विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 3905 1392176 1388225 2026-10-02T21:28:08Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392176 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = बुटवल |native_name = बटौली<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/bttauliidekhi-buttvlsmm-97400 |title=बटौलीदेखि बुटवलसम्म |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10}}</ref><br/>बुटवल खस्यौली<ref>{{Cite web |url=https://nagarikkhabar.com/2021/12/237526/ |title=घिउसँग नुन साट्ने ‘बटौली बजार’मा सम्भावनाको खोजी गरिँदै |date=2021-12-26 |website=नागरिक खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210033028/https://nagarikkhabar.com/2021/12/237526/ |archive-date=2022-02-10 }}</ref> |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Butwal.jpg |imagesize = 300px |image_caption = बुटवल उपमहानगरपालिका |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = रुपन्देही जिल्ला#Nepal Lumbini Province#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = नक्सामा बुटवलको अवस्थिति |coordinates = {{coord|27.66|N|83.466|E|region:NP_type:city_source:enwiki-GNS|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[रुपन्देही जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-rupandehi/butwal?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = बुटवल उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = खेलराज पाण्डेय <small>([[नेपाली काङ्ग्रेस]])<small/> |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सावित्रादेवी अर्याल <small>([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]])<small/> |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०१६ कार्तिक १२<ref name="नगरपालिका">{{cite news|title=बुटवल इलाका नगरपालिका भएको र ४ किल्ला नगरपालिकाको इलाका तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1511|date=वि.सं. २०१६ कार्तिक १२ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = समावेश इलाका |established_date1 = बुटवल खस्यौली |established_title2 = उपमहानगरपालिका |established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[सेमलार]] तथा [[मोतिपुर, रुपन्देही|मोतिपुर]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: nepal --> |area_footnotes = |area_total_km2 = 101.61 |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=54&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_total = 194335 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title= Ethnicities <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = ३२९०७ |area_code = +९७७-०७१ |blank_name = |blank_info = |website = [http://www.butwalmun.gov.np बुटवल उपमहानगरपालिका] |footnotes = }} '''बुटवल''' (पुरानो नाम: '''बटौली''', '''बुटवल खस्यौली''') [[नेपाल]]को [[लुम्बिनी]] प्रदेशको [[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] जिल्लाको एक उपमहानगरपालिका हो।<ref name="नगर"/> यो सहर [[तिनाउ नदी|तिनाउ]] अथवा तिलोत्तमा नदीको किनारमा अवस्थित रहेको छ। रुपन्देही जिल्लाको तत्कालिन बुटवल खस्यौली इलाकाका क्षेत्रहरूलाई समेटेर वि.सं. २०१६ कार्तिक १२ गते नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ लाई आधार बनाएर यो नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> तत्कालिन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले वि.सं. २०१७ पुस २२ गते<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/pnycaaytle-choddeko-ligesii-116096 |title=पञ्‍चायतले छोडेको लिगेसी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10}}</ref> नेपालमा [[पञ्चायती व्यवस्था]] लागु गरेपछि बुटवल खस्यौली नगरपालिकाको नाम स्वतः परिवर्तन भई 'बुटवल खस्यौली नगरपञ्चायत' भएको थियो।<ref>{{Cite book |url=https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/24342/189.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=सामाजिक शिक्षा पञ्चायत, कक्षा ८ |publisher=जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र |language=नेपाली |type=pdf |page=१५ |accessdate=2022-02-10}}</ref> वि.सं. २०३५ माघ ८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार यसको नामबाट खस्यौली झिकेर 'बुटवल नगरपञ्चायत' कायम गरिएको थियो।<ref name="नाम">{{cite news|title=बुटवल खस्यौली नगर पञ्चायतलाई बुटवल नगर पञ्चायत नामाकरण गरी हेरफेर गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=9917 |type=pdf |date=वि.सं. २०३५ माघ ८ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> बुटवल नगरपालिकालाई तत्कालिन [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्|मन्त्रिपरिषद]]को विकास समितिले गरेको सिफारिसको आधारमा [[नेपाल सरकार]]ले वि.सं. २०७१ साल मङ्सिर १६ गते गरेको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार उपमहानगरपालिको लागि चाहिने आवश्यक प्रक्रिया पूरा भएपछि यसलाई नगरपालिकाबाट [[उपमहानगरपालिका]] घोषणा गरिएको थियो। बुटवललाई उपमहानगरपालिका घोषित गर्दा यसमा तत्कालिन [[सेमलार]] तथा [[मोतिपुर, रुपन्देही|मोतिपुर]] गाउँ विकास समितिलाई समावेश गरेर यसलाई उपमहानगरपालिका घोषणा गरिएको हो। बुटवलको २२ किलोमिटर दक्षिणमा [[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|भैरहवा]] सहर रहेको छ। यो नगर पश्चिम नेपालको प्रवेशद्वारको रूपमा रहेको छ। यो नगर [[महेन्द्र राजमार्ग]] तथा [[सिद्धार्थ राजमार्ग]]द्वारा नेपालको पूर्व पश्चिम तथा उत्तर दक्षिण जोडिएको छ। यातायातको सुविधा तथा भौगोलिक अवस्थितिको कारणले बुटवल पश्चिम नेपालको एक प्रमुख वाणिज्य केन्द्रको रूपमा विकास भइरहेको छ। यो नगर [[पहाड]] र [[तराई]]को सङ्गममा बसेको छ। एक लाख बीस हजार जनसङ्ख्या रहेको बुटवल द्रुतगतिमा विस्तारित भइरहेको छ। ==नगर नामाकरण== यस नगरको नामाकरण सम्बन्धमा विभिन्न जनश्रुतिहरू सुन्न पाइन्छ। विभिन्न ठाँउहरूबाट मानिसहरू बटुलिएर बसेको हुनले 'बटौली'<ref name="इतिहास">{{Cite web |url=https://www.khabarkura.com/2020/06/11073/ |title=बुटवलले खर्लप्पै निलेको बटौलीको इतिहास |date=२२ जेष्ठ २०७७, बिहीबार |website=खबरकुरा |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dainiklumbini.com/?p=15531 |title=गुल्जार बन्दैछ बटौली |date=2021-12-05 |website=दैनिक लुम्बिनी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210033029/https://www.dainiklumbini.com/?p=15531 |archive-date=2022-02-10 }}</ref> भनिएको र अपभ्रंस भई 'बुटवल' भएको भनिन्छ। यस सहरलाई पहिले खस्यौली नामले पनि चिनिन्थयो।<ref>{{Cite web |url=https://newsbutwaltoday.com/news/132 |title=बन्दीपुरे आँखाले बटौली हेर्दा |website=न्युज बुटवल टुडे |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210033028/https://newsbutwaltoday.com/news/132 |archive-date=2022-02-10 }}</ref> ==नगर प्रशासन== वि.सं. २०१६ मा बुटवल खस्यौली नगरपालिका स्थापना भएपछि हालसम्म १३ जनाले यस नगरपालिकालाई नेतृत्व प्रदान गरिसकेका छन्। वि.सं. २०१७ मा बहुदलीय व्यवस्था विघटन भएपछि यो इलाका बुटवल खस्यौली नगर पञ्चायतको रूपमा रहेको थियो। [[बहुदलीय प्रणाली|बहुदलीय व्यवस्था]] पुनःस्थापना भए पश्चात् यसको नाम बुटवल नगरपालिका राखिएको थियो। वर्तमान नेपालको प्रशासनिक व्यवस्था अनुसार यो उपमहानगरपालिका सहर हो। {| class="wikitable" |+बुटवल नगरका नगर प्रमुखहरू !क्र.सं. !नाम !राजनीतिक दल !कार्यकाल !पद !कैफियत |- |१ |मुन्नीलाल शाक्य<ref name="नगर प्रमुख">{{Cite news |url=https://www.dainiklumbini.com/wp-content/uploads/2020/06/combinepdf_compressed-1.pdf |title=दैनिक लुम्बिनी |publisher=सिद्धार्थ पब्लिकेसन प्रालि |language=नेपाली |type=pdf |page=४ |date=2020-06-06 |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041420/https://www.dainiklumbini.com/wp-content/uploads/2020/06/combinepdf_compressed-1.pdf |archive-date=2022-02-10 }}</ref> | - |वि.सं. २०१६-२०१७ |चेयरम्यान | |- |२ |ओमशङ्कर श्रेष्ठ<ref name="इतिहास"/> | - |वि.सं. २०१९-२०२३ |प्रधानपञ्च | |- |३ |परीक्षितप्रसाद लाकौल | - |वि.सं. २०२४-२०२६ |प्रधानपञ्च | |- |४ |सरस्वतीप्रसाद शेरचन | - |वि.सं. २०२६-२०२८ |प्रधानपञ्च | |- |५ |हरिबहादुर सिंह | - |वि.सं. २०२८ |प्रधानपञ्च |चार पटकसम्म निर्वाचित भएका थिए। |- |६ |पत्रकार सूर्यलाल | - |वि.सं. २०३० |प्रधानपञ्च | |- |७ |सरस्वतीप्रसाद शेरचन | - |वि.सं. २०३३-२०३६ |प्रधानपञ्च | |- |८ |बृजमान श्रेष्ठ | - |वि.सं. २०३६-२०३९ |प्रधानपञ्च | |- |९ |सू्र्यप्रसाद प्रधान<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/-34279.html |title=बुटवल उपमहानगरको मेयरमा राज : खेलराज कि शिवराज? |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041420/https://pahilopost.com/content/-34279.html |archive-date=2022-02-10}}</ref> |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |वि.सं. २०४९-२०५३ |मेयर | |- |१० |भोज प्रसाद श्रेष्ठ<ref>{{Cite web |url=https://www.ukeraa.com/news/2021/10/11/10224 |title=लुम्बिनी प्रदेशका लोभी सांसद : अर्बौँका मालिकले छाडेनन् सामान्य उपचार खर्च |website=युकेरा |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041421/https://www.ukeraa.com/news/2021/10/11/10224 |archive-date=2022-02-10 }}</ref> |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]] |वि.सं. २०५४-२०५९ |मेयर | |- |११ |पुनाराम पोखरेल<ref>{{Cite news |url=https://www.dainiklumbini.com/wp-content/uploads/2022/01/combinepdf-4_compressed.pdf |title=दैनिक लुम्बिनी |publisher=सिद्धार्थ पब्लिकेसन |language=नेपाली |type=pdf |page=१ |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041419/https://www.dainiklumbini.com/wp-content/uploads/2022/01/combinepdf-4_compressed.pdf |archive-date=2022-02-10 }}</ref> | - |वि.सं. २०६० |मेयर |तत्कालिन सरकारद्वारा मनोनित |- |१२ |रुपसिंह थापा<ref>{{Cite web |url=https://www.lumbinitimes.com/special/4992/ |title=बुटवलका ६१ वर्ष: फैलिदै बजार, थपिंदै पूर्वाधार |website=लुम्बिनी टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210042140/https://www.lumbinitimes.com/special/4992 |archive-date=2022-02-10 }}</ref> | - |वि.सं. २०६० |मेयर |तत्कालिन शाही सरकारद्वारा गरिएको स्थानीय निर्वाचनमा निर्वाचित |- |१३ |शिवराज सुबेदी<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74645-74645 |title=बुटवल उपमहानगरपालिकामा काङ्ग्रेस-माओवादी गठबन्धनलाई हराउँदै एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10}}</ref> |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]] |वि.सं. २०७४-२०७९ |मेयर |सङ्घीयता स्थापनापछि पहिलो निर्वाचित मेयर |- |१४ |खेलराज पाण्डेय<ref>{{Cite web |last=दहित |first=सन्तोष |title=बुटवलको मेयरमा पाण्डे र उपमेयरमा अर्याल निर्वाचित |url=https://www.himalkhabar.com/news/130109 |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |access-date=2024-08-22 }}</ref> |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |वि.सं. २०७९-वर्तमान |मेयर | |} ==जनसङ्ख्या== नेपालको वि.सं. २०७८ को जनगणना अनुसार बुटवलको जनसङ्ख्या १,९४,३३५ रहेको छ।<ref name="जनगणना २०७८"/> यस मध्ये लगभग ४८.८% पुरुष र ५१.२% महिला रहेका छन्। कुल जनसङ्ख्या मध्ये ९४,८४९ जना पुरुष र ९९,४८६ जना महिला रहेका छन्। यस नगरमा जम्मा ५०,५६५ परिवार रहेका छन्। यस उपमहानगरलाई १९ वडामा विभाजन गरिएको छ। बुटवल नगरपालिकामा बसोबास गर्ने मुख्य जातिमा [[नेवार जाति|नेवार]], [[ब्राह्मण|ब्राम्हण]], [[क्षेत्री]], [[मगर जाति|मगर]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[ठकुरी]], [[थारू जाति|थारु]], कसौधन, [[अग्रवाल]], सुनार, [[थकाली जाति|थकाली]], [[मुसलमान|मुस्लिम]], [[दमाई जाति|दमाई]] तथा धर्मावलम्बीमा [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]], [[मुसलमान|मुस्लिम]], [[सिख धर्म|सिख]] र [[इसाई धर्म|इसाई]] छन्। {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ बुटवल उपमहानगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || बुटवल (१–३) || ३,३७७ || ३.२७ || १०३२.७२ |- | २ || बुटवल (४) || ६,७६० || ३.६७ || १८४१.९६ |- | ३ || बुटवल (५) || ११,२६८ || २.९४ || ३८३२.६५ |- | ४ || बुटवल (६) || ९,११५ || ३.८९ || २३४३.१९ |- | ५ || बुटवल (७) || ३,४९३ || ०.४४ || ७९३८.६४ |- | ६ || बुटवल (८) || ७,४७४ || २.२३ || ३३५१.५७ |- | ७ || बुटवल (९) || ११,११३ || ५.९६ || १८६४.६० |- | ८ || बुटवल (१०) || ११,०३७ || ०.९३ || ११८६७.७४ |- | ९ || बुटवल (११) || ९,६६५ || ०.६ || १६१०८.३३ |- | १० || बुटवल (१२) || ६,२६६ || ४.११ || १५२४.५७ |- | ११ || बुटवल (१३) || ५४,६९९ || ४.२५ || १२८७०.३५ |- | १२ || बुटवल (१४) || १३,५६७ || ३०.३१ || ४४७.६१ |- | १३ || बुटवल (१५) || १६,७६२ || ६.६७ || २५१३.०४ |- | १४ || [[सेमलार]] (७-९) || ५,८०४ || ५.२७ || ११०१.३३ |- | १५ || [[सेमलार]] (१-३) || ४,६५२ || ३.३२ || १४०१.२० |- | १६ || [[सेमलार]] (४-६) || ३,३७१ || ६.६९ || ५०३.८९ |- | १७ || [[मोतिपुर, रुपन्देही|मोतीपुर]] (१,४-५) || ७,९८४ || ४.९२ || १६२२.७६ |- | १८ || [[मोतिपुर, रुपन्देही|मोतिपुर]] (६,८) || २,८६१ || ५.५ || ५२०.१८ |- | १९ || [[मोतिपुर, रुपन्देही|मोतिपुर]] (२-३,७,९) || ५,०६७ || ६.६६ || ७६०.८१ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,९४,३३५''' || '''१०१.६३''' || '''१९१२.१८''' |} == भौगोलिक स्थिति == बुटवल उपमहानगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल १०१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। बुटवल उपमहानगरपालिका समुद्र सतहदेखि १ सय ८३ मिटरको उचाइमा अवस्थित छ। == महत्वपूर्ण स्थानहरू == यहाँका महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थलमा सिद्धबाबा, गणेश मन्दिर, नारायणस्थान, राधाकृष्ण मन्दिर, निलकण्ठ बाबा धाम, कालिका मन्दिर, राममन्दिर, बाघभैरव भुवनेश्वरी मन्दिर, बौद्ध गुम्बा र पद्म चैत्य विहार छन्। बुटवलका ऐतिहासिकस्थलमा रामपिथेकस अवशेषस्थल, [[जीतगढी किल्ला]], मणिमुकुन्द सेन दरबार र पर्यटकीयस्थलमा मणिमुकुन्द सेन उद्यान, हिल पार्क, सिद्धबाबा धाम र पद्म चैत्य विहार छन्। == विविध == [[File:Butwal Municipality1.jpg||thumb||बुटवल नगरपालिकाको सडकमा सवारी चाप र सँगै देखिएको चुरे पहाड]] तिलोत्तमा नदीको तटमा अवस्थित चुरे पहाडको काखमा पहाड र तराईको सङ्गमस्थल यो नेपालको प्रसिद्ध व्यापारिक केन्द्र हो। केही वर्षअघिसम्म व्यापारिक पेसामा संलग्न हुने र उक्त क्षेत्रबाट रोजगारीको अवसर बढी प्राप्त हुने दृष्टिकोणबाट विशेष गरी पाल्पा, गुल्मी, स्याङ्जा, बागलुङ, पर्वत, अर्घाखाँची आदिबाट मानिस बसाइसराई गरी यहाँ आउँथे, तर २०४० सालपछि उक्त नगरको शैक्षिक क्षेत्रमा भएको प्रगतिको फलस्वरूप अध्ययन र अध्यापन पेसाको अवसरमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको कारणले पनि बुटवलनगर एउटा शैक्षिक केन्द्रको रूपमा परिचित छ। नेपाल वातावरण प्रतिवेदन २००१ ले सबैभन्दा बढी फोहर उत्पन्न नेपालका सहरमध्ये बुटवल छैटौँ स्थानमा पर्दछ। प्रतिवेदनमा बुटवलमा प्रत्येक वर्ष ९ हजार ६८९ टन फोहरमैला उत्पन्न हुने उल्लेख छ। भौगोलिक बनावटको आधारमा हेर्दा बुटवल निकै असुरक्षित देखिन्छ। एक करोड ५० लाख वर्ष पहिले बनेका चुरे पहाडको धरातलीय बनावट निकै कमजोर किसिमको छ। चुरे क्षेत्रको भूक्षय समस्या बुटवल नगरपालिकाको लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ। वि.सं. २०५५ भाद्र १९/२० गते वडा नं पाँच ज्योतिनगरमा विनाशकारी पहिरो जाँदा एकजनाको मृत्यु हुनुका साथै १ सय १ घर र १९ घडेरी वगरमा परिणत भएको थियो। यहाँ प्रत्येक वर्ष पहिरोले केही न केही दुःख दिइरहेको छ। बुटवलमा २०३२ सालमा औद्यौगिक क्षेत्रको स्थापना गरियो। कुल ४३४ रोपनी क्षेत्रफल ओगटेको उक्त क्षेत्रको ३६० रोपनी जमीन उद्योगको लागि र ६४ रोपनी जमीन अन्य प्रयोगका लागि छुट्याइएको छ। == उल्लेखनीय व्यक्तित्वहरू == * [[कुल पोखरेल]] * [[विष्णुप्रसाद पौडेल]] * [[वसन्त थापा]] * [[सुरक्षा पन्त]] * [[कुशल भुर्तेल]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist|2}} {{रुपन्देही जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} [[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०१६ मा घोषित नगरपालिकाहरू|कार्तिक]] [[श्रेणी:रुपन्देही जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] du1y738oukidbow64mjzsbqyvabfkxw 0 5538 1392170 1387083 2026-10-02T17:18:33Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392170 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालको एक समाजवादी लोकतान्त्रिक राजनीतिक दल}} {{Infobox political party | name = {{पृष्ठको नाम}} | flag = Nepali Congress flag.svg{{!}}border | logo = [[File:Nepali Congress alt flag.svg|300px]] | colorcode = Green | president = गगन कुमार थापा | presidium = केन्द्रीय कार्यकारी समिति | leader1_title = उपाध्यक्ष | leader1_name = [[विश्वप्रकाश शर्मा]]<br />[[पुष्पा भुसाल|पुष्पा भुसाल गौतम]]<ref>{{Cite book |url=https://www.ratopati.com/story/537732/bishwaprakash-said-i-did-not-become-a-candidate-i-work-day-and-night-to-win-the-partys-candidates |title= विश्वप्रकाशले भने– म उम्मेदवार बन्दिनँ, पार्टीका उम्मेदवार जिताउन अहोरात्र खट्छु|publisher=रातो पाटी |date=२०८२ माघ २|language=[[नेपाली भाषा|नेपाली]]}}</ref> | leader2_title = महामन्त्री | leader2_name = [[प्रदिप पौडेल]]<br />[[गुरुराज घिमिरे]]<ref>{{cite web|title=Central Working Committee|url=http://www.nepalicongress.org/index.php?linkId=26|website=Nepali Congress|access-date=19 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608152258/http://www.nepalicongress.org/index.php?linkId=26|archive-date=8 June 2017}}</ref> | ideology = [[सामाजिक लोकतन्त्र]]<br/>[[लोकतान्त्रिक समाजवाद]]<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Rishi |date=12 August 2006 |title=NC-NC (D) unity should spur change: Poudel |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nc-nc-d-unity-should-spur-change-poudel |access-date=4 August 2023 |website=The Himalayan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 October 2022 |title=BP Koirala's socialism: What Nepal needs now for the dream to materialise - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/bp-koirala-socialism-nepal.html |access-date=4 August 2023 |language=en}}</ref><ref name="history">[http://www.nepalicongress.org/files/introduction.php "Nepali Congress, An Introduction"]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208031552/http://www.nepalicongress.org/files/introduction.php|date=8 February 2011}}. Nepali Congress. Retrieved 14 July 2021.</ref><br />[[तेस्रो पक्ष]]<ref name="Acharya"/> | headquarters = वीपी भवन,<br />वीपी नगर, [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]]<ref>{{cite web|title=Contacts|url=http://www.nepalicongress.org/index.php?linkId=66|website=Nepali Congress|access-date=8 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416005918/http://www.nepalicongress.org/index.php?linkId=66|archive-date=16 April 2023}}</ref> | think_tank = नीति अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र<ref>{{cite web | url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/diaspora/465041-1614152123.html | title=१६ देशमा कांग्रेस केन्द्रीय नीति अनुसन्धान तथा प्रशिक्षण प्रतिष्ठान विस्तार }}</ref> | regional = [[एसियाको सामाजिक लोकतन्त्र सञ्जाल]]<ref>{{cite web | url=https://socdemasia.com/about | title=About }}</ref> | international = [[समाजवादी इन्टरनेसनल]]<br />[[प्रगतिशील गठबन्धन]] | membership_year = वि.