgr|FFD}} (066)<br>15.00 {{bgr|FFD}} (097)<br>24.50 {{bgr|FFD}} (072)<br>18.50 {{bgr|CFF}} (046)<br>8.17 {{bgr|FFD}} (065)<br>22.75 |- | {{flagcountry|Dominican Republic}} {{bgr|FFD}}(055)<br>27.90{{bgr|FFD}}(055)<br>27.90 {{bgr|FFD}}(059)<br>26.79 {{bgr|FFD}} (059)<br>26.76 {{bgr|FFD}} (062)<br>27.90 {{bgr|FFD}} (063)<br>27.31 {{bgr|FFD}} (068)<br>27.17 {{bgr|FFD}} (080)<br>28.34 {{bgr|FFD}} (095)<br>33.25 {{bgr|FFD}} (097)<br>26.13 {{bgr|FFD}} (098)<br>26.83 {{bgr|FFD}} (082)<br>18.00 {{bgr|FFD}} (072)<br>22.75 {{bgr|CFF}} (052)<br>12.75 {{bgr|CFF}} (051)<br>12.25 {{bgr|CFC}} (031)<br>6.75 {{bgr|FFD}} (072)<br>17.00 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Mauritius}} {{bgr|FFD}}(056)<br>28.00{{bgr|FFD}}(058)<br>28.46 {{bgr|FFD}}(056)<br>26.45 {{bgr|FFD}} (056)<br>26.67 {{bgr|FFD}} (061)<br>27.69 {{bgr|FFD}} (068)<br>27.69 {{bgr|FFD}} (070)<br>27.69 {{bgr|FFD}} (062)<br>26.47 {{bgr|FFD}} (054)<br>17.00 {{bgr|FFD}} (065)<br>18.00 {{bgr|CFF}} (051)<br>14.00 {{bgr|CFF}} (047)<br>9.00 {{bgr|CFF}} (025)<br>8.50 {{bgr|CFF}} (032)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (034)<br>7.50 {{bgr|CFF}} (046)<br>10.50 {{bgr|CFF}} (041)<br>7.25 {{bgr|CFF}} (036)<br>9.50 |- | {{flagcountry|Niger}} {{bgr|FFD}}(057)<br>28.25{{bgr|FFD}}(066)<br>29.26 {{bgr|FFD}}(063)<br>27.40 {{bgr|FFD}} (061)<br>27.21 {{bgr|CFF}} (052)<br>24.62 {{bgr|CFF}} (047)<br>23.85 {{bgr|CFF}} (048)<br>23.59 {{bgr|CFF}} (043)<br>23.08 {{bgr|CFF}} (029)<br>2.50 {{bgr|FFD}} (104)<br>28.50 {{bgr|FF6}} (139)<br>48.50 {{bgr|FF6}} (130)<br>37.00 {{bgr|FFD}} (087)<br>25.50 {{bgr|FFD}} (095)<br>24.50 {{bgr|CFF}} (057)<br>13.00 {{bgr|FFD}} (071)<br>18.33 {{bgr|FFD}} (068)<br>15.75 {{bgr|FFD}} (053)<br>18.50 |- | {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} {{bgr|FFD}}(058)<br>28.51{{bgr|FFD}}(063)<br>29.02 {{bgr|FFD}}(062)<br>27.37 {{bgr|FFD}} (065)<br>27.83 {{bgr|FFD}} (068)<br>28.45 {{bgr|FFD}} (066)<br>27.51 {{bgr|FFD}} (066)<br>26.86 {{bgr|FFD}} (068)<br>26.86 {{bgr|FFD}} (058)<br>19.50 {{bgr|CFF}} (047)<br>13.50 {{bgr|CFF}} (039)<br>10.50 {{bgr|CFF}} (036)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (034)<br>11.17 {{bgr|CFC}} (019)<br>5.00 {{bgr|CFF}} (033)<br>7.00 {{bgr|98FB98}} (021)<br>3.67 {{bgr|CFC}} (037)<br>6.83 {{bgr|CFF}} (043)<br>12.50 |- | {{flagcountry|Croatia}} {{bgr|FFD}}(059)<br>28.51{{bgr|FFD}}(064)<br>29.03 {{bgr|FFD}}(069)<br>28.94 {{bgr|FFD}} (074)<br>29.59 {{bgr|FFD}} (063)<br>27.91 {{bgr|FFD}} (058)<br>26.12 {{bgr|FFD}} (065)<br>26.82 {{bgr|FFD}} (064)<br>26.61 {{bgr|FFD}} (068)<br>23.33 {{bgr|FFD}} (062)<br>17.50 {{bgr|FFD}} (078)<br>17.17 {{bgr|CFF}} (045)<br>8.50 {{bgr|CFF}} (041)<br>12.50 {{bgr|CFF}} (053)<br>13.00 {{bgr|CFF}} (056)<br>12.83 {{bgr|CFF}} (054)<br>11.83 {{bgr|FFD}} (069)<br>16.50 {{bgr|CFF}} (033)<br>8.75 |- | {{flagcountry|Georgia}} {{bgr|FFD}}(060)<br>28.59{{bgr|FFD}}(060)<br>28.98 {{bgr|FFD}}(061)<br>27.34 {{bgr|FFD}} (064)<br>27.76 {{bgr|FFD}} (064)<br>27.96 {{bgr|FFD}} (069)<br>27.70 {{bgr|FFD}} (084)<br>29.78 {{bgr|FFD}} (100)<br>30.09 {{bgr|FFD}} (104)<br>38.00 {{bgr|FFD}} (099)<br>27.00 {{bgr|FFD}} (081)<br>18.83 {{bgr|FFD}} (120)<br>31.25 {{bgr|FFD}} (066)<br>20.83 {{bgr|FFD}} (089)<br>21.00 {{bgr|FFD}} (099)<br>25.17 {{bgr|FFD}} (094)<br>27.50 {{bgr|FFD}} (073)<br>17.33 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Armenia}} {{bgr|FFD}}(061)<br>28.60{{bgr|FFD}}(061)<br>28.98 {{bgr|FFD}}(080)<br>29.99 {{bgr|FFD}} (079)<br>30.38 {{bgr|FFD}} (074)<br>28.79 {{bgr|FFD}} (078)<br>28.43 {{bgr|FFD}} (078)<br>29.07 {{bgr|FFD}} (074)<br>28.04 {{bgr|FFD}} (077)<br>27.00 {{bgr|FFD}} (101)<br>27.50 {{bgr|FFD}} (111)<br>31.13 {{bgr|FFD}} (102)<br>22.75 {{bgr|FFD}} (077)<br>23.63 {{bgr|FFD}} (101)<br>25.50 {{bgr|FFD}} (102)<br>26.00 {{bgr|FFD}} (083)<br>23.50 {{bgr|FFD}} (090)<br>25.17 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Poland}} {{bgr|FFD}}(062)<br>28.65{{bgr|FFD}}(059)<br>28.89 {{bgr|FFD}}(058)<br>26.59 {{bgr|FFD}} (054)<br>26.47 {{bgr|CFF}} (047)<br>23.89 {{bgr|CFC}} (018)<br>12.71 {{bgr|CFC}} (019)<br>11.03 {{bgr|CFC}} (022)<br>13.11 {{bgr|CFC}} (024)<br>−0.67 {{bgr|CFC}} (032)<br>8.88 {{bgr|CFC}} (037)<br>9.50 {{bgr|CFF}} (047)<br>9.00 {{bgr|FFD}} (056)<br>18.50 {{bgr|CFF}} (058)<br>14.00 {{bgr|CFF}} (053)<br>12.50 {{bgr|CFC}} (032)<br>6.83 {{bgr|CFC}} (033)<br>6.17 {{bgr|CFF}} (029)<br>7.75 |- | {{flagcountry|Seychelles}} {{bgr|FFD}}(063)<br>28.66{{bgr|FFD}}(069)<br>29.41 {{bgr|FFD}}(085)<br>30.17 {{bgr|FFD}} (087)<br>30.86 {{bgr|FFD}} (092)<br>30.60 {{bgr|FFD}} (096)<br>31.55 {{bgr|FFD}} (103)<br>31.68 {{bgr|FFD}} (093)<br>29.19 {{bgr|FFD}} (073)<br>25.00 {{bgr|FFD}} (065)<br>18.00 {{bgr|FFD}} (072)<br>16.00 {{bgr|FFD}} (074)<br>15.50 {{bgr|FFD}} (104)<br>33.00 {{bgr|FFD}} (095)<br>24.50 {{bgr|FFD}} (071)<br>17.00 {{bgr|FFD}} (083)<br>23.50 {{bgr|FFD}} (093)<br>26.75 {{bgr|FFD}} (060)<br>20.75 |- | {{flagcountry|Argentina}} {{bgr|FFD}}(064)<br>28.78{{bgr|FFD}}(057)<br>28.30 {{bgr|FFD}}(052)<br>26.05 {{bgr|FFD}} (050)<br>25.07 {{bgr|FFD}} (054)<br>25.09 {{bgr|FFD}} (057)<br>26.11 {{bgr|FFD}} (055)<br>25.27 {{bgr|FFD}} (054)<br>25.67 {{bgr|FFD}} (047)<br>14.00 {{bgr|FFD}} (055)<br>16.35 {{bgr|CFF}} (047)<br>11.33 {{bgr|CFF}} (068)<br>14.08 {{bgr|FFD}} (082)<br>24.83 {{bgr|FFD}} (076)<br>17.30 {{bgr|CFF}} (059)<br>13.67 {{bgr|FFD}} (079)<br>21.33 {{bgr|FFD}} (067)<br>15.17 {{bgr|CFF}} (042)<br>12.00 |- | {{flagcountry|Greece}} {{bgr|FFD}}(065)<br>28.80{{bgr|FFD}}(065)<br>29.08 {{bgr|FFD}}(074)<br>29.19 {{bgr|FFD}} (088)<br>30.89 {{bgr|FFD}} (089)<br>30.35 {{bgr|FFD}} (091)<br>31.01 {{bgr|FFD}} (099)<br>31.33 {{bgr|FFD}} (084)<br>28.46 {{bgr|FFD}} (070)<br>24.00 {{bgr|FFD}} (070)<br>19.00 {{bgr|CFC}} (035)<br>9.00 {{bgr|CFF}} (031)<br>7.50 {{bgr|CFF}} (030)<br>9.25 {{bgr|CFF}} (032)<br>8.00 {{bgr|CFC}} (018)<br>4.00 {{bgr|CFF}} (033)<br>7.00 {{bgr|CFC}} (031)<br>6.00 {{bgr|CFC}} (019)<br>5.00 |- | {{flagcountry|Japan}} {{bgr|FFD}}(066)<br>28.86{{bgr|FFD}}(067)<br>29.36 {{bgr|FFD}}(067)<br>28.64 {{bgr|FFD}} (072)<br>29.44 {{bgr|FFD}} (072)<br>28.67 {{bgr|FFD}} (061)<br>26.95 {{bgr|FFD}} (059)<br>26.02 {{bgr|FFD}} (053)<br>25.17 {{bgr|CFC}} (022)<br>−1.00 {{bgr|98FB98}} (011)<br>2.50 {{bgr|98FB98}} (017)<br>3.25 {{bgr|CFC}} (029)<br>6.50 {{bgr|CFF}} (037)<br>11.75 {{bgr|CFF}} (051)<br>12.50 {{bgr|CFF}} (037)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (042)<br>10.00 {{bgr|CFF}} (044)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (026)<br>7.50 |- | {{flagcountry|Bhutan}} {{bgr|FFD}}(067)<br>28.90{{bgr|FFD}}(080)<br>29.81 {{bgr|FFD}}(094)<br>30.73 {{bgr|FFD}} (084)<br>30.73 {{bgr|FFD}} (094)<br>30.73 {{bgr|FFD}} (104)<br>32.65 {{bgr|FFD}} (092)<br>30.73 {{bgr|FFD}} (082)<br>28.42 {{bgr|FFD}} (070)<br>24.00 {{bgr|FFD}} (064)<br>17.75 {{bgr|FFD}} (070)<br>15.75 {{bgr|FFD}} (074)<br>15.50 {{bgr|FF6}} (116)<br>37.17 {{bgr|FFD}} (098)<br>25.00 {{bgr|FDD}} (142)<br>51.50 {{bgr|FDD}} (146)<br>55.83 {{bgr|F9D}} (157)<br>77.33 {{bgr|F9D}} (135)<br>90.75 |- | {{flagcountry|Côte d'Ivoire}} {{bgr|FFD}}(068)<br>28.94{{bgr|FFD}}(071)<br>29.52 {{bgr|FFD}}(082)<br>30.08 {{bgr|FFD}} (081)<br>30.42 {{bgr|FFD}} (086)<br>30.17 {{bgr|FFD}} (086)<br>30.45 {{bgr|FFD}} (101)<br>31.63 {{bgr|FFD}} (096)<br>29.77 {{bgr|FDD}} (159)<br>83.50 {{bgr|FF6}} (118)<br>36.00 {{bgr|FFD}} (103)<br>29.00 {{bgr|FFD}} (109)<br>26.50 {{bgr|FFD}} (094)<br>27.00 {{bgr|FFD}} (098)<br>25.00 {{bgr|FDD}} (144)<br>52.25 {{bgr|FDD}} (149)<br>60.38 {{bgr|FF6}} (137)<br>42.17 {{bgr|FFD}} (055)<br>19.00 |- | {{flagcountry|Malawi}} {{bgr|FFD}}(069)<br>29.32{{bgr|FFD}}(068)<br>29.36 {{bgr|FFD}}(064)<br>27.43 {{bgr|FFD}} (070)<br>28.97 {{bgr|FFD}} (066)<br>28.12 {{bgr|FFD}} (059)<br>26.41 {{bgr|FFD}} (073)<br>28.29 {{bgr|FFD}} (075)<br>28.18 {{bgr|FDD}} (146)<br>68.00 {{bgr|FFD}} (079)<br>21.00 {{bgr|FFD}} (062)<br>15.50 {{bgr|FFD}} (070)<br>15.00 {{bgr|FFD}} (092)<br>26.75 {{bgr|FFD}} (101)<br>25.50 {{bgr|FFD}} (089)<br>22.75 {{bgr|FFD}} (101)<br>31.00 {{bgr|FFD}} (084)<br>21.00 {{bgr|FFD}} (084)<br>27.67 |- | {{flagcountry|Kosovo}}<ref group=lower-alpha>pre-2005 rated as part of [[Serbia and Montenegro]]</ref> {{bgr|FFD}} (070)<br>29.33{{bgr|FFD}}(075)<br>29.68 {{bgr|FFD}}(078)<br>29.61 {{bgr|FFD}} (082)<br>30.45 {{bgr|FFD}} (090)<br>30.50 ||{{n/a}} {{bgr|FFD}} (080)<br>29.29 {{bgr|FFD}} (085)<br>28.47 {{bgr|FFD}} (086)<br>30.00 {{bgr|FFD}} (092)<br>24.83 {{bgr|FFD}} (075)<br>16.58 {{bgr|CFF}} (058)<br>12.00 {{bgr|FFD}} (060)<br>19.75 {{bgr|FFD}} (070)<br>16.00 {{bgr|FFD}} (100)<br>25.75 {{bgr|FFD}} (077)<br>20.13 {{bgr|FFD}} (085)<br>21.33 {{bgr|FFD}} (060)<br>20.75 |- | {{flagcountry|Togo}} {{bgr|FFD}}(071)<br>29.33{{bgr|FFD}}(076)<br>29.69 {{bgr|FFD}}(086)<br>30.23 {{bgr|FFD}} (086)<br>30.75 {{bgr|FFD}} (088)<br>30.31 {{bgr|FFD}} (080)<br>28.50 {{bgr|FFD}} (076)<br>29.00 {{bgr|FFD}} (083)<br>28.45 {{bgr|FFD}} (079)<br>28.50 {{bgr|FFD}} (060)<br>17.00 {{bgr|FFD}} (062)<br>15.50 {{bgr|CFF}} (053)<br>10.00 {{bgr|FFD}} (049)<br>15.17 {{bgr|FFD}} (066)<br>15.00 {{bgr|FFD}} (095)<br>23.75 {{bgr|FFD}} (075)<br>19.50 {{bgr|FFD}} (095)<br>27.50 {{bgr|FFD}} (097)<br>31.50 |- | {{flagcountry|Tunisia}} {{bgr|FFD}}(072)<br>29.45{{bgr|FFD}}(072)<br>29.61 {{bgr|FFD}}(097)<br>30.91 {{bgr|FFD}} (097)<br>32.22 {{bgr|FFD}} (096)<br>31.60 {{bgr|FF6}} (126)<br>38.68 {{bgr|FF6}} (133)<br>38.69 {{bgr|FF6}} (138)<br>39.93 {{bgr|FF6}} (134)<br>60.25 {{bgr|FDD}} (164)<br>72.50 {{bgr|FDD}} (154)<br>61.50 {{bgr|FF6}} (143)<br>48.10 {{bgr|FDD}} (145)<br>57.00 {{bgr|FDD}} (148)<br>53.75 {{bgr|FDD}} (147)<br>57.50 {{bgr|FDD}} (152)<br>62.67 {{bgr|FDD}} (149)<br>50.83 {{bgr|FDD}} (128)<br>67.75 |- | {{flagcountry|Mongolia}} {{bgr|FFD}}(073)<br>29.61{{bgr|FFD}}(070)<br>29.51 {{bgr|FFD}}(071)<br>29.05 {{bgr|FFD}} (069)<br>28.95 {{bgr|FFD}} (060)<br>27.61 {{bgr|FFD}} (054)<br>25.25 {{bgr|FFD}} (088)<br>30.30 {{bgr|FFD}} (098)<br>29.93 {{bgr|FFD}} (100)<br>35.75 {{bgr|FFD}} (076)<br>19.42 {{bgr|FFD}} (091)<br>23.33 {{bgr|FFD}} (093)<br>20.83 {{bgr|FFD}} (074)<br>23.40 {{bgr|FFD}} (086)<br>19.25 {{bgr|CFF}} (053)<br>12.50 {{bgr|FFD}} (073)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (077)<br>18.25 {{bgr|FFD}} (072)<br>24.50 |- | {{flagcountry|El Salvador}} {{bgr|FFD}}(074)<br>29.70{{bgr|FFD}}(081)<br>29.81 {{bgr|FFD}}(066)<br>27.78 {{bgr|FFD}} (062)<br>27.24 {{bgr|FFD}} (058)<br>27.20 {{bgr|CFF}} (045)<br>23.66 {{bgr|CFF}} (038)<br>21.57 {{bgr|CFF}} (038)<br>22.86 {{bgr|CFF}} (037)<br>9.30 {{bgr|FFD}} (051)<br>15.83 {{bgr|FFD}} (079)<br>17.25 {{bgr|CFF}} (062)<br>12.80 {{bgr|FFD}} (064)<br>20.20 {{bgr|CFF}} (041)<br>10.00 {{bgr|CFC}} (028)<br>5.75 {{bgr|CFC}} (028)<br>6.00 {{bgr|CFC}} (037)<br>6.83 {{bgr|CFF}} (033)<br>8.75 |- | {{flagcountry|Comoros}} {{bgr|FFD}}(075)<br>29.77{{bgr|FFD}}(056)<br>27.91 {{bgr|FFD}}(049)<br>25.30 {{bgr|CFF}} (044)<br>24.33 {{bgr|CFF}} (050)<br>24.33 {{bgr|CFF}} (050)<br>24.52 {{bgr|CFF}} (053)<br>24.52 {{bgr|CFF}} (051)<br>24.52 {{bgr|FFD}} (045)<br>13.00 {{bgr|FFD}} (070)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (082)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (089)<br>20.00 {{bgr|FFD}} (096)<br>28.00 {{bgr|FFD}} (093)<br>22.50 {{bgr|FFD}} (088)<br>22.00 {{bgr|FFD}} (091)<br>26.50 {{bgr|FFD}} (079)<br>18.50 {{bgr|FFD}} (058)<br>20.50 |- | {{flagcountry|Panama}} {{bgr|FFD}}(076)<br>29.78{{bgr|FFD}}(079)<br>29.78 {{bgr|FFD}}(091)<br>30.56 {{bgr|FFD}} (096)<br>32.12 {{bgr|FFD}} (091)<br>30.59 {{bgr|FFD}} (083)<br>28.98 {{bgr|FFD}} (087)<br>30.20 {{bgr|FFD}} (111)<br>32.95 {{bgr|FF6}} (113)<br>45.67 {{bgr|FFD}} (081)<br>21.83 {{bgr|CFF}} (055)<br>14.50 {{bgr|CFF}} (057)<br>11.83 {{bgr|FFD}} (054)<br>17.88 {{bgr|CFF}} (039)<br>9.50 {{bgr|FFD}} (066)<br>15.00 {{bgr|CFF}} (061)<br>14.50 {{bgr|CFF}} (053)<br>9.75 {{bgr|FFD}} (049)<br>15.50 |- | {{flagcountry|Northern Cyprus}}<ref group=lower-alpha>pre-2005 data includes Cyprus</ref> {{bgr|FFD}}(077)<br>29.79{{bgr|FFD}}(074)<br>29.67 {{bgr|FFD}}(077)<br>29.59 {{bgr|FFD}} (075)<br>29.88 {{bgr|FFD}} (081)<br>29.54 ||{{n/a}} {{bgr|FFD}} (083)<br>29.54 {{bgr|FFD}} (094)<br>29.34 {{bgr|FFD}} (102)<br>37.00 {{bgr|FFD}} (061)<br>17.25 {{bgr|CFF}} (051)<br>14.00 {{bgr|CFF}} (053)<br>10.00 {{bgr|FFD}} (058)<br>19.00 {{bgr|CFF}} (062)<br>14.50 {{bgr|CFF}} (053)<br>12.50 {{bgr|FFD}} (081)<br>22.00 {{bgr|FFD}} (083)<br>20.83 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|East Timor}} {{bgr|FFD}}(078)<br>29.90{{bgr|FFD}}(084)<br>29.93 {{bgr|FFD}}(095)<br>30.81 {{bgr|FFD}} (098)<br>32.82 {{bgr|FFD}} (099)<br>32.02 {{bgr|FFD}} (103)<br>32.63 {{bgr|FFD}} (077)<br>29.04 {{bgr|FFD}} (090)<br>28.72 {{bgr|FFD}} (086)<br>30.00 {{bgr|FFD}} (093)<br>25.00 {{bgr|FFD}} (072)<br>16.00 {{bgr|CFF}} (065)<br>13.75 {{bgr|FFD}} (094)<br>27.00 {{bgr|FFD}} (083)<br>18.50 {{bgr|CFF}} (058)<br>13.50 {{bgr|CFF}} (057)<br>13.50 {{bgr|CFC}} (030)<br>5.50 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Maldives}} {{bgr|FFD}}(079)<br>29.93{{bgr|FFD}}(098)<br>32.16 {{bgr|FF6}}(120)<br>37.95 {{bgr|FF6}} (117)<br>39.3 {{bgr|FFD}} (112)<br>34.17 {{bgr|FFD}} (112)<br>34.32 {{bgr|FFD}} (108)<br>33.11 {{bgr|FFD}} (103)<br>31.10 {{bgr|FFD}} (073)<br>25.00 {{bgr|FFD}} (052)<br>16.00 {{bgr|CFF}} (051)<br>14.00 {{bgr|FFD}} (104)<br>23.25 {{bgr|FF6}} (129)<br>45.17 {{bgr|FDD}} (144)<br>51.25 {{bgr|FDD}} (148)<br>58.50 {{bgr|FDD}} (157)<br>69.17 {{bgr|FF6}} (145)<br>47.50 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Hong Kong}} {{bgr|FFD}}(080)<br>30.01{{bgr|FFD}}(073)<br>29.65 {{bgr|FFD}}(070)<br>29.04 {{bgr|FFD}} (073)<br>29.46 {{bgr|FFD}} (069)<br>28.50 {{bgr|FFD}} (070)<br>27.76 {{bgr|FFD}} (061)<br>26.55 {{bgr|FFD}} (058)<br>26.16 {{bgr|FFD}} (054)<br>17.00 {{bgr|CFF}} (034)<br>10.75 {{bgr|CFF}} (048)<br>11.75 {{bgr|CFF}} (051)<br>9.75 {{bgr|FFD}} (061)<br>20.00 {{bgr|CFF}} (058)<br>14.00 {{bgr|CFF}} (039)<br>8.25 {{bgr|CFF}} (034)<br>7.50 {{bgr|CFF}} (056)<br>11.00 {{bgr|CFC}} (018)<br>4.83 |- | {{flagcountry|Malta}} {{bgr|FFD}}(081)<br>30.16{{bgr|FFD}}(077)<br>29.74 {{bgr|FFD}}(065)<br>27.44 {{bgr|CFF}} (047)<br>24.76 {{bgr|CFF}} (046)<br>23.84 {{bgr|CFF}} (048)<br>24.16 {{bgr|CFF}} (051)<br>23.84 {{bgr|CFF}} (045)<br>23.30 {{bgr|FFD}} (058)<br>19.50 {{bgr|CFC}} (014)<br>4.00 {{bgr|98FB98}} (011)<br>2.50 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Kyrgyzstan}} {{bgr|FFD}}(082)<br>30.19{{bgr|FFD}}(083)<br>29.92 {{bgr|FFD}}(098)<br>31 {{bgr|FFD}} (089)<br>30.92 {{bgr|FFD}} (085)<br>30.16 {{bgr|FFD}} (088)<br>30.69 {{bgr|FFD}} (097)<br>31.24 {{bgr|FFD}} (106)<br>32.20 {{bgr|FFD}} (108)<br>40.00 {{bgr|FDD}} (159)<br>63.00 {{bgr|FF6}} (125)<br>40.00 {{bgr|FFD}} (111)<br>27.00 {{bgr|FFD}} (110)<br>33.60 {{bgr|FFD}} (123)<br>34.00 {{bgr|FFD}} (111)<br>32.00 {{bgr|FF6}} (107)<br>35.25 {{bgr|FFD}} (104)<br>32.00 {{bgr|FFD}} (098)<br>31.75 |- | {{flagcountry|Haiti}} {{bgr|FFD}}(083)<br>30.20{{bgr|FFD}}(062)<br>29 {{bgr|FFD}}(060)<br>26.82 {{bgr|FFD}} (053)<br>26.36 {{bgr|CFF}} (053)<br>24.66 {{bgr|FFD}} (053)<br>25.08 {{bgr|CFF}} (047)<br>23.53 {{bgr|CFF}} (049)<br>24.09 {{bgr|FFD}} (052)<br>15.67 {{bgr|FFD}} (056)<br>16.38 {{bgr|FFD}} (057)<br>15.00 {{bgr|FFD}} (073)<br>15.13 {{bgr|FFD}} (075)<br>23.50 {{bgr|FFD}} (087)<br>19.50 {{bgr|FFD}} (117)<br>33.50 {{bgr|FF6}} (125)<br>42.13 {{bgr|FFD}} (100)<br>31.00 {{bgr|FF6}} (106)<br>36.50 |- | {{flagcountry|Albania}} {{bgr|FFD}}(084)<br>30.25{{bgr|FFD}}(082)<br>29.84 {{bgr|FFD}}(075)<br>29.49 {{bgr|FFD}} (076)<br>29.92 {{bgr|FFD}} (082)<br>29.92 {{bgr|FFD}} (082)<br>28.77 {{bgr|FFD}} (085)<br>29.92 {{bgr|FFD}} (102)<br>30.88 {{bgr|FFD}} (096)<br>34.44 {{bgr|FFD}} (080)<br>21.50 {{bgr|FFD}} (088)<br>21.75 {{bgr|FFD}} (079)<br>16.00 {{bgr|FFD}} (087)<br>25.50 {{bgr|FFD}} (080)<br>18.00 {{bgr|CFF}} (062)<br>14.17 {{bgr|CFF}} (050)<br>11.50 {{bgr|CFC}} (034)<br>6.50 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Sierra Leone}} {{bgr|FFD}}(085)<br>30.28{{bgr|FFD}}(086)<br>30.36 {{bgr|FFD}}(079)<br>29.98 {{bgr|FFD}} (085)<br>30.73 {{bgr|FFD}} (083)<br>29.94 {{bgr|FFD}} (079)<br>28.47 {{bgr|FFD}} (072)<br>28.23 {{bgr|FFD}} (061)<br>26.35 {{bgr|FFD}} (063)<br>21.00 {{bgr|FFD}} (091)<br>24.25 {{bgr|FFD}} (115)<br>34.00 {{bgr|FFD}} (114)<br>27.75 {{bgr|FF6}} (121)<br>39.50 {{bgr|FFD}} (103)<br>26.00 {{bgr|FF6}} (126)<br>39.50 {{bgr|FFD}} (088)<br>24.50 {{bgr|FFD}} (087)<br>23.50 {{bgr|FFD}} (072)<br>24.50 |- | {{flagcountry|Lesotho}} {{bgr|FFD}}(086)<br>30.45{{bgr|FFD}}(078)<br>29.74 {{bgr|FFD}}(068)<br>28.78 {{bgr|FFD}} (068)<br>28.78 {{bgr|FFD}} (073)<br>28.78 {{bgr|FFD}} (077)<br>28.36 {{bgr|FFD}} (074)<br>28.36 {{bgr|FFD}} (081)<br>28.36 {{bgr|FFD}} (063)<br>21.00 {{bgr|FFD}} (090)<br>24.00 {{bgr|FFD}} (099)<br>27.50 {{bgr|FFD}} (116)<br>29.50 {{bgr|FFD}} (099)<br>29.50 {{bgr|FFD}} (070)<br>16.00 {{bgr|FFD}} (081)<br>19.50 {{bgr|FFD}} (098)<br>29.50 {{bgr|FFD}} (075)<br>17.75 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Gambia}} {{bgr|FFD}}(087)<br>30.62{{bgr|FFD}}(092)<br>31.35 {{bgr|FF6}}(122)<br>38.36 {{bgr|FF6}} (143)<br>46.7 {{bgr|FF6}} (145)<br>46.53 {{bgr|FF6}} (151)<br>44.50 {{bgr|FF6}} (155)<br>46.42 {{bgr|FF6}} (152)<br>45.09 {{bgr|FDD}} (141)<br>65.50 {{bgr|FF6}} (125)<br>40.50 {{bgr|FF6}} (137)<br>48.25 {{bgr|FF6}} (137)<br>42.75 {{bgr|FF6}} (130)<br>48.25 {{bgr|FDD}} (149)<br>54.00 {{bgr|FF6}} (130)<br>41.00 {{bgr|FFD}} (098)<br>29.50 {{bgr|FFD}} (077)<br>18.25 {{bgr|FFD}} (064)<br>22.50 |- | {{flagcountry|Israel}}<ref group="lower-alpha" name="extraterritorial">does not include extraterritorial areas until 2013</ref> {{bgr|FFD}}(088)<br>30.84{{bgr|FFD}}(088)<br>30.80 {{bgr|FFD}}(087)<br>30.26 {{bgr|FFD}} (091)<br>31.01 {{bgr|FFD}} (101)<br>32.58 {{bgr|FFD}} (101)<br>32.09 {{bgr|FFD}} (096)<br>31.19 {{bgr|FFD}} (112)<br>32.97 {{bgr|FFD}} (092)<br>31.25 {{bgr|FFD}} (086)<br>23.25 {{bgr|FFD}} (093)<br>23.75 {{bgr|CFF}} (046)<br>8.83 {{bgr|CFF}} (044)<br>13.25 {{bgr|CFF}} (050)<br>12.00 {{bgr|CFF}} (047)<br>10.00 {{bgr|CFF}} (036)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (044)<br>8.00 {{bgr|FFD}} (092)<br>30.00 |- | {{flagcountry|Hungary}} {{bgr|FFD}}(089)<br>30.84{{bgr|FFD}}(087)<br>30.44 {{bgr|FFD}}(073)<br>29.11 {{bgr|FFD}} (071)<br>29.01 {{bgr|FFD}} (067)<br>28.17 {{bgr|FFD}} (065)<br>27.44 {{bgr|FFD}} (064)<br>26.73 {{bgr|FFD}} (056)<br>26.09 {{bgr|CFF}} (040)<br>10.00 {{bgr|CFC}} (023)<br>7.50 {{bgr|CFC}} (025)<br>5.50 {{bgr|CFC}} (023)<br>5.50 {{bgr|CFC}} (017)<br>4.50 {{bgr|98FB98}} (010)<br>3.00 {{bgr|98FB98}} (012)<br>2.00 {{bgr|CFC}} (028)<br>6.00 {{bgr|98FB98}} (021)<br>3.33 {{bgr|CFC}} (024)<br>6.50 |- | {{flagcountry|Peru}} {{bgr|FFD}}(090)<br>30.94{{bgr|FFD}}(085)<br>30.22 {{bgr|FFD}}(088)<br>30.27 {{bgr|FFD}} (090)<br>30.98 {{bgr|FFD}} (084)<br>29.99 {{bgr|FFD}} (092)<br>31.21 {{bgr|FFD}} (104)<br>31.70 {{bgr|FFD}} (105)<br>31.87 {{bgr|FF6}} (115)<br>51.25 {{bgr|FFD}} (109)<br>30.00 {{bgr|FFD}} (085)<br>20.88 {{bgr|FFD}} (108)<br>26.25 {{bgr|FF6}} (117)<br>37.38 {{bgr|FFD}} (112)<br>28.25 {{bgr|FFD}} (116)<br>33.33 {{bgr|FF6}} (123)<br>40.00 {{bgr|CFF}} (055)<br>10.25 {{bgr|CFF}} (036)<br>9.50 |- | {{flagcountry|Republic of Moldova}} {{bgr|FFD}}(091)<br>31.16{{bgr|FFD}}(091)<br>31.21 {{bgr|FFD}}(081)<br>30.01 {{bgr|FFD}} (080)<br>30.41 {{bgr|FFD}} (076)<br>28.83 {{bgr|FFD}} (072)<br>27.85 {{bgr|FFD}} (056)<br>25.35 {{bgr|FFD}} (055)<br>26.01 {{bgr|FFD}} (053)<br>16.00 {{bgr|FFD}} (075)<br>19.13 {{bgr|FFD}} (114)<br>33.75 {{bgr|FFD}} (098)<br>21.38 {{bgr|FFD}} (081)<br>24.75 {{bgr|FFD}} (085)<br>19.17 {{bgr|FFD}} (074)<br>17.50 {{bgr|FFD}} (078)<br>20.50 {{bgr|FFD}} (094)<br>27.00 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|North Macedonia}} {{bgr|FFD}}(092)<br>31.28{{bgr|FFD}}(095)<br>31.66 {{bgr|FFD}}(109)<br>32.43 {{bgr|FF6}} (111)<br>35.74 {{bgr|FF6}} (118)<br>36.09 {{bgr|FF6}} (117)<br>36.26 {{bgr|FF6}} (123)<br>36.43 {{bgr|FFD}} (116)<br>34.27 {{bgr|FFD}} (094)<br>31.67 {{bgr|FFD}} (068)<br>18.40 {{bgr|CFC}} (034)<br>8.75 {{bgr|CFF}} (042)<br>8.25 {{bgr|CFF}} (036)<br>11.50 {{bgr|CFF}} (045)<br>11.50 {{bgr|CFF}} (043)<br>8.75 {{bgr|CFF}} (049)<br>11.25 {{bgr|CFF}} (051)<br>9.67 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Serbia}}<ref group="lower-alpha" name="NoteC">pre-2007 [[Serbia and Montenegro]] were rated jointly</ref> {{bgr|FFD}}(093)<br>31.62{{bgr|FFD}}(090)<br>31.18 {{bgr|FFD}}(076)<br>29.58 {{bgr|FFD}} (066)<br>28.05 {{bgr|FFD}} (059)<br>27.60 {{bgr|FFD}} (067)<br>27.66 {{bgr|FFD}} (054)<br>25.05 {{bgr|FFD}} (063)<br>26.59 {{bgr|FFD}} (080)<br>29.00 {{bgr|FFD}} (085)<br>23.00 {{bgr|FFD}} (062)<br>15.50 {{bgr|CFF}} (064)<br>13.50 {{bgr|FFD}} (067)<br>21.00 {{bgr|CFF}} (045)<br>11.50 {{bgr|CFF}} (065)<br>14.83 {{bgr|FFD}} (077)<br>20.13 {{bgr|FFD}} (085)<br>21.33 {{bgr|FFD}} (060)<br>20.75 |- | {{flagcountry|Guinea-Bissau}} {{bgr|FFD}}(094)<br>32.06{{bgr|FFD}}(089)<br>30.95 {{bgr|FFD}}(083)<br>30.09 {{bgr|FFD}} (077)<br>30.09 {{bgr|FFD}} (079)<br>29.03 {{bgr|FFD}} (081)<br>28.70 {{bgr|FFD}} (086)<br>30.05 {{bgr|FFD}} (092)<br>28.94 {{bgr|FFD}} (075)<br>26.00 {{bgr|FFD}} (067)<br>18.25 {{bgr|FFD}} (092)<br>23.50 {{bgr|FFD}} (081)<br>16.33 {{bgr|FFD}} (107)<br>33.50 {{bgr|CFF}} (062)<br>14.50 {{bgr|FFD}} (071)<br>17.00 {{bgr|FFD}} (083)<br>23.50 {{bgr|FF6}} (118)<br>35.25 {{bgr|FFD}} (094)<br>30.25 |- | {{flagcountry|Liberia}} {{bgr|FFD}}(095)<br>32.25{{bgr|FFD}}(093)<br>31.49 {{bgr|FFD}}(089)<br>30.33 {{bgr|FFD}} (094)<br>31.12 {{bgr|FFD}} (093)<br>30.71 {{bgr|FFD}} (089)<br>30.78 {{bgr|FFD}} (089)<br>30.65 {{bgr|FFD}} (097)<br>29.89 {{bgr|FFD}} (110)<br>40.50 {{bgr|FFD}} (084)<br>22.50 {{bgr|FFD}} (062)<br>15.50 {{bgr|CFF}} (051)<br>9.75 {{bgr|FFD}} (085)<br>25.33 {{bgr|FFD}} (084)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (083)<br>20.50 {{bgr|FF6}} (123)<br>40.00 {{bgr|FF6}} (132)<br>40.00 {{bgr|FF6}} (109)<br>37.75 |- | {{flagcountry|Ukraine}} {{bgr|FFD}}(096)<br>32.52{{bgr|FFD}}(102)<br>32.46 {{bgr|FFD}}(101)<br>31.16 {{bgr|FFD}} (102)<br>33.19 {{bgr|FFD}} (107)<br>32.93 {{bgr|FF6}} (129)<br>39.10 {{bgr|FF6}} (127)<br>36.93 {{bgr|FF6}} (126)<br>36.79 {{bgr|FF6}} (116)<br>54.00 {{bgr|FF6}} (131)<br>46.83 {{bgr|FFD}} (089)<br>22.00 {{bgr|FFD}} (087)<br>19.25 {{bgr|FFD}} (092)<br>26.75 {{bgr|FFD}} (105)<br>26.50 {{bgr|FFD}} (112)<br>32.50 {{bgr|FDD}} (138)<br>51.00 {{bgr|FF6}} (132)<br>40.00 {{bgr|FF6}} (112)<br>40.00 |- | {{flagcountry|Mauritania}} {{bgr|FFD}}(097)<br>32.54{{bgr|FFD}}(094)<br>31.65 {{bgr|FFD}}(072)<br>29.09 {{bgr|FFD}} (055)<br>26.49 {{bgr|CFF}} (048)<br>24.03 {{bgr|FFD}} (055)<br>25.27 {{bgr|FFD}} (060)<br>26.53 {{bgr|FFD}} (067)<br>26.76 {{bgr|FFD}} (067)<br>22.20 {{bgr|FFD}} (095)<br>25.38 {{bgr|FFD}} (100)<br>28.50 {{bgr|FFD}} (105)<br>23.88 {{bgr|FFD}} (050)<br>15.50 {{bgr|FFD}} (077)<br>17.50 {{bgr|FF6}} (127)<br>40.00 {{bgr|FDD}} (138)<br>51.00 {{bgr|FF6}} (121)<br>36.67 {{bgr|FF6}} (115)<br>41.33 |- | {{flagcountry|Ecuador}} {{bgr|FFD}}(098)<br>32.62{{bgr|FFD}}(097)<br>31.88 {{bgr|FFD}}(092)<br>30.56 {{bgr|FFD}} (105)<br>33.64 {{bgr|FFD}} (109)<br>33.21 {{bgr|FFD}} (108)<br>33.65 {{bgr|FFD}} (095)<br>31.16 {{bgr|FFD}} (119)<br>34.69 {{bgr|FFD}} (104)<br>38.00 {{bgr|FFD}} (101)<br>27.50 {{bgr|FFD}} (084)<br>20.00 {{bgr|FFD}} (074)<br>15.50 {{bgr|FFD}} (056)<br>18.50 {{bgr|FFD}} (068)<br>15.25 {{bgr|FFD}} (087)<br>21.75 {{bgr|FFD}} (066)<br>16.50 {{bgr|CFF}} (042)<br>7.67 {{bgr|CFC}} (020)<br>5.50 |- | {{flagcountry|Ethiopia}} {{bgr|FFD}}(099)<br>32.82{{bgr|FF6}}(110)<br>35.11 {{bgr|FDD}}(150)<br>50.17 {{bgr|FDD}} (150)<br>50.34 {{bgr|FF6}} (142)<br>45.13 {{bgr|FF6}} (142)<br>41.83 {{bgr|FF6}} (143)<br>40.58 {{bgr|FF6}} (137)<br>39.57 {{bgr|FF6}} (127)<br>56.60 {{bgr|FF6}} (139)<br>49.38 {{bgr|FF6}} (140)<br>49.00 {{bgr|FF6}} (142)<br>47.75 {{bgr|FDD}} (150)<br>63.00 {{bgr|F9D}} (160)<br>75.00 {{bgr|FF6}} (131)<br>42.00 {{bgr|FF6}} (112)<br>37.00 {{bgr|FF6}} (124)<br>37.50 {{bgr|FF6}} (107)<br>37.50 |- | {{flagcountry|Paraguay}} {{bgr|FFD}}(100)<br>32.97{{bgr|FFD}}(099)<br>32.40 {{bgr|FFD}}(107)<br>32.32 {{bgr|FF6}} (110)<br>35.64 {{bgr|FFD}} (111)<br>33.63 {{bgr|FFD}} (109)<br>33.74 {{bgr|FFD}} (105)<br>31.81 {{bgr|FFD}} (091)<br>28.78 {{bgr|FFD}} (080)<br>29.00 {{bgr|FFD}} (054)<br>16.25 {{bgr|CFF}} (054)<br>14.33 {{bgr|FFD}} (090)<br>20.50 {{bgr|FFD}} (090)<br>26.10 {{bgr|FFD}} (082)<br>18.25 {{bgr|FFD}} (069)<br>15.50 {{bgr|CFF}} (046)<br>10.50 {{bgr|CFF}} (040)<br>7.17 {{bgr|CFF}} (032)<br>8.50 |- | {{flagcountry|Malaysia}} {{bgr|FFD}}(101)<br>33.12{{bgr|FF6}}(123)<br>36.74 {{bgr|FF6}}(145)<br>47.41 {{bgr|FF6}} (144)<br>46.89 {{bgr|FF6}} (146)<br>46.57 {{bgr|FF6}} (147)<br>43.29 {{bgr|FF6}} (147)<br>42.73 {{bgr|FF6}} (145)<br>42.73 {{bgr|FF6}} (122)<br>56.00 {{bgr|FDD}} (141)<br>50.75 {{bgr|FF6}} (131)<br>44.25 {{bgr|FF6}} (132)<br>39.50 {{bgr|FF6}} (124)<br>41.00 {{bgr|FFD}} (092)<br>22.25 {{bgr|FFD}} (113)<br>33.00 {{bgr|FF6}} (122)<br>39.83 {{bgr|FFD}} (104)<br>32.00 {{bgr|FF6}} (110)<br>37.83 |- | {{flagcountry|Lebanon}} {{bgr|FFD}}(102)<br>33.19{{bgr|FFD}}(101)<br>32.44 {{bgr|FFD}}(100)<br>31.15 {{bgr|FFD}} (099)<br>33.01 {{bgr|FFD}} (098)<br>31.95 {{bgr|FFD}} (098)<br>31.81 {{bgr|FFD}} (106)<br>31.89 {{bgr|FFD}} (101)<br>30.15 {{bgr|FFD}} (093)<br>31.50 {{bgr|FFD}} (078)<br>20.50 {{bgr|FFD}} (061)<br>15.42 {{bgr|CFF}} (066)<br>14.00 {{bgr|FFD}} (098)<br>28.75 {{bgr|FFD}} (107)<br>27.00 {{bgr|FFD}} (108)<br>28.25 {{bgr|FFD}} (087)<br>24.38 {{bgr|FFD}} (106)<br>32.50 {{bgr|FFD}} (056)<br>19.67 |- | {{flagcountry|Kenya}} {{bgr|FFD}}(103)<br>33.72{{bgr|FFD}}(100)<br>32.44 {{bgr|FFD}}(096)<br>30.82 {{bgr|FFD}} (095)<br>31.2 {{bgr|FFD}} (095)<br>31.16 {{bgr|FFD}} (100)<br>32.07 {{bgr|FFD}} (090)<br>30.70 {{bgr|FFD}} (071)<br>27.80 {{bgr|FFD}} (084)<br>29.50 {{bgr|FFD}} (070)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (096)<br>25.00 {{bgr|FFD}} (097)<br>21.25 {{bgr|FFD}} (078)<br>23.75 {{bgr|FFD}} (118)<br>30.25 {{bgr|FFD}} (109)<br>30.00 {{bgr|FFD}} (082)<br>22.25 {{bgr|FFD}} (079)<br>18.50 {{bgr|FFD}} (075)<br>24.75 |- | {{flagcountry|Mozambique}} {{bgr|FFD}}(104)<br>33.79{{bgr|FFD}}(103)<br>32.66 {{bgr|FFD}}(099)<br>31.12 {{bgr|FFD}} (093)<br>31.05 {{bgr|FFD}} (087)<br>30.25 {{bgr|FFD}} (085)<br>29.98 {{bgr|FFD}} (079)<br>29.26 {{bgr|FFD}} (073)<br>28.01 {{bgr|FFD}} (066)<br>21.50 {{bgr|FFD}} (098)<br>26.50 {{bgr|FFD}} (082)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (090)<br>20.50 {{bgr|FFD}} (073)<br>23.00 {{bgr|CFF}} (045)<br>11.50 {{bgr|CFF}} (049)<br>10.50 {{bgr|FFD}} (064)<br>16.25 {{bgr|CFF}} (063)<br>14.00 {{bgr|FFD}} (070)<br>23.50 |- | {{flagcountry|Montenegro}}<ref group="lower-alpha" name="NoteC" /> {{bgr|FFD}}(105)<br>33.83{{bgr|FFD}}(104)<br>32.74 {{bgr|FFD}}(103)<br>31.21 {{bgr|FFD}} (106)<br>33.65 {{bgr|FFD}} (106)<br>32.79 {{bgr|FFD}} (114)<br>34.63 {{bgr|FFD}} (114)<br>34.78 {{bgr|FFD}} (113)<br>32.97 {{bgr|FFD}} (107)<br>39.00 {{bgr|FFD}} (104)<br>28.50 {{bgr|FFD}} (077)<br>17.00 {{bgr|CFF}} (053)<br>10.00 {{bgr|FFD}} (058)<br>19.00 {{bgr|CFF}} (045)<br>11.50 {{bgr|CFF}} (065)<br>14.83 {{bgr|FFD}} (077)<br>20.13 {{bgr|FFD}} (085)<br>21.33 {{bgr|FFD}} (060)<br>20.75 |- | {{flagcountry|Angola}} {{bgr|FFD}}(106)<br>33.92{{bgr|FFD}}(109)<br>34.96 {{bgr|FF6}}(121)<br>38.36 {{bgr|FF6}} (125)<br>40.42 {{bgr|FF6}} (123)<br>39.89 {{bgr|FF6}} (123)<br>37.84 {{bgr|FF6}} (124)<br>36.50 {{bgr|FF6}} (130)<br>37.80 {{bgr|FF6}} (132)<br>58.43 {{bgr|FFD}} (104)<br>28.50 {{bgr|FF6}} (119)<br>36.50 {{bgr|FFD}} (116)<br>29.50 {{bgr|FFD}} (091)<br>26.50 {{bgr|FFD}} (091)<br>21.50 {{bgr|FFD}} (076)<br>18.00 {{bgr|FFD}} (091)<br>26.50 {{bgr|FFD}} (097)<br>28.00 {{bgr|FFD}} (093)<br>30.17 |- | {{flagcountry|Brazil}} {{bgr|FFD}}(107)<br>34.05{{bgr|FFD}}(105)<br>32.79 {{bgr|FFD}}(102)<br>31.20 {{bgr|FFD}} (103)<br>33.58 {{bgr|FFD}} (104)<br>32.62 {{bgr|FFD}} (099)<br>31.93 {{bgr|FFD}} (111)<br>34.03 {{bgr|FFD}} (108)<br>32.75 {{bgr|FFD}} (099)<br>35.33 {{bgr|FFD}} (058)<br>16.60 {{bgr|FFD}} (071)<br>15.88 {{bgr|FFD}} (082)<br>18.00 {{bgr|FFD}} (084)<br>25.25 {{bgr|FFD}} (075)<br>17.17 {{bgr|CFF}} (063)<br>14.50 {{bgr|FFD}} (066)<br>16.50 {{bgr|FFD}} (071)<br>16.75 {{bgr|FFD}} (054)<br>18.75 |- | {{flagcountry|Mali}} {{bgr|FFD}}(108)<br>34.12{{bgr|FF6}}(112)<br>35.23 {{bgr|FF6}}(115)<br>36.15 {{bgr|FF6}} (116)<br>38.27 {{bgr|FF6}} (122)<br>39.83 {{bgr|FF6}} (118)<br>36.33 {{bgr|FF6}} (122)<br>36.29 {{bgr|FFD}} (099)<br>30.03 {{bgr|CFF}} (025)<br>0.00 {{bgr|CFC}} (026)<br>8.00 {{bgr|CFC}} (030)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (031)<br>7.50 {{bgr|FFD}} (052)<br>16.50 {{bgr|CFF}} (035)<br>9.00 {{bgr|CFF}} (037)<br>8.00 {{bgr|CFF}} (056)<br>12.83 {{bgr|CFF}} (056)<br>11.00 {{bgr|CFF}} (043)<br>12.50 |- | {{flagcountry|Kuwait}} {{bgr|FFD}}(109)<br>34.30{{bgr|FFD}}(108)<br>33.86 {{bgr|FFD}}(105)<br>31.91 {{bgr|FFD}} (104)<br>33.61 {{bgr|FFD}} (103)<br>32.59 {{bgr|FFD}} (090)<br>30.84 {{bgr|FFD}} (091)<br>30.71 {{bgr|FFD}} (077)<br>28.28 {{bgr|FFD}} (078)<br>28.00 {{bgr|FFD}} (087)<br>23.75 {{bgr|FFD}} (060)<br>15.25 {{bgr|CFF}} (061)<br>12.63 {{bgr|FFD}} (063)<br>20.17 {{bgr|FFD}} (073)<br>17.00 {{bgr|FFD}} (085)<br>21.25 {{bgr|FFD}} (103)<br>31.67 {{bgr|FFD}} (102)<br>31.33 {{bgr|FFD}} (078)<br>25.50 |- | {{flagcountry|Guinea}} {{bgr|FFD}}(110)<br>34.34{{bgr|FFD}}(107)<br>33.49 {{bgr|FFD}}(104)<br>31.90 {{bgr|FFD}} (101)<br>33.15 {{bgr|FFD}} (108)<br>33.08 {{bgr|FFD}} (102)<br>32.56 {{bgr|FFD}} (102)<br>31.67 {{bgr|FFD}} (086)<br>28.49 {{bgr|FFD}} (086)<br>30.00 {{bgr|FFD}} (113)<br>33.50 {{bgr|FFD}} (100)<br>28.50 {{bgr|FFD}} (099)<br>21.50 {{bgr|FFD}} (107)<br>33.50 {{bgr|FFD}} (109)<br>27.50 {{bgr|FFD}} (102)<br>26.00 {{bgr|FFD}} (088)<br>24.50 {{bgr|FFD}} (109)<br>33.17 {{bgr|FFD}} (079)<br>26.00 |- | {{flagcountry|Bulgaria}} {{bgr|FF6}}(111)<br>35.06{{bgr|FF6}}(111)<br>35.11 {{bgr|FF6}}(111)<br>35.22 {{bgr|FF6}} (109)<br>35.01 {{bgr|FFD}} (113)<br>34.46 {{bgr|FFD}} (106)<br>32.91 {{bgr|FFD}} (100)<br>31.42 {{bgr|FFD}} (087)<br>28.58 {{bgr|FFD}} (080)<br>29.00 {{bgr|FFD}} (070)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (068)<br>15.61 {{bgr|CFF}} (059)<br>12.50 {{bgr|FFD}} (051)<br>16.25 {{bgr|CFF}} (035)<br>9.00 {{bgr|CFF}} (048)<br>10.25 {{bgr|CFF}} (036)<br>8.00 {{bgr|CFC}} (034)<br>6.50 {{bgr|CFF}} (038)<br>9.75 |- | {{flagcountry|Nepal}} {{bgr|FF6}}(112)<br>35.10{{bgr|FFD}}(106)<br>33.40 {{bgr|FFD}}(106)<br>32.05 {{bgr|FFD}} (100)<br>33.02 {{bgr|FFD}} (105)<br>32.62 {{bgr|FFD}} (105)<br>32.71 {{bgr|FF6}} (120)<br>36.16 {{bgr|FFD}} (118)<br>34.61 {{bgr|FFD}} (106)<br>38.75 {{bgr|FF6}} (119)<br>36.38 {{bgr|FF6}} (118)<br>35.63 {{bgr|FF6}} (138)<br>43.25 {{bgr|FDD}} (137)<br>53.75 {{bgr|F9D}} (159)<br>73.50 {{bgr|F9D}} (160)<br>86.75 {{bgr|F9D}} (160)<br>84.00 {{bgr|FDD}} (150)<br>51.50 {{bgr|FDD}} (127)<br>63.00 |- | {{flagcountry|Benin}} {{bgr|FF6}}(113)<br>35.11{{bgr|FFD}}(096)<br>31.74 {{bgr|FFD}}(084)<br>30.16 {{bgr|FFD}} (078)<br>30.32 {{bgr|FFD}} (078)<br>28.97 {{bgr|FFD}} (084)<br>29.24 {{bgr|FFD}} (075)<br>28.83 {{bgr|FFD}} (079)<br>28.33 {{bgr|FFD}} (091)<br>31.00 {{bgr|FFD}} (070)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (072)<br>16.00 {{bgr|FFD}} (070)<br>15.00 {{bgr|FFD}} (053)<br>17.00 {{bgr|CFC}} (023)<br>5.50 {{bgr|CFC}} (025)<br>5.50 {{bgr|CFC}} (027)<br>5.50 {{bgr|CFC}} (029)<br>5.25 {{bgr|CFC}} (021)<br>6.00 |- | {{flagcountry|Bolivia}} {{bgr|FF6}}(114)<br>35.37{{bgr|FF6}}(113)<br>35.38 {{bgr|FFD}}(110)<br>32.45 {{bgr|FFD}} (107)<br>33.88 {{bgr|FFD}} (097)<br>31.78 {{bgr|FFD}} (094)<br>31.29 {{bgr|FFD}} (094)<br>31.04 {{bgr|FFD}} (109)<br>32.80 {{bgr|FFD}} (108)<br>40.00 {{bgr|FFD}} (103)<br>28.13 {{bgr|FFD}} (095)<br>24.17 {{bgr|FFD}} (115)<br>28.20 {{bgr|FFD}} (068)<br>21.50 {{bgr|CFC}} (016)<br>4.50 {{bgr|CFF}} (045)<br>9.67 {{bgr|FFD}} (076)<br>20.00 {{bgr|CFF}} (051)<br>9.67 {{bgr|CFF}} (048)<br>14.50 |- | {{flagcountry|Nigeria}} {{bgr|FF6}}(115)<br>35.63{{bgr|FF6}}(120)<br>36.50 {{bgr|FF6}}(119)<br>37.41 {{bgr|FF6}} (122)<br>39.69 {{bgr|FF6}} (116)<br>35.90 {{bgr|FFD}} (111)<br>34.09 {{bgr|FFD}} (112)<br>34.24 {{bgr|FFD}} (115)<br>34.11 {{bgr|FF6}} (126)<br>56.40 {{bgr|FDD}} (145)<br>51.50 {{bgr|FF6}} (135)<br>46.00 {{bgr|FF6}} (131)<br>37.75 {{bgr|FF6}} (131)<br>49.83 {{bgr|FFD}} (120)<br>32.23 {{bgr|FF6}} (123)<br>38.75 {{bgr|FF6}} (117)<br>37.75 {{bgr|FFD}} (103)<br>31.50 {{bgr|FFD}} (049)<br>15.50 |- | {{flagcountry|Guatemala}} {{bgr|FF6}}(116)<br>35.74{{bgr|FF6}}(116)<br>35.94 {{bgr|FF6}}(116)<br>36.17 {{bgr|FF6}} (118)<br>39.33 {{bgr|FF6}} (121)<br>38.03 {{bgr|FF6}} (124)<br>37.92 {{bgr|FF6}} (125)<br>36.61 {{bgr|FFD}} (095)<br>29.39 {{bgr|FFD}} (097)<br>35.00 {{bgr|FFD}} (077)<br>20.25 {{bgr|FFD}} (106)<br>29.50 {{bgr|FFD}} (101)<br>22.64 {{bgr|FFD}} (104)<br>33.00 {{bgr|FFD}} (090)<br>21.25 {{bgr|FFD}} (086)<br>21.50 {{bgr|FFD}} (066)<br>16.50 {{bgr|FFD}} (099)<br>30.83 {{bgr|FFD}} (083)<br>27.25 |- | {{flagcountry|Nicaragua}} {{bgr|FF6}}(117)<br>35.81{{bgr|FF6}}(114)<br>35.53 {{bgr|FFD}}(090)<br>30.41 {{bgr|FFD}} (092)<br>31.01 {{bgr|FFD}} (075)<br>28.82 {{bgr|FFD}} (074)<br>27.94 {{bgr|FFD}} (071)<br>27.70 {{bgr|FFD}} (078)<br>28.31 {{bgr|FFD}} (072)<br>24.33 {{bgr|FFD}} (083)<br>22.33 {{bgr|FFD}} (076)<br>16.75 {{bgr|CFF}} (059)<br>12.50 {{bgr|CFF}} (047)<br>14.25 {{bgr|FFD}} (069)<br>15.50 {{bgr|FFD}} (068)<br>15.25 {{bgr|CFF}} (052)<br>11.67 {{bgr|CFC}} (034)<br>6.50 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Republic of the Congo}} {{bgr|FF6}}(118)<br>36.56{{bgr|FF6}}(117)<br>36.04 {{bgr|FF6}}(114)<br>35.42 {{bgr|FF6}} (115)<br>36.73 {{bgr|FF6}} (115)<br>35.84 {{bgr|FFD}} (107)<br>33 {{bgr|FFD}} (082)<br>29.44 {{bgr|FFD}} (076)<br>28.20 {{bgr|FFD}} (090)<br>30.38 {{bgr|FFD}} (114)<br>33.60 {{bgr|FFD}} (116)<br>34.75 {{bgr|FFD}} (092)<br>20.75 {{bgr|FFD}} (080)<br>24.50 {{bgr|FFD}} (073)<br>17.00 {{bgr|FFD}} (071)<br>17.00 {{bgr|FFD}} (069)<br>17.50 {{bgr|CFF}} (063)<br>14.00 {{bgr|FFD}} (069)<br>23.17c |- | {{flagcountry|Indonesia}} {{bgr|FF6}}(119)<br>36.82{{bgr|FF6}}(124)<br>36.77 {{bgr|FF6}}(124)<br>39.68 {{bgr|FF6}} (124)<br>39.93 {{bgr|FF6}} (130)<br>41.72 {{bgr|FF6}} (138)<br>40.75 {{bgr|FF6}} (132)<br>38.15 {{bgr|FF6}} (139)<br>41.05 {{bgr|FDD}} (146)<br>68.00 {{bgr|FF6}} (117)<br>35.83 {{bgr|FFD}} (100)<br>28.50 {{bgr|FFD}} (111)<br>27.00 {{bgr|FFD}} (100)<br>30.50 {{bgr|FFD}} (103)<br>26.00 {{bgr|FFD}} (102)<br>26.00 {{bgr|FF6}} (117)<br>37.75 {{bgr|FFD}} (110)<br>34.25 {{bgr|FFD}} (057)<br>20.00 |- | {{flagcountry|Zambia}} {{bgr|FF6}}(120)<br>37.00{{bgr|FF6}}(119)<br>36.38 {{bgr|FF6}}(113)<br>35.36 {{bgr|FF6}} (114)<br>36.48 {{bgr|FF6}} (114)<br>35.08 {{bgr|FFD}} (113)<br>34.35 {{bgr|FFD}} (093)<br>30.89 {{bgr|FFD}} (072)<br>27.93 {{bgr|FFD}} (086)<br>30.00 {{bgr|FFD}} (082)<br>22.00 {{bgr|FFD}} (097)<br>26.75 {{bgr|FFD}} (074)<br>15.50 {{bgr|FFD}} (068)<br>21.50 {{bgr|FFD}} (093)<br>22.50 {{bgr|FFD}} (090)<br>23.00 {{bgr|FFD}} (100)<br>29.75 {{bgr|FFD}} (086)<br>23.25 {{bgr|FFD}} (081)<br>26.75 |- | {{flagcountry|Gabon}} {{bgr|FF6}}(121)<br>37.20{{bgr|FF6}}(115)<br>35.60 {{bgr|FFD}}(108)<br>32.37 {{bgr|FFD}} (108)<br>34.83 {{bgr|FFD}} (100)<br>32.20 {{bgr|FFD}} (095)<br>31.38 {{bgr|FFD}} (098)<br>31.32 {{bgr|FFD}} (089)<br>28.69 {{bgr|FFD}} (101)<br>36.50 {{bgr|FFD}} (107)<br>28.75 {{bgr|FF6}} (129)<br>43.50 {{bgr|FFD}} (110)<br>26.75 {{bgr|FFD}} (102)<br>31.50 {{bgr|FFD}} (114)<br>28.50 {{bgr|FFD}} (102)<br>26.00 {{bgr|FF6}} (115)<br>37.50 {{bgr|FFD}} (101)<br>31.25 {{bgr|FFD}} (058)<br>20.50 |- | {{flagcountry|Afghanistan}} {{bgr|FF6}}(122)<br>37.70{{bgr|FF6}}(121)<br>36.55 {{bgr|FF6}}(118)<br>37.28 {{bgr|FF6}} (120)<br>39.46 {{bgr|FF6}} (120)<br>37.75 {{bgr|FF6}} (122)<br>37.44 {{bgr|FF6}} (128)<br>37.07 {{bgr|FF6}} (128)<br>37.36 {{bgr|FDD}} (150)<br>74.00 {{bgr|FDD}} (147)<br>51.67 {{bgr|FDD}} (149)<br>54.25 {{bgr|FDD}} (156)<br>59.25 {{bgr|FDD}} (142)<br>56.50 {{bgr|FF6}} (130)<br>44.25 {{bgr|FF6}} (125)<br>39.17 {{bgr|FFD}} (097)<br>28.25 {{bgr|FF6}} (134)<br>40.17 {{bgr|FF6}} (104)<br>35.50v |- | {{flagcountry|Chad}} {{bgr|FF6}}(123)<br>39.70{{bgr|FF6}}(122)<br>36.71 {{bgr|FF6}}(123)<br>38.45 {{bgr|FF6}} (121)<br>39.66 {{bgr|FF6}} (127)<br>40.59 {{bgr|FF6}} (135)<br>40.17 {{bgr|FF6}} (139)<br>40.22 {{bgr|FFD}} (121)<br>34.87 {{bgr|FFD}} (103)<br>37.67 {{bgr|FFD}} (112)<br>33.17 {{bgr|FF6}} (132)<br>44.50 {{bgr|FF6}} (133)<br>41.25 {{bgr|FF6}} (113)<br>36.50 {{bgr|FF6}} (124)<br>35.50 {{bgr|FFD}} (109)<br>30.00 {{bgr|FFD}} (106)<br>33.25 {{bgr|FFD}} (088)<br>24.00 {{bgr|FFD}} (087)<br>28.75 |- | {{flagcountry|Tanzania}} {{bgr|FF6}}(124)<br>40.25{{bgr|FF6}}(118)<br>36.28 {{bgr|FFD}}(093)<br>30.65 {{bgr|FFD}} (083)<br>30.65 {{bgr|FFD}} (071)<br>28.65 {{bgr|FFD}} (075)<br>28.09 {{bgr|FFD}} (069)<br>27.30 {{bgr|FFD}} (070)<br>27.34 {{bgr|CFF}} (034)<br>6.00 {{bgr|CFF}} (041)<br>13.00 {{bgr|FFD}} (062)<br>15.50 {{bgr|FFD}} (070)<br>15.00 {{bgr|FFD}} (055)<br>18.00 {{bgr|FFD}} (088)<br>19.82 {{bgr|FFD}} (074)<br>17.50 {{bgr|CFF}} (061)<br>14.50 {{bgr|FFD}} (069)<br>16.50 {{bgr|FFD}} (062)<br>21.25 |- | {{flagcountry|Uganda}} {{bgr|FF6}}(125)<br>40.95{{bgr|FF6}}(125)<br>39.42 {{bgr|FF6}}(117)<br>35.77 {{bgr|FF6}} (112)<br>35.94 {{bgr|FFD}} (102)<br>32.58 {{bgr|FFD}} (097)<br>31.65 {{bgr|FFD}} (110)<br>33.29 {{bgr|FFD}} (104)<br>31.69 {{bgr|FF6}} (139)<br>64.00 {{bgr|FFD}} (096)<br>25.50 {{bgr|FFD}} (086)<br>21.50 {{bgr|FFD}} (107)<br>26.00 {{bgr|FFD}} (096)<br>28.00 {{bgr|FFD}} (116)<br>29.83 {{bgr|FFD}} (080)<br>19.25 {{bgr|FFD}} (086)<br>24.00 {{bgr|FFD}} (091)<br>25.75 {{bgr|FFD}} (052)<br>17.00 |- | {{flagcountry|Zimbabwe}} {{bgr|FF6}}(126)<br>40.95{{bgr|FF6}}(127)<br>42.23 {{bgr|FF6}}(126)<br>40.53 {{bgr|FF6}} (128)<br>41.44 {{bgr|FF6}} (124)<br>40.41 {{bgr|FF6}} (131)<br>39.19 {{bgr|FF6}} (135)<br>39.19 {{bgr|FF6}} (133)<br>38.12 {{bgr|FF6}} (117)<br>55.00 {{bgr|FF6}} (123)<br>39.50 {{bgr|FF6}} (136)<br>46.50 {{bgr|FDD}} (151)<br>54.00 {{bgr|FDD}} (149)<br>62.00 {{bgr|FDD}} (140)<br>50.00 {{bgr|FDD}} (153)<br>64.25 {{bgr|FDD}} (155)<br>67.50 {{bgr|FF6}} (141)<br>45.50 {{bgr|FF6}} (122)<br>48.25 |- | {{flagcountry|Sri Lanka}} {{bgr|FF6}}(127)<br>41.94{{bgr|FF6}}(126)<br>39.61 {{bgr|FF6}}(131)<br>41.37 {{bgr|FF6}} (141)<br>44.34 {{bgr|FF6}} (141)<br>44.96 {{bgr|FDD}} (165)<br>60.28 {{bgr|FDD}} (165)<br>59.13 {{bgr|FDD}} (162)<br>56.59 {{bgr|FDD}} (163)<br>87.50 {{bgr|FDD}} (158)<br>62.50 {{bgr|F9D}} (162)<br>75.00 {{bgr|F9D}} (165)<br>78.00 {{bgr|FDD}} (156)<br>67.50 {{bgr|FDD}} (141)<br>50.75 {{bgr|FFD}} (115)<br>33.25 {{bgr|FF6}} (109)<br>36.50 {{bgr|FFD}} (089)<br>24.83 {{bgr|FFD}} (051)<br>15.75 |- | {{flagcountry|Jordan}} {{bgr|FF6}}(128)<br>42.08{{bgr|FF6}}(130)<br>43.11 {{bgr|FF6}}(132)<br>41.71 {{bgr|FF6}} (138)<br>43.24 {{bgr|FF6}} (135)<br>44.49 {{bgr|FF6}} (143)<br>42.07 {{bgr|FF6}} (141)<br>40.42 {{bgr|FF6}} (134)<br>38.47 {{bgr|FF6}} (128)<br>56.80 {{bgr|FF6}} (120)<br>37.00 {{bgr|FFD}} (112)<br>31.88 {{bgr|FF6}} (128)<br>36.00 {{bgr|FF6}} (122)<br>40.21 {{bgr|FFD}} (109)<br>27.50 {{bgr|FFD}} (096)<br>24.00 {{bgr|FF6}} (121)<br>39.13 {{bgr|FF6}} (122)<br>37.00 {{bgr|FFD}} (099)<br>33.50 |- | {{flagcountry|Qatar}} {{bgr|FF6}}(129)<br>42.51{{bgr|FF6}}(128)<br>42.51 {{bgr|FF6}}(125)<br>40.16 {{bgr|FF6}} (123)<br>39.83 {{bgr|FF6}} (117)<br>35.97 {{bgr|FF6}} (115)<br>35.35 {{bgr|FFD}} (113)<br>34.32 {{bgr|FFD}} (110)<br>32.86 {{bgr|FF6}} (114)<br>46.00 {{bgr|FF6}} (121)<br>38.00 {{bgr|FFD}} (094)<br>24.00 {{bgr|FFD}} (074)<br>15.50 {{bgr|FFD}} (079)<br>24.00 {{bgr|FFD}} (080)<br>18.00 {{bgr|FFD}} (090)<br>23.00 {{bgr|FFD}} (104)<br>32.50 {{bgr|FF6}} (115)<br>35.00 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Colombia}} {{bgr|FF6}}(130)<br>42.66{{bgr|FF6}}(129)<br>42.82 {{bgr|FF6}}(130)<br>41.03 {{bgr|FF6}} (129)<br>41.47 {{bgr|FF6}} (134)<br>44.11 {{bgr|FF6}} (128)<br>39.08 {{bgr|FF6}} (126)<br>36.68 {{bgr|FF6}} (129)<br>37.48 {{bgr|FDD}} (143)<br>66.50 {{bgr|FDD}} (145)<br>51.50 {{bgr|FF6}} (126)<br>40.13 {{bgr|FF6}} (126)<br>35.50 {{bgr|FF6}} (126)<br>42.33 {{bgr|FF6}} (131)<br>44.75 {{bgr|FF6}} (128)<br>40.17 {{bgr|FF6}} (134)<br>47.38 {{bgr|FF6}} (147)<br>49.17 {{bgr|FF6}} (114)<br>40.83 |- | {{flagcountry|United Arab Emirates}} {{bgr|FF6}}(131)<br>42.69{{bgr|FF6}}(133)<br>43.63 {{bgr|FF6}}(128)<br>40.86 {{bgr|FF6}} (119)<br>39.39 {{bgr|FF6}} (119)<br>36.73 {{bgr|FF6}} (120)<br>36.73 {{bgr|FF6}} (118)<br>36.03 {{bgr|FFD}} (114)<br>33.49 {{bgr|FF6}} (112)<br>45.00 {{bgr|FFD}} (087)<br>23.75 {{bgr|FFD}} (086)<br>21.50 {{bgr|CFF}} (069)<br>14.50 {{bgr|FFD}} (065)<br>20.25 {{bgr|FFD}} (077)<br>17.50 {{bgr|FFD}} (100)<br>25.75 {{bgr|FDD}} (137)<br>50.25 {{bgr|FF6}} (122)<br>37.00 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Central African Republic}} {{bgr|FF6}}(132)<br>42.87{{bgr|FF6}}(145)<br>47.27 {{bgr|FF6}}(112)<br>35.25 {{bgr|FF6}} (113)<br>36.12 {{bgr|FFD}} (110)<br>33.60 {{bgr|FFD}} (110)<br>33.84 {{bgr|FFD}} (109)<br>33.13 {{bgr|FFD}} (065)<br>26.61 {{bgr|FFD}} (062)<br>20.00 {{bgr|FFD}} (069)<br>18.50 {{bgr|FFD}} (080)<br>17.75 {{bgr|FFD}} (085)<br>18.50 {{bgr|FFD}} (071)<br>22.50 {{bgr|CFF}} (062)<br>14.50 {{bgr|FFD}} (082)<br>19.75 {{bgr|FFD}} (104)<br>32.50 {{bgr|FFD}} (107)<br>32.75 {{bgr|FFD}} (063)<br>21.50 |- | {{flagcountry|Morocco}} {{bgr|FF6}}(133)<br>42.88{{bgr|FF6}}(135)<br>43.98 {{bgr|FF6}}(135)<br>43.13 {{bgr|FF6}} (133)<br>42.42 {{bgr|FF6}} (131)<br>42.64 {{bgr|FF6}} (130)<br>39.19 {{bgr|FF6}} (136)<br>39.72 {{bgr|FF6}} (136)<br>39.04 {{bgr|FF6}} (138)<br>63.29 {{bgr|FF6}} (135)<br>47.40 {{bgr|FF6}} (127)<br>41.00 {{bgr|FFD}} (122)<br>32.25 {{bgr|FFD}} (106)<br>33.25 {{bgr|FFD}} (097)<br>24.83 {{bgr|FF6}} (119)<br>36.17 {{bgr|FF6}} (126)<br>43.00 {{bgr|FF6}} (131)<br>39.67 {{bgr|FFD}} (089)<br>29.00 |- | {{flagcountry|Cameroon}} {{bgr|FF6}}(134)<br>43.28{{bgr|FF6}}(131)<br>43.32 {{bgr|FF6}}(129)<br>40.92 {{bgr|FF6}} (130)<br>41.59 {{bgr|FF6}} (126)<br>40.53 {{bgr|FF6}} (133)<br>39.63 {{bgr|FF6}} (131)<br>38.13 {{bgr|FFD}} (120)<br>34.78 {{bgr|FFD}} (097)<br>35.00 {{bgr|FF6}} (129)<br>44.30 {{bgr|FFD}} (109)<br>30.50 {{bgr|FF6}} (129)<br>36.90 {{bgr|FF6}} (111)<br>36.00 {{bgr|FFD}} (112)<br>28.25 {{bgr|FFD}} (083)<br>20.50 {{bgr|FFD}} (093)<br>27.00 {{bgr|FFD}} (098)<br>30.50 {{bgr|FFD}} (088)<br>28.83 |- | {{flagcountry|Oman}} {{bgr|FF6}}(135)<br>43.42{{bgr|FF6}}(132)<br>43.42 {{bgr|FF6}}(127)<br>40.67 {{bgr|FF6}} (126)<br>40.46 {{bgr|FF6}} (125)<br>40.43 {{bgr|FF6}} (127)<br>38.83 {{bgr|FF6}} (134)<br>38.83 {{bgr|FF6}} (141)<br>41.51 {{bgr|FF6}} (117)<br>55.00 {{bgr|FF6}} (124)<br>40.25 {{bgr|FFD}} (106)<br>29.50 {{bgr|FFD}} (123)<br>32.67 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} {{bgr|FDD}} (152)<br>57.75 ||{{n/a}} <!