विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 1845 1392114 1391932 2026-10-02T04:21:40Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392114 wikitext text/x-wiki {{About|नेपालको राजधानी सहर तथा महानगरपालिका}} {{Infobox settlement | name = काठमाडौँ | official_name = काठमाडौँ महानगरपालिका | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[राजधानी]] | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Locus3.jpg | caption1 = काठमाडौँको क्षितिज | image2 = Ghantaghar Kathmandu.jpg | caption2 = [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]] | image3 = DHARAHARA TOWER.jpg | caption3 = [[धरहरा]] | image4 = Pashupatinath Temple-2020.jpg | caption4 = [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] | image5 = Narayanhiti Palace Museum, crop.jpg | caption5 = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] | image6 = Kathmandu Durbar Square, Shiva Parvati Temple, Nepal.jpg | caption6 = [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र]]}} | image_flag = Flag of Kathmandu, Nepal.svg | image_seal = | motto = साँस्कृतिक सहर, काठमाडौँ महानगर | pushpin_map = काठमाडौँ महानगरपालिका#काठमाडौँ जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल | pushpin_mapsize = 300 | coordinates = {{coord|27.7172|85.3240|type:city_region:NP|display=display=title, inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] | established_title = स्थापना | established_date = अज्ञात | founder = [[मञ्जुश्री]] (स्वयम्भू पुराण अनुसार)<ref name="इतिहास">{{cite news|title=गोकर्णेश्वर नगरपालिका सुन्ताखानको ईतिहास बदल्ने अभिलेख |url=https://www.gokarneshwormun.gov.np/sites/gokarneshwormun.gov.np/files/documents/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%88%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%20%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96_0.pdf |date=वि.सं. २०७७ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |agency=गोकर्णेश्वर नगरपालिका |page=१२ |language=नेपाली |publisher=गोकर्णेश्वर नगरपालिका}}</ref> | established_title1 = राजधानी | established_date1 = वि.सं. १८२६ चैत १०<ref>{{Cite book |last=अमात्य |first=साफल्य |url=https://books.google.com.np/books?id=HpNPAQAAMAAJ&dq |title=काठमाडौँ नगरायण: काठमाडौँ नगरको उद्भव, नगरायण, र सांस्कृतिक इतिहास |date=सन् १९९६ |page=८६ |publisher=नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://risingnepaldaily.com/opinion/relocating-the-capital |title=Relocating The Capital? |trans-title=राजधानी स्थानान्तरण गर्ने? |website=गोरखापत्र |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-03-18}}</ref> | established_title2 = सफाई अड्डा<ref>{{Cite web |url=https://ekagaj.com/article/pradesh-3/91502/?v=1 |title=काठमाडौँमा १०२ वर्षदेखिको समस्या​ : सफाई अड्डा महानगर बन्यो, फोहर व्यवस्थापन ज्युँका त्युँ |website=ई कागज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050318/https://ekagaj.com/article/pradesh-3/91502/?v=1 |archive-date=2023-04-06 }}</ref> | established_date2 = वि.सं. १९७६ पुस २ (सवाल सनद् बमोजिम भोटाहिटीमा गठन)<ref name="सय वर्ष">{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/31590/2019-12-18 |title=स्थानीय तह अभ्यासका सय वर्ष |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="सवाल">{{cite news |title=स्वायत्त शासन |url=http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414225227/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |archive-date=वि.सं. २०७९ चैत १५ |date=वि.सं. २०७२ बैशाख |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |language=नेपाली |page=७ |publisher=स्वशासन अध्ययन प्रतिष्ठान }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220316075129/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |date=2022-03-16 }}</ref> | established_title3 = म्युनिसिपालिटी | established_date3 = वि.सं. २००३ फागुन २<ref name="सय वर्ष"/><ref>{{Cite web |url=https://arthasamaya.com/news/detail/1161 |title=स्थानीय तह निर्वाचन इतिहासलाई फर्केर हेर्दा... |website=अर्थसमय |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204162355/https://arthasamaya.com/news/detail/1161 |archive-date=2022-12-04 }}</ref> | established_title4 = नगरपालिका | established_date4 = वि.सं. २०१० भदौ १७<ref name="नगर वर्ष">{{Cite web |url=https://www.thenepaltop.com/news/224892 |title=कहिले-कहिले भएको थियो स्थानीय तह निर्वाचन? |website=द नेपाल टप |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202042321/https://www.thenepaltop.com/news/224892 |archive-date=2022-12-02 }}</ref> | established_title5 = महानगरपालिका | established_date5 = वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९<ref name="महानगर">{{cite news|title=नगर कार्यपालिकाको कार्यालय - काठमाडौँ महानगरपालिका |url=https://kathmandu.gov.np/wp-content/uploads/2021/08/Notice-publication.pdf |date=वि.सं. २०७८ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |language=नेपाली |page=१ |publisher=काठमाडौँ महनगरपालिका कार्यालय}}</ref> | parts_type = वडा सङ्ख्या | parts = ३२ | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = स्थानीय सरकार | governing_body = काठमाडौँ महानगरपालिका | leader_party = | leader_title = [[नेपालका नगर प्रमुखहरूको सूची|कावा नगरप्रमुख]] | leader_name = [[सुनिता डङ्गोल]] <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- square kilometers -->| area_total_km2 = 49.45 | area_metro_km2 = 899<!--- "Kathmandu Valley" is considered as a singular Metropolitan area by World Bank 2010. Source: https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/04/01/managing-nepals-urban-transition---> <!-- hectares -->| elevation_m = 1400 | population_footnotes = <ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना">{{cite news|url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८|date=वि.सं. २०७२ मङ्सिर २४|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|agency=नेपाल सरकार|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213064822/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf|archive-date=2015-02-13}}</ref> | population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|राष्ट्रिय जनगणना २०६८]] | population_total = 862400 | population_density_km2 = auto | population_rank = [[नेपालका सहरहरूको सूची|पहिलो]] | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | timezone1 = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset1 = +०५:४५ | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ४४६०८८ | area_code = ०१ | area_codes = <!-- for multiple area codes --> | iso_code = | website = [http://www.kathmandu.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | module = | footnotes = | other_name = कान्तिपुर, नेपाल मण्डल, येँ }} '''काठमाडौँ''' [[नेपाल]]को सङ्घीय [[राजधानी]] र नेपालको सबैभन्दा [[नेपालका सहरहरूको सूची|बढी जनसङ्ख्या]] भएको सहर हो।<ref name="स्थानीय तह">{{cite news |title=गाउँपालिका तथा नगरपालिकाको सङ्क्षिप्त परिचय पुस्तिका |url=https://mofaga.gov.np/download-notice/eyJpdiI6IjBSZ1g5ZlJJQkphMGZsMkp0WWhUU0E9PSIsInZhbHVlIjoic3c5enIycTNwbHhYUDllakRIWlBaK0xNRmwydjJMV25CczNKa3p6ajZ0aTdqdmRPWE9UXC9ZSnNiZVloNkRtbjciLCJtYWMiOiI2OTZmNjRiZjMyNmRjYjg3OTY5M2FkZTJkNGU5ZmM1YzYwOWNhNmQzYzgzOWY1Y2QyMzBjNmQ4MmFhY2ZhMDhlIn0= |date=वि.सं. २०७८ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत ५ |language=नेपाली |page=१८७ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, नेपाल |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129085606/https://mofaga.gov.np/download-notice/eyJpdiI6IjBSZ1g5ZlJJQkphMGZsMkp0WWhUU0E9PSIsInZhbHVlIjoic3c5enIycTNwbHhYUDllakRIWlBaK0xNRmwydjJMV25CczNKa3p6ajZ0aTdqdmRPWE9UXC9ZSnNiZVloNkRtbjciLCJtYWMiOiI2OTZmNjRiZjMyNmRjYjg3OTY5M2FkZTJkNGU5ZmM1YzYwOWNhNmQzYzgzOWY1Y2QyMzBjNmQ4MmFhY2ZhMDhlIn0= |archive-date=2022-11-29 }}</ref> यो महानगर [[बागमती प्रदेश]] तथा मध्य नेपालको अग्लो पठारको रूपमा रहेको [[काठमाडौँ उपत्यका]]मा १,३३७ मिटर (४,६०० फिट) को उचाइमा अवस्थित छ। यो भारतको [[श्रीनगर]] सहरपछि हिमालय पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित दोस्रो ठुलो सहर हो र हिमालय पहाडी क्षेत्रको सबैभन्दा ठुलो महानगरीय क्षेत्र हो। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को जनगणना]] अनुसार यो महानगरको कुल जनसङ्ख्या ८,६२,४०० रहेको छ भने यहाँ २,३८,९६६ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="तथ्याङ्क">{{cite news |title=Population Ward Level 753 Local Unit |trans-title=७५३ स्थानीय तहको वडागत जनसङ्ख्या |url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf |date=सन् २०१७ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत ५ |language=अङ्ग्रेजी |page=१२५ |publisher=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग, नेपाल |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214172717/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf |archive-date=2019-02-14 }}</ref> प्रागऐतिहासिक इतिहास भएको यो नगर ईशा पूर्व दोस्रो शताब्दीमा स्थापना भएको र विश्वको सबैभन्दा पुरानो निरन्तर बसोबास गर्ने ठाउँहरू मध्येको एक हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/122223 |title=नेपाल चिनाउने 'नेपाल विद्या' |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/coin-speaks-the-history-189091 |title=इतिहास बोल्ने सिक्का |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref> यो उपत्यकालाई ऐतिहासिक रूपमा "[[नेपाल मण्डल]]" र मध्यकालमा "[[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]" भनिन्थ्यो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/4611 |title='नेपाल खादलको वंशावली' |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-19}}</ref> यो उपत्यका प्राचीन कालदेखि [[नेवार जाति|नेवार मानिस]]हरूको मूल घरको रूपमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/58677-58677 |title=आर्य सभ्यताको इतिहास |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref> हिमालयको फेदमा रहेको सर्वदेशीय सहरी सभ्यता बोकेको यो सहर [[नेपाल अधिराज्य]]को राजधानी र नेपालका कुलीन वर्गका दरबार, महल र [[बगैँचा|बगैँचा]]हरूद्वारा सुसज्जित छ। यो सहरमा सन् १९८५ देखि [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन]]को मुख्यालय रहेको छ। काठमाडौँ धेरै वर्षदेखि [[नेपालको इतिहास]], [[कला]], [[संस्कृति]] र अर्थतन्त्रको केन्द्रको रूपमा रहँदै आएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/124998 |title=के लिच्छविकाल 'स्वर्णयुग' नै थियो ? |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref> यो महानगर क्षेत्रमा बहु-जातीय मानिसहरूको बसोबास रहेता पनि [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] र [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] धर्मावलम्बीहरू बहुसङ्ख्यक छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/hinduu-baudgh-ghulnmaa-pshuptinaath-172290 |title=हिन्दु–बौद्ध घुलनमा पशुपतिनाथ |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/127356 |title='नेपालमा ८५ प्रतिशत गैरहिन्दु छन्' |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> धार्मिक र सांस्कृतिक चाडपर्वहरू काठमाडौँमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको जीवनको एक प्रमुख हिस्सा हो।<ref>{{Cite web |url=https://udghoshdaily.com/?p=10336 |title=हाम्रा चाडपर्व र यसको मौलिकता |website=उद्घोष दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> यो नगरको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण भाग [[पर्यटन]] हो। सन् २०१९ मा ट्रिपएडभाइजरद्वारा विश्वको शीर्ष पच्चीस पर्यटकीय गन्तव्यहरूको सूचीमा काठमाडौँ १९औँ स्थानमा थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.newssewa.com/content/kathmandu-visit.html |title=घुम्नैपर्ने विश्वका उत्कृष्ट २५ पर्यटकीय गन्तव्यको सूचीमा काठमाडौँ १९औँ स्थानमा |website=न्युजसेवा |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस सहरलाई नेपाली हिमालयको प्रवेशद्वार मानिन्छ र [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचीकृत [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र]], [[स्वयम्भूनाथ]], [[बौद्धनाथ]] र [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ]] यो सहरको ऐतिहासिकता तथा सुन्दरतालाई शोभामान बनाइरहेको छ।[[File: Kathmandu Photo College 2017.jpg|thumb|[[काठमाडौँ]] , [[नेपाल]] ]] इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न राजवंशले शासन गरेको यो नगर [[नेपालको एकीकरण]] कालदेखि नेपालको राजधनीको रूपमा रहेको छ।<ref>{{Cite book |last=लेभी |first=सिल्भाँ |url=https://books.google.com.np/books?id=6uNJAQAAIAAJ&q |title=नेपाल, हिन्दु अधिराज्यको इतिहास |date=सन् २००५ |publisher=हिमाल किताब |page=३३ |language=नेपाली}}</ref> [[पृथ्वीनारायण शाह]]को नेतृत्वमा [[गोरखाली|गोर्खाली सेना]]ले [[काठमाडौँ उपत्यका]] विजय गरेपछि वि.सं. १८२६ चैत १० मा यो नगरलाई राजधानी बनाएका थिए। देशको राजधानी रहेकै कारण यो सहरमा [[राष्ट्रपति भवन|राष्ट्रपति निवास]], प्रधानमन्त्रीको कार्यालय ([[सिंहदरबार|सिंहदरवार]]), [[नेपाल सरकार]]को केन्द्रीय सचिवालय तथा मन्त्रालयहरू, सरकारी तथा निजी टेलिभिजन स्टेसनहरू लगायत उल्लेखनीय सङ्ख्यामा सरकारी तथा निजी रेडियोहरू र समाचार संस्थाहरू रहेका छन्। [[नेपाली सेना]]को केन्द्रीय कार्यालय जङ्गी अड्डा, सशस्त्र प्रहरी बलको प्रधान कार्यालय तथा [[नेपाल प्रहरी]]को केन्द्रीय कार्यालय पनि यसै नगरमा रहेका छन्। ==व्युत्पत्ति== काठमाडौँलाई आदिवासी [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]]मा 'येँ' भन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/education/2021-03-13-33671 |title='येँ देय् म्हसीके' अर्थात् 'काठमाडौँ चिनौं ' पाठ्यपुस्तक विमोचन |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> काठमाडौँको [[नेपाली भाषा|नेपाली]] नाम [[हनुमान ढोका|काठमाडौँ दरबार क्षेत्र]]मा रहेको '[[काष्ठमण्डप]]'बाट आएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/53232-53232 |title=काष्ठमण्डपः एउटा मायावी कथा |last=किरण |first=सुरेश |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> [[संस्कृत|संस्कृत भाषा]]मा काष्ठको अर्थ 'काठ' र मण्डपको अर्थ 'देवपूजा गर्ने स्थान' हुन्छ। यो सार्वजनिक मण्डपलाई नेपाल भाषामा 'मरसतः' पनि भनिन्छ जसलाई [[मल्ल वंश|मल्लकालीन]] राजा [[लक्ष्मीनरसिंह मल्ल]]को पालामा बिसेत<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/kaasstthmnnddp-punh-nirmaann-85-prtisht-smpnn-173018 |title=काष्ठमण्डप पुनः निर्माण ८५ प्रतिशत सम्पन्न |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> नामक व्यक्तिले सन् १५९६ मा पुनर्निर्माण गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189887/ |title=पाँचौं शताब्दीदेखि पाँचपटक बनेको काष्ठमण्डप |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126153644/https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189887 |archive-date=2022-01-26 }}</ref> तीन तले यो संरचना पूर्णतया काठले बनेको थियो र यसमा कुनै फलामको कील वा कुनै समर्थन प्रयोग गरिएको थिएन।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2021/04/24/16192339260267154.html |title=काष्ठमण्डपको काष्ठ–कथा |last=किरण |first=सुरेश |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> पौराणिक कथा अनुसार यस मण्डपको [[छाने शैली|प्यागोडा]] निर्माण गर्न प्रयोग गरिएको सबै काठ एउटै रूखबाट प्राप्त भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2017/06/13/20170613184503 |title=काष्ठमण्डपको जगभित्र लुकेको कथा |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> वि.सं. २०७२ सालमा नेपालमा गएको [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|ठुलो भूकम्प]]मा यस मण्डपको संरचना भत्किएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/68151/2021-08-04 |title=काष्ठमण्डप पुनर्निर्माण ११ हजार क्युफिट काठको प्रयोग, कहिलेसम्म सकिएला ? |last=गौतम |first=गोकर्ण |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.karobardaily.com/news/166428 |title=काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणको काम सकियो |website=कारोबार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> २०औँ शताब्दीको अन्तमा लेखिएका पुरानो पाण्डुलिपिहरूको पुष्पिका [[नेपाल मण्डल]]मा काठमाडौँलाई काष्ठमण्डप [[महानगर]] भनेर सम्बोधन गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/prdesh-nmbr-3-ko-naam-nepaal-mnnddl-raakhn-maag-128648 |title=प्रदेश नम्बर ३ को नाम 'नेपाल मण्डल' राख्न माग |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> महानगरको अर्थ 'महान सहर' हुने गर्छ। यो सहरलाई हालसम्म पनि [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] भिक्षु तथा पुजारीहरूले काष्ठमण्डप नै भन्ने गरेका छन्। यसैकारण काठमाडौँलाई काष्ठमण्डप पनि भन्ने गरिन्छ। मध्ययुगमा यो सहरलाई '[[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]' पनि भनिन्थ्यो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/travelling/2019/05/30/20190530085457 |title=खुम्चिँदै गएको हाम्रो सहर |last=नेपाली |first=किशोर |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> यो नाम दुई [[संस्कृत|संस्कृत शब्द]] 'कान्ति' र 'पुर' बाट आएको हो। कान्ति शब्दको अर्थ 'सौन्दर्य' हुन्छ र प्रायः प्रकाशसँग सम्बन्धित छ तथा पुरको अर्थ 'ठाउँ' हुन्छ यसैले यो सहरले 'प्रकाशको सहर' भन्ने अर्थ दिन्छ। आदिवासी नेवार समुदायले, काठमाडौँलाई 'येँ देश' तथा [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]लाई क्रमशः 'यल देश' र 'ख्वप देश' भन्ने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.sanghunews.com/content/24371 |title=मच्छिन्द्रनाथ देवता भन्दा पनि कृषि वैज्ञानिक हुन् |website=साँघु समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 'यम्बु' शब्दको छोटो रूप 'येँ' हो, जसले मूलतः काठमाडौँको उत्तरी आधा भागलाई बुझाउने गर्छ। काठमाडौँको पुरानो उत्तरी बस्तीलाई 'याम्बी' र दक्षिणी बस्तीलाई 'यँगाल' भनेर चिनिन्थ्यो। == इतिहास == काठमाडौँका केही भागमा पुरातात्विक उत्खननले प्राचीन सभ्यताका प्रमाण फेला पारेको छ। विभिन्न कालखण्डमा गरिएका उत्खननबाट प्राप्त प्राचीन बस्तुहरू मध्ये मालिगाउँबाट प्राप्त एक मूर्तिमा सन् १८५ उल्लेख रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=1485 |title=सुस्त उत्खनन |date=2010-09-11 |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911000320/http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=1485 |archive-date=2010-09-11}}</ref> [[चाबहिल]]मा अवस्थित [[अशोक|सम्राट अशोक]]को पुत्रीद्वारा निर्मित [[धन्दो चैत्य]]को उत्खननले [[ब्राह्मी लिपि]]मा शिलालेख भएको इँटा फेला परेको थियो। [[पुरातत्त्वशास्त्र|पुरातत्वविदहरूका]] अनुसार यो दुई हजार वर्ष पुरानो हुने सम्भावना रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14401|title=काठमाडाै‌ भन्दा पुरानाे सभ्यता दाेलखा |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-11}}</ref> ढुङ्गाका शिलालेखहरू सम्पदा स्थलहरूमा सर्वव्यापी तत्व हुन् र नेपालको इतिहासका प्रमुख स्रोत हुन्। सन् १६२८ को [[वसन्त|वसन्त ऋतु]]मा पुर्तगाली रोमन पादरी होआओ काब्राल [[काठमाडौँ उपत्यका]] भएर गएको र [[नेपाल अधिराज्य]]को राजधानी काठमाडौँ रहेको आफ्नो यात्रा वृतान्तमा वर्णन गरेका थिए<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/blog/23518/ |title=नेपाली क्रिश्चियन इतिहासलाई नियाल्दा |last=पोखरेल |first=जगदीश |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321150219/https://www.setopati.com/blog/23518/ |archive-date=2022-03-21 }}</ref> र त्यस समयमा सम्भवतः काठमाडौँका राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लले उनलाई [[तिब्बत]]बाट [[भारत]] जाँदै गर्दा कृपापूर्वक स्वागत गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/3260/2019-01-15 |title=इसाईबारे पृथ्वीनारायण |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पुरातात्विक रूपले काठमाडौँमा मानव वस्ती धेरै प्राचीन समयदेखि रहेको पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/217/2019-05-11 |title=काठमाडौँका अद्भुत चार |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-11 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> काठमाडौँमा नवपाषाण युगका अवशेषहरू भेट्टाइएका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/07/779613 |title=काठमाडौँलाई कस्तो शहर बनाउने ? प्राचीन कि आधुनिक ? |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-11}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://baahrakhari.com/index.php/news-details/212471/ |title=किन राजधानी अन्तै सारे यी देशले ? |website=बाह्रखरी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===प्राचीन काल=== काठमाडौँ नगरको प्राचीनतम् इतिहास धार्मिक ग्रन्थ, परम्परागत मिथक, किंवदन्ती तथा वंशावलीहरूबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ। नेपालको प्रमुख प्राचीन ग्रन्थ [[स्वयम्भू पुराण]]का अनुसार वर्तमान काठमाडौँमा कुनै समय [[नागदह]] नामको विशाल र गहिरो ताल सर्पले भरिएको थियो। महाचीनबाट बुद्ध धर्मका बोधिसत्त्व [[मञ्जुश्री]]ले दहमा आलौकिक रश्मि देखेर यहाँ मानव वस्ती निर्माण गर्ने निधो गरेपछि दहको दक्षिणमा रहेको कच्छपाल पर्वतमा चन्द्रह्रास खड्गले प्रहार गरेर यहाँको पानी निकास गरिदिएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://www.shittalpati.com/index.php/Other/Art-Culture-Entertainment/6146 |title=गुँला पर्व र राँगाको सिङ फुक्ने चलन |website=शित्तलपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> त्यसपछि उनले 'मञ्जुपट्टन'<ref>{{Cite book |last=मुनाकर्मी |first=लीलाभक्त |url=https://books.google.com.np/books?id=j60GAQAAIAAJ&q |title=मल्लकालीन नेपाल |date=सन् १९६८ |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |page=१६६ |language=नेपाली}}</ref> नामक सहर स्थापना गरे र धर्मकारलाई उपत्यकाको शासक बनाएर आफू चीनतर्फ लागेका थिए। केही समयपछि [[बाणासुर]] नामक राक्षसले नाका बन्द गरिदिए र उपत्यका फेरि तालमा परिणत भयो। त्यसपछि भगवान [[कृष्ण]] नेपाल आएर बाणासुरलाई मारेर फेरि पानी निकालेका थिए। उनले केही गोपालहरूलाई साथमा ल्याए र भुक्तमानलाई नेपालको राजा बनाएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://www.nepalmandal.com/content/7752.html |title=झीसं पत्याः यानाच्वनागु अन्धविश्वास |last=महर्जन |first=विपेन्द्र |website=नेपाल मण्डल |language=नेपाल भाषा |accessdate=2022-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203210240/http://www.nepalmandal.com/content/7752.html |archive-date=2012-02-03 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2016/10/16/20161016181055 |title=उसबेलाको नेपाल |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> [[शिव पुराण]]को कोटिरुद्र संहिता, अध्याय ११, श्लोक १८ ले पशुपति शिवलिङ्गका लागि प्रख्यात रहेको 'नयाँपाल सहर' भनेर उल्लेख गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/110378-1478152680.html |title=मुखर्जीको भ्रमण र पशुपति दर्शन |last=टण्डन |first=डा. गोविन्द |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> नेपाल नामको उत्पत्ति सायद यसै नयाँपाल सहरबाट भएको भन्ने विश्वास गरिन्छ। मध्यकालीन लिच्छवी शासकहरू अघिको अवधिको धेरै थोरै ऐतिहासिक अभिलेखहरू पाइएका छन्। नेपाली राजतन्त्रको वंशावली [[गोपालराजवंशावली|गोपाल राजवंशावली]]का अनुसार [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि काल]]भन्दा पहिले काठमाडौँ उपत्यकाका शासकहरू गोपाल, महिषपाल, अभीर, किराँत र सोमवंशी थिए। किराँत राजवंश [[यलम्बर]]द्वारा स्थापित भएको थियो। किराँतकालमा पुरानो काठमाडौँको उत्तरी भागमा याम्बु नामको बस्ती थियो। [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]]का केही भाषाहरूमा अझै पनि काठमाडौँलाई याम्बु भनिन्छ। काठमाडौँको दक्षिणी भागमा 'मञ्जुपट्टन' नजिक यँगाल भनिने अर्को सानो प्राचीन बस्ती रहेको थियो।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=DOhFAQAAIAAJ&q |title=बुद्ध जयन्ती स्मारिका |date=सन् १९९३ |publisher=ॐ बुद्ध जयन्ती समारोह समिति |page=१७ |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=KRlHAQAAIAAJ&q |title=हेमराज भिन्तुना देश अभिनन्दन ग्रन्थ |date=सन् १९९४ |publisher=बोधी परिषद् |page=२८५ |language=संस्कृत}}</ref> सातौं किराँती शासक जितेदास्तीको पालामा बौद्ध भिक्षुहरू काठमाडौँ उपत्यकामा प्रवेश गरे र साँखुमा वन विहार स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.janabhav.com/news-detail/1862 |title=प्राचीन नेपालको गौरवशाली इतिहास |website=जनभाव |language=नेपाली |accessdate=2022-03-25 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[लुम्बिनी]]मा शाक्य वंशमाथि विरुढकद्वारा आक्रमण भएपश्चात् बचेका शाक्य र कोलियहरूको आगमन पश्चात काठमाडौँमा रहेका बस्तीहरूको नाम 'यम्बु'बाट कोलिग्राम र 'यँगाल'बाट दक्षिण कोलिग्राममा परिवर्तन भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalbuddhistnews.com/2021/08/1258 |title=काठमाडौँ उपत्यकासँग बौद्ध धर्म र संस्कारको प्राचीन सम्बन्ध |date=2021-08-14 |website=नेपाल बौद्ध समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/snsaarko-prtibimb-svymbhuu-mhaacaity-192244 |title=संसारको प्रतिबिम्ब स्वयम्भू महाचैत्य |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> === किराँत काल === किराँत काल नेपालको इतिहासको एक काल खण्ड हो, जुन समयमा नेपालमा किराँतीहरूले शासन गर्दथे। किरातहरू सभ्य, सुसंस्कृत र लडाकू थिए । किरातको पालादेखि नेपालको मौलिक जीवनको क्रम बसेको थियो भन्छन् इतिहारकार राजाराम सुवेदी । काठमाडौं उपत्यकामा पशुपालन गरेर बसेका महिषपाल अभिरलाई धपाएर यो जातिले किरात सभ्यताको विकास गरेका थिए । प्रथम किराँती राजा यलम्बरले किराँत अधिराज्यको स्थापना गरेका थिए । काठमाडौँ उपत्यकामा पाइएका नि‍योलि‍थि‍क उपकरणहरूबाट यो थाहा पाइन्‍छ कि‍ नेपालमा मानि‍सको बसोबास कम्‍ति‍मा पनि‍ ९ हजार वर्ष पहि‍लादेखि‍ हुँदै आएको छ| यसले देखाएको छ कि मानिसहरू जुन शायद किराँत जातिका थिए लगभग २५०० वर्ष अगाडि यहाँ बसोबास गर्दथे। पुर्खाको कथन अनुसार नौलाख किराँती पहाडहरूको एक भुमिपुत्र मुलबासी हो, १९०३ वर्ष ८ महिना लामो ३१ पुस्ताले उपत्यकामा शासन गरेका थिए गरे भन्ने कुरा विभिन्न ऐतिहासिक स्रोतहरूमा उल्लेख गरिएको छ । किराँत राजा का सन्तानहरू मध्ये मा राई, लिम्बु, याक्खा, आदि इत्यादी जो नेपालमा मूल बासिको रुप मा चिनिन्छ। यलम्बर द्वारा स्थापित भएको थियो। किराँतकालमा पुरानो काठमाडौँको उत्तरी भागमा याम्बु नामको बस्ती थियो । केही भाषाहरूमा अझै पनि काठमाडौँलाई याम्बु भनिन्छ। काठमाडौँको दक्षिणी भागमा 'मञ्जुपट्टन' नजिक यँगाल भनिने अर्को सानो प्राचीन बस्ती रहेको थियो। सबै ३२ किरात राजा को एक सूची तल दिइएको छ । राजा श्री यलम्बर - ९० वर्ष, राजा श्री पेलं - ८१ वर्ष, राजा श्री मेलं - ८९ वर्ष, राजा श्री चंमिं - ४२ वर्ष, राजा श्री धस्कं - ३७ वर्ष राजा श्री वलंच - ३१ वर्ष ६ महिना, राजा श्री हुतिं - ४० वर्ष ८ महिना, राजा श्री हुरमा - ५० वर्ष, राजा श्री तुस्के - ४१ वर्ष ८ महिना, राजा श्री प्रसफुं - ३८ वर्ष ६ महिना, राजा श्री पवः - ४६ वर्ष, राजा श्री दास्ती - ४० वर्ष, राजा श्री चम्ब - ७१ वर्ष, राजा श्री कंकं - ५४ वर्ष, राजा श्री स्वनन्द - ४० वर्ष ६ महिना, राजा श्री फुकों - ५८ वर्ष, राजा श्री शिंघु - ४९ वर्ष ६ महिना, राजा श्री जुलम् - ७३ वर्ष ३ महिना, राजा श्री लुकं - ४० वर्ष, राजा श्री थोरम् - ७१ वर्ष, राजा श्री थुको - ८३ वर्ष, राजा श्री वर्म्म - ७३ वर्ष ६ महिना, राजा श्री गुंजं ७२ वर्ष ७ महिना, राजा श्री पुस्क - ८१ वर्ष, राजा श्री त्यपमि - ५४ वर्ष, राजा श्री मुगमम् - ५८ वर्ष, राजा श्री शसरू - ६३ वर्ष, राजा श्री गंणं - ७४ वर्ष, राजा श्री खिम्बुं - ७६ वर्ष, राजा श्री गिरीजं - ८१ वर्ष, राजा श्री खुरांज - ७८ वर्ष, राजा श्री गस्ती - ८५ वर्ष काठमाडौंलाई पहिले किरातहरूले नामकरण गरेका थिए जसलाई कोठमधुम भन्ने गर्थे किरातहरूको धर्म लाई मुक्धुम भनिन्छ। अहिले पनि राई, लिम्बु, याक्खाहरूको बस्तीमा कोट वा कोठ ठाउको नामकरण गरिन्छ जुन ठाउँ बिश्स्ता धर्म, कर्म, रितिर्वज, शिक्षा दिक्षा र गुठ को महान भूमिका राखिन्छ (कोठ + मुक्धुम = कोठमधुम) किरात राज्य पछि (कस्ठामण्डप) काठमाडौं राखिएको पाइन्छ राज्य गर्ने ठाउँ लाई कोट वा कोठ भनिन्छ कोट लाई २ किसिमले नामकरण गरिन्छ जुन पहिलो कोट एउटै मात्रै हुन्छ जुन अगाडि राखिन्छ जस्तै कोट + धर्म, ठाउँ र कुनै... दोस्रो कोट अन्तिम मा राखिन्छ जुन पहिलो कोट छुटिएर गाएको दाजु वा भई को राज्यलाई (शाख) कोट अन्तिममा राखिन्छ जस्तै : नगरकोट कोट+मण्डुम = काठमण्डु प्रमुख नगर+कोट = नगरकोट, चरी+कोट = चरीकोट शाख मानिन्छ । सम्राट अजातशत्रु (इ.पू. ४९३–४६२ इ.पू.) को पालामा मगध साम्राज्य विस्तारित भएको थियो । राज्यविस्तारका क्रममा अजातशत्रुले उत्तरी भारतका सबैजसो राज्यमाथि आक्रमण गरे । मगध साम्राज्यसँगको युद्धमा वैशाली गणराज्य तहसनहस भयो । वैशालीमा शासन गरिरहेका लिच्छवीहरूको भागाभाग भयो । उनीहरू भागेर नेपाल पसे । अजातशत्रुबाट पराजीत भएपछि वैशालीका लिच्छवीहरू उपत्यकामा सरणार्थी भएर आए । त्यस्तै कपिलवस्तुबाट शाक्य कुशीनगरबाट मल्ल र रामग्रामबाट कोलियहरू पनि नेपाल छिरे । विस्तारै सोझा र इमान्दार किरातीलाई आफ्नो बसमा पारी लिच्छवीहरूले शासनाधिकारमाथि कब्जा जमाए । इसाको प्रथम शताब्दीतिर उनीहरूले किरात राज्य हडपे । अन्तिम किराती राजा गस्तिलाई हराएर उनीहरूलाई कोशीपारि धकेले । यसरी करिब एक हजार वर्ष शासन गरेको किरात जातिको पतन भयो । किरात सभ्यताको विकास कहिलेदेखि भयो भन्नेमा इतिहासकारबिच फरक मत पाइन्छ । गोपाल वंशावली अनुसार बाह्रौँ किराती राजा जितेदास्तीका पालामा गौतम बुद्धका शिष्य आनन्द काठमाडौं आएका थिए । यो आँकडालाई आधार मान्ने हो भने किरात सभ्यता ३००० वर्षभन्दा पहिलेसम्म पुग्छ । ==== लिच्छवि काल ==== भारतीय गङ्गाको मैदानबाट लिच्छविहरू उत्तरमा बसाइँ सरेपछि किराँतहरूलाई पराजित गर्दै लगभग सन् ४०० मा लिच्छवि राजवंशको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189886/ |title=लिच्छविकालमा कसले कसरी शासन हत्याए? |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521175714/https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189886/ |archive-date=2022-05-21 }}</ref> यस युगको समयमा लुम्बिनीमा विरुढकद्वारा शाक्यहरूको नरसंहार पछि उक्त युद्धबाट बाँचेकाहरू उत्तरतिर बसाइँ सरेका थिए भने कोलियको रूपमा लुकेर वन मठमा प्रवेश गरेका थिए। साँखुबाट उनीहरू यम्बु र यँगाल (लञ्जगवाल र मञ्जुपट्टन) गएर काठमाडौँको पहिलो स्थायी बौद्ध विहारको स्थापना गरेका थिए। यसले नेवार बौद्ध धर्मको आधार सृजना गरेको थियो<ref>{{Cite web |url=https://koliyakhabar.com/archives/187 |title=सरावलको बासा गाउ प्राचीन कोलिय गणराज्यको प्रमुख नगर ‘सज्जनेल नगर’ घोषणा |website=कोलिय खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127022327/http://koliyakhabar.com/archives/187 |archive-date=2022-01-27 }}</ref>, जुन संसारमा एकमात्र जीवित संस्कृत आधारित बौद्ध परम्परा हो। तिनीहरूको प्रवाससँगै लिच्छवि युगको अधिकांश समय 'यम्बु'लाई कोलिग्राम भनिन्थ्यो र 'यँगाल'लाई दक्षिण कोलिग्राम भनिन्थ्यो। अन्ततः लिच्छवि शासक [[गुणकामदेव]]ले कोलिग्राम र दक्षिण कोलिग्रामलाई विलय गरी काठमाडौँ सहरको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://kharibot.com/news-details/63156/2020-09-04 |title=कसरी शुरु भयो रातो मछिन्द्रनाथको भोटो जात्रा ? |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ukeraa.com/news/2021/10/13/10255 |title=किसान र राजाको सहयोगबाट स्थापना भएकी भद्रकाली |last=थपलिया |first=पुष्पा |website=युकेरा |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो सहर मञ्जुश्रीको तरवार चन्द्रह्रासको आकारमा डिजाइन गरिएको थियो। यो सहर [[अजिमा]]हरूद्वारा संरक्षित आठ ब्यारेकहरूले घेरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://rajdhanidaily.com/id/7563/ |title=पाहाँचः-हे र घोडेजात्रा |last=राउत |first=कुमार |date=2020-03-23 |website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> यी मध्ये एउटा ब्यारेक अहिले पनि [[भद्रकाली]] ([[सिंहदरबार]] अगाडि) प्रयोगमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.aarthiksanjal.com/flash-news/49844.html |title=आज नवदुर्गा भगवतीको विशेष पूजा आराधना महानवमी पर्व मनाईंदै |date=2021-10-13 |website=आर्थिक सञ्जाल |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> यो सहरले [[भारत]] र [[तिब्बत]]बीचको व्यापारमा महत्वपूर्ण नाका बिन्दुको रूपमा सेवा गरेको थियो, जसले [[वास्तुशास्त्र|वास्तुकला]]को क्षेत्रमा अत्यधिक वृद्धि गर्न सफल भएको थियो। मानगृह, कैलाशकूट भवन, भद्राधिवास भवन<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/literature/2020/09/19/16004841639672702.html |title=भद्राधिवासमा टेड रिकार्डी |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> जस्ता भवनहरूको विवरण यस युगमा बस्ने यात्रु र भिक्षुहरूको संरक्षित तथा प्रकाशमा आएका यात्रा दस्तावेजहरूमा पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2016/01/24/20160124130621 |title=कैलाशकूट भवन: स्वर्ण युगको स्वर्ण दरबार |website=नेपाल पत्रिका |last=गौतम |first=गोकर्ण |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/social/179024/ |title=कहीँ नभएको इतिहास हाँडीगाउँमा |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उदाहरणको लागि, ७औँ शताब्दीमा प्रसिद्ध चीनी यात्री ह्वेन साङले लिच्छवि राजा [[अंशुवर्मा]]को कैलाशकूट भवनको बारेमा वर्णन गरेका थिए। यो ऐतिहासिक व्यापारिक मार्गले दुवै क्षेत्रहरूबीच सांस्कृतिक आदानप्रदान पनि भएको थियो। काठमाडौँ उपत्यकाका आदिवासी बासिन्दाहरूको रूपमा रहेका [[नेवार जाति|नेवार]]हरूको कलात्मकता यस युगमा, उपत्यका भित्र र बृहत् हिमालय क्षेत्रभरि फैलिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/502711-1618633074.html |title=लिच्छविकालीन कला |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> नेवार कलाकारहरूले आफ्ना छिमेकीहरूका लागि धार्मिक कला सिर्जना गर्दै एसियाभर व्यापक रूपमा यात्रा गरेका थिए। उदाहरणको लागि, [[अरनिको]]ले तिब्बत र चीन हुँदै आफ्ना स्वदेशी कलाकारहरूको समूहको नेतृत्व गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2020/08/28/159861509651481460.html?author=1 |title=लायकुको अन्तिम पर्खाल ! |website=कान्तिपुर समाचार |last=सापकोटा |first=दीपक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> तिब्बती सम्राट [[स्रोङ्चन गम्पो]]सँग विवाह गर्ने नेपालकी राजकुमारी [[भृकुटी]]ले तिब्बतमा [[बौद्ध धर्म|बुद्ध धर्म]]को परिचय गराउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्।<ref>{{Cite web |url=https://motivatenews.com/archives/31855 |title=को हुन भृकुटी ? कसरी भयो तिब्बतमा उनको विवाह ? |date=2020-06-20 |website=मोटिभेट न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624211148/http://motivatenews.com/archives/31855 |archive-date=2020-06-24}}</ref> ==== मल्ल काल ==== लिच्छवि कालको अन्त्यपछि नेपाल अधिराज्यमा [[मल्ल वंश|मल्ल काल]]को प्रारम्भ भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/132620-1510717620.html |title=इतिहास पुनर्लेखन गर्नुपर्दैन ? |last=श्रेष्ठ |first=आदित्यमान |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref><ref name="टोखा">{{cite news |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_23_01_16.pdf |title=टोखा: एक ऐतिहासिक चर्चा |last=श्रेष्ठ |first=टेक बहादुर |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत १३ |language=नेपाली |publisher=प्राचीन नेपाल |agency=नेपाल सरकार पुरातत्व विभाग |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331075455/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_23_01_16.pdf |archive-date=2022-03-31 }}</ref> मल्ल कालको पहिलो राजाको रूपमा [[अरि मल्ल]]लाई मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=ज्ञवाली |first=सूर्यविक्रम |url=https://books.google.com.np/books?id=1d8GAQAAIAAJ&q |title=नेपाल उपत्यकाको मध्यकालीन इतिहास |date=सन् १९६२ |publisher=शाही नेपाल एकेडमी |page=४८ |language=नेपाली}}</ref> [[दिल्ली]]को [[मुगल साम्राज्य|मुगल शासक]]ले नेपालको दक्षिणी भागमा रहेको तिरहुत राज्यमा आक्रमण गरेपछि तिरहुतका शासकहरू उत्तरतर्फ काठमाडौँ उपत्यकातिर भागेर आएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/7461 |title=काठमाडौँका रैथाने तिरहुतिया |last=चापागाईं |first=प्रज्जवल |website=हिमाल खबरपत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> उनीहरूले नेपाली राजपरिवारसँग अन्तरविवाह गरेपछि यसले मल्ल युगको नेतृत्व गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/520311-1620447831.html |title=मध्यकालीन कला |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2017/12/30/20171230092244.html?author=1 |title=जयस्थिति मल्लको वंश |last=दास |first=वाशुदेव लाल |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> मल्ल युगको आरम्भमा [[खस राज्य|खस]] र [[टर्की|तुर्क]] [[मुसलमान|मुस्लिम]]हरूको आक्रमणले गर्दा यसको इतिहास उथलपुथल रहेको देखिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2021/07/31/162770098452181413.html |title=नेपाली सङ्घीयता, उमेर : २६०० वर्ष |last=चाम्लिङ |first=भोगीराज |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> वि.सं. १३१० सालमा नेपालमा आएको विनाशकारी भूकम्पले तत्कालीन राजा [[अभय मल्ल]]सहित काठमाडौँ उपत्यकाको एक तिहाई जनसङ्ख्याको ज्यान लिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/history/2015/06/15/17172 |title=भूकम्पमा परेर ज्यान गुमाउने राजा |website=साप्ताहिक पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> यी प्रकोपहरूले लिच्छवि युगको अधिकांश वास्तुकला (जस्तै मानगृह र कैलाशकूट भवन) को विनाश भएको थियो भने सहर भित्रका विभिन्न गुम्बाहरूमा सङ्कलन गरेर राखिएका साहित्यको क्षति भएको थियो। प्रारम्भिक कठिनाइहरूलाई छिचोल्दै काठमाडौँले पुन: आफ्नो लोकप्रियता कायम गर्न सफल भएको थियो। मल्ल युगको अधिकांश समयमा काठमाडौँले भारत र तिब्बतबीचको व्यापारमा प्रभुत्व जमाएको थियो। नेपाली मुद्रा बृहत् हिमालय क्षेत्रको व्यापारमा मानक मुद्रा बनेको थियो।<ref name="मुद्रा">{{cite news|url=https://www.nepjol.info/index.php/hj/article/download/34695/27236/101251 |title=इतिहास र संस्कृतिको स्रोतका रूपमा प्राचीन र मध्यकालीन नेपाली मुद्रा |last=काफ्ले |first=डा. डोलराज |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत १३ |language=नेपाली |publisher=हिस्टोरिक जर्नल |agency=नेपाल जोल}}</ref> मल्ल युगको उत्तरार्धमा, काठमाडौँ उपत्यकाभित्र चार सुदृढ सहरहरू [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]], ललितपुर, भक्तपुर र कीर्तिपुर समावेश गरेको थियो। यी चारै सहरहरूले त्यस ताका नेपालमा राज्य गरिरहेको मल्ल महासङ्घको राजधानीको रूपमा सेवा गरेका थिए। यी सहररूले कला, वास्तुकला, सौन्दर्यशास्त्र र व्यापारमा एक-अर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्दै विकासको बाटो खोलेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/38245/ |title=मल्लकालदेखि आधुनिककालसम्म : यसरी भयो नेपाली रङ्गमञ्चको विकास |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050319/https://www.nagariktimes.com/2018/03/38245/ |archive-date=2023-04-06 }}</ref> यस अवधिका राजाहरूले सार्वजनिक भवनहरू, दरबार क्षेत्रहरू र मन्दिरहरूको निर्माण, साथै जलस्रोतहरूको विकास, [[गुठी]]हरूको संस्थागतीकरण, कानूनको संहिताकरण, नाटक लेखन तथा सहरका चोकहरूमा नाटकहरूको प्रदर्शनमा उल्लेखनीय योगदान गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/119083-1490668080.html |title=‘मध्यकाल र मल्लकालका नाटकबारे अनुसन्धान जरुरी’ |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> [[भारत]], [[तिब्बत]], [[चीन]], [[इरान|फारस]] र [[युरोप]] लगायतका ठाउँबाट विचारधाराको आगमन भएको प्रमाण राजा [[प्रताप मल्ल]] पालाको ढुङ्गाको शिलालेखमा पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2022/01/24/164299214227314055.html |title=प्रताप मल्लकालीन शिलालेख प्रहरी चौकी आँगनमा |last=भट्टराई |first=देवेन्द्र |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref><ref name="शिलालेख">{{cite news |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_13_03.pdf |title=प्रताप मल्लका पालाका पाँच अभिलेख |last=रेगमी |first=जगदीशचन्द्र |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत १३ |language=नेपाली |publisher=प्राचीन नेपाल |agency=नेपाल सरकार पुरातत्व विभाग |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331075300/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_13_03.pdf |archive-date=2022-03-31 }}</ref> यस युगबाट तिनीहरूको तान्त्रिक परम्परा (जस्तै तान्त्रख्यान), चिकित्सा (जस्तै हरमेखला), धर्म (जस्तै मूलदेवशाशिदेव), कानून, नैतिकता र इतिहासको वर्णन गर्ने पुस्तकहरू फेला परेका छन्। सन् १३८१ मा लेखिएको संस्कृत-नेपाल भाषाको शब्दकोश अमरकोश पनि फेला परेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2021/28/283694/ |title=फेरि संस्कृत भाषाविरुद्ध प्रचार अभियान ! |last=झा |first=देवेश |website=खबरहब |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस युगका वास्तुकलाका रूपमा उल्लेखनीय भवनहरूमा [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र|काठमाडौँ दरबार क्षेत्र]], [[पाटन दरबार क्षेत्र]], [[भक्तपुर दरबार क्षेत्र]], कीर्तिपुरको पुरानो दरबार, [[पाँचतले मन्दिर|न्यातपोल]], [[पचपन्नझ्याले दरबार]]<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/55-jhyaale-drbaarkaa-mllkaaliin-bhittecitr-naasindai-108305 |title=५५ झ्याले दरबारका मल्लकालीन भित्तेचित्र नासिँदै |last=खाईजू |first=ईश्वरकाजी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref>, [[कुम्भेश्वर मन्दिर|कुम्भेश्वर]], [[कृष्ण मन्दिर]] र अन्य समावेश छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/8756 |title=कृष्ण मन्दिर जीर्णोद्धार सम्पन्न, सर्वसाधारणका लागि खुला |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006142804/https://www.himalkhabar.com/news/8756 |archive-date=2022-10-06 }}</ref> ===मध्यकालिक युग=== ==== प्रारम्भिक शाह काल ==== वि.सं. १८२५ सालमा [[कान्तिपुरको युद्ध|काठमाडौँको युद्ध]]पछि [[गोरखा राज्य]]ले मल्ल सङ्घको अन्त्य गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html |title=जसले नेपालको जग बसाए |last=वैद्य |first=तुलसीराम |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330030011/https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html |archive-date=2022-03-30}}</ref> यसले काठमाडौँमा आधुनिक युगको सुरुवात गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/opinion/2022/01/08/164165132466842421.html |title=पञ्चायती: एकीकरणको बहस |last=श्री |first=आहुति |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> [[कीर्तिपुरको युद्ध]]मा गोरखाली सेनाको विजय नै काठमाडौँ उपत्यकामाथि गोरखालीहरूको विजयको सुरुवात थियो। काठमाडौँ उपत्यकाको विजय पश्चात् गोरखाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले काठमाडौँलाई नेपालको राजधानी बनाएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/2043 |title=पृथ्वीनारायणको रणनीति |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस युगको प्रारम्भिक अवधिमा, काठमाडौँले आफ्नो विशिष्ट संस्कृतिलाई कायम राखेको थियो। वसन्तपुरको नौ तले [[धरहरा]] जस्ता विशेषत: नेपाली वास्तुकला भएका भवनहरू यस युगमा निर्माण भएका थिए। यसका साथै यस कालका शासकहरूले आफ्नो भूभागलाई जोगाउँदै सीमा विस्तार गर्ने अभिप्राय राखेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-01-11/20160111084545.html?is_ifooter=1 |title=पृथ्वीनारायण शाहको सान्दर्भिकता |last=पन्त |first=रघु |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330030408/https://ekantipur.com/ampnews/2016-01-11/20160111084545.html?is_ifooter=1 |archive-date=2022-03-30}}</ref> अस्थिर राजनीतिक अवस्था र नेपालको छिमेकी राष्ट्रहरूसँगको निरन्तर युद्धका कारण यो कालमा व्यापारमा अत्यधिक गिरावट देखिएको थियो। [[भीमसेन थापा]]ले [[इङ्ल्यान्ड|ग्रेट ब्रिटेन]]विरुद्ध [[फ्रान्स]]लाई समर्थन गरेका थिए जसले काठमाडौँमा आधुनिक सैन्य ब्यारेकहरू सहित आधुनिक सैन्य संरचनाहरूको विकास भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.gorkhasamachar.com/2019/07/26/34313 |title=भीमसेन थापालाई किन सम्झिने ! |last=बस्नेत |first=श्रीरामसिंह |date=2019-07-26 |website=गोरखा समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== राणा शासन काल ==== वि.सं. १९०३ भदौ ३१ गते हनुमानढोका दरबार नजिकै भएको [[कोत पर्व]]बाट नेपालमा [[राणा वंश|राणा शासन]] सुरु भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/archives/2019/06/02/20190602123127 |title=नेपालको इतिहासमा घटेका केही ठुला हत्याकाण्ड |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस नरसंहारका क्रममा [[जङ्गबहादुर राणा]] र उनका समर्थकहरूले नेपालका अधिकांश उच्च पदस्थ अधिकारीहरूको हत्या गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/111260 |title=राणा शासनमा सडकको झमेला |website=हिमाल खबर |last=रिसाल |first=भैरव |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> कोत पर्व लगत्तै नेपालको अर्को चर्चित काण्ड, [[भण्डारखाल पर्व]] पनि काठमाडौँमा कुँवर र उनका समर्थकहरूले गराएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/115863 |title=कुँवरबाट कसरी राणा बने जङ्गबहादुर? |last=दिक्पाल |first=राजकुमार |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112013927/https://www.himalkhabar.com/news/115863 |archive-date=2020-11-12 }}</ref> राणा शासनको समयमा, काठमाडौँको गठबन्धन ब्रिटिस विरोधीबाट ब्रिटिस समर्थकमा सरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/122173 |title=नेपाल–बेलायत सम्बन्धकाे २०० वर्ष : अझै बाँकी छ सम्बन्धमा संशय |website=हिमाल खबर |last=कन्दङ्वा |first=डा. राम |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यसै समर्थन तथा प्रभावका कारण पश्चिमी युरोपेली वास्तुकलाको शैलीमा काठमाडौँस्थित भवनहरूको निर्माण गर्न नेतृत्व गरेको थियो। यीमध्ये सबैभन्दा चर्चित भवनहरूमा [[सिंहदरबार]], [[स्वप्न बगैँचा]], [[राष्ट्रपति भवन|शितल निवास]] र पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] पर्छन्। काठमाडौँ उपत्यकाको पहिलो आधुनिक व्यापारिक सडक ‘[[न्यु रोड, काठमाडौँ|न्युरोड]]’ पनि यही कालखण्डमा बनेको थियो। [[त्रि-चन्द्र कलेज|त्रिचन्द्र कलेज]] (नेपालको पहिलो कलेज), [[दरबार हाई स्कुल]] (नेपालको पहिलो आधुनिक विद्यालय) र [[वीर अस्पताल]] (नेपालको पहिलो अस्पताल) यस युगमा काठमाडौँमा बनेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2021/04/942838 |title=राणाकालको वास्तुकला |last=अर्याल |first=सुदर्शन |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस युगमा शिक्षा भने विशेषाधिकार प्राप्त वर्गको लागि मात्र पहुँचयोग्य थियो। राणा शासन काललाई निरङ्कुश, आर्थिक शोषण र धार्मिक उत्पीडनद्वारा चिह्नित गर्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/454101-1612852653.html |title=के त्यस्तो पनि दिन थियो ? |last=श्रेष्ठ |first=आदित्यमान |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> ==भूगोल== [[काठमाडौँ उपत्यका]]को उत्तरपश्चिमी भाग र [[बागमती नदी]]को उत्तरमा रहेको काठमाडौँ सहरले {{convert|50.7|km2|1|abbr=on}} क्षेत्रफल ओगटेको छ। समुद्र सतहदेखि यसको औसत उचाइ {{convert|1400|m|ft|sigfig=2}} रहेको छ। काठमाडौँ उपत्यकाभित्र रहेका अन्य नगरपालिकाहरूले यो सहरसँग सीमा साझा गर्दछ। यो सहरलाई बागमती नदीको दक्षिणमा रहेको [[ललितपुर महानगरपालिका]]ले रिङरोडले घेरिएको एउटा सहरी क्षेत्र बनाउँछ भने दक्षिणपश्चिममा [[कीर्तिपुर नगरपालिका]] र पूर्वमा [[मध्यपुर थिमी नगरपालिका]]ले गरेको छ। यसै प्रकार यो सहरको उत्तरमा [[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]], [[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]], [[टोखा नगरपालिका|टोखा]], [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बुढानीलकण्ठ]], [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]] र [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका]] रहेका छन्। यद्यपि, सहरी परिवेश र व्यवस्थापन यसको छिमेकी नगरपालिका [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]सम्म फैलिएको छ र यसले लगभग सम्पूर्ण काठमाडौँ उपत्यकालाई समेट्ने गर्छ। {{wide image|Panoramic view of Kathmandu Valley from Swoyambhu hill.jpg|800px|align-cap=center|स्वयम्भूबाट देखिएको काठमाडौँ उपत्यकाको प्यानोरेमिक दृश्य}} {{Geographic location |Centre = काठमाडौँ महानगरपालिका |North = [[टोखा सरस्वती|टोखा]] / [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बुढानीलकण्ठ]] |Northeast = [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]] |East = [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]] |Southeast = [[मध्यपुर थिमी नगरपालिका|मध्यपुर थिमी]] |South = ''[[बागमती नदी]]''<br />[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] |Southwest = [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] |West = [[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]] |Northwest = [[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]] }} उपत्यकाको मुख्य नदीको रूपमा रहेको बागमती र यसका सहायक नदीहरू, जसमध्ये [[विष्णुमती नदी|विष्णुमती]], धोबीखोला, मनोहरा खोला, हनुमन्ते खोला र टुकुचा खोला प्रमुख छन्। यी उपत्यकाका आठ नदीहरूले काठमाडौँलाई विच्छेद गरेको छ। यी नदीहरू {{convert|1500|-|3000|m|ft}} को उचाइबाट उत्पत्ति हुन्छन् र नदीसँगै रहेका डाँडाहरूले काठमाडौँ र यसको उपत्यकाबाट पहुँच प्रदान गर्दछ। कुनै समय नागार्जुन पहाडबाट बालाजुहुँदै काठमाडौँसम्म एउटा पुरानो नहर बगेको थियो जुन हाल आएर लोप भइसकेको छ। काठमाडौँ सहर र वरपरका उपत्यकाहरू 'पर्णपाती मनसुनी वन क्षेत्र' (१,२००–२,१०० मिटर (३,९००–६,९०० फिट)) को उचाइमा छन्, जुन नेपालका लागि परिभाषित पाँच वनस्पति क्षेत्रहरू मध्ये एक हो। यस क्षेत्रमा उम्रिने प्रमुख रूखका प्रजातिहरूमा [[कटुस]] लगायतका रुख र उच्च उचाइमा कोणधारी रूखहरू पाइने गर्छन्। <gallery mode="packed"> चित्र:2015-03-08 Swayambhunath, Katmandu, Nepal.jpg|काठमाडौँ सहरीकरण चित्र:Kathmandu, Nepal.JPG|काठमाडौँ महानगरीय क्षेत्र (हल्का खैरो, तस्विर केन्द्र) वरपरका हरियो, वनस्पति ढलानहरूमा वन आरक्ष र राष्ट्रिय निकुञ्ज दुवै समावेश छन्। चित्र:Kathmandu City during monsoon.jpg|[[अरनिको राजमार्ग]]ले काठमाडौँलाई [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] र त्यसपछि चिनियाँ सीमासँग जोड्ने गर्छ। चित्र:Evening view of the mountain range from Patan, Lalitpur.jpg|पृष्ठभूमिमा [[गौरीशङ्कर हिमाल]]सँग पूर्वोत्तर काठमाडौँ। </gallery> ===काठमाडौँ प्रशासन=== देशको राजधानीको रूपमा रहेको काठमाडौँमा स्थानीय प्रशासनको आरम्भ तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्रशमशेर राणा]]ले गरेका थिए। 'ए श्रेणी'का राणा तथा शासकवर्गहरू हिड्ने बाटो सफा तथा व्यवस्थित गर्नुपर्ने अभिप्रायले गर्दा उनले वि.सं. १९७६ पुस २ गते सवाल सनद जारी गर्दै खड्ग निशान लगाएर भोटाहिटीमा सफाई अड्डाको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ujK0AAAAIAAJ&newbks=0& |title=नेपालको संवैधानिक इतिहास र राजनीति |last=गौतम |first=राजेश |date=सन् १९९७ |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |language=नेपाली |page=८ |accessdate=2023-03-29}}</ref><ref name="सय वर्ष"/> सफाई अड्डाको प्रशासनिक व्यवस्थापनमा रैती दुनियाँबाट सात जना भलादमी सदस्यहरू र तत्कालीन राणा सरकारका तर्फबाट चेयरम्यान, भाइस चेयरम्यान, इन्जिनियर र म्युनिसिपालिटी हाकिम गरेर ११ जनाको समिति बनाएका थिए।<ref name="सवाल"/> नेपालमा यसलाई नै स्थानीय प्रशासन विकेन्द्रीकरणको पहिलो प्रयास तथा जनताहरूको समेत प्रत्यक्ष पहुँच र नजिकको सरकारी अड्डाको संस्थागत संरचना मान्ने गरिन्छ। प्रारम्भिक समयमा सफाई अड्डाको स्थापना हुँदा यसलाई तल्लो फाँट र माथिल्लो फाँट गरी २ फाँटमा विभाजन गरिएको थियो जसलाई सुधार गर्न, जनताको काम व्यवस्थापन गर्न र अड्डाको कार्य क्षेत्र फराकिलो बनाउन तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर राणा]]ले वि.सं. १९८८ मा सवाल सनद जारी गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://nepalmag.com.np/literature/2014/07/13/7158|title=रोलक्रम परिवर्तन र प्रजातन्त्रको उदय|last=आचार्य|first=सन्तोष|website=नेपाल पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kathmandu.gov.np/cityatglance/index.html|title=नगर परिचय|date=2006-05-01|website=काठमाडौँ महानगरपालिका कार्यालय|language=नेपाली|access-date=2022-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702223544/http://www.kathmandu.gov.np/cityatglance/index.html|archive-date=2007-07-02}}</ref> सफाई अड्डाको रूपमा २८ वर्षसम्म काम गरेपछि वि.सं. २००३ फागुन २ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्म शमशेर राणा]]ले आफ्नै निवासमा मानिसहरू भेला पारी भोटाहिटी सफाइ अड्डालाई 'काठमाडौँ म्युनिसिपालिटी' घोषणा गरेका थिए। [[राणा वंश|राणा शासन]]कै समयमा वि.सं. २००६ चैत २७ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर राणा]]ले नेपालमा नगर पञ्चायत ऐन, २००६ जारी गरेर लागु गरेपछि 'काठमाडौँ म्युनिसिपालिटी' नगर पञ्चायत बन्न पुगेको थियो।<ref name="सवाल" /> देशमा राणा शासनको अन्त्य र [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]]को उदय भएसँगै वि.सं. २०१० जेठ ५ गते नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ जारी भएपछि वि.सं. २०१० भदौ १७<ref name="नगर वर्ष" /> गते १८ वटा वडाहरू सहितको काठमाडौँ नगरपालिका बनेको थियो। वि.सं. २०१७ पुष २२ गते देशमा तत्कालीन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले [[पञ्चायती व्यवस्था]] आरम्भ गरेको २ वर्षपछि वि.सं. २०१९ भदौ ५ गते नगर पञ्चायत ऐन, २०१९ जारी गरिएको थियो जसको फलस्वरूप यो नगरपालिका स्वतः नगर पञ्चायतमा परिणत भएको थियो। पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन नेपाल">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरेपछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले काठमाडौँ स्वतः आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="संविधान">{{cite news|title=श्री ५ महारजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ बक्सेको घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853 |date=वि.सं. २०४७ कात्तिक २३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com.np/books?id=yi5GAQAAIAAJ |title=मेचीदेखि महाकाली |date=सन् १९७५ |publisher=श्री ५ सरकार सूचना मन्त्रालय |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref> राजधानीको रूपमा रहेको यो नगरमा बढ्दो जनसङ्ख्या, शिक्षा, स्वास्थ्य, खेलकूद, सहरीकरण, यातायात, विमानस्थल लगायतका आवश्यक भौतिक पूर्वाधार भएको कारणले तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९ गते काठमाडौँ नगरपालिकालाई स्तरोन्नति गर्दै देशकै पहिलो महानगरपालिकाको रूपमा काठमाडौँ महानगरपालिका घोषणा गरेको थियो।<ref name="महानगर" /> ===काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची<ref name="मेयर इतिहास">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2017/05/13/a-mayoral-history-of-kathmandu|title=A mayoral history of Kathmandu|last=खतिवडा|first=दिपेश|website=काठमाडौँ पोस्ट|language=अङ्ग्रेजी|trans-title=काठमाडौँको मेयर इतिहास|access-date=2022-04-02}}</ref>=== {{मुख्य|काठमाडौँको नगर प्रमुख}} {| class="wikitable sortable" |+ !क्रसं !वर्ष !नाम !पद !राजनीतिक दल !नाम !पद !राजनीतिक दल !टिप्पणी |- |१ |वि.सं. १९७६ |सिंह शमशेर<ref name="मेयर इतिहास" /> |चेयरम्यान | - | - | | - |सफाई अड्डाका चेयरम्यान, चन्द्र शमशेरद्वारा मनोनित |- |२ |वि.सं. २००४- वि.सं. २००७ |गहेन्द्र शमशेर थापा<ref name="मेयर इतिहास" /> |सभापति | - |[[शङ्करदेव पन्त]] |उपसभापति |स्वतन्त्र |सभापति राणा वर्गद्वारा मनोनित गरिएका थिए भने उप सभापति जनताद्वारा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/04/564708|title=यस्तो छ अहिलेसम्म भएका १२ स्थानीय चुनावको इतिहास|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |- |३ |वि.सं. २०१० |[[जनकमान श्रेष्ठ]]<ref name="मेयर">{{Cite web|url=https://nepalkhabar.com/opinion/14372-2019-12-13-11-55-58|title=जो २४ वर्षको उमेरमा काठमाडौँको पहिलो मेयर बने|last=थापा|first=सूर्य|website=नेपालखबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-01}}</ref> |सभापति |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |प्रयागराज सिंह सुवाल |उपसभापति |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |पहिलो जननिर्वाचित नगर प्रमुख र उप-प्रमुख<ref name="जनक2">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/social/195566/|title=रहेनन् काठमाडौँका पहिलो मेयर जनकमान श्रेष्ठ|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-03-31}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="मातृका2">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/politics/87845/|title=मातृकाले बर्खास्त गरेका काठमाडौँका पहिलो मेयर|last=शर्मा|first=शोभा|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-04-01}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |४ |वि.सं. २०१४ |प्रयागराज सिंह सुवाल<ref name="मेयर सूची">{{cite news |last=नेपाल |first=खेमराज |title=नगरपालिका: के छ, के छैन? |url=http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta-Shasan-Municipal-Issue-10_2073.pdf |date=वि.सं. २०७३ आसार |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २० |language=नेपाली |page=१२ |publisher=स्वशासन अध्ययन प्रतिष्ठान |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235456/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta-Shasan-Municipal-Issue-10_2073.pdf |archive-date=2022-04-03 }}</ref> |सभापति |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |कृष्णलाल श्रेष्ठ |उपसभापति |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] | |- | colspan="9" |<center>''वि.सं. २०१७ सालपछि अधिकांश समय वडाध्यक्षहरू र केही समय कायममुकायम प्रधानपञ्च हुनुभएका चन्द्रानन्द नेवाले काम गरेका थिए।<ref name="मेयर सूची"/>''</center> |- |५ |वि.सं. २०२२ |गणेशमान श्रेष्ठ<ref name="मेयर सूची"/> |प्रधानपञ्च | | | | | |- |६ |वि.सं. २०२७ |चन्द्रानन्द नेवा<ref name="मेयर सूची"/><ref name="नेवा">{{Cite web |url=https://www.lalitpurkhabar.com/2022/05/12/66736 |title=रहेनन् काठमाडौँ महानगरका पूर्ववडाध्यक्ष चन्द्रानन्द नेवा |date=2022-05-12 |website=ललितपुर खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103421/https://www.lalitpurkhabar.com/2022/05/12/66736 |archive-date=2022-05-28 }}</ref> |प्रधानपञ्च | | | | |उनी तत्कालिन काठमाडौँ नगरपालिका वडा नं. १२ को वडाअध्यक्षको रूपमा निर्वाचित भएका थिए तर अधिकांश समय उनले कायममुकायम प्रधानपञ्च भएर काम गरेका थिए।<ref name="नेवा"/> |- |७ |वि.सं. २०३३ - वि.सं. २०३८ |बासुदेव ढुङ्गाना<ref name="मेयर सूची"/> |प्रधानपञ्च | | | | | |- |८<center></center> |वि.सं. २०३८ - वि.सं. २०३९ |प्रेमबहादुर शाक्य |प्रधानपञ्च | | | | |वि.सं. २०३८ देखि वि.सं. २०३९ सालसम्म पञ्चायत सुधार आयोगका अध्यक्षको रूपमा प्रधानपञ्च भएर कार्य गरेका थिए।<ref name="मेयर सूची" /> |- |९ |वि.सं. २०३९ - वि.