सं २०७७ | membership = {{increase}} ८,७०,१०६ | website = {{url|nepalicongress.org}} | country = नेपाल | abbreviation = नेका | native_name = | leader4_title = प्रवक्ता | leader4_name = [[देवराज चालिसे]] | founder = [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] र अन्य | founded = २००६ चैत २७ | merger = {{hlist|[[नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]]|[[नेपाल प्रजातान्त्रिक काङ्ग्रेस]]}} | student_wing = [[नेपाल विद्यार्थी सङ्घ]] | youth_wing = [[नेपाल तरुण दल]] | womens_wing = [[नेपाल महिला सङ्घ]] | wing1_title = श्रम सङ्गठन | wing1 = [[नेपाल ट्रेड युनियन काङ्ग्रेस]] | wing2_title = श्रमिक सङ्गठन | wing2 = [[नेपाल कृषक सङ्घ]]<ref>http://www.nepalicongresskavre.org.np/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%98%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200125032056/http://www.nepalicongresskavre.org.np/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%98%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87/ |date=2020-01-25 }}</ref> | position = [[केन्द्रवाद|केन्द्र]]<ref>{{Cite news |date=2013-11-28 |title=Nepali Congress wins most votes in elections |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25135595 |access-date=2024-07-16 |work=BBC News |language=en}}</ref> देखि [[दक्षिणपन्थी राजनीति|दक्षिणपन्थी]]<ref>{{cite news|last=Sharma|first=Gopal|title=Nepali Congress leader Deuba elected PM for fourth time|url=https://www.reuters.com/article/us-nepal-politics/nepali-congress-leader-deuba-elected-pm-for-fourth-time-idUSKBN18X1ZY|work=Reuters|access-date=12 January 2018|date=6 June 2017}}</ref> | colours = {{colour box|{{party color|Nepali Congress}}}} | seats1_title = [[निर्वाचन आयोग (नेपाल)|निर्वाचन आयोग]] स्थिति | seats1 = [[नेपालका राजनीतिक दलहरूको सूची#राष्ट्रिय दलहरू|राष्ट्रिय दल {{small|(द्वितीय)}}]] | seats2_title = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] | seats2 = {{composition bar|38|275|hex=green}} | seats3_title = [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]] | seats3 = {{composition bar|24|59|hex=green}} | seats4_title = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रदेश सभा]] | seats4 = {{composition bar|176|550|hex=green}} | seats5_title = [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] | seats5 = {{composition bar|4|7|hex=green}} | seats6_title = [[नगरप्रमुख]]/[[अध्यक्ष]] | seats6 = {{composition bar|333|753|hex=green}} | seats7_title = [[नेपालका स्थानीय तहहरू|वडाध्यक्षहरू]] | seats7 = {{composition bar|13730|35011|hex=green}} | symbol = {{Nepali Congress/meta/symbol|size=100px}} }} {{Nepali Congress sidebar}} '''नेपाली काङ्ग्रेस''' [[नेपाल]]को एक समाजवादी-लोकतान्त्रिक राजनीतिक दल हो। यो दलको स्थापना २००६ चैत २७ मा नेपाल राष्ट्रिय काङ्ग्रेस र नेपाल प्रजातान्त्रिक काङ्ग्रेसको एकिकरणबाट भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=काङ्ग्रेसले आफ्नो विधानमा पहिलो पटक राख्यो सुवर्णशम्शेरको नाम|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/71921|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> हाल यस दलको सभापति [[:en:Gagan_Thapa|गगनकुमार थापा]] हुन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्री निर्वाचित (फोटोफिचर)|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/72605|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> यो दलको युवा सङ्गठन नेपाल तरुण दल हो भने विद्यार्थी सङ्गठन [[नेपाल विद्यार्थी सङ्घ]] हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेविसङ्घ के हो ?|युआरएल=https://hamrakura.com/news-details/9611/design/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> सदस्यताका आधारमा लगभग १० लाख क्रियाशील सदस्य सहित नेपाली काङ्ग्रेस देशको सबै भन्दा ठूलो पार्टी हो। हाल यो [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] र [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]]को प्रमुख दल समेत हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=प्रमुख प्रतिपक्षको भूमिकामा कमजोर काङ्ग्रेस|युआरएल=https://onlinemajdoor.com/?p=14815|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन मजदुर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> नेपाली काङ्ग्रेसका प्रधानमन्त्रीहरूले [[राणा वंश|राणा शासन]]को अन्त्य पछि र [[आम निर्वाचन २०१५]] मा, नेपालको पहिलो प्रजातान्त्रिक तवरले निर्वाचित सरकार लगायत पञ्चायत युगको सुरुवातका बीच चारवटा सरकारको नेतृत्व गरेका थिए। नेपाली काङ्ग्रेस बहुमत प्राप्त गर्न सफल एक मात्र नेपाली दल हो जसले ३ चुनावमा बहुमत ल्याएको छ। यसैगरी २ चुनाव बाट यो पहिलो दल बन्न सफल भएको इतिहास छ। [[चित्र:Nc ideology.pdf|thumb|नेपाली काङ्ग्रेसको नीति एवम् वैचारिक आधार]] == इतिहास == === स्थापना === नेपाली काङ्ग्रेस नेपालका पुरानो राजनीतिक दलमध्येको एक हो। [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]ले २००३ असोज १६ मा [[पटना]]बाट प्रकाशित हुने '''द सर्च लाईट''' पत्रिका मार्फत भारतमा रहेका नेपालीहरूलाई सङ्गठित गर्ने उद्देश्यले नेपालीहरूको अखिल भारतीय सङ्गठन निर्माणका निम्ति गरेको आहृवानबाट यसको जन्मको प्रारम्भ भएको पाइन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बिपीले देखाएको मार्ग|युआरएल=https://nayapatrikadaily.com/news-details/47647/2020-07-21|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नयाँ पत्रिका|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> [[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]]का योद्धा समेत रहेका [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]को सक्रियतामा कात्तिक १५, २००३ मा [[बनारस]]मा बस्ने नेपालीहरूलाई सङ्गठित गरी बाबु समानका (पिताजी कृष्ण प्रसाद कोइरालाका समकालिन) देवि प्रसाद सापकोटाको सभापतित्वमा अखिल भारतीय नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस नामक संस्थाको [[बनारस]]मा स्थापना भएको थियो। === प्रथम महाधिवेशन- (वि.सं.२००३ माघ १२ र १३) === सङ्गठनको रूपरेखा सिद्धान्त र कार्य प्रणालीको निश्चय गर्न वि.सं. २००३ माघ १२ र १३ गते विषेश गरी प्रवासी जुजारू नेपालीहरू तथा नेपालको कारागार तोडेर आएका [[गणेशमान सिंह]] लगागत नेपाल तथा भारतका विभिन्न स्थानबाट आएका नेपाली प्रतिनिधिहरूको सहभागिता भएको यस समारोहमा [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]ले सभापतित्व र डा. [[डिल्लीरमण रेग्मी]]ले झण्डोत्तोलन गरेका थिए। भारतको [[कोलकाता|कलकत्ता]]को भवानीपुर स्थित खालसा हाईस्कूलमा भएको प्रथम महाधिवेशनले यसको नाम परिवर्तन गरी नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस राखेको थियो। भारतका तत्कालिन राष्ट्रपति आचार्य जे.वि. कृपालानी लगायत दर्जनौ भारतीय नेताहरूले शुभकामना सन्देश दिएको यस अधिवेशनले ३३ वर्ष युवा वी.पी. कोइरालालाई कार्यकारी सभापतिमा र नेपाल कारागारमा आजन्म कैद को सजाय भोगेका [[टङ्कप्रसाद आचार्य]]लाई मानार्थ सभापतिमा चयन गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यस्तो छ काङ्ग्रेस महाधिवेशनको इतिहास|युआरएल=https://www.setopati.com/mahadebeshan-bishesh/congres/256405|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सेतोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> === प्रथम मजदुर हडतालः - (२००३ फागुन २०) === वि.स. २००३ साल फागुन २० गते नेपालको इतिहासमा पहिलो पटक विराटनगरका औद्यौगिक मजदूरहरूले ऐतिहासिक हडताल सुरु गरेका थिए। त्यसै हडतालमा त्यतिखेर त्यहाँको कारखानामा कार्यरत [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]लाई मजदुरहरूले आफ्नो अध्यक्ष चुनेका थिए।<ref name="Adhikari 2002">{{cite book|last=Adhikari|first=Surya Mani|title=Nepali Congress ko Itihas|publisher=Bhudi Puran Prakashan|year=2002|isbn=978-99933-44-65-0|location=Kathmandu|pages=31–34}}</ref> त्यो आन्दोलनलाई वी. पी.कोइराला र [[गणेशमान सिंह]]को पनि सहयोग र निर्देशन रहेको थियो। पछि हडताल दवाउने सिलसिलामा राणा शासनले उहाँका आमा बहिनीहरू र मजदूर नेताहरू सहित उहाँलाई [[गिरफ्तार]] गरेर थुनेको थियो। उक्त आन्दोलनमा [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]], [[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]], [[तारिणीप्रसाद कोइराला]], [[मनमोहन अधिकारी]], [[युवराज अधिकारी]] र गेहेन्द्रहरि शर्मालाई २४ दिनको पैदलयात्रा पश्चात काठमाडौँको सुन्दरीजल पुर्‍याइएको थियो। [[राणा वंश|राणा शासन]]बाट भएका ज्यादती तत्काल रोक्न सरकारलाई नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसले ११ चैत, २००३ मा चेतावनी दिएको थियो।<ref>{{Cite book|title=Self-determination & constitution making in Nepal : constituent assembly, inclusion, & ethnic federalism|last=Surendra.|first=Bhandari|isbn=9789812870056|oclc=879347997|date = 28 April 2014}}</ref> === दोस्रो महाधिवेशन (२००४ माघ २०-२२) === नेपालको वैधानिक कानुन २००४ ले जनताको हक, अधिकारको संरक्षण गर्न नसक्ने तथा नजरबन्दमा रहेका नेता कार्यकर्ताको रिहाइ नगरेकाले नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसले यो विधानलाई अस्वीकार गरि आन्दोलनलाई देशव्यापी बनाउने तयारीका साथ बनारसमा २००४ माघ मा दोस्रो महाधिवेशन गरेको थियो। === नेपाल प्रजातन्त्र काङ्ग्रेसको स्थापना (वि.सं.२००४ साउन १) === [[सुवर्ण शमशेर राणा]]को सक्रियतामा [[महेन्द्र विक्रम शाह]]लाई सभापति बनाई वि.सं.२००४ साउन १ मा नेपाल प्रजातन्त्र काङ्ग्रेसको स्थापना भएको थियो।<ref>{{cite web|author=प्रकाश गुरागाई|title=नेपाली काङ्ग्रेस स्थापनाकालमै थिए गुट, फुटको सुरुवात बीपीबाटै|url=https://nepallive.com/story/252389|language=नेपाली |work=|website=|date=|accessdate=२८ साउन २०७९}}</ref> यस संस्थाले २००५ पुष १६ मा आफ्नो प्रथम महाधिवेशन [[भारत]]को कलकत्तामा गरेको थियो। नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको जस्तै समान लक्ष्य बोकेका तर शक्ति प्रदर्शन गरेर (हिंसात्मक) भएपनि राणा विरोधी गतिविधि सञ्चालन गर्ने उद्देश्य राखी स्वम्यसेवक दल समेत गठन गरी नेपाल प्रजातन्त्र काङ्ग्रेसको मुख पत्रको रूपमा नेपाल पुकारको प्रकाशन मार्फत जनआन्दोलनको आवश्यकता, मर्म र उद्देश्यका बारेमा आफ्नो धारणाहरू क्रमश: सार्वजनिक गर्दै गएको थियो। नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको १८ फागुन २००५ मा, तेस्रो महाधिवेशन भारतको बिहार राज्यको दरभङ्गामा सम्पन्न भएको थियो भने २७ चैत २००६ मा कलकत्तामा नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको चौथो महाधिवेशन सम्पन्न भएको थियो। यस महाधिवेशमा दुवै पार्टीका प्रतिनिधिहरूको संयुक्त अधिवेशनबाट नेपाली काङ्ग्रेस नामको लोकप्रिय संस्था स्थापना भएको थियो।<ref name=महाधिवेशन>{{cite web|author=|title=नेपाली काङ्ग्रेसको विगतदेखि वर्तमानसम्म : यस्तो छ महाधिवेशनको इतिहास|url=https://www.reportersnepal.com/2021/08/576648|language=नेपाली |work=|website=रिपोटर्स नेपाल|date=|accessdate=२८ साउन २०७९}}</ref> === २००७ सालको क्रान्ति === {{मुख्य|सात सालको क्रान्ति}} अहिंसात्मक आन्दोलनबाट जनताको सर्वोच्ता प्राप्त हुन नसक्ने परिस्थितिको मूल्याङ्कन गरी आन्दोलनलाई शशक्त बनाउन नेपाली काङ्ग्रेसले २००७ असोज १० र ११ -२६, मा [[रौतहट जिल्ला]]को सीमानामा रहेको वैरगनीयामा रणनैतिक सम्मेलन आयोजना गरेको थियो। यस सम्मेलनले सशस्त्र क्रान्तिबाट मात्र देशमा परिर्वन सम्भव छ भन्ने ठहर गरी सो क्रान्तिको सर्वोच्च कमाण्डर पार्टी सभापति [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]लाई बनाउदै भित्री रूपले त्यसको सञ्चालनको बागडोर [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] र [[सुवर्ण शमशेर राणा]]लाई जिम्मा लगाएको थियो। २००७ कात्तिक २१ मा शसस्त्र क्रान्तिको पूर्ण तयारी भएको थियो। यसै दिन राजा त्रिभुवनले नाती [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]] वाहेक सपरिवार गद्दीत्याग गरेका थिए। राणाहरूले ज्ञानेन्द्रलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{cite web|author=|title=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|url=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|language=नेपाली |work=|website=रिपोटर्स नेपाल|date=|accessdate=२८ साउन २०७९}}</ref> कात्तिक २४ गते हिमालयन एयरवेजको हवाइ जहाजद्वारा नेपाल चार भन्ज्याङ भित्र र २७ गते नेपालभरि क्रान्तिकारी पर्चाहरू छरिएका थिए। थिरवम मल्ल र पूर्ण सिंहको नेतृत्वमा नेपाली काङ्ग्रेसका क्रान्तिकारी योद्धाहरूले २५ गते राती र २६ विहान [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]]मा आक्रमण गरी सफलता प्राप्त गरेका थिए। सयौँ हतियार र लाखौ रूपयाँ सङ्कलन भएतापनि दुर्भाग्यवश क्रान्ति योद्धा [[थिरबम मल्ल]]ले शाहदत प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{cite web|author=रामबहादुर थापा|title=२००७ सालको क्रान्तिका पहिलो शहिद थिरबम मल्ल|url=https://uttarganga.com/2355/|language=नेपाली|work=|website=उत्तरगङ्गा|date=|accessdate=२८ साउन २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927081935/https://uttarganga.com/2355/|archive-date=27 September 2022}}</ref> २६ गते नै [[नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना|नेपाली काङ्ग्रेसको सशस्त्र मुक्ति सेना]]ले विराटनगरमा आक्रमण गरेको थियो। त्यैगरी क्रमशः भैरहवा, परासी, नेपालगन्ज आदि ठाउँहरूमा पनि मुक्ति सेनाले आक्रमण गरेका थिए। त्यस क्रान्तिमा नेपाली काङ्ग्रेसले बर्माका नवशासनारुढ समाजवादीहरूबाट र केही अंशमा काश्मीरका शेख अब्दुल्लाबाट हातहतियार प्राप्त गरेका थिए र सो लुकाई छिपाइ तिनलाई भारतको सीमा कटाएर नेपाल प्रवेश गराइएको थियो। पछि राणा, नेपाली काङ्ग्रेस र [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को बीच दिल्लीमा त्रिपक्षीय (मौखिक) सम्झौता भएको थियो जुन [[दिल्ली सम्झौता]]को रूपमा परिचित छ।<ref>{{cite web|author=|title=दिल्ली सम्झौताको आधारमा राजा र प्रजा दुवै स्वतन्त्र|url=https://pahilopost.com/content/-2452.html|language=नेपाली|work=|website=पहिलो पोस्ट|date=|accessdate=२८ साउन २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206142020/https://pahilopost.com/content/-2452.html|archive-date=2022-12-06}}</ref> === पाँचौँ महाअधिवेशन (जेठ १०-१३, २००९) === क्रान्तिको उपलब्धिको रक्षार्थ जनचेतनाको अभियान कै क्रममा जेठ १०-१३, २००९ मा [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]मा [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]लाई सभापतिमा चयन गरी नेपाली काङ्ग्रेसको पाँचौँ महाअधिवेशन सम्पन्न भएको थियो।<ref name=महाधिवेशन/> पाँचौँ महाधिवेसनले थपेको जिम्मेवारी नेपाली काङ्ग्रेसले सरकार मार्फत् पुरा गर्नुपर्ने भएकाले सरकारलाई अनुशासित र जिम्मेवार बनाउनु पर्ने दायित्व पनि पार्टी थियो। त्यसैले केन्द्रीय समितिको निर्णयनुसार सरकारको शुद्धिकरणका लागि केही निर्देशन दियो। विवादको घेरामा परेका मन्त्रीहरूलाई फिर्ता बोलाइएको थियो। [[नेपालको प्रधानमन्त्री]]को रूपमा नियुक्त [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]ले पार्टी निर्देशनको अवज्ञा गरेका थिए। विवाद बढ्दै गएकाले विवादको निरूपणका लागि काठमाडौँको विशालनगरमा पार्टी विशेष महासमितिको बैठक बोलाइएको थियो। बैठकमा प्रधानमन्त्री अल्पमतमा परे पछि बैठक बहिस्कार गरेका थिए।<ref>{{cite web|author=|title=नेपाली काङ्ग्रेस विगत, वर्तमान र भविश्य|url=https://bpbichar.com/2019/01/07/5271/|language=नेपाली |work=|website=विपी विचार|date=|accessdate=२८ साउन २०७९}}</ref> वि.सं. २००९ साउन ८ गते २४ घण्टाभित्र सरकार छाडेर आउन [[प्रधानमन्त्री]]लाई निर्देशन दिइएको थियो। निर्णय अवज्ञा गरेकाले वि.सं. २००९ साउन १० मा [[मातृकाप्रसाद कोइराला]], [[नारदमणि थुलुङ]] र [[महाविर शमशेर]]लाई राजालाई शक्तिशाली बनाएको, भूमिसुधार कार्यक्रम लागु गर्न नसकेको, भारतलाई अनावश्यक खेल्न दिएको,पार्टी प्रति उत्तरदायी नभई स्वइच्छाचारी सरकार चलाएको आरोपमा पार्टी सदस्यबाट निस्कासित गरिएको थियो। त्यसको लगतै [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]ले नेपाल प्रजा पार्टी रूपमा नयाँ पार्टी खोलेका थिए भने वि.सं. २००९ साउन २२ मा प्रधानमन्त्रीको पदबाट राजीनामा दिएका थिए। राजाको नेतृत्वमा परामर्शदात्री र नेपाल प्रजा पार्टीको सरकार गठन वि.सं. २००९ साउन ३० मा राजाको नेतृत्वमा परामर्शदात्री सरकारको गठन भएको थियो। राजाको नेतृत्वमा परामर्शदात्री सरकारको विरोधमा नेपाली काङ्ग्रेसले मुलुकव्यापी अभियान चलाएको थियो। वि.सं. २०१० वैशाख, जेठमा नेपालको पूर्वी तराइमा भूमिसुधारका लागि किसान विद्रोह सुरू भयो। मालपोत नबुझाउने घोषणा गरे। यो आन्दोलनको प्रभाव तौलिहवा र पोखरासम्म फैलियो। सरकारले विद्रोह शान्त पार्न नसकेकाले वि.सं. २०१० असार २ गते परामर्शदात्री सरकार विघटन भएको थियो। पुनः नेपाल प्रजा पार्टीका नेताका रूपमा [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]को नेतृत्वमा वि.सं. २०१० असार २ गते नयाँ सरकार बनेको थियो। === दोस्रो सत्याग्रह र छैटौँ महाधिवेशन === लोकतन्त्र जोगाउन नेपाली काङ्ग्रेसले २०११ साल पुस २६ गते आन्दोलनको घोषणा गरेको थियो। यसै सिलसिलामा निम्नलिखित ६ सुत्रीय मागको आधारमा नेपाली काङ्ग्रेसले देशव्यापी सत्याग्रह सुरु गरेको थियो। # शान्ति सुरक्षा कायम होस् - ज्यू धनको रक्षा होस् # नागरिक हक सुरक्षित होस् - स्वतन्त्र न्यायालय कायम होस् # सल्लाहकार सभा धोखा हो - आम निर्वाचन चाँडो होस् # चामलको भाउ सस्तो होस् - महंगी चाँडो हटाइयोस् # मुद्राको नियन्त्रण होस् -नोटको भाउ घटाइयोस् # हाम्रो स्वतन्त्रता गुम्न नपाओस् - देशको इजत बाँची रहोस्। २६ र २७ गते दुई दिनसम्म सत्याग्रह चलेपछि राजकीय परिषदबाट मागहरू पूरा गरिदिने स्वीकृति प्राप्त भएकाले नेपाली काङ्ग्रेसका अध्यक्ष [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]ले "सत्याग्रहको विजय भएकोले" सत्याग्रह स्थगित गर्न आह्वान गरेका थिए। वि.सं. २०१२ माघ १० र ११ मा वीरगन्जमा सुवर्ण शमशेरलाई सभापति बनाई नेपाली काङ्ग्रेसको छैठौँ महाअधिवेशन सम्पन्न भएको थियो।<ref name=महाधिवेशन/> === तेस्रो सत्याग्रह र सातौँ महाधिवेशन === २००७ साल लगत्तै सुरु भएको दरवारीय षड्यन्त्रले संविधान सभाको निर्वाचनलाई अनेक बहानामा टार्दै लगेको ठानेर नेपाली काङ्ग्रेसले बाध्य भएर फेरि एकपल्टै देशव्यापी सत्याग्रहमा उत्रन अग्रसर भएको थियो। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को निर्वाचन टार्ने नियतबाट रुष्ट भएका विभिन्न पार्टीले समेत नेपाली काङ्ग्रेससँग मिलेर आन्दोलनमा भाग लिन तयार भएका थिए। "निर्वाचनको तिथि तोकियोस्" भन्ने प्रमुख माग राखेर २०१४ साल मार्ग २२ गतेदेखि 'भद्र अवज्ञा आन्दोलनको नामबाट सत्याग्रह सुरु भएको थियो। दुई महिनासम्म चलेको सत्याग्रह आन्दोलनका कारण राजाले बाध्य भई वि.सं.२०१५ फागुन ७ बाट संसदको निर्वाचन गर्ने घोषणा गरेका थिए। नेपाली काङ्ग्रेस संविधान सभाको निर्वाचनको पक्षमा थियो तर परिस्थिति प्रतिकुल रहेको थियो। यस्तो परिस्थितिको निरूपण गर्न तत्काल २०१४ माघमा विरगन्जमा महासमितिको बैठक आयोजना गरी आमनिर्वाचन सम्पन्न गर्न सहयोग गर्ने गरी सत्याग्रह आन्दोलन स्थगित गरेको थियो। परिणामतः तत्कालीन सबै पार्टी सो निर्वाचनमा भाग लिने निर्णय गरेका थिए। निर्वाचन सम्पन्न गराउन नेपाली काङ्ग्रेसका नेता सूवर्ण शमशेरको अध्यक्षतामा विभिन्न पार्टी नेताहरू सम्मिलित भएको मन्त्रिपरिषद् गठन भएको थियो। वि.सं. २०१६ वैशाख २५ देखि ३१ सम्म काठमाडौँमा भएको सातौैँ महाअधिवेशनले [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]लाई पुन पार्टीभापति बनाएको थियो।<ref>{{cite web|author=अखिल विश्वकर्मा|title=काङ्ग्रेस कति लोकतान्त्रिक : ७० वर्षमा ७ सभापति, ४ कोइराला मात्र|url=https://www.rajaneeti.com/politics/13801/|language=नेपाली |work=|website=राजनीति|date=|accessdate=२८ साउन २०७९}}</ref> == प्रथम आम निर्वाचन र नेपाली काङ्ग्रेसको सरकार == पूर्व निर्धारित कार्यक्रम अनुसार नेपालमा [[आम निर्वाचन २०१५|पहिलो आम निर्वाचन]] २०१५ सालको फागुन ७ गतेबाट प्रारम्भ भएको थियो।