-- TODO: why not included most years? --> |- | {{flagcountry|Philippines}} {{bgr|FF6}}(136)<br>43.54{{bgr|FF6}}(134)<br>43.91 {{bgr|FF6}}(133)<br>42.53 {{bgr|FF6}} (127)<br>41.08 {{bgr|FF6}} (138)<br>44.66 {{bgr|FF6}} (141)<br>41.19 {{bgr|FF6}} (149)<br>43.69 {{bgr|FF6}} (147)<br>43.11 {{bgr|FF6}} (140)<br>64.50 {{bgr|FDD}} (156)<br>60.00 {{bgr|FF6}} (122)<br>38.25 {{bgr|FF6}} (139)<br>45.00 {{bgr|FF6}} (128)<br>44.75 {{bgr|FDD}} (142)<br>51.00 {{bgr|FDD}} (139)<br>50.00 {{bgr|FF6}} (111)<br>36.63 {{bgr|FF6}} (118)<br>35.25 {{bgr|FFD}} (089)<br>29.00 |- | {{flagcountry|Palestine}} {{bgr|FF6}}(137)<br>44.09{{bgr|FF6}}(137)<br>44.68 {{bgr|FF6}}(134)<br>42.96 {{bgr|FF6}} (135)<br>42.9 {{bgr|FF6}} (132)<br>42.93 {{bgr|FF6}} (140)<br>41.01 {{bgr|FF6}} (138)<br>40.11 {{bgr|FF6}} (146)<br>43.09 {{bgr|FDD}} (153)<br>76.00 {{bgr|FDD}} (150)<br>56.13 {{bgr|FDD}} (161)<br>69.83 {{bgr|FDD}} (163)<br>66.88 {{bgr|FDD}} (158)<br>69.83 {{bgr|FF6}} (134)<br>46.75 {{bgr|FF6}} (132)<br>42.50 {{bgr|FF6}} (127)<br>43.17 {{bgr|FF6}} (130)<br>39.25 {{bgr|FFD}} (082)<br>27.00 |- | {{flagcountry|South Sudan}} {{bgr|FF6}}(138)<br>44.49{{bgr|FF6}}(139)<br>45.65 {{bgr|FF6}}(144)<br>46.88 {{bgr|FF6}} (145)<br>48.16 {{bgr|FF6}} (140)<br>44.87 {{bgr|FF6}} (125)<br>38.04 {{bgr|FF6}} (119)<br>36.05 {{bgr|FF6}} (124)<br>36.20 {{bgr|FFD}} (111)<br>41.25 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Myanmar}} {{bgr|FF6}}(139)<br>44.77{{bgr|FF6}}(138)<br>44.92 {{bgr|FF6}}(137)<br>43.15 {{bgr|FF6}} (131)<br>41.82 {{bgr|FF6}} (143)<br>45.48 {{bgr|FF6}} (144)<br>42.08 {{bgr|FF6}} (145)<br>41.43 {{bgr|FF6}} (151)<br>44.71 {{bgr|F9D}} (169)<br>100.00 {{bgr|F9D}} (174)<br>94.50 {{bgr|F9D}} (171)<br>102.67 {{bgr|F9D}} (170)<br>94.38 {{bgr|F9D}} (164)<br>93.75 {{bgr|F9D}} (164)<br>94.75 {{bgr|F9D}} (163)<br>88.83 {{bgr|F9D}} (165)<br>103.63 {{bgr|F9D}} (164)<br>95.50 {{bgr|F9D}} (137)<br>96.83 |- | {{flagcountry|Thailand}} {{bgr|FF6}}(140)<br>44.94{{bgr|FF6}}(136)<br>44.10 {{bgr|FF6}}(140)<br>44.31 {{bgr|FF6}} (142)<br>44.69 {{bgr|FF6}} (136)<br>44.53 {{bgr|FF6}} (134)<br>40.07 {{bgr|FF6}} (130)<br>37.94 {{bgr|FF6}} (135)<br>38.60 {{bgr|FF6}} (137)<br>61.50 {{bgr|FDD}} (153)<br>56.83 {{bgr|FF6}} (130)<br>44.00 {{bgr|FFD}} (124)<br>34.50 {{bgr|FDD}} (135)<br>53.50 {{bgr|FFD}} (122)<br>33.50 {{bgr|FFD}} (107)<br>28.00 {{bgr|CFF}} (059)<br>14.00 {{bgr|FFD}} (082)<br>19.67 {{bgr|FFD}} (065)<br>22.75 |- | {{flagcountry|Eswatini}} {{bgr|FF6}}(141)<br>45.15{{bgr|FF6}}(147)<br>49.09 {{bgr|FDD}}(152)<br>51.46 {{bgr|FDD}} (152)<br>51.27 {{bgr|FDD}} (153)<br>52.37 {{bgr|FF6}} (155)<br>47.28 {{bgr|FF6}} (156)<br>46.76 {{bgr|FF6}} (155)<br>46.76 {{bgr|FDD}} (144)<br>67.00 {{bgr|FDD}} (155)<br>57.50 {{bgr|FDD}} (144)<br>52.50 {{bgr|FDD}} (147)<br>50.50 {{bgr|FDD}} (138)<br>54.50 {{bgr|FF6}} (127)<br>40.50 {{bgr|FF6}} (118)<br>35.00 {{bgr|FFD}} (101)<br>31.00 {{bgr|FF6}} (124)<br>37.50 {{bgr|FFD}} (089)<br>29.00 |- | {{flagcountry|India}} {{bgr|FF6}}(142)<br>45.33{{bgr|FF6}}(140)<br>45.67{{bgr|FF6}}(138)<br>43.24 {{bgr|FF6}} (136)<br>42.94 {{bgr|FF6}} (133)<br>43.17 {{bgr|FF6}} (136)<br>40.49 {{bgr|FF6}} (140)<br>40.34 {{bgr|FF6}} (140)<br>41.22 {{bgr|FF6}} (131)<br>58.00 {{bgr|FF6}} (122)<br>38.75 {{bgr|FFD}} (105)<br>29.33 {{bgr|FFD}} (118)<br>30.00 {{bgr|FF6}} (120)<br>39.33 {{bgr|FFD}} (105)<br>26.50 {{bgr|FFD}} (106)<br>27.00 {{bgr|FF6}} (120)<br>38.50 {{bgr|FF6}} (128)<br>39.00 {{bgr|FFD}} (080)<br>26.50<ref>https://rsf.org/en/ranking</ref> |- | {{flagcountry|Mexico}} {{bgr|FF6}}(143)<br>45.45{{bgr|FF6}}(144)<br>46.78 {{bgr|FF6}}(147)<br>48.91 {{bgr|FF6}} (147)<br>48.97 {{bgr|FF6}} (149)<br>49.33 {{bgr|FF6}} (148)<br>43.69 {{bgr|FF6}} (152)<br>45.04 {{bgr|FF6}} (153)<br>45.30 {{bgr|FDD}} (149)<br>72.67 {{bgr|FF6}} (136)<br>47.50 {{bgr|FF6}} (137)<br>48.25 {{bgr|FF6}} (140)<br>46.13 {{bgr|FDD}} (136)<br>53.63 {{bgr|FF6}} (132)<br>45.83 {{bgr|FF6}} (135)<br>45.50 {{bgr|FFD}} (096)<br>27.83 {{bgr|FFD}} (074)<br>17.67 {{bgr|FFD}} (075)<br>24.75 |- | {{flagcountry|Cambodia}} {{bgr|FF6}}(144)<br>45.46{{bgr|FF6}}(143)<br>45.90 {{bgr|FF6}}(142)<br>45.90 {{bgr|FF6}} (132)<br>42.07 {{bgr|FF6}} (128)<br>40.70 {{bgr|FF6}} (139)<br>40.99 {{bgr|FF6}} (144)<br>40.97 {{bgr|FF6}} (143)<br>41.81 {{bgr|FF6}} (117)<br>55.00 {{bgr|FF6}} (128)<br>43.83 {{bgr|FF6}} (117)<br>35.17 {{bgr|FF6}} (126)<br>35.50 {{bgr|FFD}} (085)<br>25.33 {{bgr|FFD}} (108)<br>27.25 {{bgr|FFD}} (090)<br>23.00 {{bgr|FF6}} (109)<br>36.50 {{bgr|FFD}} (081)<br>19.50 {{bgr|FFD}} (071)<br>24.25 |- | {{flagcountry|Pakistan}} {{bgr|FF6}}(145)<br>45.52{{bgr|FF6}}(142)<br>45.83 {{bgr|FF6}}(139)<br>43.24 {{bgr|FF6}} (139)<br>43.55 {{bgr|FF6}} (147)<br>48.52 {{bgr|FDD}} (159)<br>50.46 {{bgr|FDD}} (158)<br>51.46 {{bgr|FDD}} (159)<br>51.31 {{bgr|FDD}} (151)<br>75.00 {{bgr|FDD}} (151)<br>56.17 {{bgr|FDD}} (159)<br>65.67 {{bgr|FDD}} (152)<br>54.88 {{bgr|FDD}} (152)<br>64.83 {{bgr|F9D}} (157)<br>70.33 {{bgr|FDD}} (150)<br>60.75 {{bgr|FDD}} (150)<br>61.75 {{bgr|FF6}} (128)<br>39.00 {{bgr|FF6}} (119)<br>44.67 |- | {{flagcountry|Algeria}} {{bgr|FF6}}(146)<br>45.52{{bgr|FF6}}(141)<br>45.75 {{bgr|FF6}}(136)<br>43.13 {{bgr|FF6}} (134)<br>42.83 {{bgr|FF6}} (129)<br>41.69 {{bgr|FF6}} (119)<br>36.63 {{bgr|FF6}} (121)<br>36.26 {{bgr|FF6}} (125)<br>36.54 {{bgr|FF6}} (122)<br>56.00 {{bgr|FF6}} (133)<br>47.33 {{bgr|FF6}} (141)<br>49.56 {{bgr|FFD}} (121)<br>31.33 {{bgr|FF6}} (123)<br>40.50 {{bgr|FF6}} (126)<br>40.00 {{bgr|FF6}} (129)<br>40.33 {{bgr|FF6}} (128)<br>43.50 {{bgr|FFD}} (108)<br>33.00 {{bgr|FFD}} (095)<br>31.00 |- | {{flagcountry|Venezuela}} {{bgr|FF6}}(147)<br>45.66{{bgr|FF6}}(148)<br>49.10 {{bgr|FF6}}(143)<br>46.03 {{bgr|FF6}} (137)<br>42.94 {{bgr|FF6}} (139)<br>44.77 {{bgr|FF6}} (137)<br>40.61 {{bgr|FF6}} (116)<br>35.37 {{bgr|FFD}} (117)<br>34.44 {{bgr|FF6}} (117)<br>55.00 {{bgr|FF6}} (133)<br>47.33 {{bgr|FF6}} (124)<br>39.50 {{bgr|FFD}} (113)<br>27.33 {{bgr|FF6}} (114)<br>36.88 {{bgr|FFD}} (115)<br>29.00 {{bgr|FFD}} (090)<br>23.00 {{bgr|FFD}} (090)<br>24.63 {{bgr|FFD}} (096)<br>27.83 {{bgr|FFD}} (077)<br>25.00 |- | {{flagcountry|Honduras}} {{bgr|FF6}}(148)<br>48.20{{bgr|FF6}}(146)<br>48.53 {{bgr|FF6}}(141)<br>45.23 {{bgr|FF6}} (140)<br>43.75 {{bgr|FF6}} (137)<br>44.62 {{bgr|FF6}} (132)<br>39.27 {{bgr|FF6}} (129)<br>37.14 {{bgr|FF6}} (127)<br>36.92 {{bgr|FF6}} (135)<br>61.00 {{bgr|FDD}} (143)<br>51.13 {{bgr|FF6}} (128)<br>42.00 {{bgr|FFD}} (099)<br>21.50 {{bgr|FFD}} (087)<br>25.50 {{bgr|CFF}} (062)<br>14.50 {{bgr|FFD}} (076)<br>18.00 {{bgr|CFF}} (053)<br>11.75 {{bgr|CFF}} (065)<br>14.17 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Russia}} {{bgr|FF6}}(149)<br>48.92{{bgr|FDD}}(149)<br>50.31 {{bgr|FF6}}(148)<br>49.96 {{bgr|FF6}} (148)<br>49.45 {{bgr|FF6}} (148)<br>49.03 {{bgr|FF6}} (152)<br>44.97 {{bgr|FF6}} (148)<br>42.78 {{bgr|FF6}} (148)<br>43.42 {{bgr|FDD}} (142)<br>66.00 {{bgr|FF6}} (140)<br>49.90 {{bgr|FDD}} (153)<br>60.88 {{bgr|FF6}} (141)<br>47.50 {{bgr|FDD}} (144)<br>56.90 {{bgr|FDD}} (147)<br>52.50 {{bgr|FF6}} (138)<br>48.67 {{bgr|FDD}} (140)<br>51.38 {{bgr|FF6}} (148)<br>49.50 {{bgr|FF6}} (121)<br>48.00 |- | {{flagcountry|Democratic Republic of the Congo}} {{bgr|FF6}}(150)<br>49.09{{bgr|FDD}}(154)<br>51.71 {{bgr|FDD}}(154)<br>51.60 {{bgr|FDD}} (154)<br>52.67 {{bgr|FDD}} (152)<br>50.97 {{bgr|FF6}} (150)<br>44.31 {{bgr|FF6}} (151)<br>44.64 {{bgr|FF6}} (142)<br>41.66 {{bgr|FDD}} (145)<br>67.67 {{bgr|FDD}} (148)<br>51.83 {{bgr|FDD}} (146)<br>53.50 {{bgr|FDD}} (148)<br>51.25 {{bgr|FDD}} (133)<br>50.50 {{bgr|FDD}} (142)<br>51.00 {{bgr|FDD}} (146)<br>57.33 {{bgr|FDD}} (141)<br>51.50 {{bgr|FF6}} (127)<br>38.50 {{bgr|FF6}} (113)<br>40.75 |- | {{flagcountry|Bangladesh}} {{bgr|FF6}}(151)<br>49.37{{bgr|FDD}}(150)<br>50.74 {{bgr|FF6}}(146)<br>48.62 {{bgr|FF6}} (146)<br>48.36 {{bgr|FF6}} (144)<br>45.94 {{bgr|FF6}} (146)<br>42.95 {{bgr|FF6}} (146)<br>42.58 {{bgr|FF6}} (144)<br>42.01 {{bgr|FF6}} (129)<br>57.00 {{bgr|FF6}} (126)<br>42.50 {{bgr|FF6}} (121)<br>37.33 {{bgr|FF6}} (136)<br>42.70 {{bgr|FDD}} (134)<br>53.17 {{bgr|FF6}} (137)<br>48.00 {{bgr|FDD}} (151)<br>61.25 {{bgr|FDD}} (151)<br>62.50 {{bgr|FF6}} (143)<br>46.50 {{bgr|FF6}} (118)<br>43.75 |- | {{flagcountry|Brunei}} {{bgr|FF6}}(152)<br>49.65{{bgr|FDD}}(152)<br>51.48 {{bgr|FDD}}(153)<br>51.48 {{bgr|FDD}} (156)<br>53.72 {{bgr|FDD}} (155)<br>53.85 {{bgr|FF6}} (121)<br>36.76 {{bgr|FF6}} (117)<br>35.45 {{bgr|FF6}} (122)<br>35.45 {{bgr|FF6}} (125)<br>56.20 {{bgr|FDD}} (142)<br>51.00 {{bgr|FDD}} (155)<br>63.50 ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} {{bgr|FF6}} (111)<br>38.00 |- | {{flagcountry|Belarus}} {{bgr|FF6}}(153)<br>49.75{{bgr|FDD}}(153)<br>51.66 {{bgr|FDD}}(155)<br>52.59 {{bgr|FDD}} (153)<br>52.43 {{bgr|FDD}} (157)<br>54.32 {{bgr|FF6}} (157)<br>47.98 {{bgr|FF6}} (157)<br>47.82 {{bgr|FF6}} (157)<br>48.35 {{bgr|F9D}} (168)<br>99.00 {{bgr|FDD}} (154)<br>57.00 {{bgr|FDD}} (151)<br>59.50 {{bgr|FDD}} (154)<br>58.33 {{bgr|FDD}} (151)<br>63.63 {{bgr|FDD}} (151)<br>57.00 {{bgr|FDD}} (152)<br>61.33 {{bgr|FDD}} (144)<br>54.10 {{bgr|FDD}} (151)<br>52.00 {{bgr|FDD}} (124)<br>52.17 |- | {{flagcountry|Turkey}} {{bgr|FDD}}(154)<br>50.02{{bgr|FDD}}(157)<br>52.81 {{bgr|FDD}}(157)<br>53.50 {{bgr|FDD}} (155)<br>52.98 {{bgr|FDD}} (151)<br>50.76 {{bgr|FF6}} (149)<br>44.16 {{bgr|FF6}} (154)<br>45.87 {{bgr|FF6}} (154)<br>46.56 {{bgr|FDD}} (148)<br>70.00 {{bgr|FF6}} (138)<br>49.25 {{bgr|FF6}} (122)<br>38.25 {{bgr|FFD}} (102)<br>22.75 {{bgr|FFD}} (101)<br>31.25 {{bgr|FFD}} (098)<br>25.00 {{bgr|FFD}} (098)<br>25.00 {{bgr|FF6}} (113)<br>37.25 {{bgr|FF6}} (115)<br>35.00 {{bgr|FFD}} (099)<br>33.50 |- | {{flagcountry|Rwanda}} {{bgr|FDD}}(155)<br>50.34{{bgr|FDD}}(155)<br>52.43 {{bgr|FDD}}(156)<br>52.90 {{bgr|FDD}} (159)<br>54.11 {{bgr|FDD}} (161)<br>54.61 {{bgr|FDD}} (161)<br>56.57 {{bgr|FDD}} (162)<br>56.57 {{bgr|FDD}} (161)<br>55.46 {{bgr|FDD}} (156)<br>81.00 {{bgr|F9D}} (169)<br>81.00 {{bgr|FDD}} (157)<br>64.67 {{bgr|FDD}} (145)<br>50.00 {{bgr|FDD}} (147)<br>58.88 {{bgr|FF6}} (128)<br>41.00 {{bgr|FF6}} (122)<br>38.00 {{bgr|FF6}} (113)<br>37.25 {{bgr|FFD}} (110)<br>34.25 {{bgr|FF6}} (107)<br>37.50 |- | {{flagcountry|Uzbekistan}} {{bgr|FDD}}(156)<br>53.07{{bgr|FDD}}(160)<br>53.52 {{bgr|FDD}}(165)<br>60.84 {{bgr|FDD}} (169)<br>66.11 {{bgr|FDD}} (166)<br>61.15 {{bgr|FDD}} (166)<br>61.14 {{bgr|FDD}} (166)<br>61.01 {{bgr|FDD}} (164)<br>60.39 {{bgr|FDD}} (157)<br>83.00 {{bgr|FDD}} (163)<br>71.50 {{bgr|FDD}} (160)<br>67.67 {{bgr|FDD}} (162)<br>62.70 {{bgr|F9D}} (160)<br>74.88 {{bgr|F9D}} (158)<br>71.00 {{bgr|FDD}} (155)<br>66.50 {{bgr|FDD}} (142)<br>52.13 {{bgr|FDD}} (154)<br>61.50 {{bgr|FF6}} (120)<br>45.00 |- | {{flagcountry|Kazakhstan}} {{bgr|FDD}}(157)<br>54.11{{bgr|FDD}}(158)<br>52.82 {{bgr|FDD}}(158)<br>54.41 {{bgr|FDD}} (157)<br>54.01 {{bgr|FDD}} (160)<br>54.55 {{bgr|FDD}} (160)<br>53.46 {{bgr|FDD}} (161)<br>54.94 {{bgr|FDD}} (160)<br>55.08 {{bgr|FDD}} (154)<br>77.50 {{bgr|FDD}} (162)<br>68.50 {{bgr|FF6}} (142)<br>49.67 {{bgr|FF6}} (125)<br>35.33 {{bgr|FF6}} (125)<br>41.63 {{bgr|FF6}} (128)<br>41.00 {{bgr|FF6}} (119)<br>36.17 {{bgr|FF6}} (131)<br>44.17 {{bgr|FF6}} (138)<br>42.50 {{bgr|FF6}} (116)<br>42.00 |- | {{flagcountry|Singapore}} {{bgr|FDD}}(158)<br>55.23{{bgr|FDD}}(151)<br>51.41 {{bgr|FDD}}(151)<br>50.95 {{bgr|FDD}} (151)<br>51.1 {{bgr|FDD}} (154)<br>52.96 {{bgr|FF6}} (153)<br>45.87 {{bgr|FF6}} (150)<br>44.29 {{bgr|FF6}} (149)<br>43.43 {{bgr|FF6}} (135)<br>61.00 {{bgr|FF6}} (136)<br>47.50 {{bgr|FF6}} (133)<br>45.00 {{bgr|FF6}} (144)<br>49.00 {{bgr|FDD}} (141)<br>56.00 {{bgr|FDD}} (146)<br>51.50 {{bgr|FDD}} (140)<br>50.67 {{bgr|FDD}} (147)<br>57.00 {{bgr|FF6}} (144)<br>47.33 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Sudan}} {{bgr|FDD}}(159)<br>55.33{{bgr|F9D}}(175)<br>72.45 {{bgr|F9D}}(174)<br>71.13 {{bgr|F9D}} (174)<br>73.56 {{bgr|F9D}} (174)<br>72.53 {{bgr|F9D}} (174)<br>72.34 {{bgr|F9D}} (172)<br>71.88 {{bgr|F9D}} (170)<br>70.06 {{bgr|F9D}} (170)<br>100.75 {{bgr|F9D}} (172)<br>85.33 {{bgr|FDD}} (148)<br>54.00 {{bgr|FF6}} (135)<br>42.00 {{bgr|FDD}} (140)<br>55.75 {{bgr|FF6}} (139)<br>48.13 {{bgr|FF6}} (133)<br>44.00 {{bgr|FF6}} (132)<br>44.25 {{bgr|FF6}} (142)<br>45.75 {{bgr|FF6}} (105)<br>36.00 |- | {{flagcountry|Burundi}} {{bgr|FDD}}(160)<br>55.33{{bgr|FDD}}(159)<br>52.89 {{bgr|FDD}}(159)<br>55.26 {{bgr|FDD}} (160)<br>55.78 {{bgr|FDD}} (156)<br>54.10 {{bgr|FF6}} (145)<br>42.93 {{bgr|FF6}} (142)<br>40.50 {{bgr|FF6}} (132)<br>38.02 {{bgr|FF6}} (130)<br>57.75 {{bgr|FFD}} (108)<br>28.88 {{bgr|FFD}} (103)<br>29.00 {{bgr|FFD}} (094)<br>21.00 {{bgr|FF6}} (127)<br>43.40 {{bgr|FF6}} (125)<br>39.83 {{bgr|FFD}} (090)<br>23.00 {{bgr|FFD}} (073)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (092)<br>26.25 {{bgr|FFD}} (072)<br>24.50 |- | {{flagcountry|Tajikistan}} {{bgr|FDD}}(161)<br>55.34{{bgr|FDD}}(161)<br>54.02 {{bgr|FDD}}(149)<br>50.06 {{bgr|FDD}} (149)<br>50.27 {{bgr|FDD}} (150)<br>50.34 {{bgr|FF6}} (116)<br>36.19 {{bgr|FFD}} (115)<br>34.86 {{bgr|FF6}} (123)<br>35.71 {{bgr|FF6}} (122)<br>56.00 {{bgr|FFD}} (115)<br>34.50 {{bgr|FFD}} (113)<br>32.00 {{bgr|FFD}} (106)<br>25.50 {{bgr|FF6}} (115)<br>37.00 {{bgr|FFD}} (117)<br>30.00 {{bgr|FFD}} (113)<br>33.00 {{bgr|FFD}} (095)<br>27.75 {{bgr|FFD}} (113)<br>34.50 {{bgr|FFD}} (086)<br>28.25 |- | {{flagcountry|Iraq}} {{bgr|FDD}}(162)<br>55.37{{bgr|FDD}}(156)<br>52.60 {{bgr|FDD}}(160)<br>56.56 {{bgr|FDD}} (158)<br>54.03 {{bgr|FDD}} (158)<br>54.35 {{bgr|FF6}} (156)<br>47.76 {{bgr|FF6}} (153)<br>45.44 {{bgr|FF6}} (150)<br>44.67 {{bgr|FDD}} (152)<br>75.36 {{bgr|FF6}} (130)<br>45.58 {{bgr|FDD}} (145)<br>53.30 {{bgr|FDD}} (158)<br>59.38 {{bgr|FDD}} (157)<br>67.83 {{bgr|FDD}} (154)<br>66.83 {{bgr|FDD}} (157)<br>67.00 {{bgr|FDD}} (148)<br>58.50 {{bgr|FF6}} (124)<br>37.50 {{bgr|F9D}} (130)<br>79.00 |- | {{flagcountry|Somalia}} {{bgr|FDD}}(163)<br>55.45{{bgr|FDD}}(164)<br>57.24 {{bgr|FDD}}(168)<br>63.04 {{bgr|FDD}} (167)<br>65.95 {{bgr|FDD}} (167)<br>65.35 {{bgr|F9D}} (172)<br>72.31 {{bgr|F9D}} (176)<br>73.19 {{bgr|F9D}} (175)<br>73.59 {{bgr|FDD}} (164)<br>88.33 {{bgr|FDD}} (161)<br>66.00 {{bgr|F9D}} (164)<br>77.50 {{bgr|FDD}} (153)<br>58.00 {{bgr|F9D}} (159)<br>71.50 {{bgr|FDD}} (144)<br>51.25 {{bgr|FDD}} (149)<br>59.00 {{bgr|FF6}} (128)<br>43.50 {{bgr|FF6}} (140)<br>45.00 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Libya}} {{bgr|FDD}}(164)<br>55.77{{bgr|FDD}}(162)<br>55.77 {{bgr|FDD}}(162)<br>56.79 {{bgr|FDD}} (163)<br>56.81 {{bgr|FDD}} (164)<br>57.89 {{bgr|FF6}} (154)<br>45.99 {{bgr|FF6}} (137)<br>39.84 {{bgr|FF6}} (131)<br>37.86 {{bgr|FDD}} (154)<br>77.50 {{bgr|FDD}} (160)<br>63.50 {{bgr|FDD}} (156)<br>64.50 {{bgr|FDD}} (160)<br>61.50 {{bgr|FDD}} (155)<br>66.50 {{bgr|FDD}} (152)<br>62.50 {{bgr|F9D}} (162)<br>88.75 {{bgr|FDD}} (154)<br>65.00 {{bgr|FDD}} (153)<br>60.00 {{bgr|F9D}} (129)<br>72.50 |- | {{flagcountry|Equatorial Guinea}} {{bgr|FDD}}(165)<br>56.38{{bgr|FDD}}(165)<br>58.35 {{bgr|FDD}}(171)<br>66.47 {{bgr|FDD}} (171)<br>66.47 {{bgr|FDD}} (168)<br>66.47 {{bgr|FDD}} (167)<br>66.23 {{bgr|FDD}} (168)<br>67.95 {{bgr|FDD}} (166)<br>67.20 {{bgr|FDD}} (161)<br>86.00 {{bgr|F9D}} (167)<br>79.00 {{bgr|FDD}} (158)<br>65.50 {{bgr|FDD}} (156)<br>59.25 {{bgr|FDD}} (153)<br>65.25 {{bgr|FF6}} (137)<br>48.00 {{bgr|FF6}} (133)<br>44.00 {{bgr|FF6}} (133)<br>46.25 {{bgr|FF6}} (139)<br>44.75 {{bgr|FF6}} (117)<br>42.75 |- | {{flagcountry|Egypt}} {{bgr|FDD}}(166)<br>56.82{{bgr|FDD}}(163)<br>56.47 {{bgr|FDD}}(161)<br>56.72 {{bgr|FDD}} (161)<br>55.78 {{bgr|FDD}} (159)<br>54.45 {{bgr|FDD}} (158)<br>50.17 {{bgr|FDD}} (159)<br>51.89 {{bgr|FF6}} (158)<br>48.66 {{bgr|F9D}} (166)<br>97.50 {{bgr|FF6}} (127)<br>43.33 {{bgr|FDD}} (143)<br>51.38 {{bgr|FDD}} (146)<br>50.25 {{bgr|FDD}} (146)<br>58.00 {{bgr|FF6}} (133)<br>46.25 {{bgr|FDD}} (143)<br>52.00 {{bgr|FF6}} (128)<br>43.50 {{bgr|FFD}} (110)<br>34.25 {{bgr|FFD}} (101)<br>34.50 |- | {{flagcountry|Yemen}} {{bgr|FDD}}(167)<br>58.25{{bgr|FDD}}(168)<br>61.66 {{bgr|FDD}}(167)<br>62.23 {{bgr|FDD}} (166)<br>65.8 {{bgr|FDD}} (170)<br>67.07 {{bgr|FDD}} (168)<br>66.36 {{bgr|FDD}} (167)<br>67.26 {{bgr|FDD}} (169)<br>69.22 {{bgr|F9D}} (171)<br>101.00 {{bgr|F9D}} (170)<br>82.13 {{bgr|F9D}} (167)<br>83.38 {{bgr|FDD}} (155)<br>59.00 {{bgr|FDD}} (143)<br>56.67 {{bgr|FDD}} (149)<br>54.00 {{bgr|FF6}} (136)<br>46.25 {{bgr|FF6}} (135)<br>48.00 {{bgr|FF6}} (136)<br>41.83 {{bgr|FFD}} (103)<br>34.75 |- | {{flagcountry|Azerbaijan}} {{bgr|FDD}}(168)<br>58.48{{bgr|FDD}}(166)<br>59.13 {{bgr|FDD}}(163)<br>59.73 {{bgr|FDD}} (162)<br>56.4 {{bgr|FDD}} (163)<br>57.89 {{bgr|FDD}} (162)<br>58.41 {{bgr|FDD}} (160)<br>52.87 {{bgr|FF6}} (156)<br>47.73 {{bgr|FDD}} (162)<br>87.25 {{bgr|FDD}} (152)<br>56.38 {{bgr|FDD}} (146)<br>53.50 {{bgr|FDD}} (150)<br>53.63 {{bgr|FDD}} (139)<br>55.40 {{bgr|FF6}} (135)<br>47.00 {{bgr|FDD}} (141)<br>51.00 {{bgr|FF6}} (136)<br>49.67 {{bgr|FFD}} (113)<br>34.50 {{bgr|FFD}} (101)<br>34.50 |- | {{flagcountry|Bahrain}} {{bgr|FDD}}(169)<br>60.13{{bgr|FDD}}(167)<br>61.31 {{bgr|FDD}}(166)<br>60.85 {{bgr|FDD}} (164)<br>58.88 {{bgr|FDD}} (162)<br>54.86 {{bgr|FDD}} (163)<br>58.69 {{bgr|FDD}} (163)<br>58.26 {{bgr|FDD}} (165)<br>62.75 {{bgr|F9D}} (173)<br>125.00 {{bgr|FDD}} (144)<br>51.38 {{bgr|FF6}} (119)<br>36.50 {{bgr|FFD}} (096)<br>21.17 {{bgr|FF6}} (118)<br>38.00 {{bgr|FFD}} (111)<br>28.00 {{bgr|FF6}} (123)<br>38.75 {{bgr|FDD}} (143)<br>52.50 {{bgr|FF6}} (117)<br>35.17 {{bgr|FFD}} (067)<br>23.00 |- | {{flagcountry|Saudi Arabia}} {{bgr|FDD}}(170)<br>62.14{{bgr|FDD}}(172)<br>65.88 {{bgr|FDD}}(169)<br>63.13 {{bgr|FDD}} (168)<br>66.02 {{bgr|FDD}} (165)<br>59.72 {{bgr|FDD}} (164)<br>59.41 {{bgr|FDD}} (164)<br>58.30 {{bgr|FDD}} (163)<br>56.88 {{bgr|FDD}} (158)<br>83.25 {{bgr|FDD}} (157)<br>61.50 {{bgr|F9D}} (163)<br>76.50 {{bgr|FDD}} (161)<br>61.75 {{bgr|FDD}} (148)<br>59.75 {{bgr|F9D}} (161)<br>76.00 {{bgr|FDD}} (154)<br>66.00 {{bgr|F9D}} (159)<br>79.17 {{bgr|F9D}} (156)<br>71.50 {{bgr|FDD}} (125)<br>62.50 |- | {{flagcountry|Cuba}} {{bgr|FDD}}(171)<br>63.81{{bgr|FDD}}(169)<br>63.81 {{bgr|FDD}}(172)<br>68.90 {{bgr|F9D}} (173)<br>71.75 {{bgr|F9D}} (171)<br>70.23 {{bgr|F9D}} (169)<br>70.21 {{bgr|F9D}} (170)<br>70.92 {{bgr|F9D}} (171)<br>71.64 {{bgr|F9D}} (167)<br>98.83 {{bgr|F9D}} (166)<br>78.00 {{bgr|F9D}} (170)<br>94.00 {{bgr|F9D}} (169)<br>88.33 {{bgr|F9D}} (165)<br>96.17 {{bgr|F9D}} (165)<br>95.00 {{bgr|F9D}} (161)<br>87.00 {{bgr|F9D}} (166)<br>106.83 {{bgr|F9D}} (165)<br>97.83 {{bgr|F9D}} (134)<br>90.25 |- | {{flagcountry|Laos}} {{bgr|FDD}}(172)<br>64.28{{bgr|FDD}}(171)<br>64.49 {{bgr|FDD}}(170)<br>66.41 {{bgr|FDD}} (170)<br>66.41 {{bgr|F9D}} (173)<br>71.58 {{bgr|F9D}} (171)<br>71.25 {{bgr|F9D}} (171)<br>71.22 {{bgr|FDD}} (168)<br>67.99 {{bgr|FDD}} (165)<br>89.00 {{bgr|F9D}} (168)<br>80.50 {{bgr|F9D}} (169)<br>92.00 {{bgr|F9D}} (164)<br>70.00 {{bgr|F9D}} (161)<br>75.00 {{bgr|FDD}} (156)<br>67.50 {{bgr|FDD}} (155)<br>66.50 {{bgr|FDD}} (153)<br>64.33 {{bgr|F9D}} (163)<br>94.83 {{bgr|F9D}} (133)<br>89.00 |- | {{flagcountry|Iran}} {{bgr|FDD}}(173)<br>64.81{{bgr|FDD}}(170)<br>64.41 {{bgr|FDD}}(164)<br>60.71 {{bgr|FDD}} (165)<br>65.12 {{bgr|FDD}} (169)<br>66.52 {{bgr|F9D}} (173)<br>72.32 {{bgr|F9D}} (173)<br>72.29 {{bgr|F9D}} (174)<br>73.40 {{bgr|F9D}} (175)<br>136.60 {{bgr|F9D}} (175)<br>94.56 {{bgr|F9D}} (172)<br>104.14 {{bgr|F9D}} (166)<br>80.33 {{bgr|F9D}} (166)<br>96.50 {{bgr|F9D}} (162)<br>90.88 {{bgr|F9D}} (164)<br>89.17 {{bgr|F9D}} (158)<br>78.30 {{bgr|F9D}} (160)<br>89.33 {{bgr|FF6}} (122)<br>48.25 |- | {{flagcountry|Syria}} {{bgr|F9D}}(174)<br>72.57{{bgr|F9D}}(174)<br>71.78 {{bgr|F9D}}(177)<br>79.22 {{bgr|F9D}} (177)<br>81.49 {{bgr|F9D}} (177)<br>81.35 {{bgr|F9D}} (177)<br>77.29 {{bgr|F9D}} (177)<br>77.04 {{bgr|F9D}} (176)<br>78.53 {{bgr|F9D}} (176)<br>138.00 {{bgr|F9D}} (173)<br>91.50 {{bgr|F9D}} (165)<br>78.00 {{bgr|FDD}} (159)<br>59.63 {{bgr|FDD}} (154)<br>66.00 {{bgr|FDD}} (153)<br>63.00 {{bgr|FDD}} (145)<br>55.00 {{bgr|FDD}} (155)<br>67.50 {{bgr|FDD}} (155)<br>67.50 {{bgr|FDD}} (126)<br>62.83 |- | {{flagcountry|Vietnam}} {{bgr|F9D}}(175)<br>74.71{{bgr|F9D}}(176)<br>74.93 {{bgr|F9D}}(175)<br>75.05 {{bgr|F9D}} (175)<br>73.96 {{bgr|F9D}} (175)<br>74.27 {{bgr|F9D}} (175)<br>72.63 {{bgr|F9D}} (174)<br>72.36 {{bgr|F9D}} (172)<br>71.78 {{bgr|F9D}} (172)<br>114.00 {{bgr|F9D}} (165)<br>75.75 {{bgr|F9D}} (166)<br>81.67 {{bgr|F9D}} (168)<br>86.17 {{bgr|F9D}} (162)<br>79.25 {{bgr|FDD}} (155)<br>67.25 {{bgr|F9D}} (158)<br>73.25 {{bgr|F9D}} (161)<br>86.88 {{bgr|F9D}} (159)<br>89.17 {{bgr|F9D}} (131)<br>81.25 |- | {{flagcountry|Djibouti}} {{bgr|F9D}}(176)<br>76.73{{bgr|F9D}}(173)<br>71.36 {{bgr|F9D}}(173)<br>70.77 {{bgr|F9D}} (172)<br>70.54 {{bgr|F9D}} (172)<br>70.90 {{bgr|F9D}} (170)<br>71.04 {{bgr|F9D}} (169)<br>70.34 {{bgr|FDD}} (167)<br>67.40 {{bgr|FDD}} (159)<br>83.50 {{bgr|FFD}} (110)<br>30.50 {{bgr|FFD}} (110)<br>31.00 {{bgr|FF6}} (134)<br>41.50 {{bgr|FDD}} (132)<br>50.25 {{bgr|FFD}} (121)<br>33.00 {{bgr|FF6}} (121)<br>37.00 {{bgr|FDD}} (145)<br>55.00 {{bgr|FF6}} (120)<br>35.50 {{bgr|FFD}} (096)<br>31.25 |- | {{flagcountry|China}} {{bgr|F9D}}(177)<br>78.48{{bgr|F9D}}(177)<br>78.92 {{bgr|F9D}}(176)<br>78.29 {{bgr|F9D}} (176)<br>77.66 {{bgr|F9D}} (176)<br>80.96 {{bgr|F9D}} (176)<br>73.55 {{bgr|F9D}} (175)<br>72.91 {{bgr|F9D}} (173)<br>73.07 {{bgr|F9D}} (174)<br>136.00 {{bgr|F9D}} (171)<br>84.67 {{bgr|F9D}} (168)<br>84.50 {{bgr|F9D}} (167)<br>85.50 {{bgr|F9D}} (163)<br>89.00 {{bgr|F9D}} (163)<br>94.00 {{bgr|F9D}} (159)<br>83.00 {{bgr|F9D}} (162)<br>92.33 {{bgr|F9D}} (161)<br>91.25 {{bgr|F9D}} (138)<br>97.00 |- | {{flagcountry|Eritrea}} {{bgr|F9D}}(178)<br>83.50{{bgr|F9D}}(178)<br>80.26 {{bgr|F9D}}(179)<br>84.24 {{bgr|F9D}} (179)<br>84.24 {{bgr|F9D}} (180)<br>83.92 {{bgr|F9D}} (180)<br>84.86 {{bgr|F9D}} (180)<br>84.83 {{bgr|F9D}} (179)<br>84.83 {{bgr|F9D}} (179)<br>142.00 {{bgr|F9D}} (178)<br>105.00 {{bgr|F9D}} (175)<br>115.50 {{bgr|F9D}} (173)<br>97.50 {{bgr|F9D}} (169)<br>114.75 {{bgr|F9D}} (166)<br>97.50 {{bgr|F9D}} (166)<br>99.75 {{bgr|F9D}} (163)<br>93.25 {{bgr|F9D}} (162)<br>91.50 {{bgr|F9D}} (132)<br>83.67 |- | {{flagcountry|Turkmenistan}} {{bgr|F9D}}(179)<br>85.44{{bgr|F9D}}(180)<br>85.44 {{bgr|F9D}} (178)<br>84.20 {{bgr|F9D}} (178)<br>84.19 {{bgr|F9D}} (178)<br>83.44 {{bgr|F9D}} (178)<br>80.83 {{bgr|F9D}} (178)<br>80.81 {{bgr|F9D}} (177)<br>79.14 {{bgr|F9D}} (177)<br>140.67 {{bgr|F9D}} (176)<br>95.33 {{bgr|F9D}} (173)<br>107.00 {{bgr|F9D}} (171)<br>95.50 {{bgr|F9D}} (167)<br>103.75 {{bgr|F9D}} (167)<br>98.50 {{bgr|F9D}} (165)<br>93.50 {{bgr|F9D}} (164)<br>99.83 {{bgr|F9D}} (158)<br>82.83 {{bgr|F9D}} (136)<br>91.50 |- | {{flagcountry|North Korea}} {{bgr|F9D}}(180)<br>85.82{{bgr|F9D}}(179)<br>83.40 {{bgr|F9D}}(180)<br>88.87 {{bgr|F9D}} (180)<br>84.98 {{bgr|F9D}} (179)<br>83.76 {{bgr|F9D}} (179)<br>83.25 {{bgr|F9D}} (179)<br>81.96 {{bgr|F9D}} (178)<br>83.90 {{bgr|F9D}} (178)<br>141.00 {{bgr|F9D}} (177)<br>104.75 {{bgr|F9D}} (174)<br>112.50 {{bgr|F9D}} (172)<br>96.50 {{bgr|F9D}} (168)<br>108.75 {{bgr|F9D}} (168)<br>109.00 {{bgr|F9D}} (167)<br>109.00 {{bgr|F9D}} (167)<br>107.50 {{bgr|F9D}} (166)<br>99.50 {{bgr|F9D}} (139)<br>97.50 |- | {{flagcountry|United States}} (extraterritorial)<ref group=lower-alpha>included with United States starting in 2013</ref> ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} {{bgr|FFD}} (057)<br>19.00 {{bgr|FFD}} (099)<br>27.00 {{bgr|FFD}} (108)<br>30.00 {{bgr|FFD}} (119)<br>31.00 {{bgr|FF6}} (111)<br>36.00 {{bgr|FFD}} (119)<br>31.50 {{bgr|FF6}} (137)<br>48.50 {{bgr|FF6}} (108)<br>36.00 {{bgr|FF6}} (135)<br>41.00 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Israel}} (extraterritorial)<ref group=lower-alpha>included with Israel starting in 2013</ref> ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} {{bgr|FF6}} (133)<br>59.00 {{bgr|FF6}} (132)<br>47.00 {{bgr|FDD}} (150)<br>55.50 {{bgr|FDD}} (149)<br>51.50 {{bgr|FFD}} (103)<br>32.00 {{bgr|FF6}} (135)<br>47.00 ||{{n/a}} {{bgr|FF6}} (115)<br>37.50 {{bgr|FF6}} (146)<br>49.00 ||{{n/a}} |- | {{flagcountry|Grenada}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} ||{{n/a}} {{bgr|CFF}} (055)<br>12.00 ||{{n/a}} ||{{n/a}} |} == बाह्य लिंकहरू == == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist|2}} * [https://rsf.org/en/ranking प्रेस स्वतन्त्रता अनुक्रमणिका], सीमा बिना रिपोर्टरहरू * [https://rsf.org/en/world-press-freedom-index विश्व प्रेस स्वतन्त्रता सूचकांक] [[श्रेणी:प्रेस स्वतन्त्रता]] [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय सूचीकरण]] agvv4pz25ldkcp51486hcewzhydacle 0 120991 1391996 1388621 2026-09-29T20:05:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391996 wikitext text/x-wiki {{अपूर्ण अनुवाद|listed=yes|date=अप्रिल २०२१}} {{Infobox royalty | name =भूमिबोल अदुल्यादेज | title = | image = Bhumibol Adulyadej 2010-9-29 2 cropped.jpg | caption = | reign = ९ जुन १९४६{{Spaced ndash}}<br>१३ अक्टुबर २०१६ | coronation = ५ मे १९५० | predecessor = आनन्द माहिडोल | successor = भाजिरालोङकोर्न | regent = [[थाकसिन शिनवात]] (२००१–२००६) | reg-type = प्रधानमन्त्री | birth_date = {{Birth date|1927|12|5|df=y}} | birth_place = [[म्यासेचुसेट्स]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | death_date = {{Death date and age|2016|10|13|1927|12|5|df=y}} | death_place = [[बैङ्कक]], [[थाइल्यान्ड]] | burial_place = | spouse = {{marriage|[[रानी सरकिट ]]<br/>|1950}} | issue = [[Ubolratana Rajakanya|Princess Ubolratana Rajakanya]]<br />[[Vajiralongkorn|Crown Prince Vajiralongkorn]]<br/>[[Sirindhorn|Princess Sirindhorn]]<br/>[[Chulabhorn Walailak|Princess Chulabhorn Walailak]] | full name = | regnal name = | house =महिदोल (चकरी राजवंश) | father =महिदोल अदुल्यादेज | mother = श्रीनाकृष्णत्र | religion = सिद्धान्त | signature = |module = {{Listen |embed = yes |title = भूमिबोल अदुल्यादेज ध्वनि |filename = |type = सम्बोधन}} }} '''भूमिबोल अदुल्यादेज''' ({{lang-th|พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร}}, ; ५ डिसेम्बर १९२७&nbsp;– १३ अक्टोबर २०१६) भुमीबोल थाईल्याण्डको चक्र राजवंशको नबौं राजा थिए तथा उनलाई रामा नबौं भनेर समेत चिनिने गर्दथ्यो। जुन ९, १९४६ देखि अक्टोबर १३, २०१६ सम्म<ref name="autogenerated1">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/thailands-king-bhumibol-adulyadej-dies/article9215490.ece?homepage=true|title=Thailand's King Bhumibol Adulyadej, world's longest-reigning monarch, dies|date=13 October 2016|newspaper=The Hindu|access-date=14 October 2016|agency=Reuters}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनले थाईल्याण्डको सबैभन्दा लामो वर्षको शासनकाल गरेका थिए ।<ref name=longestthai>{{cite web |year=1996 |url=http://www.worldhop.com/Journals/J5/ROYAL.HTM |title=A Royal Occasion speeches |publisher=Worldhop |work=Journal |access-date=5 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060512194220/http://www.worldhop.com/Journals/J5/ROYAL.HTM |archive-date=12 May 2006 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060512194220/http://www.worldhop.com/Journals/J5/ROYAL.HTM |date=12 May 2006 }}</ref> फोर्ब्सको अनुसार भूमिबोलको कूल जायजेथा क्राउन प्रोपर्टी ब्यूरो द्वारा संचालित सम्पत्ति र लगानी सहित, सन् २०१० मा करिब ३० अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियो तथा उनलाई सन् २००८ देखि सन् २०१३ सम्म संसारको सबैभन्दा धनी राज सदस्यको सूचिको शिर्षस्थानमा राखिएको थियो भने सोही पत्रिकाको अनुसार बेलायती राजतन्त्रको जायजेथाको मूल्य थाई राजतन्त्रको बन्दा तीन रहेको अनुमान प्रकाशन गरेको थियो।<ref>{{cite web|title=The British Royal Family Is Worth $88 Billion|url=https://www.forbes.com/sites/ceciliarodriguez/2017/11/23/the-british-royal-family-is-worth-88-billion|access-date=2021-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322081108/https://www.forbes.com/sites/ceciliarodriguez/2017/11/23/the-british-royal-family-is-worth-88-billion|archive-date=2019-03-22}}</ref><ref name="Serafin-20100707">{{cite news|last1=Serafin|first1=Tatiana|title=The World's Richest Royals |url=https://www.forbes.com/2010/07/07/richest-royals-wealth-monarch-wedding-divorce-billionaire.html|access-date=17 October 2015|work=Forbes|date=7 July 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=The World's Richest Royals| url=https://www.forbes.com/sites/investopedia/2011/04/29/the-worlds-richest-royals/|work=Forbes|access-date=26 January 2014|date=29 April 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=Forbes Looks into the King of Thailand's Wealth |url=http://blogs.cfr.org/asia/2012/01/24/forbes-looks-into-the-king-of-thailand%E2%80%99s-wealth/|work=Council on Foreign Relations|access-date=26 January 2014|author=Joshua Kurlantzick|date=24 January 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203213436/http://blogs.cfr.org/asia/2012/01/24/forbes-looks-into-the-king-of-thailand%E2%80%99s-wealth/|archive-date=3 February 2014|df=dmy-all}}</ref> मे २०१४ मा भूमिबोलको पुनः ३० अर्ब अमेरिकी डलर जायजेथा सूचिकृत भएको थियो। उनको स्वास्थ्यमा समस्या आए पश्चात उनी बारम्बार अस्पताल भर्ना भटका थिए भने १३ अक्टोबर २०१६ मा उनको मृत्यु सिरिजार अस्पतालमा भएको थियो। उनलाई थाईल्याण्डका धेरै मानिसहरूले आदर सम्मान गर्दथे।<ref name="Head-20071205">{{cite news|last1=Head|first1=Jonathan|title=Why Thailand's king is so revered|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7128935.stm|access-date=17 October 2015|work=BBC News|date=5 December 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2015/05/10/asia/thailand-king-leaves-hospital/index.html|title=Thailand's King Bhumibol leaves hospital for seaside|first=Jethro |last=Mullen|work=cnn.com|access-date=14 October 2016}}</ref> केहीले भने उनी ईश्वरको नजिक रहेको ठान्दथे।<ref>{{cite news|last=Holmes|first=Oliver|date=13 October 2016|access-date=10 September 2017|title=Thai king Bhumibol Adulyadej dies after 70-year reign|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/13/thai-king-bhumibol-adulyadej-dies-after-70-year-reign}}</ref><ref>{{cite news|title=Thailand's King Bhumibol, world's longest reigning monarch, dies at 88|work=Reuters|date=13 October 2016|access-date=10 September 2017|url=https://www.reuters.com/article/us-thailand-king-obituary-idUSKCN12D1M7}}</ref> ==सम्मान तथा विभुषणहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर]] (१९८६) == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:सन् १९२७ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् २०१६ मा मृत्यु]] [[श्रेणी:शीत युद्धकालीन व्यक्तिहरू]] [[श्रेणी:थाई मानिसहरू]] bqtpg2xrqz37rnhuxdvlbzed1j18q9b 0 121010 1392052 1391288 2026-09-30T06:20:44Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392052 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency | agency_name = सेक्रेट इन्टिलिजेन्स सर्भिस (एम.आइ.सिक्स)<br>Secret Intelligence Service (MI6) | employees = {{formatnum:2594}}<small> (31 March 2016)</small><ref name=ISC_2016-2017>[http://isc.independent.gov.uk/files/2016-2017_ISC_AR.pdf Intelligence and Security Committee of Parliament "Annual Report 2016–2017"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109085615/http://b1cba9b3-a-5e6631fd-s-sites.googlegroups.com/a/independent.gov.uk/isc/files/2016-2017_ISC_AR.pdf?attachauth=ANoY7crLQWCrGRqjGIIDUvzDZlTdMRd2k-qZZCGPxwluPS8nWAz9B4BHqgBX7YqA6vMFG5lcWqh1s-Bzj_2MaT3nZu94cXeh_cEH7qyi0SCq7Bma3g1IEEHY6JteadMD3i6kFBQkE5iWSEBjyX3A32CmzUvNYwIOchQUDpTElJMfMNvuQCFbC9sx3MzWAnMmAEncjBtKq9gSx1lHfpU-USs27zj_du-4kgwHKvwZuFaxEBcyxydcq_c=&attredirects=0 |date=2020-11-09 }} {{Cite web |url=http://b1cba9b3-a-5e6631fd-s-sites.googlegroups.com/a/independent.gov.uk/isc/files/2016-2017_ISC_AR.pdf?attachauth=ANoY7crLQWCrGRqjGIIDUvzDZlTdMRd2k-qZZCGPxwluPS8nWAz9B4BHqgBX7YqA6vMFG5lcWqh1s-Bzj_2MaT3nZu94cXeh_cEH7qyi0SCq7Bma3g1IEEHY6JteadMD3i6kFBQkE5iWSEBjyX3A32CmzUvNYwIOchQUDpTElJMfMNvuQCFbC9sx3MzWAnMmAEncjBtKq9gSx1lHfpU-USs27zj_du-4kgwHKvwZuFaxEBcyxydcq_c=&attredirects=0 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2023-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109085615/http://b1cba9b3-a-5e6631fd-s-sites.googlegroups.com/a/independent.gov.uk/isc/files/2016-2017_ISC_AR.pdf?attachauth=ANoY7crLQWCrGRqjGIIDUvzDZlTdMRd2k-qZZCGPxwluPS8nWAz9B4BHqgBX7YqA6vMFG5lcWqh1s-Bzj_2MaT3nZu94cXeh_cEH7qyi0SCq7Bma3g1IEEHY6JteadMD3i6kFBQkE5iWSEBjyX3A32CmzUvNYwIOchQUDpTElJMfMNvuQCFbC9sx3MzWAnMmAEncjBtKq9gSx1lHfpU-USs27zj_du-4kgwHKvwZuFaxEBcyxydcq_c=&attredirects=0 |archive-date=2020-11-09}}, page 77. House of Commons (20 December 2017). Retrieved 1 June 2018.</ref> | keydocument1 = | child1_agency = | parent_agency = | parent_department = | chief1_position = प्रमुख<ref>{{cite web|title=The Chief|url=https://www.sis.gov.uk/about-us/the-chief.html|website=SIS – MI6|access-date=10 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415103405/https://www.sis.gov.uk/about-us/the-chief.html|archive-date=15 April 2012|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415103405/https://www.sis.gov.uk/about-us/the-chief.html |date=15 April 2012 }}</ref> | chief1_name = [[Richard Moore (diplomat)|Richard Moore]] | minister3_pfo = | minister3_name = | minister2_pfo = | minister2_name = | minister1_pfo = विदेश सचिव | minister1_name = [[Dominic Raab]] | budget = [[Single Intelligence Account]] ([[British Pound|£]]3.02 billion in 2017–2018 financial year)<ref name=Security_and_Intelligence_agencies_financial_Statement>{{cite web |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/738479/SIA_Accounts_HC1509_Web_Version.pdf |title=Financial Statement 2017–18|publisher=Security and Intelligence Agencies|page=13|access-date=2 April 2020}}</ref>{{efn|This is a combined budget for all the services – SIS, [[MI5]] and [[GCHQ]]; the breakdown is not disclosed.}} | coordinates = {{coord|51|29|14|N|0|07|27|W|type:landmark_region:GB|display=inline,title}} | type = | headquarters = एसआइएस भवन<br/>[[लन्डन]], [[बेलायत|इङ्ल्यान्ड]]<br/>[[संयुक्त अधिराज्य]] | jurisdiction = बेलायत सरकार | superseding = | dissolved = | preceding1 = सेक्रेट सर्भिस ब्युरो | formed = {{Start date and age|1909|7|p=y}} | picture_caption = | picture_width = | picture = | logo_caption = | logo = | seal_caption = | seal_width = | seal = | website = {{Official URL}} }} '''सेक्रेट इन्टिलिजेन्स सर्भिस''' (''' {{lang-en|Secret Intelligence Service-(SIS)}}''')''',''' सामान्यतः एम आइ सिक्स ('''MI6)''' को नामले जानिन्छ जानिन्छ, [[संयुक्त अधिराज्य]] को बाह्य गुप्तचर संस्था हो। [[संयुक्त अधिराज्य]]को राष्ट्रिय सुरक्षा हितको लागि विदेशी सूचना संग्रह र विश्लेषण गर्नु काम यसलाई सुम्पिइएको छ। सेक्रेट इन्टिलिजेन्स सर्भिस देशको खुफिया समुदायको एक सदस्य हो र यो प्रमुख प्रत्यक्ष रूपमा विदेश-सचिव प्रति जवाफदेही हुन्छ। <ref>{{Cite web|url=https://www.sis.gov.uk/our-mission.html|title=Our Chief|last=Whitehead|first=Jennifer|date=15 July 2016|website=SIS|accessdate=10 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222171056/https://www.sis.gov.uk/our-mission.html|archive-date=22 December 2015}}</ref> सन् १९९४ देखि, एसआईएसको मुख्य कार्यालय [[लन्डन|लन्डनको]] [[थेम्स नदी|थेम्स नदी]]को दक्षिण तटमा रहेको छ। <ref>"Queen visits Mi6."