सं. २०४३ |कमल चित्रकार<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|title=३८ वर्षअघि भोटाहिटीमा बनेको नेपालकै पहिलो 'अन्डरग्राउन्ड सब-वे' ठेकेदारको नियन्त्रणमा|website=पहिलो पोस्ट|language=नेपाली|access-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206131510/https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|archive-date=2022-12-06}}</ref> |प्रधानपञ्च | | | | |काठमाडौँ नगर पञ्चायतका प्रधानपञ्च रहेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|title=३८ वर्षअघि भोटाहिटीमा बनेको नेपालकै पहिलो 'अन्डरग्राउन्ड सब-वे' ठेकेदारको नियन्त्रणमा|last=रञ्जित|first=सहयोग|website=पहिलो पोस्ट|language=नेपाली|access-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206131510/https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|archive-date=2022-12-06}}</ref> |- |१० |वि.सं. २०४४ - वि.सं. २०४९ |हरिबोल भट्टराई |प्रधानपञ्च |प्रजातान्त्रिक समूह |शारदाप्रसाद भट्टराई |उप प्रधानपञ्च |प्रजातान्त्रिक समूह |नेपाली काङ्ग्रेस र नेकपा एमाले मिलेर प्रजातान्त्रिक समूह नामक गठबन्धन बनाएर निर्वाचन लडेका थिए। हरिबोलले पञ्चायतको विरोध गरेपछि उनलाई पदबाट निलम्बित गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.janaaastha.com/archives/25163|title=दुःखद् संयोग : मेयरलाई हृदयघात उपमेयरलाई ब्रेन ह्यामरेज,एउटै अस्पतालमा उपचार|website=जन आस्था|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>प्रधानपञ्चको निलम्बनपछि शारदाप्रसादले कायममुकायम भएर काम गरेका थिए। |- |११ |वि.सं. २०४९ - वि.सं. २०५४ |प्रेमलाल सिंह<ref>{{Cite web|url=https://suryakhabar.com/2017/04/11079/|title=यसरी जितेका थिए पिएल सिंह र केशव स्थापितले काठमाडौँ महानगरको चुनाव, अहिले त्यस्तै तयारी नथाले जित्न मुस्किल पर्छ !|website=सूर्य खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |मेयर |नेपाली काङ्ग्रेस |नवीन्द्रराज जोशी<ref>{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/54249/|title=नवीन्द्रराज जोशी जो ३१ वर्षमा काठमाडौँका उपमेयर भए, इमानको राजनीति गरे|last=ढकाल|first=योगेश|website=शिलापत्र |language=नेपाली |access-date=2022-04-02}}</ref> |उप मेयर |नेपाली काङ्ग्रेस |पिएल सिंहको रूपमा चिनिने प्रेमलाल नगर प्रमुख रहेकै समयमा काठमाडौँ नगरपालिकाबाट महानगरपालिकामा स्तरोन्नति भएको थियो। |- |१२ |वि.सं. २०५४ - वि.सं. २०६० |[[केशव स्थापित]]<ref>{{Cite web|url=https://www.makalukhabar.com/2018/11/572580/|title=केशव स्थापित सरकारबाट विस्थापित होलान् ?|date=2018-11-02|website=मकालु खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |विदुर मैनाली |उप मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] | |- |१३ |वि.सं. २०६० |[[राजाराम श्रेष्ठ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/05/579806|title=आधा दर्जन पूर्वसांसद मेयरमा भिड्दै (सूचीसहित)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-03}}</ref> |मेयर |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राप्रपा]] | | | |तत्कालिन शाही सरकारद्वारा गरिएको स्थानीय निर्वाचनमा निर्वाचित भएर मात्र दुई महिना काम गरेका थिए। |- |१४ |वि.सं. २०७४ - वि.सं. २०७९ |[[विद्यासुन्दर शाक्य]]<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/122924-1495942740.html|title=काठमाडौँ महानगरमा एमालेका विद्यासुन्दर शाक्य विजयी|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |हरिप्रभा खड्गी |उप मेयर |नेपाली काङ्ग्रेस |देशमा सङ्घीयता स्थापना भएपछि पहिलो निर्वाचित मेयर<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/122992-1496027280.html|title=विद्यासुन्दर शाक्य : वडाध्यक्षदेखि मेयरसम्म|last=पौडेल|first=सुरेन्द्र|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |- |१५ |वि.सं. २०७९ - वर्तमान |[[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]]<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/after-the-defeat-sirjana-congratulated-balen-204944 |title=पराजित भएपछि सिर्जनाले दिइन् बालेनलाई बधाई |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28}}</ref> |मेयर |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |सुनिता डंगोल |उप मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |काठमाडौँ महानगरपालिकाको निर्वाचानमा नगर प्रमुखको रूपमा विजयी हुने पहिलो स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2022/05/25/324748/ |title=काठमाडौँ महानगर : स्वतन्त्र उम्मेदवार बालेन्द्र साह विजयी, काङ्ग्रेस-एमाले असफल |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28}}</ref> |} === काठमाडौँ समूह === {{see|काठमाडौँ उपत्यका}} काठमाडौँ समूहलाई आधिकारिक रूपमा परिभाषित गरिएको छैन। [[काठमाडौँ उपत्यका]]को सहरी क्षेत्रलाई तीन फरक जिल्लाहरू (प्रदेशभित्रको दोस्रो तहको प्रशासनिक विभाजन) मा विभाजित छ। तुलनात्मक रूपमा थोरै जनसङ्ख्या भएको दक्षिणी भागहरू बाहेक उपत्यकाको क्षेत्र तीन वटै जिल्लाका सबै भागमा धेरै थोरै फैलिएको छ।<ref name="प्रशासन">{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2020/06/14/182376/ |title=काठमाडौँ उपत्यकाको साझा समस्या र स्थानीय तहको नीति तथा कार्यक्रम |last=त्रिपाठी |first=बलराम |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-04}}</ref> [[उपत्यका]]भित्रका तीन वटै जिल्लाहरूमा देशको उच्च जनसङ्ख्या घनत्व छ। यी ३ जिल्लाहरूमा जम्मा २१ स्थानीय तहहरू छन् जस अन्तर्गत २ [[महानगरपालिका]] (काठमाडौँ र [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]]), १६ [[नगरपालिका]] र ३ [[गाउँपालिका]] रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/196480 |title=हरायो उपत्यकालाई ‘मेट्रोसिटी’ बनाउने अवधारणा |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203044829/https://www.lokpath.com/story/196480 |archive-date=2022-12-03 }}</ref> निम्न तथ्याङ्क तालिकाले यी जिल्लाहरूको वर्णन गर्दछ जुन सम्भवतः एक समूह मानिनेछ: {| class="wikitable" style="text-align:right;" !प्रशासनिक जिल्ला !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनसङ्ख्या (२०५८ जनगणना)<ref name="जनसङ्ख्या">{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |title=Nepal: Administrative Division |website=सिटी पोपुलेसन |language=अङ्ग्रेजी |trans-title=नेपाल : प्रशासनिक विभाजन |accessdate=2022-04-04}}</ref> !जनसङ्ख्या (२०६८ जनगणना)<ref name="जनसङ्ख्या"/> !जनसङ्ख्या (२०७८ जनगणना)<ref name="जनसङ्ख्या"/> !जनघनत्व (/वर्ग किमी) |- | style="text-align:left;" |[[काठमाडौँ जिल्ला]] |३९५ |१०,८१,८४५ |१७,४०,९७७ |२०,१७,५३२ |५१०८ |- | style="text-align:left;" |[[ललितपुर जिल्ला]] |३८५ |३,३७,७८५ |४,६६,७८४ |५,४८,४०१ |१४२४ |- | style="text-align:left;" |[[भक्तपुर जिल्ला]] |११९ |२,२५,४६१ |३,०३,०२७ |४,३०,४०८ |३६१७ |- | style="text-align:left;" |'''काठमाडौँ समूह''' |'''८९९''' |'''१६,४५,०९१''' |'''२५,१०,७८८''' |'''२९,९६,३४१''' |'''३३३३''' |} === हावापानी === {{climate chart | काठमाडौँ |2|19|14.4 |5|21|18.7 |8|25|34.2 |12|28|61.0 |16|29|123.6 |19|29|236.3 |20|28|363.4 |20|29|330.8 |19|28|199.8 |13|27|51.2 |8|24|8.3 |4|20|13.2 |float=right |clear=none |units=metric}} नेपालमा पाँच प्रमुख हावापानी क्षेत्र पाइन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाको {{convert|1200|to|2300|m|ft}} सम्मको उचाइमा पर्ने क्षेत्रहरूको हावापानी एकदमै [[समशीतोष्ण हावापानी|समशीतोष्ण]] छ जुन यस क्षेत्रको लागि असामान्य रहेको छ। उपत्यकाको {{convert|2100|and|3300|m|ft}} बीचको उचाइमा पर्ने भागहरूमा शीत शीतोष्ण हावापानीद्वारा पछ्याइएको छ। [[कोपेन हावापानी वर्गीकरण|कोपेन जलवायु वर्गीकरण]] अन्तर्गत, तल्लो उचाइ भएका सहरका भागहरूमा [[आर्द्र उपोष्णकटिबन्धीय हावापानी]] रहेको छ, जबकि उच्च उचाइ भएका सहरका केही भागहरूमा सामान्यतया उपोष्णकटिबन्धीय समुद्री जलवायु रहेको छ। उपत्यकाको हावापानीको प्रतिनिधित्व गर्ने काठमाडौँ उपत्यकामा गर्मीको औसत तापक्रम २८ देखि ३० डिग्री सेल्सियस (८२ देखि ८६ डिग्री फारेनहाइट) सम्म हुन्छ। जाडोयाममा यहाँको औसत तापक्रम {{convert|10.1|C|1}} हुन्छ। सहरमा सामान्यतया दिन न्यानो हुने गर्छ भने रात र बिहानको मौसम चिसो हुन्छ। जाडोको समयमा यहाँको तापक्रम {{convert|1|C|F}} वा कममा झर्ने भएको हुनाले सो मौसममा यहाँको तापक्रम अप्रत्याशित हुने गरेको छ। सन् २०१३ को चिसोयामको आरम्भमा काठमाडौँ तापक्रम {{convert|−4|C|F}}मा झरेको थियो भने सबैभन्दा कम तापक्रम सन् २०१३ जनवरी १० मा {{convert|-9.2|C|F}} तापक्रम रेकर्ड गरिएको थियो। उपत्यकाको वर्षा प्रायः [[मनसुन]]मा आधारित हुन्छ ([[जुन]]देखि [[सेप्टेम्बर]]सम्मको मनसुन महिनाहरूमा केन्द्रित कुल वर्षाको लगभग ६५%), र पूर्वी नेपालदेखि पश्चिम नेपालसम्म पर्याप्त मात्रामा ({{convert|100|to|200|cm|0|abbr=on}}) घट्छ। काठमाडौँ उपत्यकामा करिब १४०० मिलिमिटर (५५.१ इन्च) र काठमाडौँ सहरमा औसत १४०७ मिलिमिटर (५५.४ इन्च) वर्षा रेकर्ड गरिएको छ। यहाँको औसत आर्द्रता ७५% छ। {{Weather box | location = काठमाडौँ | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 24.4 | Feb record high C = 28.3 | Mar record high C = 33.3 | Apr record high C = 35.0 | May record high C = 36.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 32.8 | Aug record high C = 33.3 | Sep record high C = 33.3 | Oct record high C = 33.3 | Nov record high C = 29.4 | Dec record high C = 28.3 |year record high C = 37.2 | Jan high C = 19.1 | Feb high C = 21.4 | Mar high C = 25.3 | Apr high C = 28.2 | May high C = 28.7 | Jun high C = 29.1 | Jul high C = 28.4 | Aug high C = 28.7 | Sep high C = 28.1 | Oct high C = 26.8 | Nov high C = 23.6 | Dec high C = 20.2 |year high C = 25.6 | Jan mean C = 10.8 | Feb mean C = 13.0 | Mar mean C = 16.7 | Apr mean C = 19.9 | May mean C = 22.2 | Jun mean C = 24.1 | Jul mean C = 24.3 | Aug mean C = 24.3 | Sep mean C = 23.3 | Oct mean C = 20.1 | Nov mean C = 15.7 | Dec mean C = 12.0 |year mean C = | Jan low C = 2.4 | Feb low C = 4.5 | Mar low C = 8.2 | Apr low C = 11.7 | May low C = 15.7 | Jun low C = 19.1 | Jul low C = 20.2 | Aug low C = 20.0 | Sep low C = 18.5 | Oct low C = 13.4 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 3.7 |year low C = 12.1 | Jan record low C = -9.2 | Feb record low C = -1.1 | Mar record low C = 1.7 | Apr record low C = 4.4 | May record low C = 9.4 | Jun record low C = 13.9 | Jul record low C = 16.1 | Aug record low C = 16.1 | Sep record low C = 13.3 | Oct record low C = 5.6 | Nov record low C = 0.6 | Dec record low C = -1.7 |year record low C = -9.2 |precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 14.4 | Feb precipitation mm = 18.7 | Mar precipitation mm = 34.2 | Apr precipitation mm = 61.0 | May precipitation mm = 123.6 | Jun precipitation mm = 236.3 | Jul precipitation mm = 363.4 | Aug precipitation mm = 330.8 | Sep precipitation mm = 199.8 | Oct precipitation mm = 51.2 | Nov precipitation mm = 8.3 | Dec precipitation mm = 13.2 |year precipitation mm = 1454.9 | Jan precipitation days = 2 | Feb precipitation days = 3 | Mar precipitation days = 4 | Apr precipitation days = 6 | May precipitation days = 12 | Jun precipitation days = 17 | Jul precipitation days = 23 | Aug precipitation days = 22 | Sep precipitation days = 15 | Oct precipitation days = 4 | Nov precipitation days = 1 | Dec precipitation days = 1 |year precipitation days = 110 | Jan humidity = 79 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 61 | Apr humidity = 53 | May humidity = 57 | Jun humidity = 73 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 83 | Sep humidity = 82 | Oct humidity = 79 | Nov humidity = 85 | Dec humidity = 80 |year humidity = 74 | Jan sun = 223 | Feb sun = 254 | Mar sun = 260 | Apr sun = 231 | May sun = 229 | Jun sun = 186 | Jul sun = 136 | Aug sun = 159 | Sep sun = 132 | Oct sun = 252 | Nov sun = 244 | Dec sun = 250 |year sun = 2556 | source 1 = जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल<ref name= DHM>{{cite web |url = http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/657898146NORMAL%20FILE.pdf |title = सन् १९८१ देखि सन् २०१० सम्मको तापक्रम |access-date = 14 October 2012 |publisher = जल तथा मौसम विज्ञान विभाग (नेपाल) |archive-url = https://web.archive.org/web/20130511135805/http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/657898146NORMAL%20FILE.pdf |archive-date = 11 May 2013}}</ref>}} === वायु गुणस्तर === काठमाडौँ उपत्यकामा [[वायु प्रदूषण|वायु प्रदुषण]] एउटा प्रमुख समस्या हो जसकारण यो सहरलाई 'धुलोको सहर'<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/new-news/44215/|title=‘काठमाडौँ सहर, धुलोले उडायो रहर’|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202073815/https://www.setopati.com/new-news/44215/|archive-date=2022-12-02}}</ref>, 'धुलोमाडौँ'<ref>{{Cite web|url=https://www.karobardaily.com/news/5787|title=धुलोधुवाँ पीडित काठमाडौँ|website=कारोबार दैनिक|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abcnepal.tv/posts/34157|title=धुलोमाडौं काठमाडौँ : श्वास फेर्नै गाह्रो (भिडियोसहित)|date=2018-04-25|website=एसबिसी न्युज नेपाल|language=नेपाली|access-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127092504/https://www.abcnepal.tv/posts/34157|archive-date=2022-11-27}}</ref> भन्ने उपनाम दिइएको छ। वि.सं. २०७८ को चैत महिनामा काठमाडौँ सहरको वायु प्रदूषण [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]को वायु प्रदूषणको मापदण्डभन्दा १० गुणा बढी देखिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/83083/2022-03-24|title=काठमाडौँको वायु प्रदूषण डब्लुएचओको मापदण्डभन्दा १० गुणा बढी|last=बम|first=यम|website=नयाँ पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> युरोपेली संस्था आइक्युएअरले सन् २०२१ मा प्रकाशित गरेको ‘विश्वको वायुको गुणस्तरसम्बन्धी प्रतिवेदन, २०२१’ अनुसार विश्वको प्रदूषित राजधानीहरूको सूचीमा काठमाडौँ छैटौँ स्थानमा रहेको थियो ।<ref>{{Cite web|url=https://kharibot.com/news-details/92546/2021-11-20|title=काठमाडौँ विश्वकै आठौँ प्रदूषित शहर|website=खरिबोट|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/121835|title=कसरी संसारकै उच्च वायुप्रदूषित शहर बन्यो काठमाडौँ ?|last=कुमार|first=रमेश|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> सन् २०१७ देखि काठमाडौँको वायु गुणस्तर मापन गर्न [[नेपाल सरकार]]को वातावरण विभाग र काठमाडौँस्थित [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को राजदूतावासले वास्तविक समयको वायु गुणस्तर तथ्याङ्क अनुगमन र सार्वजनिक रूपमा साझा गर्दै आएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/nepali/news-51734845|title=वायु प्रदूषण धूमपानभन्दा खतरनाक|date=2020-03-04|website=बिबिसी नेपाली सेवा|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> नेपालमा वायु प्रदूषणका कारण हुने कुल अकाल मृत्युमध्ये झण्डै एक चौथाइ काठमाडौँमा हुने गरेको एक प्रतिवेदनले जनाएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://gorkhapatraonline.com/opinion/2022-03-26-60693|title=वायु प्रदूषणको पेचिलो मुद्दा|last=पौड्याल|first=डा. रामहरी|website=गोरखापत्र|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> ==सरकारी र सार्वजनिक सेवाहरू== ===नागरिक प्रशासन=== काठमाडौँको प्रशासन व्यवस्थापनको लागि काठमाडौँ महानगरपालिका कार्यालय (केएमसी) प्रमुख जिम्मेवार स्वायत्त संस्था हो। नेपालका शासक वर्गद्वारा उपयोग गरिने सडकलाई सफा राख्न तथा जनताको समेत पहुँच हुने अभिप्रायले काठमाडौँको भोटाहिटीमा वि.सं. १९७६ पुस २ गते सफाई अड्डा स्थापना गरिएको थियो।<ref name="सय वर्ष"/><ref name="प्रोफाइल">{{cite web |title=स्वायत्त शासन |url=https://nepalindata.com/media/resources/bulk_file/Ktm-Profile-2075.pdf |date=वि.सं. २०७५ बैशाख |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २४ |language=नेपाली |page=५ |publisher=नेपाल सरकार, योजना आयोग |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408075035/https://nepalindata.com/media/resources/bulk_file/Ktm-Profile-2075.pdf |archive-date=2022-04-08 }}</ref> विभिन्न कालखण्डमा म्युनिसपालिटी, नगरपालिका, नगरपञ्चायत, पुनः नगरपालिका र अन्त्यमा वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९ गते काठमाडौँ महानगरपालिकाको रूपमा स्तरोन्नति गरिएको यो कार्यालयले काठमाडौँको प्रशासनिक व्यवस्थापन गर्दै आएको छ।<ref name="प्रोफाइल"/> काठमाडौँ महानगरपालिकालाई केन्द्रीय क्षेत्र, पूर्व क्षेत्र, उत्तरी क्षेत्र, नगर क्षेत्र र पश्चिम क्षेत्र गरी पाँच भागमा विभाजन गरिएको छ। नागरिक प्रशासनको लागि यो सहरलाई ३२ वटा प्रशासनिक वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ।<ref>{{Cite web |title=९० प्रतिशत निर्वाचन क्षेत्र जनसङ्ख्याको आधारमा निर्धारण |url=https://www.setopati.com/politics/80274/ |access-date=2022-04-07 |website=सेतोपाटी |language=नेपाली }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नगर कार्यपालिकाको समितिमा रहेका १७७ निर्वाचित प्रतिनिधि र २० मनोनित सदस्यहरूले काठमाडौँ महानगरपालिकाको व्यवस्थापन गर्ने कार्य गर्दछ।<ref>{{Cite web |url=https://kathmandu.gov.np/official-type/elected-official/ |title= जनप्रतिनिधि विवरण |website=काठमाडौँ महानगरपालिका, नगर कार्यपालिकाको कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-04-07}}</ref> यसले वार्षिक बजेटको समीक्षा, प्रक्रिया र अनुमोदन गर्न र प्रमुख नीतिगत निर्णयहरू गर्न द्विवार्षिक बैठकहरू गर्छ। काठमाडौँ महानगरपालिका नगर कार्यपालिकाद्वारा तयार पारिएको ३२ वडाको वडा प्रोफाइलमा प्रत्येक वडाको [[जनसङ्ख्या]], घरको संरचना र अवस्था, सडकको प्रकार, [[शिक्षा|शैक्षिक]], [[स्वास्थ्य]] तथा वित्तीय संस्था, [[मनोरञ्जन|मनोरञ्जन सुविधा]], पार्किङ, सुरक्षा प्रावधानहरू, आदि रहेको छ। यसमा [[संस्कृति|सांस्कृतिक सम्पदा]], [[चाडपर्व]], ऐतिहासिक स्थलहरू र स्थानीय बासिन्दाहरू बारे जानकारीमूलक तथ्याङ्कहरू सहित सम्पन्न, चालु र योजनाबद्ध विकास परियोजनाहरूको सूची समावेश छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2019/06/01/121311/ |title=स्थानीय कार्यपालिका |last=खतिवडा |first=केदार |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-07}}</ref> क्षेत्रफलको आधारमा काठमाडौँ महानगरपालिकाको सबैभन्दा ठुलो वडा वडा नं. १६ हो जसको क्षेत्रफल ४३७.४ हेक्टर रहेको छ भने सबैभन्दा सानो वडा वडा नं. २६ हो जसको क्षेत्रफल ४ हेक्टर रहेको छ। काठमाडौँ नगर काठमाडौँ जिल्लाको [[मुख्यालय|सदरमुकाम]] हो। [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बूढानीलकण्ठ]], [[चन्द्रागिरी नगरपालिका|चन्द्रागिरी]], [[दक्षिणकाली नगरपालिका|दक्षिणकाली]], [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]], [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]], [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]], [[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]], [[शङ्खरापुर नगरपालिका|शङ्खरापुर]], [[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]] र [[टोखा नगरपालिका|टोखा]] गरी १० वटा नगरपालिकासँगै काठमाडौँ सहरले यो जिल्ला बनाएको छ। ===कानून र व्यवस्था=== यो सहरको प्रमुख कानून प्रवर्तन निकाय महानगरीय प्रहरी कार्यालय हो।<ref>{{Cite web |url=https://metro.nepalpolice.gov.np/about-us/introduction/ |title=परिचय |website=महानगरीय प्रहरी कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523091301/https://metro.nepalpolice.gov.np/about-us/introduction/ |archive-date=2022-05-23 }}</ref> यो निकाय प्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षकको नेतृत्वमा रहेको हुन्छ। महानगरीय प्रहरी [[नेपाल प्रहरी]]को एउटा महाशाखा हो र यसको प्रशासनिक नियन्त्रण नेपाल सरकारको [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्रालय]]मा रहेको छ। === अग्नि नियन्त्रण सेवा === वि.सं. १९९४ सालको भदौ महिनामा सातौँ [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|राणा प्रधानमन्त्री]] [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]ले काठमाडौँको न्यु रोडमा पहिलो वारुण यन्त्र कार्यलय खोलेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2018/12/730894|title=जुद्ध समशेरकालीन दमकल भवन भत्काउने तयारी|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> वि.सं. १९९० सालमा नेपालमा गएको महाभूकम्पका कारण दरबारमा ठुलो आगलागि भएको थियो जसलाई नियन्त्रण गर्न सो समयमा निकै कठिनाई भएको थियो।<ref name="दमकल">{{Cite web|url=https://www.nepalkhoj.com/2020/11/04/50935/|title=जलन व्यवस्थापनमा वारुणयन्त्रको भूमिका : एक सङ्क्षिप्त विवेचना|last=सुवाल|first=पुण्यश्वरी|website=नेपाल खोज|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> आगलागिका कारण दरबारका विभिन्न भौतिक संरचनाहरू नष्ट भएको घटनाबाट प्रभावित तत्कालीन प्रधानमन्त्री राणा [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]] भ्रमणमा जाँदा त्यहाँको [[दमकल]] सेवालाई अध्ययन गरेर त्यहाँबाट दमकल ल्याउन पहल गरेका थिए। पहल अनुरूप बेलायत सरकारले 'मोरिस' कम्पनीको दमकल सहयोगस्वरूप उपलब्ध गराएको थियो। देशमा यातायातको साधन सीमित र राजधानीसँग सडक सञ्जाल नभएको कारणले मानिसहरूद्वारा भीमफेदी भएर दमकल (पानी तान्ने पम्प जडित यन्त्र) ल्याइएको थियो।<ref name="दमकल" /> नेपालमा सर्वसाधारणको लागि टेलिफोन सेवा नभएको कारणले गर्दा सहरमा आगलागि भएको हेर्न फलामको अग्लो टावर बनाइएको थियो। काठमाडौँमा वारुण यन्त्र कार्यालय स्थापना भएको सात वर्षपछि वि.सं. २००१ सालमा छिमेकी सहर [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]मा समेत दमकल सेवा विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2015-02-11/403601.html|title=दमकल छ, काम लाग्ने छैन|last=श्रेष्ठ|first=लीला|website=कान्तिपुर समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528120520/https://ekantipur.com/ampnews/2015-02-11/403601.html|archive-date=2022-05-28}}</ref> वि.सं. २०२२ सालमा काठमाडौँ केन्द्रीय विमानस्थलमा अग्नि नियन्त्रक सेवा स्थापना भएको थियो। वि.सं. २०३० सालसम्म उपत्यकामा मात्रै केन्द्रित रहेको दमकल सेवा वि.सं. २०३१ सालमा जर्मनी सरकारबाट सात वटा 'म्यागिरस डज' दमकल प्राप्त भएपछि उपत्यकाबाहिरका नेपालका औद्योगिक सहरमा समेत दमकल सेवा विस्तार भएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/104244-1468902120.html|title=वारुणयन्त्रको दारुण कथा|last=भट्टराई|first=किशोरकुमार|website=नागरिक समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref>काठमाडौँ महानगरमा सानो र ठुलो गरी जम्मा ६ थान दमकल रहेका छन् भने आठ वटा फायर वाइक रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.safalkhabar.com/news/84420|title=काठमाडौँ महानगरमा अब २० तला सम्म आगो निभाउने ‘बारुण यन्त्र’|website=सफल खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/51486/2020-09-19|title=७७ वर्षे इतिहास बोकेको जुद्ध बारुण यन्त्र अलपत्र|website=नयाँ पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2016/01/373321|title=उपत्यकामा दमकल स्टेसन थप गरी दश बनाइने|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> === बिजुली र पानी आपूर्ति === काठमाडौँ महानगरपालिकाभित्र [[नेपाल विद्युत प्राधिकरण]]द्वारा बिजली सेवा नियमन र वितरण गरिन्छ। यसै प्रकार खानेपानी र सरसफाई सुविधा [[काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड]]ले उपलब्ध गराएको छ। काठमाडौँमा पिउने, नुहाउने, खाना पकाउने, धुने र सिँचाइ जस्ता घरायसी प्रयोजनका लागि पानीको चरम अभाव छ।<ref>{{Cite web|url=https://ekagaj.com/article/society/6614/?v=1|title=काठमाडौँमा दैनिक ४३ करोड लिटर खानेपानीको माग|website=इ कागज|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पानीसँग सम्बन्धित सबै प्रयोजनका लागि मानिसले बोतलबन्द मिनरल वाटर, ट्याङ्की ट्रकको पानी र प्राचीन [[ढुङ्गे धारा]]को पानी प्रयोग गर्दै आएका छन्। नेपालको राष्ट्रिय गौरव तथा बहुचर्चित [[मेलम्ची खानेपानी आयोजना]]<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/122672|title=को थिए मेलम्ची खानेपानी आयोजनाका परिकल्पनाकार ?|last=कुमार|first=रमेश|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref>को आंशिक काम सम्पन्न गरेर वि.सं. २०७७ साल चैत २५ गतेदेखि सहरमा पानी वितरण थालिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/business/2021/03/29/16169827936181117.html|title=धारामा आयो मेलम्ची|last=दीपेन्द्र विष्ट|first=नुमा थाम्सुहाङ,|website=कान्तिपुर समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rajdhanidaily.com/id/36099/|title=मेलम्चीको पानी आज काठमाडौमा|last=राउत|first=कुमार|date=2021-03-06|website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> पानी वितरण सुरु गरेको दुई महिना नबित्दै वि.सं. २०७८ असार १ गते मेलम्ची खोलामा आएको बाढीले खानेपानीको लाइनलाई प्रभावित गरेपछि यसको सेवा ठप्प रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://farakdhar.com/story/56423/|title=मेलम्चीको पानी, अब कहिले खानी ?|last=अवस्थी|first=मनीषा|website=फरकधार|language=नेपाली|access-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712062112/https://farakdhar.com/story/56423/|archive-date=2021-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nepalpress.com/2021/06/23/70033/|title=मेलम्ची खानेपानी आयोजनामा एक अर्बको क्षति, वैकल्पिक माध्यमबाट पानी ल्याउने तयारी|website=नेपाल प्रेस|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> === फोहोर व्यवस्थापन === काठमाडौँ महानगरपालिकाको फोहोर व्यवस्थापन महानगरपालिका कार्यालय अन्तर्गतको सरसफाई शाखाले गर्दै आएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.khabarhub.com/2021/30/301610/|title=फोहोर फालेर महानगरको कार्यालय अगाडि प्रदर्शन, प्रधानमन्त्री र मेयरबीच छलफल|website=खबरहब|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> महनगरपालिकाबाट दैनिक ४ सय ५० टन फोहोर उत्पादन हुने गरेको छ। महानगरको घर, पसल, व्यवसाय, उद्योग तथा कार्यालय लगायतका स्थानहरूबाट उत्सर्जित हुने फोहोर वि.सं. २०६२ सालदेखि [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[ककनी गाउँपालिका]]को वडा नं. २ मा रहेको [[सिसडोल ल्यान्डफिल|सिसडोल ल्यान्डफिल साइट]]मा व्यवस्थापन गरिँदै आएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/82010-1439673015.html|title=महानगरको फोहर व्यवस्थापनमा कर्मचारी र निजी ठेकेदारको लुट|last=न्यौपाने|first=ज्ञान|website=नागरिक समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> ==जनसाङ्ख्यिकी== {{Historical populations |type = US |align = center |cols = 2 |source = [https://docs.censusnepal.cbs.gov.np/Documents/12a7daec-ca34-417b-ab81-d7a9f6f89a36.pdf सोधपत्र] |वि.सं.१९७८ |१,०८,८०५ |वि.सं.१९९८ |६८,५९४ |वि.सं.२००८ |१०६,५७९ |वि.सं.२०१८ |१२१,०१९ |वि.सं.२०२८ |१५०,४०२ |वि.सं.२०३८ |२३,५१६० |वि.सं.२०४८ |४२१,२५८ |वि.सं.२०५८ |६७१,८४६ |वि.सं.२०६८ |९७५,४५३ |वि.सं.२०७८ |८६५,९०६ |footnote=थप स्रोत: [https://www.internationalscholarsjournals.com/articles/ethniccaste-diversification-in-kathmandu-metropolitan-changing-social-landscape-of-a-capital-city.pdf तथ्य],<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=Vnk6AAAAIAAJ&newbks=0&hl=en |title=भारतको जनसाङ्ख्यिकी |date=सन् १९७४ |page=२३९ |publisher=हिन्दुस्तान पब्लिशिङ कर्पोरेशन |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2023-03-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=OLlBAAAAYAAJ&newbks=0 |title=एसियाली प्रोफाइल |date=सन् १९७५ |page=१९१ |publisher=एसियाली अनुसन्धान सेवा |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2023-03-29}}</ref> }} काठमाडौँको विश्वव्यापी सहरी चरित्रले यसलाई नेपालको सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको सहर बनाएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/171669-1550803860.html|title=महानगरको जनघनत्व थेग्नै नसकिने|last=लम्साल|first=हिमाल|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}}</ref> नेपालमा भएको [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणना]] अनुसार काठमाडौँको जनसङ्ख्या ९,७५,४५३ रहेको छ।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> [[नेपालको दसौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०५८|वि.सं. २०५८ को जनगणना]]को सन्दर्भमा यो सहरको वार्षिक जनसङ्ख्या बृद्धि दर ६.१२% रहेको थियो। काठमाडौँमा बसोबास गर्ने कुल जनसङ्ख्याको ७०% मानिसहरू १५ देखि ५९ वर्षका छन्।<ref name="महानगर जनसङ्ख्या">{{cite web |last=नरेन्द्रराज खनाल |first=गोपीकृष्ण वश्याल |title=Process and Characteristics of Urbanization in Nepal |trans-title=नेपालमा सहरीकरणको प्रक्रिया र विशेषताहरू |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_28_02_03.pdf |date=सन् २००१ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २८ |language=अङ्ग्रेजी |page=७-८ |publisher=त्रिभुवन विश्वविद्यालय अनुसन्धान पत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921141325/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_28_02_03.pdf |archive-date=2022-09-21 }}</ref> एक दशकमा काठमाडौँको जनसङ्ख्या [[नेपालको नवौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०४८|वि.सं. २०४८]] मा ४,२७,०४५ बाट बढेर वि.सं. २०५८ मा ६,७१,८४६ पुगेको थियो।<ref name="महानगर जनसङ्ख्या"/> काठमाडौँको वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या ९,७५,४५३ रहेको थियो भने [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को प्रारम्भिक जनगणना]] प्रतिवेदन अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या ११.२३% घटेर ८,६५,९०६ पुगेको छ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-26 |title=११.२३ प्रतिशतले घट्यो काठमाडौँ महानगरको जनसङ्ख्या |url=https://www.lalitpurkhabar.com/2022/01/26/55842 |access-date=2022-04-10 |website=ललितपुर खबर |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126083944/https://www.lalitpurkhabar.com/2022/01/26/55842 |archive-date=2022-11-26 }}</ref> ===जातीय समूह=== {{Bar chart | title = काठमाडौँ महानगरमा बसोबास गर्ने जातिगत विवरण<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalarchives.com/popbycaste-piechart-kathmandu-kathmandu-2011/ |title=Caste-Based Population Pie Chart of Kathmandu Metropolitan City |trans-title=काठमाडौँ महानगरपालिकाको जातीय आधारमा जनसङ्ख्या तालिका |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419021433/https://www.nepalarchives.com/popbycaste-piechart-kathmandu-kathmandu-2011/ |archive-date=2022-04-19 }}</ref><br/><small>वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणनाको आधारमा</small> | float = center | label_type = जाति | data_type = जनसङ्ख्या | bar_width = 25 | width_units = em | data_max = 250000 | label1 = [[नेवार जाति|नेवार]] | data1 = 2,41,131 | label2 = [[ब्राह्मण|ब्राह्मण (पहाड)]] | data2 = 2,38,590 | label3 = [[क्षेत्री]] | data3 = 1,75,889 | label4 = [[तामाङ जाति|तामाङ]] | data4 = 76,066 | label5 = [[मगर जाति|मगर]] | data5 = 36,761 | label6 = [[गुरुङ जाति|गुरुङ]] | data6 = 25,780 | label7 = [[राई जाति]] | data7 = 20,648 | label8 = [[मुसलमान]] | data8 = 17,706 | label9 = [[मारवाडी जाति|मारवाडी]] | data9 = 12,823 | label10 = [[थारू जाति|थारु जाति]] | data10 = 11,903 | label11 = [[शेर्पा जाति]] | data11 = 11,776 | label12 = [[ठकुरी]] | data12 = 11,260 | label13 = अन्य | data13 = 95,120 }} काठमाडौँको सबैभन्दा ठुलो जातीय समूह उपत्यकाको मूल निवासी [[नेवार जाति|नेवार]]हरू हुन्,<ref>{{Cite web|url=https://www.blastkhabar.com/news/2017/03/28/37352.html|title=नेवार जाति र वर्तमान अवस्था|website=ब्लाष्ट खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}}</ref> जसको विभिन्न जात समूहहरूको संयुक्त जनसङ्ख्या २५% रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.janakhabar.com/2021/07/05/73190/|title=नेपालमा वर्ण र जात व्यवस्थाको सुरुवात|last=लुवार|first=दयाराम|date=2021-07-05|website=जनखबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206032812/https://www.janakhabar.com/2021/07/05/73190/|archive-date=2022-12-06}}</ref> जनसङ्ख्याको हिसाबले काठमाडौँ महानगरपालिकामा [[ब्राह्मण|बाहुन]]हरू लगभग २४% छन् भने [[क्षेत्री]]हरूको जनसङ्ख्या १८% रहेको छ। काठमाडौँका अन्य जाति समूहहरूमा [[तामाङ जाति|तामाङ]] (८%), [[मगर जाति|मगर]] (४%), [[गुरुङ जाति|गुरुङ]] (३%), [[राई जाति|राई]] (२%) र [[लिम्बू जाति|लिम्बू]] (१%) सहित जनजातिहरू समावेश छन्। पहाडी क्षेत्रका विभिन्न जातीय समूह र [[तराई]] क्षेत्रका रैथाने जातीय समूहहरूले काठमाडौँ सहरको जनसङ्ख्या अनुपातको पर्याप्त मात्रामा प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। यस नगरमा लगभग १२,००० [[मारवाडी जाति|मारवाडी]]हरू छन् जुन मुख्य रूपमा व्यापारीहरू हुन्। वि.सं. २०६८ को तथ्याङ्क अनुसार काठमाडौँ सहरमा सबैभन्दा प्रमुख धर्म [[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]] रहेको छ जसको जनसङ्ख्या ८१.३% रहेको छ। यसै प्रकार [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] ९%, [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] ४.४% र अन्य जातजाति ५.२% रहेका छन्।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> ===भाषा=== [[शाह वंश]]को शासनकालमा हिन्दु संस्कृतिप्रतिको कडा पूर्वाग्रहका कारण काठमाडौँको भाषिक पार्श्वचित्रमा ठुलो परिवर्तन आएको थियो।<ref name="महानगर शिक्षा">{{cite web |last=दाहाल |first=कमला |title=नेपालमा शिक्षा |url=https://www.nepjol.info/index.php/TUJ/article/download/2797/2481 |date=सन् २००९ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २८ |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल जोल}}</ref> यस शासन कालमा शासकहरूले [[संस्कृत|संस्कृत भाषा]]लाई प्राथमिकता दिनुका साथै नेपालको तराई भेगमा संस्कृत भाषा सिक्न र प्रोत्साहित गर्नका निमित्त संस्कृत केन्द्रहरू स्थापित गरिएको थियो।<ref name="महानगर शिक्षा"/> संस्कृत विद्यालयहरू विशेष रूपमा काठमाडौँ र तराई क्षेत्रमा परम्परागत हिन्दु संस्कृति र नेपालबाट उत्पन्न प्रथाहरूलाई जोगाउनको लागि स्थापना गरिएको थियो। वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यो सहरको कुल जनसङ्ख्याको ६१.२६% [[नेपाली भाषा]], १९.००% [[नेवारी भाषा|नेवार भाषा]], ५.५५% [[तामाङ भाषा]], २.८२% [[मैथिली भाषा]], १.८१% [[हिन्दी भाषा]], १.६०% [[भोजपुरी भाषा]], १.२३% [[गुरुङ भाषा]], १.१६% [[मगर भाषा]] र १.४०% ले आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्ने गर्छन्। [[अङ्ग्रेजी भाषा]] बोल्ने र बुझ्ने मानिसहरूको सङ्ख्या समेत उल्लेखनीय रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/blog/256018/|title=नेपाली राम्रोसँग बोल्न आउँदैन, अङ्ग्रेजी जानेमा उत्कृष्ट!|last=पराजुली|first=कृष्णप्रसाद|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_03.pdf |title=नेपाल+तिब्बत सम्बन्ध:ऐतिहासिक सिंहावलोकन |last=जोशी |first=इन्दिरा |website=प्राचीन नेपाल |language=नेपाली |page=१-६ |type=pdf |accessdate=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415034346/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_03.pdf |archive-date=2022-04-15 }}</ref> ==वास्तुकला र सहर दृश्य== {{Main|काठमाडौँको वास्तुकला}} {{Kathmandu valley World Heritage Site (WHS) Monuments}} [[भारत]] र [[तिब्बत]] बीचको प्राचीन व्यापारिक मार्ग काठमाडौँलाई काटेर गएको थियो जसले गर्दा अन्य संस्कृतिका कलात्मक र वास्तुकलाको परम्परालाई स्थानीय कला र वास्तुकलासँग मिलाउन सक्षम बनाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/116385 |title=प्राचीन खशमार्ग नै हो आजको रेशममार्ग (सिल्क रोड) |last=न्यौपाने |first=गोविन्द |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/135290-1514172360.html |title=रेशमी मार्ग र हामी |last=सुवेदी |first=डा. देवीप्रसाद |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ सहरका स्मारकहरू कैयौँ शताब्दीदेखि हिन्दु र बौद्ध धार्मिक अभ्यासहरूद्वारा प्रभावित छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/131502-1509075120.html |title=यसरी बन्छ काठमाडौँ |last=बम |first=पुकार |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ उपत्यकाभित्र रहेका वास्तुकलाहरू जसमा प्राचीन स्मारक र भवनहरू रहेका छन्।<ref name="युनेस्को">{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news/2016/11/161102_heritage_sites_concerns |title=सम्पदाबारे युनेस्कोको चिन्ता |last=फुयाल |first=सुरेन्द्र |date=2016-11-02 |website=बिबिसी नेपाली सेवा |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> यी वास्तुकलाहरूलाई सात समूहमा वर्गीकरण गरिएको छ। यस समूहभित्र सांस्कृतिक सम्पदा र भवनहरू रहेका छन्। सन् २००६ मा [[युनेस्को]]ले स्मारकहरूको यी सात समूहहरूलाई विश्व सम्पदा क्षेत्रभित्र स्थान दिएको थियो। सात स्मारक क्षेत्रहरूले {{convert|189|ha|acre}} क्षेत्रफल ओगटेको छ भने मध्यवर्ती क्षेत्रसमेत जोडेर यसले कुल {{convert|2394|ha|acre}} क्षेत्रफल ओगटेको छ। सन् १९७९ मा मूल रूपमा सूचीकृत गरिएका सात स्मारक क्षेत्रहरू भित्र [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका]], [[पाटन दरबार क्षेत्र|पाटन]] र [[भक्तपुर दरबार क्षेत्र|भक्तपुरका दरबार क्षेत्रहरू]], [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ]] र [[चाँगुनारायण मन्दिर|चाँगुनारायणका हिन्दु मन्दिरहरू]], [[स्वयम्भूनाथ]] र [[बौद्धनाथ|बौद्धनाथका बौद्ध स्तूपहरू]] रहेका छन्।<ref name="युनेस्को"/><ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2019/26/43090/ |title=काठमाडौँ उपत्यका युनेस्कोको खतराको सूचीमा पर्नसक्ने |website=खबरहब |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekagaj.com/article/society/6235/?v=1 |title=विश्व सम्पदा : राजनीति 'इन', सूचीबाट 'आउट' |last=साखकर्मी |first=सुनीता |website=ई कागज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406052324/https://ekagaj.com/article/society/6235/?v=1 |archive-date=2023-04-06 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/mainnews/2021-12-21-53439 |title=सम्भावित विश्व सम्पदा स्थलको अध्ययन सुस्त |last=श्रेष्ठ |first=दीपक |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> === दरबार क्षेत्रहरू === {{Main|वसन्तपुर दरबार क्षेत्र|हनुमान ढोका}} दरबार क्षेत्रको शाब्दिक अर्थ 'दरबारहरूको स्थान' हुने गर्छ। काठमाडौँ उपत्यकामा तीन र [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]]मा एउटा असुरक्षित दरबार क्षेत्रहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2021/07/01/244531/ |title=पुनर्निर्माणपछि जीवन्तता पाउँदै भक्तपुर दरबार स्क्वायर(भिडियोसहित) |last=उपाध्याय |first=एस. राज |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ दरबार क्षेत्र जसलाई वसन्तपुर दरबार क्षेत्र पनि भनिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2019/08/73994/ |title=के वसन्तपुर घुम्नका लागि योग्य छैन ? |last=कार्की |first=सविना |website=खबर हब |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> यो पुरानो सहरमा अवस्थित छ र यसमा चार राज्यहरू ([[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]], ललितपुर, भक्तपुर र कीर्तिपुर) को प्रतिनिधित्व गर्ने सम्पदा भवनहरू छन् जसमा सबैभन्दा प्रारम्भिक [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि वंश]]को हो। यस परिसरमा ५० वटा मन्दिरहरू छन् र दरबार क्षेत्र दुई चतुर्भुजमा विभाजित छ।<ref name="दरबार क्षेत्र">{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/mustread/2022-01-05-54648 |title=वसन्तपुर क्षेत्रका ३० वटा सम्पदाको पुनर्निर्माण सम्पन्न |last=पाण्डेय |first=विष्णु |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> बाहिरी चतुर्भुजमा [[काष्ठमण्डप]], [[कुमारीघर|कुमारी घर]] र शिव-पार्वती मन्दिर छ भने भित्री चतुर्भुजमा [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]] छ। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|वि.सं. २०७२ को भूकम्प]]मा दरबार क्षेत्रहरू नराम्ररी क्षतिग्रस्त भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/contemporary/2015/05/04/8356 |title=सिद्धिए सम्पदा |last=सापकोटा |first=जनकराज |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/social/168010/ |title=वसन्तपुर दरबारको सेतो भित्तामा इतिहासको एनिमेसन |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> हनुमानढोका [[मल्ल वंश|मल्ल राजा]] र [[शाह वंश]]को राजदरबार भएको संरचनाको एक जटिल संरचना हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.ghamchhaya.com/?p=696 |title=मल्लकाल देखि बन्द चोकहरू; अब खुल्दै छन् |last=आचार्य |first=रूपेश |date=2020-01-01 |website=घामछाया |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129065154/https://www.ghamchhaya.com/?p=696 |archive-date=2020-11-29 }}</ref> यो पाँच एकड अर्थात् ४४ रोपनीमा फैलिएको छ।<ref name="दरबार क्षेत्र"/> दस प्राङ्गण भएको सबैभन्दा पुरानो भाग पूर्व पट्टी रहेको छ, जुन १६औँ शताब्दीको मध्यतिर निर्माण गरिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2021/06/30/244294/ |title=वसन्तपुर दरबार स्क्वायर : मौलिक स्वरूप र शैलीमै पुनर्निर्माण हुँदै[भिडियो रिपोर्ट] |last=उपाध्याय |first=एस. राज |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/34148/2020-01-21 |title=विश्व सम्पदा सूचीका ६४ सम्पदा अझै पुनर्निर्माण भएनन् |last=शान्ति तामाङ |first=प्रकाश धौलाकोटी |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १७औँ शताब्दीमा मल्ल वंशका राजा [[प्रताप मल्ल]]ले अनेक मन्दिरहरू सहित यसको विस्तार गरेका थिए। सन् १८८६ मा [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]]मा सर्नुभन्दा पहिले राजपरिवारका सदस्यहरू यसै दरबारमा बस्ने गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/15365 |title=त्यो नारायणहिटी राजदरबार, त्यो मालश्री र मङ्गलधुन |last=खरेल |first=शेखर |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ सहरको मध्यभागमा रहेको दरबार क्षेत्रको छेउमा कुमारी घर रहेको छ जहाँ धेरै कुमारीहरूबाट छानिएका शाही [[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]]हरू बस्छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://ratopati.com/story/171028/2021/3/9/kumari-ghar |title=कुमारी घर पुनःनिर्माण हुने |website=रातोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> कुमारी, वा कुमारी देवी, दक्षिण एसियाली देशहरूमा दैवी नारी शक्ति वा देवीको अभिव्यक्तिको रूपमा युवा हुनु पूर्व [[किशोरावस्था|किशोरी]]हरूलाई पूजा गर्ने परम्परा हो।<ref name="कुमारी">{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/video/160637-1538061300.html |title=जीवित देवी कुमारी माथि राजनीति (भिडियाे) |last=बिष्ट |first=देबकी |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> नेपालमा कुमारी छनोटको प्रक्रिया निकै कडा र प्रतिस्पर्धात्मक छ।<ref name="कुमारी"/> राजतन्त्रको समयमा तत्कालीन रानी र राज पुजारीहरूले ज्योतिषीय परीक्षण र ३२ गुणको नाजुक प्रक्रियाबाट प्रस्तावित कुमारी नियुक्त गर्ने गर्दथे। चिना अर्थात् प्राचीन हिन्दु ज्योतिषीय प्रतिवेदन अनुसार वर्तमान कुमारी र शासन गरिरहेका राजाको चिना समान हुनुपर्ने व्यवस्था रहेको थियो। कुमारीलाई [[तलेजु भवानी|देवी तलेजु]] (दुर्गा) को शारीरिक अवतार मानिन्छ जबसम्म उनीहरूको [[महिनावारी]] हुँदैन, त्यसपछि देवीले आफ्नो शरीर खाली गर्छिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-10-06/20161006080554.html |title=कसले बनाउने कुमारी घर ? |last=न्यौपाने |first=दामोदर |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> गम्भीर रोग वा चोटबाट रगत ह्रास हुँदा समेत कुमारीहरूलाई आफ्नो सामान्य स्थितिमा फर्काउन सक्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/129780-1506218220.html |title=काठमाडौँमा नयाँ कुमारी आउँदै |last=घिमिरे |first=शिवहरि |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> सन् २०१७ सेप्टेम्बरमा पदभार ग्रहण गरेकी तृष्णा शाक्य वर्तमान कुमारी हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/09/629106 |title=कुमारी घरमा नयाँ कुमारीको प्रवेश |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> उनी कुमारी नियुक्ति हुने समयमा तीन वर्षकी थिइन्। राजतन्त्रको अन्त्यपछि काठमाडौँकी पहिलो कुमारी रहेकी मतिना शाक्यलाई तृष्णाले पदस्थान्तर गरेकी थिइन्। [[गोरखनाथ]]को प्रतिमा राखिएको काष्ठमण्डप एक तीन तले मन्दिर हो। यो १६औँ शताब्दीमा [[छाने शैली|प्यागोडा]] शैलीमा बनाइएको थियो। काठमाडौँ नाम काष्ठमण्डप शब्दबाट आएको हो। यो राजा [[लक्ष्मीनरसिंह मल्ल]]को पालामा बनेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/116435 |title=सातौँ शताब्दीको प्रविधिबाटै काष्ठमण्डप पुनःनिर्माण हुँदै |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> भारत र तिब्बत जोड्ने दुई प्राचीन व्यापारिक मार्गहरूलाई काट्ने मरु क्षेत्रमा काष्ठमण्डप उभिएको छ। यो सुरुमा यात्रुहरूको लागि विश्राम गृहको रूपमा निर्माण गरिएको थियो। === पशुपतिनाथ मन्दिर === {{Main|पशुपतिनाथ मन्दिर}} [[चित्र:Pashupatinath Temple-2020.jpg|thumb|centre|बागमती नदीको किनारमा रहेको पशुपतिनाथ मन्दिरको दृश्य|633x633px|alt=]] पशुपतिनाथ मन्दिर [[शिव|भगवान शिव]]लाई समर्पित पाँचौं शताब्दीको प्रसिद्ध [[मन्दिर|हिन्दु मन्दिर]] हो। [[बागमती नदी]]को किनारमा अवस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर काठमाडौँको सबैभन्दा पुरानो हिन्दु मन्दिर हो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/172497-1551599700.html |title=काठमाडौँ उपत्यकाकै प्राचीनतम धार्मिकस्थल , पशुपतिनाथ मन्दिर |last=नागरिक - |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र नभएसम्म यसले राष्ट्रिय देवता तथा [[पशुपतिनाथ मन्दिर|भगवान पशुपतिनाथ]]को आसनको रूपमा सेवा गरेको थियो। यो मन्दिरको एक महत्वपूर्ण भागलाई वि.सं. १४०६ मा [[बङ्गाल]]का मुसलमान शासक शमशुद्दीन इलियासको आक्रमणकारी सेनाहरूले नष्ट गरेको थियो जसकारण यो मन्दिरको मूल ५औँ शताब्दीको मन्दिरको बाहिरी भागको थोरै वा केही पनि बाँकी छैन।<ref>{{Cite web |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_115_03.pdf |title=पशुपतिनाथ प्राङ्गणमा प्राप्त अप्रकाशित लिच्छवि अभिलेख |last=राजवंशी |first=श्यामसुन्दर |website=प्राचीन नेपाल |language=नेपाली |page=१-२ |type=pdf |accessdate=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415074939/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_115_03.pdf |archive-date=2022-04-15 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/bhgvaan-raamle-muddaa-jite-140757 |title=भगवान् रामले मुद्दा जिते |last=कोइराला |first=कमल |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/02/658585 |title=जब बङ्गालका राजाले ‘नेपाल उपत्यका’मा आक्रमण गरे |last=जोशी |first=अभयराज |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> गोरुको मूर्ति र पशुपतिको कालो चार टाउको भएको मूर्ति कम्तिमा ३०० वर्ष पुरानो भए पनि आज उभिएको मन्दिर १९औँ शताब्दीमा बनेको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/117165 |title=पशुपति विनाश गुरुयोजना ! |last=महर्जन |first=वसन्त |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो मन्दिरलाई [[युनेस्को]]ले आफ्नो [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचिकृत गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nirmanpati.com/detail/2484/ |title=विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत पशुपति मन्दिर जीर्णोद्धारको पर्खाइमा |website=निर्माणपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो मन्दिरमा मनाइने सबैभन्दा महत्वपूर्ण चाड [[महाशिवरात्रि|शिवरात्रि]] हो। शिवरात्रिको दिन यो मन्दिर दर्शन गर्न हजारौँ भक्त र साधुहरू आउने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/live/news-56356566 |title=शिवरात्रिः पशुपतिनाथ र अन्य शिवालयमा मानिसको घुइँचो |website=बिबिसी समाचार नेपाली |language=नेपालय |accessdate=2022-04-14}}</ref> पशुपतिनाथमा विश्वास गर्नेहरूमध्ये मुख्यतया [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]हरूलाई मात्रै मन्दिर परिसरमा प्रवेश गर्न अनुमति दिइएको छ, तर गैर-हिन्दु आगन्तुकहरूलाई बागमती नदी पारीबाट मात्र मन्दिर हेर्न अनुमति दिइएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://bigulnews.tv/story/2018/06/27/102225.html |title=नेपालको यस्तो ५ मन्दिर जहाँ हिन्दुहरूलाई मात्र प्रवेश अनुमति! |date=2018-06-27 |website=बिगुल न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस मन्दिरमा सेवा गर्ने पुजारीहरू [[मल्ल वंश|मल्ल राजा]] [[यक्ष मल्ल]]को समयदेखि [[दक्षिण भारत]]को [[कर्नाटक]]का ब्राह्मणहरू हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2013/09/118269 |title=अब को बन्ला पशुपतिनाथको मूल पूजारी ? |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो परम्परा आदि [[शङ्कराचार्य]]को अनुरोधमा सुरु भएको मानिन्छ जसले सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई प्रोत्साहित गरेर पौराणिक राजा भरतले शासन गरेको मानिने दक्षिण एसियाको भारतीय राज्यहरूलाई एकीकरण गर्न खोजेका थिए। यो प्रक्रिया भारत वरपरका अन्य मन्दिरहरूमा पछ्याइएको छ, जुन आदि शङ्कराचार्यद्वारा पवित्र गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nayapusta.com/2018/05/28/69280 |title=पशुपतिनाथमा यसरी आए भारतीय भट्ट, जो पछि मूलभट्ट र पुजारी भएर राज गर्दैछन् |date=2018-05-28 |website=नयाँ पुस्ता |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो मन्दिर [[छाने शैली|प्यागोडा]] वास्तुकलाको शैलीमा बनाइएको छ। मन्दिरमा [[तामा]] र [[सुन]]को दुई-स्तरको छानाहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.pashupati.gov.np/content/62 |title=पशुपति विकास ट्रस्ट |website=पशुपतिनाथ आधिकारिक वेबसाइट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524090622/https://pashupati.gov.np/content/62 |archive-date=2022-05-24 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nepaliheadlines.com/142542-2/ |title=पशुपतिनाथको मन्दिरको बारेमा ११ रोचक तथ्य- भगवान शिवको नाम 'पशुपतिनाथ' कसरी हुन पुग्यो? |date=2016-02-17 |website=नेपाली हेडलाइन्स |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205155046/https://nepaliheadlines.com/142542-2/ |archive-date=2022-12-05 }}</ref> ===बौद्धनाथ=== {{Main|बौद्धनाथ}} [[चित्र:Boudhanath Panorama.jpg|thumb|centre|बौद्धनाथ स्तूपको प्यानोरेमिक दृश्य|alt=|737x737px]] '''बौद्धनाथ'''लाई बौद्ध स्तुप वा खस चैत्य भनेर पनि चिनिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://newsabhiyan.com/news-details.php?nid=83259 |title=बौद्धनाथ स्तूप’ वृत्तचित्र निर्माण |website=न्युज अभियान |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो [[स्वयम्भूनाथ]]सँगै नेपालको सबैभन्दा पवित्र बौद्ध स्थलहरू मध्ये एक हो। यो लोकप्रिय पर्यटकीय क्षेत्र हो। बौद्धनाथलाई नेवारहरूद्वारा खस्ती र नेपाली वक्ताहरूद्वारा बौद्ध या बोधनाथ भन्ने गरिन्छ। काठमाडौँको केन्द्र उत्तरपूर्वी बाहिरी इलाकादेखि {{convert|11|km|0|abbr=on}}को दूरीमा रहेको यो स्तूपको विशाल मण्डलाले यसलाई नेपालको सबैभन्दा ठुलो गोलाकार स्तूपहरू मध्ये एक बनाएको छ। बौद्धनाथलाई सन् १९७९ मा [[युनेस्को]]द्वारा [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचिकृत गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://www.tamangonline.com/news/30969 |title=बौद्धनाथको पौराणिक कथा |date=2018-10-18 |website=तामाङ अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012160530/https://www.tamangonline.com/news/30969 |archive-date=2022-10-12 }}</ref> स्तूपको आधारखण्डमा ध्यानी बुद्ध अमिताभको १०८ वटा साना चित्रणहरू छन्। प्रत्येक वर्ष स्तूप भ्रमण गर्न विश्वभरिका तिब्बती [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] तीर्थयात्रिहरू यहाँ आउने गरेका छन्। यी तीर्थालुहरूले यो स्तूपको आन्तरिक तल्लो घेरिएको भागमा शरीर निहुराएर साष्टाङ्ग प्रणाम गर्छन्, प्रार्थना चक्रसँगै स्तूपको चारै दिशामा घुम्ने गर्छन्, मन्त्रोच्चार र प्रार्थना गर्ने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=http://www.paryatanbazar.com/archives/4778 |title=स्वदेशी तथा विदेशी पाहुनाको प्रमुख आकर्षणको गन्तव्य , बौद्धनाथ स्तुपा |date=2019-11-10 |website=पर्यटन बजार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407132426/https://www.paryatanbazar.com/archives/4778 |archive-date=2023-04-07 }}</ref> ===स्वयम्भूनाथ=== {{Main|स्वयम्भूनाथ}} स्वयम्भूनाथ स्तूप काठमाडौँ सहरको उत्तरपश्चिमी भागमा अवस्थित पहाडमा रहेको बौद्ध [[स्तूप]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/111200 |title=स्वयम्भूनाथ होइन् स्वयम्भू महाचैत्य |last=महर्जन |first=बसन्त |website=हिमाल खबर |accessdate=2022-04-15}}</ref> यो नेपालको सबैभन्दा पुरानो धार्मिक स्थल हो।<ref>{{Cite web|url=https://kendrabindu.com/others/102230-1612474407.html|title=स्वयम्भूनाथ १८ करोडको लागतमा जीर्णोद्वार हुँदै|website=केन्द्रबिन्दु|language=नेपाली|accessdate=2022-04-15}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो बौद्ध क्षेत्र मान्ने गरिएता पनि यो बौद्ध र हिन्दु दुवै धर्मावलम्बीद्वारा सम्मानित र पूजनीय रहेको छ। स्तूपको आधारखण्डमा गुम्बज छ र गुम्बजको माथि, चारै दिशामा बुद्धको आँखाले हेरेको घन संरचना छ। चारै दिशामा पञ्चकोणीय तोरण छन्, जसमा मूर्तिहरू कुँदिएका छन्। तोरणको पछाडि र माथि गरि जम्मा तेह्र तहहरू छन्। सबै तहहरू माथि एउटा सानो ठाउँ छ जसमाथि गजुर रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20181222131419.html |title=बौद्ध स्तुपमा प्वालैप्वाल : के हो विवाद? यस्तो छ चिनियाँ लामाको ‘कनेक्सन’ |last=रञ्जित |first=सहयोग |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206140459/https://pahilopost.com/content/20181222131419.html |archive-date=2022-12-06}}</ref> === रानी पोखरी === {{Main|रानी पोखरी}} रानीपोखरी काठमाडौँ सहरको मध्य भागमा अवस्थित एक ऐतिहासिक मानव निर्मित [[पोखरी]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/1138/2020-10-10 |title=कथा रानीपोखरीको |last=मल्ल |first=के. सुन्दर |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यसलाई मल्ल राजा [[प्रताप मल्ल]]ले सन् १६६५ मा आफ्नो प्यारी रानीको लागि बनाएका थिए। पोखरीको दक्षिण कुनामा एउटा हात्तीको मूर्ति रहेको छ जसमा प्रताप मल्ल र उनको दुवै छोराहरूको छविलाई दर्शाउने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/91895-91895 |title=रानी पोखरी प्रताप मल्लले बनाएका होइनन् |last=जोशी |first=हरिराम |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> बालगोपालेश्वर मन्दिर पोखरीको मध्यभागमा रहेको छ। रानी पोखरी प्रत्येक वर्ष [[तिहार]]को अन्तिम दिन अर्थात् [[भाइटीका]] र [[छठ]] पर्वको समयमा सर्वसाधारणको लागि खोलिने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/ke-ho-raaniipokhrii-mndirko-vaastviktaa-98951 |title=के हो रानीपोखरी मन्दिरको वास्तविकता ? |last=काफ्ले |first=सुरेन्द्र |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2020/10/21/160324829198498141.html |title=यसरी बन्यो रानीपोखरी |last=न्यौपाने |first=दामोदर |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> == संस्कृति == {{Main|काठमाडौँको संस्कृति}} === कला === [[मन्दिर]], तीर्थस्थल, [[स्तूप]], गोम्पा, [[चैत्य]] र दरबारहरूमा प्रशस्त पाइने काठ, ढुङ्गा, धातु र टेराकोटाबाट बनेको कलात्मक बस्तुहरूले काठमाडौँ उपत्यकालाई [[नेवार जाति|नेवार]]हरूको सहरको रूपमा वर्णन गर्ने गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2022/04/15/16500215292493433.html |title=नेपालको कला विश्वकै चिनारी : उपराष्ट्रपति |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/blog/221949/ |title=रहरै रहर, काठमाडौँ सहर |last=केसी |first=खिमु |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कलात्मक वस्तुहरू सडकको कुना, गल्ली, निजी आँगन र खुला मैदानमा पनि देखिन्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/111689-1480138260.html |title=कलाको मूल्य |last=खतिवडा |first=ऋषि |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> प्रायजसो [[देवता]] र [[देवी]]हरूको प्रतिमामा कला देखिने गरेन्छ। काठमाडौँ उपत्यका लामो समयदेखि कलाको खजाना रहेको भए पनि सन् १९५० मा बाहिरी विश्वका लागि यो देश खुलेपछि मात्रै यसले विश्वव्यापी मान्यता पाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/national/2019-09-21-1636 |title=काठमाडौँ उपत्यका: कला र सम्पदाले झकिझकाउ बनाइँदै |last=हमाल |first=चाँदनी |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> नेपाल र काठमाडौँको धार्मिक कलामा विशेष गरी [[भवानी देवी|भवानी]], [[दुर्गा]], गज-लक्ष्मी, हरिती-सीतला, महिषमर्दिनी, सप्तमातृका (सात मातृ देवी), र [[लक्ष्मी|श्रीलक्ष्मी]] (धन देवी) माता देवीहरूको प्रतीकात्मक प्रतीकहरू समावेश छन्। ईशा पूर्व तेस्रो शताब्दीदेखि हिन्दु देवी-देवताहरू बाहेक [[अशोक|सम्राट अशोक]] कालका बौद्ध स्मारकहरूले सामान्यतया नेपाल र विशेष गरी उपत्यकालाई सुन्दर बनाएको छ। यी कला र वास्तुकलाका भवनहरूले विकासको तीन प्रमुख कालहरू समेटेका छन्: [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि]] वा शास्त्रीय काल (सन् ५०० देखि ९००), उत्तर-शास्त्रीय अवधि (सन् १००० देखि १४००) जसमा पाल कालको बलियो प्रभाव रहेको थियो त्यसपछि [[मल्ल वंश|मल्ल काल]] (सन् १४०० पछि) जसले तिब्बती दानवविज्ञानको कलाको साथमा स्पष्ट रूपमा तान्त्रिक प्रभावहरू देखाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/04/760454 |title=नेपाली कला-संस्कृतिमा लोभिएका चिनियाँ कलाकार |last=ढुङ्गाना |first=नारायण |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/Art/2021/11/04/163599130276998220.html |title=आधुनिकताले बिर्साएको सहरको कथा |last=तामा‌ङ |first=सुशीला |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> नेपाली कलाकारले बनाएको कलात्मक प्रतिमूर्ति र नक्काशीलाई व्यापक टाइपोलोजी भनिएको छ। यी कलाकारहरूले हिन्दु र बौद्ध धर्मको मिश्रणलाई कायम राखेका छन्। यी कलाकारहरूले प्रायः ढुङ्गा कला, धातु कला, काठ कला, टेराकोटा कला, र चित्रकलाको प्रयोग गरिएको सामग्री बनाउने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/625391-1631928629.html |title=नेपाली कला कार्यशालाको इतिवृत्ति |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> <gallery mode="packed"> चित्र:Bhairav Statue Koteshwor Mahadev Temple Koteshwor Kathmandu Nepal Rajesh Dhungana.jpg|भैरवको मूर्ति चित्र:Stone carving in Kathmandu.jpg|ढुङ्गा कलाको एक नमूना चित्र:Basantapur Kathmandu Nepal (8528227205).jpg|बसन्तपुरमा रहेको एक मन्दिर बाहिरको काष्ठ कला चित्र:Basantapur Kathmandu Nepal (8528168475).jpg|धातु कला </gallery> ====सङ्ग्रहालय==== काठमाडौँ नेपालको राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/52606/ |title=अब घरमै बसीबसी छाउनी राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय घुम्न सकिने |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.news24nepal.tv/2022/03/21/864946 |title=राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयलाई सार्कस्तर बनाउनुपर्छ : मन्त्री आले |date=2022-03-21 |website=न्युज २४ |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412001451/https://www.news24nepal.tv/2022/03/21/864946 |archive-date=2022-04-12 }}</ref> र नेपालको प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय सहित धेरै सङ्ग्रहालयहरू र कला गृहहरूको घर हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/112249 |title=‘भगवान भरोसा’ मा हाम्रा ऐतिहासिक सङ्ग्रहालय |last=महर्जन |first=वसन्त |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> नेपालको कला र वास्तुकला दुई प्राचीन धर्म हिन्दु र बौद्ध धर्मको मिलन हो। काठमाडौँ उपत्यकाका सात राम्ररी परिभाषित स्मारक क्षेत्रहरूमा रहेका धेरै मन्दिर, तीर्थस्थल, स्तूप, गुम्बा र दरबारहरूमा यिनीहरू पर्याप्त रूपमा प्रतिबिम्बित छन्। यो एकीकरण काठमाडौँ र यसका भगिनी सहर [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]का सङ्ग्रहालय र कला गृहहरूमा आयोजना र प्रदर्शनीहरूमा पनि झल्किन्छ। सङ्ग्रहालयहरूले पुरातात्विक निर्यात सहित ५औँ शताब्दीदेखि वर्तमान दिनसम्मका अद्वितीय कलाकृतिहरू र चित्रहरू प्रदर्शन गर्छन्। =====राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय, छाउनी}} राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय काठमाडौँको पश्चिमी भागमा नेपालका तत्कालीन सेनापति र मुख्तियार [[भीमसेन थापा]]ले १९औँ शताब्दीको प्रारम्भमा निर्माण गरेको ऐतिहासिक भवनमा स्वयम्भूनाथ स्तूप नजिकै छ। यो देशको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सङ्ग्रहालय हो।