<ref name="election3">{{पुस्तक स्रोत |अन्तिम=देवकोटा |प्रथम=ग्रीष्म बहादुर |युआरएल=http://www.madanpuraskar.org/search/monographsview.php?showdetail=&ID=8612 |शीर्षक=नेपालको राजनीतिक दर्पण २ |मिति=१९७६ |प्रकाशक=भट्टराई बन्धु प्रकाशन |भाषा=नेपाली |पृष्ठ=१११}}</ref> त्यसमा नेपाली काङ्ग्रेसले रुख चिह्न लिएर लडेको थियो। जम्मा १०९ सिट मन्धे ७४ सिट प्राप्त गरी नेपाली काङ्ग्रेसले शानदार विजय हासिल गरेको थियो। निर्वाचन पश्चात् २०१६ साल जेठ १३ गते नेपाली काङ्ग्रेसका नेता [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]को प्रधानमन्त्रित्वमा नेपालमा प्रथम जन निर्वाचित सरकारको गठन भएको थियो।<ref name="one">{{वेब स्रोत |date=२०१७-१२-०१ |शीर्षक=केवल एक पार्टी प्रमुखले जितेका थिए पहिलो आमनिर्वाचन |युआरएल=https://deshsanchar.com/2017/12/01/358/ |पहुँचमिति=२०२०-०६-१७ |वेबसाइट=देशसञ्चार |भाषा=नेपाली}}</ref> त्यस सरकारको उपप्रधानमन्त्रीमा [[सुवर्ण शमशेर राणा|सूवर्ण शमशेर]] र अन्य वरिष्ठ मन्त्रीहरूमा [[गणेशमान सिंह]], श्री सूर्यप्रसाद उपाध्याय र रामनारायण मिश्र आदि रहेका थिए। प्रथम संसदका सभामुख [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] र उपसभामुख [[महेन्द्रनारायण निधि|महेन्द्र नारायण निधि]] रहेका थिए। == २०१७ सालको प्रतिगामी कदम == २००७ सालको क्रन्तिले निर्धारित गरेको संवैधानिक राजतन्त्रको सीमाभित्र राजाले बस्न नचाहेको र पटक पटक बचन भंग हँदै आएको अनेक उदारण थिए। अन्ततोगत्वा २०१७ साल पुस १ गते पल्टनको प्रयोग गरी नेपाल तरुण दलको सम्मेलन स्थलबाट प्रधानमन्त्री वी.पी कोइराला, मन्त्रीहरू [[गणेशमान सिंह]], सूर्य प्रसाद उपाध्याय तथा सभामुख [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] समेतका नेताहरूलाई गिरफ्तार गरी नेपाल र नेपालीको हित अभिवृद्धिमा सततः संलग्न रही १८ महिना पनि काम गर्न नपाउदै नेपाली काग्रेसको जन निर्वाचित मन्त्री मण्डललाई विघटन मात्र हैन जनताको संसदलाई समेत भंग गरी श्री ५ महेन्द्रले कलिलो प्रजातन्त्र उपर साँधातिक आक्रमण गरे त्यस राष्ट्रघाती काण्डमा नेपालका सबै पार्टी तमाम राजनीतिकायकर्ताहरूलाई हजारैI सङ्ख्यामा गिरफ्तार गरी घोर दमन नीति अपनाइयो संसदीय सरकार भंग गर्दा जनतालाई आफ्नो पक्षमा तान्न जे जति आरोप काङ्ग्रेस सरकार उपर राजाले लगाउन खोजेका थिए ती मध्ये एउटा पनि प्रमाणित आरोप थिएन। अराष्ट्रिय तत्वले प्रोत्साहन पाएको भन्ने जस्तो गम्भिर आरोपलाई कहिल्यै कुनै न्यायीक निकायद्वारा प्रमाणित गराउने हिम्मत राजा महेन्द्रबाट हुन सकेन त्यसबाट स्पस्ट हुन्छ राजाले त्यो कदम केवल आफ्नो असिमीत शक्तिको पिपासा तृप्त गर्ने महत्त्वकांक्षाको परिणाम मात्र थियो। यस्तो प्रतिगामि कदमका सामु पनि आस र त्रासमा अल्झेका कतिपय मै हु भन्ने राजनेता र पार्टि हरूले शिर निहु राएर ठुलो गल्ती गर्न पुगे भने नेपाली काग्रेसले त्यस प्रजातन्त्र विरोधि कदमको डटेर मुकावला गर्ने अठोट गर्‍यो गिरफ्तारीबाट बचेका नेता र कार्यकर्ताहरूले भूमिगत रहेर पर्चा पम्प्लेट र माइकिङद्धरा शाही कदमको विरोध जनाएको मात्र हैन कयौ विरोध प्रदशन पनि आयोजना भए जोशीला युवती हरूले स्वयम राजालाई कालो झन्डा देखाएर आफ्नो आक्रोश व्यक्त गरे त्यस कदमको शशक्त प्रतिकार गर्ने उद्धेश्यले नेपाली काग्रेसका कयै कायकर्ता भारतमा निवासन हुन पुगे उप- प्रधान मन्त्री श्री सुवण शमशेर पहिले नै विदेश जानु भएको थियो त्यो घट्ना पछि उहाँ भारतमै रही प्रतिरोध आन्दोलनको नेतृत्व गर्न लाग्नुभयो राजाले आफ्नो महत्त्वकाक्षाको बाटोमा राजनीतिक पार्टि हरूको अस्तित्व नै बाधक सम्झेर ०१७ साल पुस २२ गते देशका तमाम पार्टी उपर प्रतिबन्धको घोषणा गरे। भारतमै रहनु भएका श्री सुवर्णशमशेरले जनवारी १८ मा एक बक्तव्य प्रकासित गरी राजाको कदमलाई चुनैती दिदै नेपालमा अब शाहि कदमको बिरुद्ध आँधी आउँदैछ भनेर घोषणा गर्नुभयो। जनवारी २४, २५ मा पटनामा सम्पन्न नेपाली काग्रेसको सम्मेलनले पुस १ गते प्रजातन्त्र बिरोधी प्रतिगामी कदमका बिरुद्ध प्रतिरोध आन्दोलन चलाउने निर्णय गर्‍यो। पहिलो चरणमा देशभरि प्रजातन्त्र पुनस्थापना का लागि जनतालाई एक जुट हुन आहृवान गर्दै पर्चा पम्प्लेट आदि द्वारा प्रचारहरू गरिए। नेपाली काङ्ग्रेसका नेता सुवर्णशमशेरको आहृवानमा वि.सं. २०१७ माघ १२ देखि १३ सम्म भारतको पटनामा विशेष सम्मेलन गरी सुवर्णशमशेरलाई कार्यकारणी सभापति र आन्दोलनको कमण्डर चयन। मुलुक व्यापी अहिंसात्कम आन्दोलनको घोषणा। प्रमुख प्रतिपक्षि गोर्खा परिषद् लगायतका साना दलहरूको नेपाली काङ्ग्रेसमा समायोजन। मुलुक व्यापी अहिंसात्कम आन्दोलनका क्रममा २००० भन्दा बढी गिरफ्तार। अहिंसात्कम आन्दोलनबाट परिवर्तन सम्भव नभएकाले सुवर्णशमशेरको नेतृत्वमा वि.सं. २०१८ मङ्सिरबाट शसस्त्र आन्दोलनको घोषणा। दोस्रो चरणमा २०१८/०१९ सालको अवधिमा नेपाली काग्रेसले इलामको च्याङथापु देखि जनकपुर भरतपुर गुल्मी र बझाङ सम्म देशभरी सशस्त्र प्रतिरोध आन्दोलन चलायो जगत प्रकाशजंग शाह, हरि प्रसाद गुरुङ्ग, बुद्धसिं राना, शशेर बहादुर, लालध्वज गुरुङ्ग र ओमजंङ्ग सम्मका अनेकै व्याक्तिहरू मध्य कतिको युद्ध भूमिमा नै विरगती प्राप्त भयो भने कतिलाई गिरफ्तार गरेर राखी सकेपछि जिउदै खाल्डोमा पुर्ने वा मौलामा बाधेर जस्ता अमानुसिक र निशंस तरिकाले मारियो। [[जनकपुर बम काण्ड]]का [[दुर्गानन्द झा]]लाई फासीमा झुण्डायाइयो भने विभिन्न ठाउँबाट पक्रेर दलसिं र अरबिन्द सहित सयै मानिसलाई कठोर यातना र आजीवन कारावाससम्मका सजायहरू दिइए। जती सुकै निर्मम प्रहार खप्नु परेपनि नेपाल आमाको मुहार हसिलो पार्न प्रजातन्त्रको बलीदेदीमा आफुलाई समर्पित गरेका नेपाली काग्रेसका योद्धाहरूले हरेस खाएनन् र पञ्चायती तानाशाहि शक्तिका विरुद्ध सशक्त रूपमा लडी नै रहे। यसै बिच छिमेकि [[भारत-चीन युद्ध|भारत र चीनका बीच युद्ध]] भयो। ततपश्चात चिनिया विदेशमन्त्री चेन यीले नेपाली काग्रेसको प्रतिरोध आन्दोलनलाई लक्षित गरेर "नेपालमा कसैले कुनै भूमिबाट आक्रमण गर्छ भने चीन चुप रहने छैन "भन्ने गम्भीर खालको वक्तव्य दिए। दुई ठुला छिमेकी बीच चलिरहेको छिनारूपटोलीा कहि नेपाल " साढेको जुधान बाछाको मिचाइ "मा पर्ने हो कि भन्ने भय पनि उत्पन्न भयो र आखिर यस्तौ किसिमका विशेष गरी बोहा कारणले गर्दा नेपाली काग्रेसले बाध्य भै सङ्घर्ष स्थगीत गर्नुपर्‍यो। तत्कालिन अन्तराष्ट्रिय परिस्थितिमा (सन् १९६२) भारत चिन विवाद अत्यन्त शिखरमा पुगेको, सामरिक महत्त्वका कारण दुवै देशबाट नेपालको स्वधिनता र भूभाग खतरामा परेकोले राष्ट्रियताको संरक्षणका लागि बाध्य भएर वि.सं. २०१९ कात्तिक २३ मा हतियार विसाएर शसस्त्र आन्दोलन स्थगित गर्दै शान्तिपूर्ण आन्दोलन गर्ने निर्णय। २०२४ जेठ १ देखि ६ (१५ देखि २० मे, १९६७) सम्म भारतको कलकत्तामा बसेको कार्यकारी परिषद्को बैठकले संविधान सभाको निर्वाचन, बन्दी नेताहरूको रिहाई, भूमि सुधारको माध्यमबाट सामाजिक न्याय, ट्रेड युनियन अधिकारको स्थापना लगायतका मागहरू पुरा गराउन कार्यकारणी सभापति सुवर्णशमशेरलाई आवश्यक आन्दोलनको तय गर्न अधिकार प्रत्यायोजन। वि.सं. २०२५ जेठ २ मा कार्यकारणी सभापति सुवर्णशमशेरले राजालाई संबैधानिक विकासका निमित्त सहयोगको प्रस्ताव। राजाको र्सलाही भाषण पश्चात् २०२५ साल शुरु हुँदा नहुँदै नेपाली राजनीतिमा नयाँ पहल कदमीहरू शुरु भए परिणाम स्वरूप " संविधानमा विकाशको आशा राख्दै " राजालाई "सहयोग"को हात बढाउने भन्ने श्री सुवर्ण शमशेर मे १५, १९६८ को वक्तव्य आयो त्यसको एक महिना पछि नजरबन्दमा रहेका र निवासनमा रहेका कार्यकर्ताहरूको आम माफिको क्रम शुरु भयो कात्तिक १४ गते बी.पी र [[गणेशमान सिंह]] रिहा हुनुभयो। देश भित्रका विभिन्न आन्दोलन र ने.वि. सङ्घ श्री शुवर्ण्राम्शेरको नेतृत्वमा नेपाली काग्रेसले भारत भूमिलाई आधार बनाएर सशस्त्र प्रतिरोध आन्दोलन चलाएको थियो भने देश भित्रबाट पनि जनताका विभिन्न वर्ग र विशेषत : युवा विद्यार्थी हरूले ०१८/०१९ सालदेखि नै सरकारले गठन गर्दिने विद्यार्थी सँगठनमा सामावेस नहुने निर्णय गर्दै त्यसको खारेजीको माग गरे। यसैबाट सुरू भएको नेपालको विद्यार्थी आन्दोलन "स्वतन्त्र विद्याथी आन्दोलन" को नामले दश वर्ष जती चलेपछि २०२७ साल बैशाख ६ गते नेपाल विद्यार्थी सङ्घको विधिवत स्थापना भयो। त्यसभन्दा पहिले नेपाल र भारतका विभिन्न भागबाट बनारसमा जम्मा भएका युवाहरूले पहिलेदेखि स्थापित नेपाली विद्यार्थी तथा युवा सङ्घ र नेपाली प्रजातान्त्रिक युवा लीग जस्तै सबै सँगठनहरूलाई एकै ठाउमा गाभी प्रजातान्त्रिक समाजवादी व्यवस्था कायम गराउन युवाहरूलाई सँगठित गर्ने भन्ने थियो। == दोस्रो सशस्त्र प्रतिरोध आन्दोलन == नेपाली काग्रेसले अङ्गालेको सहयोगको नीतिलाई दुवलता ठानी देशका प्रतिगामि तत्वहरूले सुधारका क्रमहरूलाई अगाडि बढाउन आवश्यक ठान्न थाले। उता बि. पि. ले मातृभूमिलाई वर्तमानको प्रसव वेदनाबाट मुक्त पार्न आवश्यक परे शल्यक्रिया पनि गर्नु पर्ने वक्तव्य विराटनगरबाट दिनुभयो। त्यसको लगतै वीपी भारत निवासित हुनु्भयो त्यहाबाट उहाले चिन्तन गनुभयो कि नेपालका शासकको रवैया सहज रूपले प्रजातन्त्रको पनबाहाली गर्ने देखिन्न। त्यसैले शसस्त्र आन्दोलन अनिवार्य छ। वीपीले शसस्त्र क्रान्ति गर्ने घोषणा बेलायतबाट गनु भएको थियो। अनि ०२९/३० सालका अवधिहरूमा नेपाली काग्रेसले पुनः हतियार बन्द आन्दोलनको बाटो अँगाल्यो। त्यसक्रममा हरिपुर काण्डदेखि लिएर बिराटनगर बम काण्ड समेतका अनेक घटनाहरू घटे। [[२०३० को नेपाल विमान अपहरण|२०३० मा विमान अपहरण]] नेपालको इतिहासको पहिलो विमान अपहरण थियो। वी.पी. को आहृवानमा सयकडौ नवयुवकहरू फेरी एक पल्ट आफ्नो प्राणको बाजी राखेर तानाशाही विरुद्ध वीरतापूर्वक सङ्घषमा उत्रिए। त्यस अभियानमा अनेकौ सपूतहरू क्रान्तिको बलीदानीमा सहिद हुन पुगे। त्यस क्रान्तिलाई सघाउ पुर्याउन तरुण दलको पूर्नगठन र तरुण पत्रिकाको प्रकाशन पनि बनारसबाट भएको थियो [[गणेशमान सिंह]] पनि बनारस र [[गोरखपुर]]मा बसी नव युवक हरूलाई प्रेरणा प्रदान गरी राख्नुभएको थियो भने गिरिजाप्रसाद कोइराला पूर्वको मोर्चामा क्रान्तिकारी हरूलाई निदेशित गरी राख्नु भएको थियो। त्यस अबधिभर [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] पाटिका कयौ कायकर्ताका साथ काठमाडौँका नजरबन्दको यातना सही रहनु भएको थियो। == काग्रेसको त्रिकोणत्मक नीति == २०२६ साल देखि २०३३ साल सम्म काग्रेसको त्रिकोणत्मक नीतिमा चलेको देखिन्छ। तत्कालिन अवस्थामा नेपाली काङ्ग्रेसले तीन प्रकारको आन्दोलनको रणनीति लिएको पाइन्छ। जस्मा:- • सूवर्ण शमशेरको नेतृत्वमा राजासँग वार्ता र समझदारी कायम गर्ने, • [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]]को नेतृत्वमा अहिंसात्मक र असहयोग आन्दोलन मुलुक भित्रबाटै गर्ने, • वी.पी. कोइरालाको नेतृत्वमा भारतबाट शसस्त्र सङ्घर्ष गर्ने, वि.सं. २०२९ भदौ ९ गते बाट वी.पी. कोइरालाको नेतृत्वमा शसस्त्र संर्घषको सुरूवात, वि.सं. २०३२ मङ्सिर १ (१७ नोभेम्वर १९७५) मा भारतमा सङ्कटकालको घोषणा भएकाले नेपाली आन्दोलनलाई गहिरो प्रभाव, नेताहरू असुरक्षित, भारतको बर्साई असुरक्षित भएकाले वि.सं. २०३२ फागुन १ गते वी.पी. कोइरालाले सन्त नेता [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]]लाई कार्यबाहक सभापति नियुक्त गरी स्वदेशबाटै आन्दोलन चर्काउने रणनीति, राष्ट्रिय, अन्तराष्ट्रिय परिस्थितिको मूल्याङ्कन गरी वि.सं. २०३३ पुष १६ मा राष्ट्रियाको संरक्षणका लागि राष्ट्रिय मेलमिलापको नैतिकताको आधारमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनाको अभियान सञ्चालन गर्न वी.पी. कोइराला, [[गणेशमान सिंह]] लगायतका नेताहरू स्वदेश फिर्ता, == राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति == विश्व राजनीतिर विशेष गरी [[दक्षिण एसिया]]मा देखा परेको उथल पुथलको वातावरणले यस क्षेत्रमा एउटा र्सवथा नयाँ परिस्थतीको जन्म भयो यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने अनिस्टहरूको सर्न्दर्भमा विचार गरी वी.पी.ले "राष्ट्रिय अस्तित्व" माथि नै प्रश्न चिह्न लाग्न सक्ने अवस्थाको अनुभव गरी २०३३ सालको पैस १६ गते एउटा अपील प्रकासित गरी मुलुकका सबै प्रवाहहरू बिच सामन्जस्य परस्पर समझदारी र एकता चाहिँँएको कुरा अभिव्यक्त गर्दै देशमा राष्ट्रिय एकता र मेलमिलापको आहृवान गनु भयो सोही दिन वि.पी र [[गणेशमान सिंह]] भारत निवासनमा रहेका सुश्री शैलजा आचार्य सहितका कतिपय साथीहरूका साथ शाही नेपाल वायु सेवा निगमको बिमानद्धरा स्वदेश र्फकनुभयो उहाहरूको आगमन बर्सर्ैैेखि एक लौटि सत्ता भोग गरीरहेका प्रतिक्रियाबादि तत्वहरूमा खैलीबैली र उहाहरूलाई गिरफ्तार गरेर मुदा चलाईयो। वी.पी.ले भन्नुभएको थियो -"मेलमिलाप परिस्थतीले निधारण गरेको सङ्घषको एउटा रूप हो"। नेपाली काग्रेसका अध्यक्ष वी.पी. कोइराला बन्दी अबस्थामा नै उपचार्रार्थ अमेरिका पठाइनु भयो उहाबाट फकेर आउदा पटनामा कात्तिकमा भेला भएका हजारै कायकर्ता ([[पटना कन्फ्रेन्स]]) का बीच [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]]लाई पाटिको कार्यबाहक अध्यक्ष घोषित गर्नुभयो पछि फागुनमा उपचार्रार्थ वी.पी. पुनः रिहा हुनु भयो र पाटिको महामन्त्रीमा [[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] र परशु नारायण चौधरी कार्यवाहक अध्यक्षको सल्लाह अनुसार नियुक्त हुनुभयो। == चुनावी प्रदर्शन == === व्यवस्थापिका निर्वाचन === <graph>{ "legends": [], "scales": [ { "type": "ordinal", "name": "x", "zero": false, "domain": { "data": "chart", "field": "x" }, "padding": 0.2, "range": "width", "nice": true }, { "type": "linear", "name": "y", "domain": { "data": "chart", "field": "y" }, "zero": true, "range": "height", "nice": true }, { "domain": { "data": "chart", "field": "series" }, "type": "ordinal", "name": "color", "range": [ "#008000" ] } ], "version": 2, "marks": [ { "type": "rect", "properties": { "hover": { "fill": { "value": "red" } }, "update": { "fill": { "scale": "color", "field": "series" } }, "enter": { "y": { "scale": "y", "field": "y" }, "x": { "scale": "x", "field": "x" }, "y2": { "scale": "y", "value": 0 }, "width": { "scale": "x", "offset": -1, "band": "true" }, "fill": { "scale": "color", "field": "series", "value": "steelblue" } } }, "from": { "data": "chart" } }, { "type": "text", "properties": { "enter": { "baseline": { "value": "middle" }, "align": { "value": "right" }, "text": { "field": "y" }, "y": { "scale": "y", "offset": 4, "field": "y" }, "dy": { "scale": "x", "mult": 0.5, "band": true }, "x": { "scale": "x", "field": "x" }, "angle": { "value": -90 }, "fontSize": { "value": 11 }, "fill": { "value": "white" } } }, "from": { "data": "chart" } } ], "height": 200, "axes": [ { "type": "x", "title": "Legislative election", "scale": "x", "format": "d", "properties": { "title": { "fill": { "value": "#000000" } }, "grid": { "stroke": { "value": "#000000" } }, "ticks": { "stroke": { "value": "#000000" } }, "axis": { "strokeWidth": { "value": 2 }, "stroke": { "value": "#000000" } }, "labels": { "align": { "value": "right" }, "angle": { "value": -40 }, "fill": { "value": "#000000" } } }, "grid": false }, { "type": "y", "title": "% of party vote", "scale": "y", "properties": { "title": { "fill": { "value": "#000000" } }, "grid": { "stroke": { "value": "#000000" } }, "ticks": { "stroke": { "value": "#000000" } }, "axis": { "strokeWidth": { "value": 2 }, "stroke": { "value": "#000000" } }, "labels": { "fill": { "value": "#000000" } } }, "grid": false } ], "data": [ { "format": { "parse": { "y": "number", "x": "integer" }, "type": "json" }, "name": "chart", "values": [ { "y": 37.2, "series": "y", "x": 1959 }, { "y": 37.75, "series": "y", "x": 1991 }, { "y": 33.38, "series": "y", "x": 1994 }, { "y": 37.29, "series": "y", "x": 1999 }, { "y": 21.14, "series": "y", "x": 2008 }, { "y": 25.55, "series": "y", "x": 2013 }, { "y": 32.78, "series": "y", "x": 2017 } ] } ], "width": 280 }</graph> {| class="wikitable" ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|निर्वाचन ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|नेता ! colspan="3" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white" |निर्वाचन क्षेत्र मत ! colspan="3" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white" |प्राप्त मत सूची ! colspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|सीट ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|स्थान ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|गठित सरकार |- !style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|# !style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|% !style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|% परिवर्तन !style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|# !style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|% !style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|% परिवर्तन !style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|# !style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|+/- |- |[[आम निर्वाचन २०१५|२०१५]] |[[मातृकाप्रसाद कोइराला]] |६६६,८९८ |३७.२० |bgcolor="lightgrey"| |bgcolor="lightgrey"| |bgcolor="lightgrey"| |bgcolor="lightgrey"| | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|74|109|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |bgcolor="lightgrey"| |प्रथम |{{yes2|सरकार}} |- |[[आम निर्वाचन २०४८|२०४८]] |[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] |२,७४२,४५२ |३७.७५ |{{Increase}}०.५५ |bgcolor="lightgrey"| |bgcolor="lightgrey"| |bgcolor="lightgrey"| | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|110|205|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |{{Increase}} ३६ |{{Steady}} प्रथम |{{yes2|सरकार}} |- |[[आम निर्वाचन २०५१|२०५१]] |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] |२,५४५,२८७ |३३.३८ |{{Decrease}}४.३७ |bgcolor="lightgrey"| |bgcolor="lightgrey"| |bgcolor="lightgrey"| | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|83|205|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |{{Decrease}} २७ |{{Decrease}} दोस्रा |{{no2|प्रमुख प्रतिपक्ष}} |- |[[आम निर्वाचन २०५६|२०५६]] |[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] |३,२१४,०६८ |३७.२९ |{{Increase}}३.९१ |bgcolor="lightgrey"| |bgcolor="lightgrey"| |bgcolor="lightgrey"| | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|111|205|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |{{Increase}} २८ |{{Increase}} प्रथम |{{yes2|सरकार}} |- |[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]] |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] |२,३४८,८९० |२२.७९ |{{Decrease}}१४.५० |२,२६९,८८३ |२१.१४ |bgcolor="lightgrey"| | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|115|575|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |{{Increase}} ४ |{{Decrease}} दोस्रा |{{no2|प्रमुख प्रतिपक्ष}} |- |[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]] |[[सुशील कोइराला]] |२,६९४,९८३ |२९.९० |{{Increase}}७.०१ |२,४१८,३७० |२५.५५ |{{Increase}}४.४१ | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|196|575|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |{{Increase}} ८१ |{{Increase}} प्रथम |{{yes2|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] र [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राप्रपा]]सँग गठबन्धन सरकार}} |- |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |[[शेरबहादुर देउवा]] |३,५९०,७९३ |३५.७५ |{{Increase}}५.९५ |३,१२८,३८९ |३२.७८ |{{Increase}}७.