</ref> == इतिहास र विकास == === स्थापना === एसआईएसको उत्पत्ति सेक्रेट सर्भिस ब्युरोबाट गराइएको हो, जसको स्थापना १ अक्टोबर १९०९ मा भएको थियो। <ref name="sisweb">{{Cite web|url=https://www.sis.gov.uk/our-history.html#section-1920|title=1920: What's in a Name|website=SIS website|accessdate=12 April 2017}}</ref> ब्यूरो बेलायत र विदेशमा गोप्य गुप्तचरी, जासुसी सञ्चालनहरू नियन्त्रण गर्न, विशेष रूपमा शाही जर्मन सरकारको गतिविधिहरूमा केन्द्रित गर्ने, एडमिरलिटी र युद्ध कार्यालयको संयुक्त पहल थियो। ब्यूरोलाई जलसेना र सेनाको खण्डमा विभाजन गरिएको थियो जुन समयको क्रमशः विदेशी जासुसी र आन्तरिक प्रति जासूसी गतिविधिमा विशेष हुदै गयो। एडमिरल्टी जर्मन साम्राज्यको जलसेनाको समुद्री शक्ति जान्न चाहान्थे।। [[पहिलो विश्वयुद्ध|पहिलो विश्वयुद्धको क्रममा]] सन् [[पहिलो विश्वयुद्ध|१९१६ मा]], यी दुई खण्डहरू प्रशासनिक परिवर्तनहरूमा परिवर्तन भए र विदेशी खण्ड सैन्य गुप्तचर निदेशालयको भाग एमआइ वान(सी) ({{lang-en| MI1 (c)}}) बन्यो। <ref>{{Cite web |url=http://www.sis.gov.uk/output/Page470.html |title=SIS Records&nbsp;— War Office Military Intelligence (MI) Sections in the First World War |publisher=Sis.gov.uk |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060820014944/http://www.sis.gov.uk/output/Page470.html |archivedate=20 August 2006 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060820014944/http://www.sis.gov.uk/output/Page470.html |date=20 August 2006 }}</ref> === पहिलो विश्व युद्ध === ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[केन्द्रीय गुप्तचर संस्था|सेन्ट्रल इन्टिलिजेन्स एजेन्सी]] * [[केजिबी]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:गुप्तचर संस्थाहरू]] {{ढाँचा:Cold War}} 5hla8qy0bkg0r5douv2dgk9o860u56o 0 121828 1392062 1090473 2026-09-30T06:58:19Z Biplab Anand 13653 [[प्रयोगकर्ता:बडा काजी/नेपालीकरण|एक उपकरण]] प्रयोग गरेर व्याकरण ठीक गरियो 1392062 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=July 2019}} [[चित्र:Assam movement symbol.svg|thumb|असम सम्झौता असमिया सांस्कृतिक, आर्थिक र राजनीतिक अधिकारहरूको रक्षा गर्न सहमत भयो। यो [[असम आन्दोलन]]को छ वर्ष पछि हस्ताक्षर गरिएको थियो।]] '''असम सम्झौता''' [[भारत सरकार]]का प्रतिनिधिहरू र असम आन्दोलनका नेताहरू बीच हस्ताक्षर भएको सम्झौतापत्र हो।<ref name=peacemaker/>१५ अगस्ट १९८५ मा [[नयाँ दिल्ली]]मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[राजीव गान्धी]]को उपस्थितिमा हस्ताक्षर भएको थियो। पछि नागरिकता ऐन अर्को वर्ष १९८६ मा पहिलो पटक संशोधन गरिएको थियो।<ref name=peacemaker>{{Cite web|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/IN_850815_Assam%20Accord.pdf|title=Assam Accord|publisher=United Nations Peace Accord Archives|year=1985}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060117130811/http://aasc.nic.in/Acts%20and%20Rules%20(GOA)/Implementation%20of%20Assam%20Accord%20Deptt/Assam%20Accord.pdf Text of Assam Accord], according to the Part II (A) The [[Assam Gazette]] 23 June 2015, pp 7</ref><ref>[http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/assam/documents/papers/assam_accord_1985.htm#Assam_Accord Assam Accord] SATP.org Archives</ref>यो १९७९ मा शुरू भएको छ वर्षेको आन्दोलन पछाडि भयो। आल असम विद्यार्थी सङ्घ (एएएसयू) को अगुवाईमा आन्दोलनकारीहरूले सबै गैरकानुनी विदेशीहरू - मुख्य रूपमा बङ्गलादेशी आप्रवासीहरूको पहिचान र निर्वासनको माग गरे। उनीहरू विगतलाई डराउँथे र बृहत्तर रूपमा बसाईएको प्रवासले स्वदेशी जनसङ्ख्यालाई अत्यधिक मात्रामा प्रभाव पारिरहेको थियो जसले उनीहरूको राजनीतिक अधिकार, संस्कृति, भाषा र भूमि अधिकारलाई प्रभाव पारेको थियो।<ref>{{cite book|author=Sangeeta Barooah Pisharoty|title=Assam: The Accord, The Discord|url=https://books.google.com/books?id=F46nDwAAQBAJ |year=2019|publisher=Penguin Random House |isbn=978-93-5305-622-3|pages=1–14, Chapter 2, 9 and 10 }}</ref>असम आन्दोलनले ८५५ भन्दा बढी व्यक्तिको अनुमानित मृत्यु गरायो। असम सहमतिमा आन्दोलनको अन्त्य भयो।<ref name="Pisharoty2019">{{cite book|author=Sangeeta Barooah Pisharoty|title=Assam: The Accord, The Discord|url=https://books.google.com/books?id=F46nDwAAQBAJ |year=2019|publisher=Penguin Random House |isbn=978-93-5305-622-3|pages=1–7, Introduction chapter }}</ref> असम आन्दोलनका नेताहरू जनवरी १९६६ भन्दा अघि असममा प्रवेश गरेका सबै आप्रवासीहरूलाई स्वीकार्न सहमत भए।<ref name=peacemaker/>भारत सरकारले असमिया जनताको राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक चिन्तालाई स्वीकार गर्‍यो र त्यो मितिमा आधारित चुनावी डाटाबेसलाई संशोधन गर्ने कुरामा सहमति जनायो।<ref name=peacemaker/>यसबाहेक, सरकार २५ मार्च १९७१ पछि कुनै पनि र सबै शरणार्थीहरू र आप्रवासीहरूलाई पहिचान र निर्वासन गर्न सहमत भए।<ref name=peacemaker/>१९७१ मा, [[बङ्गलादेश|बङ्गलादेश]]का लाखौँ नागरिकहरू - जसलाई [[पूर्वी पाकिस्तान|पूर्व पाकिस्तान]] भनिन्छ - पूर्वी पाकिस्तान र पश्चिमी पाकिस्तानको बीचमा भएको गृहयुद्ध र नरसंहारको दुर्व्यवहारले असम, [[पश्चिम बङ्गाल|पश्चिम बङ्गाल]], [[त्रिपुरा]], भारतका अन्य नजिकैका अन्य राज्यहरू लगायत म्यानमार सामूहिक गैरकानूनी बसाइ सर्नका लागि भाग्नु पर्‍यो।<ref name="Saikia2011">{{cite book|author=Yasmin Saikia|title=Women, War, and the Making of Bangladesh: Remembering 1971|url= https://books.google.com/books?id=YdQaz1ddI-wC|year=2011|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-5038-5|pages=40–47}}</ref><ref>{{cite book|author=Sarah Kenyon Lischer|title=Dangerous Sanctuaries: Refugee Camps, Civil War, and the Dilemmas of Humanitarian Aid|url=https://books.google.com/books?id=VAXhCQAAQBAJ&pg=PT24 |year=2015|publisher=Cornell University Press|isbn=978-1-5017-0039-2|pages=24–25}}</ref> असम सम्झौताका अनुसार भारत सरकार भविष्यमा हुने घुसखोरी बिरूद्ध अन्तर्राष्ट्रिय सीमालाई "पर्खाल, काँटीको तारबाट कुद्ने काम र अन्य अवरोधहरू उपयुक्त स्थानहरूमा" र भूमि र नदीमा सुरक्षा बलले गस्ती तैनात गरेर भविष्य सुरक्षित गर्ने कुरामा सहमति जनायो। सबै अन्तर्राष्ट्रिय बङ्गलादेश-भारत सीमानामा मार्गहरू।<ref name=peacemaker/>यस प्रयासलाई सहयोग पुर्‍याउन सरकारले गस्ती र भारतीय सुरक्षा बलको छिटो तैनाथको लागि सिमाना नजिक सडक निर्माण गर्न र नागरिकहरूको अनिवार्य जन्म र मृत्यु सूची कायम गर्न पनि सहमति जनायो।<ref name=peacemaker/>एसेडमा हस्ताक्षर गर्नु अघि र अघि असम आन्दोलनका नेताहरू विरुद्ध सबै खुला पुलिस आरोपहरू पनि फिर्ता लिइएको थियो र बन्द गरियो।<ref name=peacemaker/>असम आन्दोलनको क्रममा मरेकाहरूको परिवारलाई आर्थिक क्षतिपूर्ति दिइयो। सरकारले तेल रिफाइनरी खोल्न, कागज मिलहरू फेरि खोल्न र राज्यमा शैक्षिक संस्था स्थापना गर्न पनि सहमति जनायो।<ref name=peacemaker/> यो सम्झौताले असम आन्दोलनको अन्त्य गर्‍यो र आन्दोलनका नेताहरूलाई राजनीतिक दल बनाउने र छिट्टै नै असम राज्यमा सरकार गठन गर्ने बाटो खोलिदियो। यद्यपि यो सम्झौताले आन्दोलनको अन्त्य गर्यो तर केही मुख्य धारा कार्यान्वयन हुन बाँकी छ जसले कतिपय मुद्दाहरूलाई उत्तेजित पारेको छ।<ref>[http://www.assamtribune.com/scripts/details.asp?id=may1307/at01 AASU questions Govts’ sincerity on Accord] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928043632/http://www.assamtribune.com/scripts/details.asp?id=may1307%2Fat01 |date=September 28, 2007 }}, The Assam Tribune, 13 May 2007.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-clears-panel-to-promote-assams-cultural-identity/article25892099.ece|title=Union Cabinet clears panel to promote Assam's cultural identity|date=2019-01-02|work=The Hindu|access-date=2019-01-03|others=Special Correspondent|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>राजनीतिक अध्ययनका प्राध्यापक संजीव बरुआका अनुसार विदेशी पहिचान गर्ने काम राजनीतिक रूपले गाह्रो भयो, भोट बैङ्कले प्रभावित भयो र धार्मिक वा जातीय भेदभावको आरोप लगायो।<ref name="Baruah1999p160"/>१९९० को सुरुमा असमका मुख्यमन्त्री तथा काङ्ग्रेस पार्टीका वरिष्ठ नेता हितेश्वर सैकियाले उदाहरणका लागि आफ्ना भाषणहरूमा विरोधाभासी बयान दिए।<ref name="Baruah1999p160"/>केही भीडहरूको अगाडि उनले त्यहाँ कोही पनि विदेशी नभएको कुरा इन्कार गरे; अन्य भीडभन्दा पहिले उनले भने कि असममा सयौँ हजारौँ गैरकानुनी विदेशीहरू छन् जसलाई देश निकाला गर्नु आवश्यक छ।<ref name="Baruah1999p160"/>१९९७ मा, राज्य सरकारले एक अध्ययन पूरा गर्‍यो र मतदाता नामावलीमा "d" अर्थ "विवादित नागरिकता" सहित असङ्ख्य नामहरू चिह्नित गर्‍यो, जुन उनीहरूलाई मतदान गर्नबाट रोक्नको योजना थियो।<ref name="Baruah1999p160"/><ref name="BilginLing2017p56">{{cite book|author1=Pinar Bilgin|author2=L.H.M. Ling|title=Asia in International Relations: Unlearning Imperial Power Relations|url=https://books.google.com/books?id=LjklDwAAQBAJ |year=2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-15379-5|pages=56–60}}</ref>आलोचकहरूले बहिष्कार भएको गुनासो गरे।<ref name="BilginLing2017p56"/>राज्यको उच्च न्यायालयले "d" दस्तावेजी प्रमाण नभई शंकामा आधारित छ भन्ने कुराको पुष्टि गर्‍यो। सबै बासिन्दाहरू - नागरिक र विदेशीहरू - असम चुनावमा भोट हाल्ने अनुमति दिइयो। असम आन्दोलनका समर्थकहरूले भनेका थिए कि सरकार असम सम्झौता कार्यान्वयन गर्न असफल भएको छ।<ref name="Baruah1999p160">{{cite book|author=Sanjib Baruah|title=India Against Itself: Assam and the Politics of Nationality|url=https://books.google.com/books?id=8k-irMMTnywC&pg=PA160|year=1999|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=0-8122-3491-X|pages=160–168}}</ref> == हस्ताक्षरहरू == '''असम आन्दोलनका प्रतिनिधिहरू''' * [[प्रफुल्ल कुमार महंता]], अध्यक्ष, [[अखिल असम विद्यार्थी सङ्घ]] * [[भृगु कुमार फुकन]], महासचिव, अखिल असम विद्यार्थी सङ्घ * [[बिराजकुमार सरमा]], महासचिव, अखिल असम गण सङ्ग्राम परिषद '''भारत र असम सरकारका प्रतिनिधिहरू''' * आर डी प्रधान, गृह सचिव, [[भारत सरकार]] * पी पी त्रिवेदी, मुख्य सचिव, [[असम सरकार]] '''उपस्थितीमा''' * [[राजीव गान्धी]], [[भारतको प्रधानमन्त्री]] ==References== {{सन्दर्भसूची}} kz3axagszoenbizl13t1nlh9ixyqm6x 0 126266 1392045 1391153 2026-09-30T05:54:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392045 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= सुधा रगुनाथन |image=Sudha.Ragunathan.jpg |alt=Sudha Ragunathan at Music Academy, [[Chennai]], 2010 |caption=रगुनाथन म्युजिक एकेडेमी, [[चेन्नई]] मा |birth_date={{birth date and age|df=y|1956|4|30}} |birth_place=[[Madras]] (present-day Chennai), [[Tamil Nadu]], India |citizenship= |nationality= |education= |alma_mater=[[Ethiraj College for Women]] ([[Postgraduate education|PG]] in [[Economics]]) |parents={{unbulleted list|वेंकटरामन|चौडामणि}} |spouse={{marriage|रगुनाथन|1982}} |children=2 |occupation= गायक, संगीतकार |module={{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * [[Carnatic music|Carnatic]] * [[Indian classical music|Indian classical]] * [[playback singer|Playback singing]] * [[Filmi]] * [[Bhajan]] }} | instrument = Vocals, [[veena]] | website = {{URL|www.sudharagunathan.com}} }} }} [[Category:Articles with hCards]] '''सुधा रगुनाथन''' एक भारतीय [[कर्नाटक सङ्गीत|कर्नाटिक]] गायिका, गायक र संगीतकार हुन्। उनलाई १९९४ मा तमिलनाडु सरकार द्वारा कालाइमानी पुरस्कार, [[भारत सरकार|भारत]] सरकार द्वारा [[पद्म श्री|पद्मश्री]] (२००४ <ref>{{Cite web|url=http://dashboard-padmaawards.gov.in/?Year=2004-2004&Award=Padma%20Shri&Field=Art&Place=Tamil%20Nadu|title=Padma Awards|last=Ragunathan|first=Sudha|publisher=Ministry of Home Affairs (Govt. of India)|accessdate=21 September 2017}}</ref> र [[पद्म भूषण]] (२०१५ <ref>{{Cite web|url=http://dashboard-padmaawards.gov.in/?Year=2015-2015&Award=Padma%20Bhushan&Field=Art|title=Padma Awards|last=Ragunathan|first=Sudha|publisher=Ministry of Home Affairs (Govt. of India)|accessdate=21 September 2017}}</ref> र २०१३ मा मद्रास संगीत एकेडेमी द्वारा संगीता कलानिधि प्रदान गरिएको थियो। == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == सुधा रगुनाथन (née Sudha Venkatraman) को जन्म ३० अप्रिल १९५६ मा चेन्नईमा भएको थियो र पछि उनी बैंगलोरमा सारियो। <ref name="hindu20130315">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/holding-the-new-wave/article4510504.ece|title=Holding the new wave|last=Ranjani Govind|date=15 March 2013|work=The Hindu|access-date=8 November 2013}}</ref> उनले आफ्नो स्कुलिङ गुड शेफर्ड कन्भेन्ट, चेन्नईमा गरेकी थिइन्। उनले इथिराज कलेजमा अध्ययन गरिन र अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर डिग्री हासिल गरिन । <ref name="hindu20130729">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/sangita-kalanidhi-for-sudha-ragunathan/article4963364.ece|title=Sangita Kalanidhi for Sudha Ragunathan|last=B. Kolappan|date=29 July 2013|work=The Hindu|access-date=8 November 2013}}</ref> == सांगीतिक करियर == === तालिम === सुधा रगुनाथनले कर्नाटक संगीतको प्रारम्भिक तालिम आफ्नी आमा वी. चूडामणिबाट लिएकी थिइन्। तीन वर्षको उमेरदेखि उनले [[भजन]], हिन्दू भक्ति गीतहरु सिक्न थालिन्। उनको शिक्षा बीवी लक्ष्मणको नेतृत्वमा जारी रह्यो। १९७७ मा, उनले कर्नाटिक संगीतको डोयेन डा. एमएल वसन्त कुमारी अन्तर्गत संगीत अध्ययन गर्न भारत सरकारको छात्रवृत्ति प्राप्त गरिन, जसको विद्यार्थी उनी तेह्र वर्षसम्म रहिन। <ref name="hindu20130913">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/in-the-flow-of-things/article5121187.ece|title=In the flow of things|last=Deepa Ganesh|date=13 September 2013|work=The Hindu|access-date=8 November 2013}}</ref> गुरुकुल शैलीमा डा. एमएल वसन्तकुमारी अन्तर्गत प्रशिक्षित, यसले शिक्षक र अन्य चिकित्सकहरुलाई उनीहरुको शैली र शैली अवशोषित गर्न पर्याप्त मात्रामा सुनेको थियो। उनको कर्तव्यको एक भागमा कन्सर्टहरुमा उनको शिक्षकको तानपुरामा संगत थियो, <ref name="rediff20110204">{{Cite web|url=http://www.rediff.com/news/special/wanted-to-be-a-doctor-became-carnatic-star/20110204.htm|title=Wanted to be a doctor, became Carnatic star|last=Shobha Warrier|date=4 February 2011|website=Rediff.com|accessdate=8 November 2013}}</ref> र कन्सर्टहरुमा पनि उनको साथ थियो। <ref name="hindu20130315"/> <ref name="hindu20130913"/> उनको आफ्नै शब्दमा, <ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/interview-simplify-carnatic-music-so-it-reaches-a-larger-audience-says-renowned-singer-sudha-raghunathan-2140503|title=Simplify Carnatic music so it reaches a larger audience, says renowned singer Sudha Raghunathan {{!}} Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=31 October 2015|work=dna|access-date=29 January 2017|language=en-US}}</ref> "१९७७ देखि १९९० सम्मको १३ वर्षको अवधि, पूर्ण अवशोषण र आन्तरिककरणको चरण! औपचारिक वातावरणमा पढाइ हुँदैनथ्यो । ''कच्छेरिस'' (कन्सर्ट) को समयमा उहाँसँग हुँदा हामीले सिक्यौं। हामीले उहाँको गितलाई हाम्रो दिमागमा रेकर्ड गर्थ्यौं र त्यसपछि जटिलताहरु सिक्दै यसलाई पुन: बजाउने। यो एकदमै चुनौतीपूर्ण र फरक अनुभव थियो र मैले उहाँबाट धेरै चाँडै सिक्न थालेको हुनाले, मेरो दिमाग स्पन्ज जस्तै थियो र मैले सुनेका कुराहरु अवशोषित गरिन ।" जनवरी २०१५ सम्म, उनी अशोक मित्रन द्वारा २००९ मा प्रकाशित उपन्यासमा आधारित आगामी तमिल फिल्म 'थन्नीर' बाट संगीत निर्देशकको रूपमा कोलिउडमा डेब्यू गर्ने तयारी गर्दैछिन्। <ref>[http://www.goodreads.com/book/show/17838225-thanneer Sudha Raghunathan Debut as Music Director with film version of Ashoka Mitran's novel 'Thanneer']</ref> === प्रदर्शन र आलोचनात्मक स्वागत === सुधा रगुनाथनले सन् १९९० देखि हरेक वर्ष मद्रास म्युजिक सिजनमा प्रस्तुति दिइरहेकी छिन्, जुन वर्ष उनका गुरु डा. एमएल वसन्तकुमारीले अन्तिम सास लिनुभयो। <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/for-a-song/article3231830.ece|title=For a song|last=Ranjani Govind|date=22 December 2006|work=The Hindu|access-date=8 November 2013}}</ref> उनलाई भारतको प्रमुख कर्नाटिक कलाकार मध्ये एक मानिन्छ। <ref name="hindu20060318">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/a-saga-of-magic/article3189193.ece|title=A saga of magic|last=M. Balaganessin|date=18 March 2006|work=The Hindu|access-date=8 November 2013}}</ref> २०१३ मा उनी मद्रास म्युजिक एकेडेमीको संगीता कलानिधिबाट सम्मानित भइन्। <ref name="hindu20130729"/> उनलाई जनवरी २०१५ मा भारतको तेस्रो-सर्वोच्च नागरिक सम्मान [[पद्म भूषण|पद्मभूषण]] प्रदान गरिएको थियो। २ अक्टोबर २०१६ मा, संयुक्त राष्ट्र संघले भारतको कर्नाटक संगीत कलाकार भारत रत्न डा. एमएस सुब्बुलक्ष्मीलाई सम्मान गर्न टिकट जारी गर्यो र यो टिकट सुधा <ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/united-nations-issues-stamp-to-honourcarnatic-music-artist-m-s-subbulakshmi-3062172/|title=United Nations issues stamp to honourcarnatic music artist M S Subbulakshmi|date=3 October 2016}}</ref> २ अक्टोबर २०१६ मा संयुक्त राष्ट्र संघमा उनको प्रदर्शनको सम्मान गर्न प्रदान गरिएको थियो। == कन्सर्ट प्रदर्शनहरु == रगुनाथनले विश्वभरका अन्य कलाकारहरुसँग प्रदर्शन र सहकार्य गरेकी छन। उनले संयुक्त राष्ट्र संघ, <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/once-in-a-lifetime-opportunity/article9271841.ece|title=Looking beyond the summit|work=The Hindu|access-date=29 January 2017|language=en}}</ref> र थिएटर डे ला भिले, पेरिसमा प्रदर्शन गरिसकेकी छिन्। सुधाले एलिस टुली हल, लिंकन सेन्टर, न्यूयोर्क ब्रोडवेमा भारतीय विद्या भवनको ५० वर्षको सम्झनामा प्रदर्शन गरिन्। जर्मनीको लोराचमा रहेको संगीत र कला एकेडेमी र स्टिमेन भ्वाइस इन्टरनेशनल भोकल फेस्टिभलद्वारा निर्मित 'बुर्गोफ'द्वारा आयोजित ग्लोबल भोकल मीटिंगमा भाग लिने सुधा एक मात्र भारतीय गायिका हुन्। === अन्य संगीत === रगुनाथनले तमिल सिनेमामा पार्श्व गायकको रूपमा पनि काम गरेकी छन । <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/shhh-hes-back/article3023768.ece|title=Shhh... He's back|last=Sreedhar Pillai|date=14 September 2007|work=The Hindu|access-date=8 November 2013}}</ref> उनले पार्श्व गायिकाको रुपमा पहिलो ब्रेक फिल्म ‘इभान’ मा इलयाराजाको निर्देशनमा ‘एन्ना इन्ना सेठाई’ गीत प्रस्तुत गरेकी थिइन् । कर्नाटिक भण्डारको अलावा, रघुनाथनले विश्व संगीत दृश्य, विशेष गरी फ्यूजन संगीतमा पनि अन्वेषण गरेकी छन । <ref name="hindu20070821">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/sudha-is-doing-her-bit-for-society/article1895577.ece|title=Sudha is doing her bit for society|last=Ranjani Govind|date=21 August 2007|work=The Hindu|access-date=8 November 2013}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === अध्यापन === कर्नाटिक संगीतकारहरु पछ्याउँदै, सुधा रगुनाथनले पनि आफ्ना विद्यार्थीहरुलाई परम्परा सिकाउनुभएको छ। <ref name="hindu20070831">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/in-the-footsteps-of-her-guru/article2273608.ece|title=In the footsteps of her guru|last=G. Swaminathan|date=31 August 2007|work=The Hindu|access-date=8 November 2013}}</ref> सुधाले २०१७ मा विजयादशमीको दिनमा आफ्नै स्कूल सुधार्णव एकेडेमी फर म्युजिकल एक्सेलेन्स खोलिन्। विद्यालयमा सुधा रगुनाथनसँग उनका विद्यार्थीहरुको एक संकाय छ र उनले विश्वभरका धेरै ठाउँहरुमा लेक प्रदर्शन र कार्यशालाहरु सञ्चालन गरिसकेका छन्। == व्यक्तिगत जीवन == सुधाले रगुनाथनसँग विवाह गरिन र उनीहरुका कौशिक र मालविका नामका दुई सन्तान छन्। == परोपकारी कार्यहरु == सुधा आफ्ना परोपकारी कार्यका लागि परिचित छिन्, र उनले सन् १९९९ मा 'समुदाय फाउन्डेसन' खोलेका थिए जसको उनी संस्थापक र प्रबन्धक ट्रस्टी हुन्। फाउन्डेसनले बालबालिकाको स्वास्थ्य सेवा, घरका लागि पूर्वाधार सहयोग र बालबालिकाको मुटुको शल्यक्रियाका क्षेत्रमा विपन्न वर्गलाई सहयोग गरेकी छन। <ref name="hindu20130315"/> फाउन्डेसनले गुजरात भूकम्प र ओरिसाको चक्रवात राहतका लागि कोष पनि उठाएको छ। <ref name="hindu20070821"/> == एल्बमहरु == {| class="sortable wikitable" !वर्ष ! गीत ! एल्बम ! संगीत ! सह-गायिकाहरू |- | rowspan="2" | २०१२ | ''कोनियाडा थरमे'' <ref name="itunes.apple.com">{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/in/album/thrahimam-2/id650910155|title=Thrahimam 2 by Various Artists on Apple Music|date=19 April 2013|website=[[iTunes]]}}</ref> | थ्राहिमम २ | प्रणाम कमलाकर | रुपा रेवती |- | ''सन्नुथिन्थुमो प्रभो'' <ref name="itunes.apple.com" /> | थ्राहिमम २ | प्रणाम कमलाकर | |} == पुरस्कारहरु == * २०१५ मा [[पद्म भूषण|पद्मभूषण]] पुरस्कार * संगीता कलानिधि मद्रास संगीत अकादमी (२०१३) बाट। <ref name="hindu20130729"/> * सन् २००४ मा [[पद्म श्री|पद्मश्री]] पुरस्कार <ref name="Padma Awards">{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|date=2015|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|accessdate=21 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archive-date=15 October 2015}}</ref> * संगीता चूडामणि, श्री कृष्ण गण सभा, चेन्नई (१९९७)। * [[तमिलनाडु]], भारतको राज्य सरकारबाट कालाइमानी पुरस्कार (१९९३)। * भरत ज्योति, भारतीय विद्या भवन, न्यूयोर्क (१९८८)। * पार्थसारथी स्वामी सभा, चेन्नईबाट संगीता कलासारथी, कांची मठका श्री जयेन्द्र सरस्वतीबाट। * संगीता सरस्वती शृंगेरीको महासन्निदानमबाट । * वाल्मीकि मनराम, चेन्नईबाट गण कुयल। * इसाई पेरोली र कार्तिक फाइन आर्ट्स, चेन्नईबाट VST पुरस्कार। * तमिल संगम नवी मुम्बईबाट संगीता कोकिला। * सन् २०१७ मा श्री रामसेवा मण्डलीबाट "रामगण कलाचार्य राष्ट्रिय पुरस्कार" * भारतीय सम गण सभा (२०१७) द्वारा सम गण माथंगा राष्ट्रिय पुरस्कार * "संगीता रत्नाकर" श्री सुरभारती संस्कृत एण्ड कल्चरल फाउन्डेशन, बेंगलुरुबाट। * ब्रह्मा गण सभा, चेन्नई बाट "गण पद्मम"। * MLV प्लैटिनम जुबली पुरस्कार २००३ डा. MLV कल्चरल ट्रस्ट, चेन्नईबाट। * राजीव गान्धीको ५७ औं जन्मजयन्ती समारोहमा ललित कलामा उपलब्धि र योगदानको कदर गर्दै राष्ट्रिय एकता पुरस्कार। * नेशनल सिटिजन गिल्ड, नयाँ दिल्लीबाट उत्कृष्ट राष्ट्रिय नागरिक पुरस्कार २००१ । * ललित कला र संस्कृतिको श्रेणीमा अखिल भारतीय उपलब्धि सम्मेलनमा भारतको रत्न पुरस्कार २००१ । * "सेवा रत्न पुरस्कार" २००१ शताब्दी ट्रस्ट, चेन्नईबाट। * "स्वरा राग लया रत्न" एकेडेमी अफ इन्डियन म्युजिक, मेलबर्नबाट। * "इसाई चेल्भम" २००० मा मुथामिझ पेरावाई कलिंगरबाट डा. एम. करुणानिधिबाट। * पापनासम सिवन रसिका संगम बाट "सिवन इसाई सेल्वी"। * रसिकाप्रिया, सिड्नीबाट "रसिका कला रत्न"। * "गण सुधा अमृतवर्षिनी" श्री कांची कामकोटी पीतमबाट। * द फेडरेशन तमिल संगम अफ नर्थ अमेरिका र तमिलनाडु फाउन्डेशन, अमेरिकाबाट "थेनिसाइ थिलकम"। * तेलुगु अकादमीबाट "उगादी पुरस्कार"। * श्री महाराजपुरम विश्वनाथ अय्यर ट्रस्टबाट "युवा उत्कृष्टता पुरस्कार"। * रोटरी क्लब, चेन्नईबाट "वुमन अफ गोल्डेन सबस्टेन्स १९९८-१९९९"। * नुंगाबक्कम कल्चरल एकेडेमी ट्रस्ट, चेन्नईबाट "संगीता कला सिरोनमणि"। * सुधाले फेब्रुअरी, २००५ मा श्री षण्मुखानन्द संगीत सभा, नयाँ दिल्लीबाट "नाधा कलानिधि" को उपाधि प्राप्त गरिन्। * पद्म सारङ्गपानी कल्चरल एकेडेमीले २४ डिसेम्बर २००५ मा सुधालाई 'पद्म साधना' पुरस्कारले सम्मान गरेको थियो। * चेन्नईमा तमिल ब्राह्मण संघ (थम्ब्रास) ले २५/१२/२००५ मा राज्य सम्मेलनको रजत जयन्तीमा सुधा रगुनाथनलाई 'उत्कृष्टता पुरस्कार' प्रदान गरेको थियो। * रोटरी क्लब अफ त्रिचिरापल्ली फोर्ट, त्रिचीले ८ मार्च २००६ मा सुधालाई 'भोकेशनल एक्सेलेन्स अवार्ड' प्रदान गरेको थियो। * ९ डिसेम्बर २००५ मा त्याग ब्रह्म गण सभाबाट 'वाणी कला सुधाकर'। * श्री राम भक्त जन समाज, केकेनगर, चेन्नईबाट 'संगीता मामानी' * २१ डिसेम्बर २००५ मा विश्वव्यापी ललित कलाबाट 'नाध रत्नकला'। * 'नाध कविता' २६ डिसेम्बर २००५ मा, संगीत पत्रिका 'नाध ब्रह्मम' को अगुवाइमा। * आर्ष विद्या गुरुकुलम द्वारा आयोजित पूज्यश्री स्वामी दयानन्द सरस्वतीको "आर्ष कला भूषणम्" == सन्दर्भहरु == {{Reflist|30em}} == बाह्य लिङ्कहरु == * [http://www.sudharagunathan.com सुधा रगुनाथनको होमपेज] * [http://www.samudhaayafoundation.org सुधा रघुनाथनको समुधाया फाउन्डेसन] {{Padma Shri Award Recipients in Art}} {{PadmaBhushanAwardRecipients 2010–19}}{{Authority control}} [[श्रेणी:सन् १९५६ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]] 6dy0bab8ccbo9okxd1b9leqvfyixzw3 0 127234 1392046 1371255 2026-09-30T05:57:34Z Biplab Anand 13653 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 1392046 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[गाउँपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सल्यान जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-salyan/kalimati?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = दानबहादुर खत्री केसी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = सनसिल्ता वली(डीसी) <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 150.69<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=67&municipality=8|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 22206 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.32|82.23|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०८८ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[कालीमाटी रामपुर]] गाविसको कार्यालय | website = [http://www.kalimatimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[सल्यान जिल्ला]]को ७ [[नेपालका गाउँपालिकाहरू|गाउँपालिका]]हरू मध्येको एक गाउँपालिका हो। गाउँपालिका घोषणा गर्दा [[लक्ष्मीपुर, सल्यान|लक्ष्मीपुर]], [[कालीमाटी रामपुर]], [[कालीमाटी काल्चे]] र [[काप्रेचौर]] गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २२,२०६ रहेको छ भने यहाँ ४,९७२ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ कालिमाटी गाउँपालिकाको वडागत विवरण (२०७८ को जनगणना अनुसार) |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[लक्ष्मीपुर, सल्यान|लक्ष्मीपुर]] || ४,००९ || ४९.३३ || ८१.२७ |- | २ || [[कालीमाटी रामपुर]] (१, ३, ५, ६, ८) || ३,६०९ || १५७.६३ || २२.९० |- | ३ || [[कालीमाटी रामपुर]] (२, ४, ७, ९) || ३,७४९ || २६.१८ || १४३.२० |- | ४ || [[कालीमाटी काल्चे]] (६-९) || ३,५६४ || ३१.८२ || ११२.०१ |- | ५ || [[कालीमाटी काल्चे]] (१-५) || २,७९५ || ११५.८८ || २४.१२ |- | ६ || [[काप्रेचौर]] (१-४) || २,०९५ || ६३.३१ || ३३.०९ |- | ७ || [[काप्रेचौर]] (५-९) || २,३८५ || ५६.६ || ४२.१४ |- ! colspan="2" | जम्मा !! २२,२०६ !! ५००.७५ !! ४४.३५ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://www.kalimatimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240812130130/https://www.kalimatimun.gov.np/ |date=2024-08-12 }} {{सल्यान जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७४ मा घोषित गाउँपालिकाहरू]] bbn17g6t7dz0ytgf8dgh4gfo0gtbrzy 0 127255 1392047 1371259 2026-09-30T05:59:03Z Biplab Anand 13653 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 1392047 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[गाउँपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सल्यान जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-salyan/kapurkot?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = दुर्गाबहादुर पुन <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = प्रकाश भरारी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 119.21<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=67&municipality=10|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 17526 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.32|82.23|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०८८ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[धनवाङ]] गाविसको कार्यालय | website = [http://www.kapurkotmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[सल्यान जिल्ला]]को ७ [[नेपालका गाउँपालिकाहरू|गाउँपालिका]]हरू मध्येको एक गाउँपालिका हो। गाउँपालिका घोषणा गर्दा [[सरपानी गर्पा]], [[धनवाङ]], [[रिम, सल्यान|रिम]] र [[सिनवाङ]] गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १७,५२६ रहेको छ भने यहाँ ३,९७४ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ कपुरकोट गाउँपालिकाको वडागत विवरण (२०७८ को जनगणना अनुसार) |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[सारपानी गर्पा]] (१, ७-९) || २,१८४ || १६.२७ || १३४.२३ |- | २ || [[सारपानी गर्पा]] (२-६) || २,२५२ || १९.२६ || ११६.९३ |- | ३ || [[धनवाङ]] (२, ३, ६, ७) || २,६९६ || १५.४९ || १७४.०५ |- | ४ || [[धनवाङ]] (१, ४, ५, ८, ९) || २,६४७ || १६.१७ || १६३.७० |- | ५ || [[रिम, सल्यान|रिम]] || ४,१७१ || २८.५६ || १४६.०४ |- | ६ || [[सिनवाङ]] || ३,५७६ || २३.४५ || १५२.५० |- ! colspan="2" | जम्मा !! १७,५२६ !! ११९.२ !! १४७.०३ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://www.kapurkotmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{सल्यान जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७४ मा घोषित गाउँपालिकाहरू]] 4lwuyqqhxe31e5lsp3odwthpwvx7pfr 0 127256 1392059 1386199 2026-09-30T06:55:47Z Biplab Anand 13653 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 1392059 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[गाउँपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सल्यान जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-salyan/triveni?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = खिमबहादुर रावत <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = सीता खड्का पुन <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 119.11<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=67&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 21242 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.30|82.29|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०८८ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[त्रिवेणी, सल्यान|त्रिवेणी]] गाविसको कार्यालय | website = [https://trivenimunsalyan.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''त्रिवेणी''' [[नेपाल]]को [[कर्णाली प्रदेश]] अन्तर्गत पर्ने [[सल्यान जिल्ला]]मा रहेको एक [[गाउँपालिका]] हो।<ref name="detail list">{{cite web | url=http://mofald.gov.np/sites/default/files/News_Notices/Final%20District%201-75%20Corrected%20Last%20for%20RAJPATRA.pdf | title=गाउँपालिका र नगरपालिका कायमगर्ने गरी उक्त एकाईहरूको नाम, सङ्ख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण | accessdate= फागुन २०७३| language=नेपाली}}</ref><ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पुष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पुष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084 |language=नेपाली}}</ref><ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईंँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फागुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> वि.सं. २०७३ सालमा [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले देशमा [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]] लागू गर्दा [[सल्यान जिल्ला]]मा साविकको [[काभ्रा]], [[काँरागिठी]], [[फलावाङ]] र [[त्रिवेणी, सल्यान|त्रिवेणी]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरूलाई जोडेर यो गाउँपालिका बनाइएको हो।<ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जीविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=[[अन्नपूर्ण पोष्ट]]|date=२०७३ फागुन २७}}</ref><ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|language=नेपाली}}</ref> यो गाउँपालिकाको कुल क्षेत्रफल ११९.११ वर्गकिलोमिटर रहेको छ।<ref>{{cite web|title=स्थानीय तहसभको नाम, सङ्ख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फागुन २७|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|archive-date=2019-03-17}}</ref> ==नामकरण== शारदा खोला, लुहाम खोला र घुर खोलाको सङ्गम स्थल भएकाले यो गाउँपालिकाको नाम 'त्रिवेणी' राखिएको हो। ==भूगोल== यो गाउँपालिकाको पूर्वमा [[कपुरकोट गाउँपालिका]], पश्चिममा [[कालीमाटी गाउँपालिका|कालिमाटी गाउँपालिका]] उत्तरमा [[शारदा नगरपालिका]] र [[छत्रेश्वरी गाउँपालिका]] र दक्षिणमा [[दाङ जिल्ला]] पर्दछ। त्रिवेणी गाउँपालिका विश्व मानचित्रमा २८° १४' देखि २८° २०' उत्तरी आक्षांश र ८२° ०८' देखि ८२° २०' पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएर रहेको छ भने समुद्री सतहबाट ७८३ देखि २,१०७ मिटरसम्मको उचाइमा अवस्थित छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १६,६६४ रहेको छ भने यहाँ ४,११० घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ त्रिवेणी गाउँपालिकाको वडागत विवरण (२०७८ को जनगणना अनुसार) |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[काभ्रा]] || ३,५८४ || २८.४४ || १२६.०२ |- | २ || [[काँरागिठी]] || २,५३६ || १७.९२ || १४१.५२ |- | ३ || [[फलावाङ]] (१-५) || ३,४९० || २९.९१ || ११६.६८ |- | ४ || [[फलावाङ]] (६-९) || १,९९० || ११.६५ || १७०.८२ |- | ५ || [[त्रिवेणी, सल्यान|त्रिवेणी]] (१-६) || २,२६४ || २०.६२ || १०९.८० |- | ६ || [[त्रिवेणी, सल्यान|त्रिवेणी]] (७-९) || २,८०० || १०.५७ || २६४.९० |- ! colspan="2" | जम्मा !! १६,६६४ !! ११९.११ !! १३९.९० |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://trivenimunsalyan.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240802172655/https://trivenimunsalyan.gov.np/ |date=2024-08-02 }} {{सल्यान जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७४ मा घोषित गाउँपालिकाहरू]] p05dvf268sat13abji95wmumpqbyhvm 0 130158 1392057 1371256 2026-09-30T06:55:09Z Biplab Anand 13653 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 1392057 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[गाउँपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सल्यान जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-salyan/kumakh-malika?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = मानबहादुर बुढाथोकी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = लालबहादुर रावत <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 177.28<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=67&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 24851 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.43|82.18|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०८८ | blank_name = केन्द्र | blank_info = रागेचौर देखी त्रिवेणीको बिचमा | website = [http://kumakhmalikamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[सल्यान जिल्ला]]को ७ [[नेपालका गाउँपालिकाहरू|गाउँपालिका]]हरू मध्येको एक गाउँपालिका हो। गाउँपालिका घोषणा गर्दा [[स्वीकोट]], [[मर्मपरिकाँडा]], [[कालागाउँ, सल्यान|कालागाउँ]], [[बडागाउँ, सल्यान|बडागाउँ]] र [[जिमाली]] गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २४,८५९ रहेको छ भने यहाँ ५,४९१ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ नगरपालिकाको वडागत विवरण (२०७८ को जनगणना अनुसार) |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[स्वीकोट]] (४-८) || २,९५६ || २९.३२ || १००.८२ |- | २ || [[स्वीकोट]] (१-३, ९) || ३,०९१ || २८.९८ || १०६.६६ |- | ३ || [[मर्मपरिकाँडा]] || ४,७५७ || ३६.०५ || १३१.९६ |- | ४ || [[कालागाउँ, सल्यान|कालागाउँ]] (१, ३-५) || ३,६६७ || २३.८५ || १५३.७५ |- | ५ || [[कालागाउँ, सल्यान|कालागाउँ]] (२, ६-९) || ३,२६८ || १६.८१ || १९४.४१ |- | ६ || [[बडागाउँ, सल्यान|बडागाउँ]] || ३,५१३ || २०.७७ || १६९.१४ |- | ७ || [[जिमाली]] || ३,६०७ || २१.६२ || १६६.८४ |- ! colspan="2" | जम्मा !! २४,८५९ !! १७७.४ !! १४०.१३ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://kumakhmalikamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117200257/http://kumakhmalikamun.gov.np/ |date=2023-01-17 }} {{सल्यान जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७४ मा घोषित गाउँपालिकाहरू]] h3rz0f5ld21eti8w4tt23lndp5oc0i4 0 130160 1392058 1371257 2026-09-30T06:55:32Z Biplab Anand 13653 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 1392058 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[गाउँपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सल्यान जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-salyan/chhatreshwori?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = ओजबहादुर बुढाथोकी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = बुद्धकुमारी खत्री<small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 150.69<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=67&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 21242 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.32|82.23|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०८८ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[छायाँक्षेत्र]] गाविसको कार्यालय | website = [https://chhatreshworimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[सल्यान जिल्ला]]को ७ [[नेपालका गाउँपालिकाहरू|गाउँपालिका]]हरू मध्येको एक गाउँपालिका हो। गाउँपालिका घोषणा गर्दा [[दमाचौर]], [[कोर्बाङझिम्पे]], [[लेखपोखरा]] र [[छायाँक्षेत्र]] गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २१,२४२ रहेको छ भने यहाँ ५,१३९ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ छत्रेश्वरी गाउँपालिकाको वडागत विवरण (२०७८ को जनगणना अनुसार) |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[दमाचौर]] (१-४) || २,६४४ || १३.७३ || १९२.५७ |- | २ || [[दमाचौर]] (५-९) || ३,००८ || २१.५८ || १३९.३९ |- | ३ || [[कोर्बाङझिम्पे]] (१-३, ९) || २,८०७ || २१.६८ || १२९.४७ |- | ४ || [[कोर्बाङझिम्पे]] (४-८) || ३,४१२ || ३२.७१ || १०४.३१ |- | ५ || [[लेखपोखरा]] || ३,३०६ || २७.७८ || ११९.०१ |- | ६ || [[छायाँक्षेत्र]] (१, ८, ९) || ३,३५३ || १३.१७ || २५४.५९ |- | ७ || [[छायाँक्षेत्र]] (२-७) || २,७१२ || २०.०४ || १३५.३३ |- ! colspan="2" | जम्मा !! २१,२४२ !! १५०.६९ !! १४०.९६ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://chhatreshworimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117201026/https://chhatreshworimun.gov.np/ |date=2023-01-17 }} {{सल्यान जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७४ मा घोषित गाउँपालिकाहरू]] 0md1d43cf36acc48tiiqu8glnfnjx3k 0 130162 1392061 1371261 2026-09-30T06:56:25Z Biplab Anand 13653 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 1392061 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[गाउँपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सल्यान जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-salyan/dhorchaur?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = भरत गिरी<small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = राम वहादुर वस्नेत<small> ([[नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 89.36<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=67&municipality=4|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 13127 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.43|82.18|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०८८ | blank_name = केन्द्र | blank_info = ढोरचौर | website = [https://siddhakumakhmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[सल्यान जिल्ला]]को ७ [[नेपालका गाउँपालिकाहरू|गाउँपालिका]]हरू मध्येको एक गाउँपालिका हो। गाउँपालिका घोषणा गर्दा [[बाँझकाँडा]], [[सिद्धेश्वर, सल्यान|सिद्धेश्वर]] र [[चाँदे|चाँदेकरेन्जी]] गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १३,१२७ रहेको छ भने यहाँ २,८९८ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ सिद्धकुमाख गाउँपालिकाको वडागत विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[बाँझकाँडा]] || ३,२९९ || १८.३ || १८०.२७ |- | २ || [[सिद्धेश्वर, सल्यान|सिद्धेश्वर]] (१-५) || २,०२९ || १४.६२ || १३८.७८ |- | ३ || [[सिद्धेश्वर, सल्यान|सिद्धेश्वर]] (६-९) || २,५९४ || १३.६९ || १८९.४८ |- | ४ || [[चाँदे|चाँदेकरेन्जी]] (१-४) || २,९०३ || २१.२ || १३६.९३ |- | ५ || [[चाँदे|चाँदेकरेन्जी]] (५-९) || २,३०२ || २१.५५ || १०६.८२ |- ! colspan="2" | जम्मा !! १३,१२७ !! ८९.३६ !! १४६.९० |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://siddhakumakhmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{सल्यान जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७४ मा घोषित गाउँपालिकाहरू]] j3zf61m9uuf583ed7qzpjt3pw9knjde 0 131238 1392077 1366912 2026-09-30T09:10:30Z Bishaldev100 28807 /* छ प्रधानको शासन */ 1392077 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = {{lang|ne|पाटन}} | conventional_long_name = ललितपुर राज्य | common_name = पाटन | government_type = [[राजतन्त्र]] <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" -->| event_start = स्थापना |image =Patan Durbar Square-2644.jpg | date_start = | year_start = १५६५ | event_end = [[ललितपुरको युद्ध|गोरखामा विलय]] | year_end = बि.सं १८२५ <!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 -->| p1 = मल्ल वंश | flag_p1 = | s1 = नेपाल अधिराज्य | flag_s1 = Flag of Nepal.svg | capital = [[पाटन दरबार क्षेत्र|पाटन दरबार]] | national_motto = | common_languages = [[नेवारी भाषा|नेवारी]], [[संस्कृत]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | religion = [[Newar Hinduism]] and [[Newar Buddhism]] | currency = [[नेपाली मोहर|मोहर]] | today = [[नेपाल]] }} '''पाटन राज्य''' नेपालको [[मल्ल वंश|मल्ल वंशले]] शासन गरेको राज्य थियो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g-FQAQAAIAAJ|title=Strategic Thought|date=2005}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VaxIAQAAIAAJ|title=Nepalese Coins & Bank Notes (1911 to 1955 Ce)|date=2007}}</ref> [[लिच्छवि काल|लिच्छविकाल]]मा ललितपुर यूपग्राम नामले चिनिन्थ्यो। यही लिच्छविकालको यूपग्रामलाई नै पछि गएर पाटन तथा ललितपुर भन्न थालियो।