<ref>{{Cite web |url=https://onlineradionepal.gov.np/2022/03/21/263644.html |title=राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयलाई सार्कस्तरीय बनाउनुपर्छ : मन्त्री आले |website=रेडियो नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> यो सङ्ग्रहालयमा हतियार, कला र ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वको पुरातात्विक वस्तुहरूको विस्तृत सङ्ग्रह रहेको छ। यो सङ्ग्रहालय युद्ध ट्रफी र हतियारहरूको सङ्कलन गृहको रूपमा सन् १९२८ मा स्थापना भएको थियो भने यस सङ्ग्रहालयको प्रारम्भिक नाम छाउनी सिलखाना थियो, जसको अर्थ "हतियार र गोला बारुदको ढुङ्गा घर" हो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2019/07/18/20190718133719 |title=सङ्ग्रहागारदेखि सङ्ग्रहालयसम्म |last=जोशी |first=हरिराम |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> यसको महत्वलाई ध्यानमा राख्दै सङ्ग्रहालयमा धेरै हतियारहरू छन्, जसमा युद्धहरूमा प्रयोग हुने स्थानीय रूपमा बनाइएको हतियारहरू, १८ र १९औँ शताब्दीका छालाका तोपहरू, र काठ, काँसा, ढुङ्गा र चित्रहरूमा मध्यकालीन र आधुनिक कार्यहरू समावेश छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/praathmiktaamaa-pren-sngrhaaly-149311 |title=‘प्राथमिकतामा परेन सङ्ग्रहालय’ |last=महर्जन |first=सपना |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> =====प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय नेपाल}} प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय स्वयम्भूनाथ पहाडको दक्षिणी फेदमा छ। यो सङ्ग्रहालयमा विभिन्न प्रजातिका जनावर, पुतली र बोटबिरुवाहरूको ठुलो सङ्ग्रह छ। यो सङ्ग्रहालय प्रागैतिहासिक गोलादेखि भरिएका जनावरहरूका प्रजातिहरूको प्रदर्शनको लागि प्रख्यात छ।<ref>{{Cite web |url=https://emulyankan.org/natural-history-museum-tu/ |title=प्रकृति बुझ्न प्राकृतिक विज्ञान सङ्ग्रहालय जाने कि ? |last=डङ्गोल |first=प्रा.डा. धर्मराज |date=2018-05-15 |website=मूल्याङ्कन अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050320/https://emulyankan.org/natural-history-museum-tu/ |archive-date=2023-04-06 }}</ref> =====नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय}} नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय काठमाडौँको उत्तर-मध्य भागमा अवस्थित छ। वर्तमान दरबारको मुख्य भवन सन् १९७० मा पुरानो दरबारको अगाडि बनाइएको थियो। यो भवन तत्कालीन युवराज र सिंहासनका उत्तराधिकारी वीरेन्द्रको विवाहको अवसरमा निर्माण गरिएको थियो। दरबारको दक्षिणी ढोका पृथ्वीपथ र [[दरबार मार्ग|दरबारमार्ग]] सडकको छेउमा छ। दरबार क्षेत्रले कुल {{convert|30|ha|acre}} क्षेत्रफल ओगटेको छ र चारैतिर अग्ला फाटकहरूद्वारा पूर्ण रूपले सुरक्षित छ। नेपालको [[दरबार हत्याकाण्ड]] यसै स्थानमा भएको थियो। [[राजतन्त्र]]को पतनपछि यसलाई सङ्ग्रहालयमा परिणत गरिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2022/01/1066225 |title=नारायणहिटीको श्रीसदनका दुई कोठाको दस्तावेज सूचीकृत गरिँदै |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> =====तारागाउँ सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|तारागाउँ सङ्ग्रहालय}} तारागाउँ सङ्ग्रहालयले काठमाडौँ उपत्यकाको आधुनिक इतिहास प्रस्तुत गर्दछ। यसले काठमाडौँ उपत्यकाको ५० वर्षको अनुसन्धान र सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणमा २०औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा विदेशबाट आएका कलाकार, फोटोग्राफर, वास्तुविद् र मानवशास्त्रीहरूले योगदान दिएका कलाहरूलाई दस्तावेजीकरण गर्ने प्रयास गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/48586 |title=पौभा, थान्का बारे अध्ययन अनुसन्धान बढाउन माग |date=2016-08-25 |website=जनबोली न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050319/https://www.janaboli.com/post/48586 |archive-date=2023-04-06 }}</ref> सङ्ग्रहालयको वास्तविक संरचनाले काठमाडौँको निर्मित सम्पदा जोगाउनको लागि पुनर्स्थापना र पुनर्स्थापनाका लागि गरिएका प्रयासहरू देखाउँछ। यो सङ्ग्रहालय काठमाडौँ उपत्यकाको नियोजनकर्ताको रूपमा परिचित कार्ल प्रुस्चाले सन् १९७० मा डिजाइन गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/128803 |title=४० देशको जीवनशैली चिनाउने ३०० कलाकृति |last=भेटवाल |first=तारा |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> <gallery mode="packed"> चित्र:Nepal's Museum.jpg|राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय चित्र:Toran Dwar of Simroungarh in National Museum Kathmandu.jpg|राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा रहेको तोरण द्वार चित्र:The Royal Palace and its surrounding during spring season in Nepal.jpg|बसन्त ऋतुमा नारायणहिटी दरबार चित्र:The Taragaon Museum.jpg|तारागाउँ सङ्ग्रहालयको आँगन </gallery> ==== कला गृह ==== नेपालको कलाको केन्द्रको रूपमा रहेको काठमाडौँमा देशका समसामयिक कलाकारहरूको काम र ऐतिहासिक कलाकारहरूको सङ्कलित कलाकृति प्रदर्शन गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/Art/2022/03/04/164637798712694756.html |last=तामा‌ङ |first=सुशीला |title=काठमाडौँ ट्रिएनाले : कलामा समकालीन साझा समस्याको उठान |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> उपत्यका भित्रको पाटन सहर विशेषगरी [[ललितकला|ललित कला]] र शिल्पकलाका लागि प्रख्यात प्राचीन सहर हो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/art/2021/04/22/161905887537176195.html |title=पाटन कलानगरी ‘रेड जोन’ मा |last=माली |first=प्रशान्त |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> काठमाडौँको कला नेपाली परम्परागतता र आधुनिक कलाको सम्मिश्रण प्रदर्शन गर्दै, ठुलो सङ्ख्यामा राष्ट्रिय, एसियाली र विश्वव्यापी प्रभावहरूबाट व्युत्पन्न कलाकृति जीवन्त रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/555201-1624070894.html |title=कलामा सौन्दर्यको चासो |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> नेपाली कलालाई सामान्यतया दुई क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ: नेपालमा [[पौभा]]<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/178008-1556951700.html |title=पौभा चित्रको भबिश्य |last=निरौला |first=तीर्थ |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> भनेर चिनिने आदर्शवादी परम्परागत चित्रकला जसलाई तिब्बतमा [[थान्का]] भनेर चिनिन्छ<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/66501 |title=थाङ्का चित्र: एउटा अद्भुत इतिहास, तर यसरी मासिँदैछ (भिडियो सहित) |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050319/https://www.lokpath.com/story/66501 |archive-date=2023-04-06 }}</ref>, जुन देशको धार्मिक इतिहाससँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ र अर्कोतर्फ समकालीन पश्चिमी शैलीको प्रकृति सहितको चित्रकला रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news-50520563 |title=थाङ्का बनाउँदै 'अँध्यारोबाट उज्यालोतिर'को यात्रा |date=2019-11-23 |website=बिबिसी नेपाली समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> तान्त्रिक तत्वहरू र सामाजिक विषयवस्तुहरूमा आधारित रचनाहरू वा अमूर्त कलाकृति जसका लागि नेपालका चित्रकारहरू प्रख्यात छन्। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा बेलायतमा रहेको परोपकारी संस्था, काठमाडौँ समकालीन कला केन्द्र काठमाडौँमा कला प्रवर्द्धनमा संलग्न छ। काठमाडौँमा धेरै उल्लेखनीय कला प्रदर्शनी गृहहरू छन्। नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको कला तथा शिल्प विभागद्वारा सञ्चालित नाफा कला प्रदर्शनी गृह नव-शास्त्रीय पुरानो राणा दरबार सीता भवनमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/126225 |title=संसारभर फैलिएको नेपाली कलाकृतिको सुकीर्ति |last=बराल |first=सजना |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/52772/ |title=पाटन सङ्ग्रहालयको गर्भमा लुकेको रहस्यमय मल्लकालीन कलाकृति |last=देवकोटा |first=सबिना |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> भृकुटीमण्डप प्रदर्शनी मैदान भित्र रहेको सृजना समकालीन कला गृहले समकालीन चित्रकार र मूर्तिकारहरूको कामलाई प्रदर्शन गर्ने गर्दछ र नियमित रूपमा प्रदर्शनीहरू आयोजना गर्दछ। यसले कला विद्यालयहरूमा बिहान र साँझ कक्षाहरू पनि चलाउँछ। भीमसेनथानको तीन-तले भवनमा रहेको मोती अजिमा कलागृह पनि उल्लेखनीय छ। यहाँ परम्परागत भाँडाहरू र हस्तनिर्मित पुतलीहरू र मध्यकालीन नेवार घरको विशिष्ट वस्तुहरूको प्रभावशाली सङ्ग्रह समावेश छ, जसले नेपाली इतिहासमा महत्त्वपूर्ण अन्तरदृष्टि प्रदान गर्दछ। दरबारमार्गमा रहेको नारायणहिटी दरबार नजिकैको जे आर्ट कलागृहमा प्रख्यात, स्थापित नेपाली चित्रकारहरूको कलाकृति प्रदर्शन गरिएको छ। [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] जाने बाटोमा रहेको [[बबरमहल]]मा रहेको [[नेपाल कला-परिषद्|नेपाल कला परिषद्]] कलागृहमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कलाकारका कलाकृति र कला प्रदर्शनीका लागि नियमित रूपमा प्रयोग हुने फराकिलो सभाकक्षहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://sampurnaweekly.com/news/3086 |title=‘नेपाली साहित्य मेला–महोत्सवमा रमाइरहेको छ’ |last=स्मृति |first=स्वपनिल |website=सम्पूर्ण साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528145921/https://sampurnaweekly.com/news/3086 |archive-date=2022-05-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/566141-1625290505.html |title=नेपाली आधुनिक कलाको पहिलो दशक |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> ==== साहित्य ==== [[नेपाल राष्ट्रिय पुस्तकालय|नेपालको राष्ट्रिय पुस्तकालय]] पाटनमा अवस्थित छ। [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], [[नेपाली]], [[संस्कृत]], [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] र [[नेपाल]] भाषाका ७० हजारभन्दा बढी पुस्तकहरू भएको यो देशकै ठुलो पुस्तकालय हो। पुस्तकालयमा १७औँ शताब्दीका संस्कृत र अङ्ग्रेजी भाषाका दुर्लभ विद्वानहरूद्वारा लिखित पुस्तकहरू रहेका छन्। काठमाडौँको [[केशर महल]]मा रहेको शिक्षा मन्त्रालय भवनको भुइँ तल्लामा रहेको [[केसर पुस्तकालय]] रहेको छ। करिब ४५ हजार पुस्तकको यो सङ्ग्रह [[केशर शमशेर राणा|केशर सम्शेर राणा]]को व्यक्तिगत सङ्ग्रहबाट लिइएको हो। यसले [[इतिहास]], [[कानून]], कला, धर्म, र दर्शनलगायतका विषयहरूको विस्तृत दायरालाई समेट्छ। यहाँ तन्त्रको एक संस्कृत पुस्तिकालाई १,००० वर्षभन्दा पुरानो मानिन्छ। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|वि.सं. २०७२ भूकम्प]]ले गर्दा शिक्षा मन्त्रालयको भवनमा ठुलो क्षति पुगेको थियो र केसर पुस्तकालयका सामग्रीहरूलाई अस्थायी रूपमा सारिएको थियो। ==== चलचित्र र रङ्गमञ्च ==== काठमाडौँ नेपाली चलचित्र र रङ्गमञ्चहरूको गृह सहर हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.merofilm.com/2018/02/156/ |title=‘नेपाली चलचित्र’ इतिहासदेखि वर्तमानसम्म |website=मेरो फिल्म |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525045513/https://www.merofilm.com/2018/02/156/ |archive-date=2022-05-25 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://archive.himalkhabar.com/65916 |title=अल्मलिएको नेपाली चलचित्र |last=कार्की |first=प्रकाशजङ्ग |date=2014-04-23 |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207162756/https://archive.himalkhabar.com/65916 |archive-date=2022-12-07 }}</ref> महानगरभित्र कान्ति पथमा अवस्थित [[राष्ट्रिय नाचघर|राष्ट्रिय नाच घर]], गङ्गा रङ्गमञ्च, हिमालयन रङ्गमञ्च र सन् १९८२ मा स्थापित आरोहण रङ्गमञ्च समूह सहित धेरै रङ्गमञ्चहरू छन्। गुरुकुल स्कूल अफ थिएटरले काठमाडौँमा अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गमञ्च महोत्सव आयोजना गर्दछ, जसले विश्वभरका कलाकारहरूलाई आकर्षित गर्दछ। दरबार संरक्षण तथा प्रवर्द्धन समितिले स्थापना गरेको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा सानो रङ्गमञ्च खोलिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.newsabhiyan.com.np/news-details.php?nid=54329 |title=रङ्गमञ्चको काल यात्रा |last=कार्की |first=पदम सिंह |website=न्युज अभियान |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/arts/2021-03-28-34532 |title=रङ्गमञ्च : हिजो, आज र भोलि |last=सायमी |first=प्रकाश |language=नेपाली |website=गोरखापत्र |accessdate=2022-04-17}}</ref> काठमाडौँमा [[कलिउड (चलचित्र)|नेपाली]], [[बलिउड]] र [[हलिउड]] चलचित्रहरू देखाउने धेरै सिनेमाघरहरू (पुरानो एकल पर्दा भएका चलचित्र घर र केही नयाँ मल्टिप्लेक्सहरू) छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2019/01/17/20190117185453 |title=पहिलो सिनेमा घरको कथा : ‘फस्ट सो’ मा सधैँ राजा |last=पराजुली |first=लोकरञ्जन |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17}}</ref> केही पुराना चलचित्र घरहरूमा विश्वज्योति सिनेमा हल, [[जय नेपाल सिनेमा हल|जय नेपाल हल]], कुमारी सिनेमा हल, गोपीकृष्ण सिनेमा हल र गुण सिनेमा हल पर्छन्। काठमाडौँमा केही अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका सिनेमा घरहरू र मल्टिप्लेक्सहरू पनि छन्। मल्टिप्लेक्सहरूमा [[क्यूएफएक्स सिनेमाज]], सिने डे सेफ, एफक्युब सिनेमा, क्युज सिनेमाज, बिग मुभिज, बिएसआर मुभिज र अन्य धेरै रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.kharibot.com/news-details/38870/2019-08-19 |title=काठमाडौँमा ३८ सिनेमा हलले तिरेनन् मनोरञ्जन कर |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17}}</ref> ==== सङ्गीत ==== काठमाडौँ नेपालको सङ्गीत र नृत्यको केन्द्र हो। यी कलाका विधाहरू सहरको अभिन्न अङ्ग हुन्। काठमाडौँका साँस्कृतिक स्थलहरूमा साङ्गीतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ। सङ्गीत काठमाडौँको परम्परागत पक्ष हो। [[नेपाल सम्वत्|नेपाल संवत्]] अनुसार 'गुन्ला' परम्परागत साङ्गीतिक पर्व हो। नेवार सङ्गीतको उत्पत्ति काठमाडौँबाट भएको हो। यसबाहेक काठमाडौँमा नेपालभरका सङ्गीतहरू पाउन सकिन्छ। सन् १९७० को दशकमा धेरै [[हिप्पी]]हरूले काठमाडौँको भ्रमण गरेका थिए जसले गर्दा यो सहरमा रक एन्ड रोल, [[रक सङ्गीत|रक]] र ज्याज सङ्गीतको आगमन भएको थियो। ज्याजमान्डु भनेर चिनिने ज्याज महोत्सवका लागि काठमाडौँ अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रख्यात छ। यो हिमालय क्षेत्रमा आयोजना गरिने एक मात्र ज्याज महोत्सव हो। यो उत्सवले [[अस्ट्रेलिया]], [[डेनमार्क]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[बेनिन]], र [[भारत]]जस्ता देशहरूबाट [[सङ्गीतकार]]हरूलाई आकर्षित गर्ने गर्दछ। यो सहरलाई धेरै विदेशी गीतहरूमा सन्दर्भित गरिएको छ, जसमा क्याट स्टिभेन्सको ('काठमान्डु', मोना बोन ज्याकन, सन् १९७०), बब सेगरको ('काठमान्डु', ब्युटिफुल लुजर, सन् १९७५), रस ब्यान्डको ('ए प्यासेज टु बैङ्कक', पुल्लिङ इन काठमान्डु; २११२ एल्बम, सन् १९७६), जोन लेननको ('नोबडी टुल्ड मी', सन् १९८४, मरणोपरान्त), क्रेमाटोरिज ब्यान्डको ('काठमान्डु', थ्री स्प्रिङ्स, सन् २०००), फितो पेजको (त्राफिको पो काठमान्डु - "ट्राफिक थ्रु काठमान्डु") र क्याभलकेडको ('काठमाडौँ किड', सन् २०१९) रहेका छन्। ===खाना=== काठमाडौँका अधिकांश मानिसहरूको प्रमुख खाना [[दालभात|दाल भात]] हो। यसमा [[चामल]] र [[दाल]]को झोल हुन्छ र सामान्यतया यसलाई [[तरकारी]], [[अचार]] र कहिलेकाहीँ [[चटनी]]सँग पस्किने गरिन्छ। तिब्बती उमालेको डल्लोको नेपाली संस्करणको एक प्रकारको रूपमा रहेको [[मम:]] नेपालका सडक बिक्रेता र रेस्टुरेन्टहरूले बेच्ने गरेका छन्। यो काठमाडौँमा सबैभन्दा लोकप्रिय चाँडो खानाको एक प्रकार हो। बफ (अर्थात् भैँसी) मोमो, चिकेन मोमो र शाकाहारी मोमो सहित मोमोका विभिन्न नेपाली प्रकारहरू काठमाडौँमा प्रख्यात छन्। काठमाडौँमा पाइने अधिकांश खाना मांसाहारी छन् यद्यपि शाकाहारको अभ्यास असामान्य छैन र शाकाहारी व्यञ्जनहरू सहरभरि पाइन्छ। [[भैँसी]]को मासु सामान्य रहेता पनि गाईको मासु असामान्य र निषेधित छ। काठमाडौँमा विशेषगरी रैथाने नेवारको घरमा भैँसी खाने चलन छ, जुन नेपालका अन्य भागमा पाइँदैन। केही दशक अघिसम्म [[सुँगुर]]को मासुको उपभोग निषेधित मानिन्थ्यो। पूर्वी नेपालको किराँत खानाको काठमाडौँमा आगमनसँगै यो क्षेत्रमा समेत सुँगुरको मासुले स्थान पाएको छ। [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] र [[मुसलमान]] धर्मालम्बीहरूको एक विशेषवर्गका जनसङ्ख्याले यसलाई अहिलेपनि निषेध मान्छन्। हिन्दुहरूले [[गाई]]लाई पवित्रताको प्रतीक मान्ने भएकाले र मुसलमानहरूको [[कुरान]] अनुसार भैंसी अपवित्र भएकोले यी जीवहरू खाँदैनन्। हिन्दुहरूले गाईको मासु बाहेक सबै किसिमको मासु खाने गर्छन्। स्थानीय र आगन्तुकहरूको लागि मुख्य खाजा प्रायः म:म वा [[चाउमिन]] हो। सन् १९५५ सम्म काठमाडौँमा एउटा मात्र पश्चिमी शैलीको रेस्टुरेन्ट रहेको थियो। नेपाली खाना, तिब्बती खाना, चिनियाँ खाना र विशेष गरी [[भारतीय खाना]]हरू पाइने भएपछि काठमाडौँमा ठुलो सङ्ख्यामा [[भोजनालय|रेस्टुरेन्ट]]हरू खुलेका छन्। अन्य धेरै रेस्टुरेन्टहरू स्थानीय, प्रवासी र पर्यटकहरू समायोजन गर्न खोलिएका छन्। काठमाडौँमा पर्यटनहरूको आगमनमा बृद्धिले गर्दा परम्परागत भोजन रुपान्तरण हुँदै पर्यटकहरूका लागि मिल्ने ठिमहा खानाको विकास निम्त्याएको छ। महाद्वीपीय खानाहरू चयन गरिएका ठाउँहरूमा पाउन सकिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय चेन रेस्टुरेन्टहरू दुर्लभ छन्, तर पिज्जा हट र केएफसीका केही खाजा घरहरू हालै महानगर क्षेत्रमा खुलेका छन्। यसका साथै अन्तर्राष्ट्रिय आइसक्रिम चेन कम्पनी बास्किन रोबिन्सको समेत विक्रीघरहरू रहेका छन्। काठमाडौँमा [[कफी]] पिउनेभन्दा [[चिया]] पिउनेहरूको सङ्ख्या धेरै छ। विशेष रूपमा अन्य स्थानीय तथा विदेशी खाजाहरूसँग व्यापक रूपमा चिया घरहरू रहेका छन्। यहाँका मानिसहरू व्यापक रूपमा रक्सी पिउने गर्छन् र यहाँ मादक पेय पदार्थहरूको धेरै स्थानीय प्रकारहरू रहेका छन्। महानगरीय क्षेत्रमा मद्यपान गरेर गाडी गुडाउनु निषेधित छ र यसका लागि ट्राफिक प्रहरी अधिकारीहरूले शून्य सहिष्णुता नीति अपनाएका छन्। [[अयला]] र [[थ्वं]] (चामलबाट बनेको मादकपदार्थ) काठमाडौँको मदिराजन्य पेय पदार्थ हो, जुन सबै स्थानीय रक्सी भट्टीहरूमा पाइन्छ। [[जाँड|छ्याङ]], [[तोङवा]] ([[कोदो]] वा [[जौ]]बाट बनेको मादकपदार्थ) र [[रक्सी]] नेपालका अन्य भागबाट काठमाडौँमा पाइने मदिराजन्य पेय पदार्थ हुन्। यस बाहेक काठमाडौँका मदिराजन्य बिक्री पसल, [[बासालय|होटल]], रेस्टुरेन्ट र बारहरूमा पश्चिमी र नेपाली बियरको व्यापक बिक्री हुने गरेको छ। <gallery mode="packed"> चित्र:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|नेपाली दाल भात चित्र:Momo101.jpg|नेपाली म:म चित्र:Dhindo by Ganesh.jpeg|नेपाली रैथाने भोजन [[ढिँडो]] चित्र:Chhwela.jpg|नेवारी परिकार [[छोइला]] </gallery> ===चाडपर्वहरू=== काठमाडौँका धेरैजसो मेला र चाडपर्वहरू [[मल्ल वंश|मल्ल काल]] वा त्यसभन्दा अघिका हुन्। परम्परागत रूपमा यी चाडहरू [[नेवार जाति|नेवार]]हरूले मनाउने गरेका भएता पनि पछिल्ला वर्षहरूमा यी चाडपर्वहरूमा अन्य काठमाडौँवासीहरूको पनि व्यापक सहभागिता रहेको छ। नेपालको राजधानी काठमाडौँमा विभिन्न राष्ट्रिय चाडपर्व मनाइन्छ। सहरमा ठुलो सङ्ख्यामा बसाइँ सर्दा पश्चिमबाट [[खस जाति|खस]], पूर्वबाट [[किराँत जाति|किराँत]], उत्तरबाट तिब्बती [[बोन धर्म|बोन]] र दक्षिणबाट [[मिथिला]] संस्कृति राजधानीमा भेटिन्छन् र एक आपसमा घुलमिल भइसकेका छन्। [[घोडेजात्रा|घोडे जात्रा]], [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]], [[दसैँ|दशैं]], [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]] लगायतका पर्वहरू काठमाडौँका सबै हिन्दु र बौद्ध समुदायले भक्तिभाव र उत्साहका साथ मनाउँछन्। लागु गरिएका संहिताहरूमा सामाजिक नियमनले हिन्दु परम्परा र नैतिकतालाई समावेश गरेको छ। यिनीहरूलाई [[शाह वंश|शाह राजा]]हरू र यसअघिका राजाहरूले हिन्दु र बौद्ध धर्मका संरक्षकहरूको रूपमा अनुसरण गरेका थिए। काठमाडौँ र देशका अन्य भागमा देवी देवताको विशेष पूजामा शताब्दीदेखि सांस्कृतिक निरन्तरता कायम छ। यी देवताहरूमा [[अजिमा]], [[तलेजु भवानी]] र उनको अन्य रूप: [[देगुतलेजु]] र [[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]] (जीवित देवी) समावेश छन्। कलात्मक भवनहरू अहिले मानिसहरूको दैनिक जीवनमा पूजा गर्ने ठाउँ बनेका छन्, त्यसैले वार्षिक चाडपर्वहरू मनाउन सूची कायम गरिएको छ। महानगरमा वर्ष भरिमा १३३ वटा पर्व मनाइन्छ। यसअघि उल्लेख गरिएका बाहेक काठमाडौँमा मनाइने केही परम्परागत चाडहरूमा [[दसैँ|बडा दशैं]], [[तिहार]], [[छठ]], [[माघे सङ्क्रान्ति|माघे संक्रान्ति]], [[नागपञ्चमी]], [[साउन शुक्ल पूर्णिमा|जनै पूर्णिमा]], पञ्चदान, [[तीज]]/[[ऋषिपञ्चमी|ऋषि पञ्चमी]], पाहां चह्रे, [[सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा]], [[मातातीर्थऔँसी]] रहेका छन्। <gallery mode="packed"> चित्र:Sweta bhairava krt.jpg|इन्द्र जात्राको लागि स्वेत भैरव Ranipokhari during chhath festival.jpg|छठको समयमा रानी पोखरी HIndu Festival of Tihar 06.jpg|भाइटिकाको लागि सप्तरङ्गी थाल Sweets and fruits with Dashain jamara.jpg|दसैँको जमरा र प्रसाद </gallery> ==धर्म== {{bar box |title=काठमाडौँ महानगरमा बसोबास गर्ने धर्मावलम्बीहरू<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्मावलम्बी |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]]|#FF6600|८१.३}} {{bar percent|[[बौद्ध धर्म]]|#FFFF00|९}} {{bar percent|[[इस्लाम धर्म]]|#009000|४.४}} {{bar percent|अन्य|#808080|५.२}} <small>अन्य भित्र [[इसाई धर्म|क्रिस्चियन धर्म]], [[जैन धर्म]] र अन्य धर्मावलम्बीहरू (५.२%)</small> }} [[File:Chhetrapati Ganesh Temple in Kathmandu, Nepal..jpg|thumb|काठमांडू में क्षेत्रपाटी गणेश मंदिर]] ===हिन्दु धर्म=== काठमाडौँमा हिन्दु धर्म परापूर्वकालदेखि पालन गरिदै आएको छ। [[लिच्छवि राज्य]] (सन् ४०० देखि ७५०) अस्तित्वमा आएसँगै काठमाडौँ उपत्यकामा हिन्दु धर्म र यसभित्रका [[सवर्ण विवाह]], [[सामाजिक स्तरीकरण]] र [[नेपालमा जति व्यवस्था|जाति व्यवस्था]]को स्थापना भएको मानिन्छ। [[पशुपतिनाथ मन्दिर]], [[चाँगुनारायण मन्दिर]] र [[काष्ठमण्डप]] हिन्दुहरूका लागि विशेष महत्व राख्ने गरेका छन्। काठमाडौँ र वरपरका उपत्यकाका अन्य उल्लेखनीय हिन्दु मन्दिरहरूमा [[बज्रयोगिनी मन्दिर]], दक्षिणकाली मन्दिर, [[गुह्येश्वरी|गुह्येश्वरी मन्दिर]] र [[शोभा भगवती मन्दिर]] समावेश छन्। काठमाडौँबाट बग्ने [[बागमती नदी]]लाई हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले पवित्र नदी मान्छन् र धेरै हिन्दु मन्दिरहरू यस नदीको किनारमा अवस्थित छन्। बागमतीको महत्व यस तथ्यमा पनि निहित छ कि यसको किनारमा हिन्दुहरूको दाहसंस्कार गरिन्छ र किराँतहरू यसको छेउमा पहाडमा गाडिन्छन्। नेपाली हिन्दु परम्परा अनुसार दाहसंस्कार गर्नुअघि शवलाई तीन पटक बागमतीमा डुबाउनु पर्छ। मुख्य शोक गर्ने (सामान्यतया पहिलो छोरा) जसले अन्त्येष्टि चितालाई जलाउँछ उसले दाहसंस्कार पछि तुरुन्तै पवित्र नदीको पानीमा स्नान गर्नुपर्छ। शवयात्रामा सामेल हुने धेरै आफन्तहरूले पनि बागमतीमा नुहाउँछन् वा दाहसंस्कारको अन्त्यमा आफ्नो शरीरमा पवित्र पानी छर्कन्छन् किनभने बागमतीले मानिसहरूलाई आध्यात्मिक रूपमा शुद्ध गर्ने विश्वास गरिन्छ। ===बौद्ध धर्म=== गौतम बुद्धको समयमा (ईशापूर्व ४८३ - ५६३) बौद्ध भिक्षुहरूको आगमनसँगै बौद्ध धर्म काठमाडौँमा आगमित भएको थियो। उनीहरूले साँखुमा वनविहार मठको स्थापना गरेका थिए। [[लुम्बिनी]]मा शाक्य वंशमाथि विरुढकद्वारा (शा. ईशापूर्व ४६१ - ४९१) आक्रमण भएपश्चात् त्यहाँबाट [[शाक्य]]हरू भागेपछि यो मठको पुनर्निर्माण गरिएको थियो। हिन्दु लिच्छवी युग (ईशापूर्व ४०० देखि ७५०) को समयमा विभिन्न मठहरू र आदेशहरू जारी गरिएपछि क्रमिक रूपमा [[नेवार बौद्ध धर्म]]को गठन भएको थियो, जुन अझै पनि [[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]]को प्राथमिक [[धार्मिक भाषा]] संस्कृतमा अभ्यास गरिन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाको त्यो परम्परालाई पौराणिक राजकुमारी [[भृकुटी]] (सातौँ शताब्दी) र कलाकार [[अरनिको]] (सन् १२४५–१३०६)ले [[तिब्बत]] र [[चीन]]मा बौद्ध धर्म फैलाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। नेवार बौद्ध धर्ममा आधारित काठमाडौँमा १०८ भन्दा बढी परम्परागत गुम्बाहरू (बहा: र बहाई) रहेका छन्। सन् १९६० को दशकदेखि काठमाडौँको स्थायी तिब्बती बौद्ध जनसङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ र अहिले यस क्षेत्रमा पचासभन्दा बढी तिब्बती बौद्ध गुम्बाहरू छन्। यसका साथै नेवार बौद्ध धर्मको आधुनिकीकरणसँगै विभिन्न [[थेरवाद]] बिहारहरू स्थापना भएका छन्। ===किराँत मुन्धुम=== किराँत मुन्धुम नेपालको आदिवासी जनजाति प्रथाहरू मध्ये एक हो। यो [[किराँत जाति]]ले अभ्यास गर्ने गरेका छन्। किराँत धर्मका केही जीववादी पक्षहरू, जस्तै पुर्खाको पूजा (अजिमाको पूजा) पनि किराँत मूलका नेवारहरूमा पाइन्छ। प्राचीन किराँतहरूले पूजा गर्ने विश्वास भएका प्राचीन धार्मिक स्थलहरू, जस्तै पशुपतिनाथ, वाङ्गा आकाश भैरव (यलम्बर) र अजिमालाई अहिले काठमाडौँमा सबै धर्म मान्ने मानिसहरूले पुज्छन्। नेपालका अन्य भागबाट काठमाडौँ आएका किराँतहरूले सहरमा [[मुन्धुम]]को अभ्यास गर्ने गरेका छन्। ===इस्लाम धर्म=== काठमाडौँका मल्ल राजा रत्न मल्लले १५औँ शताब्दीमा [[कश्मीर]], [[लद्दाख]] र [[ल्हासा]]सँग व्यापार गर्न भारतीय मुसलमानहरूलाई यहाँ निम्तो दिएका थिए।<ref name="मुसलमान">{{cite web |last=यासमिन |first=चोम्पा मौसमी |title=Muslim cultural Practices in Nepal |trans-title=नेपालमा मुस्लिम सांस्कृतिक अभ्यासहरू |url=https://www.nepjol.info/index.php/pragya/article/download/34205/26905 |date=सन् २०२० |accessdate=वि.सं. २०७९ बैशाख ५ |language=अङ्ग्रेजी |page=३-४ |publisher=नेपाल जोल |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212191611/https://www.nepjol.info/index.php/pragya/article/download/34205/26905 |archive-date=2021-02-12 }}</ref> व्यापारबाट सुरु भएको मुसलमानहरूको आगमनले अहिले बाक्लो रूप लिइसकेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/history/2015/09/25/20150925183952 |title=काठमाडौँमा इस्लामिक आक्रमण |last=महर्जन |first=संजीवन |website=साप्ताहिक पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-18}}</ref> वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार काठमाडौँमा मुसलमानहरूको जनसङ्ख्या ४.४% पुगेको छ। इस्लाम धर्मावलम्बीहरूले [[ईद]], [[बकरी ईद]] लगायतका पर्वहरू मनाउने गरेका छन्। ===अन्य धर्म=== [[सिख धर्म]] मुख्यतया काठमाडौँको बालाजु र कुपण्डोलस्थित गुरुद्वारामा अभ्यास गरिन्छ। मल्लकालीन राजा जयजगत मल्लको पालामा सिख धर्मको आगमन नेपालमा भएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalaaja.com/2019/11/20191112103456 |title=भब्य लंगर(भोजन) आयोजना |website=नेपाल आज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205065553/https://nepalaaja.com/2019/11/20191112103456 |archive-date=2022-12-05 }}</ref>भारतमा ब्रिटिस शासनकालको समयमा करिब डेढ सय वर्ष अघि सिख समुदाय नेपाल प्रवेश गरेको उल्लेख गरिएको छ। [[जैन धर्म]] एउटा सानो समुदायद्वारा अभ्यास गरिन्छ। कमलपोखरीमा रहेको [[जैन मन्दिर, कमलपोखरी|जैन मन्दिर]]मा जैन धर्मावलम्बीहरूको उपस्थिति हुने गरेको छ। काठमाडौँमा मात्रै १७० गिर्जाघरहरू रहेको छ। यसका साथै यो सहरमा क्रिस्चियन मिसनरी अस्पतालहरू, कल्याणकारी संस्थाहरू र विद्यालयहरू पनि सञ्चालनमा छन्। भारतीय र बेलायती सेनामा सिपाहीका रूपमा सेवा गरेका नेपाली नागरिकहरू सेवामा रहँदा क्रिस्चियन धर्म ग्रहण गरेको हुनाले नेपाल फर्किएर पनि उनीहरूले यस धर्मलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। तिनीहरूले ईसाई धर्मको प्रसार र विशेष गरी काठमाडौँमा गिर्जाघरहरूको निर्माणमा योगदान दिएका छन्। ==शिक्षा== नेपालको सबैभन्दा पुरानो आधुनिक विद्यालय [[दरबार हाई स्कुल]]<ref>{{Cite web |url=https://ratopati.com/story/110927/2019/12/23/durbar-high-school |title=यस्तो बन्यो ‘दरबार हाई स्कुल’, डेढ महिनाभित्र हस्तान्तरण हुँदै |website=रातोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23}}</ref> र सबैभन्दा पुरानो कलेज [[त्रि-चन्द्र कलेज|त्रिचन्द्र कलेज]]<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/feature/2021/08/31/163039228343273875.html |title=त्रिचन्द्र कलेज : शताब्दी लामो इतिहास, बर्खे झरीमा रुझिरहेछ ! [भिडियाे] |last=राई |first=गणेश |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref> दुवै काठमाडौँमा छन्। नेपालमा रैती दुनियाँको लागि शिक्षा निषेधित रहेको समयमा राणा वंशका सन्तानहरूको लागि शिक्षादीक्षाको प्रबन्धनको लागि तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[जङ्गबहादुर राणा]]ले वि.सं. १९१० असोज २७ गते नेपालमा पहिलो औपचारिक विद्यालयको रूपमा दरबार हाई स्कुलको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.newsofnepal.com/2018/10/15/151678/ |title=दरबार हाई स्कुल स्थापनाको १ सय ६६औँ दिवस मनाइयो |last=भट्टराई |first=प्रदीप |website=न्युज अफ नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/feature/2020/05/12/158927915025767644.html |title=कहिले खुल्ला दरबार हाई स्कुल ? |last=राई |first=गणेश |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23}}</ref> विद्यार्थी र कलेजहरूको सङ्ख्या अनुसार नेपालको सबैभन्दा पुरानो र प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयको रूपमा रहेको सबैभन्दा ठुलो [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] कीर्तिपुरमा रहेको छ। काठमाडौँमा नेपालकै उत्कृष्ट माध्यमिक विद्यालय र उच्च शिक्षाका लागि कलेजहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/79242-79242 |title=उत्कृष्ट २० विद्यालय छनोट |last=पाण्डे |first=सूर्यप्रसाद |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/118282 |title=चिन्नुहोस् यी हुन काठमाडौँका ११ सरकारी स्कुल, जहाँ प्राइभेटमा भन्दा राम्रो पढाई हुन्छ |date=2018-01-14 |website=जनबोली न्यूज नेटवर्क |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050320/https://www.janaboli.com/post/118282 |archive-date=2023-04-06 }}</ref>नेपालका विभिन्न स्थानहरूबाट उच्च शिक्षा तथा स्तरीय शिक्षाका लागि विद्यार्थीहरू यहाँका उच्च माध्यमिक विद्यालय तथा कलेजहरूमा भर्ना लिने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/178927-1557745380.html |title=‘काठमाडौँलाई शिक्षाको ‘हब’ बनाउन सकिन्छ’ |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref> महानगरपालिकाभित्र जम्मा ९२ वटा सामुदायिक विद्यालयम र ६४० वटा संस्थागत विद्यालय रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/kaatthmaaddaun-mhaangrkaa-sbai-vidyaalymaa-ab-sthaaniiy-paatthykrm-162266 |title=काठमाडौँ महानगरका सबै विद्यालयमा अब स्थानीय पाठ्यक्रम |last=पाण्डे |first=सूर्यप्रसाद |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref> शिक्षा मन्त्रालयले प्रत्येक वर्ष अनुगमन र मूल्याङ्कन गरेर नेपालका उत्कृष्ट विद्यालय तथा कलेजहरूको सूची जारी गर्ने गरेकोमा अधिकांश विद्यालय र कलेज यसै महानगरपालिकाभित्र पर्ने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://kendrabindu.com/others/170815-1612474244.html |title=नेपालका उत्कृष्ट २५ प्लस टु (कक्षा ११, १२) |website=केन्द्रबिन्दु |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819011833/https://kendrabindu.com/others/170815-1612474244.html |archive-date=2022-08-19 }}</ref> ==अर्थतन्त्र== देशको आर्थिक विकासमा काठमाडौँको स्थान र भूभागले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यो प्राचीन सहर उर्वर माटो, समतल भू-भाग र तालको किनारमा अवस्थित रहेको छ। यो भूगोलले कृषिमा आधारित समाज बनाउन मद्दत गरेको थियो। प्राचीन कालदेखि भारत र चीनको महत्वपूर्ण व्यापारिक नाकाको रूपमा यो सहर महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्रको रूपमा स्थापित हुन पुगेको हो। काठमाडौँको व्यापार भारत र तिब्बतलाई जोड्ने रेशम मार्गको किनारमा फस्टाएको पुरानो पेशा हो। शताब्दीयौँदेखि, काठमाडौँका [[ल्हासा नेवार]] व्यापारीहरूले हिमालय पार गर्दै व्यापार सञ्चालन गर्दै मध्य एसियाभरि कला, शैली र बौद्ध धर्मलाई फैलाउन योगदान दिएका थिए। यो सहरको अन्य परम्परागत पेशाहरूमा खेती, धातु कला, काष्ठकला, चित्रकारी, सिलाई बुनाई र भाँडाहरू हुन्। काठमाडौँ नेपालको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण औद्योगिक र व्यापारिक केन्द्र हो। [[नेपाल स्टक एक्सचेन्ज]], [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को प्रधान कार्यालय, [[नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घ|उद्योग वाणिज्य सङ्घ]], राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बैङ्क, दूरसञ्चार कम्पनी, विद्युत प्राधिकरणलगायत विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाका मुख्य कार्यालयहरू काठमाडौँमा छन्। काठमाडौँका प्रमुख आर्थिक केन्द्रहरू [[न्यु रोड, काठमाडौँ|न्यु रोड]], दरबारमार्ग, [[असन, काठमाडौँ|असन]] र पुतलीसडक हुन्। काठमाडौँ महानगरपालिकाले राष्ट्रको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा एक तिहाईको योगदान दिने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/economy/526001-1621041624.html |title=काठमाडौँ अर्थतन्त्रको पनि राजधानी |last=ज्ञवाली |first=बालकृष्ण |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-28}}</ref> यो सहरभित्र वार्षिक आर्थिक उत्पादन करिब रु. ५५० बिलियन हुने गरेको छ। यो सहरमा बसोबास गर्ने प्रति व्यक्ति आय $२२०० रहेको छ जुन राष्ट्रको अन्य क्षेत्रको तुलनामा लगभग तीन गुना बढी छ। काठमाडौँबाट हस्तशिल्प, कलाकृति, कपडा, गलैँचा, पश्मिना, कागज निर्यात हुन्छ। व्यापार क्षेत्रबाट महानगरपालिकालाई २१% राजश्व उठ्ने गरेको छ। काठमाडौँ महानगरपालिकाले सङ्कलन गर्ने राजस्वको १९% योगदान उत्पादन क्षेत्रबाट हुने गर्दछ। महानगरपालिकाभित्र कपडा र गलैँचा सबैभन्दा उल्लेखनीय निर्मित उत्पादहरू हुन्। काठमाडौँमा अन्य आर्थिक क्षेत्रहरू कृषि (९%), शिक्षा (६%), यातायात (६%) तथा होटल र रेस्टुरेन्ट (५%) क्षेत्रले राजश्वमा साझेदारी गर्छन्। [[नेपाली कागज]] र [[पस्मिना (कपडा)|पस्मिना दोसल्ला]]को लागि काठमाडौँ प्रसिद्ध रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/kinmel/business/162197/ |title=४७ मुलुकमा नेपाली पश्मिना निर्यात |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/63991-63991 |title=गुमेको बजार फर्काउँदै पश्मिना |last=अर्याल |first=नवीन |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2014/12/223496 |title=नेपाली कागज : माग उच्च, जनशक्ति अभाव |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/kinmel/business/180273/ |title=लोक्ताबाट बन्ने नेपाली कागजको मापदण्ड तोकियो |last=सिटौला |first=सुनिता |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==पर्यटन== {{Main|काठमाडौँमा पर्यटन}} [[नेपालमा पर्यटन|पर्यटन]]लाई नेपालको अर्को महत्वपूर्ण उद्योग मानिन्छ। सन् १९५० पछि आएको वैश्विक राजनीतिक शृङ्खलामा परिवर्तनले देशमा पर्यटन क्षेत्रको आरम्भ भएको थियो। सन् १९५६ मा हवाई यातायातको स्थापना भएको थियो भने [[त्रिभुवन राजपथ]]को निर्माण भएसँगै काठमाडौँ र [[रक्सौल]] (भारत-नेपाल सीमामा रहेको) बीचको सडक यातायात सुरु भएको थियो। यस गतिविधिलाई प्रवर्द्धन गर्न काठमाडौँमा छुट्टाछुट्टै संस्थाहरू स्थापना भएको थियो जसमा [[नेपाल पर्यटन बोर्ड]], पर्यटन विभाग र नागरिक उड्डयन विभाग समावेश छन्। यसबाहेक, नेपाल विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक सङ्घहरूको सदस्य बनेको थियो। अन्य राष्ट्रहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनाले यो गतिविधिलाई अझ बढाएको छ। होटल उद्योग, पर्यटकीय संस्थाहरू, पर्यटक सहयोगीहरूको प्रशिक्षण र लक्षित प्रचार अभियानहरू नेपालमा र विशेष गरी काठमाडौँमा यस उद्योगको उल्लेखनीय वृद्धिको प्रमुख कारण हुन्। पर्यटन क्षेत्र देशको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उद्योगहरू मध्येको एक हो। पर्यटन सहरका धेरैजसो मानिसहरूको आम्दानीको प्रमुख स्रोत हो। काठमाडौँमा वार्षिक लाखौं पर्यटकहरू आउने गरेका छन्। काठमाडौँको पशुपतिनाथ, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, चाँगुनारायण र बुढानीलकण्ठलगायतका धार्मिकस्थलमा विश्वभरबाट हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बीहरू आउने गर्दछन्। विदेशी पर्यटकहरूको नेपाल आगमनको रेकर्ड राख्ने कार्य सन् १९६४ देखि सुरु गरिएको थियो। माओवादी विद्रोहको कारण ओरालो लागेको पर्यटन उद्योग सो विद्रोहको समाप्तिपछि उदाएको थियो। सन् २००९ देखि सन् २०१९ सम्मको समयकालभित्र नेपालमा पर्यटक आगमनको सङ्ख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको थियो। त्यसपछि विश्वव्यापी [[२०१९-२० कोरोना भाइरस प्रकोप|कोरोना भाइरस महामारी]]का कारण दुई वर्ष डुबेको पर्यटन क्षेत्र पुनः उठ्ने जमर्को गरिरहेको छ। काठमाडौँको [[ठमेल]] क्षेत्र विदेशबाट आउने पर्यटकहरूको प्राथमिक अड्डा हो, जहाँ पर्यटकहरूको लागि खानपान गर्ने अतिथि घरहरू, रेस्टुरेन्टहरू, पसलहरू र पुस्तक पसलहरू रहेका छन्। यसै प्रकार विदेशी पर्यटकहरूमाझ लोकप्रिय बनिरहेको अर्को छिमेकी क्षेत्र झमेल हो। यो टोलको वास्तविक नाम झम्सीखेल हो जसलाई ठमेलसँगै व्यवहार मिलाउन झमेल भन्ने गरिन्छ। सन् १९६० देखि सन् १९७० को समयकालमा हिप्पीहरूले लोकप्रिय बनाएको फ्रिक स्ट्रिट जसलाई स्थानीयहरू [[झोछेँ टोल]] भन्छन् यो समेत काठमाडौँको मौलिक पर्यटकहरूको अड्डा हो। यो ठमेलको लोकप्रिय विकल्प हो। तिब्बतको पुरानो व्यापारि मार्ग र परम्परागत बजार [[असन, काठमाडौँ|असन]]ले समेत पर्यटकहरू आकर्षित गर्ने गर्दछ। सन् १९५० मा नेपालको राजनीतिक परिवेशमा आएको परिवर्तनपछि पर्यटन उद्योग खुलेपछि होटल उद्योगमा उल्लेख्य सुधार आएको थियो। अहिले काठमाडौँभित्र हायात रिजेन्सी, द्वारिकाज, होटल याक एन्ड यती, द एभरेस्ट होटल, होटल र्‍याडिसन, होटल देल अन्नपूर्ण, द मल्ल होटल, [[शङ्कर होटल|शंकर होटल]], साङ्ग्रिला होटल (साङ्ग्रिला होटल समूहद्वारा सञ्चालित नभएको) जस्ता धेरै विलासी होटलरू रहेका छन्। काठमाडौँभित्र रहेका चार तारे होटलहरूमा होटल वैशाली, अकामा होटल, होटल नारायणी, द ब्लु स्टार र ग्रान्ड होटलहरू छन्। गार्डेन होटल, होटल एम्बेसेडर र अलोहा इन काठमाडौँका तीन तारे होटल हुन्। क्यासिनो भएका पाँचतारे होटेलहरूमध्ये हायात रिजेन्सी, होटल देल अन्नपूर्ण र याक एन्ड यती जस्ता होटलहरू पर्छन्। <gallery mode="packed"> चित्र:Hyatt Regency Kathmandu Hotel.jpg|[[हयात रिजेन्सी काठमाडौँ|हायात रिजेन्सी]] चित्र:Shanker.jpg|होटल शंकर चित्र:Legal hashish shop in Kathmandu, Nepal in 1973.jpg|सन् १९७३ ताका झोछेँ टोल चित्र:Old Kathmandu0761.JPG|असन बजार </gallery> ==स्वास्थ्य संस्थानहरू== नेपालका केन्द्रीय अस्पतालहरू [[वीर अस्पताल|बीर अस्पताल]], सहिद गङ्गालाल राष्ट्रिय ह्रदयरोग केन्द्र, सहिद शुक्रराज सरूवा रोग नियन्त्रण अस्पताल, [[नेपाल आँखा अस्पताल]] त्रिपुरेश्वर, [[तिलगङ्गा आँखा अस्पताल|तिलगङ्गा आँखाकेन्द्र]], [[कुष्ठरोग अस्पताल]], टोखा नेपाली सेनाका [[त्रिचन्द्र सैनिक अस्पताल|त्रिचन्द्र अस्पताल]], [[वीरेन्द्र सैनिक अस्पताल]], पायोनिएर अस्पताल, शसस्त्र प्रहरीको [[ज्ञानेन्द्र शसस्त्र प्रहरी अस्पताल]], [[नेपाल प्रहरी]]को [[वीरेन्द्र प्रहरी अस्पताल]], त्रिभुवन विश्वविद्यालय चिकित्सासास्त्र अध्यान संस्थानको [[त्रिवि शिक्षण अस्पताल|शिक्षण अस्पताल महाराजगंज]], [[नेपाल मेडिकल कलेज शिक्षण अस्पताल|नेपाल मेडिकल कलेज]] शिक्षण अस्पताल सिनामङ्गल, [[आयुर्वेद चिकित्सालय, नरदेवी|आयुर्वेदिक अस्पताल नरदेवी]], सुस्माकोइराला प्लास्टिक सर्जरी अस्पताल सांखु का साथै नर्भिक, मेडीकेयर, काठमाडौँ मोडेल अस्पताल लगायतका प्रसिद्ध थुप्रै निजी तथा सामुदायिक अस्पतालहरू पनि यहाँ रहेका छन। == खेलकूद == [[चित्र:Dasarath_Rangasala_Stadium.jpg|thumb|[[दशरथ रङ्गशाला]]]] [[फुटबल खेल|फुटबल]] र [[क्रिकेट]] नेपालको युवा पुस्ता बीच सबैभन्दा लोकप्रिय खेल हो। यो नगरमा विभिन्न खेल मैदानहरू रहेका छन्। [[राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपाल|राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्]]ले नेपालमा हुने विभिन्न खेलकूद प्रतियोगिताहरू नियमन र सञ्चालन गर्ने गर्दछ। सहरको एकमात्र अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल रङ्गशाला त्रिपुरेश्वरको छेउछाउमा रहेको [[दशरथ रङ्गशाला]] हो। यो रङ्गशालामा फुटबल खेल र सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना हुने एक बहुउद्देश्यीय रङ्गशाला हो। नेपालको सबैभन्दा ठुलो रङ्गशालाको रूपमा रहेको दशरथ रङ्गशालाको निर्माण सन् १९५६ मा सकिएको थियो। यस रङ्गशालाको दर्शक क्षमता २५ हजार रहेको छ। यस मैदानमा प्रत्येक वर्ष [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग|सहिद स्मारक लिग]] पनि आयोजना गरिन्छ। [[दक्षिण एसियाली खेलकुद १९९९|आठौं दक्षिण एसियाली खेलकुद]] काठमाडौँमा आयोजना हुनुअघि चिनियाँ सरकारको सहयोगमा रङ्गशालाको मर्मतसम्भार गरी फ्लडलाइट जडान गरिएको थियो। [[आरसीटि क्लब|रानीपोखरी कर्नर टोली]] (आरसिटी), [[सङ्कटा क्लब]] र [[एनआरटी क्लब|न्युरोड टोली]] (एनआरटी) जस्ता नेपालका पुराना फुटबल क्लबहरू काठमाडौँको गृह फुटबल टोली हो। अन्य प्रमुख फुटबल क्लबहरूमा [[मनाङ- मर्स्याङ्दी क्लब]], [[मछिन्द्र फुटबल क्लब]], [[नेपाल आर्मी फुटबल टिम|नेपाल आर्मी क्लब]] र [[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|नेपाल पुलिस क्लब]] रहेका छन्। यङ्गाल स्पोर्ट्स क्लब जस्ता नेपालका केही पुराना क्रिकेट क्लबहरूको घर पनि काठमाडौँ हो। [[एभरेष्ट प्रिमियर लिग]]मा काठमाडौँ किङ्स इलाभेनले काठमाडौँको प्रतिनिधित्व गर्दछ। == यातायात सेवा == === सडक === नेपालको आर्थिक सर्वेक्षण २०७७/०७८ मा उल्लेख भए अनुसार नेपालमा रहेका सम्पूर्ण राजमार्गहरूको सडकको कुल लम्बाइ ३३,५२८ किलोमिटर रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/sddkko-smrddhi-191315 |title=सडकको समृद्धि |last=कार्की |first=सुनिता |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> यो सडक सञ्जालले देशको आर्थिक विकासमा विशेष गरी कृषि, बागवानी, तरकारी खेती, उद्योग तथा पर्यटनको क्षेत्रमा मद्दत गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2014-11-28/399345.html |title=नेपालमा सडक: दक्षिण एसियाकै कमजोर |last=गजुरेल |first=आशीष |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |script-title=देवनागरी |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817024245/https://ekantipur.com/ampnews/2014-11-28/399345.html |archive-date=2022-08-17}}</ref> [[पहाडी प्रदेश (नेपाल)|पहाडी भूभाग]]लाई हेर्दा काठमाडौँको यातायात मुख्यतया सडक र हवाई मार्गबाट ​​हुने गरेको छ। काठमाडौँलाई [[त्रिभुवन राजपथ|त्रिभुवन राजमार्ग]]ले दक्षिणमा [[भारत]], पश्चिममा [[पृथ्वी राजमार्ग]] र उत्तरमा [[अरनिको राजमार्ग]]ले [[चीन]]सँग जोडेको छ। [[बिपी राजमार्ग]]ले [[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]]हुँदै काठमाडौँलाई नेपालको पूर्वी भागसँग जोड्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.enepalese.com/2017/01/113739.html |title=बिपी राजमार्गले फेरियो जीवनशैली |website=ईनेपलिज |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.arthadainik.com/news/4898 |title=​यसरी फेरिदियो बिपी राजमार्गले किसानको जीवनशैली |website=आर्थिक दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामध्येको एक काठमाडौँ-तराई द्रुत मार्ग निर्माणाधीन छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2021/03/28/161689541262445937.html |title=काठमाडौँ-तराई द्रुतमार्ग : खोकना छाडेर निजगढतर्फ काम |last=खतिवाडा |first=विमल |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> यो मार्ग तराईलाई उपत्यकासँग जोड्ने सबैभन्दा छोटो मार्ग हुनेछ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2020/05/27/159059069757142500.html |title=द्रुतमार्गको काम दोस्रो चरणमा |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> साझा यातायातले काठमाडौँ र वरपरको उपत्यकामा नियमित बस सेवा प्रदान गर्दछ। माइक्रो बस कम्पनीहरू सहित अन्य बस कम्पनीहरूले धेरै अनिश्चित मार्गहरूमा आफ्नो सेवा सञ्चालन गर्ने गर्छन्। वि.सं. २०३२ सालमा चीन सरकारको सहयोगमा उपलब्ध भएको २२ वटा ट्रलीबसले काठमाडौँ त्रिपुरेश्वरदेखि भक्तपुरको सूर्यविनायकसम्म १३ किलोमिटरको रुटमा सेवा प्रदान गर्ने गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.abhiyandaily.com/newscategory-detail/323329 |title=ट्रलीबसको गुमनाम अन्त्य |last=बजगाईं |first=काशीराम |website=अभियान दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409084619/https://abhiyandaily.com/newscategory-detail/323329 |archive-date=2023-04-09 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/219/2019-05-11 |title=ट्रलीबस नोस्टाल्जिया |last=प्रजापति |first=रत्न |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2016/03/403518 |title=किन सदुपयोग हुन सकेन चिनियाँ सहयोग ? |last=अर्याल |first=नवीन |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> === हवाई === काठमाडौँ उपत्यकालाई सेवा गर्ने मुख्य अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/nepaalii-uddaanko-grvilo-itihaas-185031 |title=नेपाली उडानको गर्विलो इतिहास |last=शेर्पा |first=फूर्वा |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> यो सहरको केन्द्रबाट लगभग ६ किलोमिटरको दूरीमा रहेको छ र [[नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण]]द्वारा सञ्चालित छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/15291 |title=त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल दक्षिण एसियाकै महँगो |last=ओझा |first=शरद |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref><ref>{{Cite book |last=अर्याल |first=श्रीहरि |url=https://books.google.com.np/books?id=MNlWEAAAQBAJ |title=बानेश्वरको सेरोफेरो |date=2021-10-29 |page=१२६ |publisher=सौजन्य अर्याल |language=नेपाली}}</ref> विमानस्थलमा एउटा आन्तरिक र एउटा अन्तर्राष्ट्रिय गरी दुईवटा टर्मिनलहरू छन्। हाल, यसले [[युरोप]], [[एसिया]] र [[मध्य पूर्व]]का [[इस्तानबुल विमानस्थल|इस्तानबुल]], [[इन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|दिल्ली]], [[छत्रपति शिवाजी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|मुम्बई]], [[केम्पेगौडा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|बेङ्गलोर]], [[नेताजी सुभाष चन्द्र बोस अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|कोलकाता]], [[चाङ्गी विमानस्थल|सिङ्गापुर]], [[सुवर्णभूमि विमानस्थल|बैङ्कक]], [[क्वालालम्पुर अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|क्वालालम्पुर]], [[शाहजलाल अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|ढाका]], [[पारो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|पारो]], [[ल्हासा गोनगार विमानस्थल|ल्हासा]], [[चेङ्दु अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|चेङ्दु]], [[ग्वाङ्झाउ बाइयुन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|ग्वाङ्झाउ]] र [[हङकङ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|हङकङ]] जस्ता विश्वभरका ३० सहरहरूलाई जोडेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nepalsamaya.com/economy/2022-06-20-162931 |title=यस्ता छन् त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट उडान भर्ने विभिन्न देशका एयरलाइन्स |website=नेपाल समय |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817025751/https://nepalsamaya.com/economy/2022-06-20-162931 |archive-date=2022-08-17 }}</ref> सन् २०१३ देखि [[टर्किस एअरलाइन्स]]ले इस्तानबुललाई काठमाडौँसँग जोड्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2013/09/111117 |title=टर्किस एयरको काठमाडौँ सिधा उडान सुरु |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> [[ओमान एअर]]ले पनि सन् २०१० देखि [[मस्कट, ओमान|मस्कट]]लाई काठमाडौँसँग जोड्छ। [[नेपाल वायुसेवा निगम|नेपाल एयरलाइन्स]]ले सन् २०२० मार्च २ देखि [[नारिता अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|टोकियो-नारिता]] उडान सुरु गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://deshsanchar.com/2019/08/13/235758/ |title=नेपाल-जापान उडान अगस्ट २९ देखि |date=2019-08-13 |website=देशसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> देशभरका विभिन्न सहरहरूसँग क्षेत्रीय रूपमा [[बुद्ध एयर|बुद्ध एअर]], [[नेपाल वायुसेवा निगम|नेपाल एअरलाइन्स]], [[श्री एअरलाइन्स|श्री एयरलाइन्स]] र [[यति एयरलाइन्स|यती एअरलाइन्स]] लगायतका धेरै नेपाली वायुसेवा कम्पनीहरू उडान भर्ने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://ratopatinews.com/?p=13681 |title=बिहीबारदेखि हवाई उडान सुरुः दैनिक ६४ आन्तरिक उडान, ९ कम्पनीबाट अन्तराष्ट्रिय उडान |website=रातोपाटी समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817024247/https://ratopatinews.com/?p=13681 |archive-date=2022-08-17 }}</ref> === रोपवे सेवा === [[नेपालमा रोपवे सेवा|रोपवे]] पहाडी इलाकाको अन्य महत्वपूर्ण यातायातको साधन हो। काठमाडौँ र हेटौँडाबीच सञ्चालन भएको {{convert|43|km|mi|abbr=on}} लामो रज्जुमार्ग सेवाले प्रतिघण्टा २५ टन सामान ढुवानी गर्ने गरेको थियो। कम बोक्ने क्षमता र मर्मतसम्भार समस्याहरूको कारण पछि यो सेवालाई बन्द गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/19749/ |title=रोपवे पुनः सञ्चालन गर्न अध्ययन |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> [[राणा वंश|राणाकाल]]मै काठमाडौँको [[मातातीर्थ]]देखि [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]को ढोरसिङसम्म {{convert|22|km|0|abbr=on}}भन्दा बढी लम्बाइको रज्जुमार्ग निर्माण गरिएको थियो, जसले प्रतिघण्टा ८ टन सामान ढुवानी गर्ने गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/63875-63875 |title=पुनःसञ्चालन हुँदै हेटौँडा-मातातीर्थ रोपवे |last=बास्कोटा |first=राजु |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> हाल काठमाडौँको [[चन्द्रागिरी केबलकार|चन्द्रागिरी पहाड]]मा केबलकार सेवा सञ्चालन भइरहेको छ। == भगिनी सहर == काठमाडौँको निम्नलिखित सहरहरूसँग भगिनी सम्बन्ध रहेको छ: ===राष्ट्रिय=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|NEP}} [[अमरगढी नगरपालिका]]<ref name="सम्बन्ध">{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/437499 |title=काठमाडौँ महानगरले गाँस्यो थप दुई नगरसँग भगिनी सम्बन्ध |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030944/https://www.lokpath.com/story/437499 |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[चन्दननाथ नगरपालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/343140 |title=चन्दननाथ र काठमाडौँ भगिनी सम्बन्धलाई औपचारिकता |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030946/https://www.lokpath.com/story/343140 |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[मेलम्ची नगरपालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://farakdhar.com/story/42684/ |title=काठमाडौँ महानगर र मेलम्चीबीच भगिनी सम्बन्ध, महानगरको सहयोगमा पार्क बन्ने |website=फरकधार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030944/https://farakdhar.com/story/42684/ |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[पाख्रीबास नगरपालिका]]<ref name="सम्बन्ध"/> *{{flagicon|NEP}} [[रामग्राम नगरपालिका]] {{div col end}} ===अन्तर्राष्ट्रिय=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|CHN}} [[ल्हासा]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://bigulnews.com/story/2019/07/28/4985/ |title=ल्हासा नगरसँग भगिनी सम्बन्ध विस्तार गर्न काठमाडौँ महानगरका मेयर चीन हानिए… |website=बिगुल समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[चेङ्दु]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/61263-61263 |title=काठमाडौँ - चेङ्दु भगिनी सम्बन्ध (भिडियो) |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[सियान]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://www.newsofnepal.com/2018/02/24/84655/ |title=सम्बन्ध गाँस्दै मिति बिर्संदै |last=ढकाल |first=ईश्वरराज |website=न्युज अफ नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18}}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[सेन्जेन|शेनझेन]], चीन *{{flagicon|CHN}} [[नान्जिङ]], चीन *{{flagicon|CHN}} [[जिन्झाउ]], चीन *{{flagicon|CHN}} [[लान्चोउ]], चीन *{{flagicon|USA}} [[बोल्डर, कोलोराडो|बोल्डर]], संयुक्त राज्य *{{flagicon|USA}} [[युजिन, ओरेगन|युजिन]], संयुक्त राज्य<ref>{{Cite web |url=https://www.eugene-or.gov/369/Sister-Cities |title=Sister Cities |trans-title=भगिनी सहरहरू |website=www.eugene-or.gov |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[फ्रेडरिकवर्ग, भर्जिनिया|फ्रेडरिकवर्ग]], संयुक्त राज्य<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/09/707895 |title=काठमाडौँ महानगर र अमेरिकाको फ्रेडरिक्सवर्गबीच भगिनी सम्बन्ध स्थापित |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[रोचेस्टर, मिन्नेसोटा|रोचेस्टर]], संयुक्त राज्य *{{flagicon|JPN}} [[मात्सुमोतो, नगानो|मात्सुमोतो]], जापान<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/mhaangrko-15-shrsng-bhginii-smbndh-1-134688 |title=महानगरको १५ सहरसँग भगिनी सम्बन्ध |last=अर्याल |first=उपेन्द्र |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18}}</ref> *{{flagicon|PRK}} [[प्योङयाङ]], उत्तर कोरिया<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|KOR}} [[सियोल]], दक्षिण कोरिया<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|IND}} [[बनारस|वाराणसी]], भारत<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|BLR}} [[मिन्स्क]], बेलारुस<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर">{{Cite web |url=http://kathmanduonline.gov.np/news/detail/115 |title=इन्द्रजात्रामा भगिनी सम्बन्ध भएका नगर प्रमुखहरूलाई निमन्त्रणा गरिने |website=मेट्रो न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810162253/http://kathmanduonline.gov.np/news/detail/115 |archive-date=2022-08-10 }}</ref> *{{flagicon|MMR}} [[याङ्गुन]], म्यानमार<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|ESP}} [[म्याड्रिड]], स्पेन<ref>{{Cite web |url=https://www.jaljalakhabar.com/2018/02/58754/ |title=काठमाडौँ र स्पेनको मड्रिड सहरबीच भगिनी सम्बन्ध स्थापना |date=2018-02-26 |website=जलजला खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.kharibot.com/news-details/2708/2017-09-23 |title=काठमाडौँ महानगरपालिका र स्पेनको शहर म्याड्रिडबीच भगिनी सम्बन्ध शुरु |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18}}</ref> <!--rest - other form of cooperation and/or twinning ended--> {{div col end}} ====प्रस्तावित भगिनी सहरहरू==== *{{flagicon|THA}} [[बैङ्कक]], थाइल्यान्ड<ref>{{Cite web |url=https://farakdhar.com/story/91048/ |title=काठमाडौँ महानगरले इन्द्रजात्रामा भगिनी सम्बन्ध भएका नगरप्रमुखलाई निमन्त्रणा गर्ने |website=फरकधार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030946/https://farakdhar.com/story/91048/ |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|PAK}} [[इस्लामाबाद]], पाकिस्तान<ref>{{Cite web |url=http://old.kathmandu.gov.np/ne/content/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7 |title=काठमाडौ महानगरपालिकाको अन्तराष्ट्रिय सम्बन्ध |website=काठमाडौँ महानगरपालिका, नगर कार्यपालिकाको कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030945/http://old.kathmandu.gov.np/ne/content/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7 |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[खाँदबारी नगरपालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://sambahak.com/2022/07/23/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B0/ |title=काठमाडौँ महानगरपालिका र खाँदाबारी नगरपालिकाबीच भगिनी सम्बन्धका बारेमा छलफल |date=2022-07-23 |website=सम्वाहक |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220802210402/https://sambahak.com/2022/07/23/%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%a0%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a1%e0%a5%8c%e0%a4%81-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%97%e0%a4%b0%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%b0/ |archive-date=2022-08-02 }}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तित्वहरू == {{div col|colwidth=20em}} *[[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]] *[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] *[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] *[[भीमसेन थापा]], नेपालको प्रधानमन्त्री *[[जङ्गबहादुर राणा]], नेपालको प्रधानमन्त्री *[[रणजङ्ग पाँडे]], नेपालको प्रधानमन्त्री *[[गेहेन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा]], नेपालको पहिलो वैज्ञानिक *[[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]], लेखक *[[नेपालका सहिदहरू|नेपालका सहिद]]: **[[धर्मभक्त माथेमा]] **[[गङ्गालाल श्रेष्ठ]] *[[मदनकृष्ण श्रेष्ठ]], अभिनेता र हास्य कलाकार *[[हरिवंश आचार्य]], अभिनेता र हास्य कलाकार *[[मनिषा कोइराला]], बलिउड अभिनेत्री *[[राजेश हमाल]], अभिनेता *[[अमृता आचार्य]], अभिनेत्री *[[अनुराधा कोइराला]], समाजसेवी *[[पुष्पा बस्नेत]], समाजसेवी *[[बैकुण्ठ मानन्धर]], म्याराथन धावक *[[पारस खड्का]], क्रिकेट खेलाडी *[[गगन थापा]], राजिनीतिज्ञ *[[प्रकाशमान सिंह]], राजिनीतिज्ञ *[[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]], नगर प्रमुख{{div col end}} == चित्र दीर्घा == <gallery mode="packed"> चित्र:City under a cloudy sky.jpg|[[शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज|शिवपुरी पहाड]]बाट देखिएको उपत्यका चित्र:Simha durbar.jpg|[[सिंहदरबार]] चित्र:Kathmandu Durbar Square, Maju Dega 2, Nepal.jpg|[[हनुमान ढोका|बसन्तपुर दरबार क्षेत्र]] चित्र:Entrance to a building, Kathmandu, Nepal.jpg|दरबार क्षेत्रमा रहेको एक भवनको प्रवेशद्वार चित्र:Kathmandu Darbar0606 Kumari.JPG|[[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]] रथयात्रा चित्र:Ghantaghar and Jacaranda.jpg|[[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]] र वरपरका क्षेत्र चित्र:Dharhara 2072.JPG| सन् २०१४ मा [[धरहरा]] चित्र:In Kathmandu 17 May 2019 1.jpg|[[बौद्धनाथ]]को गल्ली </gallery> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Wikivoyage|Kathmandu|काठमाडौँ}} {{Commonscat|Kathmandu|काठमाडौँ}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{क्षेत्रका आधारमा एसियाका राजधानीहरू}} {{नेपालका सङ्घीय तथा प्रादेशिक राजधानीहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} [[श्रेणी:एसियाका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:नेपालका महानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँ]] [[श्रेणी:नेपालका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०१० मा घोषित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँ जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] ajj01u6zqo9pmv2tpxabd4dj76dim75 0 5967 1392130 1385331 2026-10-02T08:43:00Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392130 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |official_name = जनकपुरधाम |other_name = जनकपुर |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<br/>[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]<ref name="राजधानी">{{cite news |title=प्रदेश राजधानी सम्बन्धमा |url=https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=वि.सं. २०७८ माघ ३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=मधेश प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155413/https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |archive-date=2022-02-28 }}</ref> |motto = |named_for = [[जनक]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |title=जनकपुरको प्राचिन चिनारी : दरबार थियो अहिलेको जानकी मन्दिर |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155411/https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |archive-date=2022-02-28 }}</ref> <!