२३ | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|63|275|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |{{Decrease}} १३३ |{{Decrease}} दोस्रा |{{no2|प्रमुख प्रतिपक्ष}} |} === प्रदेश सभा निर्वाचन === [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|प्रदेशसभा निर्वाचन, २०७४]] मा, नेपाली काङ्ग्रेस सबै प्रदेशमा प्रमुख प्रतिपक्ष दलको रूपमा रहेको थियो। {| class="wikitable" ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|प्रदेशसभा ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|निर्वाचन वर्ष ! colspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|मत ! colspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|सीट ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|गठित सरकार |- !style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"| # {{Abbr|समानुपातिक प्रतिनिधित्व}}मा मतको प्रतिशत !style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"| # {{Abbr|समानुपातिक प्रतिनिधित्व}} मा, मतको प्रतिशत !style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"| # !style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"| स्थान |- ![[कोशी प्रदेश सभा|कोशी]] | rowspan="7" |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |५८६,२४६ |३३.७६ (दोस्रा) |{{Infobox political party/seats|21|93|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |दोस्रा |{{no2|प्रमुख प्रतिपक्ष}} |- ![[मधेश प्रदेश सभा|मधेश]] |३७०,५५० |२४.११ (प्रथम) |{{Infobox political party/seats|19|107|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |दोश्रो |{{no2|प्रमुख प्रतिपक्ष}} |- ![[बागमती प्रदेश सभा|बागमती]] |५५९,२४९ |२९.५७ (दोस्रा) |{{Infobox political party/seats|22|110|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |तेस्रा |{{no2|प्रमुख प्रतिपक्ष}} |- ![[गण्डकी प्रदेश सभा|गण्डकी]] |३६४,७९७ |३८.१३ (दोस्रा) |{{Infobox political party/seats|15|60|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |दोस्रा |{{no2|प्रमुख प्रतिपक्ष}} |- ![[लुम्बिनी प्रदेश सभा|लुम्बिनी]] |५३०,८४४ |३२.९३ (दोस्रा) |{{Infobox political party/seats|19|87|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |तेस्रा |{{no2|प्रमुख प्रतिपक्ष}} |- ![[कर्णाली प्रदेश सभा|कर्णाली]] |१६२,००३ |३२.७८ (दोस्रा) |{{Infobox political party/seats|6|40|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |तेस्रा |{{no2|प्रमुख प्रतिपक्ष}} |- ![[सुदूरपश्चिम प्रदेश सभा|सुदूरपश्चिम]] |२९५,७२९ |३७.३८ (प्रथम) |{{Infobox political party/seats|12|53|{{Nepali Congress/meta/color}}}} |तेस्रा |{{no2|प्रमुख प्रतिपक्ष}} |} == नेतृत्व == === नेपाली काङ्ग्रेसका सभापतिहरू === * [[मातृकाप्रसाद कोइराला]], २००६ चैत ३०-२००९ जेठ १३ * [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]], २००९ जेठ १३-२०१२ माघ १०, २०१४ जेठ १०-२०३९ साउन ६ * [[सुवर्ण शमशेर राणा]], २०१२ माघ १०-२०१४ जेठ १० * [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]], २०४४ माघ ३-२०४८ पुष २६ * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]], २०४८ पुष २७-२०६६ चैत ७ * [[सुशील कोइराला]], २०६७ असोज ६-२०७२ माघ २६ * [[शेरबहादुर देउवा]], २०७२ फागुन २४–२०८२ पौष ३० * [[गगन थापा|गगन कुमार थापा]],२०८२ माघ १- हाल === नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू === {| class="wikitable" ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|क्र.सं ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|प्रधानमन्त्री ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|तस्वीर ! colspan="3" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|कार्यकाल ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|व्यवस्थापिका ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|मन्त्रिमण्डल ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|निर्वाचन क्षेत्र |- ! style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|सुरुवात ! style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|समाप्ति ! style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|कार्यकाल |- |१ |[[मातृकाप्रसाद कोइराला]] |[[चित्र:Matrika Prasad Koirala.jpg|frameless|160x160px]] |२००८ मङ्सिर १ |२००९ साउन ३० |{{age in years and days|16 Nov 1951|14 Aug 1952}} |''[[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]द्वारा नियुक्त'' |[[मातृकाप्रसाद कोइराला मन्त्रिमण्डल, २००८|मातृकाप्रसाद कोइराला, २००८]] | |- |२ |[[सुवर्ण शमशेर राणा]]{{Efn|मन्त्रिपरिषद्को अध्यक्षका रूपमा|name=|group=}} |[[चित्र:Subarna_samser_Rana.jpg|frameless|83x83px]] |२०१५ जेठ २ |२०१६ जेठ १३ |{{age in years and days|15 May 1958|27 May 1959}} |''[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]''द्वारा नियुक्त | | |- |३ |[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] |[[चित्र:BP Koirala.jpg|frameless|91x91px]] |२०१६ जेठ १३ |२०१७ पुष १२ |{{age in years and days|27 May 1959|26 December 1960}} |[[आम निर्वाचन २०१५ मा, निर्वाचित संसद सदस्यहरूको सूची|प्रथम प्रतिनिधि सभा]] |[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला मन्त्रिमण्डल, २०१६|विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, २०१६]] |मोरङ विराटनगर पश्चिम |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] | rowspan="2" |[[चित्र:Krishna bhattarai.jpg|frameless|99x99px]] |२०४७ वैशाख ६ |२०४८ जेठ १२ |{{age in years and days|19 April 1990|26 May 1991}} |''[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]]''द्वारा नियुक्त | | |- |२०५६ जेठ १७ |२०५६ चैत ९ |{{age in years and days|31 May 1999|22 March 2000}} |[[आम निर्वाचन २०५१ मा, निर्वाचित संसद सदस्यहरूको सूची|तेस्रो प्रतिनिधि सभा]] | |[[पर्सा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पर्सा १]] |- | rowspan="4" |५ | rowspan="4" |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | rowspan="4" |[[चित्र:The Prime Minister of Nepal, Shri Girija Prasad Koirala being seen off by the Union Minister of Water Resources, Prof. Saif-ud-din Soz at Indira Gandhi International Airport in New Delhi on April 06, 2007 (cropped).jpg|frameless|100x100px]] |२०४८ जेठ १२ |२०५१ मङ्सिर १४ |{{age in years and days|26 May 1991|30 November 1994}} |[[आम निर्वाचन २०५१ मा, निर्वाचित संसद सदस्यहरूको सूची|तेस्रो प्रतिनिधि सभा]] | |[[मोरङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ १]] |- |२०५५ वैशाख २ |२०५६ जेठ १७ |{{age in years and days|15 April 1998|31 May 1999}} | rowspan="2" |[[आम निर्वाचन २०५६ मा, निर्वाचित संसद सदस्यहरूको सूची|चौथो प्रतिनिधि सभा]] | | rowspan="3" |सुनसरी ५ |- |२०५६ चैत ९ |२०५८ साउन ११ |{{age in years and days|22 March 2000|26 July 2001}} | |- |२०६३ वैशाख १२ |२०६५ जेठ १५ |{{age in years and days|25 April 2006|28 May 2008}} |[[नेपालको अन्तरिम व्यवस्थापिका|''अन्तरिम व्यवस्थापिका'']] | |- | rowspan="3" |६ | rowspan="3" |[[शेरबहादुर देउवा]] | rowspan="3" |[[चित्र:Sher Bahadur Deuba 2006.jpg|frameless|97x97px]] |२०५२ भदौ २७ |२०५३ फागुन २९ |{{age in years and days|12 September 1995|12 March 1997}} | rowspan="2" |[[आम निर्वाचन २०५६ मा, निर्वाचित संसद सदस्यहरूको सूची|चौथो प्रतिनिधि सभा]] | | rowspan="3" |[[डडेल्धुरा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|डडेल्धुरा १]] |- |२०५८ साउन ११ |२०५९ असोज १८ |{{age in years and days|26 July 2001|4 October 2002}} | |- |२०७४ जेठ २४ |२०७४ फागुन ३ |{{age in years and days|7 June 2017|15 February 2018}} |[[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|दोस्रो व्यवस्थापिका संसद]] |[[चौथो देउवा मन्त्रिपरिषद्|देउवा, २०७४]] |- |७ |[[सुशील कोइराला]] |[[चित्र:Sushil Koirala Photograph.png|frameless|98x98px]] |२०७० माघ २८ |२०७२ असोज २५ |{{age in years and days|11 February 2014|12 October 2015}} |[[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|दोस्रो व्यवस्थापिका संसद]] |[[सुशील कोइराला मन्त्रिमण्डल, २०७०|सुशील कोइराला, २०७०]] |[[बाँके ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके ३]] |} === नेपालका मुख्यमन्त्रीहरू === {| class="wikitable" ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|क्र.सं ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|मुख्यमन्त्री ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|तस्वीर ! colspan="3" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|कार्यकाल ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|व्यवस्थापिका ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|मन्त्रिमण्डल ! rowspan="2" style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|निर्वाचन क्षेत्र |- ! style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|सुरुवात ! style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|समाप्ति ! style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}; color:white"|कार्यकाल |- |१ |[[कृष्णचन्द्र नेपाली पोखरेल]] | |२०७८ जेठ २८ |पदबहाल |{{age in years and days|12 June 2021}} |''गण्डकी प्रदेशको प्रदेशसभा'' |[[कृष्ण चन्द्र नेपाली पोखरेल मन्त्रिमण्डल, २०७८|कृष्ण चन्द्र नेपाली, २०७८]] | |- |२ |[[जीवनबहादुर शाही|जीवन बहादुर शाही]] | |२०७८ कात्तिक १७ |पदबहाल |{{age in years and days|3 November 2021}} |''कर्णाली प्रदेशको प्रदेश सभा'' |[[जीवन बहादुर शाही मन्त्रिमण्डल, २०७८|जीवन बाहदुर शाही, २०७८]] | |} {{Notelist}} {{Notelist}} == भातृ सङ्गठनहरू == नेपाली काङ्ग्रेसका भातृ सङ्गठनहरू निम्न उल्लेखित छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भातृ संस्थाहरू|युआरएल=http://www.nepalicongress.org/subdomain|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाली काङ्ग्रेस|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> *नेपाल महिला सङ्घ *नेपाल तरुण दल *[[नेपाल विद्यार्थी सङ्घ]] *नेपाल प्रजातन्त्र सेनानी सङ्घ *नेपाल किसान सङ्घ *नेपाल दलित सङ्घ *नेपाल भूतपूर्व सैनिक सङ्घ *नेपाल आदिवासी जनजाति सङ्घ *राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक अपाङ्ग सङ्घ *नेपाल मुस्लिम सङ्घ *नेपाल तामाङ सङ्घ *नेपाल राष्ट्रिय मगर सङ्घ *नेपाल ठाकुर समाज *नेपाल लोकतान्त्रिक खेलकुद सङ्घ ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Nepali Congress|नेपाली काङ्ग्रेस}} ==यो पनि हेर्नुहोस् == * [[नेपाली काङ्ग्रेसको १४औँ महाधिवेशन]] * [[नेपाली काङ्ग्रेसका प्रदेश कमिटीहरू]] {{नेपालका राजनीतिक दलहरू}} [[श्रेणी:नेपालका राजनीतिक दलहरू]] [[श्रेणी:नेपाली काङ्ग्रेस| ]] py67a6hiuglkxqzjj6uo8h39t25s37d 0 6406 1392147 1388021 2026-10-02T12:23:39Z Bishaldev100 28807 /* नीति */ 1392147 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarch | image = | caption = बहादुर शाह | name = बहादुर शाह | title = नायव साहेब [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | predecessor = | successor = | father = [[पृथ्वीनारायण शाह]] | spouse = विद्या लक्ष्मी देवी | birth_date = वि सं १८१४ असार ६ | death_date = वि सं १८५४ असार १५<ref>[https://www.kantipurdaily.com/literature/2016/06/11/20160611181816.html इतिहास अभागी राजकुमार बहादुर शाह]</ref> | royal house = [[शाह वंश]] | house-type =वंश | reign = | birth_place =[[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]], [[गोरखा राज्य]] | death_place = आर्यघाट, [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | issue = रिपू मर्दन शाह<br>शत्रु मन्जन शाह | mother = नरेन्द्र राज्य लक्ष्मी देवी | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] }}'''बहादुर शाह''' (जन्म: १८१४ वि.सं. - मृत्यु: १८५४ ) वि.सं.[[पृथ्वीनारायण शाह]]का माहिला छोरा र राजनीतिज्ञ थिए। (राजा रणबहादुर शाहले उनलाई लेखेको पत्रमा माहिला काका भनी सम्बोधन गरेका छन्।) उनले आफ्ना पिताले सुरु गरेको [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]]को अभियानलाई तीव्र गतिले अघि बढाए। चौतारिया बहादुर शाहको नायाबीकालमा पश्चिम नेपालका राज्य [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]]हरूलाई नेपाल राज्यमा मिलाएर राज्य विस्तारको कार्य गरिएको थियो।<ref name=":12">{{cite book|author=चित्तरञ्जन नेपाली|title=श्री ५ रणबहादुर शाह (व्यक्तित्व र शासन)|url=|publisher=|isbn=|pages=६|date=बि.सं २०२०}}</ref> भाउजू [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]] र भतिजा [[रणबहादुर शाह]]को अनेकौ षड्यन्त्र र दाउपेचको शिकार बन्नुपरे तापनि [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]को मृत्यु (वि.सं. १८४२) पश्चात् निर्वासनबाट फर्केर नेपाल एकीकरण अभियानमा योगदान दिए।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/859421-1655685337.html?click_from=category|title=बहादुर शाहको त्यो बहादुरी|last=प्रसाई|first=दीर्घराज|date=६ असार २०७९|website=नागरिक|accessdate=१६ आषाढ २०७९}}</ref> तर उनले आफ्ना पिताले स्थापित गरेका केहि नियमहरूलाई उल्लङ्घन गरे। कुनै पनि भारदारलाई नमार्नु भन्ने पृथ्वीनारायण शाहको [[दिव्योपदेश]]को विपरित उनले [[सर्वजीत राना मगर]]लाई मारी भारदारको हत्याको प्रचलन सुरु गरे। भारदारको हत्या गर्ने प्रचलन [[भीमसेन थापा]]को शासनमा चरममा पुगेको थियो।{{sfn|Acharya|1975|p=215}} ३८ वर्षको उमेरमा नेपालका एक सशक्त निर्माता बहादुर शाहको दुर्भाग्यपूर्ण अवसान भयो र [[नेपालको एकीकरण]]को महत्वपूर्ण अभियान एकाएक बीचैमा रोकियो।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]] |author=[[बाबुराम आचार्य]] |page=३० |date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स |isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> उनको हत्याकाण्ड पछि नेपालको राज्यव्यवस्थामा ठूलो आतंक फैलियो। नेपालको राजदरबार भित्र षड्यन्त्र तथा हत्याकाण्डका शृङ्खला चल्न थाले र नेपाली नागरिक अनेकौं किसिमको विपत्तिको सामना गर्न विवश रहे। राजा [[रणबहादुर शाह]] र [[चौतारिया|चौतारा]] [[शेरबहादुर शाह|शेरबहादुर शाही]]हरूको डरले गर्दा कुनै पनि भारदार पनि यस हत्याकाण्डको सम्बन्धमा चुँसम्म पनि गर्न समर्थ थिएनन् भने सर्वसाधारण नागरिकको त झन् कुरै भएन। आफ्ना विशिष्ट योगदानहरूले गर्दा सुयोग्य पिताका योग्य पुत्रका रुपमा मात्र होइन, नेपाल अधिराज्यका निर्माताका वास्तविक उत्तराधिकारीका रुपमा पनि यिनी लामो समय सम्म नेपालीहरूबीच गर्वका साथ सदा सम्झीईदै रहनेछन्।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]] |author=[[बाबुराम आचार्य]] |page=३१ |date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स |isbn=978-9937-665-40-7|url=https://thuprai.com/book/aba-yasto-kahilyai-nahos/}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== उनको जन्म १८१४ असारमा भएको हो। उनलाई पहिले फत्तेबहादुर शाह भनिन्थ्यो तर पछि बहादुर शाह मात्र भन्न थालियो। उनको शिक्षा-दीक्षा गोरखा र [[नुवाकोट दरबार]]मा भयो। उनी सामान्य लेखपढ गर्न जान्दथे। सैद्धान्तिक शिक्षा उनले प्रशस्त पाएका थिए। आफ्ना बाबू पृथ्वीनारायण शाहसंगै नुवाकोट दरबारमा कूटनीतिक वातावरणमा बस्ने मौका पाएका हुँदा नेपालका भारदारसँग उनको सम्पर्क नजिकबाट भयो। उनी योग्य र इमानदार भारदारहरूको चयन गर्दथे।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १९२</ref> ==पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु पश्चात् == वि.सं. १८३१ माघ १ मा बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु भएपछि युवराज [[प्रतापसिंह शाह]]ले नेपाल अधिराज्यको राजमुकुट धारण गरे। === नजरबन्द === प्रतापसिंह शाहले "बहादुर शाहले आफ्ना विरुद्ध विद्रोह गर्ने पो हुन् कि?" भन्ने अनावश्यक शङ्का लिई यिनले आफ्ना आफ्ना प्रमुख सल्लाहकार राजगुरु [[व्रजनाथ पौड्याल|व्रजनाथ पौड्याल पण्डित]] तथा सरदार [[स्वरुपसिंह कार्की]]हरूको परामर्श अनुसार काका काजी दलजीत शाहका साथ पिताको आशौच वारि बसीरहेका राजकुमार बहादुर शाहलाई आशौच भित्रै नुवाकोटमा सहसा कैद गरियो। राजकुमार काहीँ दलजीत शाह पछि भागेर वेपत्ता भएकाले उनको सर्वस्वहरण गरियो। राजकुमार बहादुर शाहले नजरबन्द अवस्थामा नै आफ्ना पिताको काजकिरिया विधिपूर्वक सम्पन्न गरे।<ref>चवन्न सालको घटना: ''[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]; बाबुराम आचार्य;''</ref> === निर्वासन === दुई दाजुभाइमा मेल नहुँदा चेपेपार धपाइएपछी बहादुर शाह कहिले पाल्पा, कहिले तनहु तिर गइ रहन लागे। त्यहाँ रहंदा ती राज्यसंग सम्पर्क राखी आफ्नो राज्यको हित गर्ने कुरा तिर उनले दृष्टि दिएका थिए। यस विषयमा बहादुर शाह आफ्ना दाजुलाई बराबर पत्र लेखि पठाउँथे। दाजुको हृदय परिवर्तन गराई पाए फर्कने सुरमा उनी थिए। प्रतापसिंह उनलाई यहाँ पस्न चाहि नदिने , उनलाई चाहिने चिजबिज चाहि बराबर पठाइदिने गर्ने भन्ने कुरा उनले लेखेका पत्रले स्पस्ट रुपमा देखाएको छ। <ref name=":1">{{cite book|title=पूर्णिमा|author=गौतम बज्र बज्राचार्य ; महेशराज पन्त|page=३३ |date=२०२५ बैशाख जेठ असार|publisher=[[संशोधन मण्डल]] |isbn= |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_05_01.pdf}}</ref> बि.सं १८३३ को शुरुमा बहादुर शाहले तनहुँ बाट प्रतापसिंह शाहलाई "हजुरको हामीले सोझै गरेका थियौ। हजुरले हामीलाई निकाल्नु भयो, हामीले तनहुँको नून खाएका छौ, उनीहरूले जे गराउलान्, सो गरौला, तर हजुरले भलो गर्नु भयो भने हामीले अन्यथा गर्नु हुदैन। आफ्नै मुलुकमा आएर बस्नु छ" भनी पत्र लेखे। त्यसको जवाफामा बि.सं १८३३ श्रावण १५ गते प्रतापसिंह ले "तिमीहरूले गरे अनुसार ओखती गरिएको हो, तिमीहरूले राम्रो चाल चलन गर्यौ भने यो घर तिमीहरूकै हो, यो कुरा मैले अस्तिको चिठीमा पनि लेखेको थिए। तिमीले तनहुँ संग मिलेर लमजुङका राजासंग भेट गरेछु, यसको फल कस्तो हुन्छ पछी थाहा होला, तनहुँ, लम्जुङ कास्की पर्वत प्युठानासंग सन्धि गर्न [[वंशराज पाँडे]]हरूलाई पठाएको छ, उनीहरू गोर्खा आइपुगे " भनी चारपाटे बिछ्यौना तथा मेवा आदि चीजबिज पठाइदिएको कुरा परेको छ।<ref name=":1" /> ===बेतिया निर्वासन र फिर्ता=== पछि राजकुमार बहादुर शाह भारतको बेतियामा गैई त्यहीँ नै निर्वासित जीवन बिताउन थाले। वि.सं १८३४ मार्गमा प्रतापसिंह को २६ वर्षको उमेरमा मृत्यु भयो। त्यसबेला प्रतापसिंह का छोरा रणबहादुर शाह अढाई वर्षका थिए। वि.सं १८३४ मार्ग ९ गते रणबहादुर शाहको भाकाबाट [[दलमर्दन शाह]] र बहादुर शाहलाई "बुबाज्यूलाई पहिले रक्तातिसारको रोग थियो, पछि वात पनि भयो, रोगले च्याप्दै ल्यायो र मंसीर ६ गते सोमबार बिहान उहाँको स्वर्गवास भयो, ८ जना केटीहरू सती गए, क्रियाकर्म गर्न लाग्यौ, नरु शाह, शिव शाह [[भोटु पाँडे]]हरू क्रिया बसेका छन्, तपाईहरूले पनि जूठो बार्नु होला , चोखिएपछी तपाईहरूलाई लिन यहाँबाट मानिस आउँछन् , त्यहाँसम्म त्यही राज गर्नुहवस् " भनी पत्र लेखियो।<ref> {{cite book|title=पूर्णिमा|author=गौतम बज्र बज्राचार्य ; महेशराज पन्त|page=४३ |date=२०२५ बैशाख जेठ असार|publisher=[[संशोधन मण्डल]] |isbn= |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_05_01.pdf}}</ref> ==राजेन्द्रलक्ष्मीको नायबीकाल == प्रतापसिंह शाहको १९३४ मङ्सिरमा मृत्यु भएपछि राजेन्द्रलक्ष्मी नाबालक राजा [[रणबहादुर शाह]]की नयबका रूपमा रहन लागिन्। सर्वप्रथम उनले आफ्नो हात बलियो पार्न चौतारिया दलमर्दन शाह र [[बहादुर शाह]]लाई काठमाडौँ आउन बेतियातिर पत्र लेखेर पठाइन्। प्रतापसिंह शाहको मृत्यु पछि [[व्रजनाथ पौड्याल|वज्रनाथ पण्डित]] राजेन्द्र लक्ष्मीलाई सति पठाएर आफू बालक राजाको नाममा शासन चलाउन चाहन्थे। राजेन्द्र लक्ष्मीले वज्रनाथ पण्डितलाई चारपाटा मुडेर [[चार भञ्ज्याङ|चारभञ्ज्याङ]] कटाइदिइन्। भारदार [[पर्शुराम थापा|परशुराम थापा]]लाई नेलगल्फन्दी हालियो। मैजुकन्यालाई सती पठाइदिइन्।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१९०|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> चौतारियाका छोराहरू बलभद्र शाह र कृष्ण शाहलाई दरबारमा बोलाइन् र बहादुर शाहसँग राजकाजको सल्लाह लिई काम गर्न थालिन्। ===दोस्रो पटक नजरबन्द === बहादुर शाह र [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]को संयुक्त नायबी काल केहि समय राम्ररी चल्यो। क्रमशः बहादुर शाहको योजना नेपालको छिटो एकीकरण गर्नुपर्छ भन्ने थियो भने राजेन्द्र लक्ष्मीको योजना आफ्नो छोरा ठूला हुनेछन् र पछि उनले नै एकीकरण अभियान सञ्चालन गरि अघि बढाउने छन् भन्ने योजना थियो। भारदारहरूले ती कुराहरू सुनेपछि "नेपालको विस्तार र एकीकरण गर्नुपर्छ" भन्ने मत व्यक्त गरे। दरबारका भारदारहरूले बहादुर शाहको पक्ष लिएको थाहा पाएर राजेन्द्र लक्ष्नीले सर्वजित राना मगरलाई प्रभावमा लिएर बहादुर शाहलाई नजरबन्दमा राखिन्। राजगुरु [[गजराज मिश्र|गजराज मिश्रको]] अनुरोधमा उनलाई मुक्त गरियो। बि.