<ref>{{Cite journal |last=सिलवाल |first=केशवराज |title=ललितपुर राज्यको शासकवर्गका सांस्कृतिक कार्यमा आपसी अन्तद्र्वन्द्व |journal=प्रज्ञा र विज्ञसमीक्षित शोधपत्रिका |pages=245-258}}</ref> लिच्छविकालमा ललितपुर छुट्टै राज्य नभएकाले त्यतिबेलासम्म ललितपुरको शासक वर्गमा शक्ति लिने र खोस्ने, उत्थान र पतनको कुरा सुरु भएको थिएन । त्यति बेलाका शिलालेखमा यहाँ पूर्व दिशामा दीपावती नगर (गईट) दक्षिण दिशामा मतीनगर ([[लगनखेल]]), पश्चिम दिशामा शिलापुर दानागिरि (पुल्चोक), उत्तर दिशामा ललितारण्य (कुम्भेश्वर) र मध्य भागमा स्वस्तिक आकारको मङ्गलबजार रहेको बर्णन पाइन्छ । त्यस्तै गरी पूर्व दिशामा श्री [[बालकुमारी]], दक्षिण दिशामा बटुकभैरव र श्री[[महालक्ष्मी नगरपालिका, ललितपुर|महालक्ष्मी]], पश्चिम दिशामा खड्गयोगिनी र उत्तर दिशामा चामुण्डादेवी रहेका छन् । लिच्छवी कालका पुरातात्विक स्रोतहरू अभिलेख, मूर्ति, ढुङ्गेधारा, जलद्रोणी आदि प्रशस्तै मात्रामा प्राप्त भएबाट लिच्छविकालमा ललितपुर पूर्ण रूपमा विकास भइसकेको बुझिन्छ । ==इतिहास== राजा [[यक्ष मल्ल]]को मृत्यु भएपछि उनका जेठा छोरा राजा भए। तर माहिला छोरा राय मल्लले कान्तिपुरलाई स्वतन्त्र गरि आफू राजा भए। कान्तिपुर बाट छुट्टिएर पाटन राज्य बन्यो। यसरी विस्तृत मल्ल राज्य [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]], [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]] र ललितपुर गरी तीन भागमा विभाजन गरेपछि १५०० मा यसको स्थापना भएको हो। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1MyAAAAAMAAJ|title=Folk Tales from the Himalayan Kingdom of Nepal: Tales of Three Brothers|date=1994}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JqHPpNaZfNwC|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania|date=1994}}</ref> यक्ष मल्लको मृत्यु पछि उनका माहिला छोरा [[रत्न मल्ल]]ले वि.सं. १५४१ मा कान्तिपुरका महापात्रहरूलाई हात लिई भक्तपुर राज्यबाट टुक्राई त्यहाँको राजा भए। उनले ललित्पुर (पाटन) का पात्रहरू हर्षपाल र जगतपाललाई हात लिएर त्यहाँ पनि अधिकार गरे। राजा शिवसिंह मल्लले वि.सं. १६७५ मा आफ्ना कान्छा नाति [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]]लाई पाटनको राजा र जेठा नाति लक्ष्मी नरसिंह मल्ललाई कान्तिपुरको उत्तराधिकारी बनाए पछि [[पाटन राज्य]] कान्तिपुरबाट अलग भयो। ===स्थापना=== हरिहरसिंह मल्ललाई उनका बाजे राजा [[शिवसिंह मल्ल]]ले पाटनको [[सामन्त]] बनाएका थिए। हरिहरसिंहका तीन पुत्र थिए। जेठा [[लक्ष्मीनरसिंह मल्ल]] [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]का गद्दीका हकदार भएकाले उनका भाइ सिद्धिनरसिंहलाई राजा शिवसिंहले नै पाटनको सामन्त नियुक्त गरेका थिए। हरिहरसिंहका जेठी रानीबाट छोरा लक्ष्मीनरसिंह मल्ल भएका थिए। लालमती र अर्की रानीबाट सन्तान भएका थिएनन्। हरिहरको मृत्यु भएपछि उनीसँग सति जान तयार भएकी लालमतीलाई गर्भिणी रहेको थाहा पाएर, उनीबाट छोरा जन्मेपनी छोरी जन्मेपनी पाटनको राजा बनाउने वचन दिएर राजा शिवसिंहले सति जान रोकेका थिए। उनीबाट सिद्धिनरसिंहको जन्म भयो र उनी समर्थ भएपछि पाटनको प्रशाशक भएर बस्न थाले।<ref>[http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_126-127_02.pdf देगुतलेज्यू (पाटन)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230228142802/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_126-127_02.pdf |date=2023-02-28 }}</ref> वंशावलीको कथन अनुसार सिद्धिनरसिंह मल्ल नेपाल संवत् ७४० मा पाटनको राजा बनेका थिए। सिद्धिनरसिंह मल्ल पाटनका पहिलो स्वतन्त्र राजा थिए। सिद्धिनरसिंह मल्लले वि.सं. १६७६ को आश्विन २७ गते [[विजयादशमी|विजया दशमी]]को दिन ललितपुर राज्यको राजाको रुपमा विधिपूर्वक राज्याभिषेक गरेको थिए । ===श्रीनिवास र योगनरेन्द्र मल्ल=== ===अस्थिरता === योगनरेन्द्र मल्लको मृत्यु वि ।सं । १७६२ मा भक्तपुरसँग युद्ध चलिरहेको बेलामा चाँगुमा भएको थियो। उनलाई तमाखुमा विष हालेर हत्या गरिएको मानिन्छ। उनको चितामा ३३ जना सति गएका थिए। अरु १० जना भने सती गएनन्। ती सबै रानीहरूबाट जम्मा २ जना छोराछोरी भए। योगनरेन्द्र मल्लको मृत्युपछि ललितपुरमा रजनैतिक संकट आइपर्यो। राजा योगनरेन्द्रकी छोरी योगमतीका छोरा लोकप्रकाश मल्ललाई ललितपुरको राजा थाप्ने निर्णय भयो। तर एक वर्षपछि लोकप्रकाश मल्ल पनि आठ वर्षको उमेरमा विफर लागि मरे। त्यसपछी पुनः योगनरेन्द्र मल्लका भानिज इन्द्र मल्ल राजा भए। तर १७६६ मा उनी पनि मरेका हुँदा योगनरेन्द्र मल्लका ल्याइते पट्टिका महीन्द्र मल्ल राजा बनाइए। उनकी आमाको नाम राजेश्वरी थियो। राजा महीन्द्र मल्लको वि.सं १७७१ मा मृत्यु भएपछिऋद्धि नरसिंह मल्ल राजा भए । यी पनि योगनरेन्द्र मल्लका भानिज थिए तर तीन वर्षपछि उनी पनि षडयन्त्रपूर्वक मारिए । अब भने पाटने राजाको वंशा मासियो । आस्थिरताले जरा गाडेको पाटने राजवंशपछि कान्तिपुरका राजा भाष्कर मल्ललाई राजा थापे । १७७९ मा उनको मृत्युपछि योगप्रकाश मल्लले पाटनको गद्दी पाए । उनको पनि अल्पायुमा मृत्यु भयो ।   ===छ प्रधानको शासन=== {{मुख्य|छ प्रधान}}राजा योगनेन्द्र मल्लको मृत्युपछि र पाटनमा आन्तरिक अव्यवस्थाको समयमा, छ प्रधानहरू राज्यको प्रमुख राजनीतिक शक्ति थिए। राजा कमजोर वा नेतृत्व शक्तिसंघर्ष प्रतिस्पर्धात्मक हुँदा राजालाई सिंहासनमा राख्ने र हटाउने र राज्य मामिला व्यवस्थापन गर्ने काममा उनीहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। प्रधानहरूले कहिलेकाहीं शक्ति दलालको रूपमा काम गर्थे, आफ्नो सम्पत्ति र प्रभाव प्रयोग गरेर राज्यलाई स्थिर वा नियन्त्रण गर्थे। ऐतिहासिक विवरणहरू अनुसार कहिलेकाहीं ललितपुरमा वास्तविक शक्ति उनीहरूले नियुक्त गरेका औपचारिक राजाहरू भन्दा प्रधानहरूसँग बढी रह्यो। । ६ प्रधानले राजा [[राज्यप्रकाश मल्ल]]लाई आँखा फोरी मारेर विश्वजित मल्ललाई राजा भनाए। परस्त्री गमनको आरोप लगाएर राजा [[विश्वजित मल्ल]]लाई पनि उनकै राजभवनमा कटाइदिए। त्यसपछि विसं १८१७ असोज मा प्रधान ( प्रमान वा मन्त्री)हरुले कान्तिपुर राज्यका राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई नै बोलाएर आफ्नो राज्यको पनि राजाका रुपमा राजमुकुट पहिर्‍याइदिएका थिए। यसरी राजा जयप्रकाश मल्ललाई नै आफ्नो राज्यको राजा थापे पनि ललितपुर राज्यका प्रमानहरुले आफ्नो देशको पृथक् अस्तित्वलाई भने कायमै राखिरहेका थिए । राजा जयप्रकाश मल्ल ललितपुर राज्यमै गएर रहन थालेका थिए पनि त्यहाँका प्रमानहरु भने राज्यप्रशासनसम्बन्धी सम्पूर्ण कामहरुलाई आफ्नै नियन्त्रणमा राखी राजाको हातबाट सम्पन्न गरिनुपर्ने धार्मिक कृत्यहरु मात्र राजा जयप्रकाश मल्लको हातबाट गराउन चाहन्थे। राजा जयप्रकाश मल्ल भने यसरी थपनाका मात्र राजा भएर बसिरहने उनको स्वभाव थिएन। यिनले ललितपुर राज्यको राज्यप्रशासनमाथि पनि हस्तक्षेप गर्ने प्रयास गर्दा त्यहाँका प्रमानहरुसँग यिनको अनबन सुरु भयो र विसं १८१९ को वैशाखमा त्यहाँका ‘भिँख्वाल धन’ नामक एक जना प्रभावशाली प्रमानले यिनलाई अपमानपूर्वक आफ्नो राज्यको राजसिंहासनबाट उतारी भक्तपुर राज्यका राजा [[रणजित मल्ल]]लाई बोलाएर आफ्नो राज्यका पनि राजा बनाए। काठमाडौं उपत्यकामाथि गोरखाली घेराबन्दी लागेकाले राजा पृथ्वीनारायण शाहलाई ललित्पुर बोलाए। उनले आफ्ना भाइ [[दलमर्दन शाह]] पठाइदिए तर उनी कैदमा परे। कैदबाट दलमर्दन शाह भागेर बचे। पाटनमा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिंह]]लाई मल्ल थर दिई राजा बनाइयो। यस्तो उथलपुथल बाट ललितपुरका जनता वाक्कदिक्क र नाकाबन्दीबाट पिडित भएकाले छिटै पृथ्वीनारायण शाले लिइदिए शान्ति, सुख र सुरक्षा पाइन्थ्यो भनी ठान्थे।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१७८|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> ===तेजनरसिंह मल्ल र गोर्खा राज्यमा विलय=== बि.सं. १८२५ (ई. १७६८ ) मा पाटन [[गोरखा राज्य|गोर्खा राज्यको]] हिस्सा बन्यो (पछि [[नेपाल अधिराज्य|यसलाई नेपाल राज्यको]] रूपमा चिनियो), [[ललितपुरको युद्ध|गोर्खाहरूले विजय]] गरेपछि। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D5E5AQAAIAAJ|title=Medieval Nepal: A history of the three kingdoms, 1520 A.D. to 1768 A.D|date=1966}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4jZuAAAAMAAJ|title=Kingdom of Nepal|date=1999}}</ref> यिनको शासनकाल वि.सं. १८२२ देखी वि.सं. १८२५ सम्म रहेको थियो। उनको नामबाट ने.सं. ८८८ मा मुद्रा पनि निकालियो। ने.सं. ८८८ मा उपत्यकामा एकै सालमा २४ पटक भूइचालो गयो। अर्कोतिर गोर्खा राज्यको नाकाबन्दीबाट सृजित नुन, तेल, कपासको हाहाकार कायमै थियो। [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले [[काठमाडौँ|काठमाण्डौ]] कब्जा गरेपछि [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]का राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले पाटनमा शरण लिए। तर पाटनका पाँच प्रधानहरु पृथ्वी नारायण शाहसँग भित्र भित्रै पहिले नै मिलिसकेको थाहा पाई राजा तेजनरसिंह मल्ल र जयप्रकाश मल्ल त्यहाँबाट पनि भागी भक्तपुरका राजा रणजीत मल्लको शरण पर्न भक्तपुर गए। कान्तिपुर कब्जा गरेको १४ दिन पछि यिनी र जयप्रकाश मल्ल [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]मा शरण लिन पुगेका थिए। उनीहरू पहिले भक्तपुर राज्य स्थित दत्तात्रेय मन्दिरमा पसे। <ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१७८|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> पाटनका राजा तेज नरसिंह मल्ल कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्लसँग भागी भक्तपुरमा शरण लिन गएको भोलिपल्ट नै पाटनका पाँच प्रधानले पाटन ढोका वरिपरी बसी पृथ्वीनारायण शाह र गोरखाली सेनालाई स्वागत गरी पाटनमा भित्र्याए। ==राजा== * हरिहर सिंह (सामन्त) {| class="wikitable" !राजा ! ! ! |- |[[सिद्धिनरसिंह मल्ल]] |वि.सं. १६७५- |१७१७ | |- |[[श्रीनिवास मल्ल]] | | | |- |[[योगनरेन्द्र मल्ल]] |१७४१ |१७६२ | |- |[[लोकप्रकाश मल्ल]] | |१७६३ | |- |[[इन्द्र मल्ल]] (पुरन्दर मल्ल) | |१७६६ | |- |[[वीरनरसिंह मल्ल|वीर नरसिंह मल्ल]] | | | |- |[[वीरमहेन्द्र मल्ल|वीर महीन्द्र मल्ल]] | |१७७१ | |- |[[ऋद्धिनरसिंह मल्ल|ऋद्धि नरसिंह मल्ल]] |१७७१ |१७७४ | |- |महीन्द्र सिंह ([[भाष्कर मल्ल]]) | |१७७९ |कान्तिपुरका राजा |- |[[योगप्रकाश मल्ल]] | | | |- |[[बिष्णु मल्ल|विष्णु मल्ल]] | |१८०२ | |- |[[राज्यप्रकाश मल्ल]] |१८०२ |१८१३ | |- |[[विश्वजित मल्ल|विश्वजीत मल्ल]] |१८१३ |१८१५ | |- |[[जयप्रकाश मल्ल]] |१८१५ |१८१९ | |- |[[रणजित मल्ल|रणजीत मल्ल]] |१८१९ |१८२० |भक्तपुरका राजा |- |[[दलमर्दन शाह]] |१८२० |१८२२ | |- |[[तेज नरसिंह मल्ल]] |१८२२ |१८२५ असोज | |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{मल्ल राजाहरू}} [[श्रेणी:मल्ल राजाहरू]] f9nuldkneli0shxtpantogrzj90hlx8 0 131339 1392075 1367552 2026-09-30T09:06:54Z Bishaldev100 28807 /* सैन्य संगठन */ 1392075 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = विश्वजित मल्ल | title = | more = | image = | succession = [[ललितपुर राज्य|पाटन]]का राजा | reign = १७५८–१७६० | predecessor = [[राज्यप्रकाश मल्ल]] | successor = [[जयप्रकाश मल्ल]] | suc-type = | birth_date = | birth_place = [[ललितपुर राज्य]] | death_date = १७६० | death_place = | dynasty = [[मल्ल वंश]] |battle = [[कीर्तिपुरको लडाइँ]] }} '''विश्वजित मल्ल''' [[मल्ल वंश]]का राजा र पाटनका राजा थिए।<ref name=":0">{{Cite book|last=Shaha|first=Rishikesh|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_15_0102_02.pdf|title=Ancient and Medieval Nepal|publisher=University of Cambridge|location=Kathmandu, Nepal|pages=77–78|language=English}}</ref> पाटनका [[छ प्रधान]]ले राजा [[राज्यप्रकाश मल्ल]]लाई आँखा फुटाएर हत्या गरेपछि उनी राजा भएका थिए। १७५८ देखि १७६० मा हत्या हुनु अघिसम्म शासन गरे। त्यसपछि पाटनका ६ प्रधानले कान्तिपुरका [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई पाटनमा शासन गर्न लगाए।<ref name=":0" /> विश्वजित मल्ल [[विष्णु मल्ल]]का छोरीतर्फका नाति थिए। उनी पाटन दरबारमा नै हुर्किएका थिए। ==शासनकाल== वि. सं. १८१२ को भाद्रको आरम्भमा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले गुप्तचार पठाएर मुख्य प्रधान कालीदासलाई मार्न लगाए। उनको स्थानमा उनका छोरा देवीदास प्रधान बने।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी|first=देवीप्रसाद|title=ऐ. शि.बाबुराम आचार्यले रचना गर्नु भएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास|url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_13_02.pdf|journal=पूर्णिमा|volume=13|issue=2|pages=1-25}}</ref> देवीदास प्रधानका जोरले विष्णु मल्लका दौहित्र विश्वजित मल्ल राजा बने । [[जयप्रकाश मल्ल]]सँग बदला लिन उनका भाइ राज्यप्रकाश मारिएका थिए। राज्यप्रकाश मल्ल अपदस्त भएपछि उनी पाटनको राजा हुन पुगेका थिए। उनले पाटनमा वि.सं. १८१३ असोजमा राजाका रुपमा ललितपुर राज्यको राजसिंहासनमा विराजमान गराइएका थिए। १८१५ सम्म शासन गरेका थिए। राजा विश्वजित मल्ल शासकीय रूपमा कुशल थिए। ===कीर्तिपुरको लडाइँ === {{मुख्य|कीर्तिपुरको युद्ध}} बि.सं १८१४ जेठमा भएको कीर्तिपुर-गोरखाको लडाइँमा गोरखाली सैनिकहरुको विरूद्धमा उपस्थित भएका तीन ओटै मल्ल राज्यका नियमित लडाका सैनिक तथा उत्साही नवयुवाहरुको कुल सङ्ख्या पुगनपुग दुई हजारजति थियो। पाटने सेनाको नेतृत्व राजा विश्वजित मल्लले नै गरी सहभागी भएका थिए।<ref>{{Cite web |title=२.५ एकीकरण कार्यमा सङ्घर्ष {{!}} नेपालको सङ्क्षिप्त वृत्तान्त - बाबुराम आचार्य |url=https://sahityaras.com/book/nepalko-sankshipta-brittanta/ekikaran-karyama-sangharsha/ |access-date=2026-07-21 |language=ne-NP}}</ref> कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्ल पनि उपस्थित थिए। भक्तपुर राज्यका राजा रणजित मल्ल स्वयम् आएनन्। भक्तपुरे सैनिक तथा त्यहाँका नवयुवाहरुको नेतृत्व गर्दै त्यहाँका केही सेनानायकहरु भने मध्याह्नको करिबमा लडाइँका मोर्चाहरुमा सहभागी हुन आइपुगेका थिए । मल्ल नवयुवाहरुका साथमा न राम्रा हातहतियार थिए, न त यिनीहरुले उचित सैनिक तालिमहरु प्राप्त गर्न सकेका थिए । आवेशमा मात्र यिनीहरु लडाइँका मोर्चाहरुमा सहभागी हुन आइपुगेका थिए। यत्तिकैमा एउटा बाणले काजी [[कालु पाँडे]] त्यहीँ अप्रत्याशित रुपमा ढले। बाण लागेर घाइते भएर लडेका यिनलाई नजिकै रहेका अन्य सैनिकहरुले हतियारको प्रयोग गरी त्यहीँ मारिदिए । यसरी एक जना गोरखाली सेनापतिले वीरगति प्राप्त गरे । सेनाका प्रमुख सेनापति भएर आएका काजी कालु पाँडेको अप्रत्याशित रुपमा भएको वीरगतिपछि सेनानायकको अभावमा गोरखाली सैनिकहरु हताश भएर लडाइँको मोर्चाबाट यत्रतत्र तितरबितर भए । ===सैन्य संगठन=== तीन मल्ल राज्यका सेना मिलेर गोर्खाली सेनालाई पराजित गरेका थिए। तर लडाइँ जितेपछि मल्ल राजाहरूबीच फुट आयो। विश्वजितको मुख्य टकराव जयप्रकाश मल्लसँग भयो। [[जयप्रकाश मल्ल]]ले १८१४ पौषमा [[पृथ्वीनारायण शाह]]सँग गरेको धर्मसन्धिमा पाटन गोरखाले खाने, गोरखाले पाटन दखल गरेमा कान्तिपुरले स्वीकृति दिने सम्झौता गरेका थिए।<ref>{{Cite journal |last=बज्राचार्य |first=धनबज्र |date=१९८८ जनवरी |title=जयप्रकाशमल्लले रणजित मल्ललाई लेखिदिएको भाकापत्र |url=https://sources.mandala.library.virginia.edu/sites/mandala-sources.lib.virginia.edu/files/pdf-files/4405_0.pdf |journal=CNAS |volume=15 |issue=1}}</ref> जयप्रकाश मल्लले रणजीत मल्ल र पृथ्वीनारायण शाहसँग ललितपुर राज्यलाई समाप्त पार्ने उद्देश्यले सन्धि गरे। रणजीत मल्लसग गरेको भाकापत्रमा ललितपुरको पूर्वपट्टिको [[लुभु]] लगायत ग्रामहरू भक्तपुरलाई, पश्चिमपट्टिका थुमहरू कान्तिपुरलाई भनिलेखेका थिए। त्यसैले राजा विश्वजित मल्लले सैन्य संगठन गर्न सुरु गरे। तर उनको यो सैन्य संगठनबाट पाटनका प्रमानहरू सशंकित बन्न पुगे। ===पतन र हत्या=== आफ्नो राजकीय कुशलताका कारण उनी पाटनका ६ जना प्रधानको चकचकी कम गर्न केही हदसम्म सफल भएका थिए । उनको सफलताका कारण आफ्नो प्रभाव कम हुँदै गएको अनुभव गरेपछि ती ६ प्रधानमध्ये एकले राजा विश्वजित मल्लमाथि आफ्नी श्रीमतीसँग अनुचित सम्बन्ध राखेको आरोप लगाए। त्यही आरोपको आडमा ती ६ प्रधानले पाटनका जनतालाई राजाविरुद्ध विद्रोहका लागि उक्साए । पाटनका जनता पनि ६ प्रधानको कुरामा सहमत भएपछि राजा विश्वजित मल्ललाई विद्रोहमार्फत् गद्दीबाट हटाइयो । यसरी गद्दीबाट अपदस्त भएका विश्वजित मल्ललाई पक्राउ गरेपछि ६ प्रधानले भविष्यमा सत्य कुरा प्रकाशमा आउन नपाओस् भनेर राजालाई पाटन दरबार क्षेत्रमा रहेको तलेजु भवानीको मन्दिरको मूलढोकामा दसैंको बोका पर्साएसरह पर्साएर काटेका थिए। राजा विश्वजित मल्ललाई काट्दा अचानो बनाइएको काठ तलेजु मन्दिरमा अझै पनि छ भनिन्छ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{मल्ल राजाहरू}} [[श्रेणी:मल्ल वंश]] [[श्रेणी:मल्ल राजाहरू]] 080cmexjifw6kxihtb97uelqbj2snba 1392076 1392075 2026-09-30T09:08:05Z Bishaldev100 28807 /* पतन र हत्या */ 1392076 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = विश्वजित मल्ल | title = | more = | image = | succession = [[ललितपुर राज्य|पाटन]]का राजा | reign = १७५८–१७६० | predecessor = [[राज्यप्रकाश मल्ल]] | successor = [[जयप्रकाश मल्ल]] | suc-type = | birth_date = | birth_place = [[ललितपुर राज्य]] | death_date = १७६० | death_place = | dynasty = [[मल्ल वंश]] |battle = [[कीर्तिपुरको लडाइँ]] }} '''विश्वजित मल्ल''' [[मल्ल वंश]]का राजा र पाटनका राजा थिए।<ref name=":0">{{Cite book|last=Shaha|first=Rishikesh|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_15_0102_02.pdf|title=Ancient and Medieval Nepal|publisher=University of Cambridge|location=Kathmandu, Nepal|pages=77–78|language=English}}</ref> पाटनका [[छ प्रधान]]ले राजा [[राज्यप्रकाश मल्ल]]लाई आँखा फुटाएर हत्या गरेपछि उनी राजा भएका थिए। १७५८ देखि १७६० मा हत्या हुनु अघिसम्म शासन गरे। त्यसपछि पाटनका ६ प्रधानले कान्तिपुरका [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई पाटनमा शासन गर्न लगाए।<ref name=":0" /> विश्वजित मल्ल [[विष्णु मल्ल]]का छोरीतर्फका नाति थिए। उनी पाटन दरबारमा नै हुर्किएका थिए। ==शासनकाल== वि. सं. १८१२ को भाद्रको आरम्भमा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले गुप्तचार पठाएर मुख्य प्रधान कालीदासलाई मार्न लगाए। उनको स्थानमा उनका छोरा देवीदास प्रधान बने।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी|first=देवीप्रसाद|title=ऐ. शि.बाबुराम आचार्यले रचना गर्नु भएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास|url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_13_02.pdf|journal=पूर्णिमा|volume=13|issue=2|pages=1-25}}</ref> देवीदास प्रधानका जोरले विष्णु मल्लका दौहित्र विश्वजित मल्ल राजा बने । [[जयप्रकाश मल्ल]]सँग बदला लिन उनका भाइ राज्यप्रकाश मारिएका थिए। राज्यप्रकाश मल्ल अपदस्त भएपछि उनी पाटनको राजा हुन पुगेका थिए। उनले पाटनमा वि.सं. १८१३ असोजमा राजाका रुपमा ललितपुर राज्यको राजसिंहासनमा विराजमान गराइएका थिए। १८१५ सम्म शासन गरेका थिए। राजा विश्वजित मल्ल शासकीय रूपमा कुशल थिए। ===कीर्तिपुरको लडाइँ === {{मुख्य|कीर्तिपुरको युद्ध}} बि.सं १८१४ जेठमा भएको कीर्तिपुर-गोरखाको लडाइँमा गोरखाली सैनिकहरुको विरूद्धमा उपस्थित भएका तीन ओटै मल्ल राज्यका नियमित लडाका सैनिक तथा उत्साही नवयुवाहरुको कुल सङ्ख्या पुगनपुग दुई हजारजति थियो। पाटने सेनाको नेतृत्व राजा विश्वजित मल्लले नै गरी सहभागी भएका थिए।<ref>{{Cite web |title=२.५ एकीकरण कार्यमा सङ्घर्ष {{!}} नेपालको सङ्क्षिप्त वृत्तान्त - बाबुराम आचार्य |url=https://sahityaras.com/book/nepalko-sankshipta-brittanta/ekikaran-karyama-sangharsha/ |access-date=2026-07-21 |language=ne-NP}}</ref> कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्ल पनि उपस्थित थिए। भक्तपुर राज्यका राजा रणजित मल्ल स्वयम् आएनन्। भक्तपुरे सैनिक तथा त्यहाँका नवयुवाहरुको नेतृत्व गर्दै त्यहाँका केही सेनानायकहरु भने मध्याह्नको करिबमा लडाइँका मोर्चाहरुमा सहभागी हुन आइपुगेका थिए । मल्ल नवयुवाहरुका साथमा न राम्रा हातहतियार थिए, न त यिनीहरुले उचित सैनिक तालिमहरु प्राप्त गर्न सकेका थिए । आवेशमा मात्र यिनीहरु लडाइँका मोर्चाहरुमा सहभागी हुन आइपुगेका थिए। यत्तिकैमा एउटा बाणले काजी [[कालु पाँडे]] त्यहीँ अप्रत्याशित रुपमा ढले। बाण लागेर घाइते भएर लडेका यिनलाई नजिकै रहेका अन्य सैनिकहरुले हतियारको प्रयोग गरी त्यहीँ मारिदिए । यसरी एक जना गोरखाली सेनापतिले वीरगति प्राप्त गरे । सेनाका प्रमुख सेनापति भएर आएका काजी कालु पाँडेको अप्रत्याशित रुपमा भएको वीरगतिपछि सेनानायकको अभावमा गोरखाली सैनिकहरु हताश भएर लडाइँको मोर्चाबाट यत्रतत्र तितरबितर भए । ===सैन्य संगठन=== तीन मल्ल राज्यका सेना मिलेर गोर्खाली सेनालाई पराजित गरेका थिए। तर लडाइँ जितेपछि मल्ल राजाहरूबीच फुट आयो। विश्वजितको मुख्य टकराव जयप्रकाश मल्लसँग भयो। [[जयप्रकाश मल्ल]]ले १८१४ पौषमा [[पृथ्वीनारायण शाह]]सँग गरेको धर्मसन्धिमा पाटन गोरखाले खाने, गोरखाले पाटन दखल गरेमा कान्तिपुरले स्वीकृति दिने सम्झौता गरेका थिए।<ref>{{Cite journal |last=बज्राचार्य |first=धनबज्र |date=१९८८ जनवरी |title=जयप्रकाशमल्लले रणजित मल्ललाई लेखिदिएको भाकापत्र |url=https://sources.mandala.library.virginia.edu/sites/mandala-sources.lib.virginia.edu/files/pdf-files/4405_0.pdf |journal=CNAS |volume=15 |issue=1}}</ref> जयप्रकाश मल्लले रणजीत मल्ल र पृथ्वीनारायण शाहसँग ललितपुर राज्यलाई समाप्त पार्ने उद्देश्यले सन्धि गरे। रणजीत मल्लसग गरेको भाकापत्रमा ललितपुरको पूर्वपट्टिको [[लुभु]] लगायत ग्रामहरू भक्तपुरलाई, पश्चिमपट्टिका थुमहरू कान्तिपुरलाई भनिलेखेका थिए। त्यसैले राजा विश्वजित मल्लले सैन्य संगठन गर्न सुरु गरे। तर उनको यो सैन्य संगठनबाट पाटनका प्रमानहरू सशंकित बन्न पुगे। ===पतन र हत्या=== आफ्नो राजकीय कुशलताका कारण उनी पाटनका ६ जना प्रधानको चकचकी कम गर्न केही हदसम्म सफल भएका थिए । उनको सफलताका कारण आफ्नो प्रभाव कम हुँदै गएको अनुभव गरेपछि ती ६ प्रधानमध्ये एकले राजा विश्वजित मल्लमाथि आफ्नी श्रीमतीसँग अनुचित सम्बन्ध राखेको आरोप लगाए। त्यही आरोपको आडमा ती ६ प्रधानले पाटनका जनतालाई राजाविरुद्ध विद्रोहका लागि उक्साए । पाटनका जनता पनि ६ प्रधानको कुरामा सहमत भएपछि राजा विश्वजित मल्ललाई विद्रोहमार्फत् गद्दीबाट हटाइयो । यसरी गद्दीबाट अपदस्त भएका विश्वजित मल्ललाई पक्राउ गरेपछि ६ प्रधानले भविष्यमा सत्य कुरा प्रकाशमा आउन नपाओस् भनेर राजालाई पाटन दरबार क्षेत्रमा रहेको तलेजु भवानीको मन्दिरको मूलढोकामा दसैंको बोका पर्साएसरह पर्साएर काटेका थिए। राजा विश्वजित मल्ललाई काट्दा अचानो बनाइएको काठ तलेजु मन्दिरमा अझै पनि छ भनिन्छ।<ref>{{Cite web |title=यसरी काटिए राजा |url=http://saptahik.com.np/history/2015/06/05/17118 |access-date=2026-09-30 |website=saptahik.com.np |language=English}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{मल्ल राजाहरू}} [[श्रेणी:मल्ल वंश]] [[श्रेणी:मल्ल राजाहरू]] awlmh0rcmlchr95gbwnqxmglsnhpc8o 0 133913 1392006 1389598 2026-09-29T23:12:16Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392006 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = राजन्ना सिरसिल्ला जिल्ला | settlement_type = [[तेलङ्गाना]]को [[तेलङ्गानाका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | total_type = कुल | native_name = | image_skyline = Sri Rajarajeshwara Temple in Akkannapet.jpg | image_alt = | image_caption = श्री राजा राजेश्वर मन्दिर | image_map = {{maplink |frame=yes |frame-width=225 |frame-height=225 |frame-align=center |text= '''राजन्ना सिरसिल्ला जिल्ला''' |type=shape |id=Q28172781 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= राजन्ना सिरसिल्ला जिल्ला |type2=line|id2=Q677037|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=तेलङ्गाना }} | map_caption = तेलङ्गानामा स्थान | coor_pinpoint = सिरसिल्ला | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|राज्य]] | subdivision_name1 = [[तेलङ्गाना]] | seat_type = सदरमुकाम | seat = [[सिरसिल्ला]] | parts_type = मण्डल | parts_style = para | p1 = १३ | area_total_km2 = २०१९ | population_as_of = सन् २०१६ | population_total = ५५२०३७ | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = जनसाङ्ख्यिकी | demographics1_title1 = [[साक्षरता]] | demographics1_info1 = ६२.७१% | demographics1_title2 = लिङ्ग अनुपात | demographics1_info2 = १०१४ | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +०५:३० }} '''राजन्ना सिरसिल्ला जिल्ला''' [[भारत]]को [[तेलङ्गाना|तेलङ्गाना राज्य]]को एउटा जिल्ला हो। सिरसिल्ला जिल्लाको सदरमुकाम हो। जिल्लाले [[करीमनगर जिल्ला|करीमनगर]], सिद्धिपेट, [[जगित्याल जिल्ला|जगित्याल]], [[कामारेड्डी जिल्ला|कामारेड्डी]] र [[निजामाबाद जिल्ला]]हरूसँग सीमाहरू बाँडेको छ।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-telangana/names-of-6-new-districts-changed/article9253888.ece|title=Names of 6 new districts changed|date=22 October 2016|work=The Hindu|access-date=4 November 2016|language=en-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104210022/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-telangana/names-of-6-new-districts-changed/article9253888.ece|archive-date=4 November 2016}}</ref> == भूगोल == जिल्ला २,०३०.८९ वर्ग किलोमिटर (७८४.१३ वर्ग माइल) को क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। यस जिल्लाले उत्तरमा [[जगित्याल जिल्ला]], उत्तर पूर्वमा [[करीमनगर जिल्ला]], दक्षिणमा [[सिद्दिपेट जिल्ला|सिद्धिपेट जिल्ला]], पश्चिममा [[कामारेड्डी जिल्ला]] र उत्तर पश्चिममा [[निजामाबाद जिल्ला]]ले घेरिएको छ।<ref name="newdist">{{cite news|url=http://www.andhrajyothy.com/artical?SID=320397|title=New districts|date=8 October 2016|work=Andhra Jyothy.com|access-date=8 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064351/http://www.andhrajyothy.com/artical?SID=320397|archive-date=25 December 2018}}</ref> == जनसाङ्ख्यिकी == भारतको २०११ को जनगणना अनुसार, जिल्लाको जनसङ्ख्या ५४६,१२१ छ। यस जिल्लाको साक्षरता दर ६२.७१% रहेको छ।<ref name="newdist" /> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:तेलङ्गानाका जिल्लाहरू]] 61r9u2t2gxxf32kzqd7v77qe5slgg3c 0 133923 1392000 1272794 2026-09-29T21:24:54Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392000 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = मिजो भाषा | nativename = ''Mizo ṭawng'' | states = [[भारत]], [[म्यानमार]], [[बङ्गलादेश]] | ethnicity = [[मिजो जाति]] | speakers = ८४३,७५० | familycolor = चिनियाँ-तिब्बती | fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ तिब्बती]] | fam2 = [[भोट बर्मेली भाषा परिवार|भोट-बर्मेली]] | script = [[रोमन लिपि]]<ref>{{Cite web |title=Kuki Mizo |url=https://kokborokoml.tripura.gov.in/kuki-mizo |website=Directorate of Kokborok & Other Minority Languages, Government of Tripura |access-date=30 August 2022}}</ref> | nation = {{IND}} * [[मिजोरम]] | iso2 = lus | iso3 = lus | glotto = lush1249 | glottorefname = मिजो | map = | mapsize = | mapcaption = }} '''मिजो भाषा''' एक [[भोट बर्मेली भाषा परिवार|भोट-बर्मेली भाषा]] हो जुन [[मिजो जाति]]ले मूल रूपमा बोलिन्छ। जो मुख्यतया [[भारत]]को [[मिजोरम]] राज्यमा बस्छन्; चिन राज्य, र [[म्यानमार]]को सागिङ क्षेत्र, र त्यहाँ [[मणिपुर]], [[त्रिपुरा]] र [[मेघालय]] राज्यहरूमा उल्लेखनीय जनसङ्ख्या छ। हाल, मिजो भाषा [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]सँगै मिजोरमको [[सम्पर्क भाषा]] र आधिकारिक भाषा हो र यसलाई [[भारतीय संविधानको आठौँ अनुसूची]]मा समावेश गर्ने प्रयासहरू भएका छन्।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article58221.ece|title=Requests to include 38 languages in Constitution pending: Govt|newspaper=The Hindu|access-date=17 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130012348/http://www.thehindu.com/news/national/article58221.ece|archive-date=30 January 2016}}</ref> == लिपि == मिजो वर्णमाला [[रोमन लिपि]]मा आधारित छ र यसमा २५ अक्षरहरू छन्। मिजो भाषा चीन-तिब्बती परिवारका अन्य भाषाहरूसँग सम्बन्धित छ। == नमुना पाठ == मिजो भाषामा [[मानव अधिकार सम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणा पत्र १९४८|मानव अधिकार सम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणा पत्र]]को धारा १:<ref>{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights in Nepali language |url=https://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/nep.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517005406/https://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/nep.pdf |archive-date=17 May 2021 |access-date=3 February 2021 |website=ohchr.org}}</ref> ====== मिजो ====== <blockquote>''Mi zawng zawng hi zalèna piang kan ni a, zahawmna leh dikna chanvoah intluk tlâng vek kan ni. Chhia leh ṭha hriatna fîm neia siam kan nih avangin kan mihring puite chungah inunauna thinlung kan pu tlat tur a ni.''</blockquote> ====== अनुवाद नेपालीमा ====== <blockquote>सबै व्यक्तिहरू जन्मजात स्वतन्त्र हुन् ती सबैको समान अधिकार र महत्व छ। निजहरूमा विचार शक्ति र सद्विचार भएकोले निजहरूले आपसमा भातृत्वको भावनाबाट व्यवहार गर्नु पर्छ।</blockquote> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{भारतका भाषाहरू}} {{बङ्गलादेशमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:भारतमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:मिजोरममा बोलिने भाषाहरू]] lm5retls74v91do48x4qmwockw3jop0 0 136128 1392021 1387250 2026-09-30T03:44:11Z CommonsDelinker 144 Krishna_Bahadur_mahara.jpg हटाईंदै, कमन्समा [[c:User:Krd|Krd]]ले No license since 22 September 2026 को कारणले हटाएका कारण । 1392021 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = मन्त्री | body = परराष्ट्र मन्त्रालय | native_name = | insignia = Emblem of Nepal (alternative).svg | insigniasize = 180px | flag = Flag of Nepal.svg | flagsize = 125px | flagcaption = [[नेपालको झन्डा]] | insigniacaption = [[नेपालको निसानछाप|नेपालको निशान छाप]] | incumbent = [[शिशिर खनाल]] | incumbentsince = १३ चैत २०८२ | department = [[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र मन्त्रालय]] | style = [[माननीय]] | member_of = [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्|मन्त्रिपरिषद्]] | reports_to = [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]], [[नेपालको सङ्घीय संसद|संसद]] | seat = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल]] | nominator = [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | appointer = [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | termlength = कुनै निश्चित अवधि छैन | formation = {{Start date and years ago|1948}} | first = [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] | image = Shishir Khanal Official Portrait RSP.png | imagesize = 200px }} '''परराष्ट्र मन्त्री''' [[नेपाल सरकार]]कोको [[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र मन्त्रालयको]] प्रमुख हो। [[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र मन्त्रालय]] [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्|सङ्घीय मन्त्रिपरिषद्को]] सबैभन्दा प्रमुख कार्यालय मध्येको एक हो। परराष्ट्र मन्त्रीको मुख्य जिम्मेवारी अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा नेपाल र सरकारको प्रतिनिधित्व गर्नु हो। [[नेपालको परराष्ट्र सम्बन्ध|नेपालको परराष्ट्र नीति]] निर्धारण र कार्यान्वयनमा पनि परराष्ट्रमन्त्रीको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । <ref>{{Cite web |title=About MoFA – Ministry of Foreign Affairs Nepal MOFA |url=https://mofa.gov.np/about-mofa/ |access-date=2022-01-29 |website=mofa.gov.np }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == मन्त्रीहरुको नामावली == यस्तो छ नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरुको सुची । <ref>{{Cite web |title=Former Minister List – Ministry of Foreign Affairs Nepal MOFA |url=https://mofa.gov.np/former-minister-list/ |access-date=2022-01-29 |website=mofa.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216003359/https://mofa.gov.np/former-minister-list/ |archive-date=2022-02-16 }}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Foreign ministers L–R |url=http://rulers.org/fm3.html |access-date=21 May 2016 |website=rulers.org |publisher=B. Schemmel}}</ref> {| class="wikitable" ! क्रम ! नाम <br/>{{small|(जन्म–मृत्यु )}} ! तस्वीर ! कार्यकाल !प्रधानमन्त्री !मन्त्रिपरिषद् !राजा राष्ट्रपति |- ! colspan="4" align="center"| [[नेपाल अधिराज्य]] ! ! ! |- ! — ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Sovag Jung Thapa]]<br/>{{small|(1910–2004)<br>''Acting''}} | [[File:No image.png|80px]] | 1948 | | | |- ! १ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]<br/>{{small|(1885–1967)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:Mohan Shumsher (cropped).png|80px]] | 1948–1951 |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] |[[राणा - काङ्ग्रेस मन्त्रिपरिषद्|राणा - काङ्ग्रेस मन्त्रिमण्डल]] | |- ! २ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]<br/>{{small|(1912–1997)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:Matrika Prasad Koirala2.jpg|80px]] | 1951–1952 |[[मातृकाप्रसाद कोइराला]] | | |- ! ३ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[खड्गमान सिंह|खडगमान सिंह]]<br/>{{small|(1907–1994)}} | [[File:No image.png|80px]] | 1952–1953 | | | |- ! {{small|(2)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]<br/>{{small|(1912–1997)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:Matrika Prasad Koirala2.jpg|80px]] | 1953–1954 |[[मातृकाप्रसाद कोइराला]] | | |- ! ४ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[डिल्लीरमण रेग्मी]]<br/>{{small|(1913–2001)}} | [[File:Dilli Raman Regmi.jpg|80px]] | 1954–1955 | | | |- ! ५ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Sovag Jung Thapa]]<br/>{{small|(1910–2004)}} | [[File:No image.png|80px]] | 1955–1956 | | | |- ! ६ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[चूडाप्रसाद शर्मा]]<br/>{{small|(1916–1989)}} | [[File:No image.png|80px]] | 1956–1957 | | | |- ! ७ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|इन्द्रजीत सिंह कुँवर]] <br/>{{small|(1906–1982)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:KI Singh.jpg|80px]] | 1957 |[[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|इन्द्रजीत सिंह कुँवर]] | | |- ! ८ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[पुरेन्द्रविक्रम शाह]]<br/>{{small|(1900–?)}} | [[File:No image.png|80px]] | 1958–1959 | | | |- ! ९ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]<br/>{{small|(1914–1982)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:BP Koirala.jpg|80px]] | 1959–1960 |[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] | | |- ! १० ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[तुलसी गिरी]]<br/>{{small|(1926–2018)}} | [[File:Tulsi Giri, 1963 (cropped).jpg|80px]] | 1960–1962 | | | |- ! ११ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[ऋषिकेश शाह]]<br/>{{small|(1925–2002)}} | [[File:Rishikesh Shah.jpg|80px]] | 1962 | | | |- ! {{small|(10)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[तुलसी गिरी]]<br/>{{small|(1926–2018)}} | [[File:Tulsi Giri, 1963 (cropped).jpg|80px]] | 1962–1963 | | | |- ! १२ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि विष्ट]]<br/>{{small|(1927–2017)}} | | 1963–1968 |[[तुलसी गिरी|डा. तुलसी गिरी]] | | |- ! १३ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[गेहेन्द्रबहादुर राजभण्डारी|गेहेन्द्र बहादुर राजभण्डारी]]<br/>{{small|(1923–1994)}} | [[File:No image.png|80px]] | 1968–1971 |[[गेहेन्द्रबहादुर राजभण्डारी|गेहेन्द्र बहादुर राजभण्डारी]] | | |- ! {{small|(12)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि विष्ट]]<br/>{{small|(1927–2017)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | | 1971–1972 |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि विष्ट]] | | |- ! १४ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Gyanendra Bahadur Karki]]<br/>{{small|(1930–1992)}} | [[File:No image.png|80px]] | 1972–1975 | | | |- ! १५ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Krishna Raj Aryal]]<br/>{{small|(b. 1928)}} | [[File:No image.png|80px]] | 1975–1979 | | | |- ! {{small|(12)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि विष्ट]]<br/>{{small|(1927–2017)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | | 1979 |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि विष्ट]] | | |- ! १६ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | केवी शाही<br/>{{small|(b. 1929)}} | [[File:No image.png|80px]] | 1979–1981 |[[सूर्यबहादुर थापा]] | | |- ! १७ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[सूर्यबहादुर थापा]]<br/>{{small|(1928–2015)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:Surya Bahadur Thapa 2005-11-24.jpg|80px]] | 1981–1982 |[[सूर्यबहादुर थापा]] | | |- ! १८ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[पद्म बहादुर खत्री]]<br/>{{small|(1915–1985)}} | [[File:No image.png|80px]] | 1982–1985 | | | |- ! १९ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Ranadhir Subba]]<br/>{{small|(1909–1992)}} | [[File:No image.png|80px]] | 1985–1986 | | | |- ! २० ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Shailendra Kumar Upadhyay]]<br/>{{small|(1929–2011)}} | [[File:Shailendra Kumar Upadhyaya (5756941595).jpg|80px]] | 1986–1990 | | | |- ! २१ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | हरिबहादुर बस्नेत<br/>{{small|(b. 1942)}} | [[File:No image.png|80px]] | 1990 |[[मरिचमानसिंह श्रेष्ठ]] | | |- ! २२ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[पशुपति शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पशुपति सम्शेर राणा]]<br/>{{small|(b. 1941)}} | [[File:Pashupati Sahamsher.JPG|80px]] | 1990 |[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] | | |- ! २३ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]]<br/>{{small|(1924–2011)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:Krishna bhattarai.jpg|80px]] | 1990–1991 |[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] | | |- ! २४ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]<br/>{{small|(1924–2010)}}<br>{{small|''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:The Prime Minister of Nepal, Shri Girija Prasad Koirala being seen off by the Union Minister of Water Resources, Prof. Saif-ud-din Soz at Indira Gandhi International Airport in New Delhi on April 06, 2007 (cropped).jpg|80px]] | 1991–1994 |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | | |- ! २५ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[माधवकुमार नेपाल|माधव कुमार नेपाल]]<br/>{{small|(b. 1953)}} | [[File:Madhav Kumar Nepal 2009-09-23.jpg|80px]] | 1994–1995 |[[मनमोहन अधिकारी]] |[[मनमोहन अधिकारी#मन्त्रिपरिषद्|मनमोहन अधिकारी मन्त्रिपरिषद्, २०५१]] | |- ! २६ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[प्रकाशचन्द्र लोहनी]]<br/>{{small|(b. 1944)}} | [[File:Prakashchandra Lohani.jpg|80px]] | 1995–1997 |[[शेरबहादुर देउवा]] | | |- ! २७ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Rabindra Nath Sharma]]<br/>{{small|(1930?