-- images and maps --> |image_skyline = Fish-eye view of Janaki Temple.jpg |image_caption = जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकामा अवस्थित जानकी मन्दिर |image_size = 300 |image_seal = <!-- images and maps --> | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = धनुषा जिल्ला#Nepal Madhesh Province#Nepal | pushpin_label_position= bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = नक्सामा जनकपुरधामको अवस्थिति <!-- Location --> |coordinates = {{coord|26|43|43|N|85|55|30|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}<!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{Flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेश]] |subdivision_type2 = जिल्ला |subdivision_name2 = [[धनुषा जिल्ला]] <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] |leader_name = मनोज कुमार साह<ref>{{Cite web |last=सन्तोष सिंह, |first=श्यामसुन्दर शशी |title=कांग्रेस छाडेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका मनोजकुमार साह बने जनकपुरको मेयर |url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/23/165331361008032335.html |access-date=2024-08-22 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख|उप मेयर]] |leader_name1 = किशोरी साह ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०१७ जेठ १३<ref name="नगर">{{cite news|title=नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन जनकपुरधाममा लागु गर्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |date=वि.सं. २०१७ आषाढ १७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = सम्मिलित क्षेत्र |established_date1 = जनकपुरधाम |established_title2 = उपमहानगरपालिका |established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="उपमहानगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=६३ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[लोहना]], [[प्रखे महुवा]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसविटिट]], [[कुर्था]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[बिन्धी]], [[बसहिया]], [[गोपालपुर]] र [[कनकपट्टी]] |established_title4 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (१-५) र [[गोपालपुर]] (१-२) |established_title5 = सम्मिलित मिति |established_date5 = वि.सं. २०७४ जेठ ११<ref name="निर्णय">{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=३२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 91.97<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=17&municipality=15|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = १,९४,५५६ |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |population_blank2_title = <!-- General information --> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = |postal_code = ४५६०० |area_code = ०४१ |blank_name = |blank_info = |website = [http://www.janakpurmun.gov.np www.janakpurmun.gov.np] |footnotes = }} '''जनकपुरधाम'''<ref name="नामाकरण">{{cite news|title=जनकपुरको साट्टो जनकपुरधाम भन्ने नामाकरण गर्ने बारे |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3742 |date=वि.सं. २०२३ भाद्र १३ |accessdate=वि.सं. २०८१ भाद्र ६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> (पूर्व तथा हालसम्म चलनचलतीमा रहेको नाम: '''जनकपुर''')<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/14200 |title=राजधानी जनकपुर निश्चित, नामकरणमा फरक प्रस्ताव |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/75484/ |title=प्रदेश २ को नाम मधेस , राजधानी जनकपुर |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28}}</ref> [[नेपाल]]को [[मधेश प्रदेश]]को [[धनुषा जिल्ला]]मा रहेको प्रादेशिक राजधानी<ref name="राजधानी"/>, जिल्ला सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली}}</ref> र एक उपमहानगरपालिका हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> धनुषा जिल्लाको पहिलो नगरपालिका रहेको यो नगरको नामकरण [[मिथिला|प्राचीन मिथिला]] क्षेत्रका राजा [[जनक]]को नामबाट भएको हो। यो सहर नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट ४५० कि.मि. को दुरीमा अवस्थित छ। नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ बमोजिम तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०१७ जेठ १३ गतेदेखि लागु हुने गरी जनकपुर नगरपालिकको गठन गरिएको थियो।<ref name="नगर"/> जनकपुरलाई तत्कालिन सरकार मन्त्रिपरिषदको विकास समितिले वि.सं. २०७१ साल मङ्सिर १६ गते गरेको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार उपमहानगरपालिको लागि चाहिने आवश्यक प्रक्रिया पूरा भएपछि नगरपालिकाबाट उपमहानगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। जनकपुरलाई उपमहानगरपालिका घोषित गर्दा यसमा [[कुर्था, धनुषा|कुर्था]], [[बसविटिट]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहना]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुरबगेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]] गाउँ विकास समितिलाई समावेश गरेर यसलाई उपमहानगरपालिका घोषणा गरिएको हो।<ref name="उपमहानगर"/> [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागू भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार यो नगरपालिकामा २ वटा गाउँ विकास समितिहरूको आंशिक भाग थपेर यसको क्षेत्र विस्तार गरेको थियो<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> तर राजनीतिक विवादका कारण सरकारले स्थानीय तहहरू पुनर्मूल्याङ्कन गरि वि.सं. २०७४ जेठ ८ गते गरेको निर्णय तथा वि.सं. २०७४ जेठ ११ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार थप गरिएका गाउँ विकास समितिहरूलाई खारेज गरि यस उपमहानगरपालिकामा [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (वडा नं. ६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (वडा नं. १-५) र [[गोपालपुर]] (वडा नं. १-२) क्षेत्र कायम गरेर क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref name="निर्णय"/><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049 |title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो |website=कान्तिपुर समाचार |last=मिश्र |first=राजेश |language=नेपाली |accessdate=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049 |archive-date=2022-02-24 }}</ref> यहाँ नेपालको प्रसिद्ध [[जानकी मन्दिर]] रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/612042 |title=नेपालको पहिचान, जनकपुर धाम ! (फोटो फिचर) |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28}}</ref> जनकपुर [[हिन्दु धर्म|हिन्दू धर्म]]मा एक महत्त्वपूर्ण स्थल, [[मिथिला कला|मैथिली संस्कृति]]को केन्द्र तथा नेपालको एकमात्र रेल सुविधा भएको सहर भएकोले पर्यटनका लागि पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ। वर्तमान समयमा यो उपमहानगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल ९१.९७ वर्ग किलोमिटर रहेको छ भने नेपालको वि.सं. २०७८ को जनगणना अनुसार यहाँको कुल जनसङ्ख्या १,९४,५५६ रहेको छ। यो नगरपालिकालाई २५ वटा वडामा विभाजन गरिएको छ। ==नामकरण== [[मिथिला]]का राजा तथा नेपालको राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा स्थापित [[जनक]]को नाउँकै आधारमा यसको नाम '''जनकपुर''' राखिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/198377-1576293900.html |title=जनकदर्शनले दिएको मिथिला सम्पदा |last=नागरिक |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> प्राचीन कालदेखि वर्तमान समयसम्म यस नाममा कुनै परिवर्तन आएको छैन।<ref>{{Cite web |url=https://esamaad.com/mithila-and-maithili-prem-by-modi/ |title=राजा जनकक नगरी जनकपुर मे देखायल PM मोदीक मिथिला-मैथिली प्रेम |trans-title=राजा जनकको नगरी जनकपुरमा देखियो मोदीको मिथिला-मैथिली प्रेम|date=2018-05-13 |website=इसमाद |language=मैथिली |accessdate=2022-03-01}}</ref> == वडागत विवरण == [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका]]को वडा विभाजन, समावेश साविकका गाविसहरू, जनसङ्ख्या, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत विवरण निम्न तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || ‍जनकपुर (१) || १०,२१४ || ०.७७ || १३२६४.९४ |- | २ || जनकपुर (२) || ६,२७८ || ०.४३ || १४६००.०० |- | ३ || जनकपुर (३) || १,७०५ || ०.०५ || ३४१००.०० |- | ४ || जनकपुर (४) || १८,२३४ || २.५४ || ७१७८.७४ |- | ५ || जनकपुर (५) || १,८२५ || ०.०२ || ९१२५०.०० |- | ६ || जनकपुर (६) || ३,२५४ || ०.२५ || १३०१६.०० |- | ७ || जनकपुर (७) || १०,९५६ || १.६९ || ६४८२.८४ |- | ८ || जनकपुर (८) || १३,९५१ || २.३९ || ५८३७.२४ |- | ९ || जनकपुर (९) || ७,२४९ || ०.९९ || ७३२२.२२ |- | १० || जनकपुर (१०) || ३,२१८ || ०.२ || १६०९०.०० |- | ११ || जनकपुर (११) || ५,२२५ || ०.१८ || २९०२७.७८ |- | १२ || जनकपुर (१२) || ७,८५९ || ३.५९ || २१८९.१४ |- | १३ || जनकपुर (१३) || ७,९९४ || ३.७६ || २१२६.०६ |- | १४ || जनकपुर (१४) || १०,६०७ || ३.११ || ३४१०.६१ |- | १५ || जनकपुर (१५) || ३,४१६ || १.४९ || २२९२.६२ |- | १६ || जनकपुर (१६) || ९,४८५ || ३.२४ || २९२७.४७ |- | १७ || [[मानसिंहपट्टी]] (१–५), [[अन्दुपट्टी]] (६–९) र [[कनकपट्टी]] || १०,१३६ || १०.४८ || ९६७.१८ |- | १८ || [[प्रको महुवा]] || ६,११४ || ६.४४ || ९४९.३८ |- | १९ || [[गोपालपुर]] (१-२) र [[बेगा शिवपुर]] || ११,०९३ || १३.२६ || ८३६.५८ |- | २० || [[देवपुरा रूपैठा]] || ८,९४४ || ८.४६ || १०५७.२१ |- | २१ || [[कुर्था, धनुषा|कुर्था]] || ८,५४७ || ७.९८ || १०७१.०५ |- | २२ || [[बसविटिट]] || ३,५०६ || ३.४५ || १०१६.२३ |- | २३ || [[बिन्धी]] || ८,९५४ || ४.७८ || १८७३.२२ |- | २४ || [[बसहिया]] || ८,४५४ || ६.५२ || १२९६.६३ |- | २५ || [[लोहना]] || ७,३३८ || ५.९८ || १२२७.०९ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,९४,५५६''' || '''९१.९७''' || '''२११५.४३''' |} == नगर प्रशासन इतिहास == नेपाल र भारतका हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्रको रूपमा रहेको जनकपुरधामलाई तत्कालीन श्री ५ को सरकारले वि.सं. २०१७ जेठ १३ गते नगरपालिका क्षेत्र कायम गरेको थियो। यो नगरपालिका देशका पुराना नगरपालिकाहरू मध्येको एक हो। तत्कालिन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले वि.सं. २०१७ पुष २२ गते<ref>{{Cite web|url=https://annapurnapost.com/news/pnycaaytle-choddeko-ligesii-116096|title=पञ्‍चायतले छोडेको लिगेसी|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|language=नेपाली|accessdate=2022-02-10}}</ref> नेपालमा [[पञ्चायती व्यवस्था]] लागु गरेपछि जनकपुर नगरपालिकाको नाम स्वतः परिवर्तन भई 'जनकपुर नगर पञ्चायत' भएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/24342/189.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=सामाजिक शिक्षा पञ्चायत, कक्षा ८|publisher=जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र|language=नेपाली|type=pdf|page=१५|accessdate=2022-02-10}}</ref><ref>{{Cite book|last=प्रधान|first=पुष्कर|url=https://books.google.com.np/books?id=wZHzAAAAMAAJ|title=Manual for Urban Rural Linkage and Rural Development Analysis|trans-title=शहरी ग्रामीण अन्तरसम्बन्ध र ग्रामीण विकास विश्लेषणको लागि पुस्तिका|date=2003|publisher=न्यु हिरा बुक इन्टरप्राइजेज|page=२२२|isbn=978-99933-685-2-6|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरे पछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले जनकपुरधाम पुन: आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="संविधान">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853|title=श्री ५ महारजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ बक्सेको घोषणा|date=वि.सं. २०४७ कार्तिक २३|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com.np/books?id=yi5GAQAAIAAJ|title=मेचीदेखि महाकाली|date=सन् १९७५|publisher=श्री ५ सरकार सूचना मन्त्रालय|language=नेपाली|accessdate=2022-02-15}}</ref>वि.सं. २०७१ सालमा यस क्षेत्रवरिपरीका छिमेकी गाउँ विकास समितिहरू सम्मिलित गरेर यसलाई उपमहानगरपालिकामा स्तरोन्नति गरेको थियो। ==इतिहास== यो सहर पूर्व ऐतिहासिक मैथिली सभ्यताको केन्द्रविन्दुको रूपमा रहेको छ। तपस्वीहरू, [[पण्डित|पण्डितहरू]] र स्थानीय गीतहरूबाट प्राप्त विवरणले हालको जनकपुर क्षेत्रको स्थापना १८औँ शताब्दीको प्रारम्भमा भएको देखाउँछ।<ref name="प्राचीन नेपाल">{{cite news |title=चितवनदेखि जनकपुरसम्मका केही पुरातत्व स्थल |last=शर्मा |first=जनकलाल |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_02_full.pdf |date=वि.सं. २०२४ माघ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १७ |agency=नेपाल पुरातत्व विभाग |language=नेपाली |page=१४-१६ |publisher=पुरातत्व विभाग |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030631/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_02_full.pdf |archive-date=2022-03-01 }}</ref>तीर्थस्थलको रूपमा जनकपुरको सबैभन्दा प्रारम्भिक वर्णन सन् १८०५ मा गरिएको थियो। यसअघि कुनै प्राचीन सहरको उपस्थितिको पुरातात्विक प्रमाण फेला परेको छैन। राजा [[जनक]]को दरबार विदेह राज्यको राजधानी मानिएको प्राचीन जनकपुरमा रहेको मानिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nepalpatra.com/articles/80642/ |title=नेपालका राष्ट्रिय विभुति राजा जनक र उनको योगदान |website=नेपाल पत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030633/https://nepalpatra.com/articles/80642/ |archive-date=2022-03-01 }}</ref> [[रामायण]]का अनुसार जनकले खेतमा हलो जोत्ने क्रममा एक बालिकालाई भेट्टाए जसलाई [[सीता]] नामकरण गरेर उनलाई आफ्नो छोरीको रूपमा हुर्काएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20191016165334.html |title=सीताको जन्मभूमिबारे कौन बनेगा करोडपतिमा सोधिएको प्रश्नले तातेको सामाजिक सञ्जाल |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सीता ठूली भएपछि जनकले एक हजार वर्ष पहिले जनकपुर नजिकै छोडेको [[शिव]]को [[धनुष बाण|धनुष]] उठाउन सक्ने जो कोहीसँग सीताको विवाह गर्ने प्रस्ताव राखेपछि विभिन्न राज्यका राजकुमारहरूले सो धनुष उठाउने प्रयास गरे तर [[अयोध्या]]का राजकुमार [[राम]]ले मात्र धनुष उठाउन सफल भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jnk-drbaarmaa-bhyo-raam-siitaa-vivaah-142116 |title=जनक दरबारमा भयो राम-सीता विवाह |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> मिथिला क्षेत्रका पुरानो गीत अनुसार यो धनुष जनकपुरको उत्तरपूर्वमा भेटिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.reportersnepal.com/2020/02/398843 |title=सीताको जन्मको यथार्थ र उनका आमाबाबु |website=रिपोर्टर्स नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shikshyakhabar.com/2016/07/05/51 |title=सीताको जन्म कसरी भएको थियो ? |website=शिक्षा खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030643/https://shikshyakhabar.com/2016/07/05/51 |archive-date=2022-03-01 }}</ref> हिन्दू धर्ममा राम र सीता दुवै प्रमुख व्यक्तित्व भएकोले जनकपुर हिन्दूहरूको लागि महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थल हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.enepalese.com/2021/03/306400.html |title=राजा जनकको वंश:अघि र पछि |website=इ नेपाली |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> == आकर्षण == जनकपुरधामको केन्द्रीय बजार उत्तर-पश्चिम दिशाबाट भव्य [[जानकी मन्दिर]]ले सुसज्जित छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/opinion/2021/04/09/161793325076964761.html |title=अस्तित्वको संघर्षमा जनकपुरधामका सम्पदा |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> यो मन्दिर सन् १९११ मा भारतमा रहेको टिकमगढकी राजकुमारी कुमारी वृषभानुद्वारा निर्माण गरिएको हो। जानकी मन्दिर राजपूत र मुगल शैलीको समिश्रण बाट बनाइएको बिशेष बास्तुकला झल्कने मन्दिर हो र यो तथ्यले यस मन्दिरलाई अझै पनि महत्त्वपूर्ण बनाउँछ। यस मन्दिरको निर्माण गर्दा त्यस ताका ९ लाख रूपैया खर्च भएको हुँदा यस मन्दिरलाई '''नौलखा मन्दिर''' पनि भन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jaankii-mndirko-mauliktaamaa-asr-prne-grii-snrcnaahru-bnaaindai-171266 |title=जानकी मन्दिरको मौलिकतामा असर पर्ने गरी संरचनाहरु बनाइँदै |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> यो नेपाल भरिकै ठूलो मन्दिरहरू मध्ये एक हो।<ref>{{Cite web |url=http://nepallive.com/story/120941 |title=पुरातत्व विभागको पत्रपछि रोकियो जानकी मन्दिरको पुनर्निर्माण |website=नेपाल लाइभ |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> जनकपुरधामको अर्को विशेषता यहाँ रहेका पोखरी तथा कुण्डहरू हुन्। यहाँ कुटीहरू पनि प्रशस्तै रहेका छन्। पोखरीहरूको कारण जनकपुरको [[माछा]] नेपालमै प्रख्यात छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/kinmel/business/253169/ |title=जसले तारेको माछा जनकपुरबाट काठमाडौंसम्म पुग्छ |last=महतो |first=रोहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030631/https://www.setopati.com/kinmel/business/253169/ |archive-date=2022-03-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://halokhabar.com/news-details/10293/2022-02-19 |title=जनकपुरको माछा त्यसै फेमस, त्यसमाथि पीएमएमपीले सहयोग गर्न थालेपछि झनै फेमस |website=हलोखबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531144948/https://halokhabar.com/news-details/10293/2022-02-19 |archive-date=2022-05-31 }}</ref> एक सन्त कविले मिथिलाको पवित्र नगरीलाई आफ्नो कवितामा यसरी अभिव्यक्त गरेका थिए- 'बावन कुटी, बहत्तर कुण्डा। फिरही सन्तजन झुण्डही झुण्डा।' यसको अर्थ ५२ कुटी (मठ तथा मन्दिर) र ७२ वटा (कुण्ड पोखरी, कुवा, इनार) भएको यस पवित्र भूमिमा झुण्डका झुण्ड साधुसन्तहरू भ्रमण गरिरहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2015-01-02/401341.html |title=नासिँदै पवित्र सरोवर |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030634/https://ekantipur.com/ampnews/2015-01-02/401341.html |archive-date=2022-03-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jnkpurkaa-pokhrii-maasdai-snskrti-naasdai-188581 |title=जनकपुरका पोखरी मास्दै, संस्कृति नास्दै |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> यहाँ तिथि अनुसार कुण्डमा स्नानको धेरै महत्त्व छ। जनकपुरधाममा भएका केही महत्त्वपूर्ण कुण्डहरू बिहार कुण्ड, अग्नि कुण्ड, मध्यमा सर, रत्न सागर, अङ्गराज सर, सूर्य कुण्ड, गङ्गा सागर, धनुष सागर, दसरथ तलाउ, पापमोचिनि सर, परशुराम कुण्ड, जनक सरोवर, गोपाल सर, रुक्मिनी सर, मुरली सर, विडाल सर, राम सर, कपाल मोचिनि सर, महाराज सागर, पाकवति सर, धौत-पाप सर आदि हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/1928/ |title=जनकपुरका झकिझकाउ पोखरी |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/30855/2019-12-09 |title=जनकपुरका ऐतिहासिक पोखरी अतिक्रमणको चपेटामा |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030640/https://nayapatrikadaily.com/news-details/30855/2019-12-09 |archive-date=2022-03-01 }}</ref> == भाषा र संस्कृति == जनकपुरधाममा बोलिने प्रमुख भाषा [[मैथिली भाषा|मैथिली]] हो। मैथिल महिलाहरूद्वारा बनाइने [[मिथिला कला|मैथिली चित्रकला]] पुरै नेपालमा प्रख्यात रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2020/02/839897 |title=मिथिला संस्कृति अध्ययन केन्द्र बन्दै |website=Online Khabar |language=en-US |accessdate=2022-03-01}}</ref> मुख्यतया माटोको भाँडा र घरको भित्तामा गरिने चित्रकला समेतले महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/tourism/2020-02-22-9093 |title=मिथिला संस्कृतिको पर्यटन सम्भावना बढ्दै |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> मिथिलाको पारम्परिक घरहरू माटो र परालद्वारा बनाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20180512205939.html |title=ओली र मोदीको 'जनकपुर ड्रेस' मैथिली हैन : मिथिला संस्कृतिका जानकार |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030633/https://pahilopost.com/content/20180512205939.html |archive-date=2022-03-01}}</ref> जनकपुरधाममा मनाइने प्रमुख चाड पर्वहरू मध्ये [[छठ]], [[विवाह पञ्चमी]], [[राम नवमी]], [[लक्ष्मी पूजा]], [[होली]] आदी हुन्। == जलवायु == यो स्थान समुद्री सतहभन्दा ६६ मिटरमाथि रहेको छ। जनकपुर नेपलको [[तराई]] क्षेत्रमा अवस्थित छ, जहाँको हावापानी [[आर्द्र अर्ध-कटिबन्धीय जलवायु]] रहेको छ। मार्च र अप्रिल महिनामा तातो, सुख्खा र हावा चल्ने गर्छ भने यहाँ मे महिनादेखि सेप्टेम्बरसम्म [[मनसुन]] रहन्छ। अक्टोबरदेखि नोभेम्बरसम्म हल्का सुख्खा र डिसेम्बरदेखि फेब्रुअरीसम्म जाडो याम रहन्छ।<ref>{{cite report |title= तापक्रम तालिका |publisher= जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल सरकार |url= http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/1749218667Ext%20temp%20of%20January.pdf |access-date= वि.सं. २०७८ फाल्गुन १७ }} {{Cite web |url=http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/1749218667Ext%20temp%20of%20January.pdf |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221858/http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/1749218667Ext%20temp%20of%20January.pdf |archive-date=2016-03-04}}</ref> {{Weather box |location = जनकपुरधाम विमानस्थल (सन् १९८१-२०१०) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 22.2 |Feb high C = 26.0 |Mar high C = 31.2 |Apr high C = 34.8 |May high C = 34.6 |Jun high C = 34.1 |Jul high C = 32.5 |Aug high C = 32.7 |Sep high C = 32.3 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 29.3 |Dec high C = 25.1 |year high C = 30.5 |Jan mean C = 15.6 |Feb mean C = 18.6 |Mar mean C = 23.4 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 29.3 |Jun mean C = 30.0 |Jul mean C = 29.3 |Aug mean C = 29.6 |Sep mean C = 28.8 |Oct mean C = 26.8 |Nov mean C = 22.5 |Dec mean C = 18.0 |year mean C = 25.0 |Jan low C = 9.1 |Feb low C = 11.3 |Mar low C = 15.5 |Apr low C = 20.6 |May low C = 24.0 |Jun low C = 25.9 |Jul low C = 26.1 |Aug low C = 26.4 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 22.0 |Nov low C = 15.7 |Dec low C = 10.9 |year low C = 19.4 |precipitation colour= green |Jan precipitation mm = 11.7 |Feb precipitation mm = 11.4 |Mar precipitation mm = 11.5 |Apr precipitation mm = 52.2 |May precipitation mm = 128.3 |Jun precipitation mm = 238.7 |Jul precipitation mm = 487.6 |Aug precipitation mm = 339.4 |Sep precipitation mm = 197.5 |Oct precipitation mm = 63.9 |Nov precipitation mm = 1.9 |Dec precipitation mm = 8.4 |year precipitation mm = 1552.5 |source 1= जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल सरकार<ref>{{cite report |title= मौसम तापक्रम तालिका |publisher= जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल सरकार |url=http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/880251189NORMAL%20FILE.pdf |access-date=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १७}}</ref> }} == यातायात == === सडक यातायात === जनकपुरधामलाई देशका प्रमुख स्थानसँग जोडने कार्य जनकपुर-ढलकेवर फेडर रोडले ढलकेवरमा [[महेन्द्र राजमार्ग]]सँग जोड्दै पुरा गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jnkpur-ddhlkebr-antim-crnnmaa-191324 |title=जनकपुर–ढल्केबर सडकखण्ड अन्तिम चरणमा |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> महेन्द्र राजमार्ग प्रयोग गरेर जनकपुरबाट नेपालका प्रमुख सहरहरू जस्तै [[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]], [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]], [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]], [[काठमाडौँ]], [[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]], [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]], [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], [[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]], [[दमक नगरपालिका|दमक]], [[बिर्तामोड नगरपालिका|बिर्तामोड]], [[काँकडभिट्टा]]सँग जोड्ने गरेको छ। जनकपुरधामबाट नेपालका विभिन्न स्थानहरूका लागि सोझै [[बस]] सेवाहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। सहर भित्र सामान्य आवतजावतको लागी [[साइकल|साइकल रिक्सा]], विद्युतीय रिक्सा, टेम्पो र बसहरू उपलब्ध छन्। === रेलवे === वि.सं. २०७८ फाल्गुन अनुसार [[नेपाल रेल्वे]]<ref>{{Cite web |url=https://www.dcnepal.com/2020/09/188811/ |title=जनकपुर आइपुग्यो नयाँ रेल, यस्तो छ नेपालमा रेल इतिहास |website=डिसी नेपल |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref>द्वारा सञ्चालनमा रहेको एकमात्र रेल जनकपुरधाम रेलवे हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/80465/2022-02-13 |title=जनकपुर–जयनगर रेल सेवा सात वर्षपछि आजदेखि पुन: सञ्चालन हुँदै |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो रेलले पहिलो चरणमा कुर्था–जनकपुर–जयनगरसम्म ३२ किलोमिटरसम्म रेल सञ्चालन गरिरहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/118532 |title=नेपालको आफ्नै रेल जनकपुर आइपुग्यो, यात्रुसेवा भने तत्कालै शुरू नहुने |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301035549/https://www.himalkhabar.com/news/118532 |archive-date=2022-03-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news-59011731 |title=भारतद्वारा जयनगर-कुर्था रेलखण्ड नेपाललाई हस्तान्तरण |website=बिबिसी नेपाली सेवा |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> ===वायुमार्ग=== जनकपुरमा एउटा आन्तरिक विमानस्थल रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://gaunsahar.com/news-details/35770/2020-12-08 |title=जनकपुर विमानस्थलमा निर्माण गरिएको नयाँ टर्मिनल भवनको उद्घाटन |website=गाउँ सहर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[जनकपुर विमानस्थल]]बाट नेपालको राजधानी [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|काठमाडौँ]] तथा पर्यटकीय नगर [[पोखरा विमानस्थल|पोखरा]]को लागि सोझै उडान सेवा उपलब्ध रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/77759/ |title=जनकपुर–पोखरा हवाई उडान, टिकट बुकिङ खुला |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.imagekhabar.com/news/285475/ |title=जनकपुर–पोखरा हवाई उडान फागनु १७ गतेबाट |website=इमेज खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref>यो सहरलाई रामजन्मभूमि [[अयोध्या]]सँग विमान सेवाद्वारा जोड्ने प्रस्ताव गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2021/03/935094 |title=जनकपुर-अयोध्या हवाई उडान गर्ने तयारी |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> {{airport-dest-list |[[बुद्ध एयर]] | [[काठमाडौँ]]<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/13157/ |title=बुद्ध एयरको जनकपुर–काठमाडौं कनेक्सनः असोजमा मात्रै ४७ उडान ‘डिले’ (सूचीसहित) |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref>, [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] |[[यति एयरलाइन्स]] | [[काठमाडौँ]]<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/217616 |title=बुद्ध एयरको जहाज र यति एयरलाइन्स एकआपसमा ठोक्कियो |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[श्री एयरलाइन्स]] | [[काठमाडौँ]]<ref>{{Cite web |url=https://www.bizmandu.com/content/20200116184505.html |title=श्री एयरलाइन्सको काठमाडौं-जनकपुर उडान भाडा २ हजार रूपैयाँ, सोमबारदेखि नियमित उडान भर्ने |website=बिजमाडौं |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> }} ==जनसङ्ख्या== [[मधेश प्रदेश]] स्थित धनुषा जिल्लाका साविक [[कुर्था, धनुषा|कुर्था]], [[बसविटिट]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहना]],[[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुरबगेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]] गाविसहरूलाई मिलाएर वि.सं. २०७१ सालमा जनकपुरधामलाई उपमहानगरपालिकाको रूपमा विस्तार गरिएको थियो भने वि.सं. २०७४ सालमा यस उपमहनगरपालिकामा [[अन्दुपट्टी]] (वडा नं. ६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (वडा नं. १-५) र [[गोपालपुर]] (वडा नं. १-२) क्षेत्र थप गरिएको थियो। नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] अनुसार यी ठाउँहरूको जनसङ्ख्यालाई जोडेर जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाको [[जनसङ्ख्या]] १,९४,५५६ रहेको छ।<ref name="जनगणना २०७८"/><ref name="नयाँ नेपाल">{{cite web|url=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/|title=सात प्रदेशको राज्य पुन: संरचना प्रस्ताव |last=थापा |first=सूर्य |publisher=[[अनलाइनखबर]] |date=वि.सं. २०७१ माघ १ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १}}</ref> ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed"> Buddha Air 9N-AMD Aircraft.jpg|वद्ध एयरको विमान जनकपुर विमानस्थलमा Atrts of janakpur.jpg|मिथिला चित्रकला Nepal Railway, Janakpur 20200918 03.jpg|नेपाल रेल Ratan Sagar.jpg|रत्न सागर Vidyapati Chowk (Janakpurdham).jpg|विद्यापति चौक Janakpur Railway Station, Nepal Railway 20200918.jpg|[[जनकपुरधाम रेल बिसाैनी|जनकपुर रेल बिसाैनी]] Ganga Sagar, Janakpur-September 22, 2016-IMG 7686.jpg|गङ्गा सागर A vendor of Sadar Janak Chwok,Janakpur-September 22, 2016-7601.jpg|जनक चौक Janaki Mandir inner view, Janakpur.jpg|जानकी मन्दिर </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Janakpur|जनकपुर}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका ठूला सहरहरू}} {{धनुषा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका सङ्घीय तथा प्रादेशिक राजधानीहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू]] [[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:धनुषा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:रामायणका स्थानहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०१७ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजारानीहरूको नामबाट नामकरण गरिएका ठाउँहरू]] lci3uavqo6k39gwi03ipp7fyiy2yqc5 0 9145 1392119 1381733 2026-10-02T05:52:13Z Bishaldev100 28807 /* राजा तथा निर्वासित भारदारको भेट */ 1392119 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict=अलौ पर्व |image=Jung Bahadur Rana.jpg |caption=श्री श्री श्री ३ महाराज जङ्गबहादुर राणाजी |date=१९०४ साउन |place=[[नेपाल]] [[अलौ]]|result=जंग बहादुरको विजय |combatant1='''[[नेपाली सेना]]''' |combatant2=राजेन्द्रको जङ्गबहादुर बिरोधी सेना |commander1=''' [[जङ्गबहादुर राणा|जंग बहादुर कुँवर]]''' |commander2=[[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा राजेन्द्र]]<br> ''गुरूप्रसाद शाह '' |casualties1=0 |casualties2=300 }} '''अलौ पर्व''' राजा राजेन्द्र र जङ्गबहादुरको सेना बीच हालको पर्सा, अलौमा भएको लडाइँ हो। त्यस युद्धमा जङ्गबहादुरको सेनाले राजा राजेन्द्रको सेनालाई पराजित गरि राजालाई कैद गरियो। [[भण्डारखाल पर्व]]पछि राजा राजेन्द्र विक्रम शाह पनि रानीसँगै केही समयका लागि काशी गए। तर राजा नफर्केर षड्यन्त्रमा व्यस्त रहेकाले प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुरले वि. सं. १९०४ मा राजालाई पदच्युत गरी युवराज सुरेन्द्रलाई गद्दीमा राखे। राजा राजेन्द्र केही समयका लागि मात्र काशी गएका भए पनि त्यहाँ जम्मा भएका भारदारहरूको उक्साहटमा लागेर जङ्गबहादुरको हत्या गर्ने षड्यन्त्र गर्न लागे। जङ्गबहादुरले राजासंगै पठाएका आफ्ना गुप्तचरहरू द्वारा काशीमा भएका सबै षड्यन्त्र एवम् योजनाको बारम्बार जानकारी पाईरहन्थे। जसको परिणाम स्वरुप राजा राजेन्द्र विक्रम शाहका सैनिक टोलीलाई बिरगन्ज नजिकै अलौ भन्ने ठाउँमा बाटो ढुकी सबैको हत्या गरियो र राजा राजेन्द्र शाहलाई गिरफ्तार गरी नजरबन्दमा राखियो। यस पर्वलाई नेपालको इतिहासमा "अलौ पर्व" को नामले उल्लेखित छ। "अलौ पर्व" वि. सं. १९०४ साउन महिनामा राजा राजेन्द्रको समयमा उनी बनारसबाट फर्केर नेपाल आउँदा वीरगन्ज नजीकै [[अलौ]] भन्ने ठाउँमा [[जङ्गबहादुर राणा|जङ्गबहादुर राणाा]]को हातबाट सत्ता फर्काउन गरिएको सैनिक विद्रोहको प्रयासको उपज हो। ==पृष्ठभूमि == ===भण्डारखाल पर्व=== ===रानीको निर्वासन तथा राजाको तीर्थयात्रा === [[भण्डारखाल पर्व]]पछि रानी लक्ष्मीदेवी राज्यबाट निकाला भै दुई छोराहरू सहित काशी गइन्। राजा राजेन्द्र विक्रम शाह पनि रानीसँगै तीर्थयात्राका निम्ति काशी वा बनारस जान भनी अग्रसर भए। यिनलाई काशीतर्फ जान बाट रोक्न नवनियुक्त मुख्तियार वा प्राइम मिनिस्टर जनरल जङ्गबहादुर कुँवरले आफ्नो तर्फबाट सक्दो प्रयास गरे। तर राजाको दृढ निश्चयका अगाडि यिनको केही चलेन। आखिर तीर्थयात्रमा जान अनुमति प्रदान गर्न यिनलाई पनि करै लाग्यो। फलस्वरुप, प्राइम मिनिस्टर जनरल जङ्गबहादुर को निर्देशन अनुसार, "म तीर्थयात्राबाट फर्किएर नआएसम्म मेरो प्रतिनिधि भई देशको राजकाज तिमीले नै चलाउनू, कथंकदाचित म त्यहाँ पक्रिएमा तिमीले गद्दीमा बसे हुन्छ। म नआएमा मेरो उमेर ४० वर्ष पूरा भएपछि तिमीले गद्दीमा बसे पनि हुन्छ"<ref name="अब यस्तो कहिल्यै नहोस्">{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य ]]|page=१९५|date=फागुन २०६१|publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> भन्ने अधिकारपत्रका साथ युवराज सुरेन्द्र विक्रम शाहलाई आफ्नो प्रतिनिधि नियुक्त गरेर १९०३ साल पुषकृष्ण पञ्चमी मङ्गलबारका दिन ८ घडि ३२ पलाको साइतमा (१९०३ मङ्सिर १० गते) नेपालसरहद पार गरी भारत प्रवेश गरे। राजेन्द्रविक्रमको काशी आगमनको सूचना पहिले नै प्राप्त भएको हुँदा इष्टइण्डिया कंपनीका तर्फबाट कुवाडिमा डेरा दण्डाको राम्रो प्रबन्ध गरी दिएको थियो। ===राजा तथा निर्वासित भारदारको भेट === कुवाडिदेखि नै जङ्गबहादुरका विरोधीहरू राजेन्द्रविक्रमको संपर्कमा आउन थालिसकेका थिए। राजेन्द्रविक्रम शाहको निर्वासित भारदारहरूसँग भेट्ने क्रममा अरू तीव्रता आउन थाल्यो। कोतपर्व तथा अन्य विभिन्न समयमा नेपालबाट भागेर गएका भारदारहरूसँग राजाको भेट भयो। यसै क्रममा गोरखपुरमा बसेका प्रभु शाहलाई पनि वनारसमा भेटगर्न आऊ भनी बोलावटको पत्र गएको थियो।| संवत् १९०३ साल पुष शुक्लषष्ठी बृहस्पतिवार का दिन छपरावाट राजेन्द्रविक्रमले वनारसका लागि प्रस्थान गरे। यसवेला सम्ममा श्री ५ राजेन्द्र र प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुरका बिचको खाडल झन्झन् गहिरो र चौडा हुँदै गइरहेको थियो। यस्तो सथितिमा जङ्गबहादुरले राजालाई नेपाल फर्कन बारम्बार अनुरोध पत्र पठाइरहे। तसर्थ राजेन्द्रविक्रम शाह महारानी राज्यलक्ष्मी र चौतरीया गुरुप्रसाद शाह आदि निर्वासित भारदारहरूको सल्लाह बमोजिम अन्य पुराना बागीहरूलाई समेत प्रभावमा पारी जङ्गबहादुरलाई सिध्याउने योजनामा संलग्न हुन पुगे। यसै सिलसिलामा उदयबहादुर र सम्शेरवहादुर पाँडेलाई, माथवरसिंह थापा लगायतका भारादारसहित "तेरा बाबु [[वीरकेशर पाँडे|वीरकेशर पांडे]]लाई मार्ने पनि जङ्गबहादुर नै हो तसर्थ म मुडको वदला मुड बक्सौला<nowiki>''</nowiki> तं डराउनुपर्दैन भनी राजेन्द्रविक्रमले खातिरदारीको पंजा-पत्र गरी आफ्नो पक्षमा मिलाएका थिए।<ref>{{Cite journal |last=खनाल |first=मोहनप्रसाद |title=श्री ५ राजेन्द्रको काशी पलायन र अलौ पर्व |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_29_02_05.pdf |journal=CNAS |volume=29 |issue=2 |pages=328 |via=यसै सिलसिलामा उदयबहादुर र सम्शेरबहादुर पाँडेलाई,माथवरसिंह थापा लगायतका भादारसहित "तेरा बाबु वीरकेशर पांडेलाई मार्ने पनि जङ्गबहादुर नै हो तसर्थम मुडको वदला मुड बक्सौला"}}</ref> लगभग तीन महिनाको वनारस बसाइपछि आफ्ना विशेष सहयोगीहरूको परामर्शमा श्री ५ राजेन्द्रविक्रम महारानी राज्यलक्ष्मीलाई पनि पुनः दरबारमा भित्र्याउने उद्देश्य लिएर नेपाल फर्कने तरखरमा लागे। संवत् १९०३ साल चैत७ गते बृहस्पतिवार दिनको १६ घडि १५ पलाको साईतमा वनारसबाट प्रस्थान गरी चैतशुक्ल नवमी अर्थात् रामनवमीका दिन दरवार प्रवेश गर्नेछु तसर्थ कान्छा बडामहारानीलाई जसरी हुन्छ त्यही साईतमा नेपाल फर्काउने काम गर भनी जीवनाथ शर्मालाई राजेन्द्रविक्रमले पत्र लेखेथे२२। परन्तु राजेन्द्रविक्रमको यो अभियान पनि सफल हुन सकेन। निर्वासित भारादार र श्री ५ राजेन्द्रका बीच भएको सरसल्लाह र योजनाका एक एक सूचना खड्गबहादुरहरू द्वारा प्राप्त भैरहेकाले राजेन्द्रविक्रम कुन उद्देश्य लिएर नेपाल फर्कदैछन् भन्ने कुरा पनि जङ्गबहादुरवाट छिपेको थिएन। तसर्थ रामनवमीका दिन हनूमान्ढोका प्रवेश गर्ने श्री ५ राजेन्द्रको यो योजना पनि असफल रह्यो र उनी सुगौलीमै रोकिन बाध्य भए।। आफ्ना सारा कार्यक्रम र योजना विफल भएपछि राजेन्द्रविक्रम निकै आत्तिए। स्थितिलाई सामान्य पार्ने विचारले "हामी दुईका बीचमा फाटो ल्याउने उद्देश्यले कसैले केही कुरा सुनाए पनि नपत्याउनू। मैले तँलाई केही भनेको छैन र भन्ने पनि छैन। तर भगुवाहरूले र श्री ५ कान्छा बडामहारानीले तेरा विरुद्धमा जतिकुरा मसँग गरेका छन् ती सवै म त्यहाँ आएपछि तेरा सामुन्यमा निरूपण गर्नेछु" भनी सुगौलीवाट राजेन्द्रविक्रमले चैतशुक्ल पूर्णिमाका दिन जङ्गबहादुरलाई पत्र लेखेथे। राजेन्द्रविक्रम नेपाल नपुग्दै वीचैमा रोकिएको खवरले बागी भारादारहरू सुगौलीमा जम्माहुन थाले। यी विद्रोहीहरूमध्ये विशेष गरेर शाह, पांडे, थापा एवम् वस्नेतहरू नै मुख्य थिए र पुराना दरवारिया हुँदा यिनीहरू प्रति राजेन्द्रविक्रम विशेष आशावादी पनि थिए। अव जङ्गबहादुरलाई सिध्याउनु सिवाय अर्को विकल्प नभएको ठहर गरी यसको उचित व्यवस्था गर्न चौतरिया गुरुप्रसाद शाह, काजी जगतराम पाँडे र रघुनाथ पण्डित आदि नियुक्त गरिए। यसमा राजेन्द्रविक्रमलाई गोपालपुरका राजाको पनि नैतिक समर्थन प्राप्त थियो। यो योजना सफल भएमा गुरुप्रसाद शाहलाई प्रधानमन्त्री, जगतराम पाँडेलाई कम्यांडर इन्चीफ र रघुनाथ पण्डितलाई बडागुरुजुको पदमा आसीन गराउन राजेन्द्रविक्रम तयार थिए। तर जङ्गबहादुरलाई नपन्छाई कुनै पनि कार्य फत्य गर्न नसकिने भएकाले उसको वध गर्नु नितान्त आवश्यक थियो। यसै कुरालाई दृष्टिगत गरी आफ्ना विश्वस्त तीन सैनिकलाई भरिएको पिस्तोल सहित जङ्गबहादुरलाई जहां भेटे पनि मार्ने भन्ने लालमोहर गरी गोप्य रूपले काठमाडौँ पठाइयो। जङ्गबहादुरको हत्या गर्ने उद्देश्यले गुप्त भेषमा आएको उक्त सैनिकहरू किलागल स्थित एकजना उदासको घरमा लुकेर बसी अनुकुल समयको प्रतीक्षा गर्दै थिए। परन्तु जङ्गबहादुरका गुप्तचरहरूले शंकाका लागि उनीहरूको जीउ खानतलासी गर्दा लालमोहरसहित पिस्तोल बरामद भयो। तत्पश्चात् तिनीहरूलाई श्री ५ सुरेन्द्रविक्रमसमक्ष उपस्थित गराई केरकार गर्दा षड्यन्त्रको सारा भेद खुल्यो। षडयन्त्रको पर्दाफास भएपछि जङ्गबहादुरले बिगुल फुक्न लगाई भाइ–भारादार लगायत संपूर्ण कर्मचारीलाई टुडिखेलमा सामेल हुने आदेश दिए। ==राजालाई पदच्युत== उपस्थित भद्रभलाद्मी सहित जङ्गी तथा निजामती कर्मचारीका समक्ष राजेन्द्रविक्रमलाई अयोग्य घोषित गरी वर्तमान युवराजाधिराज सुरेन्द्रविक्रमशाह आजदेखि नेपाल अधिराज्यको श्री ५ महाराजाधिराज भएको घोषणा गरे। सेनाले जङ्गबहादुरको घोषणालाई सहर्ष स्वीकार गरी श्री ५ सुरेन्द्रको जय जयकार गर्यो। अतः तत्कालै राज्याभिषेकको तयारी भयो र सोही दिन अर्थात् संवत् १९०४ साल अधिक ज्येष्ठकृष्ण त्रयोदशी बुधबार राती करीव साढे आठ बजेको शुभ-मुहूर्तमा विधिपूर्वक सुरेन्द्रविक्रमको राज्याभिषेक गरियो। जङ्गी, निजामती र भाइ भारदारहरूले दाम राखी श्री ५ को दर्शन गरे। भारदारहरूले दोसल्ला सहित मान र खिलत पाउँदा जङ्गवहादरुले सन्तान दरसन्तान सम्मका लागि खोस मोस नहुने गरी सर्वाधिकार सम्पन्न मुख्तियारीको लालमोहर पाए। यसको भोलि पल्ट अर्थात् १९०४ साल अधिक जेठकृष्ण चतुर्दशी बृहस्पतिवार का दिन ३७० जना भाइ–भारादार र अफिसरहरूको हस्ताक्षर सहितको पत्र बृटिस लिगेसन मार्फत् [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|इष्टइण्डिया कंपनीका गभर्नर जनरल]]का नाउमा पठाउने काम भयो। त्यसपछि अघिल्लो दिन पक्रिएका बागीहरूलाई सहर घुमाई विष्णुमती पारी खरीको रूखमा लगी दुईजनालाई झुण्ड्याउनाको साथै एकजना ब्राह्मणलाई जात पतित गर्दा किलागल स्थित उदासले पनि घर सर्वस्वको दण्ड भोग्नु परेको थियो। रानी लक्ष्मीदेवीसँगै [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा राजेन्द्र]] पनि बनारस गएपछि जङ्गबहादुर झन् शक्तिशाली भए र उनले अनुकूल स्थितिको सिर्जना गरी [[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|सुरेन्द्र]]लाई विधिवत् रूपमा नेपालको नयाँ राजा घोषित गरे। उता बनारसमा जङ्गबहादुरद्वारा धपाइएका वा भाग्न सफल भएका भारदारहरूले राजेन्द्रलाई नेपाल फर्की शासन पुनः कब्जा गर्न दबाब दिइरहेका थिए। ==फौज निर्माण == आफू छँदाछँदै आफ्ना छोरा सुरेन्द्रलाई राजा घोषित गरेको खबरले त राजा निकै क्रोधित भए। उनले एउटा सानो फौजको निर्माण गरे र केही भारदारहरूसहित नेपालको [[पर्सा जिल्ला|पर्सा]] [[अलौ]] सीमाभित्र प्रवेश गरे। ==विद्रोह दमन== फौजसहित राजेन्द्र नेपालतर्फ आएको थाहा पाउने बित्तिकै जङ्गबहादुरले बडाकप्तान सनकदिंह टन्डन लाहुरीक्षेत्रीलाई ठुलो फौज सहित त्यसतर्फ पठाए। नेपालको सीमा नजिकै अलौ भन्ने ठाउँमा दुई फौजबीच मामुली भिडन्त भयो जसमा राजेन्द्रको फौज सजिलै पराजित भयो र राजा राजेन्द्र स्वयं कैदीको रूपमा काठमाडौँ ल्याइए।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २३८</ref> उनलाई उकास्ने भारदारहरू जङ्गबहादुरले ठुलो फौज पठाएको थाहा पाउने बित्तिकै राजेन्द्रको साथ छाडी सीमापारि भागिसकेका थिए। यस पर्वमा [[जङ्गबहादुर राणा|जङ्गबहादुर]]ले [[राजेन्द्र]]लाई बन्दी बनाई [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]मा नजरबन्दमा राखे र [[सुरेन्द्र]]को शासन यथावत् राख्न उनी सफल भए। यस घटनामा अङ्ग्रेजले [[जङ्गबहादुर राणा|जङ्गबहादुर]]लाई र [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्तेजङ्ग]]का भाइ- गुरूप्रसाद, काजी जगतबम पाण्डे, [[रङ्गनाथ पौडेल|रङनाथ पौडेल]] आदिले श्री ५ राजेन्द्रलाई सहयोग गरेका थिए जो मारिए। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[नेपालको इतिहासका प्रमुख काण्ड तथा पर्वहरू|नेपालको इतिहासका प्रमुख काण्ड तथा पर्वहरू]] * [[जनकपुर बम काण्ड]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:जङ्गबहादुर राणा]] [[श्रेणी:राणा वंश]] [[श्रेणी:नेपाल सम्मिलित युद्धहरू]] c6rd1r8xnka9hzeresjdeevyfwlc29n 0 9397 1392129 1335861 2026-10-02T08:27:22Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392129 wikitext text/x-wiki {{Infobox award|name=जगदम्बा-श्री पुरस्कार|country=[[नेपाल]]|website={{Url|https://guthi.madanpuraskar.org/jagadamba-shree/|औपचारिक साइट}}|year=बि. स. २०४५|description=नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति लगायतका विविध क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउने व्यक्ति वा संस्थालाई सम्मान गरिने सम्मान}} '''जगदम्बाश्री पुरस्कार''' नेपालको एउटा प्रतिष्ठित साहित्यिक पुरस्कार हो । यो पुरस्कार [[मदन पुरस्कार गुठी]]ले प्रदान गर्दछ। गुठीकी संस्थापिका रानी [[जगदम्बाकुमारीदेवी राणा]] को २०४५ साल साउन २९ गते निधन भएपछि गुठीकी संस्थापिकाको स्मृतिलाई चिरस्थायी राख्ने उद्देश्यले निधनको ४५ औँ दिन जगदम्बाश्री पुरस्कार विधिवत् स्थापना गरिएको हो ।<ref>[https://guthi.madanpuraskar.org/jagadamba-shree/ जगदम्बा-श्री]</ref> जगदम्बाश्री पुरस्कार मदन पुरस्कार गुठीबाट दिइने दोस्रो पुरस्कार हो । यो पुरस्कार गुठीको अक्षय कोषको वाषिर्क ब्याजबाट प्रत्येक वर्ष श्रव्य-दृश्य वा अरू किसिमका कृतित्वहरूबाट नेपाली वाङ्मयको श्रीबृद्धिमा उल्लेख्य योगदान पुर्‍याई देश-विदेशका प्रतिष्ठित विद्वान्, विद्वत-संस्था वा प्रतिष्ठानहरूबाट नाम प्रस्ताव गरी पठाएका नेपाली वाङ्मयका साधकहरूमध्येबाट छनौट समितिले आवश्यक छानबिन गरी सिफारिस गरेका वाङ्मय साधक वा संस्थालाई जगदम्बाश्री पुरस्कार प्रायः बडादशैँको नवमीमा प्रदान गरिन्छ । जगदम्बाश्री पुरस्कारका लागि नेपाली भाषाको (नेपाली वाङ्मय) सेवालाई नै एकमात्र आधार मानी पुरस्कृत प्रतिभाको छनौट हुन्छ यस पुरस्कारको राशि [[मदन पुरस्कार]] सरह अर्थात् रु. २,००,०००।- (दुई लाख) नगद र प्रमाणपत्र प्रदान गरिन्छ ।बि. स. २०७५ बाट पुरस्कारको रकम रु. ४,००,००० निर्धारित गरिएको छ । यसका प्रथम विजेता हुनुहुथ्यो- स्व. [[नारायणगोपाल]] । उहाँलाई तीनदशकभन्दा बढी समयदेखि संगीतको माध्यमबाट नेपाली भाषाका गीतहरूलाई देश तथा विदेशमा समेत प्यारो बनाउन उल्लेखनीय योगदान गरेबापत २०४५ सालमा उक्त पुरस्कारद्वारा सम्मानित गरिएको थियो । == इतिहास == रानी जगदम्बाकुमारी देवी राणाले आफ्ना स्व. पति [[मदनशमशेर जबरा]] को स्मृतिमा वि.सं. २०१२ साल असोज १० गते मदन पुरस्कार गुठीको स्थापनाको घोषणा गर्नुका साथै सोही साल मार्ग २८ गते गुठीको दानपत्रमा हस्ताक्षर भई २०२० कात्तिक ३१ गते श्री ५ को सरकारलाई ललितपुर मेजिष्टे्रटबाट (द.न. २०२०।२) विधिवत् दर्ता गरिएको छ । नेपाली वाङ्मयको बृहत क्षेत्रलाई समेटी भिडियो र अरू कृतित्वलाई आधार बनाइ निजी स्तरबाट स्थापित पहिलो पुरस्कार जगदम्बाश्री पुरस्कार हो । == हालसम्मका जगदम्बाश्री पुरस्कार विजेताहरू == {| class="wikitable" ! colspan="1" rowspan="1" |सम्मान ! colspan="1" rowspan="1" |नाम |- |जगदम्बा-श्री २०८१ | प्रेमदेव गिरी |- |जगदम्बा-श्री २०८० |प्रा डा योगेन्द्र प्रसाद यादव |- |जगदम्बा श्री २०७९ |टेकविर मुखिया |- |जगदम्बा-श्री २०७८ |दुर्गाप्रसाद श्रेष्ठ<ref>[https://www.himalkhabar.com/news/131894 दुर्गाप्रसाद श्रेष्ठलाई जगदम्बा-श्री सम्मान र नवराज लम्साललाई मदन पुरस्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220827171612/https://www.himalkhabar.com/news/131894 |date=2022-08-27 }}</ref> |- |जगदम्बा-श्री २०७७ |भैरवबहादुर थापा<ref>[https://www.himalkhabar.com/news/125931 थापालाई जगदम्बा-श्री सम्मान र इङ्नामलाई मदन पुरस्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211031162950/https://www.himalkhabar.com/news/125931 |date=2021-10-31 }},हिमालखबर, बिहीबार, ७ असोज, २०७८</ref> |- |जगदम्बा-श्री २०७६ |शान्ति ठटाल<ref>[https://pahilopost.com/content/20200920160234.html वर्ष २०७६ को मदन पुरस्कार 'महारानी'लाई, जगदम्बा-श्री शान्ति ठटाललाई] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211031161446/https://pahilopost.com/content/20200920160234.html |date=2021-10-31 }}, Pahilopost, 20th September 2020, 04:01 pm | ४ असोज २०७७</ref> |- |जगदम्बा-श्री २०७५ |[[वैरागी काइँला|बैरागी काइँला]]<ref>[https://www.himalkhabar.com/news/14941 २०७५ सालको जगदम्बा–श्री र मदन पुरस्कार प्रदान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211031161445/https://www.himalkhabar.com/news/14941 |date=2021-10-31 }},हिमालखबर, शुक्रबार, ३ असोज, २०७६</ref> |- |जगदम्बा-श्री २०७४ |शान्तदास मानन्धर<ref>[https://www.himalkhabar.com/news/9329 २०७४ को जगदम्बा–श्री र मदन पुरस्कार अर्पण]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},हिमालखबर, बिहीबार, २५ असोज, २०७५</ref> |- |जगदम्बा-श्री २०७३ |दुर्गा बराल (वात्स्यायन)<ref>[https://www.onlinekhabar.com/2017/08/621053 मदन पुरस्कार-२०७३ ‘धृतराष्ट्र’लाई, जगदम्बा-श्री वात्सायनलाई], अनलाइनखबर, २०७४ भदौ ११ गते २०:१५ मा प्रकाशित </ref> |- |जगदम्बा-श्री २०७२ |[[लीलबहादुर क्षेत्री|लीलबहादुर क्षत्री]]<ref>[https://www.himalkhabar.com/news/3222 जगदम्बा–श्री र मदन पुरस्कार विजेता एकै थलोमा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211031161445/https://www.himalkhabar.com/news/3222 |date=2021-10-31 }}, हिमालखबर, शनिबार, ९ वैशाख, २०७४</ref> |- |जगदम्बा-श्री २०७१ |[[अङ्गुरबाबा जोशी|अङ्गूरबाबा जोशी]] |- |जगदम्बा-श्री २०७० |शिव रेग्मी |- |जगदम्बा-श्री २०६९ |रत्नशमशेर थापा |- |जगदम्बा-श्री २०६८ |संशोधन मण्डल |- |जगदम्बा-श्री २०६७ |[[दुर्गालाल श्रेष्ठ]] |- |जगदम्बा-श्री २०६६ |राजेन्द्र विमल |- |जगदम्बा-श्री २०६५ |रामशरण दर्नाल |- |जगदम्बा-श्री २०६४ |कृष्णप्रसाद पराजुली |- |जगदम्बा-श्री २०६३ |तीर्थबहादुर श्रेष्ठ |- |जगदम्बा-श्री २०६२ |भैरव रिसाल |- |जगदम्बा-श्री २०६१ |फणीन्द्रराज खेताला |- |जगदम्बा-श्री २०६० |[[अलि मियाँ]] |- |जगदम्बा-श्री २०५९ |कृष्णप्रकाश श्रेष्ठ |- |जगदम्बा-श्री २०५८ |[[डायमनशमशेर राणा]] |- |जगदम्बा-श्री २०५७ |धर्मराज थापा |- |जगदम्बा-श्री २०५६ |[[नेपाली शिक्षा परिषद्]] |- |जगदम्बा-श्री २०५५ |[[गोविन्दबहादुर मल्ल|गोविन्दबहादुर मल्ल ‘गोठाले’]] |- |जगदम्बा-श्री २०५४ |[[अम्बर गुरुङ]] |- |जगदम्बा-श्री २०५३ |[[ठाकुरप्रसाद गुरागाईं|ठाकुरप्रसाद गुरागाई]] |- |जगदम्बा-श्री २०५२ |[[हरिप्रसाद 'गोर्खा' राई]] |- |जगदम्बा-श्री २०५१ |[[इन्द्रबहादुर राई]] |- |जगदम्बा-श्री २०५० |[[तारादेवी]] |- |जगदम्बा-श्री २०४९ |[[नेपाली साहित्य सम्मेलन, दार्जिलिङ|नेपाली साहित्य सम्मेलन, दार्जीलिङ]] |- |जगदम्बा-श्री २०४८ |[[केदारमान व्यथित]] |- |जगदम्बा-श्री २०४७ |[[नरबहादुर भण्डारी]] |- |जगदम्बा-श्री २०४६ |[[मदनकृष्ण श्रेष्ठ]] र [[हरिवंश आचार्य]] |- |जगदम्बा-श्री २०४५ |[[नारायणगोपाल]] |} # यो पनि हेर्नुहोस् * [[मदन पुरस्कार गुठी]] * [[मदन पुरस्कार]] * [[नारायणगोपाल]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने] == {{Reflist}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== * [http://www.madanpuraskar.org/guthi/index.php मदन पुरस्कार गुठी] {{जगदम्बाश्री पुरस्कार}} [[श्रेणी:पुरस्कारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्य पुरस्कारहरू]] __FORCETOC__ 0z1by5hihk1cfrig2brswdygs1lt3yi 0 13359 1392127 1385241 2026-10-02T08:17:33Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392127 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख|पर्व तथा दिवस}} {{Infobox holiday |holiday_name = छठ |type = हिन्दू |image = Chhatha @ ranipokhari kathmandu.jpg |imagesize = 250px |caption = छठ पुजा गर्दै श्रद्धालु भक्त |official_name = |nickname = छठी<br>छठ पर्व<br>छठ पुजा<br>डाला छठ<br>डाला पुजा<br>सुर्य षष्ठी |observedby = [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] तथा [[जैन धर्म|जैन]] |litcolor = |longtype = सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, धार्मिक |significance = पृथ्वीमा पर्यप्त प्रकाश छरेको र कामना पूर्ण गरेकोमा सूर्यलाई धन्यवाद दिनु |begins = कार्तिक शुक्ल षष्ठीको दुई दिन अघी |ends = कार्तिक शुक्ल षष्ठीको भोलिपल्ट |date = कार्तिक शुक्ल षष्ठी |scheduling = |duration = ४ दिन |frequency = दुइ पटक (चैती छठ मिलाएर) |date2015 = नोभेम्बर १५ देखि नोभेम्बर १८<ref>{{cite web|url=http://www.varanasi.org.in/chhath-pooja|title=Chhath Pooja|publisher=Varanasi.org|accessdate=November 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120203812/http://www.varanasi.org.in/chhath-pooja|archive-date=November 20, 2015}}</ref> |date2016 = नोभेम्बर ६<ref>http://arunachalipr.gov.in/GH_Restricted.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108090922/http://arunachalipr.gov.in/GH_Restricted.htm |date=2016-11-08 }}</ref> |date2017 = नोभेम्वर 26 |celebrations = |observances = धार्मिक अनुष्ठान, भजन, स्नान, व्रत तथा सूर्यको पूजा |relatedto = }} '''छठ पर्व''' [[नेपाल]] र [[भारत]]का उत्तरीय क्षेत्रमा हिन्दूहरूले मनाउने एक महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यो पर्वमा षष्ठी भगवतीको पूजा अर्चना गरी पुत्र, पति र परिवारको कल्याणको कामना गर्ने गरिन्छ। नेपालको विशेष रूपले तराई (मधेश) क्षेत्रमा श्रद्धा एवं भक्तिपूर्वक यो पर्व मनाइन्छ । यस पर्वको अवसरमा [[पञ्चमी]]का दिनदेखि व्रत बस्ने महिला तथा पुरुषले निष्ठापूर्वक पवित्र जलाशयमा स्नान गरी बेलुकीपख दूध, चामल र सख्खरको खीर पकाई प्रसादको रूपमा आफूले खाने र व्रत नबस्ने परिवारका सदस्यलाई पनि ख्वाउने चलन छ । परम्परा अनुसार छठका दिन साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई जलाशयमा उभिएर पूजासहित अर्घ दिएपछि रातभर नदी तथा तलाउ किनारमा बसी भजनकीर्तन गर्दै भोलिपल्ट सप्तमीका दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई पुनः अर्घ दिई पूजा विसर्जन गरिन्छ ।यश पर्वमा मुस्लिम समुदायका व्यत्तिले पनि सहभागी हुन्छ र यो पर्व बिधिबत मनाउछ। पवित्र मनले छठ पर्व मनाउँदा पारिवारिक कल्याण, सन्तानसुख तथा मनोकामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ । ==इतिहास== सृष्टिको सुरूवातदेखि नै सूर्यको उपासना गरिंदै आएको पाइन्छ। [[अग्नि पुराण]]मा पनि षष्ठी व्रतको प्रसँग उल्लेख छ। चौध वर्षको वनवास र एक वर्षको अज्ञातवास बसेको बेला [[कुन्ती]], [[द्रौपदी]] सहित [[पाण्डव]]ले यो व्रत गरेको वर्णन [[महाभारत]]मा पाइन्छ । [[त्रेता युग]]मा राजा दशरथकी रानी कौशल्याले पनि यो व्रत गरेको बताइन्छ। [[कात्तिक]] महिनामा मनाइने छठलाई ठूलो छठ भनिन्छ । [[चैत]]को [[षष्ठी]] तिथिमा पनि केही ठाउँमा यो पर्व मनाइन्छ । ==विधि== सूर्य उपासनासँग सम्बन्धित छठ पर्व प्रत्येक वर्ष कात्तिक [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] पञ्चमी र षष्ठीका दिन मनाइने गरिन्छ । व्रत बस्नेहरू स्नान गरेर उपवास बसी आत्मशुद्धि गर्छन्, जसलाई खर्ना भनिन्छ । षष्ठीका दिन नदी र पोखरीको घाटमा व्रतालुहरूले स्नान गरी बेलुकाको समयमा जलाशयमा उभिएर सूर्यलाई फलफूल, [[ठेकुवा]] र कसार अर्घ दिन्छन्। व्रतालु भक्तजनहरू राती धेरैजसो नदी किनारमा बास बस्छन् भने केही घर फर्किन्छन् । तर शुद्धाशुद्धिको धेरै विचार गर्नुपर्ने भएकाले कहीं कतै अशुद्ध नहोस् भन्नेमा उनीहरू सजग हुन्छन्। शुद्ध भावनाले यो व्रत गर्नाले तुरुन्त फल पनि पाइने धर्मावलम्बीहरूको विश्वास छ । त्यसकारण मनले मात्र शुद्ध नभएर सबैथोक चोखो हुनुपर्ने हुनाले व्रतालुहरूले मात्र नभई सम्पूर्ण परिवारले नै यसलाई कडाइका साथ पालना गर्छ । ==विसर्जन== षष्ठीको भोलिपल्ट ब्रहृममुहूर्तमा मानिसहरू पूजासामग्री लिएर नदी किनारमा गई स्नान गरी उदाउँदो सूर्यलाई फेरि अघ्र्य दिएपछि छठ पर्व सकिन्छ र प्रसाद बाँडिन्छ । छठको प्रसादमा उखु, केराउ, केरा, नरिवल, मिठाई, चना, ठेकुवा, कसार, कागती र अदुवा राखिन्छ । विशेषगरी शुद्ध घिउमा गहुँको पिठोबाट निर्मित ठेकुवा र चामलबाट निर्मित कसारको विशेष प्रसाद बनाइन्छ । छठ माताको पूजाआजा गरेपछि भाकल गर्नेहरूको सबै मनोकामना पूरा हुने धार्मिक विश्वास छ । यो व्रत गर्नाले चर्मरोग छिटो निको हुने पनि विश्वास गरिन्छ । केही भक्तजन घरबाट साँझ र बिहान घर्सिंदै नदी वा पोखरीको किनारमा गई स्नान गरी व्रत पूरा गर्छन् । कतिले मनोकामना पूरा भएमा नाच नचाउने, पोखरीमा माटोको हात्ती राख्ने तथा दियो बाल्ने जस्ता कार्य पनि गर्छन् । सूर्यको प्रकाशमा भिटामिन डी प्राप्त हुने भएकाले मानवशरीर विज्ञानका अनुसार यो व्रतको महत्त्व आज पनि त्यत्तिकै छ । कार्तिक शुक्ल चतुदर्शीका दिनबाट शुरु हुने '''छठ''' पर्व सूर्यको आराधना गरी नेपाल र भारतका विभिन्न क्षेत्रमा मनाइन्छ । अत्यन्तै श्रद्धा र निष्ठाका साथ व्रत बसी अस्ताउँदो [[सूर्य]] र उदाउँदो सूर्यलाई पूजा गरी यो पर्वलाई हर्सोल्लासका साथ मनाइने गरिन्छ । यो एउटा यस्तो चाड हो जसमा डुब्न लागेको सूर्यको साथै उदाउँदो सूर्यको पनि आराधना गर्ने गरिन्छ । समाजमा उदाउँदो वा प्रतिष्ठीत व्यक्तीलाई सबैले ढोग्छन् सम्मान गर्छन् तर डुब्न लागेको घाम गरीब तथा बेसहारालाई कसैले हेर्दैनन् तर यस पर्वले जुनसुकै अवस्थामा पनि सबैलाई समान व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ । त्यस्तै सूर्यले सबै प्राणीहरूलाई समानरूपमा प्रकाश दिन्छ त्यसैले सबैमाथि समान व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने सोच विकास गर्नका लागि सूर्यको पूजा गरिन्छ । वर्षको दुई पटक चैत र कार्तिक महिनामा धुमधामका साथ मनाइने यस पर्वमा चोखो र शुद्धाशुद्धिमा अत्यन्तै ध्यान दिइन्छ । विधी विधान अनुसार मनाएमा आफ्ना सम्पूर्ण कष्ट हटेर जाने जनविश्वास रहि आएको छ । छाला सम्वन्धी रोग निदानका लागि, पुत्र प्राप्तिका लागि र भाकल पूरा गर्न मानिसहरू भक्तिमा लिप्त भएर नजीकैको पोखरी जलाशय कुण्डमा गई यस दिन छठ पूजा गर्दछन् । छैठको पूजा गर्दा [[उखु]], [[केरा]]को बोट, [[बेसार]], [[अदुवा]], [[नरिवल]], [[जौ]], भुसुवा, ठेकुवा, फलफूल, मिठाई जस्ता सामग्रीको आवश्यकता पर्दछ । सम्पूर्ण प्राणीलाई विना कुनै भेदभाद समान शक्ति, ताप र किरण दिने समानताको प्रतीक सूर्यको यसै महिमालाई आत्मसात गर्दै सूर्यको पूजा प्रार्थना र आराधना तन, मन लगाएर चार दिनसम्म गरिन्छ । ==नहान खान (नहाए खाए)== '''छठको पहिलो दिन-कार्तिक शुक्ल चतुदर्शी''' कार्तिक शुक्ल चर्तुदशीका दिन देखि छठ आरम्भ हुन्छ । [[दसैँ|दशैं]] र [[तिहार]] लगतै शुरु हुने छठ नितान्त सूर्यको उपासना गरी मनाइन्छ । छठको शुरुवात मानिने यस दिनलाई ब्रतालुहरू नहान खान (नहाए खाए) भन्दछन् । बिहान सबेरै उठेर हात खुट्टाको नङ काट्छन् र चोखो पानीले नुहाई-धुवाई गरी सफा कपडा लगाएर पूजा गरी शुद्ध भोजन गर्दछन् । भनिन्छ यस दिनमा ब्रतालुहरूले प्रण गर्दछन्- म अव जथाभावी खाँदिन र तन मनले प्रभुको शरणमा बस्नेछु । ==खर्ना== '''छठको दोस्रो दिन-कार्तिक शुक्ल पञ्चमी''' विधिवत रूपमा शुरु भएको छठको दोस्रो दिनलाई खर्ना भनिन्छ । यस दिनमा नुहाएर चोखो भई साँझपख ब्रतालुहरूले सखरको खीर लौकाको तरकारी जस्ता शुद्ध भोजन ग्रहण गर्दछन् । यस दिनमा एक छाक मात्र भोजन गर्नुको कारण भने छठको दिन अर्थात अघिल्लो दिनमा दिनभरि पानीसमेत नपिई निराहार ब्रतको पूर्वाभ्यास हो । ==छठ== '''छठको तेस्रो दिन-कार्तिक शुक्ल षष्ठी''' छठको तेस्रो दिन अर्थात छठ पर्व । यस दिनमा ब्रतालुहरू पानीसमेत नपिई निराहार बस्दछन् । साँझपख नजीकैको पोखरी, तलाउ, इनार, कुवा जस्ता जलाशयमा गई पानीमा डुबेर अस्ताउँदो सूर्यलाई पूजा गर्दछन् । छठको दिन सूर्यलाई चढाउनका लागि बनाइएका सामग्रीहरू घाटमा लगेर पालैपालो पानीमा डुबाई सूर्य देवतालाई चढाउँदछन् । प्रातःकालीन अर्घका लागि केही ब्रतालुहरू रातभर पानीमा बसेर सूर्य नउदाउन्जेल सम्म पूजा गर्दछन् भने कोही प्रसाद चढाएर पानीबाट निस्कन्छन् । यस दिनमा रातभर भजन किर्तन र नाचगान हुने गर्दछ । घाटलाई बेहुली झै सिंगारिएकॊ हुन्छ। ==पारण== '''छठको चौथो दिन-कार्तिक शुक्ल सप्तमी''' रातभर सूर्यको आराधनामा मग्न भएका भक्तहरूले भोलिपल्ट उदाउँदो सूर्यको पूजाआजा गर्दछन् । विहानीमा सूर्यको न्यानो किरणसँगै ब्रतालुहरूले अञ्जुलीमा पानी भरि जल चढाउँछन् र पालैपालो ठकुवा भुसुवा फलफुल र मिठाईजस्ता प्रसादहरू अर्पण गर्दछन् । त्यसपछि घरमा गई सूर्यको प्रसाद ग्रहण गरी ब्रत खोल्दछन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.ekantipur.com/np/2068/7/15/full-story/337744.html|title=बिछट्टको छठ पर्व - धीरेन्द्र प्रेमर्षि|publisher='''कान्तिपुर'''}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==छठ पुजाको चित्रदीर्घा== <gallery heights="144" widths="192" perrow="4" mode="packed" caption="छठ पुजा"> चित्र:DSC03111.JPG|श्रद्धालुहरू छठ पूजाको दोश्रो दिन चित्र:JanakpurChhathParvaFestival.jpg|श्रद्धालुहरू छठ पूजा अवलोकन गर्दै चित्र:Chhatha ranipokhari kathmandu.jpg|[[काठमाडौँ|काठमाडौं]]को [[रानी पोखरी]]मा छठ पूजा गरिंदै चित्र:Chhath.jpg|महिलाहरू सुर्यदेवलाई अर्घा दिंदै चित्र:Chaith Janakpur.jpg|[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]को छठ चित्र:People Celebrating Chhath on 2nd Day Morning Around the Pond.jpg|छठ पुजाको बिहानी दृश्य चित्र:Chatt Ghat.jpg|छठ घाटको दृश्य चित्र:Chhath Puja at Babughat in Kolkata.jpg|गङ्गाघाटमा छठ चित्र:Chhatpooja.jpg|[[हरिद्वार]]मा छठ पूजा गर्दै नेपाली महिलाहरू चित्र:Thekua.jpg|छठ पूजाको प्रसाद ठेकुवा </gallery> ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य लिंक== {{Commonscat|Chhath|छठ}} * [https://web.archive.org/web/20190821175853/http://www.pahilopost.com/content/-22959.html को हुन् छठमाता? सांस्कृतिक पर्व छठका यस्ता छन् तथ्यहरु - पहिलो पोस्ट अनलाईन] {{हिन्दू चाडपर्वहरू}} [[श्रेणी:चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:तराईका चाडपर्व]] [[श्रेणी:नेपालका चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:मधेश प्रदेशको संस्कृति]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशको संस्कृति]] ln4rfg2ewfnkk6tdkjky5wx7g4zid0b 0 14274 1392113 1270880 2026-10-02T03:58:38Z CommonsDelinker 144 Yubaraj_Khatiwada.jpg हटाईंदै, कमन्समा [[c:User:Krd|Krd]]ले No license since 24 September 2026 को कारणले हटाएका कारण । 1392113 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = [[सम्माननीय]] | name = डा. युवराज खतिवडा | honorific-suffix = | image = | imagesize = | smallimage = <!--If this is specified, "image" should not be.--> | alt = | caption = | order = | office = [[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ मन्त्री]] | term_start = वि.सं. २०७६ फाल्गुन २१<ref>[https://ekantipur.com/news/2020/03/04/15832985058287287.html राजीनामा दिएको २४ घण्टा नबित्दै [[खतिवडा]] फेरि अर्थमन्‍त्री]</ref> | term_end = भाद्र १९, २०७७<ref>https://www.presidentofnepal.gov.np/wp-content/uploads/2020/09/IMG_01%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF_2077-5-19-1583x2048.jpg{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | president = [[विद्यादेवी भण्डारी]] | primeminister = [[खड्गप्रसाद ओली]] | predecessor = युवराज खतिवडा | successor = [[खड्गप्रसाद ओली]] | office1 = [[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ मन्त्री]] | term_start1 = वि.