सं. १८३५ भदौ १९ मा बहादुर शाहले राजेन्द्रलक्ष्मीलाई नजरबन्द गरे। रानीका समर्थक [[सर्वजीत राना मगर|सर्वजीत राना]] काटिए। भदौ २१ मा बहादुर शाहले लालमोहर लिई आफू शासक भएको कुरा घोषणा गर्न लगाए।<ref>पूर्णिमा १० अंकको ४७ पृष्ठ</ref> बि.सं. १८३६ एकीकरणको क्रममा बहादुर शाह [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] आक्रमण गर्न गोरखा पुगे। त्यसै बेला असार १० मा राजेन्द्रलक्ष्मी मुक्त भइन्। ===निर्वासन === बहादुर शाह बि.सं. १८३६ असारमा बेतियातिर निर्वासित भए। === मुखत्यार (१८४२-१८४३) === १८४२ मा रणबहादुर शाहको व्रतबन्ध हुने तय भयो। व्रतबन्धमा बटुकको बुबा, बुबा नभए काकाबुबाले ब्राह्मणलाई सिदा दान दिनुपर्ने भएकाले, राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई बोलाइन्। तर यिनको कुटिल स्वभावदेखि दच्केर बहादुर शाहले सोचविचारमा धेरै समय लगाउँदा अनेक शपथ खाई बहादुर शाह र दलजित शाहलाई बोलाइन्। बहादुर शाह आइन्पुग्दै वंशराज पाँडे काटिए। बहादुर शाह आइपुग्दा एक सुयोग्य भारदार अनाहकमा मारिएको देखेर दिक्क भए। तर राजेन्द्रलक्ष्मीसँग विरोध गर्ने शक्ति र समय नभएको हुनाले चूपचापसँग उनका आज्ञाकारी मुखत्यार भए।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=38}}</ref> तनहुँमा रहेका नरु शाह, [[अभिमानसिंह बस्न्यात]] र देवदत्त थापा तीन काजीमा मुख्य सेनापति बन्नाका आपसमा विवाद चलिरहेको थियो। [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]ले स्वरुपसिंह कार्कीलाई मुख्य सेनापति बनाउन चाहेकी थिइन्। तर त्यहाँ [[स्वरुपसिंह कार्की]] थपिँदा द्वेषको मात्रा बढ्ने हुनाले बहादुए शाहले चौतारिया दलजित शाहलाई नै मुख्य सेनापति बनाई पठाए। चौतारा नै पुगेपछि काजीहरूको झगडा मेटिन गइ एकचित्त भएर १८४२ जेठको अन्त्यमा कास्कीमा आक्रमण गरे। तीन दिनको लडाइँ गरि कास्कीमा आफ्नो अधिकार जमाए। त्यहाँका राजा सिद्धिनारायण शाहले आफ्ना सैनिक, हतियार धनदौलत समेत नुवाकोट लगी त्यहाँको राजा अरिदमन शाहसँग मिलेका थिए। कास्की दखल भएको तेस्रो दिन गोरखाली सैन्यले त्यहाँ पनि आक्रमण गरेर कास्की र नुवाकोटका संयुक्त सैन्यलाई हराई नुवाकोट रियासतमा समेत अधिकार जमाए। [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] देखि पूर्वपट्टिका भीरकोट आदि साना साना राजाहरूलाई बहादुर शाहले अभयको वचन दिएर नेपाल राज्यका आश्रयमा आओ भन्ने सन्देश पठाएका थिए। नुवाकोट, ढोर, गरहुँ र पैयुँका राजहरूले [[पर्वत राज्य|पर्वत]]को पक्ष लिए। बहादुर शाहले यी राज्यहरूलाई मिलाई नेपालको सिमाना कालीगण्डकीसम्म पुर्‍याए। कालीगण्डकीसम्म अधिकार भएपछि गण्डकी पारीका चौबीसी रियासतहरूमा अधिकार गर्ने उद्योग बहाफुर शाहले थालिहाले। पृथ्वीनारायण शाहले यी रियासतहरूलाई पश्चिम र उत्तरतिरबाट घेर्नका लागि सल्यान, जाजरकोट र जुम्लाका राजाहरूसँग मित्रसम्बन्ध कायम गरेका थिए। बहाफुर शाहले यस सम्बन्धलाई फेरी मजबुत गराएर पाल्पाली राजा महादत्त सेनसँग पनि एकानमित्र एकानशत्रु मान्ने शर्त गरेर मित्रसम्बन्ध गरे। यो सम्बन्ध बलियो बनाउन १८४२ माघमा पाल्पा गई महदत्त सेनकी छोरीसँग विवाह गरेर आए। राजकुमार बहादुर शाहले पश्चिम नेपालको शक्तिशाली [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा राज्य]]का राजा महादत्त सेनाकी छोरी ( [[पृथ्वीपाल सेन]]की बहिनी) सँग बिहे गरी त्यस राज्यसित वैवाहिक संबन्ध बनाए। <ref name=":13">{{cite book|author=चित्तरञ्जन नेपाली|title=श्री ५ रणबहादुर शाह (व्यक्तित्व र शासन)|url=https://ia800600.us.archive.org/13/items/Shree5RanaBahadurShahByChittaranjanNepali_201712/Shree%205%20Rana%20Bahadur%20Shah%20by%20Chittaranjan%20Nepali.pdf|publisher=|isbn=|pages=७|date=बि.सं २०२०}}</ref><ref name=":14">{{cite book|author=Hamilton| author-link = फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|title=Nepal|url=|publisher=|isbn=|pages=27|date=}}</ref> उनको बिहे सम्बत १८४२ सालको माघ महिनामा भहेको थियो<ref>एक तिथ्यावालीको आधारमा</ref><ref name=":13" /> पर्वत गल्मी आदिका राजहरू पनि यसै तरहसँग आफ्ना अश्रयमा ल्याउने प्रयत्न गर्दा पर्वतका राजाका एक भाइ रमेश मल्ल र गुल्मीका सर्दार शशिधर खत्री आधि केही भारदार र सेनापतिहरू फुटेर नेपालमा आए। तर गुल्मी, अर्घा, खाँची, मुसिकोट, धुरकोट, इस्मा, गलकोट, प्युठाना र दाङका राजाहतू पर्वतका राजा कीर्तिबम मल्लसँग मिकी गोरखाली सैन्यसँग मुकाबिला गर्न तयार भए। यस समयमा राजेन्द्रलक्ष्मीलाई रोगले ग्रस्त गरेको हुनाले हावापानी बदल्न भनी गोरखामा रणबहादुर शाहलाई समेत लिएर बसेकी थिइन्। पाल्पाबाट गोरखा आएर बहादुर शाहले भारदारहरूको [[पँजनी]] गरे। पर्वत राज्य जितेपछि अरु राज्य सजिलैसँग जितिने हुनाले पर्वतलाई दुईतिरबाट आक्रमण गर्ने निश्चय गरी जीव शाह र दामोदर पाँडेलाई नियुक्त गरे। जीव शाहका सहायकमा शिवनारायण खत्री र दामोदर पाँडेका सहायकमा जगजित् पाँडे काजी भए। रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंह थापा आदि सर्दार र कम्पनीहरू यिनै दुई फाँँटमा बाँडिए। रसद र गोलिगट्ठा चलाउने काममा दलजित शाह तनहुँमा बसे। यस युद्धको समयमा बहादुर शाहको गोरखामा नै रहने विचार थियो। तर राजेन्द्रलक्ष्मीले नमान्दा रणबहादुर शाहसमेतलाई लिएर काठमाडौं आए। १८४२ माघमा जीव शाहले रिडीघाटमा कालीगण्डकी तरी गोरखाली सेना गुल्मीमा लागे। सात दिनमा बिना लडाइँले नै यस राज्यमा अधिकार जमाए र चन्द्रकोटमा छावनी बनाए। उनले गुल्मीबाट र दामोदर पाँडेले एकै समयमा पर्वतको राजधानी बेनी शहरमा आक्रमण गर्ने निधो थियो। यसकारन गुल्मी दखल भएको खबर पाउने बित्तिकै गोरखाबाट दामोदर पाँडे पनि रमाना भए। गोरखामा रहेर बहादुर शाहले [[पँजनी|पंजनी]] गर्दा आफ्ना अनुकूलका भारदारहरू भर्ना गरेका हुनाले राजेन्द्रलक्ष्मी भित्रभित्र जलेकी थिइन्। आफ्ना कुटिल स्वभाव अनुसार मनको भाव दबाएर काठमाडौं पुगेर दामोदर पाँडे गोरखाबाट नहिँडेसम्म चूपचाप रहिन्। दामोदर पाँडे रमाना भएको खबर आउनेबित्तिकै १८४२ असारको मध्य तिर रणबहादुर शाहका अङ्गरक्षक सैनिक दलका अफिसर बन्धु रानालाई गुप्त रीतिले अह्राई राजभवन भित्रै बहादुर शाहलाई पक्रेर मुगलानमा गई रहनु भन्ने आज्ञा दिईन्। बर्सातमा तराईको औलो लाग्ने हुनाले दलमर्दन शाहका सिफारिसमा बर्सातभर ललितपुरको फर्पिङ (त्यस समय फर्पिङ ललितपुर मातहत थियो?) शहरमा नजरबन्द रही हिउँद लागेपछि नेपाल छोडे हुन्छ भनी मञ्जुरी दिइन्। काठमाडौंमा भएका बहादुर शाहका गिरफ्तारीले युद्धक्षेत्रमा गएका सेनापतिहरूमा बडो बेचैनी फैलियो। दामोदर पाँडे पोखरामा पुगेर टक्क अडिए। दलजित शाह स्याङ्जा पुगिरहेका थिए। उनले जीव शाह र उनका साथमा रहेका सैन्यलाई आश्वासन दिएर गुल्मीमा थामिराखे। बहादुर शाह नजरबन्द भएको तेह्रौं दिन १८४३ श्रावण २ मा काठमाडौंमा राजेन्द्रलक्ष्मीको मृत्यु भयो। ==नायबी== सन् १७८५ (वि.सं. १८४३ श्रावण २) मा क्षयरोगबाट महारानी राजेन्द्र राज्य लक्ष्मीको काठमाडौँको हनुमानढोका दरबारमा मृत्यु भयो।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=40}}</ref> उनको मृत्युपछि शासनको बागडोर दलमर्दन शाहले लिए। तर राजेन्द्रलक्ष्मीको काजकृया गर्नमा बहादुर शाहको मात्र अधिकार छ भनी गजराज मिश्रले आग्रह गर्दा दलमर्दन शाहले बहादुर शाहलाई बोलाए। १२ वर्षका रणबहादुर शाहले काकालाई देखेर छाँद हाल्दा [[दलमर्दन शाह]]ले शासनको बागडोर उनका हातमा सौपिदिए। राजकुमार बहादुर शाहले रणबहादुरको नायवी ग्रहण गर्दै नेपालको एकिकरण अगाडि बढाए। पश्चिम पर्वत देखि गुल्मी, अर्घा, खांची, रूकुम प्युठान, सल्यान, जाजरकोट, दैलेख, दुल्लु, जुम्ला, डोटी, अछाम, [[बझाङ राज्य|बझाङ]], हुदै कुमाउ गढवाल हुदै [[सतलज नदी]] पारी गोरखाली पुगेका थिए। [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]]को अभियानमा बहादुर शाहको नेतृत्वकाललाई स्वर्णकाल मानिन्छ। ===चौबीसी अभियान=== बहादुर शाहले मुख्तियारी लिएको खबर पाउनेबित्तिकै जीव शाहले एकातिर शिवनारायण खत्री र अर्कातिर अमरसिंह थापालाइ पठाई ती [[इस्मा राज्य|इस्मा]] र अर्घा रियासतका सैन्यदललाई छिन्नभिन्न पारिदिए। पर्वतमा आक्रमण गर्नका लागि दामोदर पाँडे पनि कालीगण्डकी तीरमा पुगे। इस्मापट्टिबाट जीव शाहले पर्वतभित्र सैन्य हुलेका दिन दामोदर पाँडेले डुङ्गाबाट आफ्नो सैन्य कालीगण्डकी पार गरे। पर्वतको लागि एक हजार जति सैनिक मात्र तयार रहेका थिए। तालिमे र बेतालिमे गोरखाली सैनिक ४ हजार जति पुगिसकेका थिए। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। चौबीसी राज्यहरूको मुटु पर्वत थियो। यो फुटेपछि यसको आडमा रहेका गुल्मी आदि रियासत सोत्तर भई त्यहाँका राजाहरू भागे। प्युठानाका राजा मोतीचन्दले मुकाबिला गर्न सैनिक तयार राखेका थिए। यसै महिनामा जीव शाह र दामोदर पाँडे समेत त्यसतिर बढे। वादीकोटमा नाम मात्रको मुकाबिला गरी प्युठानी सैनिक भाग्दा मोतीचन्द पनि स्युराज गएर पहाड प्रदेश छोडिदिए। [[पाल्पा राज्य]]सँग गरिएको सन्धिअनुसार विजय गरिएका राज्यहरु आपसमा बाँडेर लिने कुरा उल्लेख थियो। बहादुर शाहले [[पाल्पा राज्य]]को सहायता लिई काजी जीव शाह, [[दामोदर पाँडे|काजी दामोदर पाँडे]], काजी जगजीत पाँडे, पारथ भण्डारी, [[अमरसिंह थापा|सरदार अमरसिंह थापा]], सुब्बा जोगनारायण मल्ल, प्रबल राना आदिको नेतृत्वमा फौज पठाए। वि सं १८४३ जेठमा अघि बढेको नेपाली फौजले जेठ ११ गते गुल्मी, भाद्र २६ गते अर्घा, २८ गते खाँची र आश्विन १४ गते पर्वत विजय गर्‍यो। यसपछी क्रमशः धुरकोट, [[गलकोट राज्य|गलकोट]], मुसिकोट, [[इस्मा राज्य|इस्मा]], दाङ, प्युठान र रोल्पा विजय गरी मङ्सिरसम्ममा [[भेरी नदी|भेरी नदि]]सम्मका क्षेत्रहरु एकीकृत गरिए।<ref name=":22">{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf|date=2023-02-17}}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। पाल्पासँग गरिएको सन्धिअनुसार आधा क्षेत्र दिनुपर्ने भए पनि केवल अर्घा, खाँची र गुल्मी तीनओटा राज्य दिई बाँकी सम्पूर्ण क्षेत्र नेपालमा मिलाइयो। ===बाइसी अभियान=== [[भेरी नदी|भेरी नदि]]भन्दा पश्चिमको [[जाजरकोट राज्य]]सँग [[पृथ्वीनारायण शाह]]को समयमै सन्धी भएकाले त्यहाँका राजा गजेन्द्र शाहसँग सन्धी नवीकरण गरियो। जाजरकोटले नेपाललाई वार्षिक रू. ७,००० र सैनिक सहयोग गर्ने शर्तमा आफ्नो समर्थक बनाएपछि [[भेरी नदी|भेरी नदि]] सम्म पुग्यो। बहादुर शाहले पश्चिमी क्षेत्रमा एकीकरण अभियान बढाइरहेको समयमा वि सं १८४५ मा [[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध|नेपाल र तिब्बत बीच युद्ध]] भएकाले [[दामोदर पाँडे]] लगायत्का कतिपय सैनिक अधिकारीहरू तिब्बतसँगको युद्धमा संलग्न भए। वि सं १८४६ मा [[शिवनारायण खत्री]]को नेतृत्वको फौजले [[मुक्तिनाथ]]को बाटो हिमाली क्षेत्र हुँदै [[जुम्ला राज्य|जुम्ला]] माथी आक्रमण गरी सरदार कालू पाँडे ([[काजी]] [[कालु पाँडे|कालू पाँडे]] होइनन्) र [[भक्ति थापा|भक्ती थापा]]को सहायताबाट जुम्ला विजय गरियो। दुल्लू र दैलेखमा नेपालको अधिकार हुनुपूर्व सुरखेत तिर नेपाली सेना बढ्यो। सुरखेतमा दैलेख र धुलीकोटको संयुक्त सेनाले नेपाली सेनाको मुकाविला गयो। कालु पाण्डेको नेतृत्वमा गएको त्यो सेनाले वाइसीको संयुक्त सेनालाई सुरखेतमा पराजीत गयो। [[धुलीकोट राज्य]] अन्तर्गत सुरखेत परेकोले धुलीकोट नेपालसँग त्यही पराजीत भएका कारणबाट नेपालमा मिल्न गयो। वि.सं. १८४६ असोजमा धुलीकोट राज्य नेपालमा विलय भएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=Subedi |first=Rajaram |title=धुलीकोट राज्यको ऐतिहासिक सर्वेक्षण |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_155_04.pdf |journal=Ancient Nepal |pages=26}}</ref> <ref>धुलीकोटे राजगुरु सन्तति सांसद श्री शिवराज जोशीगुटुबाट प्राप्त जानकारी ।</ref> सरदार भक्ति थापा र कालु पाँडेले दैलेखमाथी आक्रमण गर्दा त्यहाँका राजा भागे भने [[दुल्लु राज्य|दुल्लु]]का राजा उत्तम शाहले नेपालको अधिनता स्विकार गरी अमरसिंह थापाको साथ दिए। राजा उत्तिम शाहीले नेपाली सेनालाई सहयोग गर्ने वचनबद्धता देखाई आश्रित सन्धि गरे। वि. सं. १८४६ कार्तिक २१ गते दुल्लू नेपालको अधिनमा आयो। [[बझाङ राज्य|बझाङी राजा]]ले पनि नेपालको अधीनता स्वीकार गरी वार्षिक रु ५००/- सिर्तो रकम तिर्न मञ्जुर गरे। त्यसपछि [[अमरसिंह थापा]]को नेतृत्वको फौजले [[कर्णाली नदी|कर्णाली नदि]] तरेर [[अछाम जिल्ला|अछाम]] तथा [[डोटी राज्य|डोटि राज्य]]माथी विजय गरेकाले नेपालको पश्चिमी सीमा [[महाकाली नदी|महाकाली नदि]]सम्म पुग्यो। डोटी राज्यलाई नेपालमा मिलाउन ज्यादै कठिन भएको समयमा त्यसलाई पराजित गर्नका लागि बझाङी राजा समुद्रसिंह तथा प्रतिमान शाहीको ठूलो भूमिका रहेको छ। <ref name=":0">[[राजाराम सुवेदी]], ´हिस्ट्री अफ बझाङ´ (काठमाडौँ : २०४४)</ref> ===रजौटा उत्साव=== १९४३ फागुनमा बहादुर शाहले मित्र राजाहरूलाई बोलाएर बडो उत्सव मनाए। पाल्पाली राजा महादत्त सेनलाई रणबहादुर शाहका हातबाट गहना र हात्ती घोडा आदि पुरस्कार दिई गुल्मी, अर्घा र खाँचीका रियासत सुम्पिदिए। सल्यानी राजा कृष्ण शाहका प्रतिनिधि भएर युवराज रणभीम शाह आएका थिए। यिनलाई रुकुम,मुसिकोट (पल्लो), मालनेटा र फलावांगका साना रियासत र दाङको ठूलो रियासत सुम्पिए। जाजरकोटका राजा गजेन्द्र शाह, भीरकोटका राजा चक्रपति खान, सतहुँ राजा भूपनारायण शाह र रिसिङका राजा वेणीप्रसाद सेनलाई भेरीपारका जाहारी साना रियासत बाँडिदिए। गजेन्द्र शाहले ४ रियासत र अरुले एक एक रियासत पाए। जुम्लाका राजा चक्रसुदर्शन शाहका प्रतिनिधि भएर आएका ज्याम विष्टज्यू आएका थिए। जुम्ला र पर्वतका बीचकोब्टिनीनामक हिमालको बस्ती यिनलाई दिए। ===नेपाल चीन युद्ध === {{main|नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध}} २ जुन १७८९ मा भएको केरुङ सन्धी तिब्बत ले उल्लङ्घन गर्न सुरु गरेपछी युद्धको पुनरावृति हुन गयो। तिब्बतले पूर्वतर्फका नाकाहरू खोल्न नपाउने शर्त भएकोमा सो कुरा नमानी पूर्वतर्फका नाकाहरू खोलिदिदा युद्धको आगो बल्न गयो। ई. १७९१ अगस्ट ६ को दिना तिब्बतको शिगात्से तर्फ युद्धको लागी फौज अठाइयो। नेपालीहरूले सन्धिको उल्लङ्घन भएकोमा ५० [[धार्नी]] सुनको माग गरे। तिब्बतले दिन इन्कार गर्दा नेपालीहरूको दिगर्चाको प्रसिद्ध टासील्हुम्पो गुम्बामा सुनचाँदी जवाह रातहरू उठाउन सफल भए। नेपाली फौजको अगाडी केही नलाग्ने देखेर तिब्बतले मद्दतका लागी चीनका बादशाहसँग अनुरोध गर्‍यो। नेपालीहरूले अकल्पनीय पराजय बेहोर्नु परेको कारण [[बहादुर शाह]]ले चिनियाँ सेनापति फुकाङ्गसंग वार्ता गरे। वार्तामा चिनियाँ सेनापतिले नेपालले लुटेको सम्पत्ति फिर्ता गर्ने, बन्दी बनाइएका भोटका काजीहरूलाई रिहा गर्ने, स्यामार्पा लामालाई तिब्बत सरकारलाई बुझाउनु पर्ने ३ वटा शर्तहरू राखे। नेपालले २ वटा शर्तहरू स्वीकारे तापनि स्यामार्पा लामालाई सुम्पन्न चाँहदैनथे। ई. १७९२ मा स्यामार्पा लामाको मृत्यु भयो र वार्ताको ढोका खुल्यो। पुनः सेनापतिले ३ वटा शर्तहरू राखे। श्यामार्पा लामाको हाडखोर चिनियाँ सेनापति छेउ बुझाउने, दिगर्चामा लुटेको सम्पत्ति फिर्ता गर्ने, ई. १७८८ को सन्धिको सक्कल प्रति चिनियाँ सेनापतिलाई बुझाउने। परन्तु बहादुर शाहले यस बारेमा जवाफ पठाएनन्। यसरी वार्ताले सकारात्मक रूप लिन नसक्दा पुनः युद्ध चर्कने स्थिति देखेर बहादुर शाहले अंग्रेजसंग सहायता लिने निर्णय गरी ई. १७९२ मा अंग्रेजसंग एउटा वाणिज्य सन्धि गरे।<ref name=":3">{{Cite book|title=Bahadur Shah: The Regent of Nepal|last=Bhadraratna|first=Bajracharya|publisher=Anmol Publication|year=1992|isbn=|location=Delhi|pages=246, 247}}</ref> चिनियाँ सेनापति फूकाङ्गले नेपाली फौजमाथि आक्रमण गर्ने आदेश दिए। यो आक्रमण नेपालको लागि घातक सिद्ध भयो। चिनियाँ फौज बेत्रावतीसम्म आइपुगेकाले काठमाडौंलाई खतरा भई ढुकुटी नै मकवानपुर सारिएका प्रसङ्गहरू उल्लेख छन्। नेपालमा त्रासको माहोल सिर्जना भएको र भोटे/ चीनियाँ सेना पनि आफ्नो मुकामबाट निकै टाढाको दुरी आइपुगेको हुँदा सन्धिको कुरा उठ्यो। यस युद्धमा नेपालको पराजय भएको हुँदा सन्धिमा नेपाललाई निकै तल पारियो। <ref name="nepalaaja.com" /> त्यसपछि नेपालले चिनियाँ शर्तहरू बाध्य भएर मान्नु पन्यो र ई. १७९२ मा नेपाल + तिब्बत + चीनका बीचमा बेत्रावतीमा सन्धि भई युद्धको अन्त्य भयो। <ref name=":32">{{Cite book|title=नेपाल भोट विवाद|last=|first=Triratna Manandhar|publisher=नेपाल र एसियाली अनुसन्धान केन्द्र, त्रिभुवन विश्वविद्यालय|year=2041 BS|isbn=|location=काठमाडौँ|pages=2}}</ref> यस सन्धिले नेपालले आदिकालदेखि प्राप्त गरेको हिमाली क्षेत्रको व्यापारमा एकाधिकार समाप्त गयो।तिब्वती बजारमा वर्षौंदेखि चालु रहँदै आएको नेपाली मुद्रा बाहेक नयाँ मुद्रालाई प्रतिबन्ध लगायो। तिब्बतमा नेपालको जुन स्थिति थियो। त्यो समाप्त भई चीनले प्राप्त गयो। कुती र केरूङ्गका क्षेत्रमा चिनियाँ अधिकारीले रेखाङ्कन गरेको सिमानालाई मान्न नेपाल बाध्य भयो। प्रत्येक पाँच वर्षमा एउटा शिष्टमण्डल नियमित रूपमा चीन पठाउनु पर्ने भयो। यो सम्झौता नेपालका लागि हानिकारक तथा घातक सिद्ध भए तापनि नेपालले यस सम्झौतालाई उल्लंघन गर्ने कोशिस गरेन। बरू प्रत्येक ५-५ वर्षमा एउटा शिष्टमण्डल नियमित रूपमा चीन पठाउने भयो।<ref name=":33">{{Cite book|title=ऐतिहासिकपत्र संग्रह, पहिलो भाग|last=ज्ञानमणि नेपाल|first=धनबज्र बज्राचार्य,|publisher=नेपाल सांस्कृतिक परिषद|year=वि.स. २०१४|isbn=|location=काठमाडौँ|pages=पृ. ७३ ७४}}</ref> बेत्रावतीको सन्धिमा नेपाललाई चीनको अधिनता स्वीकार्नु पर्ने वा कुनै प्रकारको हानि हुने शर्त नरहेकाले नेपालले केही कुरा गुमाउनु परेन यसप्रकार शताब्दीयौं देखि रहेको नेपाल + तिब्बत सम्बन्धमा गतिरोध आउनुको बदला यस सन्धि पश्चात्चीनको संलग्नता पनि बढ्न गई नेपालको कूटनैतिक इतिहासमा नयाँ अध्यायको शुरूआत भएको पाइन्छ।<ref>{{Cite journal |last=जोशी |first=श्रीमती इन्दिरा |title=नेपाल‌+तिब्बत सम्बन्ध: ऐतिहासिक सिंहावलोकन |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |pages=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |archive-date=2024-04-08 |access-date=2024-04-09 }}</ref> नेपाल चीनसँग [[बेत्रावती सन्धि]] गर्न बाध्य भयो। यो सन्धिले नेपाललाई चीनको संरक्षित राज्य सरह बनाएको थियो। १८७१-७२ को [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]]मा अंग्रेजको बल पुगेको भए नेपाल सरकारलाई सहायक सन्धिका जालामा फसाएर अवध र निजाम राज्यका अवस्थामा ल्याउँथे। बेत्रावती सन्धिमा बहादुर शाहले चीनसँग सम्बन्ध जोडेर यस कुराको बचाउ गरेका थिए। == नीति == === सामाजिक थिति === === अर्थतन्त्र === उनले प्रथमतः पहिले जितिएको सांगापूर्व [[दुधकोशी नदी|दूधकोशी]] पश्चिमको पहाडी प्रदेशमां नापी गराउने र मालपोत ठेग्ने काम गरे। यो उनको देशको आम्दानी बढाउने प्रथम प्रयास थियो। २० मुरी माटाको प्रवल जग्गामा रू. ४,दोयममा रू.३ सिममा रू.२ रकम लाइएको छ। लालमोहर स्याहामोहरमा नदेखिएका त्यसै मयावी खाइरहेका जग्गाहरू जफत गरेर लिने र सरकारी गराउने यसमा मुख्य कुरा किटिएका थिए।<ref name=":2">{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=September 1984 |title=राजकुमार नायब बहादुर शाह र उनले बाँधेका स्थिति |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_83_04.pdf |journal=[[प्राचीन नेपाल]] |volume=८३ |pages=६-१७ }}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === सैन्य === चीन युद्धताका उनले नेपाली सैनिकलाई तीव्ररूपमा बढाउन थालेका थिए। विदेशबाट विशेषज्ञ झिकाई आफ्ना सैनिकलाई तालीम दिने, हातहतियार गोली गट्ठाहरूको कारखाना खोल्ने काम पनि गरेका थिए। मेगजिन बारुदखाना आदिमा काम गर्नेहरूको तलव भत्ताको पनि व्यवस्था बाँधेका थिए। विशेष कुरा त्यस्ता कामदार कुल्लीहरूको कामको समय तोकिदिएका र विदाका दिनपनि निश्चित गरिदिएका थिए। विदाका दिन पर्वते (खस क्षेत्री )हरूका र [[नेवार जाति|नेवार]]हरूका छुट्टाछुट्टै गरिदिएका थिए। नेवारहरूका स्थानीय चाडपर्व र जात्रामालामा गरी विदाका दिन वढीपरेका थिए। यसरी उनी देशको आर्थिक स्थिति बढाउने सैनिक शक्तिलाई तीव्र पार्दै लैजाने, शस्त्रास्त्रका नयाँ नयाँ कारखाना खोल्ने, नयाँ नयाँ सैनिक भर्ना गर्ने, देशको न्याय व्यवस्थामा सुधार ल्याउने आदि काममा दत्तचित्त हुँदै थिए। <ref name=":2" /> # श्री देवीदत्त गण बि. सं. १८४० बैशाख १८ # श्री श्रीजङ्ग गुल्म बि. सं. १८४० बैशाख १९ # श्री रणभीम गुल्म बि. सं. १८४० बैशाख १९ # श्री श्रीनाथ गुल्म वि. सं. १८४० श्रावण ७ # कालिदल गल्म बि. सं. १८४० श्रावण ७ # श्री दर्गाबक्स गल्म बि. सं. १८४० भाद्र १५ # श्री बरख गल्म बि. सं. १८४० माघ १७ गते # श्री भवानीबक्स गल्म बि. सं. १८४१ आश्विन १ # श्री भ्ैरवीदल गल्म बि. सं. १८४२ बैशाख २३ # श्री ज्वालादल गल्म बि. सं. १८४२ बैशाख ८ गते वहादुर साहले पल्टनहरु खडा गरेर दलजित साह, नरू साही अभिमानसिंह बस्त्यात, सरुपसिंह कार्की, पारथ भंडारी, अमरसिंह थापा. प्रतिमन राता मगर, बिलोचन खवासेलाई महारानी राजेन्द्रलक्ष्मीको अध्यक्षता र नायबीमा वहादुर साहले खटाएको देखिन्छ । वहादुर साह गोरखा दरबारमा बसेर ASAT गएका सैनिंकका निग्रानी गर्दै सञ्चालक बनेको देखिन्छन्‌ === विदेश सम्बन्ध === ==== चीन ==== ==== ब्रिटिस ==== [[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] मा नेपालीहरूले अकल्पनीय पराजय बेहोर्नु परेको कारण [[बहादुर शाह]]ले बहादुर शाहले अंग्रेजसंग सहायता लिने निर्णय गरी ई. १७९२ मा अंग्रेजसंग एउटा वाणिज्य सन्धि गरे।