–2008)}} | [[File:No image.png|80px]] | 1997 | | | |- ! {{small|(26)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[प्रकाशचन्द्र लोहनी]]<br/>{{small|(b. 1944)}} | [[File:Prakashchandra Lohani.jpg|80px]] | 1997 | | | |- ! २८ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[कमल थापा]]<br/>{{small|(b. 1955)}} | [[File:Kamal Thapa 2015.jpg|80px]] | 1997–1998 | | | |- ! {{small|(24)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]]<br/>{{small|(1924–2010)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:The Prime Minister of Nepal, Shri Girija Prasad Koirala being seen off by the Union Minister of Water Resources, Prof. Saif-ud-din Soz at Indira Gandhi International Airport in New Delhi on April 06, 2007 (cropped).jpg|80px]] | 1998–1999 |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] | | |- ! {{small|(23)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]]<br/>{{small|(1924–2011)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:Krishna bhattarai.jpg|80px]] | 1999 |[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] | | |- ! २९ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[रामशरण महत|डा रामशरण महत]]<br/>{{small|(b. 1951)}} | [[File:Ram Sharan Mahat (4).JPG|80px]] | 1999–2000 | | | |- ! ३० ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Chakra Bastola]]<br/>{{small|(1946–2018)}} | [[File:No image.png|80px]] | 2000–2001 | | | |- ! ३१ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[शेरबहादुर देउवा]]<br/>{{small|(b. 1946)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:Sher bahadur.jpg|80px]] | 2001–2002 | | | |- ! ३२ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Narendra Bikram Shah]]<br/>{{small|(b. 1940)}} | [[File:No image.png|80px]] | 2002–2003 | | | |- ! {{small|(17)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[सूर्यबहादुर थापा]]<br/>{{small|(1928–2015)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:Surya Bahadur Thapa 2005-11-24.jpg|80px]] | 2003–2004 | | | |- ! ३३ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Bhekh Bahadur Thapa]]<br/>{{small|(b. 1937)}} | [[File:No image.png|80px]] | 2004 | | | |- ! {{small|(31)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[शेरबहादुर देउवा]]<br/>{{small|(b. 1946)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:Sher bahadur.jpg|80px]] | 2004–2005 | | | |- ! ३४ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]]<br/>{{small|(b. 1944)}} | [[File:No image.png|80px]] | 2005–2006 |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र]] | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र]] |- ! ३५ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]]<br/>{{small|(b. 1952)}} | [[File:The Prime Minister of Nepal, Mr. K.P. Sharma Oli calls on the Prime Minister, Shri Narendra Modi, in New Delhi on April 06, 2018 (cropped).jpg|80px]] | 2006–2007 |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] | | |- ! ३६ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[सहाना प्रधान|साहना प्रधान]] <br/>{{small|(1927–2014)}} | [[File:Sahana Pradhan.jpg|80px]] | 2007–2008 |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] | | |- ! colspan="4" align="center"| [[नेपाल|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल]] ! ! ! |- ! ३७ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[उपेन्द्र यादव]] <br/>{{small|(b. 1960)}} | [[File:Upendra Yadav at Rajbiraj (cropped).jpg|80px]] | 2008–2009 |[[पुष्पकमल दाहाल]] | | |- ! ३८ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[सुजाता कोइराला]] <br/>{{small|(b. 1954)}} | [[File:Sujata Koirala.jpg|80px]] | 2009–2011 |[[माधवकुमार नेपाल]] | | |- ! {{small|(37)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[उपेन्द्र यादव]] <br/>{{small|(b. 1960)}} | [[File:Upendra Yadav at Rajbiraj (cropped).jpg|80px]] | 2011 |[[झलनाथ खनाल]] | | |- ! ३९ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[नारायणकाजी श्रेष्ठ]] <br/>{{small|(b. 1960)}} | [[File:Narayan Kaji Shrestha7.JPG|80px]] | 2011–2012 |[[बाबुराम भट्टराई|डा. बाबुराम भट्टराई]] | rowspan="3" |[[बाबुराम भट्टराई मन्त्रिपरिषद्]] | |- ! ४० ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[ईश्वर पोखरेल]]<br/>{{small|(b. 1954)}} | | 2012 |[[बाबुराम भट्टराई|डा. बाबुराम भट्टराई]] | |- ! {{small|(39)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[नारायणकाजी श्रेष्ठ]] <br/>{{small|(b. 1960)}} | [[File:Narayan Kaji Shrestha7.JPG|80px]] | 2012–2013 |[[बाबुराम भट्टराई|डा. बाबुराम भट्टराई]] | |- ! ४१ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[माधवप्रसाद घिमिरे (प्रशासक)|माधवप्रसाद घिमिरे]]<br/>{{small|(1961–2016)}} | [[File:No image.png|80px]] | 2013–2014 |[[खिलराज रेग्मी]] |[[अन्तरिम चुनावी मन्त्रिपरिषद् २०६९]] | |- ! ४२ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[महेन्द्र बहादुर पाण्डे]]<br/>{{small|(b. 1948)}} | [[File:Mahendra Bahadur Pandey, 2014 (cropped).jpg|80px]] | 2014–2015 |[[सुशील कोइराला]] | | |- ! {{small|(28)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[कमल थापा]]<br/>{{small|(b. 1955)}} | [[File:Kamal Thapa 2015.jpg|80px]] | 2015–2016 |[[खड्गप्रसाद ओली|खड्गप्रसाद शर्मा ओली]] | | |- ! ४३ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[प्रकाशशरण महत]]<br/>{{small|(b. 1959)}} | [[File:Dr. Prakash Sharan Mahat in 2016.jpg|80px]] | 2016–2017 |[[पुष्पकमल दाहाल|पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड]] |[[दोस्रो प्रचण्ड मन्त्रिपरिषद्|प्रचण्ड मन्त्रिपरिषद्, २०७३]] | |- ! ४४ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[कृष्णबहादुर महरा]]<br/>{{small|(b. 1958)}} | | 2017 |[[शेरबहादुर देउवा]] | rowspan="2" |[[चौथो देउवा मन्त्रिपरिषद्|देउवा मन्त्रिपरिषद्, २०७४]] | |- ! {{small|(31)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[शेरबहादुर देउवा]]<br/>{{small|(b. 1946)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:Sher bahadur.jpg|80px]] | 2017–2018 |[[शेरबहादुर देउवा]] | |- ! ४५ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[प्रदीपकुमार ज्ञवाली]]<br/>{{small|(b. 1962)}} | [[File:Pradeep Gyawali.jpg|80px]] | 2018–2021 |[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] |[[दोस्रो ओली मन्त्रिपरिषद्]] | |- ! ४६ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[रघुबीर महासेठ]]<br>{{small|(b. 1961)}} | [[File:No image.png|80px]] | 2021 |[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] | rowspan="2" |[[तेस्रो ओली मन्त्रिपरिषद्]] | |- ! {{small|(35)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]]<br/>{{small|(b. 1952)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:The Prime Minister of Nepal, Mr. K.P. Sharma Oli calls on the Prime Minister, Shri Narendra Modi, in New Delhi on April 06, 2018 (cropped).jpg|80px]] | 2021 |[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] | |- ! {{small|(31)}} ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[शेरबहादुर देउवा]]<br/>{{small|(b. 1946)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:Sher bahadur.jpg|80px]] | 2021 | rowspan="2" |[[शेरबहादुर देउवा]] |[[पाँचौँ देउवा मन्त्रिपरिषद्, २०७८|पाँचौँ देउवा मन्त्रिपरिषद्]] | |- ! ४७ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[नारायण खड्का]]<br/>{{small|(b. 1949)}} | | 2021–2022 | | |- ! ४८ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[विमला राई पौड्याल]]<br/>{{small|(b. 1966)}} | | 2023–2023 | rowspan="3" |[[पुष्पकमल दाहाल]] | rowspan="3" |[[तेस्रो प्रचण्ड मन्त्रिपरिषद्|तेस्रो दाहाल मन्त्रिपरिषद]] | |- ! ४९ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[पुष्पकमल दाहाल]]<br/>{{small|(b. 1954)<br>''प्रधानमन्त्रीको रुपमा''}} | [[File:Prachanda 2009.jpg|80px]] | 2023–2023 | |- ! ५० ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[नारायणप्रकाश साउद]]<br/>{{small|(b. 1962)}} | | 16 April 2023–Present | |- ! ५४ ! align="center" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[शिशिर खनाल]]<br/>{{small|(b. 1978)}} | [[चित्र:Shishir Khanal Official Portrait RSP.png|केन्द्र|फ्रेमहीन|117x117पिक्सेल]] | 27 March 2026–Present | [[बालेन्द्र शाह]] | [[बालेन शाह मन्त्रिपरिषद्]] | [[रामचन्द्र पौडेल]] |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://mofa.gov.np/ परराष्ट्र मन्त्रालयको आधिकारिक वेबसाइट] {{नेपालको परराष्ट्र सम्बन्ध}} 18x3iu3m0sdgssmd0ma9qeu2jja19wo 0 137868 1391995 1388613 2026-09-29T20:02:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391995 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = भूपेन हाजरिका | image = Dr. Bhupen Hazarika, Assam, India.jpg | caption = हजारिका नोभेम्बर २०११ मा | birth_date = {{Birth date|df=y|1926|09|08}} | birth_place = [[सादिया]], [[आसाम प्रान्त|आसाम]], [[ब्रिटिस राज|ब्रिटिश भारत]] | death_date = {{Death date and age|df=y|2011|11|05|1926|09|08}} | death_place = [[कोकिलाबेन धीरुभाई अम्बानी अस्पताल]], [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]<ref name=death>{{cite news|title=Acclaimed singer Bhupen Hazarika dies at 85|url=http://ibnlive.in.com/news/acclaimed-singer-bhupen-hazarika-dies-at-85/199577-8-66.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111106193926/http://ibnlive.in.com/news/acclaimed-singer-bhupen-hazarika-dies-at-85/199577-8-66.html|url-status=dead|archive-date=6 November 2011|date=5 November 1986|newspaper=[[CNN-IBN]]|access-date=5 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106193926/http://ibnlive.in.com/news/acclaimed-singer-bhupen-hazarika-dies-at-85/199577-8-66.html |date=6 November 2011 }}</ref> | other_names = सुधा कोन्थो | education = [[कटन कलेज, गुवाहाटी|कटन कलेज]], [[काशी हिन्दु विश्वविद्यालय|बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय]], [[कोलम्बिया विश्वविद्यालय]] | occupation = [[कवि]], [[गीतकार]], [[गीतकार]], [[सङ्गीतकार|संगीतकार]], [[गायक]], [[संगीत निर्देशक]], [[फिल्म निर्माता]], [[राजनीतिज्ञ]] | years_active = १९३९–२०१० | notable_works = ''[[रुदाली]]''<br />''[[दरमियाँ: बीच में]]''<br />''[[गजगामिनी]]''<br />''[[दमन (२००१) फिल्म)|दमन]]''<br />''[[इन्द्रमालती]]'' | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] {{nowrap|(२००४–२०११)}}<ref>{{cite news |title=Bhupen Hazarika joins BJP |url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/bhupen-hazarika-joins-bjp/204181 |work=Outlook |date=27 February 2004 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114124644/https://www.outlookindia.com/newswire/story/bhupen-hazarika-joins-bjp/204181 |archive-date=14 January 2021 |access-date=3 March 2024}}</ref> | movement = [[भारतीय जनता थिएटर संघ]] | spouse = प्रियमवदा पटेल | children = १ | parents = | relatives = [[सुदक्षिणा सरमा]] (बहिनी) [[जयन्त हजारिका]] (भाइ) | awards = [[भारत रत्न]] (२०१९) (मरणोपरान्त)<br />[[पद्म विभूषण]] (२०१२) (मरणोपरान्त)<br />[[पद्म भूषण|पद्मभूषण]] (२००१)<br />[[पद्म श्री|पद्मश्री]] (१९७७)<br />[[दादा साहेब फाल्के पुरस्कार]] (१९९२)<br />[[संगीत नाटक अकादमी साथीहरूको सूची|संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप]] (2008)<br />[[असोम रत्न]] (२००९)<br />[[फ़्रेंड्स ऑफ़ लिबरेशन वॉर ऑनर]](२०११) | website = {{URL|bhupenhazarika.com}} | module = {{Infobox officeholder | embed = yes | constituency1 = नाओबोइचा (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र) | office1 = [[असम विधान सभा]] का सदस्य | predecessor1 = 'निर्वाचन क्षेत्र स्थापना' | successor1 = लिलाकान्त दास | term_start1 = १९६७ | term_end1 = १९७२ }} }} {{Listen | type = music | filename = সাগর সঙ্গমে সাঁতার কেটেছি কত.mp3 | title = सागर संगमें संतर केटेछी कत ( मम कति पटक समुन्द्रमा पौडी खेलेको छु) | description = गीतकार पुलक बनर्जी, संगीतकार, गायक भूपेन हजारिका | pos = }} ''भूपेन हजारिका'' (८ सेप्टेम्बर १९२६ – ५ नोभेम्बर २०११) एक भारतीय पार्श्व गायक, गीतकार, संगीतकार, कवि, अभिनेता, कलाकार, सम्पादक, फिल्म निर्माता, प्रोफेसर र राजनीतिज्ञ थिए। उनका गीतहरू मुख्यतया असमिया भाषामा आफैले लेखेका र गाएका थिए, मानवता र विश्वव्यापी भ्रातृत्वद्वारा चिन्हित छन् र धेरै भाषाहरूमा अनुवाद र गाइएका छन्, विशेष गरी [[बङ्गाली भाषा|बंगाली]] र [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]]।<ref>{{cite news |title=Bhupen Hazarika: The Bard of Brahmaputra |url=https://www.hindustantimes.com/inspiring-lives/bhupen-hazarika-the-bard-of-brahmaputra/story-8IkggPd3dEu49dZN9D1sHJ.html |work=Hindustan Times |date=17 September 2019 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Who is Bharat Ratna Bhupen Hazarika? Key things to know about him |url=https://www.indiatoday.in/fyi/story/who-is-bharat-ratna-bhupen-hazarika-1439591-2019-01-25 |work=India Today |language=en}}</ref> साम्प्रदायिक सद्भाव, विश्वव्यापी न्याय र समानुभूतिको विषयवस्तुमा आधारित उनका गीतहरू विशेष गरी [[असम]], [[पश्चिम बङ्गाल|पश्चिम बंगाल]] र [[बङ्गलादेश|बंगलादेश]]का मानिसहरूमाझ लोकप्रिय छन्। उनले असम र [[उत्तरपूर्वी भारत|उत्तरपूर्व भारत]] को संस्कृति र लोक संगीतलाई राष्ट्रिय स्तरमा हिन्दी सिनेमामा परिचय गराएको पनि स्वीकार गरिन्छ। उनले 1975 मा [[सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशनको लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]], संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (1987), [[पद्म श्री|पद्मश्री]] (1977), र [[पद्म भूषण|पद्मभूषण]] (2001) प्राप्त गरे। ,<ref name="Padma Awards">{{cite web |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Awards |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |year=2015 |access-date=21 July 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=19 October 2017 }}</ref> [[दादा साहेब फाल्के अवार्ड]] (१९९२), भारतको सिनेमाको लागि सर्वोच्च पुरस्कार र [[संगीत नाटक अकादमी साथीहरूको सूची|संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप]] (२००८), [[संगीत नाटक अकादमी]] को सर्वोच्च पुरस्कार ।उहाँलाई मरणोपरान्त दुबै [[पद्म विभूषण]], भारतको दोस्रो-सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार, २०१२ मा<ref>{{cite web|url= http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=79881|title= Padma Awards|publisher=pib|date= 27 January 2013 |access-date= 27 January 2013 }}</ref> र [[भारत रत्न]], भारतको सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार, २०१९ मा सम्मानित गरिएको थियो।<ref>{{cite web | url=https://www.timesnownews.com/india/article/bharat-ratna-pranab-mukherjee-bhupen-hazarika-nanaji-deshmukh-ram-nath-kovind-republic-day-2019/354087 | title=Bharat Ratna for Pranab Mukherjee, Nanaji Deshmukh and Bhupen Hazarika | publisher=Times Now | date=25 January 2019 | access-date=25 January 2019 | archive-date=31 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200831133139/https://www.timesnownews.com/india/article/bharat-ratna-pranab-mukherjee-bhupen-hazarika-nanaji-deshmukh-ram-nath-kovind-republic-day/354087 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831133139/https://www.timesnownews.com/india/article/bharat-ratna-pranab-mukherjee-bhupen-hazarika-nanaji-deshmukh-ram-nath-kovind-republic-day/354087 |date=31 August 2020 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://risingnortheast.com/assam-celebrates-late-bhupen-hazarika-being-awarded-with-bharat-ratna/|title=Assam Celebrates Late Bhupen Hazarika being awarded with Bharat Ratna " Rising NorthEast|first=Newsdesk Rising|last=Northeast|date=26 January 2019|access-date=11 February 2019|archive-date=12 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212011646/https://risingnortheast.com/assam-celebrates-late-bhupen-hazarika-being-awarded-with-bharat-ratna/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212011646/https://risingnortheast.com/assam-celebrates-late-bhupen-hazarika-being-awarded-with-bharat-ratna/ |date=12 February 2019 }}</ref> हजारिकाले डिसेम्बर १९९८ देखि डिसेम्बर २००३ सम्म [[संगीत नाटक अकादमी]] को अध्यक्षको पद पनि सम्हालिन्।<ref>[http://www.india-north-east.com/2010/10/dr-bhupen-hazarika-legend-of-assam.html Dr. Bhupen Hazarika – the Legend of Assam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826120440/http://www.india-north-east.com/2010/10/dr-bhupen-hazarika-legend-of-assam.html |date=26 August 2014 }} ''India-north-east.com''</ref> ==बाल्यकाल== हजारिकाको जन्म ८ सेप्टेम्बर १९२६ मा नीलकान्त र शान्तिप्रिया हजारिकाको घरमा [[सदिया]], [[असम|आसाम]] नदीको किनारमा रहेको एउटा भित्री सहर [[[ब्रह्मपुत्र]] मा भएको थियो।<ref name="telegraphindia.com">{{cite news| url=http://www.telegraphindia.com/1111112/jsp/northeast/story_14737522.jsp | archive-url=https://archive.today/20130203145357/http://www.telegraphindia.com/1111112/jsp/northeast/story_14737522.jsp | url-status=dead | archive-date=3 February 2013 | location=Calcutta, India | work=The Telegraph | title=As ashes merge into rivers | date=12 November 2011}}</ref> उनका बुबा मूल रूपमा [[नाजिरा]], [[शिवसागर जिल्ला]] मा अवस्थित सहरका थिए। दश सन्तानमध्ये जेठो, भूपेन हजारिका (साथै उनका भाइबहिनी) आफ्नी आमाको सांगीतिक प्रभावमा परेका थिए।<ref>{{cite news |title=Celebrated Indian singer Bhupen Hazarika dies |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15606150 |work=BBC News |date=5 November 2011 |access-date=25 December 2012}}</ref> उनका बुबा 1929 मा [[गुवाहाटी]] को [[भरालुमुख]] क्षेत्रमा, <ref name="telegraphindia.com" /> राम्रो सम्भावनाको खोजीमा सरे, जहाँ भूपेन हजारिकाले आफ्नो प्रारम्भिक बाल्यकाल बिताए। 1932 मा, उनका बुबा [[धुब्री]] मा सरे,<ref name="Brahmaputra Balladeer">Sushanta Talukdar, ''[http://www.thehindu.com/arts/article2615591.ece Brahmaputra Balladeer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110154532/http://www.thehindu.com/arts/article2615591.ece |date=2013-11-10 }}'', The Hindu, 10 November 2011</ref> ==शिक्षा र जीवनवृति== हजारिकाले गुवाहाटीको सोनाराम हाई स्कूल, धुबरी सरकारी हाई स्कूल <ref name="telegraphindia.com"/> र १९४० मा तेजपुर हाई स्कूलबाट म्याट्रिक गरे। उनले १९४२ मा [[कटन कलेज, गुवाहाटी|कटन कलेज]] बाट आफ्नो इन्टरमिडिएट आर्ट्स, र [[काशी हिन्दु विश्वविद्यालय|बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय]] बाट राजनीति शास्त्रमा बीए (१९४४) र एमए (१९४६) पूरा गरे। छोटो अवधिको लागि, उनले [[अल इन्डिया रेडियो]], गुवाहाटीमा काम गरे जब उनले [[कोलम्बिया विश्वविद्यालय]] बाट छात्रवृत्ति प्राप्त गरे र १९४९ मा न्यूयोर्कको लागि यात्रा गरे। त्यहाँ उनले आफ्नो "वयस्क शिक्षामा श्रव्य-भिजुअल प्रविधिहरू प्रयोग गर्न भारतको आधारभूत शिक्षाको तयारीका लागि प्रस्तावहरू" मा पीएचडी (1952) गरे। न्यूयोर्कमा, भूपेन हजारिकाले उहाँलाई प्रभावित गर्ने प्रख्यात नागरिक अधिकार कार्यकर्ता [[पल रोबेसन]] सँग मित्रता राखे।<ref name="Brahmaputra Balladeer"/> उनले संगीतलाई "सामाजिक परिवर्तनको साधन" को रूपमा प्रयोग गरे पल रोबेसनको मार्ग पछ्याउँदै जसले उनलाई एक पटक आफ्नो बारेमा बताउनुभयो। गितार - “Guitar is not a musical instrument, it is a social instrument.”<ref>{{Cite journal|title=Revolutionary Artist Dr. Bhupen Hazarika: Voicing the Silence of the Subaltern|url=https://ajhss.org/pdfs/Vol2Issue4/6.pdf|journal=Asian Journal of Humanities and Social Sciences|pages=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509022839/https://ajhss.org/pdfs/Vol2Issue4/6.pdf|archive-date=2023-05-09|access-date=2024-03-03}}</ref> कोलम्बिया विश्वविद्यालयमा, उनले प्रियमवदा पटेललाई भेटे, जसलाई उनले 1950 मा विवाह गरे। तिनीहरूको एक्लो सन्तान तेज हजारिकाको जन्म सन् १९५२ मा भएको थियो,<ref name="Bhupen Hazarika obituary">Asjad Nazir, [https://www.theguardian.com/world/2011/nov/06/bhupen-hazarika Bhupen Hazarika obituary], ''The Guardian'', 6 November 2011</ref> र उनी १९५३ मा [[भारत]] फर्किए। ==मृत्यु== हजारिकालाई सन् २०११ मा [[मुम्बई]] कोकिलाबेन धिरुभाई अम्बानी अस्पताल र मेडिकल रिसर्च इन्स्टिच्युटमा भर्ना गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?Section=Movies&ID=ENTEN20110187488&subcatg=MOVIESINDIA&keyword=music&nid=147298 |title=Hazarika's death plunges Kolkata into gloom |publisher=Movies.ndtv.com |date=6 November 2011 |access-date=25 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107200206/http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?Section=Movies&ID=ENTEN20110187488&subcatg=MOVIESINDIA&keyword=music&nid=147298 |archive-date=7 November 2011 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107200206/http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?Section=Movies&ID=ENTEN20110187488&subcatg=MOVIESINDIA&keyword=music&nid=147298 |date=7 November 2011 }}</ref><ref>http://www.cathnewsindia.com/2011/11/07/church-condoles-hazarikas-death/{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनलाई ३० जुन २०११ मा [[सघन उपचार इकाई]] मा भर्ना गरिएको थियो। उनको ५ नोभेम्बर २०११ मा बहु-अंग विफलताको कारण मृत्यु भयो।<ref>{{cite web|title=Music Legend Bhupen Hazarika passes away|date=5 November 2011|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/bhupen-hazarika-passes-away|publisher=Bollywood Life|access-date=5 November 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiavision.com/news/article/entertainment/245379/bhupen-hazarika-is-no-more|title=Bhupen Hazarika is no more.|date=5 November 2011|publisher=Indiavision news|access-date=5 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111107192641/http://www.indiavision.com/news/article/entertainment/245379/bhupen-hazarika-is-no-more|archive-date=7 November 2011|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107192641/http://www.indiavision.com/news/article/entertainment/245379/bhupen-hazarika-is-no-more |date=7 November 2011 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15606150 |work=BBC News |title=Celebrated Indian singer Bhupen Hazarika dies |date=5 November 2011}}</ref> उनको शव गुवाहाटीको जज फिल्डमा राज्यमा राखिएको थियो र [[गौहाटी विश्वविद्यालय]] द्वारा दान गरिएको जग्गामा [[ब्रह्मपुत्र नदी|ब्रह्मपुत्र नदी]] नजिकै ९ नोभेम्बर २०११ मा दाहसंस्कार गरियो। उनको अन्त्येष्टिमा करिब आधा लाख मानिसको उपस्थिति रहेको थियो ।<ref>{{cite web |url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/Lakhs_Attend_Bhupen_Hazarika_s_Funeral-3175.html |title=Lakhs aend Bhupen Hazarika's funeral |date=9 November 2011 |publisher=indiatv |access-date=13 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120408191933/http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/Lakhs_Attend_Bhupen_Hazarika_s_Funeral-3175.html |archive-date=8 April 2012 }}</ref><ref>{{cite web |author=Smitha |url=http://entertainment.oneindia.in/music/indian/2011/bhupen-hazarika-tribute-bollywood-291211.html |title=Bollywood pays tribute to Bhupen Hazarika&nbsp;— Oneindia Entertainment |publisher=Entertainment.oneindia.in |date=29 December 2011 |access-date=25 December 2012 |archive-date=6 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106082731/http://entertainment.oneindia.in/music/indian/2011/bhupen-hazarika-tribute-bollywood-291211.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106082731/http://entertainment.oneindia.in/music/indian/2011/bhupen-hazarika-tribute-bollywood-291211.html |date=6 January 2012 }}</ref> [[File:Bhupen Hazarika 2013 stamp of India.jpg|thumb|An Indian Postal Stamp commemorating Dr. Bhupen Hazarika]] ==पुरस्कार र सम्मान== ===राष्ट्रिय र राज्य सम्मान=== *[[नवौं राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] (१९६१) मा [[आसामीमा सर्वश्रेष्ठ फिचर फिल्मको लागि राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कार|असामीमा सर्वश्रेष्ठ फिचर फिल्म]] (''शकुन्तला''; भूपेन हजारिका द्वारा निर्देशित) को लागि पुरस्कार।<ref name="9thaward">{{cite web|url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm9thNFAAward.aspx|title=9th National Film Awards|publisher=[[International Film Festival of India]]|access-date=8 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20161202115652/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm9thNFAAward.aspx|archive-date=2 December 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202115652/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm9thNFAAward.aspx |date=2 December 2016 }}</ref> * २३ औं [[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] (१९७५) मा "चमेली मेमसाब" (''चमेली मेमसाब''; भूपेन हजारिकाको संगीत) को लागि सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक राष्ट्रिय पुरस्कार।<ref>{{cite web|title=NFA archives|url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm23rdNFAAward.aspx?PdfName=23NFA.pdf|publisher=[[Directorate of Film Festivals]]|access-date=5 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526091043/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm23rdNFAAward.aspx?PdfName=23NFA.pdf|archive-date=26 May 2011|url-status=dead}}</ref> * [[पद्म श्री|पद्मश्री]] – भारत गणतन्त्रको चौथो सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार (१९७७) * [[अरुणाचल प्रदेश]] राज्य सरकारबाट स्वर्ण पदक "आदिवासी कल्याणमा उत्कृष्ट योगदान, र सिनेमा र संगीत मार्फत आदिवासी संस्कृतिको उत्थान" को लागी। (१९७९)<ref>{{cite news |title=Arunachal Pradesh mourns Hazarika's death |url=http://www.thehindu.com/arts/music/article2603749.ece |work=The Hindu |location=Chennai, India |date=6 November 2011 |access-date=6 November 2011}}</ref> * [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (१९८७) * [[दादा साहेब फाल्के पुरस्कार]] (१९९२) * [[पद्म भूषण]] – गणतन्त्र भारतको तेस्रो सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार (२००१) * [[संगीत नाटक अकादमी फेलोहरूको सूची|संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप]] (२००८) * [[असोम रत्न]]&nbsp;— [[असम]] राज्यको सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार, भारत (२००९) * [[फ्रेन्ड्स अफ लिबरेशन वार सम्मान]], [[बंगलादेश सरकार]] (२०११)<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/north-east/royal-elegy-for-bhupen/cid/327487 |title=Royal elegy for Bhupen|work=The Telegraph |access-date=1 January 2020}}</ref> * [[पद्म विभूषण]] – गणतन्त्र भारतको दोस्रो सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार (२०१२, मरणोपरान्त)<ref>{{cite web |title=Padma Awards Directory (1954–2009) |publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]] |url=http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf |archive-date=10 May 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf |date=10 May 2013 }}</ref> * [[भारत रत्न]] [[File:IND Bharat Ratna BAR.png|50px]],भारत गणतन्त्रको सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार (२०१९, मरणोपरान्त)<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/pranab-mukherjee-nanaji-deshmukh-bhupen-hazarika-conferred-bharat-ratna/article28905370.ece|title=Pranab Mukherjee, Nanaji Deshmukh, Bhupen Hazarika conferred Bharat Ratna|date=8 August 2019|work=The Hindu|access-date=14 August 2019|issn=0971-751X}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{भारत रत्न सम्मानित}} [[श्रेणी:सम्मान]] [[श्रेणी:भारत रत्न]] [[श्रेणी:हिन्दीबाट अनुवादित]] [[श्रेणी:सन् १९२६ मा जन्म]] qatkkmy97sflyrhchf46tc0beslhy2f 0 138256 1391986 1332804 2026-09-29T17:56:17Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391986 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian racewalker}} {{Use dmy dates|date=September 2022}} {{Use Indian English|date=September 2022}} {{Infobox sportsperson | headercolor = | honorific_prefix = [[सुभेदार]] | name = बसन्त बहादुर राना | honorific_suffix = | image = Basanta Bahadur Rana 2013.jpg | image_size = 150px | caption = २०१३ मा बसन्तबहादुर राना | birth_name = | fullname = | nickname = | native_name = | native_name_lang = | nationality = भारतीय | residence = | birth_date = {{birth date and age|1984|1|18|df=yes}} | birth_place = चम्कीपुर, [[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]], [[नेपाल]] | death_date = | death_place = | height = | weight = | country = [[भारत]] | sport = [[ट्रयाक एण्ड फिल्ड]] | event = [[५० किमी पैदल]] | collegeteam = | universityteam = | club = सेवा खेलकुद नियन्त्रण बोर्ड, [[दिल्ली]] | team = | turnedpro = | partner = | former_partner = | coach = | retired = | coaching = | worlds = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = 3:56:48 ([[London]] 2012) '''[[List of Indian records in athletics|NR]]''' | show-medals = | module = {{Infobox military person|embed=yes | allegiance = {{Flag|भारत}} | branch = {{Army|भारत}} | serviceyears = | rank = सुभेदार | unit = [[गोरखा रेजिमेन्ट (भारत)|गोरखा राइफल्स]] }} | updated = 11 August 2012 | medaltemplates = }} सिपाही '''बसन्त बहादुर राना''' (जन्म १८ जनवरी १९८४ चमकौर, नवलपरासी जिल्ला, नेपाल)<ref>[https://web.archive.org/web/20200418091004/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ra/basant-bahadur-rana-1.html Sports-Reference profile]</ref>) एक भारतीय खेलाडी हुन् जसले दौड हिड्ने प्रतिस्पर्धा गर्छन्।<ref>[http://www.iaaf.org/athletes/biographies/country=ind/athcode=241440/index.html IAAF Profile]</ref> उनले लन्डनमा २०१२ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा ५० किलोमिटर दौड पैदल प्रतियोगितामा भारतको प्रतिनिधित्व गरे।खेल अघिको यस इभेन्टमा उनको व्यक्तिगत सर्वोत्कृष्ट ४:०२:१३ थियो र उनले ३:५६:४८ को समय बनाएर नयाँ राष्ट्रिय कीर्तिमान बनाएका थिए। == २०१२ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक== बसन्तले सन् २०१२ को मे २०१२ मा रसियाको सारन्स्कमा भएको IAAF विश्व दौड वाकिङ कपमा बी क्वालिफाइङ्ग मापदण्डका साथ ओलम्पिकका लागि क्वालिफाइ गरेका थिए। उनलाई पूर्व राष्ट्रिय कीर्तिमानधारी गुरदेव सिंहले तालिम दिएका थिए । रोमा १९६० ओलम्पिकमा, जोरा सिंह ८ औं समय ४:३७:४४.६ सेकेन्ड थिए। वसन्तले ३:५६:४८ सेकेन्डको नयाँ राष्ट्रिय कीर्तिमान बनाएर प्रतियोगितामा ३६औँ स्थानमा रहे। यो कीर्तिमान बनाएर बसन्तले सन् २००५ मा हैदरावादमा बनाएका आफ्ना गुरु गुरदेव सिंहले बनाएको ४:१६:२२ सेकेन्डको अघिल्लो राष्ट्रिय कीर्तिमान तोडेका थिए।<ref>{{cite web|author=Shreedutta Chidananda |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3614805.ece |title=FEATURES / SUNDAY MAGAZINE : The loneliness of the long-distance walkers |work=The Hindu |date=2012-07-08 |accessdate=2012-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716054626/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3614805.ece |archive-date=16 July 2012}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== बसन्त काठमाडौं, नेपालबाट १२ घण्टा उत्तरमा अवस्थित एउटा बस्तीको हुनुहुन्छ।<ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/london-olympics-2012/olympics-2012-teamindia/basantrana.cms |title=Basanta Bahadur Rana Olympics 2012 Player Profile, News, Medals - Times of India |website=timesofindia.indiatimes.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120803005910/http://timesofindia.indiatimes.com/london-olympics-2012/olympics-2012-teamindia/basantrana.cms |archive-date=2012-08-03}} </ref> उनी सन् २००२ मा भारतीय सेनामा भर्ती भए र हाल गोर्खा रेजिमेन्टमा कार्यरत छन् । बसन्तलाई एङ्ग्लियन मेडल हन्ट कम्पनीले सहयोग गरेको छ ।<ref>{{cite web|title=An introduction to Indian long distance walkers|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3614805.ece|work=The Hindu|date=8 July 2012|accessdate=9 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222041107/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3614805.ece|archive-date=22 February 2014}}</ref> ==सन्दर्भहरू== {{Reflist}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Rana, Basanta Bahadur}} [[श्रेणी:नवलपरासी जिल्लाका मानिसहरू]] mee4f3kwd1m66fhv5wi6rmqnm7dx9ww 0 144567 1391969 1363878 2026-09-29T12:00:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1391969 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = नारायण शर्मा | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = नेपाली | image = [[चित्र:New pic narayan.jpg|अङ्गुठाकार]] | caption = | birth_name = नारायण शर्मा | birth_date = वि.सं. २०२४ चैत्र २२ | birth_place = [[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]],[[नेपाल]] | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = | monuments = | residence = कीर्तिपुर नगरपालिका– ५, काठमाडौँ | nationality = {{flagicon|Nepal}}[[नेपाली (स्पष्टता)|नेपाली]] | other_names = | ethnicity = | citizenship = | education = शास्त्री, नेपाली संस्कृत महाविद्यालय, मङ्गलागौरी, वाराणसी | alma_mater = | occupation = लेखन | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = [[अनुवादक]] तथा [[लेखक]] | notable_works = | style = | influences = | influenced = | home_town = | salary = | height = | weight = | television = | title = | term = | religion = | spouse = | partner = | children = | parents = | relatives = | callsign = | awards = | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = | footnotes = }} '''नारायण शर्मा (दाहाल) ''' (जन्म - वि.सं. २०२४ चैत्र २२, तदनुसार 1968 Apr 04) [[नेपाली (स्पष्टता)|नेपाली]] [[भाषा]] [[साहित्यमा]]मा कलम चलाउने लेखक, अनुवादक तथा साहित्यकार हुन् । उनको स्रष्टा व्यक्तित्व लेखक तथा अनुवादकका रूपमा परिचित छ । उनी कुशल सम्पादक, अनुवादक, भाषासाहित्य र संस्कृतिका चिन्तक हुन् र विभिन्न विधाका साढे तीन दर्जन कृतिका कृतिकार शर्मा साहित्य लेखन तथा अनुसन्धानमा निरन्तर क्रियाशील छन् । ==प्रारम्भिक जीवन== साढे तीन दशकदेखि साहित्यिक तथा सामाजिक क्षेत्रमा सक्रिय रहँदै आएका नारायण शर्माको जन्म वि.सं २०२४ चैत्र २२ गते सङ्खुवासभा जिल्लामा भएको हो । ==शिक्षा== नारायण शर्माले नेपाली संस्कृत महाविद्यालय, मङ्लागौरी, वाराणासीबाट उत्तरमध्यमा (शास्त्री) सम्मको शिक्षा हासिल गरेका छन् । ==कार्य जीवन== [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]को समाज अन्वेषण अर्धवार्षिक जर्नल (विज्ञ समीक्षित) का कार्यकारी सम्पादक रहेका नारायण शर्मा लेखन, अनुवादन, अनुसन्धान तथा सम्पादनमा क्रियाशील रहेका छन् । ==लेखन तथा प्रकाशनः मुख्य कृतिहरू== * गीताआख्यान – २०६१ (लेखन) * गीता दर्शनका विविध आयामहरू – २०६७ (लेखन) * गीतातत्व र साधनाका आयामहरू – २०६७ (लेखन) * गीता दर्शनका विविध आयामहरू – २०६७ (लेखन) * गीतातत्व र साधनाका आयामहरू – २०६७ (लेखन) * सदाचारका नियमहरू – २०६९ (लेखन) * श्रीगणेशपुराण – २०७५ (लेखन) * सूर्यपुराण नेपालीमा कथा मात्र–२०७५ (लेखन) * सुन्दरकाण्ड– २०७५ (लेखन) * वेदान्त सार– २०७५ (लेखन) * श्रीगणेशपुराण – २०७५ (लेखन) * सूर्यपुराण नेपालीमा कथा मात्र–२०७५ (लेखन) * सुन्दरकाण्ड– २०७५ (लेखन) * वेदान्त सार– २०७५ (लेखन) * विष्णुपुराण नेपाली कथा सार–२०७५ (लेखन) * गीताभित्र विज्ञान–२०७५ (लेखन) * शिवमहापुराण कथासार–२०७६ (लेखन) * आदिकाव्य वाल्मीकि रामायण–२०७६ (लेखन) * गीता दर्शनका विविध आयामहरू – २०६७ (लेखन) * गीतातत्व र साधनाका आयामहरू – २०६७ (लेखन) * सदाचारका नियमहरू – २०६९ (लेखन) * श्रीगणेशपुराण – २०७५ (लेखन) * सूर्यपुराण नेपालीमा कथा मात्र–२०७५ (लेखन) * सुन्दरकाण्ड– २०७५ (लेखन) * वेदान्त सार– २०७५ (लेखन) * विष्णुपुराण नेपाली कथा सार–२०७५ (लेखन) * गीताभित्र विज्ञान–२०७५ (लेखन) * शिवमहापुराण कथासार–२०७६ (लेखन) * आदिकाव्य वाल्मीकि रामायण–२०७६ (लेखन) * श्रीमद्भागवद्गीता रहस्य –२०८० (लेखन) * वैदिककालीन नारीको परिचय –२०८० (लेखन) * वेदवेदाङ्गको परिचय–२०८० (लेखन) * श्रीमद्भगवद्गीता नेपालीमा विस्तृत व्याख्या – २०५८ (अनुवाद) * उपनिषद् तत्वचिन्तन– २०६५ (अनुवाद) * उपनिषत्त्रयी – २०६६ (अनुवाद) * स्तोत्र पुष्पाञ्जलि – २०६८ (अनुवाद) * अष्टावक्र गीता – २०६८ (अनुवाद) * अवधूतगीता – २०६८ (अनुवाद) * दुर्गासप्तशती – २०६८ (अनुवाद) * श्रीमद्भगवद्गीता गद्यपद्यानुवाद (दोस्रो संस्करण) – २०६८ (अनुवाद) * श्रीविष्णुमहापुराणम् – २०६८ (अनुवाद) * विवेक चूडामणि – २०६८ (अनुवाद) * शिवस्तोत्रसङ्ग्रह – २०६९ (अनुवाद) * ब्रम्हसूत्र – २०६९ (अनुवाद) * वेदान्तसिद्धान्तसारसङ्ग्रह – २०७० (अनुवाद) * गीतामा वैज्ञानिक चिन्तन – २०७१ (अनुवाद) * गुरुगीता – २०७१ (अनुवाद) * शिवगीता – २०७२ (अनुवाद) * श्रीहरिवंशपुराणम् – २०७२ (अनुवाद) * हितोपदेश – २०७२ (अनुवाद) * सूर्यपुराणम् – २०७३ (अनुवाद) * चाणक्यसूत्र– २०७६ (अनुवाद) * नैतिक शिक्षा– २०७७ (अनुवाद) * शिवमहापुराण सम्पूर्ण– २०७९ (अनुवाद) * चाणक्यनीति– २०७९ (अनुवाद) * चाणक्य–२०८० (अनुवाद) * सौन्दरनन्द महाकाव्य– २०८१ (अनुवाद) ==सम्पादित पुस्तक तथा जर्नलहरू== * हिन्दूराष्ट्र पाक्षिक (प्रधान सम्पादक) २०४९–२०५६ * मुक्तिनाथ दर्शन (प्रधान सम्पादक) २०५६—२०७७ * मुक्तिनाथ दिग्दर्शन (प्रधान सम्पादक) २०७७ देखि निरन्तर * नेपालका जातीय सामाजिक संस्कार (सम्पादक) २०८१ * समाज अन्वेषण, अनुसन्धानमूलक [https://web.archive.org/web/20250424105618/https://nepalacademy.gov.np/magazine/ अर्धवार्षिक जर्नल (विज्ञ समीक्षित) (कार्यकारी सम्पादक) नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान] ==सङ्लग्नता== * सम्पादक/प्रकाशकः मुक्तिनाथ दिग्दर्शन (त्रैमासिक) * अध्यक्षः श्रीमुक्तिनाथ पब्लिसिटी फाउण्डेशन * विभागीय सदस्यः [https://nepalacademy.gov.np/departments/ सामाजिकशास्त्र विभाग, नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250617082345/https://nepalacademy.gov.np/departments/ |date=2025-06-17 }} * कार्यकारी सम्पादकः समाज अन्वेषण ==पुरस्कार तथा सम्मान== * भानुभक्त राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार (नेपाल सरकार पर्यटन, ना.उ.तथा संस्कृति मन्त्रालय) २०८० * गुठी संस्थान– २०७३ ( कदर–पत्र) * तुजाखग स्वरूपानन्द सम्मान २०७४ (सम्मान–पत्र) * सप्तरङ्गी साहित्य समाज नेपाल, कलङ्की, काठमाडौँ (सम्मान–पत्र) frm8qe2ypw07s21fwihfe96o1nch644 0 147146 1392012 1371708 2026-09-30T01:24:20Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392012 wikitext text/x-wiki {{Infobox militant organization | name = लिबरेसन टाइगर्स अफ तमिल ईलम | logo = Ltte_emblem.jpg | caption = लिट्टेको प्रतीक चिन्ह | native_name = தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள் <br /> දෙමළ ඊලාම් විමුක්ති කොටි සංවිධානය | native_name_lang = ta | other_name = तमिल टाइगर्स; लिट्टे | leader = [[भेलुपिल्लई प्रभाकरण]] {{KIA}} | dates = ५ मे १९७६–१८ मे २००९<br>({{age in years and days|1976|05|05|2009|05|18}}) | predecessor = [[तमिल न्यु टाइगर्स]] | country = {{झण्डा|श्रीलङ्का}} | motives = श्रीलङ्काको उत्तरी र पूर्वी प्रान्तमा स्वतन्त्र तामिल ईलाम राज्यको स्थापना | ideology = श्रीलङ्काली तमिल राष्ट्रवाद<br />[[वामपन्थी राष्ट्रवाद]]<br />[[क्रान्तिकारी समाजवाद]]<br />[[समतावाद]]<br />[[धर्म निरपेक्षता]]<br />[[पृथकतावाद]] | status = {{ubl|निष्क्रिय|सन् २००९ मा राज्यसँग पराजित}} | size = सन् २००४ का अनुसार, १८,०००<ref>{{Cite web |url=http://acd.iiss.org/armedconflict/MainPages/dsp_ConflictWeapons.asp?ConflictID=174&YearID=961#2007 |title=''Armed Conflicts Database'', 2007 |access-date=27 November 2020 |archive-date=11 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060511134040/http://acd.iiss.org/armedconflict/MainPages/dsp_ConflictWeapons.asp?ConflictID=174&YearID=961#2007 |url-status=live }}</ref> | revenue = सैन्य पराजयभन्दा अघि ३० करोड<ref name="lakabim">{{cite web|url=http://www.lakbimanews.lk/index.php?option=com_content&view=article&id=2028%3Altte-international-presents-an-enduring-threat&Itemid=56|title=LTTE international presents an enduring threat|date=July 2011|publisher=Lakbima News|access-date=29 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919120831/http://www.lakbimanews.lk/index.php?option=com_content&view=article&id=2028%3Altte-international-presents-an-enduring-threat&Itemid=56|archive-date=19 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919120831/http://www.lakbimanews.lk/index.php?option=com_content&view=article&id=2028%3Altte-international-presents-an-enduring-threat&Itemid=56 |date=19 September 2011 }}</ref><ref name="icg1">{{cite web|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/asia/south-asia/sri-lanka/186%20The%20Sri%20Lankan%20Tamil%20Diaspora%20after%20the%20LTTE.pdf|title=The Sri Lankan Tamil Diaspora After the LTTE|date=February 2010|publisher=International Crisis Group|access-date=24 August 2011|archive-date=20 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520100753/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/asia/south-asia/sri-lanka/186%20The%20Sri%20Lankan%20Tamil%20Diaspora%20after%20the%20LTTE.pdf}}</ref> | financing = तमिलहरूद्वारा गरिएको आर्थिक सहयोग, (स्वतस्फूर्त दान वा कहिलेकाहीँ बाध्य पारिएको), विदेशी लगानी,<ref>{{cite journal |last1=Chalk|first1=Peter|title=The Tigers Abroad: How the LTTE Diaspora Supports the Conflict in Sri Lanka |journal=Third World Quarterly |date=2008 |volume=9|issue=2 |page=101 |jstor=43133783 |url=https://www.jstor.org/stable/43133783 |access-date=31 July 2024}}</ref> तस्करी र लिट्टेद्वारा कब्जा जमाइएको क्षेत्रमा लगाइएको कर<ref>{{cite journal |last1=Stokke |first1=Kristian |title=Building the Tamil Eelam State: Emerging State Institutions and Forms of Governance in LTTE-Controlled Areas in Sri Lanka |journal=Third World Quarterly |date=2006 |volume=27 |issue=6 |page=1034 |doi=10.1080/01436590600850434 |jstor=4017738 |s2cid=45544298 |url=http://www.jstor.org/stable/4017738 |access-date=15 December 2023| issn = 0143-6597}}</ref> | battles = [[श्रीलङ्काली गृहयुद्ध]] | flag = [[File:Tamil Eelam Flag.svg|120px]] | website = {{Official website|https://web.archive.org/web/20050412081730/http://www.eelam.com/ }} (बन्द भएको) }} '''लिबरेसन टाइगर्स अफ तमिल ईलम''' वा '''लिट्टे''' {{भाषा-तमिल|தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள்}}, {{langx|si|දෙමළ ඊලාම් විමුක්ති කොටි සංවිධානය}} ('''तमिल टाइगर्स'''को रूपमा पनि परिचित) [[श्रीलङ्का]]को एक पृथकतावादी, चरमपन्थी छापामार सङ्गठन थियो। यो सङ्गठन श्रीलङ्काको उत्तर क्षेत्रमा आधारित रही उत्तर तथा पूर्वी भागलाई लिएर स्वतन्त्र तमिल राज्य स्थापना गर्ने उद्देश्यका साथ [[श्रीलङ्काली सरकार]] विरुद्ध लडिरहेका थिए, जसलाई श्रीलङ्कामा तमिल ईलम भनेर चिनिन्छ। सङ्गठनको संक्षिप्त नाम लिट्टे सर्वसाधारणमाझ परिचित थियो। सन् १९७६ को मे महिनामा स्थापित यस सङ्गठनका प्रमुख [[भेलुपिल्लई प्रभाकरण]] थिए जसको सन् २००९ मे १८ का दिन श्रीलङ्काली सशस्त्र सेनासँग भिडन्तमा मृत्यु भएको थियो। प्रभाकरणको मृत्यु पश्चात् सरकारी सेनाले त्यहाँ कुनै सार्वजनिक सभा हुन नदिई उनको शवलाई तत्कालै [[अन्तिम संस्कार|दहासंस्कार]] गरिदिएको थियो।<ref>{{Cite book |last=Kingsbury |first=Damien |url=https://books.google.com/books?id=zroYEAAAQBAJ&pg=PA54 |title=Separatism and the State |date=27 February 2021 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-36870-3 |page=54 |language=en |access-date=8 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308051932/https://books.google.com/books?id=zroYEAAAQBAJ&pg=PA54 |url-status=live }}</ref> लिट्टेका नेता भेलुपिल्लई प्रभाकरणले सन् १९५८ को तमिल विरोधी जातिघाती दङ्गाले उनलाई लडाकु बन्न प्रेरित गर्ने कारणहरूमध्ये एक भएको बताएका थिए। सन् १९७५ मा उनले १९७४ को तमिल सम्मेलन घटनाको बदला स्वरूप [[जाफना]]का नगर प्रमुख अल्फ्रेड दुरियप्पाको हत्या गरेका थिए। सन् १९७२ को श्रीलङ्काली संविधानले देशको प्रमुख धर्मको रूपमा [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]लाई र राष्ट्रिय भाषाको रूपमा [[सिंहली भाषा|सिंहली]]लाई आपनाएको विरोध स्वरूप लिट्टेको स्थापना सन् १९७६ मा भएको थियो।