सं. २०७४ फाल्गुन १४ | term_end1 = वि.सं. २०७६ फाल्गुन २० | president1 = [[विद्यादेवी भण्डारी]] | primeminister1 = [[खड्गप्रसाद ओली]] | predecessor1 = [[ज्ञानेन्द्रबहादुर कार्की]] | successor1 = युवराज खतिवडा | order2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number--> | office2 = [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को पन्ध्रौँ गभर्नर | term_start2 = २२ मार्च २०१० | term_end2 = १९ मार्च २०१५ | predecessor2 = [[दिपेन्द्र बहादुर क्षेत्री]] | successor2 = डा. [[चिरञ्जीवी नेपाल]] | birth_date = १४ अगस्ट १९५६ | birth_place = | death_date = | death_place = | restingplace = | restingplacecoordinates = | birthname = | citizenship = | nationality = {{झण्डा चिन्ह|नेपाल}} [[नेपाली]] | party = | otherparty = <!--For additional political affiliations--> | spouse = | partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> | relations = | children = | parents = | residence = [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाण्डौं]], [[नेपाल]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | profession = [[अर्थविद्]] | cabinet = | committees = | portfolio = | signature = | signature_alt = | website = | footnotes = }} डा. '''युवराज खतिवडा''' (जन्म: वि.सं. ३० साउन २०१३) नेपाली अर्थविद् तथा नेपालका वर्तमान अर्थमन्त्री हुन्। यिनी [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को पन्ध्रौँ गभर्नर थिए।<ref name=''NRB''>{{Cite web|url=http://202.70.81.32/aboutus/intro.php|title=नेपालका गभर्नरहरूको सूची|accessdate=2017-02-26}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनले [[कोलम्बो]]मा यूएनडीपी रिजनल सेन्टरमा वरिष्ठ तीन वर्ष (असार २०६३) मा अर्थशास्त्रीको रूपमा सेवा र डा.युवराज खतिवडा वि.सं. २०५९ देखि २०६२ सम्म नेपाल सरकारको [[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]मा उपाध्यक्ष भएका थिए। यस अघि उनी नेपाल राष्ट्र बैङ्कको आर्थिक अनुसन्धान विभागको प्रमुख (वि.सं. २०५५-२०५८), वि.सं. २०३८ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा एक स्नातकोत्तर शिक्षक र वि.सं. २०४७ देखि २०४८ सम्म [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] र [[काठमाडौँ विश्वविद्यालय|काठमाडौँ विश्वविद्यालय]]मा एक अतिथि सङ्काय सदस्यको रूपमा कार्य गरेका थिए। == अध्ययन == ३० साउन वि.सं. २०१३ मा जन्मिएका खतिवडाले [[मेची बहुमुखी क्याम्पस|मेची क्याम्पस]], भद्रुपरबाट अर्थशास्त्र विषयमा स्नातकसम्मको अध्ययन गरेका थिए। उनले त्यसपछि [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय|त्रिभुवन विश्व विद्यालय]]बाट वि.सं. ०३७ मा अर्थशास्त्रमा र वि.सं. ०४० मा जनप्रशासनमा स्नातकोत्तर गरेका थिए। खतिवडाले दिल्ली स्कुल अफ इकोनोमिक्स, [[दिल्ली विश्वविद्यालय]]बाट वि.सं. ०४७ मा वित्तीय अर्थशास्त्रमा [[विद्यावारिधी]] गरेका थिए। == जागिर == सहायक अनुसन्धान अधिकृतका रूपमा वि.सं. ०३९ मा नेपाल राष्ट्र बैङ्कमा प्रवेश गरेका उनले त्यहाँ करिब २० वर्ष बिताएका थिए। खतिवडा वि.सं. ०५७ मा राष्ट्र बैङ्कको कार्यकारी निर्देशकमा बढुवा भएका थिए। राष्ट्र बैङ्कको अनुसन्धान विभाग प्रमुखका रूपमा करिब तीन वर्ष काम गरेपछि उनी वि.सं. ०५८ देखि २०६१ सम्म राष्ट्रिय योजना आयोगको सदस्य भएका थिए। उनले त्यसवेला पञ्चवर्षीय योजना तुर्जमामा महत्त्वपूर्ण योजना दिएका थिए। उनले योजना आयोग छाडेपछि वि.सं. ०६२ देखि तीन वर्षसम्म युएनडिपीको क्षेत्रीय केन्द्र, कोलम्बोमा वरिष्ठ अर्थविद्का रूपमा काम गरेका थिए। त्यसपछि उनी नेपाल फर्किएका थिए। असार वि.सं. ०६६ मा उनलाई तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[माधवकुमार नेपाल]]ले योजना आयोगको उपाध्यक्षमा नियुक्त गरेका थिए। आयोगको उपाध्यक्षमा नौ महिना काम गरेर उनले राजीनामा गरेका थिए। <ref>http://www.news24nepal.tv/2018/02/27/266710 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180503042047/http://www.news24nepal.tv/2018/02/27/266710 |date=2018-05-03 }}</ref> === राष्ट्र बैङ्कको गभर्नर === ९ चैत वि.सं. ०६६ मा उनी [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को गभर्नरमा नियुक्त भएका थिए। उनले राष्ट्र बैङ्कको गभर्नर हुँदा घरजग्गा र सेयर कारोबारलाई अनुत्पादक क्षेत्र भन्दै कडाई (के को?) गरेका थिए। वि.सं. २०७२ मा पुनः [[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]को उपाध्यक्ष बनेका थिए। तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको कार्यकालमा उनी [[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]को उपाध्यक्ष भएर काम गरेका थिए। उनले धेरै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रशिक्षण, विकास र नियोजन सम्बन्धित मुद्दा तथा कार्यक्रमहरूको सेमिनारमा पनि सहभागिता जनाइसकेका छन्। ==राष्ट्रिय सभा सदस्य== == अर्थमन्त्री == {{मुख्य|दोस्रो ओली मन्त्रिमण्डल}} उनी [[दोस्रो ओली मन्त्रिपरिषद्|ओली मन्त्रिमण्डल]]का अर्थमन्त्री थिए। [[गोकुल प्रसाद बास्कोटा|गोकुल बाँस्कोटा]]ले [[सेक्युरिटी प्रेस प्रकरण|प्रेस सेकुरिटीको घुस प्रकरण]]मा राजिनामा दिएपछि उनले [[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सुचना तथा सञ्चार प्रविधि मन्त्री]]को समेत काम गर्दै आएका छन्। राष्ट्रिय सभा सदस्य पद वि.सं. २०७६ फाल्गुन २० मंगलबार मध्यरातिबाट स्वतः सकिने भएपछि उनले मन्त्री पदबाट राजीनामा दिएका थिए। युवराज खतिवडाले मन्त्री पदबाट राजीनामा दिएको २४ घण्टा नबित्दै उनले पुनर्नियुक्ति पाएका थिए। प्रधानमन्‍त्री [[खड्गप्रसाद ओली|केपी ओली]]को सिफारिसमा राष्ट्रपति [[विद्यादेवी भण्डारी]]ले खतिवडालाई बुधबार पुन: अर्थ र सञ्‍चार तथा सूचना प्रविधिमन्त्रीमा नियुक्त गरेको राष्ट्रपति कार्यालयले जनाएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.nepalakhabar.com/?p=11108|title=युवराज खतिवडा अर्थ र सञ्चारमन्त्रीमा नियुक्त|work=नेपाल खवर|accessdate=२१ फागुन २०७६}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> भाद्र १९, २०७७ मा मन्त्री खतिवडाले शुक्रबार साँझ दिएको राजीनामा स्वीकृत गरेर दुवै मन्त्रालयको जिम्मेवारी आफूले सम्हाल्ने गरी प्रधानमन्त्री ओलीले राष्ट्रपतिसमक्ष सिफारिस गरे अनुसार राष्ट्रपतिले तोकेको राष्ट्रपति कार्यालयले जारी गरेको विज्ञप्तिमा उल्लेख गरिएको छ । == विभूषण == डा.युवराज खतिवडाले वि.सं. २०५० मा [[महेन्द्र विद्या भूषण]] तथा वि.सं.२०५७ सुप्रबल [[गोरखा दक्षिण बाहु|गोर्खा दक्षिण बाहु]]बाट सम्मानित भएका थिए। ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाल राष्ट्र बैङ्क]] [[श्रेणी:नेपाल राष्ट्र बैङ्कका पूर्व गभर्नर]] [[श्रेणी:अर्थ वाणिज्य]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारका मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका अर्थ मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सूचना तथा सञ्चार मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)का राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपाली अर्थशास्त्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:खस जाति]] f0tuu0uash10xg1aomcmf00rf53japp 0 15184 1392111 1320499 2026-10-02T03:56:02Z CommonsDelinker 144 Tej_Bahadur_Mijar.jpg हटाईंदै, कमन्समा [[c:User:Krd|Krd]]ले No license since 24 September 2026 को कारणले हटाएका कारण । 1392111 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=मे २०१३}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|एकीकृत नेकपा माओवादी]]को तर्फबाट काभ्रे- ४बाट प्रत्यक्ष तर्फ विजयी संविधान सभा सदस्य तेजबहादुर मिजार दलित मुक्ति मोर्चाका केन्द्रीय उपाध्यक्ष पनि हुन्। पार्टीको सही राजनीतिक धार र जनताले पार्टी प्रति गरेको विश्वास नै आफ्नो विजयको कारण भएको मिजारको भनाई छ। लामो समयसम्म कीटनाशक औषधीको व्यापार गरेका मिजारले [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]]को रसुवा भन्ने ठाउँमा तीन वर्ष शिक्षण पेशा पनि अपनाए। २०३६ साल देखि विद्यार्थी राजनीतिबाट राजनीतिमा पाइला सुरू गरेका मिजार २०४५ साल पछि नेकपा मशालमा सक्रिय थिए। २०५६ सालमा एकीकृत नेकपा माओवादीमा आबद्ध भएमा मिजार त्यसपछि भूमिगत भएका थिए। पार्टी भित्र विकास उपनामले चिनिने मिजार हाल नेवा राज्य समितिको सदस्य पनि छन्। २०१८ साल बैशाखमा काभ्रेको [[पाँचखाल नगरपालिका|पाँचखाल]] -७, दुलालथोकमा जन्मेका मिजारले माध्यमिक तहसम्मको अध्ययन गरेका छन्। गरीब दलित परिवारमा जन्मेका मिजारले पार्टी घोषणा पत्र अनुसार गरीब वर्गको उत्थान हुने संविधान लेख्नमा आफू केन्द्रित हुने बताए। <ref>[http://www.nepalcaportal.org संविधान सभा निर्वाचन पोर्टल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218052452/http://nepalcaportal.org/ |date=2014-12-18 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्री== <references/> [[श्रेणी:संविधान सभा सदस्य]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:कम्युनिष्ट सभासद]] j6uf04vkrqj88yltlxok21c7a0ok3au 0 35276 1392126 1339121 2026-10-02T07:20:40Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392126 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=अक्टोबर २०११}} [[Image:glucose meters.jpg|right|thumb|300px|ग्लूकोज मीटरको चार पिउँढियां, (१९९३-२००५)। यिनीहरूमा नमू्ने माप ३०-०.३ μl र परीक्षण समय ५ सेकेन्डबाट २ मिनटसम्म रह्दछ। (आधुनिक मीटरहरूमा ५ सें. मा परिणाम मिल्न सक्दछन्।]] '''ग्लूकोजमीटर''' ([[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]:''सेल्फ मनिटरिंग अफ ब्लड ग्लूकोज'', लघु:एसएमबीजी) त्यो उपकरण हुन्छ, जसका द्वारा [[रक्त]]मा [[ग्लूकोज]]को मात्रा ज्ञात गरिन्छ।<ref>[http://jansanchaar.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1864:hello-sirsa-dr-gn-verma&catid=1:sirsa-news&Itemid=54 पैथोलजिकल लैबमा एक प्रशिक्षित पैथोलोजस्टको हुनु अनिवार्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004136/http://jansanchaar.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1864:hello-sirsa-dr-gn-verma&catid=1:sirsa-news&Itemid=54 |date=2016-03-05 }}।जनसञ्चार.इन</ref> यो उपकरण [[मधुमेह]]-रोगीहरूको लागि अत्यन्त लाभदायक हुन्छ। यस उपकरणका प्रयोगबाट रोगी आफ्नो घरमा नैं स्वयं बिना कसैको सहायताका नियमित अन्तरालमा [[रक्त-शर्गरा]]को जांच घरमा नैं गर्न सक्दछन्।<ref name="हिन्दुस्तान">[http://www.livehindustan.com/news/tayaarinews/gyan/67-75-96819.html ग्लूकोमीटर]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}।हिन्दुस्तान लाईव।१२ फरवरी, २०१०</ref><ref name="नवभारत">[http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/5030931.cms?prtpage=1 चीनी कम, त के गम]।नवभारत टाइम्स।२० सितंबर, २००९</ref> यसको खोज १९७० मा भए थियो, किन भनें १९८ ०का दशकका आरम्भ आउँदा-आउँदै यसको प्रचलन एकदम बढ्यो। ग्लूकोमीटरका आविष्कारका पहिले मधुमेहलाई मूत्र परीक्षणका आधारमा नापिन्थ्यो। यो [[विद्युत-रासायनिक]] प्रविधीका आधारमा काम गर्दछ। यसका बाहेक [[हाइपोग्लाईसीमिया]] (उच्च रक्त-शर्गरा)का स्तरलाई नापनको लागि पनि यसको प्रयोग हुन्छ। ग्लूकोमीटरमा लिंसटका माध्यम भन्दा एक बूंद [[रक्त]] लिन पछि उसलाई एकप्रयोज्य परीक्षण पट्टी (''डिस्पोजेबल टेस्ट स्ट्रिप'')मा राख्दछन् जसका आधारमा यो उपकरण रक्तको शर्गरा-स्तर नाप्दछ।<ref name="हिन्दुस्तान"/> उपकरण शर्गरा स्तर बतानमा ३बाट ६० [[सेकेंड]]को समय लिँदछ। यो अन्तराल प्रयोग गरी गइरहे मीटरमा निर्भर गर्दछ। त्यो यसलाई मिलीग्राम प्रति डेसीलीटर या मिलीमोल प्रति लीटरका रूपमा प्रदर्शित गर्दछ। ग्लूकोमीटरका मुख्य भाग परीक्षण पट्टी, कोडिंग, प्रदर्शक तथा क्लक मेमोरी छन्। परीक्षण पट्टीमा एक रसायन]] लागेको हुन्छ जुन रक्तको बूंदमा उपस्थित शर्गराबाट क्रिया गर्दछ। केही मडलहरूमा [[प्लास्टिक]] पट्टी हुन्छ, जसमा शर्गरा औक्सीडेजको प्रयोग हुन्छ। सामान्यत: [[प्लाज्मा]]मा ग्लूकोजको स्तर, पूरा रक्तमा ग्लूकोजका स्तरको तुल्नुमा १०बाट १५ प्रतिशत अधिक हुन्छ। केही मानिसहरूमा यो धारणा हुन्छ, कि ग्लूकोमीटर प्रायः सही परिणाम दिंदैनन्, किन्तु यो सत्य छैन।<ref>[http://in.jagran.yahoo.com/news/features/general/8_14_5932600.html केही पहलू जुन अनछुए रह जान्छन्]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}।याहू जागरण।११ नवंबर, २००८</ref> घरहरुलू ग्लूकोज मीटर पूरा रक्तमा ग्लूकोजका स्तरलाई नाप्दछन्, र परीक्षण प्रयोगशालाहरूमा प्रयुक्त हुने वाला मीटर प्लाज्मामा ग्लूकोजका स्तरलाई नाप्दछन्। यसको एक कारण यो पनि छ, कि प्रयोगशालामा रक्त शिराहरूबाट लिँदछन् र ग्लूकोमीटरमा धमनीहरूबाट नमूना लिइन्छ। भारतमा अनेक कंपनीहरुका ग्लूकोमीटर उपलब्ध छन्। यिनीहरूमा प्रमुख छन्: जन्सन एण्ड जन्सनको वन-टच अल्ट्रा, बायरको कन्टूर, रोशका एक्यू सीरीजका एक्यूचेक, एक्यूचेक एक्टिव र एक्यूट्रेंड आदि।<ref name="नवभारत"/> आधुनिक ग्लूकोमीटरलाई केबलको सहायताबाट कंप्यूटरबाट पनि जोड्न सकिन्छ।<ref name="हिन्दुस्तान"/> यस प्रकार यो उपकरण आफ्नो परिणाम [[कंप्यूटर]]मा पठाई दिन्छन्, जसलाई समयानुसार, मनचाहे फर्मैटमा प्रिंट गर्न सक्दछन्, सहेज सक्दछन् तथा विश्लेषण पनि गर्न सकिन्छ। == सन्दर्भ== {{reflist}} ==बाहिरी सूत्र== * [https://web.archive.org/web/20190702024826/http://itgyan.co.cc/ प्राविधिक ज्ञान हिन्दीमा ] *[http://diabetes.niddk.nih.gov/ राष्ट्रीय मधुमेह सूचना क्लीयरिंगहाउस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221034416/http://diabetes.niddk.nih.gov/ |date=2010-02-21 }}-अमरीका, ''सन्दर्भ हेतु'' *[http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/health/healthnews/0802/05/1080205055_1.htm श्वास गंध बताएगी शक्करको मात्रा !] {{मधुमेह}}{{चिकित्सा परीक्षण}} {{portalpar|इलेक्ट्रनिक्स|Nuvola_apps_ksim.png}} {{DEFAULTSORT:Glucose Meter}} {{Commonscat|Glucose meters}} [[श्रेणी:मधुमेह]] [[श्रेणी:चिकित्सा परीक्षण]] ciaq3bmy5eo6nqiejnm5txqkmbdzaa7 0 45217 1392138 1281679 2026-10-02T11:41:08Z Filos1 81103 व्याकरण सुधार गरियो । 1392138 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = वसन्ती (उपन्यास) | image = वसन्ती (उपन्यास).jpg | image_caption = | author = [[डायमनशमशेर राणा|डायमनसम्शेर राणा]] | country = [[नेपाल]] | language = [[नेपाली]] | subject = [[उपन्यास]] | genre = [[राजनीति]], [[इतिहास]] | publisher = [[साझा प्रकाशन]] | pub_date = वि.स.२००६ | isbn = 9789993329565 | pages = | wikisource = }} '''वसन्ती''' [[डायमनशमशेर राणा|डायमनसम्शेर राणा]]द्वारा लेखिएको ऐतिहासिक उपन्यास हो । यसलाई [[साझा प्रकाशन]]ले बजारमा ल्याएको हो ।<ref>[http://www.sajha.org.np/novel.shtml साझा प्रकाशका उपन्यासहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610015013/http://www.sajha.org.np/novel.shtml |date=2013-06-10 }}</ref>ऐतिहासिक परिवेशमा आधारित यो उपन्यासको कथावस्तु दरवारकी नर्तकी वसन्ती, [[गगनसिंह खवास]] , [[राजेन्द्र लक्ष्मी]] र [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर राणा]]को वरिपरि घुम्छ । ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपाली भाषाका उपन्यासहरू]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्य]] [[श्रेणी:पुस्तकहरू]] {{stub}} 2zwclynfv3vdt50xub9w80t7wlsgt15 0 47382 1392116 1392092 2026-10-02T04:28:03Z Bishaldev100 28807 /* ४२ सालको पर्व */ 1392116 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | birthname = वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा | image = Prime Minister Bir Shumsher Sitting (cropped).png | order = | office = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|११ औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)]] | term_start = वि.सं. १९४२ मंसिर ०८<ref>मुलुकी ऐन परिशिष्ट (ङ)</ref> | term_end = वि.सं. १९५७ फल्गुण २३ | predecessor = [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]] | successor = [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देव शमशेर]] | office1 = पाल्पाको बडाहाकिम | term_start1 = १९३१ | term_end1 = १९३६ | predecessor1 = [[बद्री नरसिंह राणा|बद्रीनरसिंह राणा]] | successor1 = भूपेन्द्रजङ्ग राणा | birth_date = वि.सं. १९०९ मंसिर २६ |father = धीर शमशेर राणा | mother = चन्द्रकुमारी बस्न्यात | birth_place = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य]] | death_date = वि.सं. १९५७ फल्गुण २३ (४८ वर्ष) | death_place = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य]] }} '''वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा''' नेपालका [[राणा शासन]]का सातौँ तथा नेपालका ११ औँ प्रधानमन्त्री थिए। यिनी [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]का जेठा छोरा थिए। उनलाई उनले गरेका महत्त्वपूर्ण सुधार र निर्माण गरेका दरबारहरूको कारणले चिनिन्छ। वीर शमशेरका १७ जना भाइहरूलाई शमशेर खलक भनेर चिनिन्थ्यो। उनीहरूले जङ्ग र नरसिंह खलकलाई हत्या र निर्वासित गरी नपाउने शक्ति हत्याएका थिए। यिनी १९४२ मा [[४२ सालको पर्व]] मच्चाएर, आफ्नै बडा बा [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|श्री ३ रणोद्धिप]]को षड्यन्त्रपूर्वक हत्या गरी श्री ३ को पदमा विराजमान भएका थिए। रणोद्धिपको हत्याको लागि [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खडग शमशेर ज.ब.रा]]. ले विशेष सहयोग गरेका थिए । उनले भादगाँउ र काठमाडौँमा वीरधाराको व्यवस्था, पुलहरूको निर्माण, [[वीर अस्पताल]] (वि.स.१९४७), [[वीर पुस्तकालय]]को स्थापना, [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]]को निर्माण आदी गरेका थिए । == प्रारम्भिक जीवन == यिनको जन्म १९१० मा भएको थियो । (सम्पादन मण्डलले उनको जन्म १९०९ मार्ग २७ गते शुक्रबार भएको कुरा लेखेको छ।) टुँडिखेलमा रहेको उनको सालिक अनुसार उनको जन्म मिति सम्वत १९०९ साके १७७४ मार्ग २१ गते मार्ग कृष्ण ३० शुक्रबार तदनुसार १० डिसेम्बर १९५२ ई. रहेको छ।<ref>{{Cite journal |last=श्यामसुन्दर राजवंशी |first=जयन्ती श्रेष्ठ |title=टुंडिखेल वरपरका अश्वारोही सालिकहरू |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_151_03.pdf |journal=Ancient Nepal |pages=13-26}}</ref> यिनको जन्म हुँदा यिनको आमा चन्द्रकुमारी बस्न्यात ([[पहलमान सिंह बस्नेत]] कि छोरी/ काजी ललितमानसिंह बस्न्यातकी बहिनी) सुत्केरी अवस्थामा नै मृत्यु भयो र आठ वर्ष सम्म बाबुसंग बस्न नहुने भएकाले यिनको लालन पालन [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर]]को [[थापाथली दरबार]]मा भयो। हो । मार्ग २७ गतेका दिन वीरशमशेरकी मुमा चन्द्रकुमारीको मृत्युपछि धीरशमशेरले नन्दकुमारीलाई विवाह गरी ल्याए | वीरशमशेरको कपाल कैलो भएको हुनाले जंगले उनलाई "कैले" भनी बोलाउँथे। यिनको पढाई-लेखाई [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देव शमशेर]], [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शमशेर]] संगै भएको थियो। यिनी पढाईमा कमजोर थिए। उनीहरूले [[कोलकाता]]को डभ्टन कलेजमा पढ्न पाए।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४४</ref> १९२४ माघ सुदि १० रोज २ मा बनाएको [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|उत्तराधिकारीको रोलक्रम]]मा लेफ्टिनेन्ट [[कर्नल|कर्नेल]] वीर शमशेर सोह्रौ रोलमा थिए। उनी भन्दा अगाडि उनका भतिजाहरू युद्धप्रताप जंग लगायत (जंगबहादुरका नाति) तथा दाइहरू (ठूलो बुबाका छोराहरू) थिए। त्यसकारण शान्तिपुर्ण तरिकाले उनी सत्तामा आउन र प्रधानमन्त्री बन्न यो रोलक्रमको नियम अनुसार सम्भव थिएन।<ref>पूर्णिमा ८७ पूर्णाङ्क २२ वर्ष ३ अङ्क सम्पादक महेशराज पन्त, दिनेशराज पन्त। </ref> श्री ३ जंगले वीर शमशेरको चिना ज्योतिषीलाई देखाउँदा राजयोगको लक्षण देखिँदा उनलाई वीर शमशेरप्रति विशेष भय र शङ्का थियोे। श्री ३ जंग "भैरे([[जगतजङ्ग राणा|जगतजंग]])को टाउको कैलेले खान्छ" भन्ने गर्थे।<ref name="पुरुषोत्तम">{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा |year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=133}}</ref> त्यसैले १९ वर्ष कटेपछि काठमाडौं बाहिर नै राखे। १९ वर्षको उमेरमा १९२८ मा वीरशमशेर कलकत्तामा वकिल (Diplomatic Envoy) का रूपमा गए। कलकत्ताबाट फर्किएपछि १९३० मा उनलाई पाल्पाको बडाहाकिम बनाएका थिए। == पाल्पा बडाहाकिम == वीर शमशेर पाल्पाको बडाहाकिम भएर काम गरे। वि.सं. १९४१ मा पिता [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]को निधन भएपछि उनी काठमाडौ आएर बसेका थिए। काठमाडौ आएको बेलामा उनका भाइहरूले सत्ता पल्टाउने योजना बनाए। == ४२ सालको पर्व == [[चित्र:Godhaq.jpg|अङ्गुठाकार|वीर शमशेरको सालिक]] मुख्य लेख : [[४२ सालको पर्व]] प्रधानमन्त्री [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दीप सिंह]]को समयमा वि.सं. १९४२ मा भारतको तत्कालिन ब्रिटिश ईण्डिया सरकारले [[रावलपिन्डी]]मा आयोजना हुने परेड(क्याम्प अफ एक्सरसाइज)मा सहभागी हुन नेपाललाई समेत निम्तो दियो। यो परेड सन् १९८५ डिसेम्बर २६ देखि १९८६ जनवरी २६ तारिखसम्म (१६ पुस १९४२ देखि १६ माघ १६ सम्म) एक महिना लामो हुँदै थियो । यसमा भारतभरका सैनिक पल्टन, घोडचढी सैनिक, विभिन्न रेजिमेन्टसहित गरेर १४ घोडचढी सैनिक पल्टन, २६ पैदल रेजिमेन्टसहित ७ हजार सैनिक र २५ हजार आमन्त्रित सैनिकहरू जम्मा भएका थिए । वीर शमशेर पहिले पनि बृटिस भारतमा वकिल (राजदूत) भई काम गरेकाले, त्यसको जिम्मेवारी वीर शमशेरलाई दिइएको थियो। वीर शमशेरले आफूसँग रहेका सैनिकहरूको र भाइहरूको साथमा फाइदा उठाई काका [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दीप सिंह]]को हत्या गरे। जंगबहादुरको छोरा [[जगतजङ्ग राणा]] र नाति युद्धप्रताप जंग (नाति जर्नेल ) को समेत हत्या गरियो। === खड्गशमशेरद्वारा कु प्रयास === [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]का १७ भाइ छोरामध्येका वीर शमशेरको प्रधानमन्त्रीत्वकालमा [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शमशेर]] कमाण्ड ईन चिफ तोकिए । खड्ग शमशेर महत्वाकांक्षी स्वभावका थिए । उनमा प्रधानमन्त्री हुन प्रतीक्षा गर्ने धैर्य भएन । उनले दाइ वीरको सुझाव विपरित प्रशासन चलाउन थाले । प्रतिकृयाम, वीर शमशेरले खड्गका कर्मचारीहरू बर्खास्त गरिदिए । यसबाट खड्ग झनै रिसाए । खड्गले कर्नेल शेर शमशेरको ब्रतबन्धको पूर्व सन्ध्यामा १९४३ फागुनको मध्यमा वीर शमशेर विरुद्ध योजना गरे । उनलाई योजनामा कमान्डिङ जनरल [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]] र कान्छ राजमाता विष्णु दिव्यस्वरीले पनि साथ दिएका थिए । {{sfn|Acharya|2019|p=283}} अठार महिनापछि उनी पदच्यूत गरिए । वि स निर्वासित जीवन जिउन पाल्पा झरे । पछि उनलाई वि.सं. १९४५ मा पश्चिम नेपालको [[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]], [[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]], [[बागलुङ जिल्ला|बाग्लुङ]] र पर्वतको जिम्मेवारीका साथ [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को गौंडामा पश्चिम कमाण्डरको पुनः जिम्मा दिइयो । सोहीबेला वि.सं. १९४९ मा रानी तेजकुमारीको कालगतिले मृत्यु भयो । मृत्युको अन्तिम क्षणमा खड्ग शमशेरले रानीलाई उनको सम्झनामा भारतको आग्रा जस्तै ताजमहल निर्माण गरी स्मृतिलाई ताजै राख्ने वचन दिएका रहेछन् । वचन अनुसार उनले बेलायतबाट इन्जिनियर झिकाएर रानीमहल निर्माण गर्न लगाए । त्यसरी निर्माण भयो ‘[[रानीमहल]]’ अर्थात् नेपाली ताजमहल । == कार्यहरु == * उनले भादगाँउ र काठमाडौँमा वीरधाराको व्यवस्था, पुलहरूको निर्माण, [[वीर अस्पताल]] (वि.स.१९४७), [[वीर पुस्तकालय]]को स्थापना, [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]]को निर्माण आदी गरेका थिए। वीरशमशेरले त्यतिबेला काठमाडौँमा मात्र नभई तराईका जिल्लामा पनि आफ्नै नामबाट थप ४ वटा अस्पताल खोलेका थिए। काठमाडौँको एक र तराईका चारसहित सबै अस्पतालमा उपचार, औषधिसँगै खानबस्न निःशुल्क थियो। सबै खर्च सरकारले व्यहोरेकाले सेवाग्राही जनताको एक पैसा पनि खर्च हुँदैनथ्यो। शुद्ध खानेपानी र अस्पतालको व्यवस्था गरेर वीरशमशेरले विदेशमा समेत प्रसिद्धि कमाएका थिए। अस्पताल स्थापनालाई नेपालस्थित ब्रिटिस रेजिडेन्ट, ब्रिटिस गभर्मेन्ट र अन्तर्राष्ट्रिय जगतले  जनस्वास्थ्यका क्षेत्रमा भएको उल्लेख उपलब्धिका रूपमा चित्रण गरेको थियो। वीर अस्पताल स्थापना गरेर सरकारले कल्याणकारी काम गरेको उनीहरूको  टिप्पणी थियो।<ref>{{Cite news|url=https://himalpress.com/2023/07/78044/|title=‘रैतीले साह्रै दुःख पाउँदा’ खुलेको वीर अस्पताल|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=१३ साउन २०८०|work=himalpress|access-date=१३ साउन २०८०}}</ref> * उनले नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजित गरे । जुन वि.सं २०१८ साल सम्म यथावत् थियो। प्रसाशन यन्त्रलाई सर्वसुलभ बनाइने उद्देश्यले वीर शमशेरको पालामा वि.सं. १९५२ मा नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो। त्यतिखेर काठमाडौँ उपत्यका भित्रका जिल्लाहरूलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत राखिएको थियो भने पहाडी इलाकालाई तहसिल र तराई इलाकालाई जिल्ला भन्ने प्रचलन थियो। पहाडी इलाका तहसिल भित्र ससाना धेरै जिल्ला हुन्थे। <ref>सतिश कुमार, राणा पोलिटी इन नेपाल: ओरिजिन एण्ड ग्रोथ, बम्बई : एसिया पब्लिशिङ हाउस, सन् १९६७, पृ. १०८ ।</ref> * प्रसाशनलाई चुस्त दुरुस्त राख्न प्रत्येक जिल्लामा बडाहाकिमको दरबन्दी र बडाहाकिमले [[दौडाहा]] जाने प्रचलन यिनले सुरु गरे। * काठमाडौँ उपत्यका मा खानेपानीको व्यवस्था सुधार गर्न वीर धाराको निर्माण, महाराजगंजमा पानीपोखरीको निर्माण यिनकै शासन कालमा भएको थियो। "वीरधाराको पानी खाए [[हैजा]] भाग्छ" भन्ने भनाइ प्रचलित भएको थियो । त्यसअघि दूषित खानीपानीका कारण देखिने गरेका झाडापखाला र हैजाजस्ता संक्रमण बन्द भएको समाचार त्यतिबेला ब्रिटिस मेडिकल जर्नलमा समेत छापिएको थियो।<ref>''ब्रिटिस मेडिकल जर्नलको ५ अक्टोबर १८९५  अंक''</ref> * यिनले [[दरबार हाई स्कुल|दरबार हाइ स्कुल]]को आधुनिक भवन निर्माण गरे र सर्वसाधारणका छोरा छोरीले समेत अध्धयन गर्न पाउने व्यवस्था सुरु गरे। * देशको हित तथा राम्रो काम गर्नेलाई प्रोत्साहित गर्न उनले [[गोरखा दक्षिण बाहु]]- नेपालको पहिलो विभूषणको स्थापना गरे। *वि.सं. १९४४ असार १४ गते श्री ३ महाराज [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीरशमशेर जबरा]]ले देशका विभिन्न स्थानमा तैनाथ गढी–गौँडाका हाकीमहरूलाई [[सती प्रथा|सती]] पठाउनपूर्व अनिवार्यतः स्वीकृति लिनैपर्ने, पठाइंदा नारीको स्वीकृति चाहिने, छोराछोरी हुर्केका हुनुपर्ने, गर्भवती हुन नहुने लगायतका कडा नियम तर्जुमा गरी कार्यान्वयन गर्न लिखित निर्देशन दिएका थिए। ==परराष्ट्र नीति== === १९५३ को सम्झौता === वीरशमशेरले १९५३ मा अङ्ग्रेजसँग सम्झौता गरेपछि दक्षिण ब्रिटिस भारतबाट पनि नुन आउने बाटो खुलेको हो । त्यस भन्दा अघि नेपालमा नुनको स्रोत भनेकै  भोट (तिब्बत) थियो ।<ref>[http://himalkhabar.com/news/10398 कुतीमा सटही बेपार]</ref><ref>[https://ratopati.com/story/74108 तानाशाह थिएनन् पृथ्वीनारायण शाह]</ref> == आदर्श == [[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]]ले [[भीमसेन थापा]]लाई आदर्श व्यक्ति माने झैँ, यिनले पनि [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर]]लाई आदर्श व्यक्ति मान्थे र उनको झैँ अनुशरण गर्थे । यिनी कम बोल्थे र बोलेका कुरा पुरा गरेरै छोड्थे ।<ref name=":0" /> == निर्माण गरेका दरबारहरु /भवन == # [[जावलाखेल दरबार]] वि.सं. १९४५ # [[लाल दरबार]] वि.सं. १९४७ # [[सेतो दरबार]] वि.सं. १९४२ # [[फोहोरा दरबार]] वि.सं. १९५२ # [[बहादुर भवन]] / [[बहादुर भवन|चार बुर्जा दरबार]] वि.सं. १९५४ # [[केशरमहल|केशर महल]] वि.सं. १९५२ # [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]] # हीरापुर दरबार # [[आनन्द निकेतन]] # तोरण दरबार # [[दरबार हाई स्कुल]]को भवन == व्यक्तिगत जीवन == [[चित्र:Bir_Shumsher_with_his_youngest_wife.png|left|thumb|वीर शमशेर र तोपकुमारी]] [[चित्र:Bir_Shumsher_with_his_wife_and_sons.png|thumb|[[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]] र पत्नी र छोराहरू]] श्री ३ वीर शमशेरको विवाह श्री ५ [[उपेन्द्रविक्रम शाह|माहिला सहेबज्यू]]की छोरी सँग भएको थियो । उनीबाट [[गेहेन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|गेहेन्द्र शमशे]]र र धर्म शमशेर जन्मेका थिए । पछि वीर समशेरले दाइजोमा आएकी खञ्जनलाई अङ्गीकार गरी श्री ३ कान्छी महारानी घोषित गरी नाउँ तोपकुमारी राखिदिए । उनीतिरबाट चक्र शमशेर, [[रुद्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|रुद्र शमशेर]], तेज शमशेर र प्रताप शमशेर जन्मेका थिए ।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४६</ref> वीर शमशेरले जेठी पत्नीलाई माया नगर्ने हुँदा नजरबन्दमा राखेका थिए। गेहेन्द्र शमशेरले वैज्ञानिक तरक्की गरेर बाबुलाई खुसी पारे। त्यहीँ खुसीयालीमा "के माग्छस् दिन्छु" भन्दा गेहेन्द्रले "मेरी मामुलाई नजरबन्दबाट मुक्त गरिपाऊँ" भनी मुक्त गराए। <ref name=":0">[[राजाराम सुवेदी]], नेपालको तथ्य इतिहास (काठमाडौँ: साझा प्रकाशन २०६१ फागुन ) पृष्ठ २४६ ।</ref> == सम्मान तथा उपाधी == * [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया]], [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया|जिसिएसआई]] * '''थोङ लिन् पिम्मा कोकाङ वाङ स्यान''' ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]]}} {{s-ttl|title=[[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालका प्रधानमन्त्री]]|years=सन् १८८५–१९०१}} {{s-aft|after=[[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} {{s-end}} {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:राणा प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:राणा शासन]] [[श्रेणी:वीरशमशेर खलक]] [[श्रेणी:पाल्पाका बडाहाकिमहरू]] [[श्रेणी:पदमा रहँदा नै मृत्यु हुने व्यक्तिहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] rby9zxbg600hmjxbin4hv1agp3ie528 0 47405 1392112 1270799 2026-10-02T03:58:26Z CommonsDelinker 144 Yami_1965.jpg हटाईंदै, कमन्समा [[c:User:Krd|Krd]]ले No license since 24 September 2026 को कारणले हटाएका कारण । 1392112 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=जुन २०१३}} [[File:Dharma ratna yami.jpg|thumb|धर्म रत्न यमि]] '''धर्मरत्न यमी''' नेपालका पूर्वमन्त्री हुन्। यिनी [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]को २००८ मंसीर १ गतेको मन्त्रीमण्डलमा पहिलोपटक मन्त्री भएका थिए। यिनी नेतृ [[हिसिला यमी]]का बाबु हुन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] {{stub}} bqvgukvsqe4of1i37btqhy9ecqyekbl 0 48762 1392110 1311415 2026-10-02T03:53:50Z CommonsDelinker 144 Modnath_prasrit.jpg हटाईंदै, कमन्समा [[c:User:Krd|Krd]]ले No license since 24 September 2026 को कारणले हटाएका कारण । 1392110 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = मोदनाथ प्रश्रित | honorific_suffix = | native_name =मोदनाथ पौडेल | native_name_lang = नेपाली | image = | caption = | birth_name = मोदनाथ पौडेल | birth_date = वि.सं १९९९ असार ६ गते <br /> {{Birth date and age|1942|06|20}} | birth_place = हर्राबोट, खिदिम, [[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | nationality = {{flagicon|Nepal}}[[नेपाली]] | other_names = | ethnicity = <!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source --> | citizenship = | education = स्नातकोत्तर (नेपाली), साहित्याचार्य एवं आयुर्वेदाचार्य | alma_mater = | occupation = साहित्यिक लेखन, आयुर्वेदिक डाक्टर | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for =[[कविता]], [[साहित्य]], [[नेपाली भाषा]], [[संस्कृति]], [[राजनीति]], | notable_works = मानव (महाकाव्य), देवासुर सङ्ग्राम (महाकाव्य), आमाका आँशु (कविता सङ्ग्रह), गोलघरको सन्देश (खण्डकाव्य) | style = | influences = | influenced = | home_town =[[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]] | salary = | height = | weight = <!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --> | television = | title = | term = | religion = <!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --> | spouse = | partner = | children = | parents =घनश्याम पौडेल (बुबा), बालिकादेवी (आमा) | relatives = | callsign = | awards = [[मदन पुरस्कार]] २०२३ | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> | footnotes = }} '''मोदनाथ प्रश्रित''' (जन्म वि. सं. १९९९) नेपाली साहित्यकार र राजनीतिक व्यक्ति हुन्। [[नेकपा(एमाले)|नेकपा(एमाfgले)]] सँग संबद्ध प्रश्रित वि. सं. २०५५ मा शिक्षा मन्त्री भएका थिए। ==जीवनी== मोदनाथको जन्म वि. सं. १९९९ असार ६ गते हर्राबोट, खिदिम, अर्घाखाँचीमा बाबु पं. घनश्याम पौडेल र आमा बालिकादेवीका सुपुत्रका रूपमा भएको हो। उनको खास नाम मोदनाथ पौडेल हो। [[लुम्बिनी अञ्चल]]को [[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]] खिदिम हर्राबोटेमा वि. सं. १९९९ सालमा जन्मिएका मोदनाथ प्रश्रित प्रगतिवादी [[साहित्यकार]] हुन् । [[संस्कृत]]का विद्वान् प्रश्रितले [[आयुर्वेद]]मा आचार्य (आयुर्वेदिक डाक्टर) र [[नेपाली]]मा स्नातकोत्तर गरेका छन् । उनको थर पौडेल हो भने '''प्रश्रित''' चाहिँ उनको उपनाम हो । मानव महाकाव्य लेखेबापत उनलाई वि. सं. २०२३ सालको [[मदन पुरस्कार]] प्रदान गरिएको थियो । राजनीति, पत्रकारिता, साहित्यजस्ता क्षेत्रमा सफलता प्राप्त गरेका प्रश्रितका प्रकाशित पुस्तकहरू यसप्रकार छन्। <ref>भट्टराई, घटराज (२०५६), '''नेपाली लेखक कोश''', कामाडौं : लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा प्रतिष्ठान</ref> ==कृतिहरू== उनी कविता, निबन्ध, नाटक, उपन्यास तथा कथाका साथै समालोचनामा कलम चलाउँछन्। उनको काव्य सिर्जन वि. सं. २००८ सालबाटै थालिएको तथा वि. सं. २०१५ सालबाट सार्वजनिक प्रकाशनमा देखिएर अघि बढेको हो। उनका कविता कृतिहरू:<br> १. [[आमाका आँसु]] (वि. सं. २०१९, कविता सङ्ग्रह)<br> २. [[बुबा खै?]] (वि. सं. २०२०, खण्डकाव्य)<br> ३. [[मानव]] (वि. सं. २०२३, मदन पुरस्कार प्राप्त महाकाव्य)<br> ४. [[देवासुर सङ्ग्राम]] (वि. सं. २०३०, महाकाव्य)<br> ५. [[गोलघरको सन्देश]] (वि. सं. २०३९, खण्डकाव्य)<br> ६. [[शहिदको रगत]] (वि. सं. २०३९, कविता सङ्ग्रह)<br> ७. [[जब चल्छ हुरी]](वि. सं. २०४९, गीत सङ्ग्रह)<br> ८. [[सङ्कलित रचना]] भाग (१) (वि. सं. २०५८, कविता एवं गीतहरूको सङ्ग्रह)<br> प्रश्रितका जम्माजम्मी कविता रचनाहरूको परिमाण फुटकर कविता र गीततर्फ २३५, खण्डकाव्य २ र महाकाव्य २ छन्। ==पुरस्कार== [[मानव]] महाकाव्य ग्रन्थको लागि उनले पद्य विधामा मदन पुरस्कार २०२३ प्राप्त गरेका हुन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== * [http://www.madanpuraskar.org/guthi/modnath.php मदन पुरस्कार गुठी] * [http://www.samakalinsahitya.com/?show=detail&art_id=2336 मोदनाथ प्रश्रित : कवि–व्यक्तित्व एवम् कृतित्व एक विश्लेषण] {{मदन पुरस्कार}} {{नेपाली भाषाका साहित्यकारहरू}} [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:मदन पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:अर्घाखाँची जिल्लाका मानिसहरू]] dnxfp96xdsby1b4vlnxo01ajza4foeu 0 50017 1392103 1356795 2026-10-01T23:38:52Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392103 wikitext text/x-wiki {{Infobox weapon | name = अग्नि पञ्चम वा अग्नि-५ | image = File:Agni V Ballistic missile successfully launched on December 10, 2018.jpg | image_size = 250 | caption = १० डिसेम्बर २०१८ मा परिक्षण गरिएको अग्नि पञ्चम | type = [[अन्तरमहाद्वीपीय ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र]]<ref name=toi30409335>{{cite news|title=Eyeing China, India to enter ICBM club in 3 months|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Eyeing-China-India-to-enter-ICBM-club-in-3-months/articleshow/10761860.cms|newspaper=The Times of India|author=Rajat Pandit|access-date=26 October 2021|date=17 November 2011}}</ref><ref name=DP11724>{{cite news|title=With Russian help, India to enter ICBM club soon|url=http://www.dailypioneer.com/columnists/item/47621-with-russian-help-india-to-join-icbm-big-league-soon.html|newspaper=Dailypioneer|author=Rahul Datta|date=8 October 2011|access-date=20 April 2012}}</ref> | service = सक्रिय <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/confident-of-doubling-range-of-the-astra-will-be-the-most-lethal-air-to-air-missile-drdo-chief/articleshow/72120351.cms|title=Confident of doubling range of the Astra, will be the most lethal air to air missile: DRDO Chief|last=Pubby|first=Manu|date=2019-11-19|work=The Economic Times|access-date=2019-11-19}}</ref> | designer = [[रक्षा अनुसन्धान तथा विकास सङ्गठन]] | length = 17.5 m<ref name=toi28376198>{{cite news|title=DRDO plans to test 10 missiles this year|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-27/bhubaneswar/28376198_1_agni-ii-km-range-agni-iii|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501085437/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-27/bhubaneswar/28376198_1_agni-ii-km-range-agni-iii|url-status=dead|archive-date=1 May 2013|access-date=19 October 2011|newspaper=[[The Times of India]]|date=27 January 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501085437/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-27/bhubaneswar/28376198_1_agni-ii-km-range-agni-iii |date=1 May 2013 }}</ref> | diameter = {{convert|2|m}} | is_missile = Yes | origin = [[भारत]] | used_by = [[Strategic Forces Command]] | manufacturer = [[भारत डायनेमिक्स लिमिटेड]] | engine = [[multistage rocket|Three-stage]] [[Solid-propellant rocket|solid rocket]] | propellant = [[टोस इन्धन]] | unit_cost = {{INRConvert|50|c|0}}<ref name=IN2day>{{cite news|title=India has all the building blocks for an anti-satellite capability|url=http://indiatoday.intoday.in/story/agni-v-drdo-chief-dr-vijay-kumar-saraswat-interview/1/186248.html|access-date=12 August 2012|newspaper=India today}}</ref> | weight = 50000-55000 kg<ref name="thehindu1">{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/national/article2288105.ece |title=Preparations apace for Agni V launch |author=T.S. Subramanian |date=23 July 2011 |newspaper=The Hindu |access-date=19 April 2012}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | speed = '''Terminal phase: '''{{convert|24|Mach|km/h mph km/s}}<ref>{{cite web |url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120416/main2.htm |title=India's most potent missile Agni V all set for launch |author=Raj Chengappa |date=16 April 2012 |work=The Tribune |access-date=19 April 2012}}</ref> | vehicle_range = * {{convert|5500|km}} (आधिकारिक) * {{convert|8000|km}}<ref name="csis">{{cite web |title=Agni-5 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/agni-5/#easy-footnote-bottom-3-497 |website=Missile Threat |publisher=[[Center for Strategic and International Studies]] |access-date=30 October 2020}}</ref><ref name="NYT 2018">{{Cite news|last=Schultz|first=Kai|last2=Kumar|first2=Hari|date=2018-01-18|title=India Tests Ballistic Missile, Posing New Threat to China (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/01/18/world/asia/india-ballistic-missile-icbm.html|access-date=2020-10-30|issn=0362-4331}}</ref> (आरोपित) | filling = [[रणनीतिक आणविक हतियार]] | filling_weight = {{convert|1500|kg}}<ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Canister-storage-gives-N-capable-Agni-V-missile-flexibility/articleshow/12739130.cms |title=Canister storage gives N-capable Agni-V missile flexibility |author=Rajat Pandit |date=20 April 2012 |work=The Times of India |access-date=20 April 2012}}</ref> | guidance = [[Ring laser gyroscope]] [[inertial navigation system]]. Optionally augmented by [[GPS]]/[[NavIC]] [[satellite guidance]]. | steering = | launch_platform = 8&nbsp;×&nbsp;8 Tatra [[transporter erector launcher |TEL]] and rail mobile launcher (canisterised missile package)&nbsp;<ref name="Hindu 8nov">Y. Mallikarjun, [https://web.archive.org/web/20090220104204/http://www.hindu.com/2008/11/27/stories/2008112759741200.htm Agni-V design completed; to be test-fired in 2010], ''The Hindu'', 27 November 2008</ref> | accuracy = >10 m to <40&nbsp;m [[Circular error probable|CEP]]<ref name=thin2oct13>{{cite news|title=Agni-V vital: Tessy Thomas|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/agniv-vital-tessy-thomas/article5191824.ece|access-date=23 October 2013|newspaper=The Hindu|date=2 October 2013}}</ref> | transport = सडक }} '''अग्नि पञ्चम''' वा '''अग्नि-५''' [[भारत]]को [[रक्षा अनुसन्धान तथा विकास सङ्गठन]]ले [[ओडिसा|उडिसा]]को हृविलर टापुमा परीक्षण सम्पन्न गरेको [[अन्तरमहाद्वीपीय ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र]] हो। यसले ५००० देखि ८००० किलोमिटर टाढासम्म मार हान्नसक्ने अनुमान छ। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[अग्नि (क्षेप्यास्त्र)]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{कमन्सश्रेणी|Agni-V}} [[श्रेणी:हतियार]] lix6ietw7ftxdegq3bo1fp6wzfdoxll 0 52807 1392139 1166045 2026-10-02T11:48:24Z Filos1 81103 केही अन्य जानकारी र उदाहरण प्रस्तुत गरेर। 1392139 wikitext text/x-wiki '''प्रह्लाद''' नेपाली नाटककार [[बालकृष्ण सम]]द्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई [[साझा प्रकाशन]]ले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषामा लेखिएको [[नाटक]] हो। यो नाटक पद्य लेखिएको छ । उदाहरणका लागि : " ज्ञान मर्दछ हाँसेर रोई विज्ञान मर्दछ ।" लाई लिन सकिन्छ । यो पङ्क्ति प्रह्लादद्वारा भनिएको हो । यसरी नाटककार समले ज्ञान र विज्ञान मध्ये ज्ञानलाई सर्वश्रेष्ठ मानेका भए तापनि ज्ञान विज्ञानको हात जोडेर कर्म गर्नुपर्छ भनेर भनिएको छ । <ref>[http://www.sajha.org.np/act_plays.shtml साझा प्रकाशनका नाटकहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618065625/http://www.sajha.org.np/act_plays.shtml |date=2013-06-18 }}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस== {{बालकृष्ण समका कृतिहरू}} ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} [[श्रेणी:बालकृष्ण समका नाटकहरू]] [[श्रेणी:नेपाली नाटकहरू]] [[श्रेणी:पुस्तकहरू]] {{stub}} hvdjdif5pvir1ppt6zkm5fi4t45x45s 1392140 1392139 2026-10-02T11:51:38Z Filos1 81103 /* सन्दर्भ सामग्री */ सन्दर्भ उल्लेख गरिएको छ 1392140 wikitext text/x-wiki '''प्रह्लाद''' नेपाली नाटककार [[बालकृष्ण सम]]द्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई [[साझा प्रकाशन]]ले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषामा लेखिएको [[नाटक]] हो। यो नाटक पद्य लेखिएको छ । उदाहरणका लागि : " ज्ञान मर्दछ हाँसेर रोई विज्ञान मर्दछ ।" लाई लिन सकिन्छ । यो पङ्क्ति प्रह्लादद्वारा भनिएको हो । यसरी नाटककार समले ज्ञान र विज्ञान मध्ये ज्ञानलाई सर्वश्रेष्ठ मानेका भए तापनि ज्ञान विज्ञानको हात जोडेर कर्म गर्नुपर्छ भनेर भनिएको छ । <ref>[http://www.sajha.org.np/act_plays.shtml साझा प्रकाशनका नाटकहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618065625/http://www.sajha.org.np/act_plays.shtml |date=2013-06-18 }}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस== {{बालकृष्ण समका कृतिहरू}} ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} [[श्रेणी:बालकृष्ण समका नाटकहरू]] [[श्रेणी:नेपाली नाटकहरू]] [[श्रेणी:पुस्तकहरू]] "सम, बालकृष्ण; प्रह्लाद नाटक: साझा प्रकाशन" {{सम, बालकृष्ण; प्रह्लाद नाटक: साझा प्रकाशन }} f8yiltnnavbuw4mblmhgb8iwympywx0 1392141 1392140 2026-10-02T11:52:16Z Filos1 81103 /* सन्दर्भ सामग्री */ टाइपो सुधार गरियो 1392141 wikitext text/x-wiki '''प्रह्लाद''' नेपाली नाटककार [[बालकृष्ण सम]]द्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई [[साझा प्रकाशन]]ले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषामा लेखिएको [[नाटक]] हो। यो नाटक पद्य लेखिएको छ । उदाहरणका लागि : " ज्ञान मर्दछ हाँसेर रोई विज्ञान मर्दछ ।" लाई लिन सकिन्छ । यो पङ्क्ति प्रह्लादद्वारा भनिएको हो । यसरी नाटककार समले ज्ञान र विज्ञान मध्ये ज्ञानलाई सर्वश्रेष्ठ मानेका भए तापनि ज्ञान विज्ञानको हात जोडेर कर्म गर्नुपर्छ भनेर भनिएको छ । <ref>[http://www.sajha.org.np/act_plays.shtml साझा प्रकाशनका नाटकहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618065625/http://www.sajha.org.np/act_plays.shtml |date=2013-06-18 }}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस== {{बालकृष्ण समका कृतिहरू}} ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} [[श्रेणी:बालकृष्ण समका नाटकहरू]] [[श्रेणी:नेपाली नाटकहरू]] [[श्रेणी:पुस्तकहरू]] "सम, बालकृष्ण; प्रह्लाद नाटक: साझा प्रकाशन" m7vf3edf9063ypd8sk9hhqd2yj1a5nz 1392142 1392141 2026-10-02T11:53:10Z Filos1 81103 /* यो पनि हेर्नुहोस */ 1392142 wikitext text/x-wiki '''प्रह्लाद''' नेपाली नाटककार [[बालकृष्ण सम]]द्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई [[साझा प्रकाशन]]ले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषामा लेखिएको [[नाटक]] हो। यो नाटक पद्य लेखिएको छ । उदाहरणका लागि : " ज्ञान मर्दछ हाँसेर रोई विज्ञान मर्दछ ।" लाई लिन सकिन्छ । यो पङ्क्ति प्रह्लादद्वारा भनिएको हो । यसरी नाटककार समले ज्ञान र विज्ञान मध्ये ज्ञानलाई सर्वश्रेष्ठ मानेका भए तापनि ज्ञान विज्ञानको हात जोडेर कर्म गर्नुपर्छ भनेर भनिएको छ । <ref>[http://www.sajha.org.np/act_plays.shtml साझा प्रकाशनका नाटकहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618065625/http://www.sajha.org.np/act_plays.shtml |date=2013-06-18 }}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस== {{बाकृष्ण सम}} ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} [[श्रेणी:बालकृष्ण समका नाटकहरू]] [[श्रेणी:नेपाली नाटकहरू]] [[श्रेणी:पुस्तकहरू]] "सम, बालकृष्ण; प्रह्लाद नाटक: साझा प्रकाशन" pl5eyoi138hdbztpjc5q5v2t46z2u12 1392143 1392142 2026-10-02T11:55:21Z Filos1 81103 1392143 wikitext text/x-wiki '''प्रह्लाद''' नेपाली नाटककार [[बालकृष्ण सम]]द्वारा लेखिएको कृति हो । यस कृतिलाई [[साझा प्रकाशन]]ले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषामा लेखिएको [[नाटक]] हो । यो नाटक [[पद्य]]मा लेखिएको छ । उदाहरणका लागि : " ज्ञान मर्दछ हाँसेर रोई विज्ञान मर्दछ ।" लाई लिन सकिन्छ । यो पङ्क्ति प्रह्लादद्वारा भनिएको हो । यसरी नाटककार समले [[ज्ञान]] र विज्ञान मध्ये ज्ञानलाई सर्वश्रेष्ठ मानेका भए तापनि ज्ञान विज्ञानको हात जोडेर [[कर्म]] गर्नुपर्छ भनेर भनिएको छ । <ref>[http://www.sajha.org.np/act_plays.shtml बालकृष्ण सम, प्रह्लाद नाटक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618065625/http://www.sajha.org.np/act_plays.shtml |date=2013-06-18 }}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस== {{बाकृष्ण सम}} ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} [[श्रेणी:बालकृष्ण समका नाटकहरू]] [[श्रेणी:नेपाली नाटकहरू]] [[श्रेणी:पुस्तकहरू]] "सम, बालकृष्ण; प्रह्लाद नाटक: साझा प्रकाशन" ghx00o4s950kdaf760jlsgsp8aejbfd 0 55462 1392134 1385671 2026-10-02T10:06:53Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392134 wikitext text/x-wiki {{Infobox dance | name = झिझिया | etymology = | image = Women performing Jhijhiya dance.jpg | caption = महिलाहरू झिझिया नृत्य प्रदर्शन गर्दै | genre = लोक नृत्य | instruments = [[झ्याम्टा]], [[ढोल]] | origin = [[मिथिला]] र [[भोजपुरा]] क्षेत्र ([[भारत]] र [[नेपाल]]) |native_name={{lang|sa|झिझिया}}<br>{{lang|mai|ঝিঝিয়া}}<br>{{lang|bho|𑂕𑂱𑂕𑂱𑂨𑂰}}}} '''झिझिया''' [[नेपाल]] र [[भारत]]को [[मिथिला]] तथा [[भोजपुरा|भोजपुरा क्षेत्र]]को एक सांस्कृतिक लोक नृत्य हो।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=puVMrtgd7kAC&pg=PA39 |title=Tourism Perspective in Bihar |trans-title=बिहारमा पर्यटन परिप्रेक्ष्य |page=39|publisher=एपिएच पब्लिसिङ्ग हाउस |author=निशी सिन्हा|year=सन् १९९९ |isbn=9788170249757 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{Cite book |last=मिश्रा|first=शशी रन्जन |url=https://books.google.com/books?id=E01XEAAAQBAJ&dq=Jhijhiya+Bhojpuri&pg=PA9 |title=Khonta |trans-title=गुँड |date=2021-12-25 |publisher=सर्वभाषा ट्रस्ट|isbn=978-93-91414-16-0 |language=भोजपुरी}}</ref> यो नाच विशेष रूपमा [[असोज]] महिनामा [[विजयादशमी]] चाडको समयमा प्रदर्शन गरिन्छ। यो नाच देवी [[दुर्गा]]प्रति भक्ति अर्पण गर्न तथा आफ्नो परिवार, बालबच्चा र समाजलाई [[बोक्सी]] र कालो जादूबाट बचाउनको लागि गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jhamtgar-zhizhia-213936 |title=झमटगर झिझिया |last=झा |first=मनिका |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-10-11}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/192393-1569994440.html |title=झिझियाको रमझममा झुम्दै मिथिलाञ्चल |last=दास |first=महेशकुमार |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-10-11}}</ref> घटस्थापनाको दिनदेखि विजयादशमीसम्म लगातार दश साँझसम्म महिला र युवतीहरूले पाँचदेखि पन्ध्र जनाको समूहमा टाउकोमा माटोको [[घैँटो]] राखेर घुमाएर नाच्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=puVMrtgd7kAC&dq=Jhijhiya+dance&pg=PA40 |title=Tourism Perspective in Mithilanchal |trans-title=मिथिलाञ्चलमा पर्यटन परिप्रेक्ष्य|page=40 |publisher=एपिएच पब्लिसिङ्ग हाउस |author=निशी सिन्हा|year=सन् १९९९ |isbn=9788170249757 }}</ref> घैँटोभित्र बलिरहेको दियो र घैँटोमा धेरै प्वालहरू बनाइएको हुन्छ। घैँटोमा रहेको प्वाल गणना गर्न बोक्सी सफल भएमा नर्तकीको तुरुन्तै मृत्यु हुने जनविश्वास छ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=Pw8vCY-Q3IgC&dq&pg=PA51 |title=Hamare Lokdharmi Natya |trans-title=हाम्रो लोकधर्मी नाट्य |publisher=वाणी प्रकाशन |language=हिन्दी}}</ref><ref name="Kumari1999">{{cite book|author=पुनम कुमारी |title=Social and cultural life of the Nepalese |trans-title=नेपालीको सामाजिक र सांस्कृतिक जीवन |url=https://books.google.com/books?id=em4wAQAAIAAJ|accessdate=16 August 2013|year=1999|publisher=मोहित पब्लिकेसन|isbn=978-81-7445-092-0 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{Cite web |title=सिरहामा झिझिया नृत्यको रौनक शुरू |url=https://lokaantar.com/story/198268/2022/9/27/jiban-darshan/dance |access-date=2022-09-27 |website=लोकान्तर|language=नेपाली}}</ref> == उत्पत्ति सम्बन्धित लोककथा == मौखिक रूपमा संस्कृति पुस्तादेखि अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण भएको हुनाले नृत्य शैलीको उत्पत्तिको बारेमा सही जानकारी छैन। नृत्यसँग सम्बन्धित एउटा लोककथा अनुसार कुनै समय चित्रसेन नामका राजा थिए।<ref>{{Cite web|url=https://biharpatrika.in/new-song-of-priya/|title=प्रिया मल्लिक का नया गाना 'झिझिया' लोगों को खूब पसंद|date=2021-10-14|website=BIHAR PATRIKA (बिहार पत्रिका) :: बदलाव का पथिक|language=hi|accessdate=2022-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927133914/https://biharpatrika.in/new-song-of-priya/|archive-date=2022-09-27}}</ref> उनको पत्नी-रानी कालो जादू मा माहिर थिइन्। उनी उमेरमा राजाभन्दा धेरै कान्छी थिइन् । यद्यपि शाही दम्पती निःसन्तान थिए। त्यसैले, राजाले आफ्नो भतिजा बालरूचीलाई उत्तराधिकारी बनाउने निर्णय गरे। रानी बालरूचीसँग मोहित थिइन् र उनले बालरूचीलाई धेरै पटक आफ्नो प्रेममा फसाउन प्रयास गरिन् तर प्रत्येक पटक असफल भइन्। एक दिन, रानीले हार मनिन् र बालरूचीसँग बदला लिने निर्णय गरिन्। उनले आफ्नो कालो जादू प्रयोग गरेर बिरामी भएको नाटक गरिन्। राजाले उनको उपचारको लागि आयुर्वेदिक चिकित्सकलाई खटाए तर रानीको जादूको विरुद्धमा आयुर्वेदिक औषधि असफल भयो। त्यसपछि उनले राजालाई भनिन् कि यदि उनी बालरूचीको रगतमा नुहाईन् भने उनी फेरि ठीक हुन सक्छिन्। राजा त्यो उपचारको विरुद्धमा हिचकिचाए तर उनी आफ्नी पत्नीलाई माया गर्थे र उनको जीवन बचाउन चाहन्थे, त्यसैले उनले सिपाहीहरूलाई बालरूचीलाई मारेर उनको रगत ल्याउन आदेश दिए। राजकुमारप्रतिको प्रेमका कारण शाही सैनिकहरूले बालरूचीलाई मार्न सकेनन् र उनलाई जंगलमा मुक्त गर्ने निर्णय गरे। बरु तिनीहरूले राजकुमारको रगतको रूपमा हिरणको रगत ल्याए, जसमा रानीले नुहाएर फेरि ठीक भइन्। जंगलमा बालरूचीले एउटी वृद्धालाई भेटे, जो एक शक्तिशाली बोक्सी थिइन्। बालरूची भोकाएको र आश्रयको खाँचो भएको हुनाले उसले ती महिलासँग रात बिताउन केही खानेकुरा र ठाउँ मागे। महिलाले उहाँलाई दया र उसलाई अपनाउने निर्णय गरिन्। उनी र बालरूची सँगै बस्न थाले। एक दिन राजा र रानी जङ्गलबाट जाँदै थिए, राजाको पालकी बोक्नेहरू मध्ये एकको मृत्यु भयो । अर्को पालकी वाहकको लागि जंगलमा मानिसको खोजी गर्दा बालरूची भेटियो। यद्यपि, रानी र राजा दुवैले बालरूचीलाई चिन्न सकेनन्। राजाको यात्रा फेरि जारी रहँदा राजाले एउटा गीत गुनगुनाउन थाले तर केही बोल बिर्सिए । धेरै कोसिस गर्दा पनि राजाले गीतको बोल याद गर्न सकेनन् । त्यसपछि राजाले नयाँ पालकी वाहकले बाँकी लाइनहरू गाएको सुने। राजासँगै एक जनालाई मात्र गीतको शब्द थाहा थियो र त्यो व्यक्ति बालरूची थियो। यसरी उनले बालरूचीलाई चिने । त्यसबेला रानीले पनि दोषी महसुस गरिन् र उनले र राजा दुवैले बालरूचीसँग माफी मागिन् र उनलाई दरबारमा फर्किन आग्रह गरिन। बालरूचीले उनीहरूसँगै फर्कने निर्णय गरे, जसले पुरानो बोक्सीलाई धेरै रिस उठ्यो। उनले बालरूचीमाथि जादुई मन्त्र प्रदर्शन गर्न थालिन्, जसले बालरूचीलाई चोट पुर्‍यायो। बालरूचीलाई चोट लाग्नुको पछाडि कुनै कालो जादू छ भनी रानीले बुझिन्। त्यसोभए, उनले पनि पुरानो बोक्सीको मन्त्रको सामना गर्न जादू प्रदर्शन गर्न थालिन्। रानी र बूढी बोक्सीको जादुई लडाइँ भयो, जसमा पुरानो बोक्सी पराजित भए पछि राजा, रानी र बालरूची दरबारमा फर्किए। बालरूचीलाई फेरि राजाको उत्तराधिकारी घोषणा गरियो र रानीले बालरूचीको रक्षाको लागि प्रत्येक वर्ष तान्त्रिक अनुष्ठान गर्न आदेश दिइन्। त्यसपछि यो अनुष्ठानलाई आम जनताले पनि अपनाए र आफ्नो सन्तान र परिवारको रक्षाका लागि गर्न थाले।<ref>{{Cite web|url=https://thegorkhatimes.com/2020/11/13/jhijhiya-the-cultural-folkdance-of-mithila-region/|title=Jhijhiya: The Cultural Folkdance of Mithila Region|last=Rakesh|first=Ramdayal|date=2020-11-13|website=The Gorkha Times|language=en|accessdate=2022-10-29}}</ref> ==प्रदर्शन== यो नृत्य मिथिला र भोजपुरी क्षेत्रका महिलाहरूद्वारा प्रदर्शन गरिन्छ जुन वर्तमान समयमा भारतीय राज्य [[बिहार]] र [[नेपाल]]को [[मधेश प्रदेश]]मा अवस्थित छ। यो नृत्य [[घटस्थापना]]को दिनदेखि [[विजयादशमी]]सम्म हरेक साँझ नाच्ने गरिन्छ। आफ्ना बालबालिका र समाजलाई बोक्सीबाट जोगाउन यो नाच गर्ने जनविश्वास छ। यो विश्वास गरिन्छ कि एक परिवारमा बोक्सीको जादूको प्रभावलाई कम गर्न अनुष्ठान सुरु गरिएको थियो। महिलाहरू टाउकोमा माटोको भाँडो लिएर नाच्छन्। भाँडोभित्र धेरै प्वालहरू बनाइन्छ र त्यस घैँटोभित्र बलिरहेको दियो राखिन्छ। दशैंको पहिलो दिन तीर्थस्थलमा नाचगान गरेपछि औपचारिक रूपमा झिजिया सुरु हुन्छ। झिजिया नाचको औपचारिक सुरुवातपछि घरघर गएर नाच देखाउने चलन छ। त्यसपछि नर्तकहरूले घरको मालिकसँग अन्तिम दिन भेटीको लागि अन्न र खानाको लागि सोध्छन्। विजयादशमीको दिन, अन्तिम प्रार्थना गरिन्छ र जम्मा भएको अन्न र पैसालाई भोजको आयोजना गर्न प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/index.php/social/190860/ |title=मिथिलामा झिझिया नाचको रौनक |last=झा |first=नेहा |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-10-11 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==झिझिया गीत== झिझिया नाचको आफ्नै प्रकारको गीत र लय छ। झिझिया गीत गाउने क्रममा एक निश्चित स्थानमा गोलो गोलो घुमेर नृत्य गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/10/714988 |title=झिझियामा झुम्यो जनकपुर |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-10-11}}</ref> भौगौलिक क्षेत्र अनुसार गीतहरू [[मैथिली भाषा|मैथिली]] वा [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]]मा छन्। गीतमा [[ढोल]] र [[झ्याम्टा]] जस्ता लोक वाद्ययन्त्रसहितको सङ्गीतमा नाचगान गर्दा दुई प्रकारका गीतहरू गाइन्छ। पहिलो देवी दुर्गाको प्रशंसामा गाइन्छ भने दोस्रो गीत बोक्सी र कालो जादूविरुद्ध सुरक्षाको लागि गाइने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2022/09/1197117 |title=जनकपुरमा झिझियाको लोकभाका गुञ्जिन थाल्यो |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-10-11}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20181022134015.html |title=मंगलवार जनकपुरमा ‘झिझिया नाइट’ |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011064843/https://pahilopost.com/content/20181022134015.html |archive-date=2022-10-11}}</ref> मैथिली भाषामा झिझिया गीतको एउटा पद, नेपाली अनुवाद सहित तल दिइएको छ:<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/pradesh-2/2022/10/04/16648480898554801.html |title=झिझियामा छमछमी |last=सिंह |first=सन्तोष |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-10-11}}</ref> {{Poem quote|text=''तोहरे भरोसे ब्रह्म बाबा, झिझिया बनेलिए हौ'' ''ब्रह्म बाबा झिझिया पर होइयौं ने सवार'' (मैथिलीमा) [ब्रह्म बाबा, हजुरको कृपाले हामीले झिझिया बनाएका छौँ! ब्रह्मा पिता, कृपया आउनुहोस् र यसमा सवार हुनुहोस्।] (नेपाली अनुवाद)|title=}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालका परम्परागत नृत्यहरू]] [[श्रेणी:बिहारका लोक नृत्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालका नृत्यहरू]] [[श्रेणी:भारतका नृत्यहरू]] [[श्रेणी:मधेश प्रदेशको संस्कृति]] brfl5h92aq8irpgrb53nzjdoowwci1r 0 74967 1392100 1309616 2026-10-01T16:46:58Z Ramesh Deuba 37151 सुधार गरियो 1392100 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = भाग्यश्री | image = BHAGYASHREE.jpg | imagesize = | caption = २०१२ मा भाग्यश्री | birth_date = {{birth date and age|1969|2|23}} <ref>http://m.imdb.com/name/nm0080181/</ref> | yearsactive = १९८३-२००६, २००९- वर्तमान | birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | occupation = [[अभिनेत्री]] | birthname = श्रीमन्त राजकुमारी भाग्यश्री राजे पटवर्धन | spouse = हिमालय दासानी | othername = भाग्यश्री पटवर्धन | children = अवन्तिका दासानी<br> अभिमन्यु दासानी<ref>http://m.jagranjunction.com/2013/02/23/bhagyashree-hot-profile-in-hindi/</ref> }} '''भाग्यश्री दसानी'''<ref>{{cite news |title=Bhagyashree's son Abhimanyu Dassani on being a star kid: Don't think I belong to Bollywood |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/bhagyashree-s-son-abhimanyu-dassani-on-being-a-star-kid-don-t-think-i-belong-to-bollywood-1475834-2019-03-12 |work=India Today |agency=IANS |date=18 March 2019 |access-date=18 July 2024}}</ref> ({{née}} '''पाटवर्धन'''; जन्म २३ फेब्रुअरी १९६९),<ref>{{Cite news |date=23 February 2020 |title=Happy birthday Bhagyashree; The 'Maine Pyaar Kiya' actress quit films for this shocking reason |url=https://www.orissapost.com/happy-birthday-bhagyashree-the-maine-pyaar-kiya-actress-quit-films-for-this-shocking-reason/ |access-date=13 December 2020 |work=OrissaPOST |language=en-US |archive-date=16 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616110920/https://www.orissapost.com/happy-birthday-bhagyashree-the-maine-pyaar-kiya-actress-quit-films-for-this-shocking-reason/ |url-status=dead}}</ref> [[Mononym|एकल नाम]]बाट '''भाग्यश्री''' नामले परिचित, एक भारतीय अभिनेत्री हुन्। उनले ''[[Maine Pyar Kiya]]'' (१९८९) मा अभिनय गरेपछि सफलता हासिल गरिन्, जसबाट उनलाई राष्ट्रिय स्तरमा पहिचान प्राप्त भयो र [[Filmfare Award for Best Female Debut|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ नवोदित अभिनेत्री पुरस्कार]] प्राप्त भयो। त्यसपछि उनले आफ्नो विवाह र दुई सन्तानमा ध्यान केन्द्रित गर्न आफ्नो व्यावसायिक कामको दायरा घटाइन्।