<ref name=":3">{{Cite book|title=Bahadur Shah: The Regent of Nepal|last=Bhadraratna|first=Bajracharya|publisher=Anmol Publication|year=1992|isbn=|location=Delhi|pages=246, 247}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=जोशी |first=श्रीमती इन्दिरा |title=नेपाल‌+तिब्बत सम्बन्ध: ऐतिहासिक सिंहावलोकन |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |pages=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |archive-date=2024-04-08 |access-date=2024-04-09 }}</ref> पृथ्वीनारायण शाहद्वारा निष्कासित केपुचिन पादरीहरूसँग बहादुर शाहले मित्रता कायम गरे तथा भारतस्थित कम्पनी सरकारसित व्यापारिक सम्झौता गरेर बृटिश फौजी मण्डलालाई बोलाएर बृटिश शक्तिसित विशेष सम्पर्क कायम राखे। तर बहादुर शाहको यस अंग्रेज समर्थक नीतिलाई नेपालका भारदारहरूले स्वागत गरेनन्।<ref>{{cite book|title=श्री ५ रणबहादुर शाह |author=[[चित्तरञ्जन नेपाली]]|page=page 15|date=|publisher=|isbn=|url=}}</ref> == पतन == === पद त्याग === राजा [[रणबहादुर शाह]] अठार वर्ष पुगेका हुनाले दरबारका चाटुकार एकीकरण विरोधी भारदारहरूले बहादुर शाहका विरुद्ध राजालाई उचाल्न थाले। रणबहादुर शाह, बहादुर शाहका विरुद्ध कारबाही गर्न आफैँले शासन चलाउनु पर्ने कुरा भारदारको मतानुसार सोच्न थाले। रणबहादुर शाह आफ्नो पुनः राज्याभिषेक गराउन चाहन्थे। [[गुल्मी राज्य]]लाई स्वतन्त्रता दिई साला सिद्धिप्रताप शाहलाई राजा बनाउने, [[बिदुर शाह|विदुर शाही]] र [[शेरबहादुर शाह|शेरबहादुर शाही]]लाई चौतारिया पद दिने, कान्तिवतिलाई सकार्ने जस्ता कुरामा विवाद हुँदा बहादुर शाह र रणबहादुर शाहको मनमुटाव भयो। परिणामस्वरूप बहादुर शाहले आफ्नो नायब पद त्याग गरी धर्मकार्यपट्टी लाग्न थाले। त्यसपछि रणबहादुर शाह नेपालको सर्वेसर्वा भए। === मृत्यु === बहादुर शाह जस्ता वीर र सुझबुझ पूर्ण नेतृत्व क्षमता भएकालाई [[रणबहादुर शाह]]को लहडबाजीमा जेलमा हाली मृत्यु गराइयो। बहादुर शाहलाई [[विष्णुमती नदी|बिष्णुमति]]को छेउमा बन्दी बनाइएको थियो। उनले बहादुर शाहको टाउकोमा उमालेको तेल खनाउन लगाए। बहादुर शाहकी पत्नीलाई दुर्ववहार गर्न लगाए। उनलाई भए नभएका कुरा सुनाएर दिक्क पारिएको थियो। उनलाई [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी]]लाई खानामा विष मिसाएर हत्या गरेको जस्ता आरोप लागिएको थियो। यस बखत नवयुवक राजा रणबहादुर शाहले राजकुमार बहादुर शाह माथी मुख्य रूपमा निम्न लिखित आरोप लगाएका थिए:<ref name="अब यस्तो कहिल्यै नहोस्">{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य ]]|page=२८-२९|date=फागुन २०६१|publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> # कान्छा चौतारा [[दलमर्दन शाह]]सँग मिली बुबाज्यू महाराज प्रतापसिंह शाहको हत्या गरि टाउको लुकाउने र ढाड झ्यालबाट खसाउने योजना गरेको # मुमामहारानी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]लाई भए-नभएको बात लगाई नेल हाली [[सर्वजीत राना मगर|सर्वजित राना]]लाई कटाएको र मलाई पनि मारी दाखचोकको इनारमा पुर्ने योजना गरेको # मथुरा नामकी एउटी केटीलाई लगाई मेरी मुमालाई बीस खुवाई मार्ने उद्योग गरेको # विवाह गर्न भनी बहादुर शाह गोरखा जाँदा बोर्लाङघाटमा वास परेको दिन मलाई मारी गण्डकी नदीमा बगाउने योजना गरेको # "राजालाई (मलाई) घरबाट निस्कन किन दिइस्" भनी [[बन्धु राना]]लाई गाली गरेको # मलाई मार्न मसानको प्रयोग गरेकाले दक्षिण कालीको दर्शन गरेर फर्किदा बाटामा तीन पटकसम्म झाडापखाला तथा बमन भएको # कुकर्मी बहादुर शाहले रातको बीचमा मलाई खोज्दै आएको, यसैबीचमा कुकुरले झम्टन जाँदा अकारण नै कुकुरलाई काटिदिएको # मेरो अनुपस्थितिमा आफ्नो मनखुसीसँग आफ्नै हातले [[लालमोहर]]का छाप लगाउने गरेको # मलाई मार्न भनी आधारातमा आएको, "पुनी" नामक धाईले थाहा पाई ढोकामा चुकुल हालेको र यसै रिसले तरबारले ढोकामा हानी फर्किई गएको। # मलाई तीन सलाम गर्ने नगरेको # राजा [[राम शाह|राम शाह]]का पालादेखी चलिआएको मैत्रीसम्बन्धको उपेक्षा गरि तिब्बतसंग अनावश्यक युद्ध गरेर झन्डै देशलाई नै डुबाइदिएको। चीनसँग युद्ध गर्न भनी अंग्रेजहरूसँग मित्रता बढाएको। उनले बन्दी अवस्थामा खान, सुत्न, मनमा लागेको कुरा भन्न र आफन्तलाई भेट्न पनि पाएनन्। वि सं १८५४ आषाढ १४ गते शनिबार को रात राजकुमार बहादुर शाहको गुप्त रूपमा हत्या गरियो। हत्या सम्भवतः गलामा पासो लगाएर गरिएको थियो। तर "कालगतिले नै यिनको मृत्यु भएको हो" भन्ने भान पारी बिहान उज्यालो नहुँदै [[आर्यघाट|पशुपति आर्यघाट]]मा पुर्याएर यिनको भौतिक शरीरको दाहसंस्कार सम्पन्न गरियो।{{sfn|आचार्य|२०१८|p=३०}} वि सं १८५४ आषाढ १५ गते बहादुर शाहको मृत्यु भएको घोषणा गरियो। चीनमा उनको मृत्युबारे खबर गर्दा छेरौटीले मरेको, भारतीय कम्पनीलाई लेख्ता सिकिस्त बिरामी परेको जस्ता प्रतिवेदन गरेका थिए। बहादुर शाहको मृत्यु सार्वजनिक गरिएन। उनको दाहसंस्कार राजकीय ढाँचाबाट समेत गरिएन। बहादुर शाहका पक्षधरलाई नेपाल असुरक्षित भूमी हुन लाग्यो।<ref name=":0" /> {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} === स्रोत === * {{Citation|author-last=Acharya|author-first=Baburam|journal=Regmi Research Series|title=Some Confusions|volume=7|issue=11|date=1 November 1975|origyear=1966|pages=210-215|publisher=Regmi Research Centre|isbn=|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_07.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240909193351/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_07.pdf|access-date=23 May 2020|archive-date=9 September 2024}} * {{Citation|author-last=आचार्य|author-first=बाबुराम|journal=|title=चवन्न सालको घटना|volume=7|issue=11|date=1 November 1975|origyear=२०१८|pages=210-215|publisher=|isbn=|url=}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:नेपालको राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:चौतारिया खलक]] [[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:निर्वासित नेपालीहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] j6dm5a7dgddualnoxwf4y7o17sgfsk5 1392149 1392147 2026-10-02T12:24:38Z Bishaldev100 28807 /* सैन्य */ 1392149 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarch | image = | caption = बहादुर शाह | name = बहादुर शाह | title = नायव साहेब [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | predecessor = | successor = | father = [[पृथ्वीनारायण शाह]] | spouse = विद्या लक्ष्मी देवी | birth_date = वि सं १८१४ असार ६ | death_date = वि सं १८५४ असार १५<ref>[https://www.kantipurdaily.com/literature/2016/06/11/20160611181816.html इतिहास अभागी राजकुमार बहादुर शाह]</ref> | royal house = [[शाह वंश]] | house-type =वंश | reign = | birth_place =[[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]], [[गोरखा राज्य]] | death_place = आर्यघाट, [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | issue = रिपू मर्दन शाह<br>शत्रु मन्जन शाह | mother = नरेन्द्र राज्य लक्ष्मी देवी | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] }}'''बहादुर शाह''' (जन्म: १८१४ वि.सं. - मृत्यु: १८५४ ) वि.सं.[[पृथ्वीनारायण शाह]]का माहिला छोरा र राजनीतिज्ञ थिए। (राजा रणबहादुर शाहले उनलाई लेखेको पत्रमा माहिला काका भनी सम्बोधन गरेका छन्।) उनले आफ्ना पिताले सुरु गरेको [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]]को अभियानलाई तीव्र गतिले अघि बढाए। चौतारिया बहादुर शाहको नायाबीकालमा पश्चिम नेपालका राज्य [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]]हरूलाई नेपाल राज्यमा मिलाएर राज्य विस्तारको कार्य गरिएको थियो।<ref name=":12">{{cite book|author=चित्तरञ्जन नेपाली|title=श्री ५ रणबहादुर शाह (व्यक्तित्व र शासन)|url=|publisher=|isbn=|pages=६|date=बि.सं २०२०}}</ref> भाउजू [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]] र भतिजा [[रणबहादुर शाह]]को अनेकौ षड्यन्त्र र दाउपेचको शिकार बन्नुपरे तापनि [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]को मृत्यु (वि.सं. १८४२) पश्चात् निर्वासनबाट फर्केर नेपाल एकीकरण अभियानमा योगदान दिए।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/859421-1655685337.html?click_from=category|title=बहादुर शाहको त्यो बहादुरी|last=प्रसाई|first=दीर्घराज|date=६ असार २०७९|website=नागरिक|accessdate=१६ आषाढ २०७९}}</ref> तर उनले आफ्ना पिताले स्थापित गरेका केहि नियमहरूलाई उल्लङ्घन गरे। कुनै पनि भारदारलाई नमार्नु भन्ने पृथ्वीनारायण शाहको [[दिव्योपदेश]]को विपरित उनले [[सर्वजीत राना मगर]]लाई मारी भारदारको हत्याको प्रचलन सुरु गरे। भारदारको हत्या गर्ने प्रचलन [[भीमसेन थापा]]को शासनमा चरममा पुगेको थियो।{{sfn|Acharya|1975|p=215}} ३८ वर्षको उमेरमा नेपालका एक सशक्त निर्माता बहादुर शाहको दुर्भाग्यपूर्ण अवसान भयो र [[नेपालको एकीकरण]]को महत्वपूर्ण अभियान एकाएक बीचैमा रोकियो।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]] |author=[[बाबुराम आचार्य]] |page=३० |date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स |isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> उनको हत्याकाण्ड पछि नेपालको राज्यव्यवस्थामा ठूलो आतंक फैलियो। नेपालको राजदरबार भित्र षड्यन्त्र तथा हत्याकाण्डका शृङ्खला चल्न थाले र नेपाली नागरिक अनेकौं किसिमको विपत्तिको सामना गर्न विवश रहे। राजा [[रणबहादुर शाह]] र [[चौतारिया|चौतारा]] [[शेरबहादुर शाह|शेरबहादुर शाही]]हरूको डरले गर्दा कुनै पनि भारदार पनि यस हत्याकाण्डको सम्बन्धमा चुँसम्म पनि गर्न समर्थ थिएनन् भने सर्वसाधारण नागरिकको त झन् कुरै भएन। आफ्ना विशिष्ट योगदानहरूले गर्दा सुयोग्य पिताका योग्य पुत्रका रुपमा मात्र होइन, नेपाल अधिराज्यका निर्माताका वास्तविक उत्तराधिकारीका रुपमा पनि यिनी लामो समय सम्म नेपालीहरूबीच गर्वका साथ सदा सम्झीईदै रहनेछन्।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]] |author=[[बाबुराम आचार्य]] |page=३१ |date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स |isbn=978-9937-665-40-7|url=https://thuprai.com/book/aba-yasto-kahilyai-nahos/}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== उनको जन्म १८१४ असारमा भएको हो। उनलाई पहिले फत्तेबहादुर शाह भनिन्थ्यो तर पछि बहादुर शाह मात्र भन्न थालियो। उनको शिक्षा-दीक्षा गोरखा र [[नुवाकोट दरबार]]मा भयो। उनी सामान्य लेखपढ गर्न जान्दथे। सैद्धान्तिक शिक्षा उनले प्रशस्त पाएका थिए। आफ्ना बाबू पृथ्वीनारायण शाहसंगै नुवाकोट दरबारमा कूटनीतिक वातावरणमा बस्ने मौका पाएका हुँदा नेपालका भारदारसँग उनको सम्पर्क नजिकबाट भयो। उनी योग्य र इमानदार भारदारहरूको चयन गर्दथे।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १९२</ref> ==पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु पश्चात् == वि.सं. १८३१ माघ १ मा बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु भएपछि युवराज [[प्रतापसिंह शाह]]ले नेपाल अधिराज्यको राजमुकुट धारण गरे। === नजरबन्द === प्रतापसिंह शाहले "बहादुर शाहले आफ्ना विरुद्ध विद्रोह गर्ने पो हुन् कि?" भन्ने अनावश्यक शङ्का लिई यिनले आफ्ना आफ्ना प्रमुख सल्लाहकार राजगुरु [[व्रजनाथ पौड्याल|व्रजनाथ पौड्याल पण्डित]] तथा सरदार [[स्वरुपसिंह कार्की]]हरूको परामर्श अनुसार काका काजी दलजीत शाहका साथ पिताको आशौच वारि बसीरहेका राजकुमार बहादुर शाहलाई आशौच भित्रै नुवाकोटमा सहसा कैद गरियो। राजकुमार काहीँ दलजीत शाह पछि भागेर वेपत्ता भएकाले उनको सर्वस्वहरण गरियो। राजकुमार बहादुर शाहले नजरबन्द अवस्थामा नै आफ्ना पिताको काजकिरिया विधिपूर्वक सम्पन्न गरे।<ref>चवन्न सालको घटना: ''[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]; बाबुराम आचार्य;''</ref> === निर्वासन === दुई दाजुभाइमा मेल नहुँदा चेपेपार धपाइएपछी बहादुर शाह कहिले पाल्पा, कहिले तनहु तिर गइ रहन लागे। त्यहाँ रहंदा ती राज्यसंग सम्पर्क राखी आफ्नो राज्यको हित गर्ने कुरा तिर उनले दृष्टि दिएका थिए। यस विषयमा बहादुर शाह आफ्ना दाजुलाई बराबर पत्र लेखि पठाउँथे। दाजुको हृदय परिवर्तन गराई पाए फर्कने सुरमा उनी थिए। प्रतापसिंह उनलाई यहाँ पस्न चाहि नदिने , उनलाई चाहिने चिजबिज चाहि बराबर पठाइदिने गर्ने भन्ने कुरा उनले लेखेका पत्रले स्पस्ट रुपमा देखाएको छ। <ref name=":1">{{cite book|title=पूर्णिमा|author=गौतम बज्र बज्राचार्य ; महेशराज पन्त|page=३३ |date=२०२५ बैशाख जेठ असार|publisher=[[संशोधन मण्डल]] |isbn= |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_05_01.pdf}}</ref> बि.सं १८३३ को शुरुमा बहादुर शाहले तनहुँ बाट प्रतापसिंह शाहलाई "हजुरको हामीले सोझै गरेका थियौ। हजुरले हामीलाई निकाल्नु भयो, हामीले तनहुँको नून खाएका छौ, उनीहरूले जे गराउलान्, सो गरौला, तर हजुरले भलो गर्नु भयो भने हामीले अन्यथा गर्नु हुदैन। आफ्नै मुलुकमा आएर बस्नु छ" भनी पत्र लेखे। त्यसको जवाफामा बि.सं १८३३ श्रावण १५ गते प्रतापसिंह ले "तिमीहरूले गरे अनुसार ओखती गरिएको हो, तिमीहरूले राम्रो चाल चलन गर्यौ भने यो घर तिमीहरूकै हो, यो कुरा मैले अस्तिको चिठीमा पनि लेखेको थिए। तिमीले तनहुँ संग मिलेर लमजुङका राजासंग भेट गरेछु, यसको फल कस्तो हुन्छ पछी थाहा होला, तनहुँ, लम्जुङ कास्की पर्वत प्युठानासंग सन्धि गर्न [[वंशराज पाँडे]]हरूलाई पठाएको छ, उनीहरू गोर्खा आइपुगे " भनी चारपाटे बिछ्यौना तथा मेवा आदि चीजबिज पठाइदिएको कुरा परेको छ।<ref name=":1" /> ===बेतिया निर्वासन र फिर्ता=== पछि राजकुमार बहादुर शाह भारतको बेतियामा गैई त्यहीँ नै निर्वासित जीवन बिताउन थाले। वि.सं १८३४ मार्गमा प्रतापसिंह को २६ वर्षको उमेरमा मृत्यु भयो। त्यसबेला प्रतापसिंह का छोरा रणबहादुर शाह अढाई वर्षका थिए। वि.सं १८३४ मार्ग ९ गते रणबहादुर शाहको भाकाबाट [[दलमर्दन शाह]] र बहादुर शाहलाई "बुबाज्यूलाई पहिले रक्तातिसारको रोग थियो, पछि वात पनि भयो, रोगले च्याप्दै ल्यायो र मंसीर ६ गते सोमबार बिहान उहाँको स्वर्गवास भयो, ८ जना केटीहरू सती गए, क्रियाकर्म गर्न लाग्यौ, नरु शाह, शिव शाह [[भोटु पाँडे]]हरू क्रिया बसेका छन्, तपाईहरूले पनि जूठो बार्नु होला , चोखिएपछी तपाईहरूलाई लिन यहाँबाट मानिस आउँछन् , त्यहाँसम्म त्यही राज गर्नुहवस् " भनी पत्र लेखियो।<ref> {{cite book|title=पूर्णिमा|author=गौतम बज्र बज्राचार्य ; महेशराज पन्त|page=४३ |date=२०२५ बैशाख जेठ असार|publisher=[[संशोधन मण्डल]] |isbn= |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_05_01.pdf}}</ref> ==राजेन्द्रलक्ष्मीको नायबीकाल == प्रतापसिंह शाहको १९३४ मङ्सिरमा मृत्यु भएपछि राजेन्द्रलक्ष्मी नाबालक राजा [[रणबहादुर शाह]]की नयबका रूपमा रहन लागिन्। सर्वप्रथम उनले आफ्नो हात बलियो पार्न चौतारिया दलमर्दन शाह र [[बहादुर शाह]]लाई काठमाडौँ आउन बेतियातिर पत्र लेखेर पठाइन्। प्रतापसिंह शाहको मृत्यु पछि [[व्रजनाथ पौड्याल|वज्रनाथ पण्डित]] राजेन्द्र लक्ष्मीलाई सति पठाएर आफू बालक राजाको नाममा शासन चलाउन चाहन्थे। राजेन्द्र लक्ष्मीले वज्रनाथ पण्डितलाई चारपाटा मुडेर [[चार भञ्ज्याङ|चारभञ्ज्याङ]] कटाइदिइन्। भारदार [[पर्शुराम थापा|परशुराम थापा]]लाई नेलगल्फन्दी हालियो। मैजुकन्यालाई सती पठाइदिइन्।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१९०|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> चौतारियाका छोराहरू बलभद्र शाह र कृष्ण शाहलाई दरबारमा बोलाइन् र बहादुर शाहसँग राजकाजको सल्लाह लिई काम गर्न थालिन्। ===दोस्रो पटक नजरबन्द === बहादुर शाह र [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]को संयुक्त नायबी काल केहि समय राम्ररी चल्यो। क्रमशः बहादुर शाहको योजना नेपालको छिटो एकीकरण गर्नुपर्छ भन्ने थियो भने राजेन्द्र लक्ष्मीको योजना आफ्नो छोरा ठूला हुनेछन् र पछि उनले नै एकीकरण अभियान सञ्चालन गरि अघि बढाउने छन् भन्ने योजना थियो। भारदारहरूले ती कुराहरू सुनेपछि "नेपालको विस्तार र एकीकरण गर्नुपर्छ" भन्ने मत व्यक्त गरे। दरबारका भारदारहरूले बहादुर शाहको पक्ष लिएको थाहा पाएर राजेन्द्र लक्ष्नीले सर्वजित राना मगरलाई प्रभावमा लिएर बहादुर शाहलाई नजरबन्दमा राखिन्। राजगुरु [[गजराज मिश्र|गजराज मिश्रको]] अनुरोधमा उनलाई मुक्त गरियो। बि.सं. १८३५ भदौ १९ मा बहादुर शाहले राजेन्द्रलक्ष्मीलाई नजरबन्द गरे। रानीका समर्थक [[सर्वजीत राना मगर|सर्वजीत राना]] काटिए। भदौ २१ मा बहादुर शाहले लालमोहर लिई आफू शासक भएको कुरा घोषणा गर्न लगाए।<ref>पूर्णिमा १० अंकको ४७ पृष्ठ</ref> बि.सं. १८३६ एकीकरणको क्रममा बहादुर शाह [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] आक्रमण गर्न गोरखा पुगे। त्यसै बेला असार १० मा राजेन्द्रलक्ष्मी मुक्त भइन्। ===निर्वासन === बहादुर शाह बि.सं. १८३६ असारमा बेतियातिर निर्वासित भए। === मुखत्यार (१८४२-१८४३) === १८४२ मा रणबहादुर शाहको व्रतबन्ध हुने तय भयो। व्रतबन्धमा बटुकको बुबा, बुबा नभए काकाबुबाले ब्राह्मणलाई सिदा दान दिनुपर्ने भएकाले, राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई बोलाइन्। तर यिनको कुटिल स्वभावदेखि दच्केर बहादुर शाहले सोचविचारमा धेरै समय लगाउँदा अनेक शपथ खाई बहादुर शाह र दलजित शाहलाई बोलाइन्। बहादुर शाह आइन्पुग्दै वंशराज पाँडे काटिए। बहादुर शाह आइपुग्दा एक सुयोग्य भारदार अनाहकमा मारिएको देखेर दिक्क भए। तर राजेन्द्रलक्ष्मीसँग विरोध गर्ने शक्ति र समय नभएको हुनाले चूपचापसँग उनका आज्ञाकारी मुखत्यार भए।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=38}}</ref> तनहुँमा रहेका नरु शाह, [[अभिमानसिंह बस्न्यात]] र देवदत्त थापा तीन काजीमा मुख्य सेनापति बन्नाका आपसमा विवाद चलिरहेको थियो। [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]ले स्वरुपसिंह कार्कीलाई मुख्य सेनापति बनाउन चाहेकी थिइन्। तर त्यहाँ [[स्वरुपसिंह कार्की]] थपिँदा द्वेषको मात्रा बढ्ने हुनाले बहादुए शाहले चौतारिया दलजित शाहलाई नै मुख्य सेनापति बनाई पठाए। चौतारा नै पुगेपछि काजीहरूको झगडा मेटिन गइ एकचित्त भएर १८४२ जेठको अन्त्यमा कास्कीमा आक्रमण गरे। तीन दिनको लडाइँ गरि कास्कीमा आफ्नो अधिकार जमाए। त्यहाँका राजा सिद्धिनारायण शाहले आफ्ना सैनिक, हतियार धनदौलत समेत नुवाकोट लगी त्यहाँको राजा अरिदमन शाहसँग मिलेका थिए। कास्की दखल भएको तेस्रो दिन गोरखाली सैन्यले त्यहाँ पनि आक्रमण गरेर कास्की र नुवाकोटका संयुक्त सैन्यलाई हराई नुवाकोट रियासतमा समेत अधिकार जमाए। [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] देखि पूर्वपट्टिका भीरकोट आदि साना साना राजाहरूलाई बहादुर शाहले अभयको वचन दिएर नेपाल राज्यका आश्रयमा आओ भन्ने सन्देश पठाएका थिए। नुवाकोट, ढोर, गरहुँ र पैयुँका राजहरूले [[पर्वत राज्य|पर्वत]]को पक्ष लिए। बहादुर शाहले यी राज्यहरूलाई मिलाई नेपालको सिमाना कालीगण्डकीसम्म पुर्‍याए। कालीगण्डकीसम्म अधिकार भएपछि गण्डकी पारीका चौबीसी रियासतहरूमा अधिकार गर्ने उद्योग बहाफुर शाहले थालिहाले। पृथ्वीनारायण शाहले यी रियासतहरूलाई पश्चिम र उत्तरतिरबाट घेर्नका लागि सल्यान, जाजरकोट र जुम्लाका राजाहरूसँग मित्रसम्बन्ध कायम गरेका थिए। बहाफुर शाहले यस सम्बन्धलाई फेरी मजबुत गराएर पाल्पाली राजा महादत्त सेनसँग पनि एकानमित्र एकानशत्रु मान्ने शर्त गरेर मित्रसम्बन्ध गरे। यो सम्बन्ध बलियो बनाउन १८४२ माघमा पाल्पा गई महदत्त सेनकी छोरीसँग विवाह गरेर आए। राजकुमार बहादुर शाहले पश्चिम नेपालको शक्तिशाली [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा राज्य]]का राजा महादत्त सेनाकी छोरी ( [[पृथ्वीपाल सेन]]की बहिनी) सँग बिहे गरी त्यस राज्यसित वैवाहिक संबन्ध बनाए। <ref name=":13">{{cite book|author=चित्तरञ्जन नेपाली|title=श्री ५ रणबहादुर शाह (व्यक्तित्व र शासन)|url=https://ia800600.us.archive.org/13/items/Shree5RanaBahadurShahByChittaranjanNepali_201712/Shree%205%20Rana%20Bahadur%20Shah%20by%20Chittaranjan%20Nepali.pdf|publisher=|isbn=|pages=७|date=बि.