<ref name="auto1">{{cite book |last1=Vukovic |first1=Sinisa |author-link1= |date=2015 |title=International Multiparty Mediation and Conflict Management |publisher=Routledge |isbn=9781317610724 |url=https://books.google.com/books?id=_PuoCgAAQBAJ&dq=Ltte+riots+1956+Prabhakaran&pg=PT167 |access-date=14 June 2023 |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020100005/https://books.google.com/books?id=_PuoCgAAQBAJ&dq=Ltte+riots+1956+Prabhakaran&pg=PT167 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Hogan |first1=Patrick Colm |author-link1= |date=2009 |title=Understanding Indian Movies: Culture, Cognition, and Cinematic imagination |publisher=University of Texas Press |isbn=9780292779556 |url=https://books.google.com/books?id=O1yubyUWGuMC&dq=Prabhakaran+1958&pg=PA59 |access-date=14 June 2023 |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020100003/https://books.google.com/books?id=O1yubyUWGuMC&dq=Prabhakaran+1958&pg=PA59 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Arena |first1=Michael P. |author-link1= |last2=Arrigo |first2=Bruce A. |author-link2= |date=1974 |title=The Terrorist Identity: Explaining the Terrorist Threat |publisher=NYU Press |isbn=9780814707593 |url=https://books.google.com/books?id=-C6hBwAAQBAJ&pg=PA189 |access-date=14 June 2023 |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020100004/https://books.google.com/books?id=-C6hBwAAQBAJ&pg=PA189 |url-status=live }}p.189</ref> लिट्टेले सरकारी लक्ष्य, प्रहरी तथा स्थानीय राजनीतिज्ञहरूलाई निशान बनाइ आक्रमण गरी सशस्त्र सेना विरुद्धको सशस्त्र सङ्घर्षमा होमिएको थियो। श्रीलङ्काली तमिलहरू विरुद्ध श्रीलङ्काली सिन्हलाहरूद्वारा हुने हिंसा र उत्पीडनका घटनाहरूमा विशेषगरी सन् १९७७ को तमिल विरोधी जातीघाती दङ्गा र सन् १९८१ को जाफना सार्वजनिक पुस्तकालय जलाउने घटना प्रमुख हुन्। सन् १९८३ मा सरकारका सदस्यहरूले आयोजना गरेको कालो जुलाई तमिल विरोधी दङ्गापछि तमिल सशस्त्र समूहहरूमा उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि देखिएको र पूर्णस्तरीय विद्रोह सुरु भएको थियो जसले [[श्रीलङ्काली गृहयुद्ध]] निम्त्याएको थियो।<ref>{{Cite journal |last1=Cronin-Furman |first1=Kate |last2=Arulthas |first2=Mario |date=2024-09-01 |title=How the Tigers Got Their Stripes: A Case Study of the LTTE's Rise to Power |journal=Studies in Conflict & Terrorism |volume=47 |issue=9 |pages=1006–1025 |doi=10.1080/1057610X.2021.2013753 |issn=1057-610X|doi-access=free }}</ref>सन् १९८६ सम्म आइपुग्दा लिट्टे श्रीलङ्कामा प्रमुख तमिल उग्रवादी समूहको रूपमा उदाइसकेको र यसलाई संसारकै सबैभन्दा प्रभावकारी र अनुशासित विद्रोही समूहहरूमध्येको एकका रूपमा व्यापक कहलिएको थियो।<ref>{{Cite journal |last1=Cronin-Furman |first1=Kate |last2=Arulthas |first2=Mario |date=2024-09-01 |title=How the Tigers Got Their Stripes: A Case Study of the LTTE's Rise to Power |journal=Studies in Conflict & Terrorism |volume=47 |issue=9 |pages=1006–1025 |doi=10.1080/1057610X.2021.2013753 |issn=1057-610X|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Moorcraft |first=Paul L. |title=Total destruction of the Tamil Tigers: the rare victory of Sri Lanka's long war |url=https://archive.org/details/totaldestruction0000moor |publisher=Pen & Sword Military |year=2012 |isbn=978-1-78159-153-6 |location=Barnsley, South Yorkshire |page=[https://archive.org/details/totaldestruction0000moor/page/91 91]}}</ref><ref name=":7">{{Cite book |last=Hashim |first=Ahmed |url=https://books.google.com/books?id=kFHEMaLZx6gC&pg=PA34 |title=When Counterinsurgency Wins: Sri Lanka's Defeat of the Tamil Tigers |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2013 |isbn=978-0-8122-4452-6 |pages=32-34}}</ref> [[छापामार युद्ध|छापामार]] आक्रमण गर्ने एक प्रतिबन्धित समूहको रूपमा स्थापित लिट्टे क्रमशः परम्परागत सशस्त्र बल जत्तिकै शक्तिशाली हुन पुगेको थियो भने यस सङ्गठनमा विकसित सैन्य शाखाहरू जस्तैः नौसेना, हवाई इकाई, गुप्तचर शाखा र विशेष आत्मघाती आक्रमण इकाई समावेश थिए।<ref name="BBC 2007-04-29">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6604645.stm|title=Sri Lanka rebels in new air raid|agency=BBC News|work=|date=29 April 2007|access-date=9 February 2009|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416221254/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6604645.stm|url-status=live}}</ref> लिट्टेले आत्मघाती बम विष्फोटलाई एक रणनीति रूपमा निखारेको थियो। यो सङ्गठन सैन्य र नागरिक दुवै लक्ष्यलाई समेट्ने मिश्रित युद्धमा संलग्न बनेको थियो। लिट्टेले महिला तथा बालबालिकाको सहयोगमा आक्रमण गर्ने र उनीहरूको प्रयोग गरी उच्च दर्जाका राजनीतिज्ञहरूको हत्या गराउने गरेको थियो जसमा सन् १९९१ को भारतका पूर्व प्रधानमन्त्री [[राजीव गान्धीको हत्या]] समावेश छ।<ref name="Stanford">{{Cite web |title=Liberation Tigers of Tamil Elam &#124; Mapping Militant Organizations |url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/225 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123020237/https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/225 |archive-date=23 November 2017 |access-date=26 April 2019 |website=}}</ref> लिट्टेलाई ३३ देशहरूले आतङ्कवादी सङ्गठनको रूपमा चिन्हित गरेका थिए जसमा [[युरोपेली सङ्घ]], [[क्यानडा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[भारत]] समावेश छन्। श्रीलङ्काली सशस्त्र सेना र लिट्टे तीव्र सैन्य सङ्घर्षमा संलग्न रहँदाको समयमा उत्तर-पूर्वी क्षेत्रमा कहिलेकाहीँ लिट्टेले र कहिलेकाही सशस्त्र सेनाले कब्जा जमाएका थिए। यस सङ्गठनले श्रीलङ्काली सरकारसँग चार असफल शान्ति वार्तामा भाग लिएको र सन् २००० मा यसको चरम अवस्थामा लिट्टेले श्रीलङ्काको उत्तरी र पूर्वी प्रान्तका ७६ प्रतिशत भू-भागमा नियन्त्रण लिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=Humanitarian|title=Humanitarian Operation Timeline, 1981–2009|publisher=Ministry of Defence (Sri Lanka)|access-date=2 August 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827212530/http://www.defence.lk/new.asp?fname=Humanitarian|archive-date=27 August 2011}}</ref><ref name="lttldr">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/may/18/tamil-tigers-ltte-prabhakaran-death-srilanka|title=Prabhakaran's death and fall of LTTE lead to street celebrations in Sri Lanka|author=Mark Tran|date=May 2009|newspaper=The Guardian|access-date=24 August 2011|location=London|archive-date=1 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701111859/https://www.theguardian.com/world/2009/may/18/tamil-tigers-ltte-prabhakaran-death-srilanka|url-status=live}}</ref> प्रभाकरणले संस्थाको स्थापनाकालदेखि सन् २००९ मा मृत्यु नहुँदासम्म यस सङ्गठनको नेतृत्व गरेका थिए।<ref name="lttldr"/> सन् १९८३ देखि २००९ सम्म कम्तीमा १००,००० मानिसहरू गृहयुद्धमा मारिए जसमध्ये अधिकांश श्रीलङ्काली तमिलहरू थिए।<ref>{{cite news |title=Sri Lanka's war 10 years on: Finding Father Francis |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-48300279 |access-date=22 March 2021 |work=BBC News |date=18 May 2019 |archive-date=10 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210234516/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-48300279 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine|last=Mahr|first=Krista|title=Sri Lanka to Start Tally of Civil-War Dead|url=https://world.time.com/2013/11/28/sri-lanka-to-start-tally-of-civil-war-dead/|magazine=Time|date=28 November 2013|via=world.time.com|access-date=26 April 2019|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225155736/http://world.time.com/2013/11/28/sri-lanka-to-start-tally-of-civil-war-dead/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225155736/http://world.time.com/2013/11/28/sri-lanka-to-start-tally-of-civil-war-dead/ |date=25 December 2018 }}</ref> गृहयुद्धको समयमा श्रीलङ्का छाडेर थुप्रै तमिलहरू मुख्यतः पश्चिमी देश र भारततर्फ भागेका थिए जसले अनुमानित १० लाख आप्रवासित तमिल मानिसहरूको गठन गरेको थियो।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Oj7VEAAAQBAJ&pg=PA243 |title=Hindu Diasporas |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=978-0-19-886769-2 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Knut A. |page=243}}</ref> == विचारधारा == तमिल राष्ट्रियतावादलाई मुख्य विचारधारा मानी अगाडि बढिरहेको लिट्टे आफैँमा एक स्वत शैलीयुक्त राष्ट्रिय सङ्गठनको रूपमा परिचित थियो जसको प्रमुख उद्देश्य स्वतन्त्र तमिल राज्य स्थापना गर्नु थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.lankaweb.com/news/items07/250407-5.html |title=The American government's assessment of Prabhakaran |website=LankaWeb |access-date=11 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024141206/http://www.eelamweb.com/leader/ |archive-date=24 October 2007 }}</ref> लिट्टेले समाजवादमा आधारित, लोकतान्त्रिक र धर्मनिरपेक्ष राज्यको लागि प्रयास गरिरहेको दाबी गरेको थियो।<ref>{{cite journal |author=Niels Terpstra & Georg Frerks |date=2017 |title=Rebel Governance and Legitimacy: Understanding the Impact of Rebel Legitimation on Civilian Compliance with the LTTE Rule |journal=Civil Wars |volume=19 |page=297 |doi=10.1080/13698249.2017.1393265 |doi-access=free |number=3}}</ref> सङ्गठनका नेता भेलुपिल्लई प्रभाकरण भारतीय स्वतन्त्र आन्दोलनका अगुवा [[सुभाषचन्द्र बोस]]बाट प्रभावित थिए।<ref>{{Cite web|url=http://www.eelamweb.com/leader/interview/in_199404/|title=Tamil National Leader Hon. V. Pirapaharan's Interview 'How I Became a Freedom Fighter' April 1994|website=eelamweb.com|access-date=11 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803235329/http://www.eelamweb.com/leader/interview/in_199404/|archive-date=3 August 2016|url-status=dead}}</ref> सङ्गठनले आफूलाई [[पृथकतावाद|पृथकतावादी]] आन्दोलनमा सामेल नभएको दाबी गरिरह्यो र आत्मनिर्णय हासिल गरी तमिल मातृभूमि मानिने क्षेत्रमा सार्वभौमिकता पुनर्स्थापना गर्न लडिरहेको प्रष्ट्याएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9AKqCT5DeZcC&pg=PA85|title=When Counterinsurgency Wins: Sri Lanka's Defeat of the Tamil Tigers|last=Hashim|first=Ahmed S.|date=28 May 2013|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0812206487|page=85|language=en}}</ref> यस सङ्गठनमा आवद्ध अधिकांश लडाकुहरू हिन्दु रहेको भएतापनि पनि लेट्टे स्पष्ट रूपमा धर्मनिरपेक्ष सङ्गठन थियो जसकारण धर्म सम्बन्धित विषयहरूले यसको विचारधारामा कुनै महत्वपूर्ण प्रभावहरू पारेको थिएन।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/07/17/suicide-bombs-potent-tools-of-terrorists/e11ed483-9936-45c0-b6c6-2653d4519ff5/|title=Suicide Bombs Potent Tools of Terrorists|newspaper=Washington Post|access-date=11 June 2016|date=17 July 2005|archive-date=14 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114222436/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/07/17/suicide-bombs-potent-tools-of-terrorists/e11ed483-9936-45c0-b6c6-2653d4519ff5/|url-status=live}}</ref> प्रभाकरणले परम्परागत हिन्दु तमिल समाजका दमनकारी पक्षहरू जस्तै; जात प्रणाली र लैङ्गिक असमानताको आलोचना गरेका थिए।.<ref>{{Cite web |title=Velupillai Pirabaharan - Womens International Day 1992 |url=https://tamilnation.org/ltte/vp/messages_speeches/vp9203.htm |access-date=2023-04-27 |website=tamilnation.org}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> लिट्टेले आफूलाई श्रीलङ्काली राज्यबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गर्ने मात्र नभई तमिल समाजभित्र व्यापक परिवर्तन ल्याउने क्रान्तिकारी आन्दोलनको रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rD2KEOqVV5MC&pg=PA126|title=Women and Political Violence: Female Combatants in Ethno-National Conflict|last=Alison|first=Miranda|date=21 January 2009|publisher=Routledge|isbn=9781134228942|page=126|language=en}}</ref> त्यसैले यसको विचारधाराले जातीय भेदभाव हटाउन र महिला सशक्तीकरणको समर्थन गर्न माग गरेको थियो। प्रभाकरणले आफ्नो राजनीतिक दर्शनलाई 'क्रान्तिकारी समाजवाद' भनेर व्याख्या गरेका थिए जसको उद्देश्य 'समानतावादी समाज' सिर्जना गर्नु थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.eelamweb.com/leader/interview/in_1986/|title=Tamil National Leader Hon. V. Pirapaharan's Interview|website=eelamweb.com|access-date=11 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803164100/http://www.eelamweb.com/leader/interview/in_1986/|archive-date=3 August 2016|url-status=dead}}</ref> सन् २००२ सम्म आइपुग्दा भौगोलिक तथा राजनीतिक परिस्थितिमा परिवर्तन आएपछि प्रभाकरणले 'खुला बजार अर्थतन्त्र'लाई समर्थन गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=http://www.eelamview.com/2011/11/17/hon-v-prabhakaran-press-conference-at-killinochi-2002/|title=Hon. V. Pirabaharan: Press conference at Killinochi 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406214016/http://www.eelamview.com/2011/11/17/hon-v-prabhakaran-press-conference-at-killinochi-2002/|archive-date=6 April 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406214016/http://www.eelamview.com/2011/11/17/hon-v-prabhakaran-press-conference-at-killinochi-2002/ |date=6 April 2016 }}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:श्रीलङ्काली गृहयुद्ध]] [[श्रेणी:लिबरेसन टाइगर्स अफ तमिल ईलम]] b7o6nestevtej1tlqsqrvofwgmorm3i 0 149271 1392024 1366066 2026-09-30T03:44:30Z CommonsDelinker 144 Nisha_mehta.jpg हटाईंदै, कमन्समा [[c:User:Krd|Krd]]ले No license since 22 September 2026 को कारणले हटाएका कारण । 1392024 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपाली राजनीतिज्ञ र मन्त्री}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = निशा मेहता | office = [[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|नेपालको स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्री]] | term_start = १३ चैत २०८२ | president = [[रामचन्द्र पौडेल]] | prime_minister = [[बालेन्द्र शाह]] | predecessor = [[सुधा शर्मा]] | office1 = [[खानेपानी मन्त्रालय (नेपाल)|खानेपानी मन्त्री]] | term_start1 = १३ चैत २०८२ | predecessor1 = राजेन्द्रसिंह भण्डारी | office2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सांसद, प्रतिनिधि सभा]] | term_start2 = १३ चैत २०८२ | constituency2 = [[समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली|समानुपातिक सूची]] | birth_date = {{Birth date and age|1987|08|07|df=y}}<ref name="bio" /> | birth_place = [[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]], [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]], [[नेपाल]] | party = {{color box|{{party color|Rastriya Swatantra Party}}}} [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] | citizenship = [[नेपाल|नेपाली]] | image = | caption = मेहताको तस्विर | spouse = डा. सरोज सिंह<ref name="bio" /> }} '''निशा मेहता''' (जन्म: २०४४ साउन २२) एक नेपाली राजनीतिज्ञ र परिचारिका हुन्।<ref name="nurse">{{Cite web |date=March 27, 2026 |title=From Nurse to Minister: Nisha Mehta Takes Charge of Nepal’s Health Sector |url=https://recentsnews.com/2026/03/27/9331/ |access-date=2026-03-29 |website=Recent News Nepal |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> उनी हाल प्रधानमन्त्री [[बालेन्द्र शाह]]को मन्त्रिमण्डलमा [[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या]] र [[खानेपानी मन्त्रालय (नेपाल)|खानेपानी मन्त्री]]का रूपमा कार्यरत छिन्।<ref>{{Cite web |date=March 27, 2026 |title=15 ministers in Balendra Shah Cabinet finalised |url=https://kathmandupost.com/national/2026/03/27/15-ministers-in-balendra-shah-cabinet-finalised |access-date=2026-03-27 |website=काठमाडौँ पोस्ट |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{Cite web |date=March 27, 2026 |title=Meet the five women ministers in Balen-led cabinet |url=https://english.onlinekhabar.com/five-women-ministers.html |website=अनलाइनखबर |access-date=2026-03-27 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> मेहता [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]]मा [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]बाट [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]मा निर्वाचित भएकी थिइन्। उनी [[मधेशी]] महिला क्लस्टर अन्तर्गत [[समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली|समानुपातिक सूची]]बाट निर्वाचित भएकी थिइन्।<ref name="bio">{{Cite web |last=Subedi |first=Arjun |title=दोस्रो प्रयासमा सांसद् बनेकी निशा मेहता |url=https://ekantipur.com/politics/2026/03/23/nisha-mehta-becomes-mp-on-second-attempt-40-44.html |date=2026-03-24 |access-date=2026-03-27 |website=इकान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == मेहताको जन्म [[कोशी प्रदेश]]को [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] स्थित [[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]]मा भएको थियो।<ref>{{Cite web |date=March 27, 2026 |title=Nisha Mehta sssumes office as Health and Water Supply Minister |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nisha-mehta-sssumes-office-as-health-and-water-supply-minister |access-date=2026-03-29 |website=द हिमालयन टाइम्स |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> उनले [[भारत]]को [[मध्य प्रदेश]] स्थित [[जिवाजी विश्वविद्यालय]]बाट सम्बन्धन प्राप्त पोस्ट ग्रेजुएट कलेज अफ नर्सिङ, ग्वालियरबाट नर्सिङमा स्नातकोत्तर तहको शिक्षा हासिल गरेकी छिन्।<ref>{{Cite web |date=2026-03-28 |title=Nisha Mehta Biography: From Nurse to Nepal's Health Minister (2026) - FameReports |url=https://famereports.com/nisha-mehta-biography-health-minister-nepal/ |access-date=2026-03-28 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref>उनी [[कुशवाहा]]/[[कोइरी]] जातकी हुन्। == राजनीतिक वृत्ति == === नर्सिङ === नेपाल फर्केपछि उनले धरान स्थित [[वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान]]मा क्लिनिकल नर्सको रूपमा करिब तीन वर्ष काम गरेकी थिइन्। त्यसपछि उनी विराटनगरको विराट टिचिङ अस्पतालमा नर्स र सह-प्राध्यापकका रूपमा आबद्ध भएकी थिइन्।<ref name="bio" /><ref name="nurse" /> === राजनीति === उनी [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] स्थापनाकाल देखि नै सो पार्टीको साधारण सदस्य रहँदै आएकी थिइन्।<ref>{{Cite web |date=2026-03-28 |title=नर्स निशा मेहता बनिन् स्वास्थ्यमन्त्री |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/03/1898828/nurse-nisha-mehta-becomes-health-minister |access-date=2026-03-29 |website=अनलाइनखबर |language=नेपाली}}</ref> [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९ को निर्वाचन]]मा पनि उनको नाम पार्टीको समानुपातिक सूचीमा समावेश थियो, यद्यपि सो समयमा उनी सांसद निर्वाचित हुन सकेकी थिइनन्।<ref>{{Cite web |last=Kami |first=Sudip |date=2026-03-27 |title=Facing a daunting task of revamping health sector |url=https://kathmandupost.com/national/2026/03/28/facing-a-daunting-task-of-revamping-health-sector |access-date=2026-03-29 |website=काठमाडौँ पोस्ट |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == मेहताले कोशी प्रदेश प्रहरी अस्पतालका प्रमुख तथा प्रहरी नायब उपरीक्षक डा. सरोज सिंहसँग विवाह गरेकी छिन्।<ref name="bio" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०८२–]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारका मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८७ मा जन्म]] [[श्रेणी:सुनसरी जिल्लाका मानिसहरू]] 2skw4uafdsmi6yc6himbk0dp0el691p 1392078 1392024 2026-09-30T09:50:12Z Madeshi Brahman 78174 /* */ 1392078 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपाली राजनीतिज्ञ र मन्त्री}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = निशा मेहता | office = [[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|नेपालको स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्री]] | term_start = १३ चैत २०८२ | president = [[रामचन्द्र पौडेल]] | prime_minister = [[बालेन्द्र शाह]] | predecessor = [[सुधा शर्मा]] | office1 = [[खानेपानी मन्त्रालय (नेपाल)|खानेपानी मन्त्री]] | term_start1 = १३ चैत २०८२ | predecessor1 = राजेन्द्रसिंह भण्डारी | office2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सांसद, प्रतिनिधि सभा]] | term_start2 = १३ चैत २०८२ | constituency2 = [[समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली|समानुपातिक सूची]] | birth_date = {{Birth date and age|1987|08|07|df=y}}<ref name="bio" /> | birth_place = [[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]], [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]], [[नेपाल]] | party = {{color box|{{party color|Rastriya Swatantra Party}}}} [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] | citizenship = [[नेपाल|नेपाली]] | image = [[File:Nisha Mehta.jpg|thumb|Health minister of Nepal]] | caption = मेहताको तस्विर | spouse = डा. सरोज सिंह<ref name="bio" /> }} '''निशा मेहता''' (जन्म: २०४४ साउन २२) एक नेपाली राजनीतिज्ञ र परिचारिका हुन्।<ref name="nurse">{{Cite web |date=March 27, 2026 |title=From Nurse to Minister: Nisha Mehta Takes Charge of Nepal’s Health Sector |url=https://recentsnews.com/2026/03/27/9331/ |access-date=2026-03-29 |website=Recent News Nepal |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> उनी हाल प्रधानमन्त्री [[बालेन्द्र शाह]]को मन्त्रिमण्डलमा [[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या]] र [[खानेपानी मन्त्रालय (नेपाल)|खानेपानी मन्त्री]]का रूपमा कार्यरत छिन्।<ref>{{Cite web |date=March 27, 2026 |title=15 ministers in Balendra Shah Cabinet finalised |url=https://kathmandupost.com/national/2026/03/27/15-ministers-in-balendra-shah-cabinet-finalised |access-date=2026-03-27 |website=काठमाडौँ पोस्ट |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{Cite web |date=March 27, 2026 |title=Meet the five women ministers in Balen-led cabinet |url=https://english.onlinekhabar.com/five-women-ministers.html |website=अनलाइनखबर |access-date=2026-03-27 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> मेहता [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]]मा [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]बाट [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]मा निर्वाचित भएकी थिइन्। उनी [[मधेशी]] महिला क्लस्टर अन्तर्गत [[समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली|समानुपातिक सूची]]बाट निर्वाचित भएकी थिइन्।<ref name="bio">{{Cite web |last=Subedi |first=Arjun |title=दोस्रो प्रयासमा सांसद् बनेकी निशा मेहता |url=https://ekantipur.com/politics/2026/03/23/nisha-mehta-becomes-mp-on-second-attempt-40-44.html |date=2026-03-24 |access-date=2026-03-27 |website=इकान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == मेहताको जन्म [[कोशी प्रदेश]]को [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] स्थित [[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]]मा भएको थियो।<ref>{{Cite web |date=March 27, 2026 |title=Nisha Mehta sssumes office as Health and Water Supply Minister |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nisha-mehta-sssumes-office-as-health-and-water-supply-minister |access-date=2026-03-29 |website=द हिमालयन टाइम्स |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> उनले [[भारत]]को [[मध्य प्रदेश]] स्थित [[जिवाजी विश्वविद्यालय]]बाट सम्बन्धन प्राप्त पोस्ट ग्रेजुएट कलेज अफ नर्सिङ, ग्वालियरबाट नर्सिङमा स्नातकोत्तर तहको शिक्षा हासिल गरेकी छिन्।<ref>{{Cite web |date=2026-03-28 |title=Nisha Mehta Biography: From Nurse to Nepal's Health Minister (2026) - FameReports |url=https://famereports.com/nisha-mehta-biography-health-minister-nepal/ |access-date=2026-03-28 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref>उनी [[कुशवाहा]]/[[कोइरी]] जातकी हुन्। == राजनीतिक वृत्ति == === नर्सिङ === नेपाल फर्केपछि उनले धरान स्थित [[वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान]]मा क्लिनिकल नर्सको रूपमा करिब तीन वर्ष काम गरेकी थिइन्। त्यसपछि उनी विराटनगरको विराट टिचिङ अस्पतालमा नर्स र सह-प्राध्यापकका रूपमा आबद्ध भएकी थिइन्।<ref name="bio" /><ref name="nurse" /> === राजनीति === उनी [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] स्थापनाकाल देखि नै सो पार्टीको साधारण सदस्य रहँदै आएकी थिइन्।<ref>{{Cite web |date=2026-03-28 |title=नर्स निशा मेहता बनिन् स्वास्थ्यमन्त्री |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/03/1898828/nurse-nisha-mehta-becomes-health-minister |access-date=2026-03-29 |website=अनलाइनखबर |language=नेपाली}}</ref> [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९ को निर्वाचन]]मा पनि उनको नाम पार्टीको समानुपातिक सूचीमा समावेश थियो, यद्यपि सो समयमा उनी सांसद निर्वाचित हुन सकेकी थिइनन्।<ref>{{Cite web |last=Kami |first=Sudip |date=2026-03-27 |title=Facing a daunting task of revamping health sector |url=https://kathmandupost.com/national/2026/03/28/facing-a-daunting-task-of-revamping-health-sector |access-date=2026-03-29 |website=काठमाडौँ पोस्ट |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == मेहताले कोशी प्रदेश प्रहरी अस्पतालका प्रमुख तथा प्रहरी नायब उपरीक्षक डा. सरोज सिंहसँग विवाह गरेकी छिन्।<ref name="bio" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०८२–]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारका मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८७ मा जन्म]] [[श्रेणी:सुनसरी जिल्लाका मानिसहरू]] jjqodgwj690cgwe6swfoh2a7q7pkxim 0 151019 1392027 1390667 2026-09-30T04:08:55Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392027 wikitext text/x-wiki {{Infobox food | name = सद्य | image = Sadhya DSW.jpg | image_size = 300px | caption = | country = [[भारत]] | region = [[केरल]] | creator = | course = | type = | served = | main_ingredient = | variations = | calories = | other = [[कामायन]] }} [[File:Sadya 2019.jpg|thumb|परम्परागत केरल सद्य]] '''''सद्य''''' ({{langx|ml|സദ്യ}}) [[केरल]]बाट उत्पत्ति भएको भोजन हो। यो सबै [[मलयाली जाति|मलयाली]]हरूका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ र परम्परागत शाकाहारी परिकारहरूको विविधताले बनेको हुन्छ, जुन प्रायः दिउँसोको खानाका रूपमा [[केरा]]को पातमा परोसिन्छ।<ref>Kerala's Slow Food; The Indian banana leaf banquet that tastes like home by Shahnaz Habib AFAR March/ April 2014 page 49</ref> सद्य प्रायः [[ओणम]] र [[विषु]]जस्ता हिन्दू पर्वहरूका अवसरमा परम्परागत भोजका रूपमा परोसिन्छ।<ref name="Iyer 2018">{{cite web |last=Iyer |first=Meenakshi |title=Onam 2018, here's why Sadya is the most balanced meal, full of nutritional value – more lifestyle |website=[[Hindustan Times]] |date=25 August 2018 |url=https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/onam-2018-here-s-why-sadya-is-the-most-balanced-meal-full-of-nutritional-value/story-2gwLfWrIj9L3VSnBVFxUfK.html |access-date=20 September 2018 |archive-date=20 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920234525/https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/onam-2018-here-s-why-sadya-is-the-most-balanced-meal-full-of-nutritional-value/story-2gwLfWrIj9L3VSnBVFxUfK.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920234525/https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/onam-2018-here-s-why-sadya-is-the-most-balanced-meal-full-of-nutritional-value/story-2gwLfWrIj9L3VSnBVFxUfK.html |date=20 September 2018 }}</ref> साथै जन्मदिन, विवाह तथा अन्य विशेष अवसरहरूमा पनि यसलाई परोस्ने चलन छ। ==व्युत्पत्ति== मलयालम शब्द ''सद्य''(സദ്യ) [[संस्कृत]] शब्द सग्धि बाट व्युत्पन्न भएको हो, जसले सामूहिक भोजलाई जनाउँछ।<ref>{{Cite news |date=2016-09-09 |title=How Onasadya traditions differ across Kerala |url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/Food/Onam-on-a-leaf/article14630774.ece |access-date=2024-12-07 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ==अवलोकन== [[File:Valla Sadya.JPG|thumb|left|वल्ला सद्य]] एक सामान्य सद्यमा एकै पटकको भोजनका रूपमा करिब २४–२८ परिकार परोसिन्छ।<ref>{{cite web |title=Happy Onam 2020: 26 dishes in the Onam Sadhya feast, what they’re called |url=https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/happy-onam-2020-26-dishes-in-the-onam-sadhya-feast-what-they-re-called/story-Ox35zUre2YkHzMjzOcSHTN.html |publisher=Hindustan Times |access-date=26 June 2024}}</ref> केही अवस्थामा, जब यो अझ ठूलो हुन्छ, अरनमुला वल्लमकली (वल्ला सद्य) का लागि तयार गरिने सद्यमा ६४ भन्दा बढी परिकार पनि समावेश हुन सक्छन्।<ref name="NDTV Food 2017"/> परम्परागत सद्य भोजनका क्रममा मानिसहरू भुइँमा बिछ्याइएका चकटीमा पलेटी मारेर बस्छन्।<ref name="Vasu Kumar 2017">{{cite book | last1=Vasu | first1=S.S.L. | last2=Kumar | first2=R. | title=Morning Glory Blossoms | publisher=Partridge Publishing Singapore | year=2017 | isbn=978-1-5437-4244-2 | url=https://books.google.com/books?id=8aJEDwAAQBAJ&pg=PT21 | access-date=20 September 2018 | page=21}}</ref> भोजन चम्चा वा अन्य कटलरी प्रयोग नगरी दाहिने हातले खाने गरिन्छ।<ref name="Vasu Kumar 2017"/> खाना टिप्नका लागि औँलाहरूलाई [[डाडु]] जस्तो आकारमा मोडिन्छ।<ref name="Vasu Kumar 2017"/> मुख्य परिकार साधारण उमालेको [[भात]] हो, जसलाई [[दाल|परिप्पु]], साम्बार, रसम, पुलिस्सेरी लगायतका करी/''कूट्टान्'' (കൂട്ടാന്‍) सँग परोसिन्छ। अन्य परिकारहरूमा कालान, अभियल, थोरन, ओलन, [[चटनी|पचडी]], किचडी, कूट्टुकारी, एरिस्सेरी, [[आँपको अचार]], इन्जिपुली, मेझुक्कुपुरट्टी, कागतीको अचार, साथै [[पापड]], प्लान्टेन चिप्स, शर्करा उप्पेरी, [[केरा]], सादा [[दही]] र [[मही]] समावेश हुन्छन्।<ref name="NDTV Food 2017">{{cite web | title=Happy Vishu 2017: Vishu Sadhya, Kerala's Grand New Year Feast | publisher=[[NDTV]] Food | date=13 April 2017 | url=https://food.ndtv.com/food-drinks/happy-vishu-2017-vishu-sadhya-keralas-grand-new-year-feast-1680747 | access-date=20 September 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180920234420/https://food.ndtv.com/food-drinks/happy-vishu-2017-vishu-sadhya-keralas-grand-new-year-feast-1680747 | archive-date=20 September 2018 }}</ref><ref name="Rai">{{cite book | last=Rai | first=J. | title=Curry Cookbook – Keralan Cuisine – Jay Rai's Indian Kitchen: करी व्यंजनों | publisher=Springwood media | isbn=978-1-4761-2308-0 | url=https://books.google.com/books?id=5zDWhOU-I04C&pg=PT4 | access-date=20 September 2018 | page=pt4-5}}</ref><ref>{{cite book | last=Brien | first=C.O. | title=The Penguin Food Guide to India | publisher=Penguin Books Limited | year=2013 | isbn=978-93-5118-575-8 | url=https://books.google.com/books?id=BGhBAgAAQBAJ&pg=PT422 | access-date=20 September 2018 | page=pt422}}</ref><ref name="Punit 2015">{{cite web |last=Punit |first=27 lip-smacking, vegetarian dishes to try during Kerala’s grandest feast |date=28 August 2015 |title=Quartz India |url=https://qz.com/india/489554/27-lip-smacking-vegetarian-dishes-to-try-during-keralas-grandest-feast/ |access-date=20 September 2018 |website=Quartz India}}</ref> मही सामान्यतया भोजनको अन्त्यतिर परोसिन्छ।<ref name="NDTV Food 2017"/> भोजनको अन्त्यमा परोसिने परम्परागत मिठाई [[खिर|पायसम]]का धेरै प्रकार हुन्छन्,<ref name="NDTV Food 2017"/> र प्रायः तीन वा सोभन्दा बढी प्रकारका पायसम परोसिने गरिन्छ। यसका केही प्रकारहरूमा पालाडा प्रदामन, अडा प्रदामन, परिप्पु प्रदामन, चक्का प्रदामन, गोथम्पु पायसम, पाल पायसम आदि पर्छन्। सबै विभिन्न करीहरू फरक–फरक तरकारीबाट बनाइन्छन् र प्रत्येकको आफ्नै विशिष्ट स्वाद हुन्छ। करीहरूको यो विविधताले समृद्धि र कल्याणको प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व गर्छ। [[File:Onam Sadya (15164960372).jpg|thumb|[[ओणम]]का अवसरमा परोसिएको सद्य]] परिकारहरू केराको पातका विभिन्न स्थानमा परोसिन्छन्।<ref name="Kannampilly 2003"/> उदाहरणका लागि, अचार केराको पातको माथिल्लो बायाँ कुनामा र केरा तल्लो बायाँ कुनामा राखिन्छ। यसले भोजन परोस्ने व्यक्तिहरूलाई थप परिकार दिनुपर्ने कि नपर्ने भन्ने कुरा सजिलै पहिचान गरी सेवा गर्न मद्दत गर्छ। प्रायः सबै परिकारहरूमा नरिवल प्रमुख सामग्रीका रूपमा प्रयोग हुन्छ, किनकि केरलमा यसको प्रशस्त उपलब्धता छ। केही परिकारमा नरिवलको दूध प्रयोग गरिन्छ भने नरिवलको तेल तारेर पकाउन प्रयोग गरिन्छ। सद्यको परिकार सूचीमा स्थानीय परम्परा र सामग्रीको उपलब्धताका आधारमा क्षेत्रअनुसार भिन्नता पाइन्छ। परम्पराअनुसार केरल वा भारतको दक्षिणपश्चिमी तटमा पाइने स्थानीय तथा मौसमी तरकारीहरू प्रयोग गर्ने चलन भए पनि, अहिले परिकारहरूमा गाजर, भुइँकटहर र सिमीजस्ता तरकारीहरू समावेश गर्नु पनि सामान्य अभ्यास बनेको छ। परम्परागत रूपमा सद्यका परिकारहरूमा प्याज वा लसुन प्रयोग गरिँदैन। भोजनपछि प्रायः ''भेट्टिला मुरुक्कान्''—चुन र सुपारीसँग तयार गरिएको [[पान]]—चपाउने चलन छ।<ref name="India.com 2017">{{cite web | title=Onam Sadya Items That Make the Traditional Recipe of Kerala Festival a Hit | website=India.com | date=3 September 2017 | url=http://www.india.com/festivals-events/onam-sadhya-items-that-make-the-traditional-recipe-of-kerala-festival-a-hit-2445898/ | access-date=20 September 2018}}</ref> यसले भोजन पचाउन मद्दत गर्नुका साथै मुखको स्वाद पनि ताजा बनाउँछ।<ref name="India.com 2017"/> ==तयारी== [[File:Kichadi Sadhya.jpg|thumb|left|[[चटनी|पचडी]] कहिलेकाहीँ सद्यमा परोसिन्छ।]] सद्य सामान्यतया दिउँसोको भोजनका रूपमा परोसिन्छ,<ref>{{cite book | last=Basu | first=M. | title=Masala: Indian Cooking for Modern Living | publisher=Bloomsbury Publishing | year=2018 | isbn=978-1-4088-8687-8 | url=https://books.google.com/books?id=WDNWDwAAQBAJ&pg=PT268 | access-date=20 September 2018 | page=pt268}}</ref> यद्यपि यसको हल्का संस्करण रातिको भोजनका रूपमा पनि परोसिन्छ। तयारी अघिल्लो रातिबाटै सुरु हुन्छ, र उत्सवको दिन बिहान दस बज्नुअघि नै सबै परिकारहरू तयार गरिसकिन्छन्। आजकल मानिसहरूलाई भुइँमा बसेर भोजन गर्न असुविधा हुने भएकाले सद्य प्रायः टेबलमा परोसिन्छ। सद्यका लागि आवश्यक परिकार तथा सामग्रीको व्यवस्था गुणस्तर सुनिश्चित गर्न निकै सावधानीपूर्वक र विस्तृत रूपमा गरिन्छ। सद्य तयार गर्न आगो बाल्नुअघि अग्निदेवको पूजा गरिन्छ। त्यसपछि पहिलो परिकार प्रज्वलित निलविलक्कु (परम्परागत धातुको दीप) अगाडि केराको पातमा [[गणेश|गणपति]]लाई अर्पणका रूपमा चढाइन्छ। सद्यमा भोजन केराको पातमा परोसिन्छ।<ref name="NDTV Food 2017"/> भोजन समाप्त भएपछि केराको पात मोडेर बन्द गरिन्छ।<ref name="The Hans India 2016">{{cite web | title=The festive feast | website=The Hans India | date=11 September 2016 | url=http://www.thehansindia.com/posts/index/Sunday-Hans/2016-09-11/The-festive-feast/253227 | access-date=20 September 2018}}</ref> केही परम्पराअनुसार भोजनपछि केराको पात आफूतर्फ मोड्नुले भोजनप्रति सन्तुष्टि जनाउँछ भने आफूबाट विपरीत दिशातर्फ मोड्नुले भोजनमा अझ सुधार गर्न सकिने सङ्केत दिन्छ।<ref name="The Hans India 2016"/> यद्यपि केराको पात कुन दिशातर्फ मोडिन्छ भन्ने कुराको अर्थ केरलका विभिन्न क्षेत्रअनुसार फरक–फरक हुन सक्छ।<ref>{{cite web | last=Pillai | first=Pooja | title=God's Own Platter | website=The Indian Express | date=14 September 2016 | url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/food-wine/gods-kerala-onam-meal-food-feast-own-platter-3029921/ | access-date=20 September 2018}}</ref> मध्य त्रावणकोर शैलीको सद्य सबैभन्दा अनुशासित र परम्पराप्रति बढी प्रतिबद्ध मानिन्छ।<ref name="Hindu2016b">{{cite web |author=N. Satyendran |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/onam-on-a-leaf/article9092190.ece |title=Onam on a leaf |work=The Hindu |date=2010-08-10 |access-date=2016-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822103623/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/Onam-on-a-leaf/article14631217.ece |archive-date=2023-08-22}}</ref> परिकारहरू परोस्ने एउटा निश्चित क्रम हुन्छ, जसमा सामान्यतया सबैभन्दा पहिले चिप्स र अचार परोसिन्छ।<ref name="Kannampilly 2003" /><ref name="Punit 2015" /> यद्यपि केरलका विभिन्न क्षेत्रहरूमा स्थानीय रुचि र परम्पराअनुसार परिकार तयार गर्ने तथा परोस्ने शैली र विधि फरक–फरक अपनाइन्छ। अरनमुला वल्ला सद्य सबैभन्दा प्रसिद्ध सद्य हो, जसमा परम्परागत रूपमा ६४ भन्दा बढी परिकार परोसिन्छन्।<ref>{{cite web |date=22 August 2015 |title=Sing out loud for a 64-dish sadya |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/Sing-out-loud-for-a-64-dish-sadya/articleshow/48620396.cms |access-date=20 September 2018 |website=The Times of India}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:भारतीय खाना]] [[श्रेणी:केरलको खाना]] ods6bb3lcxh7qquthypniy8xb5jeonk 0 151417 1392019 1390547 2026-09-30T03:39:04Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392019 wikitext text/x-wiki {{Short description|Hindu pilgrimage and festival in India}} {{Infobox recurring event | native_name_lang = | logo = | logo_size = | image = File:Baidyanathdham.jpg | image_size = | caption = [[देवघर]]को श्रावणी मेलामा भक्तजन | genre = [[तीर्थयात्रा]] | dates = | frequency = वार्षिक रूपमा | venue = बैद्यनाथ मन्दिर | location = देवघर, [[झारखण्ड]], भारत | coordinates = {{coord|24|29|33|N|86|42|00|E||display=inline,title}} | participants = ५० लाख+ (२०२५)<ref>{{Cite news |title=Deoghar Shravani Mela 2025 concludes, over 50 lakh devotees offer prayers; Sparsh Puja begins |url=https://navbharat... |work=Navbharat Times |date=2025-08-09 |access-date=2026-08-08}}</ref> | budget = | patrons = *झारखण्ड सरकार *बिहार सरकार | homepage = }} {{hinduism}} '''श्रावणी मेला''' भारतको [[झारखण्ड]] देवघर रहेको [[वैद्यनाथ ज्योतिर्लिङ्ग मन्दिर|बाबा बैद्यनाथ धाम]] मन्दिरमा श्रावण (जुलाई-अगस्ट) महिनामा मनाइने एक महिना लामो हिन्दू चाड हो।<ref>{{Cite web |title=Deoghar Authorities Ensure Smooth Shravani Mela |url=https://www.news18.com/india/shravani-mela-deoghar-arrangements |access-date=2024-02-01 |website=News18}}</ref> यो पर्व भारतको सबैभन्दा ठुलो धार्मिक जमघटहरू मध्ये एक हो, जसले लाखौं भक्तहरू आकर्षित गर्दछ, मुख्यतया काँवरीयाहरू, जसले [[गङ्गा नदी|गङ्गा]] भगवान [[शिव]] पवित्र जल चढाउन तीर्थयात्रा गर्छन।<ref>{{Cite journal |last=Verma |first=Amit |year=2020 |title=Religious Gatherings and Social Harmony |journal=Indian Journal of Cultural Studies |volume=52 |issue=2 |pages=87–99}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/jharkhand-shravani-mela-preparations/article67278941.ece|title=Jharkhand Government Prepares for Shravani Mela|date=2023-07-25|work=The Hindu|access-date=2024-02-01}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == महत्व == श्रावणी मेला भगवान [[शिव]] मा समर्पित छ र यसलाई अत्यन्त शुभ मानिन्छ।<ref>{{Cite web |title=Tales from ‘Shravani Mela'|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/travel/tales-from-shravani-mela/article29205659.ece|date=2019-08-21|work=The Hindu|access-date=2024-02-01}}</ref>[[कांवड यात्रा|काँवर यात्रा]] भनेर पनि चिनिने यस [[तीर्थयात्रा]] भक्तहरूले सुल्तानगञ्ज अजगाइबिनाथ धाममा [[गङ्गा नदी|गङ्गा]] पानी सङ्कलन गरेर लगभग १०५ किलोमिटर पैदल हिँडेर देवघर [[वैद्यनाथ ज्योतिर्लिङ्ग मन्दिर|बाबा बैद्यनाथ मन्दिर]] पुर्याउँछन्।<ref>{{Cite web |title=Shravani Mela: Pilgrimage and Rituals |url=https://www.india.com/travel/articles/shravani-mela-pilgrimage-and-rituals/ |access-date=2024-02-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Month-long Shravani mela begins in Deoghar|url=https://www.dailypioneer.com/2024/state-editions/month-long-shravani-mela-begins-in-deoghar.html|date=2024-07-23|access-date=2024-02-01|work=Daily Pioneer}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>यात्रा भक्ति, तपस्या र शुद्धताको प्रतीक हो।<ref>{{Cite book |last=Tripathi |first=R.K. |title=Sacred Journeys in Hinduism |year=2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-9391125356}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Verma |first=Amit |title=Religious Gatherings and Social Harmony |journal=Indian Journal of Cultural Studies |volume=52 |issue=2 |pages=87–99 |year=2020}}</ref> == अनुष्ठानहरू == * काँवरीया भनेर चिनिने भक्तहरूले केसर रङको लुगा लगाउँछन्<ref>{{Cite news |title=Saffron tide of faithful on 110-km trek|url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/saffron-tide-of-faithful-on-110-km-trek/cid/723399 |date=2004-08-30 |work=The Telegraph India |access-date=2025-02-01}}</ref>र काँवर भनिने सजाइएको बाँस संरचनामा सन्तुलित भाँडोमा पवित्र पानी बोक्छन्।<ref>{{Cite web |title=The Kanwariya Tradition in India |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-49120788 |work=BBC News |date=2022-07-30 |access-date=2024-02-01 }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news |title=Jharkhand Government Prepares for Shravani Mela |url=https://www.thehindu.com/news/national/jharkhand-shravani-mela-preparations/article67278941.ece |work=The Hindu |date=2023-07-25 |access-date=2024-02-01}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * तीर्थयात्रा सुल्तानगञ्ज अजगाइबिनाथ धामबाट सुरु हुन्छ, जहाँ [[गङ्गा नदी|गङ्गा]] उत्तरतर्फ बग्छ, जसले यसलाई पानी सङ्कलनका लागि पवित्र बनाउँछ।<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=Anita |year=2021 |title=Sacred Geography of Indian Pilgrimages |journal=Journal of Religious Studies |volume=45 |issue=3 |pages=112–127}}</ref> * भक्तहरू नंगे खुट्टा हिँड्छन् र यात्राको क्रममा काँवरलाई भुइँमा राख्न अनुमति दिइँदैन।<ref>{{Cite book|title=Hindu Festivals and Pilgrimages}}</ref> * देवघर पुगेपछि, उनीहरूले पवित्र पानीले [[वैद्यनाथ ज्योतिर्लिङ्ग मन्दिर|बाबा बैद्यनाथ मन्दिर]] अभिषेक ([[शिव]] लिङ्गको धार्मिक स्नान) गर्छन्।