<ref>{{Cite news |last=Mondal |first=Sukarna |date=2 March 2022 |title=Maine Pyar Kiya actress Bhagyashree on getting married to husband Himalay against her family's wish; quitting Bollywood and her filmy real-life romance |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/maine-pyar-kiya-actress-bhagyashree-on-getting-married-to-husband-himalay-against-her-familys-wish-quitting-bollywood-and-her-filmy-real-life-romance/photostory/89939410.cms |work=The Times of India |issn=0971-8257 |access-date=26 July 2024}}</ref> केही समय छिटपुट रूपमा मात्र काम गरेपछि, भाग्यश्रीले ''[[Laut Aao Trisha]]'' (२०१४–२०१५) मा गरेको अभिनयका लागि [[Indian Television Academy Awards|इन्डियन टेलिभिजन एकेडेमी अवार्डको GR8! महिला कलाकार]] विधामा मनोनयन प्राप्त गरिन्।<ref>{{Cite news |title=Happy birthday, Bhagyashree: A look at some of the actor's most memorable roles |url=https://indianexpress.com/photos/lifestyle-gallery/bhagyashree-films-photos-7201027/ |work=The Indian Express |date=23 February 2021 |access-date=12 August 2023}}</ref> उनले ठूलो बजेटका चलचित्रहरू ''[[Thalaivii]]'' (२०२१), ''[[Radhe Shyam]]'' (२०२२) र ''[[Kisi Ka Bhai Kisi Ki Jaan]]'' (२०२३) मा अभिनय गरिन्। त्यसपछि [[Raja Shivaji (film)|''Raja Shivaji'']] (२०२६) मार्फत उनको व्यावसायिक पुनरुत्थान भयो। == प्रारम्भिक जीवन == भाग्यश्री महाराष्ट्रको [[Sangli State|सांगली]]को [[Marathi people|मराठी]] राजपरिवारकी सदस्य हुन्। उनी [[British Raj|भारतमा ब्रिटिस शासन]]का समयमा [[Sangli|सांगली]]को देशी रियासतका अन्तिम शासक [[Chintamanrao Dhundirao Patwardhan]]की पनातिनी हुन्।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/Beyond-the-coyness%E2%80%A6/article14952548.ece |title=Beyond the coyness... |access-date=28 May 2022 |work=The Hindu |date=19 March 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102194123/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/beyond-the-coyness/article1551740.ece |archive-date=2 January 2014}}</ref> उनका पिता विजय सिंह राव माधवराव पाटवर्धन सांगलीका नाममात्रका [[Raja|राजा]] हुन्।<ref>{{cite web |url=http://www.indiantelevision.com/interviews/bhagyashree.htm |title=' I like to know all the details of my role beforehand' : Bhagyashree |access-date=28 May 2022 |work=Indian Television Dot Com |date=22 August 2002}}</ref> उनी तीन छोरीहरूमध्ये जेठी हुन्। उनका अन्य दुई बहिनीहरू मधुवन्ती र पूर्णिमा हुन्।<ref name=":0">{{Cite web |title=Bhagyashree: I have no regrets |work=Rediff |date=22 January 2016 |access-date=17 July 2016 |url=http://www.rediff.com/movies/report/bhagyashree-i-have-no-regrets/20160122.htm}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == [[File:Bhagyashree03.jpg|thumb|२०१४ मा आफ्ना छोरा [[Abhimanyu Dassani|अभिमन्यु दसानी]]सँग भाग्यश्री]] भाग्यश्रीले १९ जनवरी १९८९ मा हिमालय दसानीसँग विवाह गरिन्।<ref>{{Cite news |url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-crime-bhagyashrees-husband-himalaya-dassani-arrested-by-amboli-police-in-gambling-racket/21276166 |title=Bhagyashree's husband Himalaya Dasani arrested by Amboli police in gambling racket |last=Khan |first=Faizan |date=3 July 2019 |work=[[Mid-Day]] |access-date=3 July 2019}}</ref><ref name="express">{{cite news |agency=IANS |title=I never went away from my fans: Bhagyashree |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/i-never-went-away-from-my-fans-bhagyashree/ |work=The Indian Express |access-date=17 July 2016 |date=13 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719105220/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/i-never-went-away-from-my-fans-bhagyashree/ |archive-date=19 July 2014}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 February 2020 |title=Bhagyashree reveals she was separated from husband Himalaya for 1.5 years: I still get scared |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/bhagyashree-reveals-she-was-separated-from-husband-himalaya-for-1-5-years-i-still-get-scared-1650561-2020-02-27 |access-date=13 December 2020 |work=India Today |language=en}}</ref> उनीहरूका दुई सन्तान छन्—एक छोरा<ref>{{Cite news |last=Suri |first=Rishabh |date=27 August 2018 |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/bhagyashree-s-son-abhimanyu-people-only-recognised-me-when-they-saw-me-with-mom/story-UM6JNl3MAmAhMsJbmAKZsN.html |title=Bhagyashree's son Abhimanyu: People only recognised me when they saw me with mom |work=Hindustan Times |language=en |access-date=13 December 2019}}</ref> र एक छोरी।<ref name="Daughter"/> उनका छोरा, [[Abhimanyu Dassani|अभिमन्यु दसानी]], ले २०१९ को चलचित्र ''[[Mard Ko Dard Nahi Hota]]'' मा गरेको अभिनयका लागि [[Filmfare Award for Best Male Debut|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ पुरुष नवोदित अभिनेता पुरस्कार]] जितेका थिए।<ref>{{cite news |last1=Kulkarni |first1=Onkar |title=Abhimanyu Dassani on receiving the trophy from his mother Bhagyashree: 65th Amazon Filmfare Awards 2020 - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/abhimanyu-dassani-on-receiving-the-trophy-from-his-mother-bhagyashree-65th-amazon-filmfare-awards-2020/articleshow/74174720.cms |access-date=19 February 2020 |work=The Times of India |date=17 February 2020 |language=en}}</ref> उनकी छोरी, [[Avantika Dassani|अवन्तिका दसानी]], ले वेब शृङ्खला ''[[Mithya (web series)|मिथ्या]]'' बाट अभिनयमा पदार्पण गरिन्।<ref name="Daughter">{{cite news |title=Mithya actor Avantika Dassani: Proud to be known as Bhagyashree's daughter, but here to make my name |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mithya-actor-avantika-dassani-proud-to-be-known-as-bhagyashree-s-daughter-but-here-to-make-my-name-101646911666438.html |access-date=12 March 2022 |work=Hindustan Times |date=10 March 2022 |language=en}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * http://movies.ndtv.com/bollywood/salman-khan-flirted-with-bhagyashree-while-shooting-maine-pyar-kiya-720233 {{फिल्मफेयर उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि पुरस्कार}} [[श्रेणी:महिला सम्पादनथन २०१५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:मुम्बईका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९६९ मा जन्म]] 5ft3aqrtfdxe4im3ba3eyvnl7hpisq4 0 77309 1392124 1349706 2026-10-02T06:58:55Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392124 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Gunaraj Luitel.jpg | caption = गुणराज लुइँटेल | name = गुणराज लुइँटेल | birth_date = | birth_place = | occupation = पत्रकार | height = | religion = | spouse = | years_active = }} गुणराज लुइँटेल नेपालका एक पत्रकार हुन् । उनले युगसम्वाद साप्ताहिकबाट पत्रकारिता सुरु गरेका थिए । <ref>{{Cite web |url=http://www.pahilopost.com/content/-3560.html |title=पत्रकारिता |access-date=2015-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150523062618/http://www.pahilopost.com/content/-3560.html |archive-date=2015-05-23}}</ref> गुणराज लुइँटेल यसअघि अन्नपूर्ण पोस्ट् राष्ट्रिय दैनिकका प्रधान सम्पादक भएका थिए। 'कान्तिपुर' दैनिक र 'नागरिक' दैनिकमा समेत उनले लामो समय काम गरेका थिए। अन्नपूर्ण पोस्टमा कार्यकारी सम्पादक थिए। त्यसैगरी नागरिक दैनिकको पश्चिमेली संस्करणको आवासीय सम्पादकको रूपमा पनि उनले काम गरेका थिए। उनी सेतोपाटीमा प्रमुख टिप्पणीकारको रूपमा आवद्ध थिए। विसं २०७२ साल जेठ ११ गते देखि उनले नागरिक दैनिकको प्रधान सम्पादकको रूपमा आफ्नो जिम्मेवारी सम्हालेका हुन् ।<ref>[http://www.newsabhiyan.com/archives/45107 नागरिक दैनिकको प्रधान सम्पादकको रूपमा गुणराज लुइँटेल]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==शिक्षा== गुणराज लुइँटेलले फिलिपिन्सको अटेनियो डे मनिला युनिभर्सिटीबाट पत्रकारितामा स्नातकोत्तर गरेका छन्।गुणराज लुइँटेल सिंगापुरको नान्याङ टेक्नोलाजिकल युनिभर्सिटीका एसिया जर्नालिजम फेलो समेत हुन्। <ref>{{Cite web |url=http://www.pahilopost.com/content/-3560.html |title=गुणराज लुइँटेल |access-date=2015-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150523062618/http://www.pahilopost.com/content/-3560.html |archive-date=2015-05-23}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} mun0dum9xr76lf5zmjjnslqw9bhakhs 0 88245 1392121 1319416 2026-10-02T06:22:11Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392121 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = खुसी | image = खुसी (पुस्तक).jpg | author = [[विजयकुमार पाण्डे|विजय कुमार पाण्डे]] | language = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | country = [[नेपाल]] | genre = कथा, संस्मरण र निबन्ध | subject = आत्मकथा | pages = ३२६ | oclc = | title_orig = खुसी }} '''खुसी''' वि.सं. २०७१ मा [[विजयकुमार पाण्डे|विजय कुमार पाण्डे]]द्वारा लेखिएको कथा, संस्मरण र निबन्ध समेटिएको नेपाली भाषाको पुस्तक हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2014/10/197825 |title=विजयकुमारको खुशी : केही असल, केही खराब |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2020-11-17}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/2715 |title=खुशी ! |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2020-11-17}}</ref> लेखकले यो पुस्तकमा आफ्नो जीवनको भोगाइलाई २९ वटा शीर्ष अध्यायमार्फत पुस्तकमा उतारेका छन्। पुस्तकको प्रारम्भ ‘प्रसव वेदना’ नामक शीर्षकबाट हुन्छ भने अन्त्य ‘जाँदाजाँदै’ नामक शीर्षकबाट भएको छ। यस वाहेक पुस्तकमा 'ह्यातको पार्किङ लट', 'पहिलो पेग', 'एम्बिसन', 'प्रतिभा', 'अञ्जली' र 'सम्पादकलाई गोली' लगायतका शीर्षकहरू रहेका छन्। यो पुस्तकले वि.सं. २०७२ को [[मदन पुरस्कार]] प्राप्त गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/-7658.html |title=​विजयकुमारको खुशीले पायो मदन पुरस्कार |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2020-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210919133156/https://pahilopost.com/content/-7658.html |archive-date=2021-09-19}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:मदन पुरस्कार प्राप्त कृतिहरू]] 0naexeh13prv84b0kjx4qmw1w6bwvd5 0 93343 1392102 1383050 2026-10-01T23:35:08Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392102 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अक्किनेनी नागार्जुन<br/>Akkineni Nagarjuna | image = Actor Nagarjuna.jpg | caption = मार्च, २०१५ मा हैदराबादमा एफ १ शो रनमा अभिनेता नागार्जुन | birth_place = [[चेन्नई]], [[तमिलनाडु]], भारत | residence = [[फिल्म नगर]], [[हैदराबाद]], भारत | nationality = भारतीय | alma_mater = [[ईस्टर्न मिशिगन युनिभर्सिटी]] | occupation = [[अभिनेता]], [[चलचित्र निर्माता|निर्माता]], [[व्यावसायी]], [[परोपकारी]] | children = [[नागा चैतन्य|अक्किनेनी नागा चैतन्य]]<br>[[अखिल अक्किनेनी|अक्किनेनी अखिल]] | parents = [[अक्किनेनी नागेशवर राव]]<br>अक्किनेनी अन्नपूर्ण | relatives = [[दग्गुबाती-अक्किनेनी परिवार]] हेर्नुस् | birth_date = {{birth date and age|df=y|1957|8|29}}<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/akkineni-nagarjuna-rings-in-56th-birthday-in-thailand/|title=Akkineni Nagarjuna rings in 56th birthday in Thailand|agency=indianexpress.com}}</ref> | yearsactive = १९८६–वर्तमान | spouse = {{unbulleted list|{{marriage|दग्गुबाती लक्ष्मी रामायडू|1984|1990}}|{{marriage|[[अमला (अभिनेत्री)|अमला अक्किनेनी]]|1992|}}}} }} '''अक्किनेनी नागार्जुन''' (जन्म: सन् १९५९ अगस्ट २९) एक [[अभिनेता]], निर्माता, टेलिभिजन प्रस्तुतकर्ता र उद्यमी हुन् जसले मुख्यतया [[तेलगु भाषा|तेलुगु भाषा]]का चलचित्रहरूमा काम गर्छन्। उनले केही [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] र [[तमिल भाषा]]का चलचित्रहरूमा पनि काम गरिसकेका छन्। उनले नौ राज्य [[नन्दी पुरस्कार]], तीन [[फिल्मफेयर पुरस्कार दक्षिण|चलचित्रफेयर पुरस्कार दक्षिण]] र एक [[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] प्राप्त गरेका छन्। नागार्जुनले १०० भन्दा बढी चलचित्रहरूमा अभिनय गरिसकेका छन्। उनी जीवनी चलचित्रहरूमा कामका लागि परिचित छन्। उनले सन् १९९७ को चलचित्र 'अन्नामय्या'मा १५औँ शताब्दीका सङ्गीतकार अन्नमाचार्य, सन् २००२ को चलचित्र 'अग्नि वर्षा'मा 'यवक्री' (तपस्वी भारद्वाजका छोरा), सन् २००३ को 'एलओसी: कारगिल' चलचित्रमा मेजर पद्मपानी आचार्य, सन् २००६ को चलचित्र 'श्री रामादासु'मा १७औँ शताब्दीका सङ्गीतकार कन्चेरा गोपन्ना, सन् २०११ को चलचित्र 'राजन्ना'मा सुदला हन्मान्थु, सन् २०१२ को चलचित्र 'शिरडी साई'मा शिरडीको साई बाबा, सन् २०१३ चलचित्र 'जगतगुरु'मा आदि शङ्करा, र सन् २०१७ को चलचित्र 'ओम नमो वेंकटेशया'मा हथिराम भावजीको भूमिका खेलेका थिए।<ref>{{cite news |author=Suresh Krishnamoorthy |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/at-the-end-of-the-day-nag-wants-to-feel-good/article4667516.ece |title=At the end of the day, Nag wants to feel good |work=The Hindu |date=30 April 2013 |accessdate=25 August 2013 |location=Chennai, India}}</ref> सन् १९८९ मा उनले [[मणि रत्नम]] निर्देशित रोमान्टिक नाट्य चलचित्र 'गीताञ्जली'मा अभिनय गरेका थिए जसले उनलाई उत्तम लोकप्रिय चलचित्र प्रदायक प्रदान गर्ने सम्पूर्ण मनोरञ्जनको लागि [[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] जिताएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm13IIFAAward.aspx?PdfName=13IIFA.pdf |title=Directorate of Film Festival |access-date=2017-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225004301/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm13IIFAAward.aspx?PdfName=13IIFA.pdf |archive-date=2018-12-25 }}</ref> सन् १९९० मा उनले 'शिव'को हिन्दी रिमेकबाट बलिउड चलचित्र क्षेत्रमा पदार्पण गरेका थिए। सन् १९९८ मा उनले ऐतिहासिक चलचित्र 'अन्नामय्या'मा अभिनयका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार-विशेष उल्लेख प्राप्त गरेका थिए। सन् २०१३ मा उनले दिल्ली चलचित्र महोत्सवको १०० वर्षको भारतीय सिनेमा उत्सवमा दक्षिण भारतको सिनेमाको प्रतिनिधित्व गरे थिए भने [[रमेश सिप्पी]] र [[विशाल भारद्वाज]]ले बलिउडको प्रतिनिधित्व गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/delhi-festival-to-celebrate-100-years-of-indian-cinema-359259 |title=NDTV Movies |work=ndtv.com |access-date=2017-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131222081029/http://movies.ndtv.com/bollywood/delhi-festival-to-celebrate-100-years-of-indian-cinema-359259 |archive-date=2013-12-22 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-20/news-interviews/31373291_1_nagarjuna-naga-chaitanya-sri-ramadasu |work=The Times of India |title=I need a break: Nagarjuna |date=20 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521135318/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-20/news-interviews/31373291_1_nagarjuna-naga-chaitanya-sri-ramadasu |archive-date=2013-05-21 |access-date=2020-09-24 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thehindubusinessline.in/2010/12/01/stories/2010120151451900.htm |title=Nagarjuna is brand ambassador for Kalyan Jewellers |work=Business Line |date=1 December 2010 |accessdate=24 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120231825/http://www.thehindubusinessline.in/2010/12/01/stories/2010120151451900.htm |archive-date=20 November 2012 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/article2217811.ece |location=Chennai, India |work=The Hindu |title=Swept away by 'Nag' magic |date=11 July 2011}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==बाल्यकाल== अक्किनेनी नागार्जुन सन् १९५९ अगस्त २९ मा [[चेन्नई|मद्रास]] (वर्तमान चेन्नई) मा जन्म भएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=11066&cat=&scat=16 |title='Prince' and 'King' add Kamma Flavour to Congress |work=greatandhra.com |access-date=27 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527214201/http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=11066&cat=&scat=16 |archive-date=27 May 2014 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527214201/http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=11066&cat=&scat=16 |date=27 May 2014 }}</ref> उनी दिग्गज अभिनेता अक्किनेनी नागेश्वर राव र अन्नपूर्णाका छोरा हुन्। उनको परिवार चेन्नईबाट [[हैदराबाद]] बसाई सरेको थियो जहाँ उनले हैदराबाद पब्लिक स्कुल र लिटिल फ्लावर जुनियर कलेजमा अध्ययन गरेका थिए। उनले मद्रासको इन्जिनियरिङ कलेजबाट आफ्नो इन्जिनियरिङ विषयको एक वर्ष पूरा गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=https://www.thebetterindia.com/153870/college-engineering-guindy-chennai-news/ |title=India's Oldest Engineering College Turns 225: 6 Alumni Who Have Made Guindy Proud! |publisher=The Better India |author=Vidya Raja |date=31 July 2018}}</ref>उनले आफ्नो बिएस इस्टर्न मिसिगन युनिभर्सिटीबाट मेकानिकल इन्जिनियरिङको डिग्री प्राप्त गरेका छन्।<ref>{{cite news |url=http://spawnofmzone.blogspot.in/2009/09/know-your-foe-eastern-michigan-2009.html |location=Ypsilanti, MI |work=[[Eastern Michigan University]] newsletter |title=Know your Foe – Eastern Michigan 2009, famous alums, Indian actor Nagarjuna Akkineni |date=18 September 2009}}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-11/news-interviews/28294835_1_telugu-superstar-bus-rides-discipline |work=The Times of India |title=I chose life over Bollywood: Nagarjuna |date=11 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106154151/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-11/news-interviews/28294835_1_telugu-superstar-bus-rides-discipline |archive-date=2012-11-06 |access-date=2020-09-24 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist|30em}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb name|id=0015459|name=अक्किनेनी नागार्जुन}} * {{Facebook|IamNagarjuna}} * {{Twitter}} {{DEFAULTSORT:Nagarjuna, Akkineni}} {{कमन्सश्रेणी|Akkineni Nagarjuna}} [[श्रेणी:सन् १९५७ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:तेलगु चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:तमिल चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९५९ मा जन्म]] [[श्रेणी:सिनेमा पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:फिल्मफेयर पुरस्कार दक्षिण विजेताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:नन्दी पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:तेलुगु चलचित्र निर्माताहरू]] msnmm8ne1wj9q1k9xu0i69dc39lxi7w 0 93503 1392104 1143447 2026-10-02T00:23:28Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392104 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = अमात<br> Amat |image = |Caption = |languages = [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]], हिन्दी |religions = हिन्दु<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/237433932_CHAPTER_3_SOCIAL_COMPOSITION_OF_THE_POPULATION_CASTEETHNICITY_AND_RELIGION_IN_NEPAL |title = CHAPTER 3 SOCIAL COMPOSITION OF THE POPULATION: CASTE/ETHNICITY AND RELIGION IN NEPAL |author = Dr. Dilli Ram Dahal |publisher = [[Government of Nepal]], Central Bereau of statistics |date = 2002-12-30 |accessdate = 2013-12-5 }} </ref> }} '''अमात [English: Amaat]''' नेपालको '''तराई'''मा बसोबास गर्ने मानिसहरूको एक जाति हो। यिनीहरू मुख्यरूपमा राय, राउत, मन्डल,बिस्वास र अमात्य थर लेख्ने गर्दछन्।अमातलाई "अमात्र" को वाक्यांश पनि भन्न सकिन्छ। अमात जातिको इतिहास मुण्डक उपनिषद्का अनुसार अमात्र ध्यानको चौथो अवस्था हो, जसलाई समाधि पनि भनिन्छ। सरल शब्दमा भन्नु पर्दा, निर्गुण वा अद्वैत ईश्वरको पूजा गर्नेहरूलाई "अमात्र ब्राह्मण" भनिन्छ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.ilovemithila.com/history-of-amaat/|title=अमात जातिके इतिहास – History of Amaat Caste|last=कुमार|first=शशी|date=January 5, 2021|work=I Love Mithila|access-date=January 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426222937/https://www.ilovemithila.com/history-of-amaat/|archive-date=April 26, 2023}}</ref> [[चित्र:Amat1.jpg|thumb|Interaction Programme of Amat Cast in Pragya Pratisthan Kathmandu Nepal by Amat Foundation Nepal.]] ==धर्म== यिनीहरूले हिन्दु धर्म मान्ने गर्दछन्।<ref>{{Cite web |title=मधेसका अल्पसंख्यक अमात जाति ‘अमात्य’ र ‘राई’ होइनन (The minority #Amat_castes of Madhes are not 'Amatya' and 'Rai') |url=https://madheshinepali.blogspot.com/2021/10/blog-post.html |access-date=2023-04-26 |language=en-GB}}</ref> ==जनसङ्ख्या == वि.सं. २०६८ सालको नेपालको जनगणना अनुसार यस जातिका मानिसहरूको सङ्ख्या ३८३० रहेको छ।{{citation needed}} सन्1920 मा, अमाट्स (बिहार+ओरिसा) को संयुक्त जनसंख्या लगभग 65 हजार थियो।<ref name=":0" /> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:जाति]] dug160xrnww42jzthy027et6i4xr6pv 0 99388 1392117 1370903 2026-10-02T04:31:22Z Bishaldev100 28807 1392117 wikitext text/x-wiki {{Infobox prime minister |honorific-prefix = प्रधान सेनापति |name = रुद्र शमशेर जंगबहादुर राणा |image = |office1 = [[फिल्ड मार्सल]] |monarch1 = राजा त्रिभुवन |term_start1 = वि.सं. २०१० असार २२ |term_end1 = २०१३ बैशाख २० बुधवार |predecessor1 = राजा त्रिभुवन |successor1 =राजा महेन्द्र |office2 = [[नेपालका प्रधान सेनापतिहरू|नेपालको प्रधान सेनापति]] |monarch2 = राजा त्रिभुवन |term_start2 = वि.सं. १९८९ भाद्र १७ |term_end2 = वि.सं. १९९० चैत ०१ |predecessor2 = [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]] |successor2 =[[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्म शमशेर]] |birth_name = |birth_date =१९३४ फागुन ११ | birth_place = पाल्पा तानसेन | death_date = २०१९ माघ ३० मंगलवार<ref>http://www.royalark.net/Nepal/lamb4.htm</ref> | death_place = [[बहादुर भवन|चारबुर्जा दरबार]] | nationality = नेपाली |spouse = |children = [[जुलिया राणा]] |father = [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]] |mother = तोपकुमारी |alma_mater = |awards = नेपाल तारा प्रथम श्रेणी<br> [[गोरखा दक्षिण बाहु|गोरखा दक्षिण बाहु प्रथम श्रेणी]]<br> ओम राम पट्ट <br> [[त्रिशक्ति पट्ट|त्रिशक्ति पट्ट द्वितीय श्रेणी]]<br> महाभूकम्प पदक (१९९० )<br>गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक (१९९० )<br>राज्याविषेक पदक (२०१३)<ref>http://www.royalark.net/Nepal/lamb4.htm</ref> |signature = }} '''[[फिल्ड मार्सल]] सुप्रदिप्त मान्यवर नेपाल तारा ओम राम पट्ट सुप्रसिद्ध प्रबल गोरखा दक्षिण बाहु सुविख्यात त्रि शक्ति पट्ट श्री श्री श्री महाराजकुमार''' '''रुद्र शमशेर''' [[नेपाली सेना]]को फिल्ड मार्सल र प्रधानसेनापति थिए । [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|सि क्लासका राणा]] थिए । श्री ३ [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]]को विवाह श्री ५ [[उपेन्द्रविक्रम शाह|माहिला साहेब ज्यू]] की छोरी सँग भएको थियो। पछि वीर समशेरले दाइजोमा आएकी खञ्जनलाई अङ्गीकार गरी श्री ३ कान्छी महारानी घोसित गरी नाउँ तोपकुमारी राखिदिए। उनीतिरबाट चक्र शमशेर, '''रुद्र शमशेर''' , तेज शमशेर र प्रताप शमशेर जन्मेका थिए ।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२४६|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> वि.सं. १९९० चैत ०१ [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]ले सि क्लास का राणाहरूलाई [[चार भञ्ज्याङ|चार भन्ज्याङ]]बाट कटाउने कटु निर्णय लिए। उनीहरूलाई [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|रोलक्रम]]बाट पनि झिकियो। तदनुसार कमाण्डर इन्चीफ रुद्र शमशेरलाई पाल्पाको तैनाथवाला लाघारिए।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास राजाराम सुबेदी पृष्ठ २६१</ref> == कार्यबाहक प्रधानमन्त्री == १९९० मा प्रधानमन्त्री [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]] सिकार को लागि [[नयाँ मुलुक]] पुगेका थिए । त्यस बेला रुद्र शमशेर कार्यबाहक प्रधानमन्त्री थिए । त्यसै बेला १९९० माघ २ मा ठूलो [[विसं १९९० को महाभूकम्प|भूकम्प]] आयो । टुँडीखेलमा रुद्र शमशेर्, लाठ साहेब र अरूजर्नेल अफिसरहरू जम्मा भए । पहिलो काम उनले जम्मा भएका सिपाही फौजलाई उत्साह र आधार दिने भयो । त्यस पछि उनीहरूलाई ठाउँ ठाउँमा उद्धारको लागी पठाउने काम गरे। साहू महाजनले अन्न लुकाएर अन्नको भाउ बढेकोले “साहू महाजनले यस्तो बखतमा ज्यादा नाफा लिन हुँदैन, साबिककै दरमा अन्न बेच्नु पर्छ, अन्न लुकाउन पाउँदैनन्, नत्र सजाय हुन्छ” भन्ने इस्तिहार जारी भयो । रोपवेले ७ गते देखि पूरा काम दिन थाल्यो । मधेस तर्फवाट अन्न आउन शक्यो । फेरि केही दिनसम्म अन्न सिवाय अरू केही माल पनि ल्याइएन । त्यसले गर्दा अन्नको दुःख हरायो। चोरीका घटनाहरू बढ्न थालेका थिए । असाधारण अवस्थामा असाधारण कारबाइको आवश्यकता परि आउँदछ। भनेर उनले माघ ५ मा जङ्गी कानुनको घोषणा गरे।<ref>{{cite book|title=नेपालको महाभूकम्प १९९० साल|author=ब्रह्मशम्शेर|page=31|date=१९९२|publisher=जोरगणेश छापाखाना|isbn=|url=https://dn760103.eu.archive.org/0/items/NepalkoMahabhukampa1990BrahmaShumsher/266151400-Nepalko-Mahabhukampa-1990-Brahma-Shumsher.pdf}}</ref> # खास चोर वा शङ्काका चोर जस्ता भाएता पनि साविकको इन्साफ पाउँनेछैनन् । # माघ ५ देखि बेलुकाको ८ बजे भन्दा अघि र बिहान तोप चले पछि मात्रघर बाहिर निस्कन पाउने । सो टायम भन्दा ढीलो वा अगाडि बाहिर भेट्टाएमा कडा सजाय हुनेछ । # चोरलाई मारिदिए केही बात लाग्दैन । # पिकेट (अखडा) का सिपाहीहरूलाई- "शङ्का परेको मानिसलाई तीन पटक सोध्नू, केही जवाफ दिएन वा भाग्न लाग्यो भने पक्रने कोशिश गर्नु, सो नशके गोली पिलाई मारिदिन्” भन्ने उर्दि भयो । माघ ५ गते देखिन् शहरको मुख्य मुख्य बस्ति, धनमाल धेरै भएका ठाउँमा सिपाहीहरूलाई बन्दूक गोली गट्टा दिई अखडा राखिए । चोरहरूलाई ल्याई खुला टुंडिखेलमा कोर्रा लगाइन्थ्यो। बास्तवमा झुण्ड्याउने इरादा थिएन ता नि नसियतको लागि “झुण्ड्याउने बखत नआएसम्म झेलखानामा थुन्नु ” भन्ने उर्दि हुन्थ्यो । गाउँ-गाउँतिर औषधि दिन घोडा चढी डाक्टर कम्पाउण्डर गए । राजधानी भित्र ठाउँ ठाउँमा गरी जम्मा ४ र बनेपामा १ जम्मा ५ टेम्पोरेरी अस्पताल खडा गरियो। पल्टनियाँ कम्पाउण्डरहरूलाई प्रथम चिकित्साको निमित्त औषधि पट्टि दिई राजधानी भित्रका गाउँ र नजीक नजीक पहाड तर्फ सदरबाट पठाए। माघ २२ मा जुद्धशमशेर काठमाडौँ आउपुगे। == रोलक्रमबाट निष्काशन == === षड्यन्त्र === रुद्रशमशेर ज्यादै सोझा साथै धर्मपरायण थिए। राजकाज सम्बन्धी जालझेल कपटको साथै कूटनीतिक चाल चल्न सक्ने क्षमता उनमा कत्ति थिएन। खासगरी उनी [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|श्री ३ जुद्ध]] प्रति ज्यादै विश्वास र आस्था राख्दथे। उनका छोराहरू ईश्वर, [[गोपाल शमशेर जङ्गबहादुर राणा|गोपाल शमशेर]], श्याम र धैर्य शमशेरहरूले बारम्बार ‘जुद्ध शमशेरले हामीलाई निष्कासन गर्ने तर्जुमा गर्दै छन् भन्ने कुरा हाम्रा गुप्तचरहरूबाट सूचना आइरहेछ। कुनै एकाध गुप्तचर गलत हुन सक्छ, तर सबै तर्फबाट यही सूचना पाउनुको कारण कुरा सत्य हो’ भनी सूचना गर्दा पनि किन हो मुख्तियार रुद्रशमशेर सदैव ‘[[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]ले म उपर यस्तो अनर्थ गर्दैन’ भन्दथे । यस्तै कमजोरी उनमा थियो । यसै १९९० साल चैत १ गते [[घोडेजात्रा]]को दिन श्री ३ जुद्धले मुख्तियार रुद्रशमशेरलाई ‘काहिँला चैत ५ गते सञ्चयकोष विषयमा मिटिङ छ, त्यस दिन २ कम्पनी सेना हातहतियार सहित सिंहदरबार पठाऊ’ भनी आदेश गरे । अर्कोतर्फ सोही दिन अर्थात् [[घोडेजात्रा]]कै दिन टुँडिखेलको खरीको बोटको चौतारामा प्रचण्डशमशेर र मानशमशेर (जुद्धकै छोरा)ले समेत गुप्त तरिकाबाट ईश्वरशमशेरलाई ‘सञ्चयकोष विषयको मिटिङ भन्ने बहाना मात्र हो, सो दिन रुद्रसहित सबैलाई काठमाडौंबाट निष्कासन गर्ने तर्जुमा गरेका छन्’ भनी सूचना गरे। खासगरी प्रचण्ड शमशेरले त ईश्वरशमशेरलाई उपरोक्त कुरा लिखित रूपमा दिई साथै गर्नुपर्ने कार्य गर भनी रायसमेत दिएका थिए। [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|श्री ३ जुद्धशमशेर]]ले चैत ५ गतेका दिन हातहतियार सहित २ कम्पनी सेनाको माग गर्नु, प्रचण्ड शमशेर र मान शमशेरहरूले सूचना गर्नु आदि सबै कारणबाट अब रुद्र शमशेरलाई पनि निष्कासन गर्न लागे भन्ने कुरामा पूरा विश्वास पर्यो। निष्कासित हुनेहरूमा तेजशमशेर, रामशमशेर, धनशमशेर, नरराजशमशेर, राज शमशेर, मेघराज शमशेर, इन्दु शमशेर, माधवशमशेर, मनशमशेर, सत्यशमशेर सबै काठमाडौं बाहिर कोही औषधी उपचारका लागि भारततर्फ गएका थिए भने पू.क.ज. तेज शमशेरका दोस्रा छोरा ले.क. यज्ञराज शमशेरको मृत्यु भएको जम्मा ५ दिन मात्र भएको थियो अर्थात् ‘जुठो’ परेको थियो। उपरोक्त व्यक्तिहरू तत्काल कोही बडाहाकिम भई गौंडा–गोश्वारातर्फ थिए तथा कोही दौडाहाका निमित्त तराई –पहाडतर्फ ठाउँठाउँमा खटिएर गएका थिए। === विद्रोहको योजना === प्रधान सेनापति रुद्रशमशेरका चार भाइ छोरा भई निष्कासन विषयमा सरसल्लाह गरी ‘मर्छ त के के गर्छ’ भनी विरोध गर्न तयार भई तत्काल काठमाडौंमा उपस्थित निष्कासित हुनेहरू हिरण्य शमशेर, प्रताप शमशेर, गोविन्द शमशेर, [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्ण शमशेर]] र [[महावीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|महावीर शमशेर]]हरूलाई सूचना गरी भेला गराई सरसल्लाह गरी विरोध गर्ने सल्लाह आपसमा गरी आफ्ना बुबा रुद्र शमशेरसँग सो कुरा भन्दा उनले वि.सं. १९५८ मा भायसराय लर्ड कर्जनले ‘अब उप्रान्त राणाहरूमा रक्तपात भएमा नेपाललाई भारतमा सम्मिलित गराइने’ भन्ने कुराको साथै वि.सं. १९५९ मा भएको ‘धर्मपत्र’को समेत स्मरण गराई रुद्र शमशेरले आफ्ना छोराहरूलाई सम्झाइ बुझाइ भने, ‘मलाई रक्तपात गर्नु छैन, हामीसँग जम्मा सय–सवा सय नाल बन्दुक छन्। जुद्धशमशेर कहाँ (मेसिनगन, लुइसगन, ब्रेनगन, स्टेनगन, टमिगन र हजारौँ नाल सर्टइन–फिल्ड गन) राइफलहरूको साथै प्रशस्त मात्रामा गोलीगठ्ठा समेत [[सिंहदरबार]]मा छन्, तसर्थ हामी कुनै अवस्थामा पनि विजयी हुन सक्दैनौँ। मलाई राम्रोसँग थाहा छ हाल जुद्ध शमशेरले आँटेपछि हामी कसैको केही लाग्दैन, हामी केही गर्न सक्दैनौँ। कल्याण यसैमा छ कि हामीले कुनै अप्रिय घटना नगरौँ। अहिले हामी निर्दोष भई जानु परिरहेछ, पछि दागी र बागी भएर जानु परेमा कलङ्क लाग्नेछ’ भनी आफ्ना चारै जवान छोरालाई सम्झाइ बुझाइ अप्रिय घटना गर्ने छैनौँ भनी शपथ समेत दिलाई विरोध गर्नबाट रोके।<ref>[[पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पुरुषोत्तम शमशेर जबरा]]को ‘श्री ३ हरूको तथ्य वृत्तान्त’</ref><ref>रुद्रबाट खोसेर बहादुरलाई चारबुर्जा दरबार http://www.ghatanarabichar.com/80173 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181013034124/http://www.ghatanarabichar.com/80173 |date=2018-10-13 }}</ref> राणा शासन हटाउनु श्री ५ त्रिभुवनको र रुद्रशमशेर दुवैको पनि अभीष्ट भएकाले राणा शासन नहट्दै रुद्र शमशेरका जेठा छोरा ईश्वर शमशेर राजपरिवारको नजिक <ref>श्री ३ हरूको तथ्य वृत्तान्त' भाग २ , पृ २७७ </ref>) मात्र नभई श्री ५ त्रिभुवनका अघोषित परामर्शदाता भइसकेका थिए <ref>श्री ३ हरूको तथ्य वृत्तान्त' भाग २ , पृ २९५-२९६</ref>। ==पाल्पाको बडाहाकिम (तैनाथवाला)== ==२००७ को क्रान्ति पछी== [[नेपाली कांग्रेस]]को पक्ष लिई पाल्पा गौंडा बसेका रुद्रशमशेर वि.सं. २००८ फूलपातीको दिन गौचर हवाई अड्डामा उत्रँदा उनलाई लिन गृहमन्त्री [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] र उद्योग वाणिज्यमन्त्री [[गणेशमान सिंह]] पुगेको <ref>श्री ३ हरूको तथ्य वृत्तान्त' भाग २ , पृ २९९</ref> र वि.सं. २०१० असार २२ गतेको दिन सेनाको उच्चतम पद [[फिल्ड मार्सल]] दिई [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|श्री ५ त्रिभुवन]]ले रुद्रशमशेरको सम्मान गरेका थिए <ref>श्री ३ हरूको तथ्य वृत्तान्त' भाग २ , पृ ३०१</ref> । == सन्तानहरु == == छाप == [https://www.bilder-aus-nepal.de/Pages/Geschichte/Siegel,Rudra-Shumsher,1903.html रुद्रशमशेरको छाप] ==पदक तथा सम्मान== * नेपाल तारा प्रथम श्रेणी * गोरखा दक्षिण बाहु प्रथम श्रेणी * ॐ राम पट्ट * त्रिशक्ति पट्ट द्वितीय श्रेणी * महाभूकम्प पदक (१९९० ) * गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक (१९९० ) * राज्याभिषेक पदक (२०१३) == मृत्यु == == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी :गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:वीरशमशेर खलक]] [[श्रेणी:फिल्ड मार्सलहरू]] [[श्रेणी:नेपालका फिल्ड मार्सलहरू]] [[श्रेणी:पाल्पाका बडाहाकिमहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीका सन्तानहरू]] [[श्रेणी:निर्वासित नेपालीहरू]] 2mqb6nbhda9r9jh7ejo19mjnhov0ofq 0 101783 1392106 1090517 2026-10-02T01:14:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392106 wikitext text/x-wiki {{Infobox games | Name = आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद, २०७५/२०७६ | Logo =चित्र:आठौं राष्ट्रिय खेलकुद २०७५.jpeg | Size = 300px | Optional caption = आठौँ राष्ट्रिय खेलकुदको आधिकारिक लोगो | country ={{NEP}} | Host city = [[काठमाडौँ (स्पष्टता)|काठमाडौ]] , दाङ, नेपालगन्ज | Provinces and cities participating = | Athletes participating = | Events =३५ खेल | Opening ceremony =२०७६ बैशाख ५ गते, बिहीबार | Closing ceremony =२०७६ बैशाख ११ गते | Officially opened by =राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी | Athlete's Oath = | Judge's Oath = | Olympic Torch = | Stadium = [[नेपालगन्ज रंगशाला]] |previous =[[सातौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७३|''२०७३'']] | next = [[नवौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७९|'''२०७९''']] }} '''आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७५''' [[नेपाल राष्ट्रिय खेलकुद]]को आठौँ संस्करणको खेलकुद हो । यो आठौँ संस्करणको खेलकुद प्रतियोगिताका अधिकांश खेलहरू प्रदेश नंबर ५ अन्तर्गतको बाँके जिल्लामा संचालन भएको थियो, भने केही खेलहरु बर्दिया, दाङ, कपिलवस्तु, रुपन्देही र काठमाडौंमा समेत आयोजना भएको थियो <ref>{{cite web |title=आठौँ राष्ट्रिय खेलकुदको खेल स्थलको टुङ्गो लाग्यो|url=https://khelpati.com/sports-organization/1277|website=खेलपाटी|accessdate=१५ साउन २०७५ }}</ref> । बृहत राष्ट्रिय खेलकुदकै इतिहासमा प्याराग्लाइडिङ खेल यो संस्करणमा पहिलो पटक समावेश गरिएको थियो भने एनआरएनए टिम पनि पहिलोपटक सहभागी भएको थियो । ==उद्घाटन समारोह== ==खेल स्थल== [[राखेप]]ले साउन ११, २०७५ मा बसेको बैठक मार्फत आठौँ राष्ट्रिय खेलकुदको लागि खेल स्थल तय गरेको थियो । प्रतियोगिताका अधिकांश खेल [[बाँके जिल्ला]]का विभिन्न खेलस्थलमा हुने र केही खेलहरु [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]], [[दाङ जिल्ला|दाङ]], [[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]], [[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] र [[काठमाडौँ|काठमाडौं]]मा समेत हुने गरी राखेपले खेल स्थल तय गरेको थियो । बैठकले [[नेपालगञ्ज रंगशाला]]मा आठौ राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिताको उद्घाटन र समापन कार्यक्रम गर्ने निर्णय गरेको थियो । बैठकको निर्णय अनुसार पुरुष फुटबल सहित एथ्लेटिक्सका विभिन्न स्पर्धा बाँकेको [[नेपालगञ्ज रंगशाला]]मा हुने निर्णय गरेको थियो । मुल आयोजक समारोह समितिले गरेको निर्णय अनुसार बाँकेमा विभिन्न खेल स्थलमा १७ वटा खेलहरु हुनेछन् । बर्दियामा ४, दाङमा ७, कपिलवस्तुमा १ र रुपन्देहीमा ४ खेलहरु आयोजना हुनेछन् । नेपालको राष्ट्रिय खेलकुदको इतिहासमा पहिलो पटक हुन गइरहेको प्याराग्लाइडिङ खेल भने पूर्वाधार अभावका कारण [[कास्की जिल्ला|कास्की]]मा आयोजना भएको थियो ।<ref>{{cite web|url=https://www.kantipurdaily.com/sports/2019/04/08/155468827922852739.html|title=आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद : प्याराग्लाइडिङमा ५५ खेलाडी|website=कान्तिपुर दैनिक|accessdate=2019-04-08}}</ref> ==खेलहरू== {{col-start}} {{col-3}} *[[आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७५-७६ मा फुटबल|फुटबल]] *क्रिकेट *[[आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७५-७६ मा भलिबल|भलिबल]] *बक्सिङ *तेक्वान्दो *टेबल टेनिस *उसु *जुडो *ह्याडबल *कराँते {{col-3}} *हकी *सुटिङ *जिम्न्याष्टिक *साईकिलिङ *आर्चरी *फेन्सिङ *पौडी *ट्रायथलन *एथ्लेटिक्स *फुल कन्ट्याक्ट कराँते *ब्याटमिन्टन *बास्केटबल {{col-3}} *आईटीएफ तेक्वान्दो *शारीरिक सुगठन *सफ्ट टेनिस *लन टेनिस *तेक्वान्दो *कबड्डी *बुद्विचाल *खोखो *सेपाकताक्रो *स्क्वास *प्याराग्याईडिङ *कुस्ती *गल्फ {{col-end}} ==सहभागी टिमहरू== *प्रदेश नम्बर १ *प्रदेश नम्बर २ *प्रदेश नम्बर ३ *[[आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७५ मा गण्डकी प्रदेश|गण्डकी प्रदेश]] *प्रदेश नम्बर ५ *प्रदेश नम्बर ६ *प्रदेश नम्बर ७ *नेपाल पुलिस क्लब *नेपाल आर्मी क्लब *एपीएफ क्लब *एनआरएन टिम ==अन्तिम पदक तालिका== ;आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद :- २०७५ को अन्तिम पदक तालिका <ref>{{cite web |title=राष्ट्रिय खेलकुदको इतिहास : आठौँसम्म को-को च्याम्पियन ?|url=https://khelpati.com/others/8037|website=खेलपाती|accessdate=२०७६ वैशाख १३}}</ref><ref>{{cite web|title=आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद : १४० स्वर्ण जित्दै आर्मी च्याम्पियन, पुलिस दोस्रो एपीएफ तेस्रो|url=https://pahilopost.com/content/20190424213007.html|website=पहिलो पोष्ट|accessdate=२०७६ वैशाख ११|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427082417/http://pahilopost.com/content/20190424213007.html|archive-date=2019-04-27}}</ref> {| {{RankedMedalTable|team=टिम|class=wikitable sortable}} |- bgcolor=FFF68F |१. |[[आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७५-७६ मा नेपाली सेना|नेपाली सेना]] |१४० |८२ |६७ |२८९ |} ==लोगो तथा मस्कट== [[राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपाल|राष्ट्रिय खेलकुद परिषद]]का सदस्य सचिव [[केशवकुमार विष्ट]]ले २०७४ फाल्गुन ०८ गते मंगलबार नेपालगन्जमा लोगो, गीत, नारा र मस्कोट सार्वजनिक गरेका थिए । प्रतियोगिताको नारा ‘आठौँ खेलकुद हाम्रो प्रदेशमा, पसिना र पौरख आफ्नै देशमा’ तय गरिएको छ । यो नारा सदस्य सचिव विष्टले लेखेका हुन् । भने प्रतियोगितको गीत नारायण खतिवडाले लेखेका हुन् ।<ref>{{cite web |title=आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिता : लोगो र मस्कोट हात्तीको छावा सार्वजनिक|url=https://www.kantipurdaily.com/sports/2018/02/20/20180220164247.html|website=कान्तिपुर|accessdate=२०७४ फाल्गुन ०८}}</ref> प्रदेश नम्बर ५ मा बाँके र बर्दिया राष्ट्रिय निकुन्ज रहेकाले पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि मस्कट हात्तीको छावा तय गरिएको सदस्य सचिव विष्टले बताएका थिए । उनले लोगोमा शान्तिका दूत [[गौतम बुद्ध]], शान्तिको प्रतीक [[परेवा]], बर्दियाको राष्ट्रिय निकुन्ज ठाकुरद्वारालाई प्रतिविम्बित गरेको जानकारी दिएमा थिए । लोगो बनाउनका लागि राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले सार्वजनिकरूपमा प्रतिस्पर्धा गराएको थियो । ==सन्दर्भ सामाग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य सुत्रहरू== {{S-start}} {{s-bef|before=''[[सातौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७३]]''}} {{s-ttl|title=''नेपाल राष्ट्रिय खेलकुद'' <br /> [[आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७५-०७६"|आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७५]]|years=''२०७५-७६}} {{s-aft|after=''[[नवौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७९]]''}} {{S-end}} {{नेपाल राष्ट्रिय खेलकुद}} [[श्रेणी:नेपाल राष्ट्रिय खेलकुद]] [[श्रेणी:आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७५]] 3wmfig1mp81t79jk8ovon4r3wzhjjlt 0 103375 1392128 1310697 2026-10-02T08:22:25Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392128 wikitext text/x-wiki {{Infobox temple | name = छाब्दी बाराही मन्दिर | image = | image_alt = | caption = छाब्दी बाराही मन्दिरको तस्बिर | pushpin_map = | coordinates_region = | coordinates_display= title | other_names = | proper_name = | devanagari = छाब्दी बाराही मन्दिर | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | country = नेपाल | state/province = [[गण्डकी अञ्चल|गण्डकी]] | district = [[तनहुँ जिल्ला]] | primary_deity_God = | primary_deity_Godess = | utsava_deity_God = | utsava_deity_Godess= | Direction_posture = | Pushakarani = | Vimanam = | Poets = | Prathyaksham = | important_festivals= | architecture = | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} '''छाब्दी बाराही'''को मन्दिर [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]] जिल्लाको [[व्यास नगरपालिका|दमौली]]बाट ५ किलोमिटरको दुरीमा रहेको छ। यो मन्दिरमा [[हाँस]], [[परेवा]] एवं [[राँगा]]को बलि दिइने गरिन्छ। [[ढोर बाराही मन्दिर]] र छाब्दी बाराही मन्दिर भन्ने नाम मगर भाषाबाट आएको हो। हजारौं वर्ष पहिले देखि यी दुबै देबीको पुजा मगरहरूबाट गरिंदै आएको हो। यो मन्दिरलाई सत्य देवीका नामबाट पनि स्थानीय बासिन्दाहरू तथा यस मन्दिर प्रति आस्था राख्ने मानिसहरूले परिभाषित गर्ने गर्दछन्। ==मगर संस्कृति विशेष== [[File:Chabdibarahi Temple1.jpg|300px|thumb|छाब्दि बाराहि मन्दिरको मुख्य मन्दिर]] "बाराही" को अर्थ नै मगर भाषामा देबी भन्ने हुन्छ। मगरहरुको धर्म संस्कृति अलग्गै किसिमको छ। यी दुई बाराहीहरु भने [[हिन्दु धर्म|हिन्दु देबीहरु]] होइनन्। छाब्दी बाराही र ढोर बाराहीको दैबिक शक्ति प्रचुर मात्रामा भएकोले धेरै सम्प्रदायका मानिसहरूले पनि यी बाराहीहरुको पुजा अर्चना गर्दछन्। ==विशेषता== [[File:छाब्दि बाराहि मन्दिरको जल देवी१.jpg|150px|thumb|छाब्दि बाराहि मन्दिरको पोखरी बिचमा रहेको जल माच्छेदेवीको मुर्ति]] यहाँ [[पूर्णिमा]], [[पञ्चमी]], [[अष्टमी]],[[१ वैशाख|नयाँ वर्ष]] तथा शनिबारका दिनहरूमा पूजाआजा र विशेष मेला लाग्ने गर्दछ । साथै [[औँसी]], [[एकादशी तिथि|एकादशी]] र [[साउन|साउन महिनाभरी]] मन्दिर बन्द रहन्छ। उक्त समयमा [[देवि]] गुफा बस्न जाने मान्यता रहेको पाइन्छ। यो मन्दिर माछाको पूजा गरिने नेपालको एक मात्र मन्दिर हो। यस मन्दिरको कुण्डमा सुनको टीका लगाएको माछा छ भन्ने पनि एक प्रकारको जनबिश्वास रहिआएको छ<ref>[http://nepalgalleries.blogspot.com/search/label/छाँगा%20बाराही छाब्दि बाराहि (ब्लग नेपाल ग्लरीएस्)]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pahilopost.com/content/-14401.html |title=छाब्दी बाराही मन्दिर नजिकैको पोखरीमा धमाधम माछा किन मर्न थाले? तीन स्रोतका तीन फरक कारण (पहिलो पोष्ट) 23rd March 2016,१० चैत्र २०७२ |access-date=2019-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623083228/https://pahilopost.com/content/-14401.html |archive-date=2021-06-23}}</ref> ==यातायात व्यवस्था== ==चित्रहरू== <gallery> File:Chabdibarahi Mandir1.jpg|200px|पुरानो छाब्दि बाराहि मन्दिरको तस्बिर File:Dhunge dhara chabdibarahi mandir.jpg|छाब्दि बाराहिमा रहेको माछाको मुखको धारा File:छाब्दि बाराहिको पोखरी.jpg|छाब्दि बाराहि मन्दिरको पोखरीमा रहेको माछाहरूको सुन्दर दृश्य File:छाब्दि बाराहि मन्दिर२.jpg|छाब्दि बराहि मन्दिरको माथिबाट नियाल्दाको सुन्दर तस्बिर File:छाब्दि बाराहि.jpg|छाब्दि बाराहिमा रहेको जलपरि देवीको मुर्ति File:छाब्दि बाराहि परिसर.jpg|छाब्दि बाराहि मन्दिरको नजिकै रहेका सहर तथा होटलहरू </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[ढोरबराहि मन्दिर]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{तनहुँ जिल्ला}} {{नेपालका मन्दिरहरू}} [[श्रेणी:नेपालका मन्दिरहरू]] [[श्रेणी:भूगोल]] [[श्रेणी:शक्तिपीठ]] ngxzovqdz2irgz7hvtx4qw1msleqo50 0 103662 1392115 1384184 2026-10-02T04:27:59Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392115 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | headercolor = lightblue | name = कामना विष्ट | image = कामना विष्ट.jpg | imagesize = 250px | caption = कामना विष्टको एक तस्बिर | birth_name = कामना | fullname = कामना विष्ट | nickname = नेपालकी भलिबल क्विन | nationality = नेपाली | residence = नेपाल | birth_date = वि.स. २०५६ साल पुस १७ गते | birth_place = [[जाजरकोट जिल्ला|खलङ्गा, जाजरकोट जिल्ला]] | death_date = | death_place = | height = ५.८ फिट | weight = ५८ केजी | website = | country = नेपाल | sport = [[नेपालमा भलिबल|भलिबल]] | event = | collegeteam = | club = नेपाल पुलिस क्लब | team = नेपाल पुलिस क्लब | turnedpro = | coach = | retired = | coaching = | worlds = | regionals = | nationals = | olympics = | paralympics = | highestranking = | pb = |medaltemplates = {{MedalCompetition|[[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|नेपाल पुलिस क्लब]] का लागी}} {{Medal|Bronze|[[सातौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७५|आठौँ राष्ट्रिय खेलकुद]]|[[सातौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७३|२०७५]] }} }} '''कामना विष्ट''' एक नेपाली महिला भलिबल खेलाडी हुन्। उनको जन्म वि.स. २०५६ साल पुस १७ गते भएको थियो<ref>{{cite web |title=भलिवल खेलवाट जाजरकोटलाई चिनाउने सोचमा छन कामना बिष्ट |url=http://www.digitalsanchar.com/?p=19091 |website=digitalsanchar.com |accessdate=२०७५/८/१९ }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>। कामना विष्ट हाल [[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|नेपाल पुलिस क्लब]]बाट क्लब स्तरीय भलिबल प्रतियोगिताहरूमा सहभागीता जनाउने गर्दछिन्। नेपाल भलिबल संघले पहिलो पटक भलिबल विकासमा योगदान पुर्याउने खेलाडी र प्रशिक्षकलाई सम्मानका लागि आयोजना गरेको [[एनभीए वर्ष पुरस्कार २०७४]] अन्तर्गत उनले उदयीमान महिला खेलाडीको पुरस्कार जितेकी थिइन्<ref>{{cite web |title=खेल मैदान नै नभएको ठाँउका खेलाडीले पाए वर्ष उदयमान अवार्ड |url=http://ujyaaloonline.com/news/92353/bishal/ |website=ujyaaloonline.com |accessdate=२०७४ माघ ११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401073411/http://ujyaaloonline.com/news/92353/bishal/ |archive-date=2019-04-01 }}</ref>। ==प्रारम्भिक जीवन== कामना बिष्टको जन्म २०५६ साल पुस १७ गते [[जाजरकोट जिल्ला]]को खलङ्गामा भएको थियो। कामनाको बुबाको नाम हरिहर बिष्ट र आमाको नाम लक्ष्मी बिष्ट हो। हाल कामना भलिबल खेलाडी भए पनि पहिले खासमा एथ्लेटिक्सकी खेलाडी थिईन्<ref>{{cite web |title=भलिबलकी क्विन कामना |url=http://www.digitalsanchar.com/?p=19091 |website=खेलपाती |accessdate= }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>। ==खेल जीवन== कामना बिष्ट विभागीय टिम [[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|नेपाल पुलिस क्लब]]की भरपर्दो खेलाडी हुन्, भने नेपाली भलिबलको भविष्य समेत हुन्<ref>{{cite web |title=भलिवल खेलमा उदाउँदै जाजरकोटकी कामना विष्ट |url=http://choicekhabar.com/2018/12/95 |website=choicekhabar.com |accessdate=शुक्रबार, मंसिर २१, २०७५ }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>। [[सातौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७३]] उनले सहभागीता जनाएको पहिलो राष्ट्रिय स्तरको प्रतियोगिता थियो। उनले मध्यपश्चिमबाट खेलेकी थिईन्। उनले यसै राष्ट्रिय खेलकुदमा गरेको उत्कृष्ट प्रदर्शनीकै कारण [[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|नेपाल पुलिस क्लब]]मा आबद्ध हुन सफल भएकि थिइन्। ==उपाधिहरू== ===नेपाल पुलिस क्लब=== *ढोरपाटन महिला डबल लिग भलिबल प्रतियोगिता **विजेता(१):२०७५ ==सम्मान तथा पुरस्कारहरू== *ढोरपाटन महिला डबल लिग भलिबल प्रतियोगिता २०७५ उत्कृष्ट खेलाडी *एनभिए उदयीमान महिला खेलाडी:२०७४<ref>{{cite web |title=बहादुर उत्कृष्ट खेलाडी, एपीएफ र आर्मी उत्कृष्ट टिम घोषित |url=http://www.pahilopost.com/content/-45553.html |website=pahilopost.com |accessdate=८ माघ २०७४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401065612/http://www.pahilopost.com/content/-45553.html |archive-date=2019-04-01}}</ref>, ==सन्दर्भ सामाग्रीहरु== {{reflist}} ==बाह्य सुत्रहरू== [[श्रेणी:नेपाली महिलाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली महिला भलिबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१९ मा बनाइएका तथा सुधारिएका लेखहरू]] furiqtj967z89x88dt4pj5zxfz5fauq 0 110549 1392123 1384817 2026-10-02T06:55:28Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392123 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict | title = गुठी विधेयक | image = | caption = | date = वि.सं. २०७६ बैशाख १७ | place = {{flagicon|नेपाल}} [[नेपाल]] | coordinates = | causes = नेपाल सरकारद्वारा ल्याइएको गुठी विधेयक | methods = [[आन्दोलन अलङ्कार|आन्दोलन]], [[इन्टरनेट सक्रियता]], [[राजनैतिक अभियान]] | status = | result = | leadfigures1 = | leadfigures2 = | leadfigures3 = | casualties1 = | casualties2 = | casualties3 = | injuries = | detentions = | charged = }} '''गुठी विधेयक''' वि.सं. २०७६ बैशाख १७ मा [[दोस्रो ओली मन्त्रिपरिषद्|केपी ओली नेतृत्वको सरकार]] [[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय (नेपाल)|भूमि व्यवस्थापन, सहकारी र गरीबी निवारण मन्त्रालयले]] [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]] मा दर्ता गरेको विवादास्पद विधेयक हो । <ref name="tkp">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/valley/2019/06/14/everything-you-need-to-know-about-the-guthi-bill|title=Everything you need to know about the Guthi Bill|website=kathmandupost.com|language=English|accessdate=2020-01-14}}</ref> यसमा सबै [[गुठी]]लाई राष्ट्रियकरण गर्ने र [[गुठी संस्थान]]को सट्टा एक शक्तिशाली आयोग गठन गर्ने प्रस्ताव थियो जसले [[गुठी]] तथा धार्मिक स्थल तथा समारोहहरूलाई व्यवस्थित र नियमिन गर्दछ। प्रस्तावित विधेयक र विशेष गरी यसको <ref>{{Cite web|url=http://www.therisingnepal.org.np/news/32155|title=The Rising Nepal: Guthi Bill aims to preserve and promote religion, culture|website=www.therisingnepal.org.np|accessdate=2020-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114044210/http://www.therisingnepal.org.np/news/32155|archive-date=2020-01-14}}</ref> धारा २३ र <ref>{{Cite web|url=http://www.therisingnepal.org.np/news/32155|title=The Rising Nepal: Guthi Bill aims to preserve and promote religion, culture|website=www.therisingnepal.org.np|accessdate=2020-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114044210/http://www.therisingnepal.org.np/news/32155|archive-date=2020-01-14}}</ref> २४ धाराले <ref>{{Cite web|url=http://www.therisingnepal.org.np/news/32155|title=The Rising Nepal: Guthi Bill aims to preserve and promote religion, culture|website=www.therisingnepal.org.np|accessdate=2020-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114044210/http://www.therisingnepal.org.np/news/32155|archive-date=2020-01-14}}</ref> [[काठमाडौँ उपत्यका|काठमाडौँ उपत्यकामा]] [[नेवार जाति|नेवार]] समुदायले [[गुठी विधेयक|व्यापक विरोध प्रदर्शन]] गरे <ref>{{Cite web|url=https://www.nepalitimes.com/banner/street-vs-guthi-bill/|title=Street vs Guthi Bill|last=Times|first=Nepali|language=en-US|accessdate=2020-01-14}}</ref> उनीहरूले उक्त विधेयकलाई उनीहरूको धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदामा हमलाको रूपमा लिए। <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/06/thousands-nepal-protest-cultural-guthi-bill-190619121216425.html|title=Thousands in Nepal protest against cultural 'guthi' bill|website=www.aljazeera.com|accessdate=2020-01-14}}</ref> लगातारको सडक बिरोध प्रदर्शन पछि सरकारले २०७६ असार ३ मा आधिकारिक रूपमा विधेयक फिर्ता लिएको थियो,। <ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/government-withdraws-controversial-guthi-bill/|title=Government withdraws controversial Guthi Bill|date=2019-06-26|website=The Himalayan Times|language=en-US|accessdate=2020-01-14}}</ref> <ref>[http://na.parliament.gov.np/np/bills/3rQrBiuq गुठी सम्बन्धी कानुनलाई एकीकरण र संशोधन गर्न बनेको विधेयक,२०७५ (मिति २०७६/०३/१० मा फिर्ता भएको)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200108101435/http://na.parliament.gov.np/np/bills/3rQrBiuq |date=2020-01-08 }}</ref><ref> {{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/06/thousands-nepal-protest-cultural-guthi-bill-190619121216425.html | title=Thousands in Nepal protest against cultural 'guthi' bill | publisher=Aljazeera}} </ref> <ref> {{cite web |url=https://setopati.net/political/148481 | title=Massive demonstration demanding annulment of guthi bill (PHOTOS) | publisher=Setopati}} </ref> <ref> {{cite web |url=https://www.spotlightnepal.com/2019/06/19/tens-thousands-people-assembled-protest-guthi-bill-agitators-call-vigilance-against-government/ | title=Tens Of Thousands People Assembled To Protest Guthi Bill, Agitators Call For Vigilance Against The Government | publisher=Spotlight Nepal}} </ref> <ref> {{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pd_CUvE4WR8&t=52s&fbclid=IwAR1kI1vEGCrAy8RDRseT-fmgnyMKz7gJudXidc6S4jxqbGuUk3e69guZh4c | title=गुठी विधेयक विरूध्द नेवार समुदाय क्रोधित, Guthi Movement के हो : Alok Siddhi Tuladhar }} </ref> ==जन आन्दोलन पूर्व== जन आन्दोलन पूर्व [[नेपाल मण्डल]]का विभिन्न स्थानहरूमा आन्दोलन चर्क्यो । <ref>{{cite web |url=https://peoplesreview.com.np/guthi-bill-protest-intensifying/ |title=Guthi bill protest intensifying |publisher=people review |access-date=2019-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190623075135/https://peoplesreview.com.np/guthi-bill-protest-intensifying/ |archive-date=2019-06-23 }}</ref> पाटनमा राँको बाली जुलुस निकालियो । विभिन्न नेवाः बस्तीहरूमा आन्दोलन उठ्यो । <ref> {{cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/06/773067 | title=गुठी विधेयकको विरोधमा मैनवत्ति जुलुस | publisher=Online Khabar}} </ref> #StopGuthiBill भनी सामाजिक संजालमा आन्दोलन भयो । <ref>{{cite web | url=https://jheegu.com/190618a/ | title=वज्राचार्यपिन्सं नं यात गुथि विधेयकया विरोध | publisher=Jheegu | access-date=2019-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190623075140/https://jheegu.com/190618a/ | archive-date=2019-06-23 }}</ref> ==वाह वाही== नेपालका विभिन्न आन्दोलनहरूमा पहिलो पटक केही मिसायल कायम गरिएको भनी यस आन्दोलनले वाह वाही पाए : # आन्दोलनकारी आफैले उक्त क्षेत्रको सरसफाई गरे # एम्बुलेस आउनासाथ आन्दोलनकारीहरूले त्यसलाई ठाउँ छोडिदिए # प्रहरीलाई फूल दिइयो # परम्परागत गाग्री (घः) मा पानी बोकी प्रहरीलाई पानी खुवाइयो <ref>{{cite web | url=http://www.pahilopost.com/content/20190619164105.html | title=हङकङको शैली पछ्याउँदै नेवा आन्दोलन : एम्बुलेन्सलाई बाटो, सडकको फोहर बटुलबाटुल | publisher=Pahilo Post | access-date=2019-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190623075137/http://www.pahilopost.com/content/20190619164105.html | archive-date=2019-06-23}}</ref> ==षड्यन्त्रहरू== भौतिक तथा भूमी सुधार मन्त्री पद्मा अर्यालले गुथि विधयक फिर्ता लिएको भनी प्रेस विज्ञप्ती जारी गरे । तर अन्त्यमा बिना चलानी नम्बर र बिना औपचारिक छापको झुट्टा विज्ञप्ती जारी गरिएको खुलासा भयो । <ref> {{cite web | url=https://deshsanchar.com/2019/06/18/211824/ | title=गुठी विधेयक फिर्ता लिने मन्त्री अर्यालको निर्णय नियम विपरित | publisher=Desh Sanchar}} </ref> आन्दोलनलाई सामसुम पार्न गरिएको भनी खुलासा भएपछी आन्दोलन पश्चात उनले फेरी कुरा फेरे । <ref>{{cite web | url=http://www.newanews.com/2019/06/guthi-bill.html?spref=fb&m=1&fbclid=IwAR2iDXaqNq-HqRiZvKh0moicwriIVNlXV5vvhfs-S3Zjaj7c93FDri1Qb5g | title=गुथि विधेयकया निर्णय १० गते । बहुमत दःसा जक लित काइ । | publisher=Newa News }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{cite web | url=http://avenues.tv/news/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%83-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF%E0%A4%95/ | title=“सरकारले पुनः गुठी बिधेयक अघि बढाउछ ” : पद्मा अर्याल | publisher=Avenues TV | access-date=2019-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190624032216/http://avenues.tv/news/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%83-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF%E0%A4%95/ | archive-date=2019-06-24 }}</ref> <ref>{{cite web | url=https://www.swadeshnepal.com/2019/06/110117/ | title=गुठी विधेयक तुहिँदैन, यो पुन: संसदमा पेश हुन्छ – मन्त्री पद्मा अर्याल | publisher=Swadesh Nepal }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{cite web | url=https://www.dainiknepal.com/2019/06/397980.html | title=माग पूरा भैसक्यो, गुठी विधेयक खारेज हुँदैन, सरकार पछि हट्दैनः मन्त्री पद्मा अर्याल | publisher=Dainik Nepal | access-date=2019-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190623075138/https://www.dainiknepal.com/2019/06/397980.html | archive-date=2019-06-23 }}</ref> ==विवादहरू== उक्त आन्दोलनमा पुरुषहरूको एक समूहले [[पारलैङ्गिक व्यक्ति|पारलैङ्गिक]] व्यक्तिहरूलाई गाली गलौज दिने शब्द प्रयोग गरी बेइजत्ती गरेको थियो । यो मुद्दा सामाजिक संजालमा पनि भाइरल भयो । यसपश्चात आयोजक समितिलाई माफीको माग गरी नेवाः कुएर समूहले प्रस विज्ञप्ती जारी गरे । यसमा साथ दिँदै सेभ नेपाः भ्याली र ट्रोल नेपाल मण्डलले पनि समर्थन गरे । आयोजन समितिबाट कुनै जवाफ भने आएको छैन । <ref>{{cite web | url=https://ylayp.blogspot.com/2019/06/blog-post_21.html | title=गुथि विधयक आन्दोलनमा पारलैङ्गिक व्यक्तिहरूको बेइजती | access-date=2019-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190623075148/http://ylayp.blogspot.com/2019/06/blog-post_21.html | archive-date=2019-06-23 }}</ref> ==ब्लायाक आउट== जन आन्दोलनको दुई दिन पश्चात बेलुकी ७:३० देखि ८:३० बजे सम्म सबैले आफ्नो घर र टोलको बत्ती निभाइ ब्लायक आउट आन्दोलन गरेका थिए । <ref>{{cite web | url=http://astittwo.com/2019/06/21/6391/ | title=खवरदारी गर्न भूगोलपार्कमा हस्तक्षार अभियान, भोली ब्लायक आउट | publisher=Astitwa | access-date=2019-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190710141937/http://astittwo.com/2019/06/21/6391/ | archive-date=2019-07-10 }}</ref> आन्दोलनको क्रम रोकिएको छैन । गुथि विधयक खारेज नभएसम्म नरोकिने उनीहरूको चेतावनी छ । <ref> {{cite web | url=http://thahakhabar.com/news/72355 | title=समाजवादी पार्टीको प्रस्ताव : सेनामा मधेसी र नेवारी रेजिमेन्ट बनाऊँ | publisher=Thaha Khabar}} </ref> ==तस्वीर दीर्घा== <gallery mode=packed> File:Guthi Bill Protest asking for autonomy.jpg File:Guthi Bill Protest asserting all Government land is stolen indigenous land.jpg File:Rukshana Kapali at Guthi Bill Protest.jpg File:Guthi Bill Protest Rukshana Kapali.jpg File:Guthi Bill Protest 7.jpg </gallery> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} [[श्रेणी:वि.सं. २०७६ का घटना]] [[श्रेणी:नेवाः आन्दोलन]] b3aqds35ukslwxv5vm1ky3v4lv12gmf 0 112055 1392132 1349756 2026-10-02T09:23:50Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392132 wikitext text/x-wiki [[चित्र:जितेन्द्र रसिक.jpg|thumb| {| class="wikitable" ! colspan="2" |जितेन्द्र रसिक |- !जन्म |[[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक,]] [[नेपाल]],बसोबास -[[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]] |- !पेशा |साहित्य |- !भाषा |नेपाली |- !राष्ट्रियता |नेपाली |- !उल्लेखनीय कार्यहरू |लज्जावती,अलकापुरी भक्तपुर सर्वरत्न,काफिया, फाँचल |- !