सं २०२०}}</ref><ref name=":14">{{cite book|author=Hamilton| author-link = फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|title=Nepal|url=|publisher=|isbn=|pages=27|date=}}</ref> उनको बिहे सम्बत १८४२ सालको माघ महिनामा भहेको थियो<ref>एक तिथ्यावालीको आधारमा</ref><ref name=":13" /> पर्वत गल्मी आदिका राजहरू पनि यसै तरहसँग आफ्ना अश्रयमा ल्याउने प्रयत्न गर्दा पर्वतका राजाका एक भाइ रमेश मल्ल र गुल्मीका सर्दार शशिधर खत्री आधि केही भारदार र सेनापतिहरू फुटेर नेपालमा आए। तर गुल्मी, अर्घा, खाँची, मुसिकोट, धुरकोट, इस्मा, गलकोट, प्युठाना र दाङका राजाहतू पर्वतका राजा कीर्तिबम मल्लसँग मिकी गोरखाली सैन्यसँग मुकाबिला गर्न तयार भए। यस समयमा राजेन्द्रलक्ष्मीलाई रोगले ग्रस्त गरेको हुनाले हावापानी बदल्न भनी गोरखामा रणबहादुर शाहलाई समेत लिएर बसेकी थिइन्। पाल्पाबाट गोरखा आएर बहादुर शाहले भारदारहरूको [[पँजनी]] गरे। पर्वत राज्य जितेपछि अरु राज्य सजिलैसँग जितिने हुनाले पर्वतलाई दुईतिरबाट आक्रमण गर्ने निश्चय गरी जीव शाह र दामोदर पाँडेलाई नियुक्त गरे। जीव शाहका सहायकमा शिवनारायण खत्री र दामोदर पाँडेका सहायकमा जगजित् पाँडे काजी भए। रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंह थापा आदि सर्दार र कम्पनीहरू यिनै दुई फाँँटमा बाँडिए। रसद र गोलिगट्ठा चलाउने काममा दलजित शाह तनहुँमा बसे। यस युद्धको समयमा बहादुर शाहको गोरखामा नै रहने विचार थियो। तर राजेन्द्रलक्ष्मीले नमान्दा रणबहादुर शाहसमेतलाई लिएर काठमाडौं आए। १८४२ माघमा जीव शाहले रिडीघाटमा कालीगण्डकी तरी गोरखाली सेना गुल्मीमा लागे। सात दिनमा बिना लडाइँले नै यस राज्यमा अधिकार जमाए र चन्द्रकोटमा छावनी बनाए। उनले गुल्मीबाट र दामोदर पाँडेले एकै समयमा पर्वतको राजधानी बेनी शहरमा आक्रमण गर्ने निधो थियो। यसकारन गुल्मी दखल भएको खबर पाउने बित्तिकै गोरखाबाट दामोदर पाँडे पनि रमाना भए। गोरखामा रहेर बहादुर शाहले [[पँजनी|पंजनी]] गर्दा आफ्ना अनुकूलका भारदारहरू भर्ना गरेका हुनाले राजेन्द्रलक्ष्मी भित्रभित्र जलेकी थिइन्। आफ्ना कुटिल स्वभाव अनुसार मनको भाव दबाएर काठमाडौं पुगेर दामोदर पाँडे गोरखाबाट नहिँडेसम्म चूपचाप रहिन्। दामोदर पाँडे रमाना भएको खबर आउनेबित्तिकै १८४२ असारको मध्य तिर रणबहादुर शाहका अङ्गरक्षक सैनिक दलका अफिसर बन्धु रानालाई गुप्त रीतिले अह्राई राजभवन भित्रै बहादुर शाहलाई पक्रेर मुगलानमा गई रहनु भन्ने आज्ञा दिईन्। बर्सातमा तराईको औलो लाग्ने हुनाले दलमर्दन शाहका सिफारिसमा बर्सातभर ललितपुरको फर्पिङ (त्यस समय फर्पिङ ललितपुर मातहत थियो?) शहरमा नजरबन्द रही हिउँद लागेपछि नेपाल छोडे हुन्छ भनी मञ्जुरी दिइन्। काठमाडौंमा भएका बहादुर शाहका गिरफ्तारीले युद्धक्षेत्रमा गएका सेनापतिहरूमा बडो बेचैनी फैलियो। दामोदर पाँडे पोखरामा पुगेर टक्क अडिए। दलजित शाह स्याङ्जा पुगिरहेका थिए। उनले जीव शाह र उनका साथमा रहेका सैन्यलाई आश्वासन दिएर गुल्मीमा थामिराखे। बहादुर शाह नजरबन्द भएको तेह्रौं दिन १८४३ श्रावण २ मा काठमाडौंमा राजेन्द्रलक्ष्मीको मृत्यु भयो। ==नायबी== सन् १७८५ (वि.सं. १८४३ श्रावण २) मा क्षयरोगबाट महारानी राजेन्द्र राज्य लक्ष्मीको काठमाडौँको हनुमानढोका दरबारमा मृत्यु भयो।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=40}}</ref> उनको मृत्युपछि शासनको बागडोर दलमर्दन शाहले लिए। तर राजेन्द्रलक्ष्मीको काजकृया गर्नमा बहादुर शाहको मात्र अधिकार छ भनी गजराज मिश्रले आग्रह गर्दा दलमर्दन शाहले बहादुर शाहलाई बोलाए। १२ वर्षका रणबहादुर शाहले काकालाई देखेर छाँद हाल्दा [[दलमर्दन शाह]]ले शासनको बागडोर उनका हातमा सौपिदिए। राजकुमार बहादुर शाहले रणबहादुरको नायवी ग्रहण गर्दै नेपालको एकिकरण अगाडि बढाए। पश्चिम पर्वत देखि गुल्मी, अर्घा, खांची, रूकुम प्युठान, सल्यान, जाजरकोट, दैलेख, दुल्लु, जुम्ला, डोटी, अछाम, [[बझाङ राज्य|बझाङ]], हुदै कुमाउ गढवाल हुदै [[सतलज नदी]] पारी गोरखाली पुगेका थिए। [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]]को अभियानमा बहादुर शाहको नेतृत्वकाललाई स्वर्णकाल मानिन्छ। ===चौबीसी अभियान=== बहादुर शाहले मुख्तियारी लिएको खबर पाउनेबित्तिकै जीव शाहले एकातिर शिवनारायण खत्री र अर्कातिर अमरसिंह थापालाइ पठाई ती [[इस्मा राज्य|इस्मा]] र अर्घा रियासतका सैन्यदललाई छिन्नभिन्न पारिदिए। पर्वतमा आक्रमण गर्नका लागि दामोदर पाँडे पनि कालीगण्डकी तीरमा पुगे। इस्मापट्टिबाट जीव शाहले पर्वतभित्र सैन्य हुलेका दिन दामोदर पाँडेले डुङ्गाबाट आफ्नो सैन्य कालीगण्डकी पार गरे। पर्वतको लागि एक हजार जति सैनिक मात्र तयार रहेका थिए। तालिमे र बेतालिमे गोरखाली सैनिक ४ हजार जति पुगिसकेका थिए। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। चौबीसी राज्यहरूको मुटु पर्वत थियो। यो फुटेपछि यसको आडमा रहेका गुल्मी आदि रियासत सोत्तर भई त्यहाँका राजाहरू भागे। प्युठानाका राजा मोतीचन्दले मुकाबिला गर्न सैनिक तयार राखेका थिए। यसै महिनामा जीव शाह र दामोदर पाँडे समेत त्यसतिर बढे। वादीकोटमा नाम मात्रको मुकाबिला गरी प्युठानी सैनिक भाग्दा मोतीचन्द पनि स्युराज गएर पहाड प्रदेश छोडिदिए। [[पाल्पा राज्य]]सँग गरिएको सन्धिअनुसार विजय गरिएका राज्यहरु आपसमा बाँडेर लिने कुरा उल्लेख थियो। बहादुर शाहले [[पाल्पा राज्य]]को सहायता लिई काजी जीव शाह, [[दामोदर पाँडे|काजी दामोदर पाँडे]], काजी जगजीत पाँडे, पारथ भण्डारी, [[अमरसिंह थापा|सरदार अमरसिंह थापा]], सुब्बा जोगनारायण मल्ल, प्रबल राना आदिको नेतृत्वमा फौज पठाए। वि सं १८४३ जेठमा अघि बढेको नेपाली फौजले जेठ ११ गते गुल्मी, भाद्र २६ गते अर्घा, २८ गते खाँची र आश्विन १४ गते पर्वत विजय गर्‍यो। यसपछी क्रमशः धुरकोट, [[गलकोट राज्य|गलकोट]], मुसिकोट, [[इस्मा राज्य|इस्मा]], दाङ, प्युठान र रोल्पा विजय गरी मङ्सिरसम्ममा [[भेरी नदी|भेरी नदि]]सम्मका क्षेत्रहरु एकीकृत गरिए।<ref name=":22">{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf|date=2023-02-17}}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। पाल्पासँग गरिएको सन्धिअनुसार आधा क्षेत्र दिनुपर्ने भए पनि केवल अर्घा, खाँची र गुल्मी तीनओटा राज्य दिई बाँकी सम्पूर्ण क्षेत्र नेपालमा मिलाइयो। ===बाइसी अभियान=== [[भेरी नदी|भेरी नदि]]भन्दा पश्चिमको [[जाजरकोट राज्य]]सँग [[पृथ्वीनारायण शाह]]को समयमै सन्धी भएकाले त्यहाँका राजा गजेन्द्र शाहसँग सन्धी नवीकरण गरियो। जाजरकोटले नेपाललाई वार्षिक रू. ७,००० र सैनिक सहयोग गर्ने शर्तमा आफ्नो समर्थक बनाएपछि [[भेरी नदी|भेरी नदि]] सम्म पुग्यो। बहादुर शाहले पश्चिमी क्षेत्रमा एकीकरण अभियान बढाइरहेको समयमा वि सं १८४५ मा [[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध|नेपाल र तिब्बत बीच युद्ध]] भएकाले [[दामोदर पाँडे]] लगायत्का कतिपय सैनिक अधिकारीहरू तिब्बतसँगको युद्धमा संलग्न भए। वि सं १८४६ मा [[शिवनारायण खत्री]]को नेतृत्वको फौजले [[मुक्तिनाथ]]को बाटो हिमाली क्षेत्र हुँदै [[जुम्ला राज्य|जुम्ला]] माथी आक्रमण गरी सरदार कालू पाँडे ([[काजी]] [[कालु पाँडे|कालू पाँडे]] होइनन्) र [[भक्ति थापा|भक्ती थापा]]को सहायताबाट जुम्ला विजय गरियो। दुल्लू र दैलेखमा नेपालको अधिकार हुनुपूर्व सुरखेत तिर नेपाली सेना बढ्यो। सुरखेतमा दैलेख र धुलीकोटको संयुक्त सेनाले नेपाली सेनाको मुकाविला गयो। कालु पाण्डेको नेतृत्वमा गएको त्यो सेनाले वाइसीको संयुक्त सेनालाई सुरखेतमा पराजीत गयो। [[धुलीकोट राज्य]] अन्तर्गत सुरखेत परेकोले धुलीकोट नेपालसँग त्यही पराजीत भएका कारणबाट नेपालमा मिल्न गयो। वि.सं. १८४६ असोजमा धुलीकोट राज्य नेपालमा विलय भएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=Subedi |first=Rajaram |title=धुलीकोट राज्यको ऐतिहासिक सर्वेक्षण |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_155_04.pdf |journal=Ancient Nepal |pages=26}}</ref> <ref>धुलीकोटे राजगुरु सन्तति सांसद श्री शिवराज जोशीगुटुबाट प्राप्त जानकारी ।</ref> सरदार भक्ति थापा र कालु पाँडेले दैलेखमाथी आक्रमण गर्दा त्यहाँका राजा भागे भने [[दुल्लु राज्य|दुल्लु]]का राजा उत्तम शाहले नेपालको अधिनता स्विकार गरी अमरसिंह थापाको साथ दिए। राजा उत्तिम शाहीले नेपाली सेनालाई सहयोग गर्ने वचनबद्धता देखाई आश्रित सन्धि गरे। वि. सं. १८४६ कार्तिक २१ गते दुल्लू नेपालको अधिनमा आयो। [[बझाङ राज्य|बझाङी राजा]]ले पनि नेपालको अधीनता स्वीकार गरी वार्षिक रु ५००/- सिर्तो रकम तिर्न मञ्जुर गरे। त्यसपछि [[अमरसिंह थापा]]को नेतृत्वको फौजले [[कर्णाली नदी|कर्णाली नदि]] तरेर [[अछाम जिल्ला|अछाम]] तथा [[डोटी राज्य|डोटि राज्य]]माथी विजय गरेकाले नेपालको पश्चिमी सीमा [[महाकाली नदी|महाकाली नदि]]सम्म पुग्यो। डोटी राज्यलाई नेपालमा मिलाउन ज्यादै कठिन भएको समयमा त्यसलाई पराजित गर्नका लागि बझाङी राजा समुद्रसिंह तथा प्रतिमान शाहीको ठूलो भूमिका रहेको छ। <ref name=":0">[[राजाराम सुवेदी]], ´हिस्ट्री अफ बझाङ´ (काठमाडौँ : २०४४)</ref> ===रजौटा उत्साव=== १९४३ फागुनमा बहादुर शाहले मित्र राजाहरूलाई बोलाएर बडो उत्सव मनाए। पाल्पाली राजा महादत्त सेनलाई रणबहादुर शाहका हातबाट गहना र हात्ती घोडा आदि पुरस्कार दिई गुल्मी, अर्घा र खाँचीका रियासत सुम्पिदिए। सल्यानी राजा कृष्ण शाहका प्रतिनिधि भएर युवराज रणभीम शाह आएका थिए। यिनलाई रुकुम,मुसिकोट (पल्लो), मालनेटा र फलावांगका साना रियासत र दाङको ठूलो रियासत सुम्पिए। जाजरकोटका राजा गजेन्द्र शाह, भीरकोटका राजा चक्रपति खान, सतहुँ राजा भूपनारायण शाह र रिसिङका राजा वेणीप्रसाद सेनलाई भेरीपारका जाहारी साना रियासत बाँडिदिए। गजेन्द्र शाहले ४ रियासत र अरुले एक एक रियासत पाए। जुम्लाका राजा चक्रसुदर्शन शाहका प्रतिनिधि भएर आएका ज्याम विष्टज्यू आएका थिए। जुम्ला र पर्वतका बीचकोब्टिनीनामक हिमालको बस्ती यिनलाई दिए। ===नेपाल चीन युद्ध === {{main|नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध}} २ जुन १७८९ मा भएको केरुङ सन्धी तिब्बत ले उल्लङ्घन गर्न सुरु गरेपछी युद्धको पुनरावृति हुन गयो। तिब्बतले पूर्वतर्फका नाकाहरू खोल्न नपाउने शर्त भएकोमा सो कुरा नमानी पूर्वतर्फका नाकाहरू खोलिदिदा युद्धको आगो बल्न गयो। ई. १७९१ अगस्ट ६ को दिना तिब्बतको शिगात्से तर्फ युद्धको लागी फौज अठाइयो। नेपालीहरूले सन्धिको उल्लङ्घन भएकोमा ५० [[धार्नी]] सुनको माग गरे। तिब्बतले दिन इन्कार गर्दा नेपालीहरूको दिगर्चाको प्रसिद्ध टासील्हुम्पो गुम्बामा सुनचाँदी जवाह रातहरू उठाउन सफल भए। नेपाली फौजको अगाडी केही नलाग्ने देखेर तिब्बतले मद्दतका लागी चीनका बादशाहसँग अनुरोध गर्‍यो। नेपालीहरूले अकल्पनीय पराजय बेहोर्नु परेको कारण [[बहादुर शाह]]ले चिनियाँ सेनापति फुकाङ्गसंग वार्ता गरे। वार्तामा चिनियाँ सेनापतिले नेपालले लुटेको सम्पत्ति फिर्ता गर्ने, बन्दी बनाइएका भोटका काजीहरूलाई रिहा गर्ने, स्यामार्पा लामालाई तिब्बत सरकारलाई बुझाउनु पर्ने ३ वटा शर्तहरू राखे। नेपालले २ वटा शर्तहरू स्वीकारे तापनि स्यामार्पा लामालाई सुम्पन्न चाँहदैनथे। ई. १७९२ मा स्यामार्पा लामाको मृत्यु भयो र वार्ताको ढोका खुल्यो। पुनः सेनापतिले ३ वटा शर्तहरू राखे। श्यामार्पा लामाको हाडखोर चिनियाँ सेनापति छेउ बुझाउने, दिगर्चामा लुटेको सम्पत्ति फिर्ता गर्ने, ई. १७८८ को सन्धिको सक्कल प्रति चिनियाँ सेनापतिलाई बुझाउने। परन्तु बहादुर शाहले यस बारेमा जवाफ पठाएनन्। यसरी वार्ताले सकारात्मक रूप लिन नसक्दा पुनः युद्ध चर्कने स्थिति देखेर बहादुर शाहले अंग्रेजसंग सहायता लिने निर्णय गरी ई. १७९२ मा अंग्रेजसंग एउटा वाणिज्य सन्धि गरे।<ref name=":3">{{Cite book|title=Bahadur Shah: The Regent of Nepal|last=Bhadraratna|first=Bajracharya|publisher=Anmol Publication|year=1992|isbn=|location=Delhi|pages=246, 247}}</ref> चिनियाँ सेनापति फूकाङ्गले नेपाली फौजमाथि आक्रमण गर्ने आदेश दिए। यो आक्रमण नेपालको लागि घातक सिद्ध भयो। चिनियाँ फौज बेत्रावतीसम्म आइपुगेकाले काठमाडौंलाई खतरा भई ढुकुटी नै मकवानपुर सारिएका प्रसङ्गहरू उल्लेख छन्। नेपालमा त्रासको माहोल सिर्जना भएको र भोटे/ चीनियाँ सेना पनि आफ्नो मुकामबाट निकै टाढाको दुरी आइपुगेको हुँदा सन्धिको कुरा उठ्यो। यस युद्धमा नेपालको पराजय भएको हुँदा सन्धिमा नेपाललाई निकै तल पारियो। <ref name="nepalaaja.com" /> त्यसपछि नेपालले चिनियाँ शर्तहरू बाध्य भएर मान्नु पन्यो र ई. १७९२ मा नेपाल + तिब्बत + चीनका बीचमा बेत्रावतीमा सन्धि भई युद्धको अन्त्य भयो। <ref name=":32">{{Cite book|title=नेपाल भोट विवाद|last=|first=Triratna Manandhar|publisher=नेपाल र एसियाली अनुसन्धान केन्द्र, त्रिभुवन विश्वविद्यालय|year=2041 BS|isbn=|location=काठमाडौँ|pages=2}}</ref> यस सन्धिले नेपालले आदिकालदेखि प्राप्त गरेको हिमाली क्षेत्रको व्यापारमा एकाधिकार समाप्त गयो।तिब्वती बजारमा वर्षौंदेखि चालु रहँदै आएको नेपाली मुद्रा बाहेक नयाँ मुद्रालाई प्रतिबन्ध लगायो। तिब्बतमा नेपालको जुन स्थिति थियो। त्यो समाप्त भई चीनले प्राप्त गयो। कुती र केरूङ्गका क्षेत्रमा चिनियाँ अधिकारीले रेखाङ्कन गरेको सिमानालाई मान्न नेपाल बाध्य भयो। प्रत्येक पाँच वर्षमा एउटा शिष्टमण्डल नियमित रूपमा चीन पठाउनु पर्ने भयो। यो सम्झौता नेपालका लागि हानिकारक तथा घातक सिद्ध भए तापनि नेपालले यस सम्झौतालाई उल्लंघन गर्ने कोशिस गरेन। बरू प्रत्येक ५-५ वर्षमा एउटा शिष्टमण्डल नियमित रूपमा चीन पठाउने भयो।<ref name=":33">{{Cite book|title=ऐतिहासिकपत्र संग्रह, पहिलो भाग|last=ज्ञानमणि नेपाल|first=धनबज्र बज्राचार्य,|publisher=नेपाल सांस्कृतिक परिषद|year=वि.स. २०१४|isbn=|location=काठमाडौँ|pages=पृ. ७३ ७४}}</ref> बेत्रावतीको सन्धिमा नेपाललाई चीनको अधिनता स्वीकार्नु पर्ने वा कुनै प्रकारको हानि हुने शर्त नरहेकाले नेपालले केही कुरा गुमाउनु परेन यसप्रकार शताब्दीयौं देखि रहेको नेपाल + तिब्बत सम्बन्धमा गतिरोध आउनुको बदला यस सन्धि पश्चात्चीनको संलग्नता पनि बढ्न गई नेपालको कूटनैतिक इतिहासमा नयाँ अध्यायको शुरूआत भएको पाइन्छ।<ref>{{Cite journal |last=जोशी |first=श्रीमती इन्दिरा |title=नेपाल‌+तिब्बत सम्बन्ध: ऐतिहासिक सिंहावलोकन |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |pages=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |archive-date=2024-04-08 |access-date=2024-04-09 }}</ref> नेपाल चीनसँग [[बेत्रावती सन्धि]] गर्न बाध्य भयो। यो सन्धिले नेपाललाई चीनको संरक्षित राज्य सरह बनाएको थियो। १८७१-७२ को [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]]मा अंग्रेजको बल पुगेको भए नेपाल सरकारलाई सहायक सन्धिका जालामा फसाएर अवध र निजाम राज्यका अवस्थामा ल्याउँथे। बेत्रावती सन्धिमा बहादुर शाहले चीनसँग सम्बन्ध जोडेर यस कुराको बचाउ गरेका थिए। == नीति == === सामाजिक थिति === === अर्थतन्त्र === उनले प्रथमतः पहिले जितिएको सांगापूर्व [[दुधकोशी नदी|दूधकोशी]] पश्चिमको पहाडी प्रदेशमां नापी गराउने र मालपोत ठेग्ने काम गरे। यो उनको देशको आम्दानी बढाउने प्रथम प्रयास थियो। २० मुरी माटाको प्रवल जग्गामा रू. ४,दोयममा रू.३ सिममा रू.२ रकम लाइएको छ। लालमोहर स्याहामोहरमा नदेखिएका त्यसै मयावी खाइरहेका जग्गाहरू जफत गरेर लिने र सरकारी गराउने यसमा मुख्य कुरा किटिएका थिए।<ref name=":2">{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=September 1984 |title=राजकुमार नायब बहादुर शाह र उनले बाँधेका स्थिति |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_83_04.pdf |journal=[[प्राचीन नेपाल]] |volume=८३ |pages=६-१७ }}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === सैन्य === चीन युद्धताका उनले नेपाली सैनिकलाई तीव्ररूपमा बढाउन थालेका थिए। विदेशबाट विशेषज्ञ झिकाई आफ्ना सैनिकलाई तालीम दिने, हातहतियार गोली गट्ठाहरूको कारखाना खोल्ने काम पनि गरेका थिए। मेगजिन बारुदखाना आदिमा काम गर्नेहरूको तलव भत्ताको पनि व्यवस्था बाँधेका थिए। विशेष कुरा त्यस्ता कामदार कुल्लीहरूको कामको समय तोकिदिएका र विदाका दिनपनि निश्चित गरिदिएका थिए। विदाका दिन पर्वते (खस क्षेत्री )हरूका र [[नेवार जाति|नेवार]]हरूका छुट्टाछुट्टै गरिदिएका थिए। नेवारहरूका स्थानीय चाडपर्व र जात्रामालामा गरी विदाका दिन वढीपरेका थिए। यसरी उनी देशको आर्थिक स्थिति बढाउने सैनिक शक्तिलाई तीव्र पार्दै लैजाने, शस्त्रास्त्रका नयाँ नयाँ कारखाना खोल्ने, नयाँ नयाँ सैनिक भर्ना गर्ने, देशको न्याय व्यवस्थामा सुधार ल्याउने आदि काममा दत्तचित्त हुँदै थिए। <ref name=":2" /> # श्री देवीदत्त गण बि. सं. १८४० बैशाख १८ # श्री श्रीजङ्ग गुल्म बि. सं. १८४० बैशाख १९ # श्री रणभीम गुल्म बि. सं. १८४० बैशाख १९ # श्री श्रीनाथ गुल्म वि. सं. १८४० श्रावण ७ # कालिदल गल्म बि. सं. १८४० श्रावण ७ # श्री दर्गाबक्स गल्म बि. सं. १८४० भाद्र १५ # श्री बरख गल्म बि. सं. १८४० माघ १७ गते # श्री भवानीबक्स गल्म बि. सं. १८४१ आश्विन १ # श्री भ्ैरवीदल गल्म बि. सं. १८४२ बैशाख २३ # श्री ज्वालादल गल्म बि. सं. १८४२ बैशाख ८ गते वहादुर साहले पल्टनहरु खडा गरेर दलजित साह, नरू साही अभिमानसिंह बस्त्यात, सरुपसिंह कार्की, पारथ भंडारी, अमरसिंह थापा. प्रतिमन राता मगर, बिलोचन खवासेलाई महारानी राजेन्द्रलक्ष्मीको अध्यक्षता र नायबीमा वहादुर साहले खटाएको देखिन्छ । वहादुर साह गोरखा दरबारमा बसेर ASAT गएका सैनिंकका निग्रानी गर्दै सञ्चालक बनेको देखिन्छन्‌<ref>{{cite book|title=वडा महाराजा पृथ्वीनारायण साह Gaal सुयोग्य अनुयायी अधिराजकुमार वहाढुर साहकों प्रमाणित इतिहास|author=शम्शेर बहादुर थापा|page=७९|date=२०५५|publisher=दिवाकर विक्रम शाह|isbn=|url=https://archive.org/details/pfkw_vada-maharaja-prithvi-narayan-shah-devaka-suyogya-anuyayi-adhirajkumar-baha/page/54/mode/2up}}</ref> === विदेश सम्बन्ध === ==== चीन ==== ==== ब्रिटिस ==== [[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] मा नेपालीहरूले अकल्पनीय पराजय बेहोर्नु परेको कारण [[बहादुर शाह]]ले बहादुर शाहले अंग्रेजसंग सहायता लिने निर्णय गरी ई. १७९२ मा अंग्रेजसंग एउटा वाणिज्य सन्धि गरे।<ref name=":3">{{Cite book|title=Bahadur Shah: The Regent of Nepal|last=Bhadraratna|first=Bajracharya|publisher=Anmol Publication|year=1992|isbn=|location=Delhi|pages=246, 247}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=जोशी |first=श्रीमती इन्दिरा |title=नेपाल‌+तिब्बत सम्बन्ध: ऐतिहासिक सिंहावलोकन |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |pages=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |archive-date=2024-04-08 |access-date=2024-04-09 }}</ref> पृथ्वीनारायण शाहद्वारा निष्कासित केपुचिन पादरीहरूसँग बहादुर शाहले मित्रता कायम गरे तथा भारतस्थित कम्पनी सरकारसित व्यापारिक सम्झौता गरेर बृटिश फौजी मण्डलालाई बोलाएर बृटिश शक्तिसित विशेष सम्पर्क कायम राखे। तर बहादुर शाहको यस अंग्रेज समर्थक नीतिलाई नेपालका भारदारहरूले स्वागत गरेनन्।