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/baba-baidyanath-dham-abshishek|title=Thousands Perform Abhishek at Baba Baidyanath Dham|date=2023-08-10|work=Hindustan Times|access-date=2024-02-01}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == प्रमुख आकर्षणहरू == * '''[[वैद्यनाथ ज्योतिर्लिङ्ग मन्दिर|बाबा बैद्यनाथ मन्दिर]]'''-भगवान [[शिव]] को बाह्र ज्योतिर्लिंगहरू मध्ये एक।<ref>{{Cite book|title=Jyotirlingas of India}}</ref> * शिवगङ्गा ताल-मन्दिर नजिकैको एउटा पवित्र पोखरी जहाँ भक्तहरूले प्रार्थना गर्नु अघि डुबकी लगाउँछन्।<ref>{{Cite web |title=Sacred Ponds in Hinduism |url=https://www.indiaheritage.org/sacred-ponds-in-hinduism/ |access-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425152728/https://www.indiaheritage.org/sacred-ponds-in-hinduism/ |archive-date=2025-04-25 }}</ref> * बाबा अजगाइबिनाथ मन्दिर-तीर्थयात्रीहरूले पानी सङ्कलन गर्ने मन्दिर र स्थान र यसरी श्रावणी मेलाको सुरुवात हुन्छ। <ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/Pilgrimage_Centres_of_India/Qqei_Wo1qXwC?hl=en&gbpv=1&dq=ajgaibinath+dham&pg=PA186&printsec=frontcover|title=Pilgrimage Centres of India|date=2003}}</ref> * बसुकिनाथ मन्दिर-[[वैद्यनाथ ज्योतिर्लिङ्ग मन्दिर|बैद्यनाथ धाम]] प्रार्थना गरेपछि [[तीर्थयात्रा|तीर्थयात्रीहरू]] भ्रमण गर्ने महत्त्वपूर्ण मन्दिर।<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/religion/basukinath-temple-history-and-significance-4283619|title=Basukinath Temple: A Pilgrim's Guide|date=2023-08-15|work=NDTV|access-date=2024-02-01}}</ref> == पनि हेर्नुहोस् == * [[कांवड यात्रा|काँवर यात्रा]] * [[वैद्यनाथ ज्योतिर्लिङ्ग मन्दिर|बाबा बैद्यनाथ मन्दिर]] * सुल्तानगञ्ज == सन्दर्भहरू == <references /> [[श्रेणी:हिन्दु चाडपर्वहरू]] l4ans11un55cd4aaigt51b58wmsc05a 0 151467 1391985 1380333 2026-09-29T17:52:15Z Priya Say Prita 80623 1391985 wikitext text/x-wiki {{featured article}} {{Infobox film | name = डोन्ट बी साय | image = Don't Be Shy Poster.png | caption = रङ्गमञ्च प्रदर्शित पोस्टर | director = श्रीती मुखर्जी | writer = {{Plainlist| * श्रीती मुखर्जी * सेहज कौर मिनी}} | producer = {{Plainlist| * [[आलिया भट्ट]] * साहिन भट्ट * विकेस भुटानी * गृष्मा साह}} | starring = {{Plainlist| * आरुषि बजाज * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नाइक}} | cinematography = | editing = | music = राम सम्पत | studio = इटर्नल सनसाइन<br />चकबोर्ड इन्टरटेनमेन्ट | distributor = [[अमेजन प्राइम भिडियो]] | released = {{Film date|2026|09|25|df=y}} | country = भारत | language = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] }} '''डोन्ट बी साय''' एक आगामी भारतीय [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको हास्य प्रेमकथा चलचित्र हो जुन श्रीती मुखर्जीले आफ्नो निर्देशनमा पहिलो पटक लेखन र निर्देशन गरेकी छिन्। यो चलचित्र [[आलिया भट्ट]] र साहिन भट्टले आफ्नो चलचित्र कम्पनी इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत निर्माण गरेका हुन्, जसमा गृष्मा साह र विकेस भुटानी सह-निर्माताका रूपमा रहेका छन्। चलचित्रमा आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटी मुख्य भूमिकामा छन् भने कुणाल रोय कपुर, अनुराग बसु, [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] र अञ्जु अल्वा नाइक सहायक भूमिकामा छन्।<ref name="IndiaToday">{{Cite web |date=25 August 2026 |title='Don't Be Shy': Alia Bhatt-backed romcom set for Prime Video debut, check date |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/ott/story/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-release-date-september-25-2979134-2026-08-25 |access-date=31 August 2026 |website=[[India Today]]}}</ref> यो चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा अङ्ग्रेजी उपशीर्षकसहित हिन्दीमा [[प्राइम भिडियो|अमेजन प्राइम भिडियो]] विश्वव्यापी रूपमा प्रिमियर हुने कार्यक्रम रहेको छ।<ref name="Prime">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Prime Video sets September 25 as global premiere for 'Don’t Be Shy', a young adult romantic comedy film |url=https://www.adgully.com/post/19661/prime-videos-dont-be-shy-a-young-adult-romantic-comedy-film |access-date=31 August 2026 |website=Adgully}}</ref> == कथावस्तु == यस चलचित्रले २० वर्षीया श्यामिली 'साय' दासलाई पछ्याउँछ, जो एउटी युवती हुन् जसले आफ्नो जीवन पत्ता लगाएको छ भन्ने विश्वास गर्छिन्। यद्यपि, जब उनको सावधानीपूर्वक योजनाबद्ध जीवनले अप्रत्याशित मोड लिन्छ, उनी युवा वयस्कताको अनिश्चितता र अप्रत्याशितताको सामना गर्न बाध्य हुन्छन्।<ref name="Plot">{{Cite web |title=Don't Be Shy! (2026) |url=https://letterboxd.com/film/dont-be-shy-2026/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Letterboxd]]}}</ref> कथाले मित्रता, पहिलो प्रेम, हृदयविदारक, सपनाहरू र बढ्दै जाँदा कसैको पहिचान पत्ता लगाउने प्रक्रियाको अन्वेषण गर्दछ।<ref name="Prime" /> == कलाकारहरू == * आरुषि बजाज श्यामिली 'साय' दासको रूपमा * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * जावेद खान राजा * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नायक <ref name="Prime" /> == उत्पादन == === विकास === यो चलचित्र श्रीती मुखर्जीद्वारा लिखित र निर्देशित थियो, जसले उनको निर्देशनको सुरुवातलाई चिह्नित गरेको थियो। सहज कौर मैनीलाई लेखकको रूपमा पनि श्रेय दिइन्छ।<ref name="IMDb">{{Cite web |title=Don't Be Shy (2026) - Full cast & crew |url=https://www.imdb.com/title/tt39528902/fullcredits/ |access-date=31 August 2026 |website=[[IMDb]]}}</ref> इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत [[आलिया भट्ट]] र शाहिन भट्टले निर्माण गरेका हुन्। ग्रिस्मा शाह र विकेस भुटानीले सह-निर्माताका रूपमा काम गर्छन्। डार्लिङ्स, जिग्रा र पोचर लगायत यसका अघिल्लो परियोजनाहरू पछ्याउँदै, निर्माणले इटर्नल सनशाइन प्रोडक्सनको युवा-वयस्क रोमान्टिक कमेडीमा कदम चाल्छ।<ref name="ET">{{Cite web |date=25 August 2026 |title=Don’t Be Shy OTT release date announced: When and where to watch Alia Bhatt-backed movie online |url=https://m.economictimes.com/magazines/panache/dont-be-shy-ott-release-date-announced-when-and-where-to-watch-alia-bhatt-backed-movie-online/articleshow/133501059.cms |access-date=31 August 2026 |website=[[The Economic Times]]}}</ref> यस चलचित्रले मुख्य भूमिकामा चारजना नयाँ कलाकारहरूः आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटीलाई पदार्पण गराउने भएको छ।<ref name="Variety">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Alia Bhatt’s Young-Adult Rom-Com ‘Don’t Be Shy’ Sets September Prime Video Premiere |url=https://variety.com/2026/tv/news/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-premiere-date-1236841347/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> === सङ्गीत === चलचित्रको मूल गीत र सङ्गीत राम सम्पतद्वारा रचना गरिएको छ।<ref name="IMDb" /> == रिलीज == डोन्ट बी साय चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा [[प्राइम भिडियो]] विशेष रूपमा प्रिमियर हुने निर्धारित गरिएको छ। यो चलचित्र भारतभर र विश्वभरका २४० भन्दा बढी देश र क्षेत्रहरूमा अङ्ग्रेजी उपशीर्षकहरूसहित हिन्दीमा उपलब्ध हुनेछ।<ref name="Prime" /> यो चलचित्रलाई परम्परागत सिनेमाघरमा प्रदर्शित नगरेर अनलाइन अनुप्रयोगको माध्यमबाट प्रदर्शित गरिने भएको छ।<ref name="IndiaToday" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb title|39528902|Don't Be Shy}} [[श्रेणी:सन् २०२६ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:आगामी चलचित्रहरू]] bsoksurvgqlm0c28jgbaxxmhtd1c2fv 1391987 1391985 2026-09-29T18:17:40Z Saroj 31493 [[Special:Contributions/Priya Say Prita|Priya Say Prita]] ([[User talk:Priya Say Prita|वार्तालाप]])द्वारा [[User:Vinai Kumar 1|Vinai Kumar 1]]द्वारा गरिएको पछिल्लो संशोधनतर्फ उल्टाइएका सम्पादनहरू 1380333 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = डोन्ट बी साय | image = Don't Be Shy Poster.png | caption = रङ्गमञ्च प्रदर्शित पोस्टर | director = श्रीती मुखर्जी | writer = {{Plainlist| * श्रीती मुखर्जी * सेहज कौर मिनी}} | producer = {{Plainlist| * [[आलिया भट्ट]] * साहिन भट्ट * विकेस भुटानी * गृष्मा साह}} | starring = {{Plainlist| * आरुषि बजाज * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नाइक}} | cinematography = | editing = | music = राम सम्पत | studio = इटर्नल सनसाइन<br />चकबोर्ड इन्टरटेनमेन्ट | distributor = [[अमेजन प्राइम भिडियो]] | released = {{Film date|2026|09|25|df=y}} | country = भारत | language = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] }} '''डोन्ट बी साय''' एक आगामी भारतीय [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको हास्य प्रेमकथा चलचित्र हो जुन श्रीती मुखर्जीले आफ्नो निर्देशनमा पहिलो पटक लेखन र निर्देशन गरेकी छिन्। यो चलचित्र [[आलिया भट्ट]] र साहिन भट्टले आफ्नो चलचित्र कम्पनी इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत निर्माण गरेका हुन्, जसमा गृष्मा साह र विकेस भुटानी सह-निर्माताका रूपमा रहेका छन्। चलचित्रमा आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटी मुख्य भूमिकामा छन् भने कुणाल रोय कपुर, अनुराग बसु, [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] र अञ्जु अल्वा नाइक सहायक भूमिकामा छन्।<ref name="IndiaToday">{{Cite web |date=25 August 2026 |title='Don't Be Shy': Alia Bhatt-backed romcom set for Prime Video debut, check date |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/ott/story/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-release-date-september-25-2979134-2026-08-25 |access-date=31 August 2026 |website=[[India Today]]}}</ref> यो चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा अङ्ग्रेजी उपशीर्षकसहित हिन्दीमा [[प्राइम भिडियो|अमेजन प्राइम भिडियो]] विश्वव्यापी रूपमा प्रिमियर हुने कार्यक्रम रहेको छ।<ref name="Prime">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Prime Video sets September 25 as global premiere for 'Don’t Be Shy', a young adult romantic comedy film |url=https://www.adgully.com/post/19661/prime-videos-dont-be-shy-a-young-adult-romantic-comedy-film |access-date=31 August 2026 |website=Adgully}}</ref> == कथावस्तु == यस चलचित्रले २० वर्षीया श्यामिली 'साय' दासलाई पछ्याउँछ, जो एउटी युवती हुन् जसले आफ्नो जीवन पत्ता लगाएको छ भन्ने विश्वास गर्छिन्। यद्यपि, जब उनको सावधानीपूर्वक योजनाबद्ध जीवनले अप्रत्याशित मोड लिन्छ, उनी युवा वयस्कताको अनिश्चितता र अप्रत्याशितताको सामना गर्न बाध्य हुन्छन्।<ref name="Plot">{{Cite web |title=Don't Be Shy! (2026) |url=https://letterboxd.com/film/dont-be-shy-2026/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Letterboxd]]}}</ref> कथाले मित्रता, पहिलो प्रेम, हृदयविदारक, सपनाहरू र बढ्दै जाँदा कसैको पहिचान पत्ता लगाउने प्रक्रियाको अन्वेषण गर्दछ।<ref name="Prime" /> == कलाकारहरू == * आरुषि बजाज श्यामिली 'साय' दासको रूपमा * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * जावेद खान राजा * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नायक <ref name="Prime" /> == उत्पादन == === विकास === यो चलचित्र श्रीती मुखर्जीद्वारा लिखित र निर्देशित थियो, जसले उनको निर्देशनको सुरुवातलाई चिह्नित गरेको थियो। सहज कौर मैनीलाई लेखकको रूपमा पनि श्रेय दिइन्छ।<ref name="IMDb">{{Cite web |title=Don't Be Shy (2026) - Full cast & crew |url=https://www.imdb.com/title/tt39528902/fullcredits/ |access-date=31 August 2026 |website=[[IMDb]]}}</ref> इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत [[आलिया भट्ट]] र शाहिन भट्टले निर्माण गरेका हुन्। ग्रिस्मा शाह र विकेस भुटानीले सह-निर्माताका रूपमा काम गर्छन्। डार्लिङ्स, जिग्रा र पोचर लगायत यसका अघिल्लो परियोजनाहरू पछ्याउँदै, निर्माणले इटर्नल सनशाइन प्रोडक्सनको युवा-वयस्क रोमान्टिक कमेडीमा कदम चाल्छ।<ref name="ET">{{Cite web |date=25 August 2026 |title=Don’t Be Shy OTT release date announced: When and where to watch Alia Bhatt-backed movie online |url=https://m.economictimes.com/magazines/panache/dont-be-shy-ott-release-date-announced-when-and-where-to-watch-alia-bhatt-backed-movie-online/articleshow/133501059.cms |access-date=31 August 2026 |website=[[The Economic Times]]}}</ref> यस चलचित्रले मुख्य भूमिकामा चारजना नयाँ कलाकारहरूः आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटीलाई पदार्पण गराउने भएको छ।<ref name="Variety">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Alia Bhatt’s Young-Adult Rom-Com ‘Don’t Be Shy’ Sets September Prime Video Premiere |url=https://variety.com/2026/tv/news/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-premiere-date-1236841347/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> === सङ्गीत === चलचित्रको मूल गीत र सङ्गीत राम सम्पतद्वारा रचना गरिएको छ।<ref name="IMDb" /> == रिलीज == डोन्ट बी साय चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा [[प्राइम भिडियो]] विशेष रूपमा प्रिमियर हुने निर्धारित गरिएको छ। यो चलचित्र भारतभर र विश्वभरका २४० भन्दा बढी देश र क्षेत्रहरूमा अङ्ग्रेजी उपशीर्षकहरूसहित हिन्दीमा उपलब्ध हुनेछ।<ref name="Prime" /> यो चलचित्रलाई परम्परागत सिनेमाघरमा प्रदर्शित नगरेर अनलाइन अनुप्रयोगको माध्यमबाट प्रदर्शित गरिने भएको छ।<ref name="IndiaToday" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb title|39528902|Don't Be Shy}} [[श्रेणी:सन् २०२६ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:आगामी चलचित्रहरू]] kfvnxrheoe0q30f3udu5vkzulbor8rf 1391988 1391987 2026-09-29T18:20:47Z Saroj 31493 rv 1391988 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = डोन्ट बी साय | image = Don't Be Shy Poster.png | caption = रङ्गमञ्च प्रदर्शित पोस्टर | director = श्रीती मुखर्जी | writer = {{Plainlist| * श्रीती मुखर्जी * सेहज कौर मिनी}} | producer = {{Plainlist| * [[आलिया भट्ट]] * साहिन भट्ट * विकेस भुटानी * गृष्मा साह}} | starring = {{Plainlist| * आरुषि बजाज * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नाइक}} | cinematography = | editing = | music = राम सम्पत | studio = इटर्नल सनसाइन<br />चकबोर्ड इन्टरटेनमेन्ट | distributor = [[अमेजन प्राइम भिडियो]] | released = {{Film date|2026|09|25|df=y}} | country = भारत | language = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] }} '''डोन्ट बी साय''' एक आगामी भारतीय [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको हास्य प्रेमकथा चलचित्र हो जुन श्रीती मुखर्जीले आफ्नो निर्देशनमा पहिलो पटक लेखन र निर्देशन गरेकी छिन्। यो चलचित्र [[आलिया भट्ट]] र साहिन भट्टले आफ्नो चलचित्र कम्पनी इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत निर्माण गरेका हुन्, जसमा गृष्मा साह र विकेस भुटानी सह-निर्माताका रूपमा रहेका छन्। चलचित्रमा आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटी मुख्य भूमिकामा छन् भने कुणाल रोय कपुर, अनुराग बसु, [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] र अञ्जु अल्वा नाइक सहायक भूमिकामा छन्।<ref name="IndiaToday">{{Cite web |date=25 August 2026 |title='Don't Be Shy': Alia Bhatt-backed romcom set for Prime Video debut, check date |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/ott/story/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-release-date-september-25-2979134-2026-08-25 |access-date=31 August 2026 |website=[[India Today]]}}</ref> यो चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा अङ्ग्रेजी उपशीर्षकसहित हिन्दीमा [[प्राइम भिडियो|अमेजन प्राइम भिडियो]] विश्वव्यापी रूपमा प्रिमियर हुने कार्यक्रम रहेको छ।<ref name="Prime">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Prime Video sets September 25 as global premiere for 'Don’t Be Shy', a young adult romantic comedy film |url=https://www.adgully.com/post/19661/prime-videos-dont-be-shy-a-young-adult-romantic-comedy-film |access-date=31 August 2026 |website=Adgully}}</ref> == कथावस्तु == यस चलचित्रले २० वर्षीया श्यामिली 'साय' दासलाई पछ्याउँछ, जो एउटी युवती हुन् जसले आफ्नो जीवन पत्ता लगाएको छ भन्ने विश्वास गर्छिन्। यद्यपि, जब उनको सावधानीपूर्वक योजनाबद्ध जीवनले अप्रत्याशित मोड लिन्छ, उनी युवा वयस्कताको अनिश्चितता र अप्रत्याशितताको सामना गर्न बाध्य हुन्छन्।<ref name="Plot">{{Cite web |title=Don't Be Shy! (2026) |url=https://letterboxd.com/film/dont-be-shy-2026/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Letterboxd]]}}</ref> कथाले मित्रता, पहिलो प्रेम, हृदयविदारक, सपनाहरू र बढ्दै जाँदा कसैको पहिचान पत्ता लगाउने प्रक्रियाको अन्वेषण गर्दछ।<ref name="Prime" /> == कलाकारहरू == * आरुषि बजाज श्यामिली 'साय' दासको रूपमा * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नायक <ref name="Prime" /> == उत्पादन == === विकास === यो चलचित्र श्रीती मुखर्जीद्वारा लिखित र निर्देशित थियो, जसले उनको निर्देशनको सुरुवातलाई चिह्नित गरेको थियो। सहज कौर मैनीलाई लेखकको रूपमा पनि श्रेय दिइन्छ।<ref name="IMDb">{{Cite web |title=Don't Be Shy (2026) - Full cast & crew |url=https://www.imdb.com/title/tt39528902/fullcredits/ |access-date=31 August 2026 |website=[[IMDb]]}}</ref> इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत [[आलिया भट्ट]] र शाहिन भट्टले निर्माण गरेका हुन्। ग्रिस्मा शाह र विकेस भुटानीले सह-निर्माताका रूपमा काम गर्छन्। डार्लिङ्स, जिग्रा र पोचर लगायत यसका अघिल्लो परियोजनाहरू पछ्याउँदै, निर्माणले इटर्नल सनशाइन प्रोडक्सनको युवा-वयस्क रोमान्टिक कमेडीमा कदम चाल्छ।<ref name="ET">{{Cite web |date=25 August 2026 |title=Don’t Be Shy OTT release date announced: When and where to watch Alia Bhatt-backed movie online |url=https://m.economictimes.com/magazines/panache/dont-be-shy-ott-release-date-announced-when-and-where-to-watch-alia-bhatt-backed-movie-online/articleshow/133501059.cms |access-date=31 August 2026 |website=[[The Economic Times]]}}</ref> यस चलचित्रले मुख्य भूमिकामा चारजना नयाँ कलाकारहरूः आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटीलाई पदार्पण गराउने भएको छ।<ref name="Variety">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Alia Bhatt’s Young-Adult Rom-Com ‘Don’t Be Shy’ Sets September Prime Video Premiere |url=https://variety.com/2026/tv/news/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-premiere-date-1236841347/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> === सङ्गीत === चलचित्रको मूल गीत र सङ्गीत राम सम्पतद्वारा रचना गरिएको छ।<ref name="IMDb" /> == रिलीज == डोन्ट बी साय चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा [[प्राइम भिडियो]] विशेष रूपमा प्रिमियर हुने निर्धारित गरिएको छ। यो चलचित्र भारतभर र विश्वभरका २४० भन्दा बढी देश र क्षेत्रहरूमा अङ्ग्रेजी उपशीर्षकहरूसहित हिन्दीमा उपलब्ध हुनेछ।<ref name="Prime" /> यो चलचित्रलाई परम्परागत सिनेमाघरमा प्रदर्शित नगरेर अनलाइन अनुप्रयोगको माध्यमबाट प्रदर्शित गरिने भएको छ।<ref name="IndiaToday" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb title|39528902|Don't Be Shy}} [[श्रेणी:सन् २०२६ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:आगामी चलचित्रहरू]] i4qltbaennbop265sazu74m93l5f62f 1391990 1391988 2026-09-29T18:40:29Z Saroj 31493 उद्यतन गरियो 1391990 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = डोन्ट बी साय | image = Don't Be Shy Poster.png | caption = रङ्गमञ्च प्रदर्शित पोस्टर | director = श्रीती मुखर्जी | writer = {{Plainlist| * श्रीती मुखर्जी * सेहज कौर मिनी}} | producer = {{Plainlist| * [[आलिया भट्ट]] * साहिन भट्ट * विकेस भुटानी * गृष्मा साह}} | starring = {{Plainlist| * आरुषि बजाज * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नाइक}} | cinematography = | editing = | music = राम सम्पत | studio = इटर्नल सनसाइन<br />चकबोर्ड इन्टरटेनमेन्ट | distributor = [[अमेजन प्राइम भिडियो]] | released = {{Film date|2026|09|25|df=y}} | country = भारत | language = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] }} '''डोन्ट बी साय''' सन् २०२६ को भारतीय [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको हास्य प्रेमकथा चलचित्र हो जुन श्रीती मुखर्जीले आफ्नो निर्देशनमा पहिलो पटक लेखन र निर्देशन गरेकी छिन्। यो चलचित्र [[आलिया भट्ट]] र साहिन भट्टले आफ्नो चलचित्र कम्पनी इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत निर्माण गरेका हुन्, जसमा गृष्मा साह र विकेस भुटानी सह-निर्माताका रूपमा रहेका छन्। चलचित्रमा आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटी मुख्य भूमिकामा छन् भने कुणाल रोय कपुर, अनुराग बसु, [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] र अञ्जु अल्वा नाइक सहायक भूमिकामा छन्।<ref name="IndiaToday">{{Cite web |date=25 August 2026 |title='Don't Be Shy': Alia Bhatt-backed romcom set for Prime Video debut, check date |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/ott/story/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-release-date-september-25-2979134-2026-08-25 |access-date=31 August 2026 |website=[[India Today]]}}</ref> यो चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा [[अमेजन प्राइम भिडियो]]मा विश्वव्यापी रूपमा प्रिमियर भएको थियो।<ref name="Prime">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Prime Video sets September 25 as global premiere for 'Don’t Be Shy', a young adult romantic comedy film |url=https://www.adgully.com/post/19661/prime-videos-dont-be-shy-a-young-adult-romantic-comedy-film |access-date=31 August 2026 |website=Adgully}}</ref> == कथावस्तु == यस चलचित्रले २० वर्षीया श्यामिली 'साय' दासलाई पछ्याउँछ, जो एउटी युवती हुन् जसले आफ्नो जीवन पत्ता लगाएको छ भन्ने विश्वास गर्छिन्। यद्यपि, जब उनको सावधानीपूर्वक योजनाबद्ध जीवनले अप्रत्याशित मोड लिन्छ, उनी युवा वयस्कताको अनिश्चितता र अप्रत्याशितताको सामना गर्न बाध्य हुन्छन्।<ref name="Plot">{{Cite web |title=Don't Be Shy! (2026) |url=https://letterboxd.com/film/dont-be-shy-2026/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Letterboxd]]}}</ref> कथाले मित्रता, पहिलो प्रेम, हृदयविदारक, सपनाहरू र बढ्दै जाँदा कसैको पहिचान पत्ता लगाउने प्रक्रियाको अन्वेषण गर्दछ।<ref name="Prime" /> == कलाकारहरू == * आरुषि बजाज श्यामिली 'साय' दासको रूपमा * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नायक <ref name="Prime" /> == उत्पादन == === विकास === यो चलचित्र श्रीती मुखर्जीद्वारा लिखित र निर्देशित थियो, जसले उनको निर्देशनको सुरुवातलाई चिह्नित गरेको थियो। सहज कौर मैनीलाई लेखकको रूपमा पनि श्रेय दिइन्छ।<ref name="IMDb">{{Cite web |title=Don't Be Shy (2026) - Full cast & crew |url=https://www.imdb.com/title/tt39528902/fullcredits/ |access-date=31 August 2026 |website=[[IMDb]]}}</ref> इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत [[आलिया भट्ट]] र शाहिन भट्टले निर्माण गरेका हुन्। ग्रिस्मा शाह र विकेस भुटानीले सह-निर्माताका रूपमा काम गर्छन्। डार्लिङ्स, जिग्रा र पोचर लगायत यसका अघिल्लो परियोजनाहरू पछ्याउँदै, निर्माणले इटर्नल सनशाइन प्रोडक्सनको युवा-वयस्क रोमान्टिक कमेडीमा कदम चाल्छ।<ref name="ET">{{Cite web |date=25 August 2026 |title=Don’t Be Shy OTT release date announced: When and where to watch Alia Bhatt-backed movie online |url=https://m.economictimes.com/magazines/panache/dont-be-shy-ott-release-date-announced-when-and-where-to-watch-alia-bhatt-backed-movie-online/articleshow/133501059.cms |access-date=31 August 2026 |website=[[The Economic Times]]}}</ref> यस चलचित्रले मुख्य भूमिकामा चारजना नयाँ कलाकारहरूः आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटीलाई पदार्पण गराउने भएको छ।<ref name="Variety">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Alia Bhatt’s Young-Adult Rom-Com ‘Don’t Be Shy’ Sets September Prime Video Premiere |url=https://variety.com/2026/tv/news/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-premiere-date-1236841347/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> === सङ्गीत === चलचित्रको मूल गीत र सङ्गीत राम सम्पतद्वारा रचना गरिएको छ।<ref name="IMDb" /> == रिलीज == ''डोन्ट बी साय'' चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा [[प्राइम भिडियो]]मा विशेष रूपमा प्रिमियर भएको थियो।<ref name="Prime" /> यो चलचित्रलाई परम्परागत सिनेमाघरमा प्रदर्शन नगरेर अनलाइन अनुप्रयोगको माध्यमबाट प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="IndiaToday" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb title|39528902|Don't Be Shy}} [[श्रेणी:सन् २०२६ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:आगामी चलचित्रहरू]] gf5uo9e3xsbd3s9tgf3vbw4bmcf8ep7 1391991 1391990 2026-09-29T18:40:41Z Saroj 31493 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:आगामी चलचित्रहरू]] हटाइयो 1391991 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = डोन्ट बी साय | image = Don't Be Shy Poster.png | caption = रङ्गमञ्च प्रदर्शित पोस्टर | director = श्रीती मुखर्जी | writer = {{Plainlist| * श्रीती मुखर्जी * सेहज कौर मिनी}} | producer = {{Plainlist| * [[आलिया भट्ट]] * साहिन भट्ट * विकेस भुटानी * गृष्मा साह}} | starring = {{Plainlist| * आरुषि बजाज * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नाइक}} | cinematography = | editing = | music = राम सम्पत | studio = इटर्नल सनसाइन<br />चकबोर्ड इन्टरटेनमेन्ट | distributor = [[अमेजन प्राइम भिडियो]] | released = {{Film date|2026|09|25|df=y}} | country = भारत | language = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] }} '''डोन्ट बी साय''' सन् २०२६ को भारतीय [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको हास्य प्रेमकथा चलचित्र हो जुन श्रीती मुखर्जीले आफ्नो निर्देशनमा पहिलो पटक लेखन र निर्देशन गरेकी छिन्। यो चलचित्र [[आलिया भट्ट]] र साहिन भट्टले आफ्नो चलचित्र कम्पनी इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत निर्माण गरेका हुन्, जसमा गृष्मा साह र विकेस भुटानी सह-निर्माताका रूपमा रहेका छन्। चलचित्रमा आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटी मुख्य भूमिकामा छन् भने कुणाल रोय कपुर, अनुराग बसु, [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] र अञ्जु अल्वा नाइक सहायक भूमिकामा छन्।<ref name="IndiaToday">{{Cite web |date=25 August 2026 |title='Don't Be Shy': Alia Bhatt-backed romcom set for Prime Video debut, check date |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/ott/story/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-release-date-september-25-2979134-2026-08-25 |access-date=31 August 2026 |website=[[India Today]]}}</ref> यो चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा [[अमेजन प्राइम भिडियो]]मा विश्वव्यापी रूपमा प्रिमियर भएको थियो।<ref name="Prime">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Prime Video sets September 25 as global premiere for 'Don’t Be Shy', a young adult romantic comedy film |url=https://www.adgully.com/post/19661/prime-videos-dont-be-shy-a-young-adult-romantic-comedy-film |access-date=31 August 2026 |website=Adgully}}</ref> == कथावस्तु == यस चलचित्रले २० वर्षीया श्यामिली 'साय' दासलाई पछ्याउँछ, जो एउटी युवती हुन् जसले आफ्नो जीवन पत्ता लगाएको छ भन्ने विश्वास गर्छिन्। यद्यपि, जब उनको सावधानीपूर्वक योजनाबद्ध जीवनले अप्रत्याशित मोड लिन्छ, उनी युवा वयस्कताको अनिश्चितता र अप्रत्याशितताको सामना गर्न बाध्य हुन्छन्।<ref name="Plot">{{Cite web |title=Don't Be Shy! (2026) |url=https://letterboxd.com/film/dont-be-shy-2026/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Letterboxd]]}}</ref> कथाले मित्रता, पहिलो प्रेम, हृदयविदारक, सपनाहरू र बढ्दै जाँदा कसैको पहिचान पत्ता लगाउने प्रक्रियाको अन्वेषण गर्दछ।<ref name="Prime" /> == कलाकारहरू == * आरुषि बजाज श्यामिली 'साय' दासको रूपमा * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नायक <ref name="Prime" /> == उत्पादन == === विकास === यो चलचित्र श्रीती मुखर्जीद्वारा लिखित र निर्देशित थियो, जसले उनको निर्देशनको सुरुवातलाई चिह्नित गरेको थियो। सहज कौर मैनीलाई लेखकको रूपमा पनि श्रेय दिइन्छ।<ref name="IMDb">{{Cite web |title=Don't Be Shy (2026) - Full cast & crew |url=https://www.imdb.com/title/tt39528902/fullcredits/ |access-date=31 August 2026 |website=[[IMDb]]}}</ref> इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत [[आलिया भट्ट]] र शाहिन भट्टले निर्माण गरेका हुन्। ग्रिस्मा शाह र विकेस भुटानीले सह-निर्माताका रूपमा काम गर्छन्। डार्लिङ्स, जिग्रा र पोचर लगायत यसका अघिल्लो परियोजनाहरू पछ्याउँदै, निर्माणले इटर्नल सनशाइन प्रोडक्सनको युवा-वयस्क रोमान्टिक कमेडीमा कदम चाल्छ।<ref name="ET">{{Cite web |date=25 August 2026 |title=Don’t Be Shy OTT release date announced: When and where to watch Alia Bhatt-backed movie online |url=https://m.economictimes.com/magazines/panache/dont-be-shy-ott-release-date-announced-when-and-where-to-watch-alia-bhatt-backed-movie-online/articleshow/133501059.cms |access-date=31 August 2026 |website=[[The Economic Times]]}}</ref> यस चलचित्रले मुख्य भूमिकामा चारजना नयाँ कलाकारहरूः आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटीलाई पदार्पण गराउने भएको छ।<ref name="Variety">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Alia Bhatt’s Young-Adult Rom-Com ‘Don’t Be Shy’ Sets September Prime Video Premiere |url=https://variety.com/2026/tv/news/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-premiere-date-1236841347/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> === सङ्गीत === चलचित्रको मूल गीत र सङ्गीत राम सम्पतद्वारा रचना गरिएको छ।<ref name="IMDb" /> == रिलीज == ''डोन्ट बी साय'' चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा [[प्राइम भिडियो]]मा विशेष रूपमा प्रिमियर भएको थियो।<ref name="Prime" /> यो चलचित्रलाई परम्परागत सिनेमाघरमा प्रदर्शन नगरेर अनलाइन अनुप्रयोगको माध्यमबाट प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="IndiaToday" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb title|39528902|Don't Be Shy}} [[श्रेणी:सन् २०२६ का चलचित्रहरू]] dt3kqjbalp3ueb7g07e27lunmlkufn4 1391992 1391991 2026-09-29T18:41:15Z Saroj 31493 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:भारतीय प्रेमप्रसङ्गयुक्त हास्य चलचित्रहरू]] जोडियो 1391992 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = डोन्ट बी साय | image = Don't Be Shy Poster.png | caption = रङ्गमञ्च प्रदर्शित पोस्टर | director = श्रीती मुखर्जी | writer = {{Plainlist| * श्रीती मुखर्जी * सेहज कौर मिनी}} | producer = {{Plainlist| * [[आलिया भट्ट]] * साहिन भट्ट * विकेस भुटानी * गृष्मा साह}} | starring = {{Plainlist| * आरुषि बजाज * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नाइक}} | cinematography = | editing = | music = राम सम्पत | studio = इटर्नल सनसाइन<br />चकबोर्ड इन्टरटेनमेन्ट | distributor = [[अमेजन प्राइम भिडियो]] | released = {{Film date|2026|09|25|df=y}} | country = भारत | language = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] }} '''डोन्ट बी साय''' सन् २०२६ को भारतीय [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको हास्य प्रेमकथा चलचित्र हो जुन श्रीती मुखर्जीले आफ्नो निर्देशनमा पहिलो पटक लेखन र निर्देशन गरेकी छिन्। यो चलचित्र [[आलिया भट्ट]] र साहिन भट्टले आफ्नो चलचित्र कम्पनी इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत निर्माण गरेका हुन्, जसमा गृष्मा साह र विकेस भुटानी सह-निर्माताका रूपमा रहेका छन्। चलचित्रमा आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटी मुख्य भूमिकामा छन् भने कुणाल रोय कपुर, अनुराग बसु, [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] र अञ्जु अल्वा नाइक सहायक भूमिकामा छन्।<ref name="IndiaToday">{{Cite web |date=25 August 2026 |title='Don't Be Shy': Alia Bhatt-backed romcom set for Prime Video debut, check date |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/ott/story/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-release-date-september-25-2979134-2026-08-25 |access-date=31 August 2026 |website=[[India Today]]}}</ref> यो चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा [[अमेजन प्राइम भिडियो]]मा विश्वव्यापी रूपमा प्रिमियर भएको थियो।<ref name="Prime">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Prime Video sets September 25 as global premiere for 'Don’t Be Shy', a young adult romantic comedy film |url=https://www.adgully.com/post/19661/prime-videos-dont-be-shy-a-young-adult-romantic-comedy-film |access-date=31 August 2026 |website=Adgully}}</ref> == कथावस्तु == यस चलचित्रले २० वर्षीया श्यामिली 'साय' दासलाई पछ्याउँछ, जो एउटी युवती हुन् जसले आफ्नो जीवन पत्ता लगाएको छ भन्ने विश्वास गर्छिन्। यद्यपि, जब उनको सावधानीपूर्वक योजनाबद्ध जीवनले अप्रत्याशित मोड लिन्छ, उनी युवा वयस्कताको अनिश्चितता र अप्रत्याशितताको सामना गर्न बाध्य हुन्छन्।<ref name="Plot">{{Cite web |title=Don't Be Shy! (2026) |url=https://letterboxd.com/film/dont-be-shy-2026/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Letterboxd]]}}</ref> कथाले मित्रता, पहिलो प्रेम, हृदयविदारक, सपनाहरू र बढ्दै जाँदा कसैको पहिचान पत्ता लगाउने प्रक्रियाको अन्वेषण गर्दछ।<ref name="Prime" /> == कलाकारहरू == * आरुषि बजाज श्यामिली 'साय' दासको रूपमा * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नायक <ref name="Prime" /> == उत्पादन == === विकास === यो चलचित्र श्रीती मुखर्जीद्वारा लिखित र निर्देशित थियो, जसले उनको निर्देशनको सुरुवातलाई चिह्नित गरेको थियो। सहज कौर मैनीलाई लेखकको रूपमा पनि श्रेय दिइन्छ।<ref name="IMDb">{{Cite web |title=Don't Be Shy (2026) - Full cast & crew |url=https://www.imdb.com/title/tt39528902/fullcredits/ |access-date=31 August 2026 |website=[[IMDb]]}}</ref> इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत [[आलिया भट्ट]] र शाहिन भट्टले निर्माण गरेका हुन्। ग्रिस्मा शाह र विकेस भुटानीले सह-निर्माताका रूपमा काम गर्छन्। डार्लिङ्स, जिग्रा र पोचर लगायत यसका अघिल्लो परियोजनाहरू पछ्याउँदै, निर्माणले इटर्नल सनशाइन प्रोडक्सनको युवा-वयस्क रोमान्टिक कमेडीमा कदम चाल्छ।<ref name="ET">{{Cite web |date=25 August 2026 |title=Don’t Be Shy OTT release date announced: When and where to watch Alia Bhatt-backed movie online |url=https://m.economictimes.com/magazines/panache/dont-be-shy-ott-release-date-announced-when-and-where-to-watch-alia-bhatt-backed-movie-online/articleshow/133501059.cms |access-date=31 August 2026 |website=[[The Economic Times]]}}</ref> यस चलचित्रले मुख्य भूमिकामा चारजना नयाँ कलाकारहरूः आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटीलाई पदार्पण गराउने भएको छ।<ref name="Variety">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Alia Bhatt’s Young-Adult Rom-Com ‘Don’t Be Shy’ Sets September Prime Video Premiere |url=https://variety.com/2026/tv/news/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-premiere-date-1236841347/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> === सङ्गीत === चलचित्रको मूल गीत र सङ्गीत राम सम्पतद्वारा रचना गरिएको छ।<ref name="IMDb" /> == रिलीज == ''डोन्ट बी साय'' चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा [[प्राइम भिडियो]]मा विशेष रूपमा प्रिमियर भएको थियो।<ref name="Prime" /> यो चलचित्रलाई परम्परागत सिनेमाघरमा प्रदर्शन नगरेर अनलाइन अनुप्रयोगको माध्यमबाट प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="IndiaToday" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb title|39528902|Don't Be Shy}} [[श्रेणी:सन् २०२६ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:भारतीय प्रेमप्रसङ्गयुक्त हास्य चलचित्रहरू]] 16xo9wd5ive0ct2gumkvizo83yox65b 1391993 1391992 2026-09-29T18:41:33Z Saroj 31493 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:हिन्दी भाषाका चलचित्रहरू]] जोडियो 1391993 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = डोन्ट बी साय | image = Don't Be Shy Poster.png | caption = रङ्गमञ्च प्रदर्शित पोस्टर | director = श्रीती मुखर्जी | writer = {{Plainlist| * श्रीती मुखर्जी * सेहज कौर मिनी}} | producer = {{Plainlist| * [[आलिया भट्ट]] * साहिन भट्ट * विकेस भुटानी * गृष्मा साह}} | starring = {{Plainlist| * आरुषि बजाज * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नाइक}} | cinematography = | editing = | music = राम सम्पत | studio = इटर्नल सनसाइन<br />चकबोर्ड इन्टरटेनमेन्ट | distributor = [[अमेजन प्राइम भिडियो]] | released = {{Film date|2026|09|25|df=y}} | country = भारत | language = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] }} '''डोन्ट बी साय''' सन् २०२६ को भारतीय [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको हास्य प्रेमकथा चलचित्र हो जुन श्रीती मुखर्जीले आफ्नो निर्देशनमा पहिलो पटक लेखन र निर्देशन गरेकी छिन्। यो चलचित्र [[आलिया भट्ट]] र साहिन भट्टले आफ्नो चलचित्र कम्पनी इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत निर्माण गरेका हुन्, जसमा गृष्मा साह र विकेस भुटानी सह-निर्माताका रूपमा रहेका छन्। चलचित्रमा आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटी मुख्य भूमिकामा छन् भने कुणाल रोय कपुर, अनुराग बसु, [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] र अञ्जु अल्वा नाइक सहायक भूमिकामा छन्।<ref name="IndiaToday">{{Cite web |date=25 August 2026 |title='Don't Be Shy': Alia Bhatt-backed romcom set for Prime Video debut, check date |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/ott/story/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-release-date-september-25-2979134-2026-08-25 |access-date=31 August 2026 |website=[[India Today]]}}</ref> यो चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा [[अमेजन प्राइम भिडियो]]मा विश्वव्यापी रूपमा प्रिमियर भएको थियो।<ref name="Prime">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Prime Video sets September 25 as global premiere for 'Don’t Be Shy', a young adult romantic comedy film |url=https://www.adgully.com/post/19661/prime-videos-dont-be-shy-a-young-adult-romantic-comedy-film |access-date=31 August 2026 |website=Adgully}}</ref> == कथावस्तु == यस चलचित्रले २० वर्षीया श्यामिली 'साय' दासलाई पछ्याउँछ, जो एउटी युवती हुन् जसले आफ्नो जीवन पत्ता लगाएको छ भन्ने विश्वास गर्छिन्। यद्यपि, जब उनको सावधानीपूर्वक योजनाबद्ध जीवनले अप्रत्याशित मोड लिन्छ, उनी युवा वयस्कताको अनिश्चितता र अप्रत्याशितताको सामना गर्न बाध्य हुन्छन्।<ref name="Plot">{{Cite web |title=Don't Be Shy! (2026) |url=https://letterboxd.com/film/dont-be-shy-2026/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Letterboxd]]}}</ref> कथाले मित्रता, पहिलो प्रेम, हृदयविदारक, सपनाहरू र बढ्दै जाँदा कसैको पहिचान पत्ता लगाउने प्रक्रियाको अन्वेषण गर्दछ।<ref name="Prime" /> == कलाकारहरू == * आरुषि बजाज श्यामिली 'साय' दासको रूपमा * अंश दुग्गल * बियाङ्का अरोरा * पियुष खाटी * कुणाल रोय कपुर * अनुराग बसु * [[नेहा धूपिया|नेहा धुपिया]] * अञ्जु अल्वा नायक <ref name="Prime" /> == उत्पादन == === विकास === यो चलचित्र श्रीती मुखर्जीद्वारा लिखित र निर्देशित थियो, जसले उनको निर्देशनको सुरुवातलाई चिह्नित गरेको थियो। सहज कौर मैनीलाई लेखकको रूपमा पनि श्रेय दिइन्छ।<ref name="IMDb">{{Cite web |title=Don't Be Shy (2026) - Full cast & crew |url=https://www.imdb.com/title/tt39528902/fullcredits/ |access-date=31 August 2026 |website=[[IMDb]]}}</ref> इटर्नल सनसाइन प्रोडक्सनमार्फत [[आलिया भट्ट]] र शाहिन भट्टले निर्माण गरेका हुन्। ग्रिस्मा शाह र विकेस भुटानीले सह-निर्माताका रूपमा काम गर्छन्। डार्लिङ्स, जिग्रा र पोचर लगायत यसका अघिल्लो परियोजनाहरू पछ्याउँदै, निर्माणले इटर्नल सनशाइन प्रोडक्सनको युवा-वयस्क रोमान्टिक कमेडीमा कदम चाल्छ।<ref name="ET">{{Cite web |date=25 August 2026 |title=Don’t Be Shy OTT release date announced: When and where to watch Alia Bhatt-backed movie online |url=https://m.economictimes.com/magazines/panache/dont-be-shy-ott-release-date-announced-when-and-where-to-watch-alia-bhatt-backed-movie-online/articleshow/133501059.cms |access-date=31 August 2026 |website=[[The Economic Times]]}}</ref> यस चलचित्रले मुख्य भूमिकामा चारजना नयाँ कलाकारहरूः आरुषि बजाज, अंश दुग्गल, बियाङ्का अरोरा र पियुष खाटीलाई पदार्पण गराउने भएको छ।<ref name="Variety">{{Cite web |date=24 August 2026 |title=Alia Bhatt’s Young-Adult Rom-Com ‘Don’t Be Shy’ Sets September Prime Video Premiere |url=https://variety.com/2026/tv/news/alia-bhatt-dont-be-shy-prime-video-premiere-date-1236841347/ |access-date=31 August 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> === सङ्गीत === चलचित्रको मूल गीत र सङ्गीत राम सम्पतद्वारा रचना गरिएको छ।<ref name="IMDb" /> == रिलीज == ''डोन्ट बी साय'' चलचित्र सन् २०२६ सेप्टेम्बर २५ मा [[प्राइम भिडियो]]मा विशेष रूपमा प्रिमियर भएको थियो।<ref name="Prime" /> यो चलचित्रलाई परम्परागत सिनेमाघरमा प्रदर्शन नगरेर अनलाइन अनुप्रयोगको माध्यमबाट प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="IndiaToday" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb title|39528902|Don't Be Shy}} [[श्रेणी:सन् २०२६ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:भारतीय प्रेमप्रसङ्गयुक्त हास्य चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी भाषाका चलचित्रहरू]] 1l37h4cjxixetnrumq3k3d266uie1f0 0 151747 1392025 1391959 2026-09-30T04:08:19Z Janak Bhatta 10885 1392025 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता}} {{विकिकरण}} धारी देवी भारतको उत्तराखण्डमा अवस्थित एक पवित्र हिन्दू मन्दिर हो। यो मन्दिर देवी कालीको एक स्वरूप 'माँ धारी देवी' लाई समर्पित छ। यहाँ देवीको शरीरको माथिल्लो भागको मात्र पूजा गरिन्छ, जबकि तल्लो भाग यहाँबाट करिब ६६ किलोमिटर टाढा रहेको कालीमठ मन्दिरमा स्थापित छ। माँ धारी देवीलाई उत्तराखण्ड र चारधामको यात्रा गर्ने तीर्थयात्रीहरूको रक्षक देवी मानिन्छ। 