उल्लेखनीय सम्मानहरू |[[मदन पुरस्कार|[https://kendrabindu.com/post/120196 ज्यापु विशेष पदक] ]] |- ! |रागरागीनी सम्मान २०७६ |- ! |सिर्जनशील सम्मान २०७९ |}]] '''जितेन्द्र रसिक''' एक लोकप्रिय नेपाली साहित्यकार तथा लेखक हुन् । आख्यानकार, गजलकार, कवि, बाल साहित्यका सर्जक हुन् । [http://www.merosindhu.com/885/%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE/'%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C'-%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%B2.html फाँचल विधा प्रतिपादक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402205424/http://www.merosindhu.com/885/%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE/%27%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C%27-%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%B2.html |date=2012-04-02 }} पनि हुन् । सँस्कृति र इतिहासमा कलम चलाउँदै आएका रसिकका चर्चित कृतिहरु लज्जावती, सँस्कृति र इतिहास सम्वन्धि अलकापुरी भक्तपुर सर्वरत्न (वामपन्थी नेता पद्मरत्न तुलाधरको जीवनी) हुन् । रसिकका बालकथा कृतिहरु एलियनको पृथ्वी भ्रमण, एङ्री बर्ड, हावा फल्ने रुख, र बेलबहादुरसँग बिहे कथा कृतिहरु बालबालिकाहरुले अत्याधिक रुचाइएका किताब हुन् । उनका गजल सङ्ग्रहहरु काफिया र हृदय स्पर्शी छालहरु कृतिहरु प्रकाशित छन् । तारापुञ्ज - नेपालमै प्रतिपादन गरिएको विशुद्ध नेपाली साहित्यिक फाँचल विधाकाे ७ सर्जकहरुका सँयुक्त कृति हुन्। तारापुञ्जमा वि.सँ. २०६५ मा प्नकाशित नेपालकै पहिलो कृति हाे । <br /> == विषय सूची == जीवनी लेखनशैली कृति पुरस्कार तथा सम्मान सन्दर्भ सामाग्री बाह्य लि‌ङ्कहरु == जीवनी == नेपाली भाषा साहित्यकार जितेन्द्र रसिकको जन्म २०३७ सालमा सिन्धुपाल्चोकको तत्कालिन स्याउले गा‍विस हालको चौतारा साँगाचेकगढी नगरपालिका वडा नम्वर १ मा पिता जगलाल श्रेष्ठ र माता रमादेवी श्रेष्ठका दोस्रो सन्तानका रूपमा भएको हो । उनको पहिलो कृति हृदयस्पर्शी छालहरु नामक गजल सङ्ग्रह वि.सं. २०६३ मा प्रकाशित भएको थियो । तारापुञ्ज (फाँचल सङ्ग्रह वि.सं. २०६५) एलियनको पृथ्वी भ्रमण (बालकथा सङ्ग्रह वि.सं. २०७२) काफिया (गजल सङ्ग्रह–वि.सं. २०७३) हावा फल्ने रुख (बालचित्र कथा–वि.सं.२०७३) एङ्ग्री बर्ड (अंग्रेजी बालकथा सङ्ग्रह– वि.सं.२०७३) लज्जावती (उपन्यास २०७३) एङ्री बर्ड (अँग्रेजी बालकथा सङ्ग्रह वि.सं. २०७४), अलकापुरी भक्तपुर (सम्पदा इतिहास २०७५), सर्वरत्न ([https://web.archive.org/web/20201111222417/https://pahilopost.com/content/20190508180442.html वामपन्थी नेता पद्मरत्न तुलाधरको जीवनी] वि.सं. २०७६ र पब्लिक स्पिकिङ (Public Speaking)-उद्घोषणकला,भाषणकला र पत्रकारिता सिकाई पुस्तक-२०७७ र बेलबहादुरसँग बिहे (बाल चित्रकथा वि.सं. २०७७ ) लगायत १६ कृति प्रकाशित छन् । रसिक हाल स्थायीरूपमा भक्तपुर बसोबास गर्दै आएका छन् । उनले नेपाली विषयमा स्नातकोउत्तर गरेका छन् । == लेखनशैली == रसिक विशेष गरी स्वच्छन्दतावादी धारा, प्रयोगवादी धारा र उत्तरआधुनिक धारामा केन्द्रित रहेर कलम चलाउने साहित्यकार हुन् । बालसाहित्यका क्षेत्रमा भने विज्ञान कथा लेख्दै आएका रसिक साहित्यमा विश्वकै फरकपन अपनाउँदै मानिसको चेतना र समाज रुपान्तरणमा साहित्यको भूमिका अपरिहार्य मान्छन् । == कृति == # [http://jitendralalshrestha.com.np/2023/06/20/%e0%a4%aa%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%9a%e0%a4%af/ हृदयस्पर्शी छालहरु] (गजल सङ्ग्रह – वि.सं. २०६३) # [http://www.merosindhu.com/885/%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE/'%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C'-%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%B2.html तारापुञ्ज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402205424/http://www.merosindhu.com/885/%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE/%27%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C%27-%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%B2.html |date=2012-04-02 }} (फाँचल सङ्ग्रह – वि.सं. २०६५) # [https://ekantipur.com/kopila/2016/03/13/20160313095557.html एलियनको पृथ्वी भ्रमण] (बालकथा सङ्ग्रह – वि.सं. २०७२) # [http://annapurnapost.com/news/51020 काफिया] (गजल सङ्ग्रह–वि.सं. २०७३) # [https://everestwall.com/2016/09/12/1158 हावा फल्ने रुख] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230425101802/https://everestwall.com/2016/09/12/1158 |date=2023-04-25 }} (बालचित्र कथा–वि.सं.२०७३) # [[लज्जावती (उपन्यास)|लज्जावती]] (उपन्यास – वि.सं. २०७३) # [https://sansarnews.com/38622/ एङ्ग्री बर्ड] (अँग्रेजी बालकथा सङ्ग्रह – वि.सं. २०७४) # [https://businesspati.com/%e0%a4%85%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%aa%e0%a5%81%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%ad%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a4%aa%e0%a5%81%e0%a4%b0-%e0%a4%b0-%e0%a4%ae%e0%a4%b2%e0%a5%8d%e0%a4%b2%e0%a4%95/ अलकापुरी भक्तपुर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112071830/https://businesspati.com/%E0%A4%85%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0-%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%95/ |date=2024-11-12 }} (सम्पदा -इतिहास वि.सं. २०७५ ) # [https://nayapatrikadaily.com/news-details/13741/2019-05-10 सर्वरत्न]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (वामपन्थी नेता पद्मरत्न तुलाधरको जीवनी – वि.सं. २०७६ ) # [https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/286811-1595848027.html?fbclid=IwAR3lGby8WQP3cvQ3-AF80IYJuQXt3L5V25TdMOKTJWlG6VMAkfe9aFcAr1A पब्लिक स्पिकिङ] (Public Speaking)-उद्घोषणकला,भाषणकला र पत्रकारिता सिकाई पुस्तक-२०७७ # <ref>[[बेलबहादुरसँग बिहे]]</ref> [https://annapurnapost.com/story/173498/ बेलबहादुरसँग बिहे] (बाल चित्रकथा वि.सं. २०७७ ) १२. <ref>[[बेलबहादुरसँग बिहे]]</ref> [https://sahityapost.com/literature-news/54116/ गुलेली] (बालकथा सङ्ग्रह–वि.सं. २०७७)<br> १३. <ref>[[बेलबहादुरसँग बिहे]]</ref> [https://beta.gorkhapatraonline.com/mainnews/2022-02-16-57866 हनुमानकाे करामत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112071032/https://beta.gorkhapatraonline.com/mainnews/2022-02-16-57866 |date=2024-11-12 }} - (बाल चित्रकथा-वि.सं. २०७८) १४. [https://www.kayakairan.com/archives/56528 गजल ए महफिल] ‍‍(संयुक्त गजल सङ्ग्रह -वि.सं. २०७९) १५. ([https://ekantipur.com/literature/2023/10/18/launch-of-3-works-including-jitendra-rasiks-search-for-truth-20-57.html सत्यकाे खाेज] ( वाङ्मय शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशीकाे जीवनी-वि.सं. २०८०) १६. [https://maitrinews.com/2024/04/13/114434 युगकाे तेज] (संस्कृतिविद् तथा साहित्यकार तेजेश्वरबाबु ग्वंगःकाे जीवनी) == पुरस्कार तथा सम्मान == [https://nayapatrikadaily.com/news-details/13741/2019-05-10%20%5Bhttps://kendrabindu.com/post/120196 ज्यापु विशेष पदक -२०७६]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://kendrabindu.com/post/124778 रागरागीनी सम्मान - २०७६] पत्रकारिता सम्मान–२०७१ (अनेरास्ववियु भक्तपुर) [http://annapurnapost.com/news/55514 उपभोक्ता हित सम्मान (राष्ट्रिय उपभोक्ता मञ्च –२०७३)][https://jitendralalshrestha.com.np/?i=1 सिर्जनशील सम्मान २०७९] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230425093652/https://jitendralalshrestha.com.np/?i=1 |date=2023-04-25 }} [https://gorkhapatraonline.com/news/83412 विराट साहित्य सम्मेलन नेपाल भाषा कविता प्रथम पुरस्कार –२०८०] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230425093652/https://jitendralalshrestha.com.np/?i=1 |date=2023-04-25 }} == सन्दर्भ सामाग्री == बाह्य लि‌ङ्कहरु [https://ekantipur.com/literature/2016/12/25/20161225075948.html कान्तिपुर पव्लिकेसन्स् प्रा‍.लि.] [https://sahityasangraha.com/tag/jitendra-rasik/ साहित्य सङ्ग्रहालय] [http://annapurnapost.com/news/108854 अन्नपूर्ण मिडिया नेटवर्क] [https://www.onlinekhabar.com/2017/04/570817 अनलाइन खबर] [https://sahityapost.com/literature-news/65274/ साहित्य पाेष्ट] 2faoftgxzge5i5009eiablbhns4nbzx 0 112369 1392105 1383265 2026-10-02T00:41:26Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392105 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = अर्जुन सापकोटा | honorific_suffix = | image = Singer arjun sapkota on profermence.jpg | caption = | native_name = | native_name_lang = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | other_names = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1999|01|26|df=y}} | birth_place = [[मध्यविन्दु नगरपालिका]], [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला|नवलपुर]] | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = | monuments = | nationality = [[नेपाली]] | citizenship = | education = | alma_mater = | occupation = गायक, गीतकार, गीतकार | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = गायन | notable_works = ''पछ्यौरी लिस्यो'', ''बनकी चरी बनैमा रमायो'', ''दुई दुना चार'', ''फुल्यो गुराँस'' | spouse = | relatives = {{ubl | अविरल सापकोटा | आशिका सापकोटा | सन्तोष सापकोटा (दाजु) }} | father = मणि सापकोटा | mother = दुर्गा सापकोटा | awards = | website = https://arjunsapkota.com.np/ }} '''अर्जुन सापकोटा''' नेपालको नवलपरासी जिल्लामा जन्मिएका एक लोक गायक हुन् ।<ref name=annapurna>{{Cite web|url=http://annapurnapost.com/news/167159|title=लोकगायनमा जँम्दै पछिल्लो पुस्ताका ‘चकलेटी गायक|website=annapurnapost.com}}</ref> सापकोटाले विगत छ वर्ष देखि लोक गीतहरू गाउँदै आएका छन् ।<ref>{{Cite web|url=https://glammandu.com/music-videos/banki-chari/355|title=पहिले तिम्रो भन्या भा बन्दिन किन तयार हुन्थे र मन दिन.. (भिडियो)|website=galamandu|access-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706154827/https://glammandu.com/music-videos/banki-chari/355/|archive-date=2020-07-06}}</ref> उनी हाल नेपालकै सबै कान्छा लोक गायको रूपमा परिचित छन्। सापकोटाका गीतहरूमा देश प्रेमका भावहरू झल्किएका हुन्छन् जसकारण उनी छिटै सर्वाधिक सफल बन्न सफल भएका हुन्। सापकोटाका गीतहरू मध्ये बनकी चरी नामक गीत सबैभन्दा सफल गीतको रूपमा परिचित छ भने यस गीत उनी र [[देवी घर्ती मगर]]को रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.madhyabindufm.org.np/news/detail/483?fbclid=IwAR0LSoIcEpOo_3-RKgfrXWyCEVbI6cbdLm7Y445JXK5sizrXiTslYYZQSag|title=Arjun Sapkota, Biography, Family & Life Style|website=मध्यविन्दु एफएम|access-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125063448/https://www.madhyabindufm.org.np/news/detail/483?fbclid=IwAR0LSoIcEpOo_3-RKgfrXWyCEVbI6cbdLm7Y445JXK5sizrXiTslYYZQSag|archive-date=2021-01-25}}</ref> तेस्तै उन्को पछिल्लो गित "नगर पिर माया"<ref>https://www.onlinekhabar.com/2020/12/916281</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.news24nepal.tv/2020/12/20/727671 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131193947/https://www.news24nepal.tv/2020/12/20/727671 |archive-date=2021-01-31}}</ref><ref>https://ratopati.com/story/159215/2020/12/16/music-video-song</ref> "पछेउरी लिस्यो<ref>https://www.scotnepal.com/posts/60110 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201222221846/https://www.scotnepal.com/posts/60110 |date=2020-12-22 }}</ref>" "आउछौ र फेरि"<ref>{{Cite web |url=https://www.news24nepal.tv/2021/01/11/734418 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113202353/https://www.news24nepal.tv/2021/01/11/734418 |archive-date=2021-01-13}}</ref> ले पनि दर्शकको मन जितेको छ। सुरुवाती दिनहरूमा सापकोटाले आफ्ना बुबाले लेखेका गीतहरू गाउने गर्थे तर पछिल्लो समय उनले आफै गीत लेख्न सुरु गरेका छन्। उनले हालसालै लेखेको गीत "''बनकी चरी''" ले धेरै दर्शकको मन जित्न सफल भएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.scotnepal.com/posts/43120|title=अर्जुन सापकोटा र गायीका देर्वी घर्ती मगर को स्वरमा निकै उत्कृष्ठ गित वनकी चरी|date=December 12, 2019|access-date=April 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127192908/https://www.scotnepal.com/posts/43120|archive-date=January 27, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hipamat.com/details/1273.html|title=निकै उत्कृष्ठ गित वनकी चरी(भिडियो सहित)}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.scotnepal.com/posts/43120|title=अर्जुन सापकोटा र गायीका देर्वी घर्ती मगर को स्वरमा निकै उत्कृष्ठ गित वनकी चरी|access-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127192908/https://www.scotnepal.com/posts/43120|archive-date=2021-01-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bigkhabar.com/2019/12/23/51544|title=‘मयाले अन्तै घरबार जमायो’ टिकटकमा जम्यो|access-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223210946/http://www.bigkhabar.com/2019/12/23/51544/|archive-date=2020-02-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lokpriyakhabar.com/2019/12/21680.html|title=अर्जुन सापकोटाको वनकी चरी सार्वजनिक , दर्शकको मन जित्न सफल}}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://saurahaonline.com/2019/12/136342|title=दर्शकको मनमा बस्दै वनकि चरी (श्रव्य दृश्य सहित)|access-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226194549/https://saurahaonline.com/2019/12/136342/|archive-date=2020-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kalikadainik.com/2019/12/08/8447|title=सञ्चारकर्मी अर्जुन सापकोटाको वनकी चरी बजारमा|access-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001154013/https://www.kalikadainik.com/2019/12/08/8447/|archive-date=2020-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.osnepal.com/842094|title=अर्जुन सापकोटा र गायीका देर्वी घर्ती मगर को स्वरमा निकै उत्कृष्ठ गित वनकी चरी|access-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710104219/https://www.osnepal.com/842094|archive-date=2020-07-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chitrawanonline.com/?p=12476|title=चुलवुले गायक अर्जुनको वनकी चरी दर्शकको रोजाईमा|access-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306081817/http://www.chitrawanonline.com/?p=12476|archive-date=2020-03-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.hamropatro.com/news/details/5664626805964800?ns=|title=अर्जुन सापकोटा र देर्वी घर्ती मगरको वनकी चरी सार्वजनिक}}</ref>. ==गितहरु== * वनकी चरी<ref>{{Cite web|url=https://www.bigkhabar.com/2019/12/23/51544/|title=‘मयाले अन्तै घरबार जमायो’ टिकटकमा जम्यो}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://musickhabar.com/arjunsapkotabankichari/|title=गायक अर्जुन सापकोटा र गायिका देर्वी घर्ती मगर को स्वरमा वनकी चरी}}</ref> * ढल्केर नाच्छु<ref>{{Cite web|url=https://www.globalnewsnepal.com/koria/2019/08/03/156480616679448150.html|title=अर्जुन सापकोटा चर्चाको शिखरमा ‘ढल्केरै नाच्छु’ तीज गीत सार्बजनिक (भिडियो सहित)|access-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706160247/https://www.globalnewsnepal.com/koria/2019/08/03/156480616679448150.html|archive-date=2020-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://samachardainik.com/news-details/25491/i-technepal.com|title=अर्जुन सापकोटाको तीज गीत ‘ढल्केरै नाच्छु’ सार्वजनिक}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *पिरती नलाम माया *म त प्रदेशी *सल्ला घारिमा<ref>{{Cite web|url=https://newslumbini.com/%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE-%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%9D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%AD/|title=अर्जुन सापकोटा र सम्झना भण्डारीको स्वरमा तीज गित सल्ला घारीमा|access-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706042803/https://newslumbini.com/%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE-%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%9D%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%AD/|archive-date=2020-07-06}}</ref> *भेट्टौ मक्कै बारिमा *छोटो भयो जामा *प्रदेशिको पिडा == सन्दर्भ सामग्री == {{reflist}} [[श्रेणी:नेपाली लोक गायकहरू]] [[श्रेणी:नवलपरासी जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:दोहोरी गायकहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९९ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] 0xb3shd9sbaoni4w8ytavcm5txd0tvq 0 119451 1392136 1391428 2026-10-02T11:29:07Z Filos1 81103 /* सारंश */ व्याकरण सुधार गरियो । 1392136 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|उत्तम कुँवरद्वारा लिखित निबन्ध}} {{Infobox book | author = [[उत्तम कुँवर]] | language = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | country = नेपाल | genre = ([[निबन्ध]]) | published = वि.सं २०२३ | publisher = [[साझा प्रकाशन]] | isbn = 9789937853835 | title_orig = स्रष्टा र साहित्य | orig_lang_code = ne | media_type = छापा | award = [[मदन पुरस्कार]], वि.सं २०२३ | pages = २५१ | publisher2 = उत्तम कुँवर स्मारक पुरस्कार गुठी | image = | caption = Cover page of the book | oclc = 31253520 }} '''स्रष्टा र साहित्य''' [[उत्तम कुँवर]]द्वारा लिखित एक निबन्ध सङ्ग्रह हो। यस पुस्तकलाई मा [[साझा प्रकाशन]]ले प्रकाशित गरेको थियो।<ref>{{Cite web|title=Aksharang {{!}} Literary magazine {{!}} Sahityakala Patrika in Nepal|url=http://aksharang.com/2019/11/22/68/|access-date=2021-11-15|website=aksharang.com}}</ref> यी निबन्धहरू नेपालका ३५ जना प्रख्यात लेखक, कवि र साहित्यकारहरूसँगको अन्तर्वार्तामा आधारित छन्।<ref>{{Cite web|date=2020-05-24|title=उत्तम कुँवरले सिर्जेको रुपरेखा युग|url=https://sahityapost.com/gair-aakhyan/sr-serial/5917/|access-date=2021-11-15|website=साहित्यपोस्ट|language=नेपाली}}</ref> उक्त पुस्तकले सोही वर्ष [[मदन पुरस्कार]] प्राप्त थियो। कुँवरले नेपाली साहित्यिक पत्रिका [[रुपरेखा (पत्रिका)|रुपरेखा]]को सम्पादकका रूपमा काम गर्नुका साथै सक्रिय साहित्यिक पत्रकारका रुपमा काम गरेका थिए। पुस्तकको लोकप्रियता र विषयगत विविधता र रुचिले पाठकहरूलाई आकर्षित मात्र गरेन, तर विभिन्न विश्वविद्यालयहरूको लागि सहायक सामग्रीको रूपमा पनि मान्यता प्राप्तगर्न सफल भयो। == सारांश == कुँवरले नेपाली साहित्यिक पत्रिका रुपरेखाको सम्पादकका रुपमा काम गरेका थिए। उनले विभिन्न नेपाली लेखकसँग अन्तरवार्ता लिएका थिए। अन्तर्वार्ताहरू साधारण प्रश्नोत्तरको ढाँचामा नभई कुँवर र लेखकहरूबीचको संवादात्मक शैलीमा थिए जसले पाठकहरूलाई लेखकहरूलाई अझ परिचित र मानवीय तरिकाले चिन्न मद्दत गरेको थियो। उनले ती अन्तरवार्ताहरूमा आधारित भएर निबन्धहरू लेखेका थिए।<ref>{{Cite web|title=A writer’s legacy|url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2018/05/26/a-writers-legacy|access-date=2021-11-15|website=kathmandupost.com|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> पुस्तकमा समावेश लेखकहरू:- * [[बाबुराम आचार्य]], नेपाली इतिहारविद्<ref>{{Cite web|last=@therecord|title="Reason, incident and consequence; these are the primary bases of history" - Baburam Acharya - The Record|url=https://www.recordnepal.com/reason-incident-and-consequence;-these-are-the-primary-bases-of-history-baburam-acharya|access-date=2021-11-15|website=www.recordnepal.com|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115063735/https://www.recordnepal.com/reason-incident-and-consequence;-these-are-the-primary-bases-of-history-baburam-acharya|archive-date=2021-11-15}}</ref> * [[भूपि शेरचन]], नेपाली कवि<ref>{{Cite web|last=@therecord|title=“I’ve been writing a memoir…” - Bhupi Sherchan - The Record|url=https://www.recordnepal.com/ive-been-writing-a-memoir-bhupi-sherchan|access-date=2021-11-15|website=www.recordnepal.com|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115063731/https://www.recordnepal.com/ive-been-writing-a-memoir-bhupi-sherchan|archive-date=2021-11-15}}</ref> * [[बालकृष्ण सम]], नेपाली नाटककार<ref>{{Cite web|last=@therecord|title=‘I could not be liberated,’ Bal Krishna Sama’s life, work and philosophy in his own words - The Record|url=https://www.recordnepal.com/i-could-not-be-liberated-bal-krishna-samas-life-work-and-philosophy-in-his-own-words|access-date=2021-11-15|website=www.recordnepal.com|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115063734/https://www.recordnepal.com/i-could-not-be-liberated-bal-krishna-samas-life-work-and-philosophy-in-his-own-words|archive-date=2021-11-15}}</ref> * [[इन्द्रबहादुर राई]], भारतीय-नेपाली लेखक<ref>{{Cite web|last=@therecord|title=“ Every person has a universe inside them but they can achieve wholeness only within a national, generational context.” - The Record|url=https://www.recordnepal.com/every-person-has-a-universe-inside-them-but-they-can-achieve-wholeness-only-within-a-national-generational-context|access-date=2021-11-15|website=www.recordnepal.com|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115063733/https://www.recordnepal.com/every-person-has-a-universe-inside-them-but-they-can-achieve-wholeness-only-within-a-national-generational-context|archive-date=2021-11-15}}</ref> * [[लेखनाथ पौड्याल]], नेपाली कवि<ref>{{Cite web|last=@therecord|title=“My poems and plays are usually meant for social repair”- Lekhnath Poudel - The Record|url=https://www.recordnepal.com/my-poems-and-plays-are-usually-meant-for-social-repair-lekhnath-poudel|access-date=2021-11-15|website=www.recordnepal.com|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221193932/https://www.recordnepal.com/my-poems-and-plays-are-usually-meant-for-social-repair-lekhnath-poudel|archive-date=2021-12-21}}</ref> * [[केदारमान व्यथित]], नेपाली कवि<ref>{{Cite web|last=@therecord|title=From politics to poetry: Kedar Man Vyathit - The Record|url=https://www.recordnepal.com/from-politics-to-poetry-kedar-man-vyathit|access-date=2021-11-15|website=www.recordnepal.com|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115063731/https://www.recordnepal.com/from-politics-to-poetry-kedar-man-vyathit|archive-date=2021-11-15}}</ref> * [[कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान]], नेपाली साहित्यकार * [[माधवप्रसाद घिमिरे]], नेपाली कवि<ref>{{Cite web|last=@therecord|title=“A writer should not be confined by style or theory”-- Madhav Prasad Ghimire - The Record|url=https://www.recordnepal.com/a-writer-should-not-be-confined-by-style-or-theory-madhav-prasad-ghimire|access-date=2021-11-15|website=www.recordnepal.com|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115063735/https://www.recordnepal.com/a-writer-should-not-be-confined-by-style-or-theory-madhav-prasad-ghimire|archive-date=2021-11-15}}</ref> * [[महेन्द्र वीर विक्रम शाह|मवीवि शाह]], नेपालका राजा तथा कवि * [[पारिजात]], नेपाली कवयित्री तथा लेखिका<ref>{{Cite web|last=@therecord|title='I don’t have faith in this thing called God,' Conversation with Parijat from 1963 - The Record|url=https://www.recordnepal.com/i-dont-have-faith-in-this-thing-called-god-conversation-with-parijat-from-1963|access-date=2021-11-15|website=www.recordnepal.com|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115063734/https://www.recordnepal.com/i-dont-have-faith-in-this-thing-called-god-conversation-with-parijat-from-1963|archive-date=2021-11-15}}</ref> *[[सिद्धिचरण श्रेष्ठ]], नेपाली कवि<ref>{{Cite web|last=@therecord|title='Literature should serve the entire world, not just one’s country' - The Record|url=https://www.recordnepal.com/literature-should-serve-the-entire-world-not-just-ones-country|access-date=2021-11-15|website=www.recordnepal.com|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115063733/https://www.recordnepal.com/literature-should-serve-the-entire-world-not-just-ones-country|archive-date=2021-11-15}}</ref> == पुरस्कार == यस निबन्धले वि.सं २०२३ को प्रतिष्ठित [[मदन पुरस्कार]] प्राप्त गरेको थियो।<ref>{{Cite web|title=उत्तम कुँवर – मदन पुरस्कार गुठी|url=https://guthi.madanpuraskar.org/people/uttam-kunwar/|access-date=2021-11-15|website=मदन पुरस्कार गुठी}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाली निबन्ध सङ्ग्रहहरू]] [[श्रेणी:मदन पुरस्कार प्राप्त कृतिहरू]] ppdki5rb7vajodg3y22okfx32m3pn1q 0 121727 1392101 1369999 2026-10-01T17:50:19Z Niegodzisie 41779 1392101 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ओलिभिया रोड्रिगो<br>Olivia Rodrigo | image = {{Wikidata|property|raw|P18}} | caption = {{Wikidata|qualifier|P18|P2096}} | birth_name = ओलिभिया इसाबेल रोड्रिगो | birth_date = {{Birth date and age|2003|2|20}} | birth_place = [[टेमेकुला, क्यालिफोर्निया]], संयुक्त राज्य अमेरिका | occupation = {{hlist|अभिनेत्री|गायिका|गीतकार}}<!-- See "Songwriter" in talk page.--> | years_active = सन् २०१५–वर्तमान | module = {{Infobox musical artist|embed = yes | instrument = स्वर | genre = {{flatlist| * [[पप सङ्गीत|पप]] * [[पप-रक]]}} | label = {{flatlist| * [[गेफेन रेकर्ड्स|गेफेन]]<ref>{{Cite news|url = https://www.musicconnection.com/disney-actress-olivia-rodrigo-signs-to-geffen-records/|title=Disney+ Actress Olivia Rodrigo Signs to Geffen Records|work=[[Music Connection]]|access-date=January 13, 2021|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116025012/https://www.musicconnection.com/disney-actress-olivia-rodrigo-signs-to-geffen-records/|url-status=live}}</ref> * [[इन्टरस्कोप रेकर्ड्स|इन्टरस्कोप]]<ref name = "Label">{{Cite news|author=Andrew Unterberger|date=January 12, 2021|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Is on Its Way to Being the First Runaway Hit of 2021|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9510236/olivia-rodrigo-drivers-license-hit-song-2021/|access-date=January 13, 2021|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-date=January 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113004204/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9510236/olivia-rodrigo-drivers-license-hit-song-2021/|url-status=live}}</ref> }} | website = {{Official URL}} }} }} '''ओलिभिया इसाबेल रोड्रिगो''' ({{Lang-en|Olivia Isabel Rodrigo}}, जन्म: फेब्रुअरी २०, २००३<ref name="tweet1">{{cite tweet|author=Olivia Rodrigo|user=Olivia_Rodrigo|number=833881962511101952|date=February 20, 2017|title=Thank you for all the birthday wishes! Fourteen is looking pretty good.|access-date=February 18, 2019}}</ref><ref name="tweet2" />) एक अमेरिकी अभिनेत्री, गायिका, र गीतकार हुन्।<ref name="thelineofbestfit.com">{{Cite web|title=Olivia Rodrigo reassesses the meaning of forever on stunning piano-led debut "drivers license"|url=https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|access-date=January 10, 2021|website=[[The Line of Best Fit]]|language=en|archive-date=January 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010245/https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|url-status=live}}</ref> उनी [[डिज्नी च्यानल]]को शृङ्खला ''[[बिजार्डवार्क]]'' मा पेइज ओल्भेरा र [[डिज्नी+]] को शृङ्खला ''[[हाई स्कुल म्युजिकल: द म्युजिकल: द सिरिज]]'' मा निनी सालाजार-रोबर्ट्सको भूमिकाका लागि परिचित छिन्। रोड्रिगोले सन् २०२० मा [[इन्टरस्कोप रेकर्ड्स|इन्टरस्कोप]] र [[गेफेन रेकर्ड्स]]सँग हस्ताक्षर गरेकी थिइन्, र जनवरी २०२१ मा आफ्नो पहिलो एकल "[[ड्राइभर्स लाइसेन्स (गीत)|ड्राइभर्स लाइसेन्स]]" जारी गरेकी थिइन्, जुन संयुक्त राज्य अमेरिकालगायत धेरै देशहरूमा पहिलो नम्बरमा पुगेको थियो।<ref>{{Cite web|author=Jackson Langford|date=January 13, 2021|title=Olivia Rodrigo's Debut Single 'Drivers License' Has Already Made Streaming History|url=https://musicfeeds.com.au/news/olivia-rodrigos-debut-single-drivers-license-has-already-made-streaming-history/|access-date=January 13, 2021|website=[[Music Feeds]]|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115014331/https://musicfeeds.com.au/news/olivia-rodrigos-debut-single-drivers-license-has-already-made-streaming-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|author=Ellise Shafer|date=January 11, 2021|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Hits No. 1 Across Major Streaming Platforms, Earns Praise From Taylor Swift|url=https://variety.com/2021/music/news/olivia-rodrigo-drivers-license-spotify-apple-music-amazon-taylor-swift-1234882800/|access-date=January 13, 2021|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|archive-date=January 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112121513/https://variety.com/2021/music/news/olivia-rodrigo-drivers-license-spotify-apple-music-amazon-taylor-swift-1234882800/|url-status=live}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== ओलिभिया इसाबेल रोड्रिगो<ref>{{Cite news|url=https://tg24.sky.it/spettacolo/musica/2021/01/13/olivia-rodrigo-chi-e/|title=Chi è Olivia Rodrigo, la cantante di Drivers License di cui tutti parlano|work=[[Sky TG24]]|date=January 13, 2021|access-date=January 14, 2021|language=it|archive-date=January 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113203302/https://tg24.sky.it/spettacolo/musica/2021/01/13/olivia-rodrigo-chi-e/amp|url-status=live}}</ref> को जन्म फेब्रुअरी २०, २००३ मा,<ref name="tweet2">{{cite tweet|author=Olivia Rodrigo|user=Olivia_Rodrigo|number=1230693655121285124|date=February 20, 2020|title=I AM 17 YEARS OLD TODAY BUT I STILL DO NOT KNOW THE DIFFERENT STYLES OF EGGS. ONLY SCRAMBLED.|access-date=January 11, 2021}}</ref> [[टेमेकुला, क्यालिफोर्निया]]मा भएको थियो।<ref name="Geena Davis bio">{{Cite web|url=https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|title=Olivia Rodrigo|website=[[Geena Davis Institute on Gender in Media]]|access-date=January 14, 2021|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116060455/https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191111225317/https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/ |date=November 11, 2019 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{Official website}} * {{IMDB name}} * {{Commons category-inline|Olivia Rodrigo|ओलिभिया रोड्रिगो}} [[श्रेणी:सन् २००३ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी बाल अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी बाल गायिकाहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी पप गायिकाहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी रक गायिकाहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी गायिका-गीतकारहरू]] [[श्रेणी:ब्रिट पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:ग्रामी पुरस्कार विजेताहरू]] 3iz5aoojgzyh7lyn0b1yxbxcri4cz7x 0 122213 1392125 1384955 2026-10-02T07:16:49Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392125 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Turboprop.png|300px|right|thumb|एक प्रकारको ग्याँस टर्बाइन र विभिन्न भाग : A-प्रोपेलर, B-[[गियर]], C-कम्प्रेसर, D-ज्वालक (कम्बस्टर), E-[[टर्बाइन]], F-निकास]] '''ग्याँस टर्बाइन''' ({{lang-en|Gas turbine}}) एक प्रकारको [[आन्तरिक दहन इन्जिन]] हो जसले घुम्नको लागि आवश्यक [[ऊर्जा]] ज्वलनशील ग्याँसको प्रवाहबाट प्राप्त गर्छ। यसैकारण यसलाई 'दहन टर्बाइन' पनि भनिन्छ।<ref>{{Cite web |url=http://books.google.co.in/books?id=IjOZXwp0izsC&pg=PA44&lpg=PA44&dq&source=bl&ots=dMqGyBkQwd&sig=1C9HhR4BoRnz5jeZhr1OummsCI0&hl=en&sa=X&ei=f1ZvT_2WLY_IrQfrp5CgDg&sqi=2&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A5%88%E0%A4%B8-%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A8%20%20&f=false{{!}} |title=पृष्ठ क्रमाँक ४६-४७ बाल ज्ञान- विज्ञान एन्साइक्लोपीडिया संचार-परिवहन &#91;&#91;आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰&#93;&#93; 978-81-85134-54-3 |access-date=1 दिसंबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120113613/http://books.google.co.in/books?id=IjOZXwp0izsC&pg=PA44&lpg=PA44&dq&source=bl&ots=dMqGyBkQwd&sig=1C9HhR4BoRnz5jeZhr1OummsCI0&hl=en&sa=X&ei=f1ZvT_2WLY_IrQfrp5CgDg&sqi=2&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A5%88%E0%A4%B8-%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A8%20%20&f=false{{!}} |archive-date=20 जनवरी 2013 |url-status=live }}</ref> टर्बाइनको गति परिभ्रामी हुने भएकाले यो इन्जिन [[विद्युत जेनरेटर|विद्युत जेनेरेटर]] घुमाउनको लागि पनि उपयुक्त मानिन्छ। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को लगभग ९० प्रतिशत विद्युत् ऊर्जा वाष्प टर्बाइनबाट उत्पन्न गर्ने गरिन्छ। [[वाष्प टर्बाइन]]को दक्षता अन्य [[ऊष्मा इन्जिन|ऊष्मा इन्जिन]]को तुलनामा धेरै हुन्छ। अधिक दक्षता वाष्पको प्रसारको लागि कयौँ चरणको प्रयोगबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ। 'ग्याँस टर्बाइन'को विभिन्न परिभाषा दिन सकिन्छ। विस्तृत परिभाषा अनुसार ग्याँस टर्बाइन त्यो शक्तिको प्राथमिक स्रोत हो जसको सम्पूर्ण उष्मीय चक्रमा कार्यकारी तरल ग्याँस अवस्थामा रहन्छ र जसको सबै पुर्जाको गति परिभ्रामी हुन्छ। ग्याँस टर्बाइनको प्रयोग [[हवाईजहाज|हवाई विमान]], [[रेल यातायात|रेल]], [[पानी जहाज|पानीजहाज]], [[विद्युतीय जेनेरेटर]], [[पम्प]], [[कम्प्रेसर|ग्याँस कम्प्रेसर]], र [[ट्याङ्क]]मा गरिन्छ।<ref>{{cite book |last1=Sonntag |first1=Richard E. |last2=Borgnakke |first2=Claus |title=Introduction to engineering thermodynamics |url=https://archive.org/details/introductiontoen0000sonn_h3n5 |year=2006 |publisher=John Wiley |isbn=9780471737599 |edition= Second}}</ref> ==बिकासको समयरेखा== [[File:John Barber's gas turbine.jpg|thumb|upright=0.7|Sketch of John Barber's gas turbine, from his patent]] *५० ई.: [[हिरो अफ अलेक्जान्ड्रिया]]को इन्जिनको प्रारम्भिक अभिलेख. यसले आधुनिक टर्बाइन इन्जिन काम गर्ने भौतिकी सिद्धान्तको प्रदर्शन गर्यो।<ref name=":SY1">{{Cite book| title= Gas Turbine Powerhouse|last=Eckardt |first=Dietrich |date=2014 |chapter =3.2 Early Attempts with the Gas Turbine Principle|publisher=Oldenbourg Verlag Munchen|language=en| isbn=9783486735710}}</ref> *१००० ई. : "Trotting Horse Lamp" ({{zh|c=走马灯}}, ''zŏumădēng'') सोङ वंशको प्रारम्भमा चिनियाँ हरूले प्रयोग गर्थे । जब लालटिन बालिन्थ्यो, तातो हावा माथि बग्थ्यो र इम्पेलर घुमाउन्थ्यो।<ref>{{cite book |first1=B. |last1=Zhang |editor1-last=Lu |editor1-first=Yongxiang |title=A History of Chinese Science and Technology: Volume 3 |date=14 December 2014 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3662441626 |pages=308–310 |url=https://books.google.com/books?id=Js_lBAAAQBAJ&pg=PA310}}</ref> *1500: [[लियोनार्दो दा भिन्ची]]ले <nowiki>'''</nowiki>स्मोक ज्याक <nowiki>'''</nowiki> चित्र बनाएका थिए । आगोबाट तातो हावा फायरप्लेसको निकास नली (exhaust duct)मा माउन्ट गरिएको सिंगल -स्टेज एक्सियल टर्बाइन रोटर( single-stage axial turbine rotor) बाट निस्कन्छ र [[गियर]]-चेन जडानद्वारा रोस्टिङ स्पिटलाई घुमाउँछ। *1791: पहिलो वास्तविक ग्यास टर्बाइनको लागि पेटेन्ट इङ्ल्यान्डका जोन बार्बरलाई दिइएको थियो। उनको आविष्कारमा आधुनिक दिनको ग्यास टर्बाइनहरूमा उपस्थित अधिकांश तत्वहरू थिए। टर्बाइनलाई घोडाविहीन गाडी चलाउनको लागि डिजाइन गरिएको थियो। <ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/aeroastro/labs/gtl/early_GT_history.html |title=Massachusetts Institute of Technology Gas Turbine Lab |publisher=Web.mit.edu |date=27 August 1939 |access-date=13 August 2012}}</ref><ref>UK patent no. 1833 – Obtaining and Applying Motive Power, & c. A Method of Rising Inflammable Air for the Purposes of Procuring Motion, and Facilitating Metallurgical Operations</ref> *1894: सर चार्ल्स पार्सनले स्टीम टर्बाइनको साथ जहाज चलाउने विचारलाई पेटेन्ट गरे, र एक प्रदर्शनी जहाज, टर्बिनिया निर्माण गरे, जुन त्यतिबेलाको सबैभन्दा छिटो जहाज थियो। *१८९९: चार्ल्स गोर्डन कर्टिसले अमेरिकामा पहिलो ग्यास टर्बाइन इन्जिनको पेटेन्ट गरे। <ref>{{cite web|url=http://www.asme.org/Communities/History/Resources/Curtis_Charles_Gordon.cfm |title=History – Biographies, Landmarks, Patents |publisher=ASME |date=10 March 1905 |access-date=13 August 2012}}</ref> *१९००: सानफोर्ड अलेक्जेंडर मोसले ग्यास टर्बाइनहरूमा एक शोधपत्र पेश गरे। मोस १९०३ मा, लिन, म्यासाचुसेट्स मा जनरल इलेक्ट्रिक को स्टीम टर्बाइन विभाग को लागी एक इन्जिनियर बने।<ref name="Leyes">Leyes, p.231-232.</ref> त्यहाँ रहँदा, उनले [[टर्बोचार्जर]]को विकासमा आफ्ना केही अवधारणाहरू लागू गरे। <ref name="Leyes" /> *१९०३ : नर्वेको एक व्यक्ति, एगिडियस एलिङ्ले पहिलो ग्यास टर्बाइन निर्माण गरे जुन आफ्नै पुर्जाहरू चलाउनको लागि आवश्यक भन्दा बढी शक्ति उत्पादन गर्न सक्षम थियो, जुन त्यस समयमा एक उपलब्धि मानिन्थ्यो जब वायुगतिकी बारे ज्ञान सीमित थियो। रोटरी कम्प्रेसर र टर्बाइनको प्रयोग गरेर यसले ११ [[हर्स पावर|हर्सपावर]] उत्पादन गर्यो। <ref name="ASMEAElling">Bakken, Lars E et al., p.83-88. "Centenary of the First Gas Turbine to Give Net Power Output: A Tribute to Ægidius Elling". ASME. 2004</ref> *१९०४: फ्रान्ज स्टोल्जले आफ्नो १८७३ को पहिलेको पेटेन्ट आवेदनको आधारमा डिजाइन गरेको ग्यास टर्बाइन इन्जिन बर्लिनमा निर्माण र परीक्षण गरिएको थियो। स्टोल्ज ग्यास टर्बाइन आफ्नै सञ्चालनलाई निरन्तरता दिन धेरै अक्षम थियो।<ref name=":SY1"/> *१९०६: फ्रान्समा आर्मेनगाउड-लेमेल ग्यास टर्बाइनको परीक्षण गरियो। यो अपेक्षाकृत ठूलो मेसिन थियो जसमा अगस्टे रेटोद्वारा डिजाइन गरिएको र ब्राउन बोभेरी कम्पनीद्वारा निर्मित २५ चरणको सेन्ट् रिफ्युगल कम्प्रेसर प्रयोग गरिएको थियो। ग्यास टर्बाइनले आफ्नै हावा कम्प्रेसन कायम राख्न सक्थ्यो तर उपयोगी कार्य उत्पादन गर्न धेरै अक्षम थियो। <ref name=":SY1"/> *१९१०: होल्जवर्थ इम्पल्स टर्बाइन (पल्स कम्बसन)ले {{cvt|150|kW|hp|round=5}} हासिल गर्यो। <ref name=":SY1"/> *1947: मेट्रोपोलिटन भिकर्स जि वान (ग्याट्रिक) रोयल नेवी को M.G.B 2009 जहाजमा समुद्री ट्रायल पूरा गरेर पहिलो मरिन ग्यास टर्बाइन बन्यो।<ref>{{cite news|title=Post War Advances in Propulsion| url=https://www.thetimes.co.uk/archive/article/1953-06-15/20/2.html?region=global#start%3D1953-06-14%26end%3D1953-06-15%26terms%3Dturbine%26back%3D/tto/archive/find/turbine/w:1953-06-14%7E1953-06-15/1%26next%3D/tto/archive/frame/goto/turbine/w:1953-06-14%7E1953-06-15/2 | work=The Times| page=20| date=15 June 1953|access-date=8 Jan 2021}}</ref><ref>{{Cite report|title=The Marine Gas Turbine-The UK Provides a Case Study in Technological Development|last=Nunn|first=Robert H|date=25 February 1977|publisher=US Office of Naval Research|pages=5|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a037686.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419065804/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a037686.pdf|url-status=live|archive-date=19 April 2021}} {{Cite web |url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a037686.pdf |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419065804/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a037686.pdf |archive-date=19 April 2021}}</ref> *1995: सीमेन्स ठूलो बिजुली बनाउने वाला ग्याँस टर्बाइन बनाउने पहिलो कम्पनी बन्यो। यसको आफ्नो प्रोडक्शन मोडलमा सिंगल क्रिस्टल टर्बाइन ब्लेड टेक्नोलोजीको प्रयोग गरेको थियो, जसबाट सञ्चालन तापक्रम धेरै हुन्छ र दक्षता पनि धेरै हुन्छ।<ref>{{cite web |url=https://www.americanscientist.org/article/each-blade-a-single-crystal |title=Each Blade a Single Crystal |work=American Scientist |first=Lee S. |last=Langston |access-date=2019-01-25 |date=6 February 2017 }} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *२०११: मित्सुबिशी हेवी इन्डस्ट्रिजले टकासगो, हैगोमा पहिलो >६०% दक्षता कम्बाइन साइकल ग्यास टर्बाइन (M501J) को परीक्षण गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.mhi-global.com/company/technology/review/pdf/e491/e491018.pdf |title=Test Results of the World's First 1,600C J-series Gas Turbine |first=Satoshi |last=Hada |access-date=15 October 2015 |display-authors=etal |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016100414/https://www.mhi-global.com/company/technology/review/pdf/e491/e491018.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016100414/https://www.mhi-global.com/company/technology/review/pdf/e491/e491018.pdf |date=16 October 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cospp.com/articles/print/volume-11/issue-3/features/gas-turbines-breaking.html |title=Gas Turbines breaking the 60% efficiency barrier |website=Cogeneration & On-Site Power Production |date=5 January 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930233542/http://www.cospp.com/articles/print/volume-11/issue-3/features/gas-turbines-breaking.html |archive-date=2013-09-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930233542/http://www.cospp.com/articles/print/volume-11/issue-3/features/gas-turbines-breaking.html |date=2013-09-30 }}</ref> ==ग्याँस टर्बाइनको मुख्य उपकरणहरू== * [[कम्प्रेसर]] * दहन कक्ष (कम्बसन च्याम्बर) * [[टर्बाइन]] == सञ्चालन सिद्धान्त == [[File:Brayton cycle.svg|thumb|The [[Brayton cycle]] ]] ==फाइदा तथा बेफाइदा == ग्याँस टर्बाइन इन्जिनको फाइदा तथा बेफाइदा निम्नानुसार छन्:<ref>{{cite web|last=Brain |first=Marshall |url= http://science.howstuffworks.com/turbine2.htm |title=How Gas Turbine Engines Work |publisher=Science.howstuffworks.com |date=1 April 2000 |access-date=13 March 2016}}</ref> ===फाइदा=== * [[रेसिप्रोकेटिङ इन्जिन]]को तुलना धेरै उच्च क्षमता- तौल अनुपात * समान पावर रेटिङको लागि रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको भन्दा सानो आकार * मुख्य साफ्टको एकनासको आवर्तन हुने भएकाले रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको भन्दा कम कम्पन हुने *रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको भन्दा थोरै चलायमान अङ्ग हुने भएकाले मर्मतसम्भार खर्च कम तथा पाटपुर्जा भरपर्दो हुन्छ। * खेर जाने ताप पुरै निकास हुन्छ। र यो खेर जाने तापलाई बोइलरमा पानी तताउन प्रयोग गर्न सकिन्छ। * रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको तुलनामा उच्च्तम प्रेसर कम हुन्छ। * लुब्रिकेटिङ आयलको न्यून खपत र खर्च * विविध प्रकारको उर्जाबाट सञ्चालन गर्न सकिने * [[कार्बन मोनोअक्साइड|कार्बन मोनो अक्साइड]] र हाइड्रोकार्बन जस्ता विषालु ग्याँसको निकै कम उत्सर्जन ===सिमितता === * निर्माणमा उच्च तापक्रम सहन गर्ने सक्ने विशेष वस्तुको उपयोग हुने भएकाले इन्जिनको खर्च धेरै उच्च हुन्छ * नमुना गतिमा रेसिप्रोकेटिङ इन्जिन भन्दा कम दक्ष हुन्छ। * [[रेसिप्रोकेटिङ इन्जिन]]को तुलनामा जटिल र लामो स्टार्टअप * [[ऊर्जा|उर्जा]]को मागमा परिवर्तन आएमा रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको तुलनामा प्रतिक्रिया देखाउन कमजोर == यो पनि हेर्नुहोस् == *[[ताप चक्र]] * [[डिजेल इन्जिन]] * [[पेट्रोल इन्जिन]] * [[वाष्प टर्बाइन]] * [[टर्बोचार्जर]] {{ढाँचा:Heat engines}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:इन्जिन]] [[श्रेणी:मेकानिकल इन्जिनियरिङ]] [[श्रेणी:आन्तरिक दहन इन्जिन]] [[श्रेणी:टर्बाइन]] ksnbjd5zxvpuj7n5wxkbu09qc0ydgpd 0 122396 1392131 1333250 2026-10-02T08:48:36Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392131 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|जनसङ्ख्याको अनुसार नेपालका प्रदेशहरू}} यस सूचीमा [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को तथ्याङ्क अनुसार, [[नेपालका प्रदेशहरू|नेपालका सात प्रदेशहरू]]को सूची दिइएको छ जसमा <ref>{{Cite web|title=वाग्मतीमा सबैभन्दा धेरै जनसंख्या, कर्णालीमा कम : कुन प्रदेशमा कति जनसंख्या?|url=https://pahilopost.com/content/20230324123013.html|access-date=2022-01-26|website=पहिलो पोस्ट|language=ne|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324083529/https://pahilopost.com/content/20230324123013.html|archive-date=2023-03-24}}</ref><ref>{{cite web|author=|title=राष्ट्रिय जनगणना २०७८ संक्षिप्त नतिजा|url=https://drive.google.com/file/d/1cdn80YAupQOPaqCGG7beWLMDe8diEH1X/view|website=|publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय|language=नेपाली|accessdate=२१ पुस २०८१}}</ref> {{static row numbers}} {| class="wikitable" |+[[File:जनसङ्ख्या अनुसार नेपालका प्रदेशहरू.png|frameless|574x574px]] !प्रदेश !जनसङ्ख्या<br />(वि.सं २०७८) !जनघनत्व<br />(व्यक्ति/किमी^२) !प्रतिशत !नक्सा |- |[[बागमती प्रदेश]] |६१,१६,८६६ |३०१ |२०.९७% |[[File:Nepal_Province_3.svg|100x100px]] |- |[[मधेश प्रदेश]] |६१,१४,६०० |६३३ |२०.९७% |[[File:Nepal Madhesh Province.svg|100x100px]] |- |[[लुम्बिनी प्रदेश]] |५१,२२,०७८ |२३० |१७.५७% |[[File:Nepal_Province_5.svg|100x100px]] |- |[[कोशी प्रदेश]] |४९,६१,४१२ |१९२ |१७.०१% |[[File:Nepal_Province_1.svg|100x100px]] |- |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] |२६,९४,७८३ |१३८ |९.२४% |[[File:Nepal_Sudurpashchim_Pradesh.svg|100x100px]] |- |[[गण्डकी प्रदेश]] |२४,६६,४२७ |११५ |८.४६% |[[File:Nepal_Province_4.svg|100x100px]] |- |[[कर्णाली प्रदेश]] |१६,८८,४१२ |६० |५.७९% |[[File:Nepal_Karnali.svg|100x100px]] |- ![[नेपाल]] !२,९१,६४,५७८ !१९८ !१००% ! |} {{Image frame |width = 450 |align= left |pos=right |content= <div style="margin: 2px 2px 2px 2px; border: 0px red solid; font-size: 1.00em;"> {{Piechart | [ {"label": "बागमती: $v", "value": 6116866, "color":"sky blue"}, {"label": "मधेश: $v", "value": 6114600, "color":"orange"}, {"label": "कोशी: $v", "value": 4961412, "color":"pink"}, {"label": "लुम्बिनी: $v", "value": 5122078, "color":"green"}, {"label": "सुदूरपश्चिम: $v", "value": 2694783, "color":"red"}, {"label": "गण्डकी: $v", "value": 2466427, "color":"blue"}, {"label": "कर्णाली: $v", "value": 1688412, "color":"yellow"} ] |meta={"autoscale":true, "legend":true, "size":160, "direction":"row-reverse"} }} </div> |caption =<big>'''''वि.सं २०७८ अनुसार, नेपालका प्रदेशहरूको जनसङ्ख्याको वितरण'''''</big> }} {{clear}} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[नेपालको प्रशासनिक विभाजन]] {{नेपालको प्रशासनिक विभाजन २}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपाल विषय}} [[श्रेणी:नेपाल सम्बन्धित सूची]] [[श्रेणी:नेपालको जनसाङ्ख्यिकी]] [[श्रेणी:नेपालका प्रदेशहरू सम्बन्धित सूचीहरू]] 978sbwlfhqetqgl1us6knaqboct477s 0 125317 1392137 1386117 2026-10-02T11:32:33Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392137 wikitext text/x-wiki {{Infobox song | name = तिहारै आयो, लौ झिलिमिली | cover = | alt = | type = एकल | artist = [[लोचन भट्टराई]] र [[नुतन प्रधान]] | album = | released = वि.सं. २०५४ | format = | recorded = | studio = | venue = | genre = तिहार गीत | length = | label = | writer = [[यादव खरेल]] | producer = }} "'''तिहारै आयो, लौ झिलिमिली'''" वा "'''भैलेनी आय आगाना'''" [[यादव खरेल]]द्वारा लिखित र [[लोचन भट्टराई]] र [[नुतन प्रधान]]को स्वर रहेको एउटा लोकप्रिय गीत हो ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ekantipur.com/entertainment/2021/11/03/163592917008686264.html|title=२९ वर्षदेखि चर्चित गीत- 'तिहारै आयो, लौ झिलिमिली'|last=मोक्तान|first=रीना|date=१७ कार्तिक २०७८|website=कान्तिपुर|accessdate=१७ जेष्ठ २०७९}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lokpath.com/story/325606|title=तिहारै आयो, लौ झिलिमिली…|last=जमकटेल|first=बिप्लव|date=२०७७ कार्तिक २९|website=लोकपथ|accessdate=१७ जेष्ठ २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531150101/https://www.lokpath.com/story/325606|archive-date=2022-05-31}}</ref> यो गीत २०५४ सालको कथानक चलचित्र [[स्वर्ग (चलचित्र)|स्वर्ग]]मा समावेश गरिएको छ ।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/194316-1572232560.html|title=‘तिहारै आयो लौ झिलिमिली’|date=११ कार्तिक २०७६|website=नागरिक|accessdate=१७ जेष्ठ २०७९}}</ref> यो गीत प्राय: हिन्दू चाड [[तिहार]]को समयमा बजाइन्छ ।<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/20181107141605.html|title=दुई दशकअघि तयार भएको 'तिहारै आयो लौ झिलिमिली' यसरी बन्यो सदाबहार गीत|date=२१ कात्तिक २०७५|website=पहिलोपोस्ट|accessdate=१७ जेष्ठ २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531152427/https://pahilopost.com/content/20181107141605.html|archive-date=2022-05-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kendrabindu.com/entertainment-world/78595-1636175236.html|title=तिहारमा पुराना फिल्मी गीतकै वर्चश्व, 'तिहारै आयो लौ झिलिमिली'|date=२० कात्तिक २०७८|website=केन्द्रबिन्दु|accessdate=१७ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस गीतमा [[गौरी मल्ल]] र [[शिव श्रेष्ठ]]को अभिनय रहेको छ ।<ref>{{Cite web|url=https://beta.gorkhapatraonline.com/saturday/2020-11-14-26525|title=चलचित्रमा तिहार|date=२९ कार्तिक २०७७|website=गोरखापत्र|accessdate=१७ जेष्ठ २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531151902/https://beta.gorkhapatraonline.com/saturday/2020-11-14-26525|archive-date=2022-05-31}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य लिङ्कहरू == * [https://www.youtube.com/watch?v=gPYRNCHsl6M तिहारै आयो, लौ झिलिमिली] [[युट्युब]]मा [[श्रेणी:नेपाली भाषाका गीतहरू]] [[श्रेणी:नेपाली चलचित्रका गीतहरू]] [[श्रेणी:तिहार गीतहरू]] sftt5xogvp86cl91gtxp7b3dki01d4t 0 127300 1392133 1385514 2026-10-02T09:36:15Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392133 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | image = File:Jibendra Dev Giri.jpg | imagesize = | caption = | name = जीवेन्द्रदेव गिरी | birth_date = {{Birth date and age|1952|06|21}} | birth_place = [[सिम्ता]], [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] | occupation = लेखक, समीक्षक, प्राध्यापन | nationality = नेपाली | education = विद्यावारिधि | genre = बालसाहित्य, लोकसाहित्य, निबन्ध, समीक्षा | notableworks = | awards = महाकवि देवकोटा पुरस्कार (बाल साहित्य), २०७६<ref name=पुरस्कार>{{cite web|last1=गाैतम|first1=मञ्जु|title=भानु जयन्ती ४२ स्रष्टा पुरस्कृत|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/184763-1563162840.html|website=नागरिक न्युज|accessdate=१३ अक्टोबर २०२२}}</ref> | spouse = | religion = हिन्दु }} '''जीवेन्द्रदेव गिरी''' (जन्मः वि. सं. २००९ असार ८) नेपाली लेखक, समीक्षक, लोकवार्ताकार तथा बाल साहित्यकार हुन्। [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] नेपाली केन्द्रीय विभागका प्राध्यापक, [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]का सदस्यसचिव भइसकेका उनी [[प्रगतिशील लेखक सङ्घ (नेपाल)|प्रगतिशील लेखक सङ्घ]]का अध्यक्ष पनि हुन्।<ref>{{cite web|title=तीनवटै प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको कार्यकाल सकियो|url=https://samachardainik.com/news-details/3966/mail-to|website=समाचार दैनिक|accessdate=१३ अक्टोबर २०२२}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|title=प्रगतिशील लेखक संघको नेतृत्वमा जीवेन्द्रदेव|url=https://archive.jhilko.com/post/--1619|website=झिल्को|accessdate=१३ अक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928165927/https://archive.jhilko.com/post/--1619|archive-date=2022-09-28}}</ref>उनले विभिन्न सांस्कृतिक र भाषिक आन्दोलनको अगुवाइ पनि गरेका थिए।<ref name=जीवनी>{{cite web|last1=दुवाल|first1=मोहन|title=सिर्जनाका विम्ब–विम्बमा गिरी|url=https://www.newsofnepal.com/2018/06/02/106002/|website=न्युज अफ नेपाल|accessdate=१३ अक्टोबर २०२२}}</ref><ref>{{cite web|title=भाषा आयोगले तयार पार्‍यो विज्ञको समूह, ९ जनामा कोको परे?|url=https://pahilopost.com/content/-24738.html|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१३ अक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012162934/https://pahilopost.com/content/-24738.html|archive-date=2022-10-12}}</ref><ref>{{cite web|title=मैले पुरस्कारका निम्ति कहिल्यै कहीँ निवेदन हालेन, भनसुन गरेन : डा. मधुसूदन गिरी|url=https://www.rarapati.com/archives/362?fb_comment_id=3405131626173831_3408117592541901|website=रारापाटी|accessdate=१३ अक्टोबर २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012162939/https://www.rarapati.com/archives/362?fb_comment_id=3405131626173831_3408117592541901|archive-date=2022-10-12}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== उनी [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]]को [[सिम्ता]]मा जन्मिएका हुन्। उनले सुर्खेत, सल्यान र बाँकेका विद्यालयमा शिक्षण पनि गरेका थिए।<ref name=जीवनी/> ==शिक्षा== उनले 'सिम्तालीको भाषा वैज्ञानिक अध्ययन' शीर्षकमा वि.सं. २०६५ मा [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट विद्यावारिधि गरेका छन्।<ref>{{cite web|title=ओली सरकार प्रगतिशील कि अगतिशील ?|url=https://www.onlinekhabar.com/2020/07/885368|website=अनलाइनखबर|accessdate=१३ अक्टोबर २०२२}}</ref> ==प्रकाशित कृति== #भेरी क्षेत्रीय नेपाली क्रियाको संरचनात्मक विश्लेषण #लोक साहित्यको अवलोकन #हाम्रा लोकगाथा #नेपाली बालपत्रिकाको बालसाहित्यमा योगदान #भाषाविज्ञान, भाषा र भाषिका #साहित्यकार जनकप्रसाद हुमागाईं #नेपाली लोकसाहित्यमा जनजीवन #अभिव्यक्ति र सिर्जनाः व्यक्तित्व र समालोचना #भाषा र नेपाली भाषा #नेपाली प्रगतिवादी साहित्यका विशिष्ट आयाम #रचनामा विवेचना #नेपाली साहित्य शृङ्खला भाग १ र २ (२०५२) सह–लेखन #सिम्तालीको भाषावैज्ञानिक अध्ययन #सिम्ताली नेपाली शब्दकोश #सिम्ताली- लोकगीतको अध्ययन #झुल्के घाम (कविता सङ्ग्रह) #नेपाली लोक साहित्यको रूपरेखा ==सम्पादित पत्रिका तथा पुस्तक== #साहित्य सौगात #साहित्य सुमन #साहित्य कोसेली #झिसमिसे #दीपशिखा #सुर्खेती कल्याण समाज स्मारिका #कविता–कोसेली #बालसाहित्य #रातो थुङ्गा #प्रलेस #युगदूत ==सम्मान र पुरस्कार== #महाकवि देवकोटा पुरस्कार, वि.सं. २०७६ #शिक्षा दिवस पुरस्कार #सुर्खेती प्रतिभा पुरस्कार #दीपा–जनमत पुरस्कार ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:सन् १९५२ मा जन्म]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली भाषाका लेखकहरू]] ecgp5s195osretegulu5p5uvc4xfg8u 0 131596 1392109 1384048 2026-10-02T03:52:11Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392109 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = कमलबहादुर शाह | image = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1972|01|24}}<ref name="जीवनी">{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2023/02/1261063 |title=कांग्रेसमा गुट फेरेर शाहको फड्को, पहिलो जितमै बने मुख्यमन्त्री |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2023-03-13}}</ref> | birth_place = [[रामारोशन गाउँपालिका]], [[अछाम जिल्ला]]<ref name="जीवनी"/> | residence = | nationality = [[नेपाली]] | office = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]को तेस्रो [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] | governor = [[देवराज जोशी]] | term_start = वि.सं. २०७९ माघ २६<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/134352 |title=कांग्रेसका कमल शाह सुदूरपश्चिमको मुख्यमन्त्री नियुक्त |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2023-03-13}}</ref> | term_end1 = | predecessor = [[राजेन्द्रसिंह रावल]] | constituency = [[कैलाली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|कैलाली २क]] | successor = | party = [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] | religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] | spouse = | children = | website = }} '''कमलबहादुर शाह''' नेपालको [[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] प्रदेशका वर्तमान मुख्यमन्त्री तथा [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]का नेता हुन्। यिनी [[नेपालको संविधान २०७२]] को धारा १६८ को उपधारा २ बमोजिम वि.सं. २०७९ माघ २६ गते मुख्यमन्त्री नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://nepalpatra.com/politics/260713/ |title=Nepapatra |date=2023-02-09 |website=नेपाल पत्र |language=नेपाली |accessdate=2023-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313044110/https://nepalpatra.com/politics/260713/ |archive-date=2023-03-13 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20230305155647.html |title=सुदूरपश्चिमका मुख्यमन्त्री कमलबहादुर शाहले पाए विश्वासको मत, पक्षमा ४१ मत पाउँदा विपक्षमा ११ मत |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2023-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313044110/https://pahilopost.com/content/20230305155647.html |archive-date=2023-03-13}}</ref>उनी वि.सं. २०७९ पुस २० गते [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]को सुदूरपश्चिम प्रदेश सभा संसदीय दलको नेता छानिएका थिए।<ref name="जीवनी"/> ==जीवनी== कमलबहादुर शाहको जन्म वि.सं. २०२८ माघ १० गते [[नेपाल]]को [[अछाम जिल्ला]]को [[रामारोशन गाउँपालिका]]मा भएको थियो। उनी बुवा मंगलबहादुर शाह र आमा चन्द्रा कँडेल शाहको सन्तान हुन्।<ref name="जीवनी"/> ==राजनीतिक जीवन== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:सन् १९७२ मा जन्म]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालका मुख्यमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)का राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेश सभाका सदस्यहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:हुम्ला जिल्लाका मानिसहरू]] p2g823vfnklwvld34ygeb4bkmzo6zgn 0 132129 1392120 1384603 2026-10-02T06:08:16Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392120 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = The President, Smt. Pratibha Devisingh Patil with the President of UAE, Sheikh Khalifa bin Zayed Al Nahayan at the Ceremonial Reception, at Mushrif Palace, in Abu Dhabi on November 22, 2010 (cropped).jpg | caption = Khalifa in 2010 | succession = [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको राष्ट्रपति|संयुक्त अरब इमिरेट्सको दोस्रो राष्ट्रपति]] {{Infobox officeholder/office | status = | termstart = 3 November 2004 | termend = 13 May 2022 | president = | 1blankname = उप-राष्ट्रपति तथा प्रधानमन्त्री | 1namedata = [[मकतुम बिन रसिद अल मकतुम]]<br />[[मोहम्मद बिन रसिद अल मकतुम]] | primeminister = | vicepresident = | predecessor = [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान]] | successor = [[मोहम्मद बिन जायद अल नाहयान]] }} | succession1 = [[Ruler of Abu Dhabi]] | reign1 = 2 November 2004 – 13 May 2022 | predecessor1 = [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान]] | successor1 = [[मोहम्मद बिन जायद अल नाहयान]] | spouse = {{marriage|[[Shamsa bint Suhail Al Mazrouei]]|1964}}<ref>{{Cite news|url=https://www.na.ae/en/Images/LIWA04.pdf|title=Memories of Abu Dhabi and Al Ain in the Early Nineteen-Sixties|date=|work=National Archives|access-date=28 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526095848/http://www.na.ae/en/Images/LIWA04.pdf|archive-date=26 May 2018}}</ref> | father = [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान]] | mother = [[Hassa bint Mohammed Al Nahyan]] | birth_date = {{birth date|df=yes|1948|09|07}} | birth_place = [[अल ऐन]], [[Trucial States]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2022|05|13|1948|09|07}} | death_place = [[अबुधाबी|अबु धाबी]], [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]] | issue = 8, including [[Sultan bin Khalifa Al Nahyan|Sultan]] and [[Mohammed bin Khalifa bin Zayed Al Nahyan|Mohammed]] | burial_place = Al Bateen Cemetery<ref>{{cite web |date=13 May 2022 |title=UAE President Sheikh Khalifa laid to rest |url=https://www.thenationalnews.com/uae/2022/05/13/funeral-prayers-held-for-uae-president-sheikh-khalifa/ |access-date=14 May 2022 |website=The National}}</ref> | religion = [[सुन्नी इस्लाम]] {{labeldata|Education|[[Royal Military Academy Sandhurst]]}} | house = [[अल नाहयान]] }} [[शेख]] '''खलिफा बिन जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान''' ({{Lang-ar| خليفة بن زايد بن سلطان آل نهيان‎}}; २०२२ सेप्टेम्बर ७ -२०२२ मे १३) <ref>{{Cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-president-sheikh-khalifa-bin-zayed-passes-away|title=UAE President Sheikh Khalifa bin Zayed passes away|website=Khaleej Times|language=en|accessdate=13 May 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/uae/uae-president-sheikh-khalifa-bin-zayed-passes-away-1.1652437049728|title=UAE President Sheikh Khalifa bin Zayed passes away on 13 May 2022 at the age of 73|website=gulfnews.com|language=en|accessdate=13 May 2022}}</ref> [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको राष्ट्रपति|संयुक्त अरब इमिरेट्सका दोस्रो राष्ट्रपति]] र [[अबु धाबी इमिरेट्स|अबु धाबी]]का शासक थिए। उनको कार्यकाल नोभेम्बर २००४ देखि मे २०२२ मा आफ्नो मृत्युसम्म थियो । <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Sheikh-Khalifa-ibn-Zayid-Al-Nahyan|title=Sheikh Khalifa ibn Zayed Al Nahyan {{!}} Biography, Family, & Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|accessdate=31 August 2021}}</ref> शेख खलिफा [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]]का पहिलो राष्ट्रपति [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान]]का जेठा छोरा थिए। अबु धाबीको युवराजको रुपमा, सन् १९९० को दशकको उत्तरार्धमा उनका पिताको स्वास्थ्यमा समस्या आएपछि उनले राष्ट्रपति पदका केही पक्षहरू पूरा गरे । <ref name="UAE">{{Cite news|url=https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/government-leaders/hh-sheikh-khalifa-bin-zayed-al-nahyan|title=H. H. Sheikh Khalifa bin Zayed Al Nahyan|date=|work=[[Cabinet of the United Arab Emirates|United Arab Emirates]]|access-date=30 March 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112055229/https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/government-leaders/hh-sheikh-khalifa-bin-zayed-al-nahyan|archive-date=12 November 2024}}</ref> २००४ नोभेम्बर २ मा उनको पिताको मृत्यु भएपछि उनी उनको बुबाको उत्तराधिकारी भए , र अर्को दिन संघीय सर्वोच्च काउन्सिलले उनलाई युएईको राष्ट्रपति रूपमा चयन गर्यो। अबु धाबीको शासकको रूपमा, उनले लुभ्रे अबु धाबी, न्यूयोर्क विश्वविद्यालय अबु धाबी र सोर्बोन विश्वविद्यालय अबु धाबी स्थापना गर्न मद्दत गर्दै अबु धाबीमा सांस्कृतिक र शैक्षिक केन्द्रहरू आकर्षित गरे। उनले [[इतिहाद वायुसेवा|इतिहाद एयरवेज]] पनि स्थापना गरे । <ref name="g">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/13/uae-president-sheikh-khalifa-bin-zayed-al-nahyan-dies-aged-73|title=UAE president Sheikh Khalifa bin Zayed Al Nahyan dies aged 73|date=13 May 2022|website=The Guardian}}</ref> खलिफाको राष्ट्रपतिकालमा, संयुक्त अरब इमिरेट्स एक क्षेत्रीय आर्थिक शक्तिको रुपमा उदय भयो र यसको गैर-तेल अर्थव्यवस्था बढ्यो। <ref>{{Cite web|url=https://www.thenationalnews.com/business/economy/2022/05/14/how-the-uae-economy-transformed-under-sheikh-khalifas-leadership/|title=The UAE economy's transformation under Sheikh Khalifa's leadership|date=14 May 2022|publisher=The National}}</ref> <ref name="g"/> खलिफालाई पश्चिमा समर्थक आधुनिकीकरणकर्ताको रूपमा हेरिएको थियो जसको कम-कुञ्जी दृष्टिकोणले क्षेत्रीय राजनीतिमा तनावपूर्ण युगबाट देशलाई अगाडि बढाउन मद्दत गर्‍यो र संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलसँग घनिष्ठ सम्बन्ध बनायो। <ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/modernising-uae-leader-khalifa-moved-uae-closer-us-2022-05-13/|title=Modernising UAE leader Khalifa moved UAE closer to U.S.|date=13 May 2022|publisher=Reuters}}</ref> [[सन् २००७–२००८ को वित्तीय सङ्कट|२००७-२००८ को आर्थिक संकट]]को समयमा राष्ट्रपतिको रूपमा, उनले [[दुबई इमिरेट्स|दुबई]]मा आपतकालीन बेलआउट कोषमा अरबौं डलरको भुक्तानीको निर्देशन दिए। <ref name="g" /> २०१० जनवरी ४ मा, संसारको सबैभन्दा अग्लो मानव निर्मित संरचना, सुरुमा बुर्ज दुबई भनेर चिनिने , उनको सम्मानमा [[बुर्ज खलिफा]] नामकरण गरिएको थियो। <ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8439618.stm|title=World's tallest building opens in Dubai|date=4 January 2010|work=[[BBC News]]|access-date=11 April 2013}}</ref> २०१४ जनवरी मा , खलिफालाई [[मस्तिष्काघात]] / [[मस्तिष्काघात|स्ट्रोक]] भयो र शल्यक्रिया पछि स्थिर अवस्थामा थियो। <ref name="auto">{{Cite news|url=https://www.thenational.ae/uae/sheikh-khalifas-condition-stable-as-he-recovers-from-stroke|title=Sheikh Khalifa's condition stable as he recovers from stroke|date=25 January 2014|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|access-date=16 July 2014|location=Abu Dhabi}}</ref> त्यसपछि उनले राज्यको मामिलामा तल्लो प्रोफाइल ग्रहण गरे तर औपचारिक आलंकारिक राष्ट्रपतिको शक्ति कायमै राखे। उनका सौतेनी भाइ [[मोहम्मद बिन जायद अल नाहयान|मोहम्मद बिन जायद अल नाह्यानले]] राज्यको सार्वजनिक मामिलाहरू र अबु धाबीको इमिरेट्सको दिन-प्रतिदिन निर्णयहरू सञ्चालन गरे। <ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b2c77348-8659-11e3-aa31-00144feab7de|title=UAE president stable after suffering stroke|date=26 January 2014|work=[[Financial Times]]}}</ref> २०१८ मा, ''[[फोर्ब्स]]ले'' [[संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली व्यक्तिहरूको फोर्ब्स सूची|विश्वको सबैभन्दा शक्तिशाली व्यक्तिहरूको सूचीमा]] खलिफाको नाम समावेश गरेको ठियो। <ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/powerful-people/list/|title=The World's Most Powerful People|website=Forbes|language=en|accessdate=6 September 2021}}</ref> २०२२ मे १३ मा उनको मृत्यु पछि, उनको भाइ मोहम्मद बिन जायद उनका उत्तराधिकारी बने। == व्यक्तिगत जीवन == [[चित्र:Khalifa_and_Zayed_Al_Nahyan.jpg|अङ्गुठाकार| शेख खलिफा आफ्नो बुबा [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान|शेख जायद अल नाह्यान]] संग|बायाँ]] खलिफा शेख [[जायद बिन सुल्तान अल नाह्यान|जायद बिन सुल्तान अल नाहयान]] र हसा बिन्त मोहम्मद बिन खलिफा अल नाह्यानका जेठा छोरा थिए। <ref>{{Cite web|url=https://www.crossborderinformation.com/news/monitoring-news/uae-death-sheikha-hassa-bint-mohammed-marks-end-mbk-era|title=UAE: Death of Sheikha Hassa Bint Mohammed marks end of MBK era {{!}} Cross-border Information|website=www.crossborderinformation.com|accessdate=12 September 2021}}</ref> शेख खलिफाको विवाह शम्सा बिन्त सुहेल अल माजरौईसँग भयो र उनका उनका आठ जना सन्तान थिए: सुल्तान, मोहम्मद, शम्मा, सलामा, ओशा, शेखा, लतेफा र मौजा। <ref>{{Cite web|url=http://www.sheikhashamma.ae/en/home/|title=Home|website=Sheikha Shamma bint Sultan bin Khalifa Al Nahyan|language=en-GB|accessdate=12 September 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sbkf.ae/main/home.php|title=H. H. Sheikh Sultan Bin Khalifa Al Nahyan Humanitarian & Science Foundation|website=www.sbkf.ae|accessdate=12 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921233958/http://sbkf.ae/main/home.php|archive-date=21 September 2021}}</ref> == राजनैतिक जीवन == === राजप्रतिनिधी र युवराज: १९६६-१९७१ === जब उनका बुबा, जायद, 1966 मा अबु धाबी को अमिर बने, खलिफा अबु धाबी को पूर्वी क्षेत्र मा शासक को प्रतिनिधि र अल ऐन मा अदालत विभाग को प्रमुख नियुक्त गरियो।<ref>{{Cite news|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2022/05/13/From-childhood-in-Al-Ain-to-revered-leader-Sheikh-Khalifa-s-path-to-UAE-presidency|title=From childhood in Al Ain to revered leader: Sheikh Khalifa's path to UAE presidency|date=2022-05-13|work=Al Arabiya|access-date=2022-12-23|language=en}}</ref> जायेद अबु धाबीको अमिर हुनु अघि पूर्वी क्षेत्रका शासकका प्रतिनिधि थिए। केही महिनापछि पद ताहनौन बिन मोहम्मद अल नाह्यानलाई सुम्पियो।<ref>{{Cite news|url=https://wam.ae/en/details/1395302617209|title=Abu Dhabi's Ruler's Representative hails leadership's support for renewable energy|date=2017-06-02|work=Emirates News Agency|access-date=2022-12-23|language=en}}</ref> १ फेब्रुअरी १९६९ मा, खलिफालाई अबु धाबीको क्राउन प्रिन्स मनोनीत गरियो, र अर्को दिन उनलाई अबु धाबी रक्षा विभागको प्रमुख नियुक्त गरियो। त्यो पोस्टमा, उनले अबु धाबी डिफेन्स फोर्सको निर्माणको निरीक्षण गरे, जुन 1971 पछि युएई सशस्त्र बलको कोर बन्यो।<ref name="UAE" /> === उप-प्रधानमन्त्री === === राष्ट्रपति: २००४-२०२२ === == मृत्यु == शेख खलिफाको मृत्यु १३ मे २०२२ मा ७३ वर्षको उमेरमा भएको थियो <ref>{{Cite web|url=https://www.thenationalnews.com/uae/2022/05/13/president-sheikh-khalifa-dies-age-73/|title=President Sheikh Khalifa dies aged 73|date=13 May 2022|website=The National|language=en|accessdate=13 May 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/uae-president-sheikh-khalifa-bin-zayed-dies-wam-agency-2022-05-13/|title=UAE president Sheikh Khalifa bin Zayed dies|date=13 May 2022|access-date=13 May 2022|publisher=Reuters}}</ref> उनको [[अन्तिम संस्कार|अन्त्येष्टि]] [[अबुधाबी|अबु धाबी]]को अल बातीन कब्रिस्तानमा गरिएको थियो। <ref>{{Cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/sheikh-khalifa/uae-sheikh-khalifa-laid-to-rest-in-al-bateen-cemetery|title=Look: Sheikh Khalifa laid to rest at Al Bateen cemetery|last=Reporter|first=A. Staff|website=Khaleej Times|language=en|accessdate=14 May 2022}}</ref> उनको मृत्युपछि उनका सौतेनी भाइ [[मोहम्मद बिन जायद अल नाहयान|मोहम्मद]] अबु धाबीको शासकको रूपमा उनको उत्तराधिकारी भए, <ref>{{Cite news|url=https://www.wam.ae/en/details/1395303047003|title=Mohamed bin Zayed, Sheikhs perform funeral prayer for late UAE President|date=2022-05-13|work=Emirates News Agency|access-date=2022-12-14|language=en}}</ref> र भोलिपल्ट [[युएईको राष्ट्रपति]] निर्वाचित भए। <ref>{{Cite news|url=https://www.wam.ae/en/details/1395303047321|title=Federal Supreme Council elects Mohamed bin Zayed as UAE President|date=2022-05-14|work=Emirates News Agency|access-date=2022-12-15|language=en}}</ref> राष्ट्रपति कार्यालयले राष्ट्रिय [[झण्डा आधा झुकाउने|झण्डा आधा झुकाएर]] ४० दिने राष्ट्रिय शोकको घोषणा गर्दै संघीय तथा स्थानीय तहका निजी फर्म तथा सरकारी निकायको काम तीन दिनसम्म बिदाको घोषणा गरेको थियो । <ref>{{Cite news|url=https://gulfnews.com/uae/uae-president-sheikh-khalifa-bin-zayed-passes-away-1.1652437049728|title=UAE President Sheikh Khalifa bin Zayed passes away|date=2022-05-13|work=Gulf News|access-date=2022-12-15|language=en}}</ref> [[अरब लिग|अरब लिगका]] अन्य धेरै राष्ट्रहरूमा पनि राष्ट्रिय शोकको घोषणा गरिएको थियो। बहराइन, <ref>{{Cite web|url=https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1522265-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D8%AA%D9%86%D8%B9%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D9%86%D9%83%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%94%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85|title=Bahrain mourns Sheikh Khalifa bin Zayed, announces mourning and flags at half-mast|website=سكاي نيوز عربية|language=ar|accessdate=13 May 2022}}</ref> लेबनान, <ref>{{Cite web|url=https://www.albayan.ae/uae/news/2022-05-13-1.4433599|title=Lebanon declares official mourning for Sheikh Khalifa bin Zayed and flags at half-mast for 3 days|last=|website=www.albayan.ae|language=ar|accessdate=13 May 2022}}</ref> ओमान, <ref>{{Cite web|url=https://al-ain.com/article/1652444724|title=سلطنة عمان تعلن الحداد 3 أيام على روح الشيخ خليفة بن زايد|date=13 May 2022|website=العين الإخبارية|language=ar|accessdate=13 May 2022}}</ref> मौरिटानिया, <ref>{{Cite web|url=https://al-ain.com/article/sheikh-khalifa-uae-passed-away|title=Mauritania declared three days of national mourning|date=13 May 2022|website=العين الإخبارية|language=ar|accessdate=13 May 2022}}</ref> कतार, <ref>{{Cite web|url=https://www.alkhaleej.ae/2022-05-13/%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%B1-%D9%82%D8%B7%D8%B1-%D9%8A%D9%86%D8%B9%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D8%A8%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D9%8A%D8%AF/%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A/%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9|title=The Emir of Qatar mourns Sheikh Khalifa bin Zayed|website=صحيفة الخليج|language=ar|accessdate=13 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513143529/https://www.alkhaleej.ae/2022-05-13/%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%B1-%D9%82%D8%B7%D8%B1-%D9%8A%D9%86%D8%B9%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D8%A8%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D9%8A%D8%AF/%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A/%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9|archive-date=2022-05-13}}</ref> इजिप्ट, <ref>{{Cite news|url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/1234/466151/Egypt/Foreign-Affairs/Egypt-declares-three-days-of-mourning-over-passing.aspx|title=Egypt declares three days of mourning over passing of UAE president|date=2022-05-13|work=Al-Ahram|access-date=2022-12-02|language=en}}</ref> मोरक्को, <ref>{{Cite news|url=https://moroccolatestnews.com/death-of-sheikh-khalifa-morocco-declares-official-mourning-for-three-days/|title=Death of Sheikh Khalifa: Morocco declares official mourning for three days|date=2022-05-13|work=moroccolatestnews.com|access-date=2022-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516084922/https://moroccolatestnews.com/death-of-sheikh-khalifa-morocco-declares-official-mourning-for-three-days/|archive-date=2022-05-16|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220516084922/https://moroccolatestnews.com/death-of-sheikh-khalifa-morocco-declares-official-mourning-for-three-days/ |date=2022-05-16 }}</ref> माल्दिभ्स <ref>{{Cite news|url=https://raajje.mv/117640|title=National flag to be flown at half-mast for three days, following death of UAE President|date=2022-05-13|work=raajje.mv|access-date=2022-12-02|language=en}}</ref> ले तीन दिनको लागि आधिकारिक शोक र [[झण्डा आधा झुकाउने]] घोषणा गरियो। जोर्डनमा ४० दिनसम्म शोक घोषणा गरिएको थियो <ref>{{Cite web|url=https://www.albayan.ae/uae/news/2022-05-13-1.4433661|title=Jordan announces 40 days of mourning for the death of Sheikh Khalifa bin Zayed|last=البيان|website=www.albayan.ae|language=ar|accessdate=13 May 2022}}</ref> कुवेतमा झण्डा आधा झुकाइयो। <ref>{{Cite web|url=https://al-ain.com/article/1652447362|title=The death of Sheikh Khalifa bin Zayed... Kuwait announces 3 days of mourning, and flags fly at half-mast for 40 days|date=13 May 2022|website=العين الإخبارية|language=ar|accessdate=13 May 2022}}</ref> साउदी अरेबियाले सबै मनोरञ्जन, खेलकुद कार्यक्रमहरू र उत्सवहरू स्थगित गरी तीन दिनको शोकको घोषणा गरेको थियो । <ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/saudi-arabia-postpones-events-festivities-following-death-of-uae-president-1.87853654|title=Saudi Arabia postpones events, festivities following death of UAE President &#124; Saudi – Gulf News|date=2022-05-14|publisher=Gulfnews.com|accessdate=2022-06-22}}</ref> पाकिस्तानले तीन दिने शोकको घोषणा गरेको थियो र झण्डा आधा झुकाइएको थियो । <ref>{{Cite news|url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/652165-Pakistan-announces-3-days-national-mourning-over-demise-of-UAE-President|title=Pakistan announces 3 days national mourning over demise of UAE President|date=2022-05-13|work=dunyanews.tv|access-date=2022-11-28|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://radio.gov.pk/13-05-2022/pakistan-announces-three-days-national-mourning-over-sad-demise-of-president-sheikh-khalifa-bin-zayed-al-nahyan|title=Pakistan announces three days mourning over demise of Sheikh Khalifa bin Zayed Al-Nahyan|date=2022-05-14|work=Radio Pakistan|access-date=2022-11-28|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702111333/https://www.radio.gov.pk/13-05-2022/pakistan-announces-three-days-national-mourning-over-sad-demise-of-president-sheikh-khalifa-bin-zayed-al-nahyan|archive-date=2022-07-02}}</ref> ब्राजिलले तीन दिनको शोकको घोषणा गर्‍यो, <ref>{{Cite news|url=https://gulfnews.com/uae/brazil-declares-three-day-mourning-on-the-passing-of-sheikh-khalifa-1.87835491|title=Brazil declares three-day mourning on the passing of Sheikh Khalifa|date=2022-05-13|work=Gulf News|access-date=2022-11-28|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.bignewsnetwork.com/news/272550798/brazil-declares-three-day-mourning-on-passing-of-sheikh-khalifa|title=Brazil declares three-day mourning on passing of Sheikh Khalifa|date=2022-05-14|work=bignewsnetwork.com|access-date=2022-11-28|language=en}}</ref> अल्जेरियाले झण्डा आधा झुकाएर दुई दिनको शोकको घोषणा गर्‍यो। <ref>{{Cite news|url=https://www.wam.ae/en/details/1395303047404|title=Algerian President offers condolence over death of Sheikh Khalifa bin Zayed|date=2022-05-14|work=Emirates News Agency|access-date=2022-11-29|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/05/14/Algerian-President-condoles-UAE-on-death-of-Sheikh-Khalifa|title=Algerian President condoles UAE on death of Sheikh Khalifa|date=2022-05-14|work=sharjah24.ae|access-date=2022-11-29|language=en}}</ref> प्यालेस्टाइनले एक दिन शोकको घोषणा गरेको छ र झण्डा आधा झुकाउन आदेश दिएको थियो। <ref>{{Cite web|url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/129199|title=President Abbas mourns death of president of the United Arab Emirates Sheikh Khalifa|date=13 May 2022|website=Palestinian News & Information Agency ([[WAFA]])}}</ref> भारतले पनि १४ मे २०२२ देखि एक दिनको लागि झण्डा आधा झुकाएर राष्ट्रिय शोकको घोषणा गरेको थियो <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/india-declares-state-mourning-tomorrow-after-uae-president-sheikh-khalifa-bin-zayed-al-nahyans-death-2973872|title=India Declares State Mourning Tomorrow After UAE President's Death|website=NDTV.com|accessdate=13 May 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/Message_13052022.pdf|title=Ministry of Home Affairs, New Delhi|date=13 May 2022|website=mha.gov.in}}</ref> बंगलादेशले शनिबार एक दिने राजकीय शोकको घोषणा गरेको थियो । <ref>{{Cite web|url=https://bdnews24.com/bangladesh/2022/05/13/bangladesh-announces-state-mourning-on-saturday-for-uae-president-sheikh-khalifa|title=Bangladesh announces state mourning on Saturday for UAE President Sheikh Khalifa|date=2022-05-13|publisher=bdnews24.com|accessdate=2022-06-22}}</ref> क्युबाले १७ मेमा एक दिनको शोकको घोषणा गरेको थियो । <ref>{{Cite web|url=https://www.swissinfo.ch/spa/cuba-emiratos-árabes_cuba-decreta-duelo-por-la-muerte-del-presidente-de-los-emiratos-árabes-unidos/47599340|title=Cuba decreta duelo por la muerte del presidente de los Emiratos Árabes Unidos|date=May 17, 2022|website=swissinfo.ch|language=es|trans-title=Cuba decrees mourning for the death of the president of the United Arab Emirates}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://oncubanews.com/cuba/cuba-decreta-duelo-por-muerte-del-presidente-de-los-emiratos-arabes-unidos/|title=Cuba decreta duelo por muerte del presidente de los Emiratos Árabes Unidos|date=2022-05-17|work=oncubanews.com|access-date=2022-12-05|language=es}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{Presidents of the United Arab Emirates}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:संयुक्त अरब इमिरेट्सका राष्ट्रपतिहरू]] [[श्रेणी:सन् २०२२ मा मृत्यु]] [[श्रेणी:सन् १९४८ मा जन्म]] eey4g5gem2cshpy7x3lh47okzwq1h7v 0 138327 1392108 1216253 2026-10-02T03:22:02Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392108 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = एस्टोनियाली | nativename = {{lang|et|eesti keel}} | states = [[एस्टोनिया]] | region = | ethnicity = [[एस्टोनियाली जाति]] | speakers = १२ लाख जनसङ्ख्या | familycolor = Uralic | fam1 = [[युराली भाषा-परिवार]] | fam2 = [[फिनो-युग्रिक भाषाहरू|फिनो-युग्रिक]] | fam3 = [[फिनो-पर्मिक भाषाहरू|फिनो-पर्मिक]]? | fam4 = [[फिनो-सामिक भाषाहरू|फिनो-सामिक]]? | fam5 = [[फिननिक भाषाहरू|फिनिक]] | script = [[रोमन लिपि|रोमन]] | nation = [[एस्टोनिया|इस्टोनिया]]<br>[[युरोपेली सङ्घ]] | iso1 = et | iso2 = est | iso3 = est | lingua = 41-AAA-d | lc1 = ekk | ld1 = मानक एस्टोनियाली | glotto = esto1258 | glottorefname = एस्टोनियाली | map = Idioma estonio.PNG }} '''एस्टोनियाली''' [[एस्टोनिया]]को [[आधिकारिक भाषा]] हो। यो [[रोमन लिपि]]मा लेखिएको छ र देशको बहुसङ्ख्यक जनसङ्ख्याको पहिलो भाषा हो; यो [[युरोपेली सङ्घ]]को आधिकारिक भाषा पनि हो। एस्टोनियाली लगभग १२ लाख मानिसहरूद्वारा मूल रूपमा बोलिने गरिन्छ: एस्टोनियामा ९२२,००० मानिसहरू र अन्यत्र १६०,००० मानिसहरू।<ref>{{cite web |title=Estonian in a World Context |url=http://www.estonica.org/en/Society/The_Estonian_Language/Estonian_in_a_world_context/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927005518/http://www.estonica.org/en/Society/The_Estonian_Language/Estonian_in_a_world_context/ |archive-date=27 September 2018 |access-date=26 September 2018 |website=Estonica}}</ref><ref>{{cite web |title=The Estonian Language |url=http://www.estonica.org/en/Society/The_Estonian_Language/ |access-date=15 October 2022 |website=Estonica.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703043901/http://www.estonica.org/en/Society/The_Estonian_Language/ |archive-date=3 July 2020}}</ref> उत्तर र दक्षिण एस्टोनियाली भाषाका दुई प्रमुख ऐतिहासिक बोली समूहका वक्ताहरूलाई केही भाषाविद्हरूले दुई सहस्राब्दीअघि कम्तीमा दुई फरक बसाइँसराइको लहरमा इस्टोनियामा आइपुगेको ठानेका छन्। आधुनिक मानक एस्टोनियाली १८औँ र १९औँ शताब्दीमा उत्तरी एस्टोनियाको बोलीको आधारमा विकसित भयो। जोडिएको (उत्तर) एस्टोनियाको सबैभन्दा पुरानो विद्यमान नमूनाहरू १५२४ र १५२८ को तथाकथित कुलमा प्रार्थनाहरू हुन्। सन् १५२५ मा एस्टोनियाली भाषामा प्रकाशित पहिलो पुस्तक छापियो। पुस्तक लुथरन पाण्डुलिपि थियो, जुन पाठकसम्म कहिल्यै पुगेन र प्रकाशन पछि तुरुन्तै नष्ट भयो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:लाटभियामा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:रूसमा बोलिने भाषाहरू]] rmyrtjvkjpach8y72wu19yxr2zwfqrf 0 146380 1392107 1318559 2026-10-02T01:23:20Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392107 wikitext text/x-wiki {{Infobox film |name = आप्पा |image = आप्पा.jpg |caption = चलचित्र पर्चापत्र |director = अनमोल गुरुङ |producer = रुदेन सदा लेप्चा |starring = [[दयाहाङ राई]]<br/> सिद्धान्तराज तामाङ<br/> एलोना काबो लेप्चा<br/> [[तुलसी घिमिरे]]<br/> अरुणा कार्की |music = |cinematography = शैलेन्द्र डी. कार्की |released = {{Film date|2019|06|28|भारत|2019|07|05|नेपाल|df=y}} |country = {{ubl|भारत|नेपाल}} |language = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] }} '''अप्पा''' [[नेपाली भाषा]]को चलचित्र हो जुन अनमोल गुरुङद्वारा लिखित र निर्देशित र रुदेन सदा लेप्चाद्वारा निर्मित छ। यस चलचित्रमा [[दयाहाङ राई]], सिद्धान्त राज तामाङ र अल्लोना काबो लेप्चाको अभिनय छ। यो चलचित्र नेपालमा जुन २८, २०१९ मा र भारतमा जुलाई ५, २०१९ मा देखाइएको थियो।<ref>{{Cite web |title=‘आप्पा’को इनिसियल व्यापार कस्तो ? |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/06/777291/%e0%a4%86%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%87%e0%a4%a8%e0%a4%bf%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a4%b2-%e0%a4%b5%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%aa%e0%a4%be |access-date=2025-08-30 |website=अनलाइनखबर |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=सिद्धान्तको ‘आप्पा’ दयाहाङ |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/166206-1544500080.html |access-date=2025-08-30 |website=नागरिक |language=}}</ref> फिल्मको छायाङ्कन २५ अप्रिल २०१८ मा [[दार्जिलिङ]]को ऐतिहासिक घुम रेलवे स्टेसनमा सुरु भएको थियो भने फिल्मका केही भागहरू [[सन्दकपुर]] र [[कालेबुङ|कालिम्पोङ]] जस्ता ठाउँहरूमा छायाङ्कन गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=चलचित्र ‘आप्पा’ ले ल्यायो स्टोरी च्यालेन्ज, आफ्नो बुवाको बारे भिडियो वा फोटो स्टोरी बनाउनु पर्ने |url=https://pahilopost.com/content/20190522125641.html |access-date=2025-08-30 |website=पहिलोपोस्ट |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825070050/https://pahilopost.com/content/20190522125641.html |archive-date=2025-08-25}}</ref> == कलाकार == * [[दयाहाङ राई]]: बिर्खे/आप्पा * सिद्धान्तराज तामाङ: सिद * अल्लोना काबो लेप्चा: काव्या == सङ्गीत == {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !# !शीर्षक !गायक !समयावधि |- |१ |"हावा सरर" |थुप्देन भुटिया र स्नेहाश्री थापा |५:०४ |- |२ |"साँझ परे पछि" |स्नेहाश्री थापा, अनमोल गुरुङ |४:४२ |- |३ |"अमला" |[[मेलिना राई]], एसडी योगी |३:१० |- |४ |"साउने झरी" |विज्ञान बराइली |३:२० |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb title|31954934}} [[श्रेणी:सन् २०१९ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:नेपाली नाटक चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:नेपाली भाषाका चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:नेपाली प्रेमप्रसङ्गयुक्त नाटक चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:नेपाली चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:२०२० को दशकका नेपाली भाषाका चलचित्रहरू]] iv8bucdv28ll8bj7crmg8r4vm0j1z1s 0 147177 1392118 1384319 2026-10-02T05:02:20Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392118 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|बङ्गलादेशको प्रस्तावित विभाग}} {{Infobox settlement | official_name = कुमिल्ला विभाग | native_name = কুমিল্লা বিভাগ | native_name_lang = bn<!-- ISO 639-2 code --> | other_name = | settlement_type = [[बङ्गलादेशका विभागहरू#प्रस्तावित विभागहरू|प्रस्तावित विभाग]] | image_skyline = Comilla division.png | image_alt = | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|23|27|N|91|12|E|region:BD_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | Capital = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झन्डा|बङ्गलादेश}} | established_title = प्रस्तावित | established_date = | seat_type = राजधानी | seat = [[कुमिल्ला]] | blank_name_sec1 = [[बङ्गलादेशमा बोलिने भाषाहरू|मुख्य भाषा(हरू)]] | blank_info_sec1 = [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली ]] | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank1_name_sec2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरू|जिल्लाहरू]] | blank1_info_sec2 = ६ | blank3_name_sec2 = [[बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्लाहरू]] | blank3_info_sec2 = ५९ | blank_name_sec2 = उल्लेखनीय खेलकुद टोलीहरू | blank_info_sec2 = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 12,848.53 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 19936259 | population_as_of = सन् २०२२ को जनगणना | population_density_km2 = auto | population_note = (बङ्गलादेश तथ्याङ्क ब्यूरो) | timezone1 = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय]] | utc_offset1 = +६ | iso_code = बिडी-बी | website = | footnotes = }} '''कुमिल्ला विभाग''' ([[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]: কুমিল্লা বিভাগ) [[बङ्गलादेश]] भित्र प्रस्तावित एक [[बङ्गलादेशको प्रशासनिक विभाजन|प्रशासनिक विभाग]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://bangla.bdnews24.com/bangladesh/article1288479.bdnews |title=কুমিল্লা বিভাগের নাম হবে 'ময়নামতি' |first1=নিজস্ব |last1=প্রতিবেদক |first2=বিডিনিউজ টোয়েন্টিফোর |last2=ডটকম |website=bdnews24.com |language=bn}}</ref><ref name=news>{{cite web |title=ময়মনসিংহ বিভাগ গঠনে কাজ শুরুর নির্দেশ প্রধানমন্ত্রীর |url=http://www.prothom-alo.com/bangladesh/article/434839/ |language=bn |newspaper=Prothom Alo |accessdate=26 January 2015 |archive-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215151205/http://www.prothom-alo.com/bangladesh/article/434839/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215151205/http://www.prothom-alo.com/bangladesh/article/434839/ |date=15 February 2015 }}</ref><ref name=thedailystar.net>{{cite news |title=Mymensingh to become new division |url=http://www.thedailystar.net/mymensingh-to-become-division-61779 |newspaper=The Daily Star |date=26 January 2015 |accessdate=26 January 2015}}</ref><ref name=theindependentbd.com>{{cite news |title=3 new divisions to be formed |url=http://www.theindependentbd.com/index.php?option=com_content&view=article&id=245618:3-new-divisions-to-be-formed&catid=129:frontpage&Itemid=121 |newspaper=The Independent |location=[[ढाका]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215161101/http://www.theindependentbd.com/index.php?option=com_content&view=article&id=245618%3A3-new-divisions-to-be-formed&catid=129%3Afrontpage&Itemid=121 |archive-date=15 February 2015 |accessdate=15 February 2015 |url-status=dead}}</ref> यो विभागको नाम [[कुमिल्ला]]बाट आएको हो, जसले यसको पश्चिमी सिमाना बनाउँछ। यसले अवस्थित [[चट्टोग्राम विभाग]]को उत्तर-पश्चिमी भागहरू समेट्छ, जसमा चट्टोग्राम विभागका [[ब्राह्मनबाडिया जिल्ला|ब्राह्मनबाडिया]], [[कुमिल्ला जिल्ला|कुमिल्ला जिल्ला]], [[चाँदपुर जिल्ला|चाँदपुर जिल्ला]], [[नोयाखली जिल्ला|नोयाखाली]], [[फेनी जिल्ला|फेनी ]] र [[लक्ष्मीपुर जिल्ला]]हरू समावेश छन्। यो विभागको सदरमुकाम कुमिल्लामा हुनेछ। यो देशको दक्षिण-पूर्वी क्षेत्रमा अवस्थित छ, जसको कुल क्षेत्रफल १२,८४८.५३ वर्ग किलोमिटर (४,९६०.८५ वर्ग माइल) छ<ref name=Banglapedia>{{Cite Banglapedia|article=Chittagong Division}}</ref> र सन् २०२२ को जनगणना अनुसार यसको जनसङ्ख्या १९,९३६,२५९ रहेको छ।<ref>{{cite news |url=http://www.observerbd.com/2015/10/30/118019.php |date=30 October 2015 |title=Noakhali Division Implementation Unity Committee |work=The Daily Observer |access-date=21 October 2021 |archive-date=13 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180513224152/http://www.observerbd.com/2015/10/30/118019.php |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180513224152/http://www.observerbd.com/2015/10/30/118019.php |date=13 May 2018 }}</ref><ref>{{cite news |title=বিভাগ করার দাবিতে নোয়াখালী শহরে মানববন্ধন আজ |url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%97-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A7%8B%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%96%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%80-%E0%A6%B6%E0%A6%B9%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A6%A8-%E0%A6%86%E0%A6%9C |work=Prothom Alo|date=11 March 2017 |language=bn}}</ref><ref>{{cite web |url=https://samakal.com/bangladesh/article/211081755/%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%98%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%93-%E0%A6%AA%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%BE-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%A8-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A6%A5%E0%A6%BE-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A7%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%80 |date=21 October 2021 |title=পদ্মা ও মেঘনা নামে নতুন বিভাগের কথা জানালেন প্রধানমন্ত্রী |language=bn |work=Samakal |access-date=21 October 2021}}</ref> == शब्दावली र नामकरण विवाद == प्रस्तावित मेघना विभागका विभिन्न (र कहिलेकाहीँ अतिव्यापी) भौगोलिक र राजनीतिक क्षेत्रहरू वर्णन गर्न विभिन्न शब्दहरू प्रयोग गरिन्छ। संक्षेपमा, मुख्य शब्दहरू र तिनीहरूको सरल व्याख्याहरू निम्नानुसार छन्: *भौगोलिक शब्दावली: *समतट ([[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]: সমতট) बङ्गालको एक प्राचीन भूराजनीतिक विभाजन थियो। बृहत्तर कुमिल्ला र नोयाखाली क्षेत्र समतटको विभाजनमा परेका थिए। भौगोलिक रूपमा, प्रस्तावित मेघना विभाग बङ्गाल प्रान्तका दुई पूर्व ठुला जिल्लाहरू - कुमिल्ला र नोयाखाली मिलेर बनेको छ। **'''विशाल नोयाखाली''' ([[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]: নোয়াখালী): नोयाखालीको पुरानो नाम भुलुआ हो। भुलुआ जिल्ला सन् १८२१ मा बेलायती भारत सरकारले सिर्जना गरेको थियो। पछि सन् १८६८ मा आधिकारिक रूपमा नोयाखाली नामकरण गरिएङ्को थियो। यसमा लक्ष्मीपुर र फेनीको उप-विभाजनहरू समावेश थिए जुन अन्ततः सन् १९८४ मा छुट्टाछुट्टै जिल्लाहरूका परिणत भएका थिए। **'''विशाल कुमिल्ला''' ([[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]: কুমিল্লা): सन् १७९० मा अङ्ग्रेजहरूद्वारा बङ्गालको टिप्पेरा जिल्लाको रूपमा स्थापित भएको थियो<ref>{{Cite journal |url=http://www.southasiaarchive.com/Content/sarf.100009/211892 |title=Gazetteer - Bengal District Gazetteer Tipperah District - South Asia Archive |website=southasiaarchive.com|date=1933 }}</ref> र पछि सन् १९६० मा कुमिल्लाको रूपमा पुन: नामाकरण गरिएको थियो।<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mamun |year=2012 |chapter=Comilla District |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Comilla_District |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=Asiatic Society of Bangladesh}}</ref> यसमा ब्राह्मनबाडिया र चाँदपुरको उप-विभाजनहरू समावेश थिए जुन अन्ततः सन् १९८४ मा अलग जिल्ला बनेको थियो। *रोशनबाद ([[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]: রসানবাদ): (राङ्गमाटी पहाडी जिल्ला बाहेक प्रस्तावित कुमिल्ला विभागको लगभग बराबर)। यो मुगल कालमा [[सुबाह बङ्गाल]]मा जिल्ला स्तरीय प्रशासनिक एकाइ (चकला) थियो। *कुमिल्ला ([[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]: কুমিল্লা): [[शेख हसिना]]को बहिर्गमन पछि, १७ डिसेम्बर २०२४ मा, [[युनुसको अन्तरिम सरकार|बङ्गलादेशको अन्तरिम सरकार]]को सार्वजनिक प्रशासन सुधार आयोगले कुमिल्ला विभाग सिर्जना गर्न सिफारिस गरेको थियो।<ref name=":1">{{Cite web |title=Report of Public Administration Reform Commission |url=https://mopa.gov.bd/sites/default/files/files/mopa.gov.bd/notices/5b859327_451d_45a1_8e2b_75a2b0a49dbf/FINAL%20REPORT%20PARC%20Original%20(1).pdf |page=191 |access-date=2025-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613021740/https://mopa.gov.bd/sites/default/files/files/mopa.gov.bd/notices/5b859327_451d_45a1_8e2b_75a2b0a49dbf/FINAL%20REPORT%20PARC%20Original%20%281%29.pdf |archive-date=2025-06-13 }}</ref> == इतिहास == अविभाजित मेघना जिल्ला क्षेत्र कुनै समय प्राचीन [[गङ्गाऋद्धि]], [[समतट]] र बङ्गालको पुण्ड्र राज्यको अधीनमा थियो।<ref>{{Cite book |last=Prasad |first=Bindeshwari |url=https://archive.org/details/dynastic-history-of-magadha-cir.-450-1200-a.-d./page/136/mode/1up|title=Dynastic History of Magadha|year=1977 |pages=136}}</ref> छैँठौँ शताब्दीमा [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त शासन]]को पतन पछि यो क्षेत्र [[गौड राज्य]]को नियन्त्रणमा आएको थियो। लालमाई मैनामतीमा खड्ग वंश (सातौँ शताब्दीदेखि आठौँ शताब्दीको सुरुवातसम्म), देव वंश (आठौँ शताब्दीसम्म) र चन्द्र वंश (दशौँ र एघारौँ शताब्दीको मध्यसम्म)द्वारा शासन गरिएको थियो। चन्द्रराजको शासन पछि, मध्ययुगीन कालको सुरुवातमा यस क्षेत्रलाई हिन्दु वर्मन, [[सेन वंश|सेन]] र देव वंशले शासन गरेको थियो। पछि मध्ययुगीन कालमा यो क्षेत्र त्विप्र राज्यसँग जोडिएको थियो। सन् १७३२ मा, यो जगत माणिक्यको बङ्गाल-समर्थित क्षेत्रको केन्द्र बनेको थियो।<ref>Bidhas Kanti Kilikhar. ''Tripura of the 18th Century with Samsher Gazi Against Feudalism: A Historical Study''. (Chapa Kathi, Agartula: Tripura State Tribal Cultural Research Institute and Museum, 1995) p. 55</ref><ref name="Sen1999">{{cite book|author=Sailendra Nath Sen|title=Ancient Indian History And Civilization|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA277|access-date=12 May 2024|date=1 January 1999|publisher=New Age International|isbn=978-81-224-1198-0|page=277}}</ref> सन् १७६४ मा त्रिपुराका राजा विरुद्ध किसान आन्दोलन, जुन मूल रूपमा शमशेर गाजीको नेतृत्वमा गठन भएको थियो। यो सन् १७६५ मा [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]को शासनमा आएको थियो<ref name="Bangladesh2003">{{cite book |last=Nawaz |first=Ali |year=2012 |chapter=Shamsher Gazi |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shamsher_Gazi |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref> र सन् १७९० मा तिप्पेरा जिल्ला (चकला रोशनबाद पनि भनिन्छ) को रूपमा स्थापित भएको थियो। पछि, यसलाई तीन चरणमा छवटा जिल्लाहरूमा पुनर्गठन गरिएको थियो। अविभाजित नोयाखाली जिल्ला सन् १८६८ मा [[भोला जिल्ला]]को नाम परिवर्तन गरेर स्थापित गरिएको थियो, जुन बेलायतीहरूले २९ मार्च १८२२ मा स्थापना गरेका थिए। यसको सदरमुकाम नोयाखाली सहरमा थियो। सन् १९५१ मा मेघना नदीको कटानको परिणामस्वरूप यो सहर नदीको किनारमा लोप नभएसम्म यसको मुख्यालय नोयाखाली सहरमा थियो। त्यसपछि नोआखाली जिल्लाको लागि नयाँ मुख्यालय मैजदीमा स्थापना गरिएको थियो। त्यसपछि नोआखाली जिल्लाको लागि नयाँ मुख्यालय मैजदीमा स्थापना गरिएको थियो। १४ फेब्रुअरी २०१७ मा, विशाल कुमिल्ला र नोयाखाली क्षेत्रहरू मिलेर एउटा नयाँ विभाग सिर्जना गर्ने प्रस्ताव गरिएको थियो, जसको प्रभावकारी नाम मयनामती थियो।<ref>{{cite news|url=https://bdnews24.com/bangladesh/comilla-division-to-be-renamed-mainamati|title=Comilla Division to be renamed Mainamati|date=14 February 2017|access-date=30 November 2024|work=BDNews24}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/country/proposed-comilla-division-be-named-maynamati-1361011|title=Comilla division to be named Maynamati: PM|date=14 February 2017|access-date=30 November 2024|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}</ref> "मयनामती" नाम विवादास्पद थियो र त्यसैले भोलिपल्ट कुमिल्लाका बासिन्दाहरूले यसको विरोध गरेका थिए। प्रस्तावित नाम पछि २२ नोभेम्बर २०२२ मा मेघना राखिएको थियो,<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/city/comilla-residents-protest-proposed-divisions-name-maynamoti-1361239|title=Comilla residents protest proposed division's name Maynamoti|date=15 February 2017|access-date=1 December 2024|work=The Daily Star}}</ref> जुन यस क्षेत्रबाट बग्ने मेघना नदीको नामबाट आएको थियो। त्यसपछि बङ्गलादेशी प्रधानमन्त्री [[शेख हसिना]]ले २१ अक्टोबर २०२१ मा सहरमा [[अवामी लिग]] कार्यालयको उद्घाटन समारोहको क्रममा "कुमिल्ला" नामको विभाग वा "कु" अक्षरबाट सुरु हुने कुनै पनि विभाग चाहँदैनन् भनेर स्पष्ट पारेकी थिइन्,<ref>{{cite news|url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/hz8qfeghbl|title=Two new divisions to be named Padma, Meghna|date=22 November 2022|access-date=30 November 2024|work=[[Prothom Alo]]}}</ref> किनकि खोन्दोकार मोशताक अहमदको नाम उनको अनुसार कुमिल्लासँग जोडिएको थियो। यसको बावजुद, "मेघना" नाम परिवर्तन गर्दा मिश्रित प्रतिक्रिया देखिएको थियो।<ref>{{cite news|url=https://en.somoynews.tv/news/2021-10-21/division-names-will-change|title=I don't want any division name starting with 'Ku'|date=21 October 2021|access-date=1 December 2024|work=Somoy TV|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203124658/https://en.somoynews.tv/news/2021-10-21/division-names-will-change|archive-date=3 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.banglatribune.com/national/708357/কুমিল্লা-নামে-বিভাগ-হবে-না-প্রধানমন্ত্রী%C2%A0%C2%A0|title=কুমিল্লা নামে বিভাগ হবে না: প্রধানমন্ত্রী|date=21 October 2021|access-date=1 December 2024|work=Bangla Tribune|language=bn}}</ref> [[बङ्गलादेश जातीयतावादी दल]]ले अवामी लिग नेतृत्वको सरकारले आफ्ना निर्णयहरू जनतामाथि लादिरहेको र सन् २०२४ को आम चुनावमा निर्वाचित भएपछि विभागको नाम कुमिल्ला राखेको बताएको थियो।<ref>{{cite news|last=Alam|first=Masud|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/298893/bnp-will-change-comilla-division-s-name|title='BNP will change Comilla division's name'|date=23 November 2022|access-date=1 December 2024|work=[[Dhaka Tribune]]}}</ref> प्रस्ताव २७ नोभेम्बरमा स्थगित गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/0q51khm6ka|title=পদ্মা ও মেঘনা বিভাগ করার প্রস্তাব স্থগিত|date=27 November 2022|access-date=1 December 2024|work=Prothom Alo|language=bn}}</ref> पछि ३० नोभेम्बर २०२४ मा, युवा तथा खेलकुद सल्लाहकार आसिफ महमूदले यस पटक कुमिल्ला नाम प्रयोग गरेर विभागको स्थापना पुन: सुरु गर्ने घोषणा गरेक थिए।<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/97nl84ni25|title=কুমিল্লা বিভাগ বাস্তবায়নে সর্বোচ্চ নীতিনির্ধারকদের সঙ্গে কথা বলব: আসিফ মাহমুদ|date=30 November 2024|access-date=30 November 2024|work=Prothom Alo|language=bn}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/cumilla-be-made-division-soon-asif-mahmud-3765356|title=Cumilla to be made division soon: Asif Mahmud|date=30 November 2024|access-date=30 November 2024|work=The Daily Star}}</ref> == प्रशासनिक जिल्लाहरू == यस विभागलाई छ जिल्लामा विभाजित गरिनेछ र त्यसपछि ५९ [[उपजिल्ला]]हरू मा विभाजित गरिनेछ। तल सूचीबद्ध छ जिल्लाहरूले वर्तमान [[चट्टोग्राम विभाग]]को उत्तर-पश्चिमी भाग (क्षेत्रफलको ३७.६%, तर जनसङ्ख्याको ५८.३%) ओगटेका छन्, जबकि बाँकी पाँच जिल्लाहरूले दक्षिण-पूर्वी भाग (क्षेत्रफलको ६२.४%, जनसङ्ख्याको ४१.७%) ओगटेका छन्, जुन फेनी नदीको तल्लो (वा बङ्गलादेशी) भागले छुट्याएको छ। {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 0;" ! नाम !! राजधानी!! क्षेत्रफल (किमी^२) !! जनसङ्ख्या <br /> सन् १९९१ जनगणना !! जनसङ्ख्या <br />सन् २००१ जनगणना !! जनसङ्ख्या <br /> सन् २०११ जनगणना !! जनसङ्ख्या <br /> सन् २०२२ जनगणना |- | [[ब्रह्मनबाडिया जिल्ला]] || [[ब्रह्मनबाडिया सदर उपजिल्ला|ब्रह्मनबाडिया]] ||align="right"| {{formatnum: 1927.11}} ||align="right"| {{formatnum: 2268000}} ||align="right"| {{formatnum: 2509383}} ||align="right"| {{formatnum:2953208}} ||align="right"| {{formatnum:3403786}} |- | [[कुमिल्ला जिल्ला]] || [[कुमिल्ला]] ||align="right"| {{formatnum: 3085.17}} ||align="right"| {{formatnum: 4264000}} ||align="right"| {{formatnum: 4807649}} ||align="right"| {{formatnum: 5602624}} ||align="right"| {{formatnum: 6394875}} |- | [[चाँदपुर जिल्ला]] || [[चाँदपुर, बङ्गलादेश|चाँदपुर]]|| align="right" | {{formatnum: 1704.06}} ||align="right"| {{formatnum: 2150000}} ||align="right"| {{formatnum: 2377088}} ||align="right"| {{formatnum: 2513838}} ||align="right"| {{formatnum: 2713247}} |- | [[लक्ष्मीपुर जिल्ला]] || [[लक्ष्मीपुर सदर उपजिल्ला|लक्ष्मीपुर]] ||align="right"| {{formatnum: 1440.39}} ||align="right"| {{formatnum: 1391000}} ||align="right"| {{formatnum: 1558618}} ||align="right"| {{formatnum: 1797761}} ||align="right"| {{formatnum: 1994930}} |- | [[नोयाखाली जिल्ला]] || [[नोयाखाली सदर उपजिल्ला|नोयाखाली]] ||align="right"| {{formatnum: 4202.87}} ||align="right"| {{formatnum: 2346000}} ||align="right"| {{formatnum: 2696453}} ||align="right"| {{formatnum: 3231832}} ||align="right"| {{formatnum: 3732042}} |- | [[फेनी जिल्ला]] || [[फेनी सदर उपजिल्ला|फेनी ]] ||align="right"| {{formatnum: 990.36}} ||align="right"| {{formatnum: 1158000}} ||align="right"| {{formatnum: 1297987}} ||align="right"| {{formatnum: 1496139}} ||align="right"| {{formatnum: 1697379}} |- | ''जम्मा विभाजन'' || ६ ||align="right"| {{formatnum: 13349.96}} ||align="right"| {{formatnum: 13577000}} ||align="right"| {{formatnum: 15247175}} ||align="right"| {{formatnum: 17595402}} ||align="right"| {{formatnum: 19936259}} |} == जनसाङ्ख्यिकी == सन् २०२४ को जनगणनाको आधारमा यस विभागको जनसङ्ख्या १,९९,३६,२५९ हुनेछ, जसबाट बाँकी रहेको [[चट्टोग्राम विभाग]]मा १,४२,४२,३५३ जनसङ्ख्या रहनेछ।<ref>बङ्गलादेश तथ्याङ्क विभाग। कुल गणनालाई कम गणनाको लागि समायोजन गरिएको छ; जिल्लाहरूको सन् २०२२ को जनसङ्ख्या सम्बन्धित विभागको आधिकारिक समायोजन कारक प्रयोग गरेर समायोजन गरिएको छ।</ref> कुमिल्ला विभागको लागि सन् २०२५ को अनुमान लगभग २.०२ करोड छ। सन् २०११ मा, यहाँ ९४.६२% [[बङ्गलादेशमा मुस्लिम धर्म|मुस्लिम]] र ५.३२% [[बङ्गलादेशमा हिन्दु धर्म|हिन्दु]] थिए।<ref>{{Cite web |title=Zila Series: Bangladesh 2011 Census |url=http://www.bbs.gov.bd/site/page/47856ad0-7e1c-4aab-bd78-892733bc06eb/- |website=bbs.gov.bd |publisher=[[बङ्गलादेश तथ्याङ्क विभाग]]}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[फरिदपुर विभाग]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशका विभागहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशका प्रस्तावित विभागहरू]] [[श्रेणी:कुमिल्ला जिल्ला]] dffgkdyfo9hcsegttlkszd0c69i0j3s 0 147693 1392135 1357240 2026-10-02T11:15:45Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392135 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Kochendes wasser02.jpg|right|thumb|300px|पानी तताउनु ताप प्रसारणको एक सामान्य उदाहरण हो।]] '''ताप प्रसारण''' ({{lang-en|Heat Transfer}}) तापीय इन्जिनियरिङको एउटा शाखा हो। यो तापीय ऊर्जा उत्पादन, प्रयोग, रूपान्तरण र आदानप्रदान सँग सम्बन्धित छ। ताप प्रसारण लाई विभिन्न विधि र तरिकामा वर्गीकृत गरिन्छ, जस्तै [[ताप सञ्चालन]], तापीय संवहन, तापीय विकिरण, र चरण परिवर्तनद्वारा ऊर्जाको स्थानान्तरण। यी संयन्त्रहरूमा भिन्न विशेषताहरू भए तापनि तिनीहरू प्रायः एउटै प्रणालीमा एकैसाथ हुन्छन्। ताप सञ्चालन ({{Lang-en|Heat Conduction}}), जसलाई प्रसार पनि भनिन्छ, कणहरू(जस्तै अणुहरू) वा क्वासिपार्टिकल्स (जस्तै ल्याटिस तरंगहरू)को गति ऊर्जाको प्रत्यक्ष सुक्ष्म आदानप्रदान हो । जब कुनै वस्तु अर्को वस्तु वा यसको वरपरको फरक [[तापक्रम]] हुन्छ, [[ताप|ताप]] प्रवाह हुन्छ ताकि शरीर र वरपरको समान तापक्रममा पुग्छ, जुन बिन्दुमा तिनीहरू तापीय सन्तुलनमा हुन्छन्। [[Second law of thermodynamics|थर्मोडायनामिक्सको दोस्रो नियम]] वर्णन गरिए अनुसार यस्तो अविरल ताप स्थानान्तरण सधैँ उच्च तापमानको क्षेत्रबाट कम तापमानको अर्को क्षेत्रमा हुन्छ। ताप संवाहन({{lang-en|Heat Convection}}) तब हुन्छ जब द्रव पदार्थ (ग्यास वा तरल पदार्थ) को प्रवाहले तरल पदार्थ मार्फत यसको ताप बोक्छ। विकिरण भ्याकुम वा कुनै पनि पारदर्शी माध्यम ([[ठोस]] वा तरल पदार्थ वा ग्याँस) मार्फत हुन्छ। यो फोटोन वा [[विद्युतचुम्बकीय विकिरण|विद्युत चुम्बकीय तरंगहरू]] माध्यमबाट हुने ऊर्जाको स्थानान्तरण हो।<ref name="Geankoplis">{{Cite book|title=Transport Processes and Separation Principles}}</ref> == संयन्त्रहरू == [[चित्र:Heat-transmittance-means2.jpg|अङ्गुठाकार|250x250पिक्सेल|ताप स्थानान्तरणका चार आधारभूत विधि]] ताप स्थानान्तरणका आधारभूत विधीहरूः ; एडभेक्सन : एडभेक्सन भनेको तरल पदार्थ एक स्थानबाट अर्को स्थानमा ढुवानी गर्ने विधि हो, र त्यो तरल पदार्थको [[परिवेग]] र गतिमा निर्भर हुन्छ। ; [[ताप सञ्चालन|चालन]] वा [[ताप सञ्चालन|प्रसार]] : भौतिक सम्पर्कमा रहेका वस्तुहरू बिच ऊर्जाको स्थानान्तरण। तापीय चालकता ताप सञ्चालन गर्ने सामग्रीको विशेषता हो र मुख्यतया ताप चालनका लागि फुरियरको नियमको सन्दर्भमा मूल्याङ्कन गरिन्छ। ; सञ्चार : तरल पदार्थको गतिका कारण वस्तु र यसको वातावरणबिच ऊर्जाको स्थानान्तरण। औसत तापमान कन्भेक्टिभ हीट ट्रान्सफरसँग सम्बन्धित गुणहरूको मूल्याङ्कन गर्ने सन्दर्भ हो। ; विकिरण : [[विद्युतचुम्बकीय विकिरण|विद्युत चुम्बकीय विकिरण]] उत्सर्जनद्वारा ऊर्जाको स्थानान्तरण। == इन्जिनियरिङ == === इन्सुलेसन === === उपकरणहरू === [[चित्र:Heat_engine.png|अङ्गुठाकार|ताप इन्जिनमा ऊर्जाको योजनाबद्ध प्रवाह।]] [[ताप इन्जिन]] एक प्रणाली हो जसले तापीय ऊर्जा प्रवाहलाई [[यान्त्रिक शक्ति|यांत्रिक ऊर्जा]] रूपान्तरण गर्दछ।<ref>''Fundamentals of Classical Thermodynamics'', 3rd ed. p. 159, (1985) by G. J. Van Wylen and R. E. Sonntag: "A heat engine may be defined as a device that operates in a thermodynamic cycle and does a certain amount of net positive work as a result of heat transfer from a high-temperature body and to a low-temperature body. Often the term heat engine is used in a broader sense to include all devices that produce work, either through heat transfer or combustion, even though the device does not operate in a thermodynamic cycle. The internal combustion engine and the gas turbine are examples of such devices, and calling these heat engines is an acceptable use of the term."</ref><ref>''Mechanical efficiency of heat engines'', p. 1 (2007) by James R. Senf: "Heat engines are made to provide mechanical energy from thermal energy."</ref> थर्मोकपल एक तापमान मापन गर्ने उपकरण हो र मापन र नियन्त्रणका लागि व्यापक रूपमा प्रयोग हुने प्रकारको तापमान सेन्सर हो, र तापलाई विद्युतीय शक्तिमा रूपान्तरण गर्न पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। थर्मोइलेक्ट्रिक कुलर एक ठोस-राज्य इलेक्ट्रोनिक उपकरण हो जसले पम्प गर्दछ (यन्त्रको एक छेउबाट अर्कोतिर ताप स्थानान्तरण गर्दछ जब विद्युतीय प्रवाह यसको माध्यमबाट जान्छ। यो [[तापविद्युत प्रभाव|पेल्टियर प्रभाव]] आधारित छ। थर्मल डायोड वा थर्मल रेक्टिफायर एक उपकरण हो जसले तापलाई प्राथमिकताका साथ एक दिशामा मात्र प्रवाह गर्दछ। ==== हिट एक्सचेन्जर ==== हिट एक्सचेन्जरहरू अधिक कुशल ताप स्थानान्तरण गर्न प्रयोग गरिन्छ। [[हिट एक्सचेन्जर]]को प्रयोग [[प्रशीतन|रेफ्रिजरेसन]], [[एयर कन्डिसनिङ|वातानुकूलन]], स्पेस हीटिङ, उर्जा उत्पादन, र रासायनिक प्रशोधनमा व्यापक रूपमा गरिन्छ। हिट एक्सचेन्जरको एउटा सामान्य उदाहरण कारको रेडिएटर हो, जसमा तातो शीतलक तरल पदार्थ रेडिएटरको सतहमा हावाको प्रवाहद्वारा चिसो हुन्छ। <ref>{{Cite web |title=Understanding Heat Exchangers - Types, Designs, Applications and Selection Guide |url=https://www.thomasnet.com/articles/process-equipment/understanding-heat-exchangers |access-date=2022-06-18 |website=www.thomasnet.com |date=13 November 2019 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=What is a Heat Exchanger? |url=https://www.lytron.com/Tools-and-Technical-Reference/Application-Notes/What-is-a-Heat-Exchanger |website=Lytron Total Thermal Solutions |access-date=12 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917054510/http://www.lytron.com/Tools-and-Technical-Reference/Application-Notes/What-is-a-Heat-Exchanger |archive-date=17 September 2018}}</ref> == उपयोग == === वास्तु === === जलवायु इन्जिनियरिङ === === हरितगृह प्रभाव === === मानव शरीरमा ताप स्थानान्तरण === इन्जिनियरिङ प्रणालीहरूमा ताप स्थानान्तरणका सिद्धान्तहरू शरीरले कसरी ताप स्थानान्तरण गर्छ भनेर निर्धारण गर्न मानव शरीरमा लागू गर्न सकिन्छ।<ref>Hartman, Carl; Bibb, Lewis. (1913). "The Human Body and Its Enemies". World Book Co., p. 232.</ref> स्वस्थ शारीरिक कार्यहरू कायम राख्न मानव शरीरले एकरूप आन्तरिक तापक्रम कायम राख्नुपर्छ। त्यसकारण, शरीरलाई अत्यधिक तातो हुनबाट जोगाउन अतिरिक्त तापलाई निष्कासन गर्नुपर्छ। जब कुनै व्यक्ति उच्च स्तरको शारीरिक गतिविधिमा संलग्न हुन्छ, शरीरलाई अतिरिक्त इन्धन चाहिन्छ जसले चयापचय दर र ताप उत्पादनको दर बढाउँछ। त्यसपछि शरीरले आन्तरिक तापक्रमलाई स्वस्थ स्तरमा राख्न उत्पादन हुने अतिरिक्त ताप हटाउन थप विधिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ। शरीरको सामान्य तापक्रम लगभग ३७&nbsp;°डिग्री सेल्सियस हुन्छ। वरपरको तापक्रम सामान्य शरीरको तापक्रम भन्दा उल्लेखनीय रूपमा कम हुँदा ताप स्थानान्तरण सजिलै हुन्छ। यो अवधारणाले चिसो वातावरणमा पर्दा पर्याप्त लुगा नलगाएको बेला व्यक्तिलाई किन चिसो महसुस हुन्छ भनेर व्याख्या गर्छ। कपडालाई एउटा इन्सुलेटर मान्न सकिन्छ जसले शरीरको ढाकिएको भागमा ताप प्रवाहको लागि थर्मल प्रतिरोध प्रदान गर्दछ।<ref>Tao, Xiaoming. "Smart fibres, fabrics, and clothing", Woodhead Publishing, 2001</ref> === शीतलन प्रविधिहरू === ==== वाष्पीकरण शीतलन ==== ==== लेजर कूलिङ ==== ==== चुम्बकीय शीतलन ==== ==== विकिरण शीतलन ==== == इतिहास == १७१० मा, [[आइज्याक न्युटन|आइज्याक न्यूटन]]ले गुप्तनाममा ''फिलोसोफिकल ट्रान्जेक्सन'' मा एक लेख प्रकाशित गरे। आधुनिक शब्दमा, उल्लेख गरिएको थियो कि शरीरको तापक्रम परिवर्तनको दर शरीर र यसको वरपरको तापक्रम (ग्रेडियम क्यालोरिस, "तापको डिग्री") मा भिन्नतासँग समानुपातिक हुन्छ।<ref>{{cite journal |title=VII. Scala graduum caloris |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=April 1701 |volume=22 |issue=270 |pages=824–829 |doi=10.1098/rstl.1700.0082 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{HVAC}} [[श्रेणी:मेकानिकल इन्जिनियरिङ]] [[श्रेणी:तापको प्रसारण| ]] 1td9pvzjf73b8p948c2bziq2e51smi5 2 151732 1392122 1388795 2026-10-02T06:42:03Z यम बहादुर खड्का 81083 /* बाह्य कडी */ 1392122 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = YAM BAHADUR KHADKA | caption = यम बहादुर खड्का | birth_date = २९ असोज२०४५ | birth_place = शैलुङ गाउँपालिका–५, दोलखा, नेपाल | nationality = नेपाली | occupation = सामाजिक कार्यकर्ता, व्यवसायी, कलाकार तथा लेखक }} '''यम बहादुर खड्का''' (अंग्रेजी: '''Yam Bahadur Khadka''') नेपाली सामाजिक कार्यकर्ता, व्यवसायी, कलाकार तथा लेखक हुन्। उनी सामाजिक तथा सामुदायिक गतिविधि, व्यवसाय, अभिनय तथा लेखनमा संलग्न छन्। == प्रारम्भिक जीवन तथा शिक्षा == यम बहादुर खड्काको जन्म वि.सं. २०४५ साल असोज २९ गते दोलखा जिल्लाको तत्कालीन काटाकुटी गाविस वडा नं. ६, हाल शैलुङ गाउँपालिका–५ मा भएको हो। उनले २०६२ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरेका थिए। उनले काठमाडौंस्थित श्री जनमैत्री क्याम्पस, कुलेश्वरमा अध्ययन गरी स्नातक तहसम्मको शिक्षा हासिल गरेका छन्। == व्यावसायिक जीवन == खड्का व्यवसाय क्षेत्रमा संलग्न छन्। उनले काठमाडौंमा व्यवसाय सञ्चालन गरेका थिए। हाल उनी भक्तपुरमा मोबाइल तथा मोबाइलसम्बन्धी सामग्रीको व्यवसायमा संलग्न छन्। == सामाजिक तथा सार्वजनिक गतिविधि == खड्का विभिन्न सामाजिक तथा सामुदायिक गतिविधिमा सहभागी भएका छन्। उनी 100's Group सँग आबद्ध रही सामाजिक गतिविधिमा संलग्न भएका छन्। उनले कपडा बैंक स्थापना तथा सञ्चालनसम्बन्धी अभियानमा सहभागिता जनाएका छन्। साथै, सम्पदा संरक्षण महाअभियानमा पनि काम गरेका थिए। नेपाली राष्ट्रिय झण्डाको स्थापना तथा प्रतिस्थापनसँग सम्बन्धित अभियानमा पनि उनको सहभागिता रहेको छ। == अभिनय == खड्काले नेपाली टेलिफिल्म ‘बुहारी’ मा ‘शंकर’ पात्रको भूमिका निर्वाह गरेका छन्। उनी विभिन्न फुटकर सिरियलमा पनि अभिनयमा संलग्न छन्। == लेखन तथा सिर्जनात्मक गतिविधि == खड्का लेख तथा कविता लेखनमा संलग्न छन्। उनका सिर्जनात्मक सामग्रीहरू विभिन्न डिजिटल माध्यम तथा सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक भएका छन्। == रुचि == खड्काका रुचिका क्षेत्रहरूमा लेखन, पत्रकारिता, राजनीति, समाजसेवा तथा खोज तथा अनुसन्धान रहेका छन्। == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाह्य कडी == * https://youtube.com/@yamkhadka.official100?si=FcotmXfyfeRZyEOa * [आधिकारिक वेबसाइट] jq8qq8dzf5hqtibculd5svbi0qfc990 3 151754 1392098 2026-10-01T14:32:20Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1392098 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Prawn1111ज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०४८]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Prawn1111|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) २०:१७, १ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) l95sr8nrwljpqokd30dq3t093u4s8e1 3 151755 1392099 2026-10-01T15:33:07Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1392099 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Yagya bahadur basnetज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०४८]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Yagya bahadur basnet|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) २१:१८, १ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) nmfm96thb4di4guxhrntf73mcj8qind