'श्रीमद्देवीभागवत' मा उल्लेख गरिएका भारतका १०८ शक्तिपीठहरूमध्ये यो पनि एक हो; मान्यता अनुसार, यहाँ देवी सतीको धड (शरीरको माथिल्लो भाग) खसेको थियो। यो मन्दिर दिनभरि माँ धारी देवीको अनुहारको स्वरूप परिवर्तन हुने रहस्यका लागि प्रसिद्ध छ। जनविश्वास अनुसार, देवी धारी देवीको मूर्तिले दिनमा तीन पटक—बालिका, युवती र वृद्धाको रूपमा—आफ्नो अनुहार परिवर्तन गर्छ।<ref>[https://www.manchalamushafir.com/dhari-devi-temple/ धारी देवी मन्दिर उत्तराखण्ड को बारे मा]</ref> == स्थान == माँ धारी देवी मन्दिर भारतको उत्तराखण्डस्थित गढवाल हिमालय क्षेत्रमा पर्ने श्रीनगर र रुद्रप्रयाग सहरको बीचमा रहेको कल्याणसौर गाउँमा अवस्थित छ। यो मन्दिर अलकनन्दा नदीको बीचमा रहेको कंक्रीटको चबुतरामा ५६० मिटर (१,८३७ फिट) को उचाइमा अवस्थित छ, जहाँबाट वरपरको ३६०-डिग्री दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ। 4wr8vwtj5oi50o3nrurdwiktmgeuawg 3 151749 1392031 2026-09-30T04:34:32Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1392031 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Pancha Narayan Himalayaज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०४६]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Pancha Narayan Himalaya|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:१९, ३० सेप्टेम्बर २०२६ (नेपाली समय) t0q1nb55lpxbaoa5crtgr1yk3k5z9et 1392032 1392031 2026-09-30T04:40:43Z Pancha Narayan Himalaya 81176 1392032 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Pancha Narayan Himalayaज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०४६]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Pancha Narayan Himalaya|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:१९, ३० सेप्टेम्बर २०२६ (नेपाली समय) हिमालय परिवारको इतिहास तथा वंशावली हाम्रो इतिहास • हाम्रो पहिचान • हाम्रो पुस्तागत सम्पदा स्वागत छ। यो वेबसाइट हिमालय परिवारको पारिवारिक इतिहास, वंशावली, गोत्र, कुल परम्परा, सांस्कृतिक पहिचान तथा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको पारिवारिक स्मृतिलाई सुरक्षित राख्ने उद्देश्यले तयार गरिएको हो। 🏔️ हाम्रो पारिवारिक इतिहास हिमालय परिवारको इतिहास विभिन्न पुस्ताको जीवनयात्रा, बसाइँसराइ, वैवाहिक सम्बन्ध, सामाजिक सम्बन्ध तथा सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको छ। परिवारमा प्रचलित मौखिक परम्परा तथा उपलब्ध विवरणअनुसार परिवारको इतिहास भक्तपुर तथा ऐँसेलुखर्कसँग जोडिएको पाइन्छ। समयक्रममा विभिन्न स्थानमा बसोबास तथा पारिवारिक सम्बन्ध विस्तार हुँदै आएको उल्लेख छ। यस वेबसाइटमा परिवारका ज्येष्ठ सदस्यहरूबाट प्राप्त मौखिक जानकारी, पुराना कागजात, फोटो तथा अन्य प्रमाणहरू क्रमशः संकलन गरी सुरक्षित गरिनेछ। 🌳 हाम्रो वंशावली उपलब्ध पारिवारिक विवरणअनुसार हाल अभिलेख गरिएको प्रमुख वंशक्रम: दुर्गा भक्त हिमालय ↓ भक्त बहादुर ↓ हरिकृष्ण ↓ पञ्च नारायण यो वंशावली प्रारम्भिक अभिलेख हो। परिवारका सदस्यहरूबाट थप विवरण तथा प्रमाण प्राप्त हुँदै गएपछि यसलाई विस्तार र अद्यावधिक गरिनेछ। 🕉️ गोत्र तथा कुल परम्परा परिवारमा प्रचलित जानकारीअनुसार भारद्वाज गोत्र रहेको उल्लेख छ। परिवारको कुल परम्परा, कुलदेवी/कुलदेवता तथा धार्मिक–सांस्कृतिक मान्यतासम्बन्धी जानकारी पनि यस वेबसाइटमा सुरक्षित गरिनेछ। 👨‍👩‍👧‍👦 हाम्रो उद्देश्य हाम्रो उद्देश्य केवल विगतलाई सम्झनु मात्र होइन, आगामी पुस्तालाई आफ्नो पारिवारिक इतिहास र पहिचानसँग जोड्नु पनि हो। हामी चाहन्छौँ कि आजका सन्तानले आफ्ना पुर्खाको योगदान, परिवारको यात्रा, परम्परा र संस्कृतिबारे जानून् र भविष्यका पुस्ताका लागि यो सम्पदा सुरक्षित राखून्। 📷 पारिवारिक फोटो तथा अभिलेख यस भागमा परिवारका पुराना तथा नयाँ फोटो, महत्वपूर्ण कागजात, विवाह तथा अन्य पारिवारिक कार्यक्रमका तस्वीरहरू क्रमशः संकलन गरिनेछन्। 📜 भावी पुस्ताका लागि “पुर्खाको इतिहास हाम्रो जरा हो, परिवार हाम्रो पहिचान हो, र आगामी पुस्ता हाम्रो भविष्य हो।” यस वेबसाइटमा समावेश जानकारी परिवारका सदस्यहरूबाट प्राप्त विवरण तथा उपलब्ध अभिलेखका आधारमा क्रमशः तयार गरिँदै जानेछ। थप प्रमाण वा सही विवरण प्राप्त भएमा पारिवारिक अभिलेखलाई समयानुसार संशोधन तथा अद्यावधिक गरिनेछ। हिमालय परिवार हाम्रो इतिहास सुरक्षित राखौँ — हाम्रो पहिचान आगामी पुस्तासम्म पुर्‍याऔँ। [[User:Pancha Narayan Himalaya|Pancha Narayan Himalaya]] ([[User talk:Pancha Narayan Himalaya|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:२५, ३० सेप्टेम्बर २०२६ (नेपाली समय) 3vljly4gf8afm2lebqbr1i42c7whulr 0 151750 1392048 2026-09-30T06:09:03Z Kandarpajit Kallol 12726 नयाँ पृष्ठ: {{Infobox person | name = राकिब अरशद | image = | caption = | native_name = | birth_place = गादी भरकट्टा, गिरिडीह जिल्ला, [[झारखण्ड]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | occupation = [[अभिनेता]] | years_active = २०१३–वर्तमान | alma_mater = इन्दिरा गान्धी र... 1392048 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = राकिब अरशद | image = | caption = | native_name = | birth_place = गादी भरकट्टा, गिरिडीह जिल्ला, [[झारखण्ड]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | occupation = [[अभिनेता]] | years_active = २०१३–वर्तमान | alma_mater = इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय मुक्त विश्वविद्यालय }} '''राकिब अरशद''' ({{lang-en|Raquib Arshad}}) एक [[भारतीय]] [[अभिनेता]] हुन्।<ref name="IMDb Bio">{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm9494670/bio/ |title=Raquib Arshad – Biography |publisher=IMDb |access-date=2026-09-30}}</ref> उनी मुख्य रूपमा [[हिन्दी]] वेब शृङ्खला ''रागिनी एमएसएमएस: रिटर्न्स'' (२०१७–१८) मा नकारात्मक भूमिका र जिङ टिभीको शो ''[प्यार तूने क्या किया'' (२०२०) मा 'सात्विक' को भूमिकाका लागि चिनिन्छन्।<ref name="EasternEye">{{cite web |url=https://www.easterneye.biz/i-want-to-grow-as-an-actor-and-as-a-human-says-akkad-bakkad-rafu-chakkar-actor-raquib-arshad/ |title=“I want to grow as an actor and as a human,” says Akkad Bakkad Rafu Chakkar actor Raquib Arshad |publisher=EasternEye |date=20 November 2021 |access-date=2026-09-30}}</ref> उनको चलचित्र ''लोहरदगा'' सन् २०१९ को कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="TOI Lohardaga">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/rose-quartz-entertainment-announces-the-theatrical-release-of-lohardaga/articleshow/97448377.cms |title=Lohardaga, an emotional thriller about a tribal youth of Jharkhand witnesses its theatrical release |publisher=The Times of India |date=30 January 2023 |access-date=2026-09-30}}</ref><ref name="TOI Raj Kaushal">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/raquib-arshad-on-working-with-late-raj-kaushal-in-akkad-bakkad-rafu-chakkar-he-used-to-energise-the-sets-by-saying-om-namah-shivay/articleshow/87619956.cms|title=Raquib Arshad on working with late Raj Kaushal in 'Akkad Bakkad Rafu Chakkar': He used to energise the sets by saying, 'Om Namah Shivay'|date=2021-11-10|work=The Times of India|access-date=2026-09-29}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == राकिब अरशदको जन्म र पालनपोषण [[झारखण्ड]]को गिरिडीह जिल्लाको भर्कट्टा गाउँमा भएको थियो।<ref name="eNewsroom">{{cite web |url=https://enewsroom.in/raquib-arshad-bollywood-film-jharkhand/ |title=Jharkhand boy's fascinating Bollywood journey |publisher=eNewsroom India |date=22 January 2018 |access-date=2026-09-30}}</ref> उनका बुबा पेसाले एक चिकित्सक हुन्।<ref name="EasternEye" /> उनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा झारखण्डको सुभाष पब्लिक स्कुलबाट पूरा गरे। त्यसपछि उच्च शिक्षाका लागि उनी राँची गए, जहाँ कलेज थिएटरका क्रममा उनको रुचि नाटक र अभिनय तर्फ बढेको थियो।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०१३ मा उनी अभिनयमा आफ्नो करियर बनाउन मुम्बई आएका थिए। अभिनयका साथै उनले इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय मुक्त विश्वविद्यालय (IGNOU) बाट आफ्नो स्नातकोत्तर तहको अध्ययन पनि जारी राखेका छन्।<ref name="eNewsroom" /> == अभिनय करियर == मुम्बई आएपछि अरशदले अयन बनर्जीद्वारा निर्देशित पुरस्कार विजेता लघुकथा चलचित्र ''रिफ्लेक्टेड ड्रिम्स'' मा काम गर्ने अवसर पाए, जुन उनको अभिनय करियरको पहिलो ब्रेक थियो।<ref name="EasternEye" /> त्यसपछि उनले ''चिडिया घर'', ''बाल गोपाल'', ''नादानियाँ'' र ''मेरी दुर्गा'' जस्ता लोकप्रिय टेलिभिजन शृङ्खलाहरूमा साना भूमिकाहरू निर्वाह गरे।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०१७–१८ मा [[एकता कपूर]]को अल्ट बालाजीको हरर-रोमान्स वेब शृङ्खला ''रागिनी एमएमएस: रिटर्न्स'' मा नकारात्मक भूमिका (अंशुमान र भूतको चरित्र) निभाएपछि उनले व्यापक पहिचान पाएका थिए।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०२० मा उनले जिङ टिभीको शो ''प्यार तूने क्या किया'' को एक भागमा 'सात्विक' नामको अन्तर्मुखी केटाको भूमिका निर्वाह गरे।<ref name="TOI Interview">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/raquib-arshad-finding-work-in-todays-scenario-is-very-difficult/articleshow/79925396.cms |title=Raquib Arshad: Finding work in today’s scenario is very difficult |publisher=The Times of India |date=23 December 2020 |access-date=2026-09-30}}</ref> सन् २०२१ मा उनी अमेजन प्राइम भिडियोको वेब शृङ्खला ''अक्कड बक्कड रफू चक्कर'' मा 'प्रतीक' नामको एक ग्रामीण युवकको रूपमा देखिए, जसको निर्देशन स्वर्गीय राज कौशलले गरेका थिए।<ref name="TOI Raj Kaushal" /> उनले लाल विजय शाहदेवद्वारा निर्देशित चलचित्र ''लोहरदगा'' मा सञ्जय मिश्रा र विजय राजसँग काम गरे, जुन झारखण्डमा नक्सलवादको पृष्ठभूमिमा आधारित छ र यसलाई सन् २०१९ को कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="TOI Lohardaga" /> यसपछि सन् २०२५ मा प्रदर्शन भएको अविनाश ठाकुरद्वारा निर्देशित हरर-थ्रिलर चलचित्र ''बिसाही'' मा उनले 'धुमल' नामको मुख्य भूमिका निभाएका छन्।<ref name="Bisaahee BMS">{{cite web |url=https://in.bookmyshow.com/movies/ahd/bisaahee/ET00463786 |title=Bisaahee (2025) – Movie |publisher=BookMyShow |access-date=2026-09-30}}</ref> == चलचित्र यात्रा == === चलचित्र र वेब शृङ्खला === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! माध्यम !! टिप्पणी |- | २०१७–१८ || ''रागिनी एमएमएस: रिटर्न्स'' || अंशुमान / भूत || वेब शृङ्खला || अल्ट बालाजी |- | २०२० || ''प्यार तूने क्या किया'' || सात्विक || टेलिभिजन शृङ्खला || जिङ टिभी (सीजन ११) |- | २०२१ || ''अक्कड बक्कड रफू चक्कर'' || प्रतीक || वेब शृङ्खला || अमेजन प्राइम भिडियो |- | २०२३ || ''लोहरदगा'' || — || चलचित्र || सन् २०१९ मा कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शित |- | २०२५ || ''बिसाही'' || धुमल || चलचित्र || २५ सेप्टेम्बर २०२५ मा सिनेमाघरहरूमा प्रदर्शन |} === लघु चलचित्रहरू === * ''रिफ्लेक्टेड ड्रिम्स'' (२०१३) — पहिलो अभिनय ब्रेक<ref name="EasternEye" /> * ''टु फिंगर टेस्ट'' (२०२४) — IMDb मा दर्ता भएको लघु चलचित्र<ref name="IMDb Bio" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb name|9494670|राकिब अरशद}} * [https://www.instagram.com/raquib_arshad/ इन्स्टाग्राममा राकिब अरशद] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेता]] frrdl838lqjyukcrgprin4rikf064mq 1392050 1392048 2026-09-30T06:14:25Z Kandarpajit Kallol 12726 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:भारतीय अभिनेता]] हटाइयो; [[श्रेणी:भारतीय अभिनेताहरू]] जोडियो 1392050 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = राकिब अरशद | image = | caption = | native_name = | birth_place = गादी भरकट्टा, गिरिडीह जिल्ला, [[झारखण्ड]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | occupation = [[अभिनेता]] | years_active = २०१३–वर्तमान | alma_mater = इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय मुक्त विश्वविद्यालय }} '''राकिब अरशद''' ({{lang-en|Raquib Arshad}}) एक [[भारतीय]] [[अभिनेता]] हुन्।<ref name="IMDb Bio">{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm9494670/bio/ |title=Raquib Arshad – Biography |publisher=IMDb |access-date=2026-09-30}}</ref> उनी मुख्य रूपमा [[हिन्दी]] वेब शृङ्खला ''रागिनी एमएसएमएस: रिटर्न्स'' (२०१७–१८) मा नकारात्मक भूमिका र जिङ टिभीको शो ''[प्यार तूने क्या किया'' (२०२०) मा 'सात्विक' को भूमिकाका लागि चिनिन्छन्।<ref name="EasternEye">{{cite web |url=https://www.easterneye.biz/i-want-to-grow-as-an-actor-and-as-a-human-says-akkad-bakkad-rafu-chakkar-actor-raquib-arshad/ |title=“I want to grow as an actor and as a human,” says Akkad Bakkad Rafu Chakkar actor Raquib Arshad |publisher=EasternEye |date=20 November 2021 |access-date=2026-09-30}}</ref> उनको चलचित्र ''लोहरदगा'' सन् २०१९ को कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="TOI Lohardaga">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/rose-quartz-entertainment-announces-the-theatrical-release-of-lohardaga/articleshow/97448377.cms |title=Lohardaga, an emotional thriller about a tribal youth of Jharkhand witnesses its theatrical release |publisher=The Times of India |date=30 January 2023 |access-date=2026-09-30}}</ref><ref name="TOI Raj Kaushal">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/raquib-arshad-on-working-with-late-raj-kaushal-in-akkad-bakkad-rafu-chakkar-he-used-to-energise-the-sets-by-saying-om-namah-shivay/articleshow/87619956.cms|title=Raquib Arshad on working with late Raj Kaushal in 'Akkad Bakkad Rafu Chakkar': He used to energise the sets by saying, 'Om Namah Shivay'|date=2021-11-10|work=The Times of India|access-date=2026-09-29}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == राकिब अरशदको जन्म र पालनपोषण [[झारखण्ड]]को गिरिडीह जिल्लाको भर्कट्टा गाउँमा भएको थियो।<ref name="eNewsroom">{{cite web |url=https://enewsroom.in/raquib-arshad-bollywood-film-jharkhand/ |title=Jharkhand boy's fascinating Bollywood journey |publisher=eNewsroom India |date=22 January 2018 |access-date=2026-09-30}}</ref> उनका बुबा पेसाले एक चिकित्सक हुन्।<ref name="EasternEye" /> उनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा झारखण्डको सुभाष पब्लिक स्कुलबाट पूरा गरे। त्यसपछि उच्च शिक्षाका लागि उनी राँची गए, जहाँ कलेज थिएटरका क्रममा उनको रुचि नाटक र अभिनय तर्फ बढेको थियो।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०१३ मा उनी अभिनयमा आफ्नो करियर बनाउन मुम्बई आएका थिए। अभिनयका साथै उनले इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय मुक्त विश्वविद्यालय (IGNOU) बाट आफ्नो स्नातकोत्तर तहको अध्ययन पनि जारी राखेका छन्।<ref name="eNewsroom" /> == अभिनय करियर == मुम्बई आएपछि अरशदले अयन बनर्जीद्वारा निर्देशित पुरस्कार विजेता लघुकथा चलचित्र ''रिफ्लेक्टेड ड्रिम्स'' मा काम गर्ने अवसर पाए, जुन उनको अभिनय करियरको पहिलो ब्रेक थियो।<ref name="EasternEye" /> त्यसपछि उनले ''चिडिया घर'', ''बाल गोपाल'', ''नादानियाँ'' र ''मेरी दुर्गा'' जस्ता लोकप्रिय टेलिभिजन शृङ्खलाहरूमा साना भूमिकाहरू निर्वाह गरे।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०१७–१८ मा [[एकता कपूर]]को अल्ट बालाजीको हरर-रोमान्स वेब शृङ्खला ''रागिनी एमएमएस: रिटर्न्स'' मा नकारात्मक भूमिका (अंशुमान र भूतको चरित्र) निभाएपछि उनले व्यापक पहिचान पाएका थिए।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०२० मा उनले जिङ टिभीको शो ''प्यार तूने क्या किया'' को एक भागमा 'सात्विक' नामको अन्तर्मुखी केटाको भूमिका निर्वाह गरे।<ref name="TOI Interview">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/raquib-arshad-finding-work-in-todays-scenario-is-very-difficult/articleshow/79925396.cms |title=Raquib Arshad: Finding work in today’s scenario is very difficult |publisher=The Times of India |date=23 December 2020 |access-date=2026-09-30}}</ref> सन् २०२१ मा उनी अमेजन प्राइम भिडियोको वेब शृङ्खला ''अक्कड बक्कड रफू चक्कर'' मा 'प्रतीक' नामको एक ग्रामीण युवकको रूपमा देखिए, जसको निर्देशन स्वर्गीय राज कौशलले गरेका थिए।<ref name="TOI Raj Kaushal" /> उनले लाल विजय शाहदेवद्वारा निर्देशित चलचित्र ''लोहरदगा'' मा सञ्जय मिश्रा र विजय राजसँग काम गरे, जुन झारखण्डमा नक्सलवादको पृष्ठभूमिमा आधारित छ र यसलाई सन् २०१९ को कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="TOI Lohardaga" /> यसपछि सन् २०२५ मा प्रदर्शन भएको अविनाश ठाकुरद्वारा निर्देशित हरर-थ्रिलर चलचित्र ''बिसाही'' मा उनले 'धुमल' नामको मुख्य भूमिका निभाएका छन्।<ref name="Bisaahee BMS">{{cite web |url=https://in.bookmyshow.com/movies/ahd/bisaahee/ET00463786 |title=Bisaahee (2025) – Movie |publisher=BookMyShow |access-date=2026-09-30}}</ref> == चलचित्र यात्रा == === चलचित्र र वेब शृङ्खला === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! माध्यम !! टिप्पणी |- | २०१७–१८ || ''रागिनी एमएमएस: रिटर्न्स'' || अंशुमान / भूत || वेब शृङ्खला || अल्ट बालाजी |- | २०२० || ''प्यार तूने क्या किया'' || सात्विक || टेलिभिजन शृङ्खला || जिङ टिभी (सीजन ११) |- | २०२१ || ''अक्कड बक्कड रफू चक्कर'' || प्रतीक || वेब शृङ्खला || अमेजन प्राइम भिडियो |- | २०२३ || ''लोहरदगा'' || — || चलचित्र || सन् २०१९ मा कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शित |- | २०२५ || ''बिसाही'' || धुमल || चलचित्र || २५ सेप्टेम्बर २०२५ मा सिनेमाघरहरूमा प्रदर्शन |} === लघु चलचित्रहरू === * ''रिफ्लेक्टेड ड्रिम्स'' (२०१३) — पहिलो अभिनय ब्रेक<ref name="EasternEye" /> * ''टु फिंगर टेस्ट'' (२०२४) — IMDb मा दर्ता भएको लघु चलचित्र<ref name="IMDb Bio" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb name|9494670|राकिब अरशद}} * [https://www.instagram.com/raquib_arshad/ इन्स्टाग्राममा राकिब अरशद] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेताहरू]] 0qy823lzeuk2czushyync9dlt0jxgqn 1392055 1392050 2026-09-30T06:48:08Z Kandarpajit Kallol 12726 /* */ 1392055 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = राकिब अरशद | image = Raquib arshad Actor In Mumbai.jpg | caption = [[मुम्बई]]मा राकिब अर्शद (२०२०) | native_name = | birth_place = गादी भरकट्टा, गिरिडीह जिल्ला, [[झारखण्ड]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | occupation = [[अभिनेता]] | years_active = २०१३–वर्तमान | alma_mater = इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय मुक्त विश्वविद्यालय }} '''राकिब अरशद''' ({{lang-en|Raquib Arshad}}) एक [[भारतीय]] [[अभिनेता]] हुन्।<ref name="IMDb Bio">{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm9494670/bio/ |title=Raquib Arshad – Biography |publisher=IMDb |access-date=2026-09-30}}</ref> उनी मुख्य रूपमा [[हिन्दी]] वेब शृङ्खला ''रागिनी एमएसएमएस: रिटर्न्स'' (२०१७–१८) मा नकारात्मक भूमिका र जिङ टिभीको शो ''[प्यार तूने क्या किया'' (२०२०) मा 'सात्विक' को भूमिकाका लागि चिनिन्छन्।<ref name="EasternEye">{{cite web |url=https://www.easterneye.biz/i-want-to-grow-as-an-actor-and-as-a-human-says-akkad-bakkad-rafu-chakkar-actor-raquib-arshad/ |title=“I want to grow as an actor and as a human,” says Akkad Bakkad Rafu Chakkar actor Raquib Arshad |publisher=EasternEye |date=20 November 2021 |access-date=2026-09-30}}</ref> उनको चलचित्र ''लोहरदगा'' सन् २०१९ को कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="TOI Lohardaga">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/rose-quartz-entertainment-announces-the-theatrical-release-of-lohardaga/articleshow/97448377.cms |title=Lohardaga, an emotional thriller about a tribal youth of Jharkhand witnesses its theatrical release |publisher=The Times of India |date=30 January 2023 |access-date=2026-09-30}}</ref><ref name="TOI Raj Kaushal">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/raquib-arshad-on-working-with-late-raj-kaushal-in-akkad-bakkad-rafu-chakkar-he-used-to-energise-the-sets-by-saying-om-namah-shivay/articleshow/87619956.cms|title=Raquib Arshad on working with late Raj Kaushal in 'Akkad Bakkad Rafu Chakkar': He used to energise the sets by saying, 'Om Namah Shivay'|date=2021-11-10|work=The Times of India|access-date=2026-09-29}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == राकिब अरशदको जन्म र पालनपोषण [[झारखण्ड]]को गिरिडीह जिल्लाको भर्कट्टा गाउँमा भएको थियो।<ref name="eNewsroom">{{cite web |url=https://enewsroom.in/raquib-arshad-bollywood-film-jharkhand/ |title=Jharkhand boy's fascinating Bollywood journey |publisher=eNewsroom India |date=22 January 2018 |access-date=2026-09-30}}</ref> उनका बुबा पेसाले एक चिकित्सक हुन्।<ref name="EasternEye" /> उनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा झारखण्डको सुभाष पब्लिक स्कुलबाट पूरा गरे। त्यसपछि उच्च शिक्षाका लागि उनी राँची गए, जहाँ कलेज थिएटरका क्रममा उनको रुचि नाटक र अभिनय तर्फ बढेको थियो।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०१३ मा उनी अभिनयमा आफ्नो करियर बनाउन मुम्बई आएका थिए। अभिनयका साथै उनले इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय मुक्त विश्वविद्यालय (IGNOU) बाट आफ्नो स्नातकोत्तर तहको अध्ययन पनि जारी राखेका छन्।<ref name="eNewsroom" /> == अभिनय करियर == मुम्बई आएपछि अरशदले अयन बनर्जीद्वारा निर्देशित पुरस्कार विजेता लघुकथा चलचित्र ''रिफ्लेक्टेड ड्रिम्स'' मा काम गर्ने अवसर पाए, जुन उनको अभिनय करियरको पहिलो ब्रेक थियो।<ref name="EasternEye" /> त्यसपछि उनले ''चिडिया घर'', ''बाल गोपाल'', ''नादानियाँ'' र ''मेरी दुर्गा'' जस्ता लोकप्रिय टेलिभिजन शृङ्खलाहरूमा साना भूमिकाहरू निर्वाह गरे।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०१७–१८ मा [[एकता कपूर]]को अल्ट बालाजीको हरर-रोमान्स वेब शृङ्खला ''रागिनी एमएमएस: रिटर्न्स'' मा नकारात्मक भूमिका (अंशुमान र भूतको चरित्र) निभाएपछि उनले व्यापक पहिचान पाएका थिए।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०२० मा उनले जिङ टिभीको शो ''प्यार तूने क्या किया'' को एक भागमा 'सात्विक' नामको अन्तर्मुखी केटाको भूमिका निर्वाह गरे।<ref name="TOI Interview">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/raquib-arshad-finding-work-in-todays-scenario-is-very-difficult/articleshow/79925396.cms |title=Raquib Arshad: Finding work in today’s scenario is very difficult |publisher=The Times of India |date=23 December 2020 |access-date=2026-09-30}}</ref> सन् २०२१ मा उनी अमेजन प्राइम भिडियोको वेब शृङ्खला ''अक्कड बक्कड रफू चक्कर'' मा 'प्रतीक' नामको एक ग्रामीण युवकको रूपमा देखिए, जसको निर्देशन स्वर्गीय राज कौशलले गरेका थिए।<ref name="TOI Raj Kaushal" /> उनले लाल विजय शाहदेवद्वारा निर्देशित चलचित्र ''लोहरदगा'' मा सञ्जय मिश्रा र विजय राजसँग काम गरे, जुन झारखण्डमा नक्सलवादको पृष्ठभूमिमा आधारित छ र यसलाई सन् २०१९ को कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="TOI Lohardaga" /> यसपछि सन् २०२५ मा प्रदर्शन भएको अविनाश ठाकुरद्वारा निर्देशित हरर-थ्रिलर चलचित्र ''बिसाही'' मा उनले 'धुमल' नामको मुख्य भूमिका निभाएका छन्।<ref name="Bisaahee BMS">{{cite web |url=https://in.bookmyshow.com/movies/ahd/bisaahee/ET00463786 |title=Bisaahee (2025) – Movie |publisher=BookMyShow |access-date=2026-09-30}}</ref> == चलचित्र यात्रा == === चलचित्र र वेब शृङ्खला === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! माध्यम !! टिप्पणी |- | २०१७–१८ || ''रागिनी एमएमएस: रिटर्न्स'' || अंशुमान / भूत || वेब शृङ्खला || अल्ट बालाजी |- | २०२० || ''प्यार तूने क्या किया'' || सात्विक || टेलिभिजन शृङ्खला || जिङ टिभी (सीजन ११) |- | २०२१ || ''अक्कड बक्कड रफू चक्कर'' || प्रतीक || वेब शृङ्खला || अमेजन प्राइम भिडियो |- | २०२३ || ''लोहरदगा'' || — || चलचित्र || सन् २०१९ मा कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शित |- | २०२५ || ''बिसाही'' || धुमल || चलचित्र || २५ सेप्टेम्बर २०२५ मा सिनेमाघरहरूमा प्रदर्शन |} === लघु चलचित्रहरू === * ''रिफ्लेक्टेड ड्रिम्स'' (२०१३) — पहिलो अभिनय ब्रेक<ref name="EasternEye" /> * ''टु फिंगर टेस्ट'' (२०२४) — IMDb मा दर्ता भएको लघु चलचित्र<ref name="IMDb Bio" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb name|9494670|राकिब अरशद}} * [https://www.instagram.com/raquib_arshad/ इन्स्टाग्राममा राकिब अरशद] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेताहरू]] jo10umwk5c5spfp4pq9sgjjm2jt7mo6 1392056 1392055 2026-09-30T06:50:28Z Kandarpajit Kallol 12726 /* */ 1392056 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = राकिब अरशद | image = Raquib arshad Actor In Mumbai.jpg | caption = [[मुम्बई]]मा राकिब अर्शद (२०२०) | native_name = राक़िब अरशद | birth_place = गादी भरकट्टा, गिरिडीह जिल्ला, [[झारखण्ड]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | occupation = [[अभिनेता]] | years_active = २०१३–वर्तमान | alma_mater = इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय मुक्त विश्वविद्यालय }} '''राकिब अरशद''' ({{lang-en|Raquib Arshad}}) एक [[भारतीय]] [[अभिनेता]] हुन्।<ref name="IMDb Bio">{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm9494670/bio/ |title=Raquib Arshad – Biography |publisher=IMDb |access-date=2026-09-30}}</ref> उनी मुख्य रूपमा [[हिन्दी]] वेब शृङ्खला ''रागिनी एमएसएमएस: रिटर्न्स'' (२०१७–१८) मा नकारात्मक भूमिका र जिङ टिभीको शो ''[प्यार तूने क्या किया'' (२०२०) मा 'सात्विक' को भूमिकाका लागि चिनिन्छन्।<ref name="EasternEye">{{cite web |url=https://www.easterneye.biz/i-want-to-grow-as-an-actor-and-as-a-human-says-akkad-bakkad-rafu-chakkar-actor-raquib-arshad/ |title=“I want to grow as an actor and as a human,” says Akkad Bakkad Rafu Chakkar actor Raquib Arshad |publisher=EasternEye |date=20 November 2021 |access-date=2026-09-30}}</ref> उनको चलचित्र ''लोहरदगा'' सन् २०१९ को कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="TOI Lohardaga">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/rose-quartz-entertainment-announces-the-theatrical-release-of-lohardaga/articleshow/97448377.cms |title=Lohardaga, an emotional thriller about a tribal youth of Jharkhand witnesses its theatrical release |publisher=The Times of India |date=30 January 2023 |access-date=2026-09-30}}</ref><ref name="TOI Raj Kaushal">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/raquib-arshad-on-working-with-late-raj-kaushal-in-akkad-bakkad-rafu-chakkar-he-used-to-energise-the-sets-by-saying-om-namah-shivay/articleshow/87619956.cms|title=Raquib Arshad on working with late Raj Kaushal in 'Akkad Bakkad Rafu Chakkar': He used to energise the sets by saying, 'Om Namah Shivay'|date=2021-11-10|work=The Times of India|access-date=2026-09-29}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == राकिब अरशदको जन्म र पालनपोषण [[झारखण्ड]]को गिरिडीह जिल्लाको भर्कट्टा गाउँमा भएको थियो।<ref name="eNewsroom">{{cite web |url=https://enewsroom.in/raquib-arshad-bollywood-film-jharkhand/ |title=Jharkhand boy's fascinating Bollywood journey |publisher=eNewsroom India |date=22 January 2018 |access-date=2026-09-30}}</ref> उनका बुबा पेसाले एक चिकित्सक हुन्।<ref name="EasternEye" /> उनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा झारखण्डको सुभाष पब्लिक स्कुलबाट पूरा गरे। त्यसपछि उच्च शिक्षाका लागि उनी राँची गए, जहाँ कलेज थिएटरका क्रममा उनको रुचि नाटक र अभिनय तर्फ बढेको थियो।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०१३ मा उनी अभिनयमा आफ्नो करियर बनाउन मुम्बई आएका थिए। अभिनयका साथै उनले इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय मुक्त विश्वविद्यालय (IGNOU) बाट आफ्नो स्नातकोत्तर तहको अध्ययन पनि जारी राखेका छन्।<ref name="eNewsroom" /> == अभिनय करियर == मुम्बई आएपछि अरशदले अयन बनर्जीद्वारा निर्देशित पुरस्कार विजेता लघुकथा चलचित्र ''रिफ्लेक्टेड ड्रिम्स'' मा काम गर्ने अवसर पाए, जुन उनको अभिनय करियरको पहिलो ब्रेक थियो।<ref name="EasternEye" /> त्यसपछि उनले ''चिडिया घर'', ''बाल गोपाल'', ''नादानियाँ'' र ''मेरी दुर्गा'' जस्ता लोकप्रिय टेलिभिजन शृङ्खलाहरूमा साना भूमिकाहरू निर्वाह गरे।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०१७–१८ मा [[एकता कपूर]]को अल्ट बालाजीको हरर-रोमान्स वेब शृङ्खला ''रागिनी एमएमएस: रिटर्न्स'' मा नकारात्मक भूमिका (अंशुमान र भूतको चरित्र) निभाएपछि उनले व्यापक पहिचान पाएका थिए।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०२० मा उनले जिङ टिभीको शो ''प्यार तूने क्या किया'' को एक भागमा 'सात्विक' नामको अन्तर्मुखी केटाको भूमिका निर्वाह गरे।<ref name="TOI Interview">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/raquib-arshad-finding-work-in-todays-scenario-is-very-difficult/articleshow/79925396.cms |title=Raquib Arshad: Finding work in today’s scenario is very difficult |publisher=The Times of India |date=23 December 2020 |access-date=2026-09-30}}</ref> सन् २०२१ मा उनी अमेजन प्राइम भिडियोको वेब शृङ्खला ''अक्कड बक्कड रफू चक्कर'' मा 'प्रतीक' नामको एक ग्रामीण युवकको रूपमा देखिए, जसको निर्देशन स्वर्गीय राज कौशलले गरेका थिए।<ref name="TOI Raj Kaushal" /> उनले लाल विजय शाहदेवद्वारा निर्देशित चलचित्र ''लोहरदगा'' मा सञ्जय मिश्रा र विजय राजसँग काम गरे, जुन झारखण्डमा नक्सलवादको पृष्ठभूमिमा आधारित छ र यसलाई सन् २०१९ को कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="TOI Lohardaga" /> यसपछि सन् २०२५ मा प्रदर्शन भएको अविनाश ठाकुरद्वारा निर्देशित हरर-थ्रिलर चलचित्र ''बिसाही'' मा उनले 'धुमल' नामको मुख्य भूमिका निभाएका छन्।<ref name="Bisaahee BMS">{{cite web |url=https://in.bookmyshow.com/movies/ahd/bisaahee/ET00463786 |title=Bisaahee (2025) – Movie |publisher=BookMyShow |access-date=2026-09-30}}</ref> == चलचित्र यात्रा == === चलचित्र र वेब शृङ्खला === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! माध्यम !! टिप्पणी |- | २०१७–१८ || ''रागिनी एमएमएस: रिटर्न्स'' || अंशुमान / भूत || वेब शृङ्खला || अल्ट बालाजी |- | २०२० || ''प्यार तूने क्या किया'' || सात्विक || टेलिभिजन शृङ्खला || जिङ टिभी (सीजन ११) |- | २०२१ || ''अक्कड बक्कड रफू चक्कर'' || प्रतीक || वेब शृङ्खला || अमेजन प्राइम भिडियो |- | २०२३ || ''लोहरदगा'' || — || चलचित्र || सन् २०१९ मा कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शित |- | २०२५ || ''बिसाही'' || धुमल || चलचित्र || २५ सेप्टेम्बर २०२५ मा सिनेमाघरहरूमा प्रदर्शन |} === लघु चलचित्रहरू === * ''रिफ्लेक्टेड ड्रिम्स'' (२०१३) — पहिलो अभिनय ब्रेक<ref name="EasternEye" /> * ''टु फिंगर टेस्ट'' (२०२४) — IMDb मा दर्ता भएको लघु चलचित्र<ref name="IMDb Bio" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb name|9494670|राकिब अरशद}} * [https://www.instagram.com/raquib_arshad/ इन्स्टाग्राममा राकिब अरशद] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेताहरू]] pyzn4nt3pf0vo5pik5l60w37y7ery73 1392071 1392056 2026-09-30T08:34:26Z Kandarpajit Kallol 12726 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:हिन्दी टेलिभिजन अभिनेताहरू]] जोडियो 1392071 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = राकिब अरशद | image = Raquib arshad Actor In Mumbai.jpg | caption = [[मुम्बई]]मा राकिब अर्शद (२०२०) | native_name = राक़िब अरशद | birth_place = गादी भरकट्टा, गिरिडीह जिल्ला, [[झारखण्ड]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | occupation = [[अभिनेता]] | years_active = २०१३–वर्तमान | alma_mater = इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय मुक्त विश्वविद्यालय }} '''राकिब अरशद''' ({{lang-en|Raquib Arshad}}) एक [[भारतीय]] [[अभिनेता]] हुन्।<ref name="IMDb Bio">{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm9494670/bio/ |title=Raquib Arshad – Biography |publisher=IMDb |access-date=2026-09-30}}</ref> उनी मुख्य रूपमा [[हिन्दी]] वेब शृङ्खला ''रागिनी एमएसएमएस: रिटर्न्स'' (२०१७–१८) मा नकारात्मक भूमिका र जिङ टिभीको शो ''[प्यार तूने क्या किया'' (२०२०) मा 'सात्विक' को भूमिकाका लागि चिनिन्छन्।<ref name="EasternEye">{{cite web |url=https://www.easterneye.biz/i-want-to-grow-as-an-actor-and-as-a-human-says-akkad-bakkad-rafu-chakkar-actor-raquib-arshad/ |title=“I want to grow as an actor and as a human,” says Akkad Bakkad Rafu Chakkar actor Raquib Arshad |publisher=EasternEye |date=20 November 2021 |access-date=2026-09-30}}</ref> उनको चलचित्र ''लोहरदगा'' सन् २०१९ को कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="TOI Lohardaga">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/rose-quartz-entertainment-announces-the-theatrical-release-of-lohardaga/articleshow/97448377.cms |title=Lohardaga, an emotional thriller about a tribal youth of Jharkhand witnesses its theatrical release |publisher=The Times of India |date=30 January 2023 |access-date=2026-09-30}}</ref><ref name="TOI Raj Kaushal">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/raquib-arshad-on-working-with-late-raj-kaushal-in-akkad-bakkad-rafu-chakkar-he-used-to-energise-the-sets-by-saying-om-namah-shivay/articleshow/87619956.cms|title=Raquib Arshad on working with late Raj Kaushal in 'Akkad Bakkad Rafu Chakkar': He used to energise the sets by saying, 'Om Namah Shivay'|date=2021-11-10|work=The Times of India|access-date=2026-09-29}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == राकिब अरशदको जन्म र पालनपोषण [[झारखण्ड]]को गिरिडीह जिल्लाको भर्कट्टा गाउँमा भएको थियो।<ref name="eNewsroom">{{cite web |url=https://enewsroom.in/raquib-arshad-bollywood-film-jharkhand/ |title=Jharkhand boy's fascinating Bollywood journey |publisher=eNewsroom India |date=22 January 2018 |access-date=2026-09-30}}</ref> उनका बुबा पेसाले एक चिकित्सक हुन्।<ref name="EasternEye" /> उनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा झारखण्डको सुभाष पब्लिक स्कुलबाट पूरा गरे। त्यसपछि उच्च शिक्षाका लागि उनी राँची गए, जहाँ कलेज थिएटरका क्रममा उनको रुचि नाटक र अभिनय तर्फ बढेको थियो।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०१३ मा उनी अभिनयमा आफ्नो करियर बनाउन मुम्बई आएका थिए। अभिनयका साथै उनले इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय मुक्त विश्वविद्यालय (IGNOU) बाट आफ्नो स्नातकोत्तर तहको अध्ययन पनि जारी राखेका छन्।<ref name="eNewsroom" /> == अभिनय करियर == मुम्बई आएपछि अरशदले अयन बनर्जीद्वारा निर्देशित पुरस्कार विजेता लघुकथा चलचित्र ''रिफ्लेक्टेड ड्रिम्स'' मा काम गर्ने अवसर पाए, जुन उनको अभिनय करियरको पहिलो ब्रेक थियो।<ref name="EasternEye" /> त्यसपछि उनले ''चिडिया घर'', ''बाल गोपाल'', ''नादानियाँ'' र ''मेरी दुर्गा'' जस्ता लोकप्रिय टेलिभिजन शृङ्खलाहरूमा साना भूमिकाहरू निर्वाह गरे।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०१७–१८ मा [[एकता कपूर]]को अल्ट बालाजीको हरर-रोमान्स वेब शृङ्खला ''रागिनी एमएमएस: रिटर्न्स'' मा नकारात्मक भूमिका (अंशुमान र भूतको चरित्र) निभाएपछि उनले व्यापक पहिचान पाएका थिए।<ref name="eNewsroom" /> सन् २०२० मा उनले जिङ टिभीको शो ''प्यार तूने क्या किया'' को एक भागमा 'सात्विक' नामको अन्तर्मुखी केटाको भूमिका निर्वाह गरे।<ref name="TOI Interview">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/raquib-arshad-finding-work-in-todays-scenario-is-very-difficult/articleshow/79925396.cms |title=Raquib Arshad: Finding work in today’s scenario is very difficult |publisher=The Times of India |date=23 December 2020 |access-date=2026-09-30}}</ref> सन् २०२१ मा उनी अमेजन प्राइम भिडियोको वेब शृङ्खला ''अक्कड बक्कड रफू चक्कर'' मा 'प्रतीक' नामको एक ग्रामीण युवकको रूपमा देखिए, जसको निर्देशन स्वर्गीय राज कौशलले गरेका थिए।<ref name="TOI Raj Kaushal" /> उनले लाल विजय शाहदेवद्वारा निर्देशित चलचित्र ''लोहरदगा'' मा सञ्जय मिश्रा र विजय राजसँग काम गरे, जुन झारखण्डमा नक्सलवादको पृष्ठभूमिमा आधारित छ र यसलाई सन् २०१९ को कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref name="TOI Lohardaga" /> यसपछि सन् २०२५ मा प्रदर्शन भएको अविनाश ठाकुरद्वारा निर्देशित हरर-थ्रिलर चलचित्र ''बिसाही'' मा उनले 'धुमल' नामको मुख्य भूमिका निभाएका छन्।<ref name="Bisaahee BMS">{{cite web |url=https://in.bookmyshow.com/movies/ahd/bisaahee/ET00463786 |title=Bisaahee (2025) – Movie |publisher=BookMyShow |access-date=2026-09-30}}</ref> == चलचित्र यात्रा == === चलचित्र र वेब शृङ्खला === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! माध्यम !! टिप्पणी |- | २०१७–१८ || ''रागिनी एमएमएस: रिटर्न्स'' || अंशुमान / भूत || वेब शृङ्खला || अल्ट बालाजी |- | २०२० || ''प्यार तूने क्या किया'' || सात्विक || टेलिभिजन शृङ्खला || जिङ टिभी (सीजन ११) |- | २०२१ || ''अक्कड बक्कड रफू चक्कर'' || प्रतीक || वेब शृङ्खला || अमेजन प्राइम भिडियो |- | २०२३ || ''लोहरदगा'' || — || चलचित्र || सन् २०१९ मा कान्स फिल्म फेस्टिभलमा प्रदर्शित |- | २०२५ || ''बिसाही'' || धुमल || चलचित्र || २५ सेप्टेम्बर २०२५ मा सिनेमाघरहरूमा प्रदर्शन |} === लघु चलचित्रहरू === * ''रिफ्लेक्टेड ड्रिम्स'' (२०१३) — पहिलो अभिनय ब्रेक<ref name="EasternEye" /> * ''टु फिंगर टेस्ट'' (२०२४) — IMDb मा दर्ता भएको लघु चलचित्र<ref name="IMDb Bio" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == * {{IMDb name|9494670|राकिब अरशद}} * [https://www.instagram.com/raquib_arshad/ इन्स्टाग्राममा राकिब अरशद] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी टेलिभिजन अभिनेताहरू]] cmfv4jj3iv4237pz55xncwnxdmwbat2 3 151751 1392053 2026-09-30T06:29:49Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1392053 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Kuetstarज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०४७]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Kuetstar|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:१४, ३० सेप्टेम्बर २०२६ (नेपाली समय) 3qpt4c56ctyovwm3qfay9yjru4esxpj 0 151752 1392068 2026-09-30T08:05:16Z Saroj 31493 नयाँ लेख 1392068 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = लिली राइनहार्ट | image = Lili Reinhart - Forbidden Fruits.jpg | caption = सन् २०२६ मा राइनहार्ट | birth_name = लिली पाउलिन राइनहार्ट | birth_date = {{birth date and age|1996|9|13}} | birth_place = [[क्लिभल्यान्ड]], ओहायो, संयुक्त राज्य अमेरिका | occupation = अभिनेत्री | years_active = २०१०–हालसम्म }} '''लिली पाउलिन राइनहार्ट''' (जन्म १३ सेप्टेम्बर १९९६)<ref name="Editors">{{cite web |date=June 26, 2018 |title=Lili Reinhart Biography |url=https://www.biography.com/actor/lili-reinhart |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622011754/https://www.biography.com/actor/lili-reinhart |archive-date=June 22, 2019 |access-date=June 21, 2019 |publisher=[[Biography.com]]}}</ref> एक अमेरिकी अभिनेत्री हुन्। उनले द ''सिडब्ल्यु'' को किशोर नाटक शृङ्खला ''रिभरडेल'' (२०१७–२०२३) मा बेट्टी कुपरको भूमिका निर्वाह गरिन्, जसका लागि उनले ७ टिन च्वाइस अवार्ड प्राप्त गर्नुका साथै क्रिटिक्स च्वाइस अवार्ड र ३ पिपुल्स च्वाइस अवार्डका लागि मनोनयन प्राप्त गरिन्। राइनहार्टको प्रारम्भिक चलचित्र कार्यमा ''द किङ्स अफ समर'' (२०१३), ''मिस स्टिभन्स'' (२०१६) र ''हसलर्स'' (२०१९) मा सहायक भूमिकाहरू रहेका छन्। त्यसयता उनले प्रेमप्रसङ्गयुक्त चलचित्रहरू ''केमिकल हर्ट्स'' (२०२०), ''लुक बोथ वेज'' (२०२२) र ''द लभ हाइपोथेसिस'' (२०२६) तथा अपराध नाटक ''अमेरिकन स्वेटसप'' (२०२५) र कमेडी–नाटक लघुशृङ्खला ''हाल एन्ड हार्पर'' (२०२५) मा प्रमुख भूमिकाहरू निर्वाह गरेकी छन्। यी सबैमा उनले कार्यकारी निर्माताको रूपमा पनि काम गरेकी छन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category}} * {{IMDb name}} [[श्रेणी:सन् १९९६ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी द्वियौनिक अभिनेत्रीहरू]] 01s49ffc5l5db4n4ut5iduiarc4qp0j 1392069 1392068 2026-09-30T08:06:07Z Saroj 31493 Tagging with {{stub}} using [[WP:US/S|user scripts]] 1392069 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = लिली राइनहार्ट | image = Lili Reinhart - Forbidden Fruits.jpg | caption = सन् २०२६ मा राइनहार्ट | birth_name = लिली पाउलिन राइनहार्ट | birth_date = {{birth date and age|1996|9|13}} | birth_place = [[क्लिभल्यान्ड]], ओहायो, संयुक्त राज्य अमेरिका | occupation = अभिनेत्री | years_active = २०१०–हालसम्म }} '''लिली पाउलिन राइनहार्ट''' (जन्म १३ सेप्टेम्बर १९९६)<ref name="Editors">{{cite web |date=June 26, 2018 |title=Lili Reinhart Biography |url=https://www.biography.com/actor/lili-reinhart |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622011754/https://www.biography.com/actor/lili-reinhart |archive-date=June 22, 2019 |access-date=June 21, 2019 |publisher=[[Biography.com]]}}</ref> एक अमेरिकी अभिनेत्री हुन्। उनले द ''सिडब्ल्यु'' को किशोर नाटक शृङ्खला ''रिभरडेल'' (२०१७–२०२३) मा बेट्टी कुपरको भूमिका निर्वाह गरिन्, जसका लागि उनले ७ टिन च्वाइस अवार्ड प्राप्त गर्नुका साथै क्रिटिक्स च्वाइस अवार्ड र ३ पिपुल्स च्वाइस अवार्डका लागि मनोनयन प्राप्त गरिन्। राइनहार्टको प्रारम्भिक चलचित्र कार्यमा ''द किङ्स अफ समर'' (२०१३), ''मिस स्टिभन्स'' (२०१६) र ''हसलर्स'' (२०१९) मा सहायक भूमिकाहरू रहेका छन्। त्यसयता उनले प्रेमप्रसङ्गयुक्त चलचित्रहरू ''केमिकल हर्ट्स'' (२०२०), ''लुक बोथ वेज'' (२०२२) र ''द लभ हाइपोथेसिस'' (२०२६) तथा अपराध नाटक ''अमेरिकन स्वेटसप'' (२०२५) र कमेडी–नाटक लघुशृङ्खला ''हाल एन्ड हार्पर'' (२०२५) मा प्रमुख भूमिकाहरू निर्वाह गरेकी छन्। यी सबैमा उनले कार्यकारी निर्माताको रूपमा पनि काम गरेकी छन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category}} * {{IMDb name}} [[श्रेणी:सन् १९९६ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी द्वियौनिक अभिनेत्रीहरू]] {{stub}} 5pvoh6p8md70bt2h71ijd5shk26ztli 1 151753 1392070 2026-09-30T08:06:57Z Saroj 31493 नयाँ पृष्ठ: {{translated page|en|Lili Reinhart|version=1377458690}} 1392070 wikitext text/x-wiki {{translated page|en|Lili Reinhart|version=1377458690}} p4ttqibrtue1dmsjro241vgrtdxx2fz