<ref>{{cite book|title=श्री ५ रणबहादुर शाह |author=[[चित्तरञ्जन नेपाली]]|page=page 15|date=|publisher=|isbn=|url=}}</ref> == पतन == === पद त्याग === राजा [[रणबहादुर शाह]] अठार वर्ष पुगेका हुनाले दरबारका चाटुकार एकीकरण विरोधी भारदारहरूले बहादुर शाहका विरुद्ध राजालाई उचाल्न थाले। रणबहादुर शाह, बहादुर शाहका विरुद्ध कारबाही गर्न आफैँले शासन चलाउनु पर्ने कुरा भारदारको मतानुसार सोच्न थाले। रणबहादुर शाह आफ्नो पुनः राज्याभिषेक गराउन चाहन्थे। [[गुल्मी राज्य]]लाई स्वतन्त्रता दिई साला सिद्धिप्रताप शाहलाई राजा बनाउने, [[बिदुर शाह|विदुर शाही]] र [[शेरबहादुर शाह|शेरबहादुर शाही]]लाई चौतारिया पद दिने, कान्तिवतिलाई सकार्ने जस्ता कुरामा विवाद हुँदा बहादुर शाह र रणबहादुर शाहको मनमुटाव भयो। परिणामस्वरूप बहादुर शाहले आफ्नो नायब पद त्याग गरी धर्मकार्यपट्टी लाग्न थाले। त्यसपछि रणबहादुर शाह नेपालको सर्वेसर्वा भए। === मृत्यु === बहादुर शाह जस्ता वीर र सुझबुझ पूर्ण नेतृत्व क्षमता भएकालाई [[रणबहादुर शाह]]को लहडबाजीमा जेलमा हाली मृत्यु गराइयो। बहादुर शाहलाई [[विष्णुमती नदी|बिष्णुमति]]को छेउमा बन्दी बनाइएको थियो। उनले बहादुर शाहको टाउकोमा उमालेको तेल खनाउन लगाए। बहादुर शाहकी पत्नीलाई दुर्ववहार गर्न लगाए। उनलाई भए नभएका कुरा सुनाएर दिक्क पारिएको थियो। उनलाई [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी]]लाई खानामा विष मिसाएर हत्या गरेको जस्ता आरोप लागिएको थियो। यस बखत नवयुवक राजा रणबहादुर शाहले राजकुमार बहादुर शाह माथी मुख्य रूपमा निम्न लिखित आरोप लगाएका थिए:<ref name="अब यस्तो कहिल्यै नहोस्">{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य ]]|page=२८-२९|date=फागुन २०६१|publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> # कान्छा चौतारा [[दलमर्दन शाह]]सँग मिली बुबाज्यू महाराज प्रतापसिंह शाहको हत्या गरि टाउको लुकाउने र ढाड झ्यालबाट खसाउने योजना गरेको # मुमामहारानी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]लाई भए-नभएको बात लगाई नेल हाली [[सर्वजीत राना मगर|सर्वजित राना]]लाई कटाएको र मलाई पनि मारी दाखचोकको इनारमा पुर्ने योजना गरेको # मथुरा नामकी एउटी केटीलाई लगाई मेरी मुमालाई बीस खुवाई मार्ने उद्योग गरेको # विवाह गर्न भनी बहादुर शाह गोरखा जाँदा बोर्लाङघाटमा वास परेको दिन मलाई मारी गण्डकी नदीमा बगाउने योजना गरेको # "राजालाई (मलाई) घरबाट निस्कन किन दिइस्" भनी [[बन्धु राना]]लाई गाली गरेको # मलाई मार्न मसानको प्रयोग गरेकाले दक्षिण कालीको दर्शन गरेर फर्किदा बाटामा तीन पटकसम्म झाडापखाला तथा बमन भएको # कुकर्मी बहादुर शाहले रातको बीचमा मलाई खोज्दै आएको, यसैबीचमा कुकुरले झम्टन जाँदा अकारण नै कुकुरलाई काटिदिएको # मेरो अनुपस्थितिमा आफ्नो मनखुसीसँग आफ्नै हातले [[लालमोहर]]का छाप लगाउने गरेको # मलाई मार्न भनी आधारातमा आएको, "पुनी" नामक धाईले थाहा पाई ढोकामा चुकुल हालेको र यसै रिसले तरबारले ढोकामा हानी फर्किई गएको। # मलाई तीन सलाम गर्ने नगरेको # राजा [[राम शाह|राम शाह]]का पालादेखी चलिआएको मैत्रीसम्बन्धको उपेक्षा गरि तिब्बतसंग अनावश्यक युद्ध गरेर झन्डै देशलाई नै डुबाइदिएको। चीनसँग युद्ध गर्न भनी अंग्रेजहरूसँग मित्रता बढाएको। उनले बन्दी अवस्थामा खान, सुत्न, मनमा लागेको कुरा भन्न र आफन्तलाई भेट्न पनि पाएनन्। वि सं १८५४ आषाढ १४ गते शनिबार को रात राजकुमार बहादुर शाहको गुप्त रूपमा हत्या गरियो। हत्या सम्भवतः गलामा पासो लगाएर गरिएको थियो। तर "कालगतिले नै यिनको मृत्यु भएको हो" भन्ने भान पारी बिहान उज्यालो नहुँदै [[आर्यघाट|पशुपति आर्यघाट]]मा पुर्याएर यिनको भौतिक शरीरको दाहसंस्कार सम्पन्न गरियो।{{sfn|आचार्य|२०१८|p=३०}} वि सं १८५४ आषाढ १५ गते बहादुर शाहको मृत्यु भएको घोषणा गरियो। चीनमा उनको मृत्युबारे खबर गर्दा छेरौटीले मरेको, भारतीय कम्पनीलाई लेख्ता सिकिस्त बिरामी परेको जस्ता प्रतिवेदन गरेका थिए। बहादुर शाहको मृत्यु सार्वजनिक गरिएन। उनको दाहसंस्कार राजकीय ढाँचाबाट समेत गरिएन। बहादुर शाहका पक्षधरलाई नेपाल असुरक्षित भूमी हुन लाग्यो।<ref name=":0" /> {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} === स्रोत === * {{Citation|author-last=Acharya|author-first=Baburam|journal=Regmi Research Series|title=Some Confusions|volume=7|issue=11|date=1 November 1975|origyear=1966|pages=210-215|publisher=Regmi Research Centre|isbn=|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_07.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240909193351/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_07.pdf|access-date=23 May 2020|archive-date=9 September 2024}} * {{Citation|author-last=आचार्य|author-first=बाबुराम|journal=|title=चवन्न सालको घटना|volume=7|issue=11|date=1 November 1975|origyear=२०१८|pages=210-215|publisher=|isbn=|url=}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:नेपालको राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:चौतारिया खलक]] [[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:निर्वासित नेपालीहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] 4xsblhm04v582zm6uaupk13o3vxeyko 0 6412 1392204 1392074 2026-10-03T07:13:49Z Bishaldev100 28807 /* प्रारम्भिक जीवन */ 1392204 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox royalty | name = पृथ्वीनारायण शाह | title = [[श्री ५]] [[महाराज|बडामहाराजाधिराज सरकार]] <br /> हिन्दव धर्मोद्धारक <br /> (हिन्दू धर्मका संरक्षक) | image = Prithvi Narayan Shah statue.jpg | caption = श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह | succession1 = [[गोरखा राज्य|गोरखाका राजा]] | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]] | predecessor1 = [[नरभूपाल शाह]] | predecessor = ''पद स्थापित'' | successor1 = ''पद खारेज'' <br /> {{small|(''स्वयं [[नेपालका राजा]]को रूपमा'')}} | successor = [[प्रतापसिंह शाह]] | royal house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = [[रानी कौसल्यावती|कौसल्यावती शाह]] | issue = [[प्रतापसिंह शाह]] <br> [[बहादुर शाह]] <br/> [[विलासकुमारी]] <br>रणसिंह शाह | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | birth_date = १७७९ पुष २७<ref>{{cite book|first=बाबुराम|last=आचार्य|title=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको सङ्क्षिप्त जीवनी - भाग १ |page=४२|language=नेपाली}}</ref> | death_date = १८३१ माघ १ (५२ वर्ष)<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> | reign = १८२५ असोज १० – १८३१ पुस २८ | reign1 = १७९९ चैत २१ – १८२५ असोज १० | spouses = {{plainlist| *{{marriage|[[इन्द्रकुमारी देवी]]|1794}} *{{marriage|[[नरेन्द्रलक्ष्मी शाह]]|1796}} }} | birth_place = [[गोरखा दरबार]], [[गोरखा राज्य]] (हाल को [[गोर्खा जिल्ला]], नेपाल | death_place = [[देवीघाट]], [[नेपाल अधिराज्य ]] (हाल को [[नुवाकोट जिल्ला]], नेपाल) }} '''''श्री ५ बडामहाराजाधिराज'' पृथ्वीनारायण शाह''' (वि.सं. १७७९ पुस २८ – १८३१ पुस २८) नेपालको पहिलो [[शाह वंश|शाहवंशिय]] राजा थिए। स-साना राज्यहरूमा बाँडिएका [[बाइसे राज्यहरू|बाईसे]] तथा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे]] राज्यहरूलाई एकत्रित गरेर एउटै देशको सृजना गर्ने यिनी आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माताको रूपमा चिनिन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=कृष्णराज गौतम|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> उनको सम्झनामा पुष २७ गते नेपालमा [[पृथ्वी जयन्ती|राष्ट्रिय एकता दिवस]] मनाउने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=योगी नरहरीनाथका दुर्लभ पुस्तक प्रदर्शनीमा राखिँदै|युआरएल=https://www.prasashan.com/2018/01/11/52650/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रशासन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> नेपालमा बि.सं. २००७ साल सम्म [[राणा वंश|राणा शासन]] थियो भने [[सात सालको क्रान्ति]] पश्चात् नेपालमा आएको प्रजातन्त्र पश्चात् [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले नेपालमा राष्ट्रपिता पृथ्वीनारायण शाहको जन्मोत्सव मनाउनु पर्छ भनेर प्रक्रिया सुरु गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज गौतम|शीर्षक=राष्ट्रनायकको अठोट|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/168615-1547173560.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले स-साना क्षेत्र जस्तै (भिरकोट, कास्की, लम्जुङ, गोरखा) मा राज्य गरिरहेको शाहवंशलाई पुरै नेपालको राजवंशमा रूपान्तरण गर्दै आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए।<ref>{{cite book|first=त्रिरत्न|last=मानन्धर|title=नेपालको एकीकरण|page=215|publisher=साझा प्रकाशन|location=काठमाडौँ|language=नेपाली}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले सुरू गरेको एकिकरण अभियान बढ्दै गएर नेपाल राज्यको सिमाना पूर्वमा [[टिस्टा नदी|टिष्टा नदी]], दक्षिणमा मगध र पश्चिममा [[सतलज नदी]] सम्म विस्तार भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुलसीराम वैद्य|शीर्षक=जसले नेपालको जग बसाए|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> बि.सं.१८७१ कात्तिक १८ गते सुरु भएको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] पश्चात् गरिएको [[सुगौली सन्धि]] सम्म यो भू-भाग नेपालको अधिनमा रहेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिका दिन ५२ वर्षको उमेरमा [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[देवीघाट]]मा मृत्यु भए तापनि [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] अभियान जेठी बुहारी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी]], कान्छा छोरा [[बहादुर शाह]] लगायतले अगाडि बढाइ रहेका थिए।<section begin="अंश" /><section end="अंश" /> नेपाल एकिकरण अभियानको पूर्णविराम चाहीँ उनको पनाती [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह|राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह]]का पालामा भएको नेपाल-अङ्ग्रेज [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]] पछि भएको थियो। वि.सं. १८७३ सालमा [[सुगौली सन्धि|सुगौलीको सन्धि]] नहुञ्जेल सम्म पुरा ७२ वर्षसम्म एकीकरण अभियान चलेको थियो। बि.सं. २००९ सालदेखि [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरीनाथ]]ले सरकारसँग समन्वय गरेर एउटा समारोह समिति गठन गरी आफै त्यो समितिमा बसेर '''राष्ट्रिय एकता दिवस''' तथा '''[[पृथ्वी जयन्ती]]'''को रूपमा मनाउन प्रारम्भ गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.hamropatro.com/posts/articles-events/articles-events-prithibi-jayanti|शीर्षक=पृथ्वी जयन्ती / राष्ट्रिय एकता दिवस|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुष २७ गते बिहिबार [[गोरखा दरबार]]मा पिता [[नरभूपाल शाह]] आमा [[रानी कौसल्यावती]]को कोखमा भएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} शाहको हेरविचार महारानी [[चन्द्रप्रभावती]]ले गरेकी थिइन् र सुरूदेखि नै उनलाई [[रामायण]], [[महाभारत]] र पछि गएर शुक्रनीतिको ज्ञान दिइएको थियो।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} धनुवाण, [[तरबार]], [[घोडसवारी]] दौड आदिमा पनि उनी निपूर्ण भएको मानिन्छ।{{Sfn|दाहाल|२०५७|p=२९६}} उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]] की राजकुमारी इन्द्रकुमारीसॅंग भएको थियो। गोरखा र मकवानपुरबीच ओहोर दोहोर गर्नु पर्दा उपत्यकाको भू-बनोट र त्यहाँको आर्थिक अवस्थालाई उनले राम्रोसँग नियालेका थिए। सो समयमा गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएन। त्यसैकारणले उनले अन्नपातले सम्पन्न र उन्नतिशील काठमाडौँ उपत्यकालाई विजय गर्ने मनसाय बनाइसकेका थिए।<ref>{{cite news|title=पृथ्वीनारायण शाह, राष्ट्रियता र समावेशी संस्कार|url=http://setopati.com/blog/22658/|accessdate=27 January 2015|publisher=सेतोपाटी|quote=अनुसन्धानकर्ता इतिहासकारहरूले भन्छन्, “गोरखाका १२०० घरधुरीका जनतालाई ६ महिना खान पुग्ने अन्नपात वा आर्थिक हैसियत थिएँन।” त्यसैकारणले राजाको मात्र होइन गोरखाली जनताको पनि राज्य विस्तार गर्ने चाहना थियो। यो कुरा पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशमा लेखिएको, “यी ३ नै देश (काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर) को राजा हुन पाया त हुँदो हो।” भन्ने उनको भनाइबाट स्पष्ट हुन्छ।|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118062029/http://setopati.com/blog/22658/|archive-date=18 January 2015}}</ref> वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ आएका पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा दरबारको तर्फबाट ल्याएका पगरी [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]]का राजा रणजित मल्ललाई दिए भने त्यसको कदरस्वरूप रणजित मल्लले राजकुमार वीरनरसिंह मल्लसँग उनको मितेरी लगाई दरबारमा स-सम्मान लामो अवधिसम्म राखेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : उत्तरबाट सुन किन्थे, दक्षिणबाट चाँदी, यस्तो थियो रणनीति|युआरएल=https://www.bizshala.com/story/-2786|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बिजशाला|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> गोरखा फर्किदा चाँगुनारायण, पशुपति र गुहेश्वरी पशुपतिनाथको दर्शन गर्न गएको कुरा थाहा पाई काठमाडौँका राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले उनलाई दरबारमा ल्याई उनीसँग मितेरी लगाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मितेरी साइनोको मूल्य|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/58672|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref>[[चित्र:Idols_-_Flickr_-_askmeaks.jpg|thumb|पृथ्वीनारायण शाह र उनका दुई रानीको शालिक, यो शालिक [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरवारमा]] रहेको छ।]] उनको पहिलो विवाह [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]]का राजा [[हेमकर्ण सेन]]की छोरी इन्द्रकुमारी सँग वि.सं. १७९४ मा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=निष्णु थिङ|शीर्षक=विवाहको राजनीति|युआरएल=https://www.indigenousvoice.com/1058.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> मकवानपुर त्यसबेलाको एक शक्तिशाली राज्य भएकाले त्यससँग नाता जोडेर राजनीतिक लाभ लिने उद्देश्यले यो विवाह भएको थियो तर पछि [[हेमकर्ण सेन]] ले असमर्थता जनाएका थिए। उनको दोस्रो विवाह [[बनारस|काशी]]का [[अभिमानसिंह राजपुत]]की छोरी [[नरेन्द्रलक्ष्मी]]सँग भएको थियो। नरेन्द्रलक्ष्मीबाट [[प्रतापसिंह शाह]] र [[बहादुर शाह]]को जन्म भएको थियो। मितबुवा [[रणजित मल्ल]]ले वि.सं. १८०३ मा आफ्नो दरबारमा पाहुना भएर बसेको समय मितछोरा गोरखाली राजा पृथ्वीनारायणलाई उनको सेवासुसारका लागि नेवार जातिकी मैजुकन्या ‘उपहार’ दिएका हुन्। पृथ्वीनारायण नुवाकोट आएपछि ती मैजुकन्या उनको भित्रिनी (उपरानी) बनिन्। पृथ्वीनारायण शाहकी यी नेवार भित्रिनीतिरबाट एक छोराको जन्म भएको थियो। उनको नाम नरसिंह (रणसिंह) थियो। उनी [[प्रतापसिंह शाह]]को राज्यकालमा दरबारका एक [[चौतारिया|चौतरिया]] थिए।<ref>{{Cite web |title=किन ओझेलमा पारिइन् पृथ्वीनारायण शाहकी नेवार रानी? |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20230609-queen-of-prithbinarayan-shaha/7511 |access-date=2025-02-05 |website=Ukaalo |language=Nepali}}</ref> == शासनकाल == वि.सं. १७९९ मा राजा [[नरभूपाल शाह]]को मृत्यू भएपछि पृथ्वीनारायण २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा भएका थिए। उनले प्रचलित नियम अनुसार आफू राज-सिंहासनमा रहने बित्तिकै माहिला भाइ महिद्दाम्कीर्ति शाहलाई चौतारा पदवी दिएका थिए। आफ्ना मुख्यमन्त्री र सेनापति भर्ना गर्नलाई यस अघिका काजी विराज थापा बूढा भैसकेका हुनाले एक योग्य नवयुवकको खोजी गरिरहेका थिए। गोरखाका रैतीले [[भीमराज पाँडे]]का छोरा [[कालु पाँडे]] रोजेका र यिनले [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजासँग चलाखीका साथ सन्धी गरी राजनीतिमा योग्यता देखाएका हुनाले यिनैलाई कज्याईँ दिई मुख्यमन्त्री बनाएका थिए। राजा हुनुअगावै उनले वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ उपत्यकाको राजनीतिक रहनसहन राम्रोसँग अध्ययन गरिसकेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौँ उपत्यका र पूर्वी क्षेत्र विजय गर्ने इच्छा रहेकाले आफ्ना प्रवल विरोधी शक्ति [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा रिपुमर्दन शाहसंग वि.स. १७९९ मा एक सन्धि गरेका थिई जस अनुसार दुवै राज्यवीच मैत्री सम्बन्ध कायम गर्ने [[कास्की राज्य|कास्की]]को अर्घामाथि कब्जा गर्न सफल भएमा त्यहाँको काठ कास्कीलाई दिने आदि शर्तमा उल्लेख थियो। ===दोस्रो नुवाकोट आक्रमण === पिता नरभूपालको एकीकरणको सपना साकार पार्न वि.सं. १८०० मा [[विराज थापा मगर]] र [[महेश्वर पन्त]]को नेतृत्वमा उनले नुवाकोट आक्रमण गराएका थिए तर नुवाकोटबाट गोर्खालीहरूले पराजयको सामना गर्नु परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरण अभियानको अवमूल्यन असम्भव|युआरएल=https://www.lokpath.com/story/19293|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकपथ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> === काशी यात्रा === नुवाकोटको युद्धमा पराजयको सामना गर्नुपरेकाले आवश्यक हातहतियारहरू सङ्कलनार्थ '''पृथ्वीनारायण शाह''' वनारस पुगेका थिए। उनले काशी जाँदा शासनको बागडोर जेठी आमा चन्द्रप्रभाका हातमा छोडेका थिए। पिता नरभूपालले पुण्य प्राप्त गरून् भनी काशीको यात्रा गरी आफ्नो [[भारद्वाज गोत्र|भारद्वाज]] गोत्रबाट काश्यप गोत्रमा [[गोत्र]] परिवर्तन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन गोत्र परिवर्तन गरेका थिएँ पृथ्वीनारायण शाहले?|युआरएल=https://www.nepalipublic.com/news/4766|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाली पब्लिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> सोहि बेलामा तिर्थ गर्न भनी गएका जाजरकोटका राजा हरी शाहसँग उनले राज्य विस्तार गर्दा गोरखा र जाजरकोटले एक अर्कालाई वाधा र कुभलो नचिताउने कुराहरू बारे सन्धि गरेका थिए। ===नुवाकोट आक्रमण तथा विजय === दोस्रो पटक पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]को सेनापतित्वमा नुवाकोटमाथि हमला गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आधुनिक नेपाल राष्ट्रनिर्माणमा पृथ्वीनारायण शाहको भूमिका !|युआरएल=https://www.bidharthi.com/content/118|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=विद्यार्थी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> यस पटक गोर्खाका १२-२० वर्षसम्मका सबै युवाहरूलाई सशस्त्र तयारी गरीएको थियो भने सैनिकहरूको सङ्ख्या १ हजार भन्दा माथि थियो। यी मध्ये केही सैनिक खेतालाहरूको रूपमा नुवाकोट पुराइएको थियो। तत्पश्चात कालु पाँडेले नुवाकोट रक्षा तैनाथ रहेका जयन्त रानालाई गोर्खामा मिल्नु बाहेक उनको लागि अन्य भलाइ नभएको पत्र पठाएका थिए। तर जयन्त रानाले काठमाडौँ पुगी गोर्खालीहरूबाट सम्भावित आक्रमणको जानकारी दिँदै थप सैनिक र हातहतियार माग गरेका थिए। तर उपत्यकामा [[इन्द्रजात्रा]]को चहलपहल रहेकाले [[जयप्रकाश मल्ल]]ले जयन्त राणाको मागको उपेक्षा गरेका थिए। जयन्त रानाको छोरा शङ्खमणी राणाले नुवाकोटको सुरक्षामा तैनाथ रहेकको समयमा गोरखाबाट पृथ्वीनारायण शाह, दलदर्मन शाह, चौतारा विष्णु शाह, काजी [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]] आदिले नुवाकोटलाई घेरा हाली एकैपटक आक्रमण गरेका थिए। [[दलमर्दन शाह]]को हातबाट शखमणी राणाको मृत्यु भयो र पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१० अप्रिल २०२१}}</ref> नुवाकोटमा गोरखालीहरूको कब्जा भएकाले नुवाकोटका सिपाहीहरू भागि वेलकोटमा अड्डा जमाई बसेकाले कालु पाँडेको तत्काल हमला नगर्ने सल्लाहलाई उपेक्षा गरी पृथ्वीनारायण शाहले वेलकोटमा हमला गरेका थिए। [[जयन्त राना]] यहाँ पक्राउ परेका थिए। ==नेपाल एकिकरणको प्रयत्न== [[चित्र:Prithvinarayanshah.jpg|thumb|राजा पृथ्वीनारायण शाह]] पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको महायात्रा सुरू गरी र कैयौँ स्थानलाई नेपाल राष्ट्रमा गाभेर ४ जात र ३६ वर्णको साझा फूलबारीको सृष्टि गरेका थिए<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चार जात छत्तीस वर्णको नेपाल|युआरएल=http://www.nepaltoday.com.np/home/politics_detail?id=4967|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref>। पृथ्वीनारायणको उद्देश्यलाई युगको मागका रूपमा इतिहासकारहरूले हेरेका छन्। तत्कालीन बाइसे र चौबिसे राज्यहरू, उपत्यकाका विभाजित मल्ल राज्यहरू, पूर्वका किराँत र लिम्बूवान क्षेत्रहरू सबैतिर एउटा सशक्त राष्ट्रवादी शक्तिको आवश्यकता बढ्दै गएको थियो, जसको स्थान पृथ्वीनारायण शाहले पाएका थिए। ===तनहुँमाथिको आक्रमण=== नुवाकोट र वेलकोटको विजयपछि गोरखालीहरूले लामीडाँडामा कब्जा गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहः जस्ले नेपालको यसरी एकिकरण गरेका थिएँ|युआरएल=https://www.maipokharinews.com/2020/01/pirthivi-naryan.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> तर तनहुँद्वारा लामीडाँडा कब्जा गर्ने इच्छा रहेकाले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] र गोरखालीहरूबीच भिडन्तको सम्भावना बढेको थियो। तर पृथ्वीनारायण शाहले गुरु गौरेश्वर पन्तलाई पठाई तनहुँको राजा सॅंग सन्धि गर्ने भन्ने खबर पठाएकाले तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनविच केही समय वार्तालाप भएपछि निर्धारित समयानुसार तिरमा लुकी बसेमा गोर्खाली सैनिकहरूले त्रिविक्रम सेनलाई बन्दी बनाई छोटो समयका लागि तनहुँमाथि कब्जा गरेका थिए। यस प्रकारको कामबाट लमजुङ, कास्की, पर्वत आदि क्रुद्ध हुने सम्भावना भएकाले वि.स. १८१० मा [[तनहुँ राज्य#त्रिविक्रम सेन द्वितीय|त्रिविक्रम सेन]]लाई मुक्त गरेका थिए। वि.स. १८१२ मा गोर्खाली सैनिकले लमजुङ र तनहुँका संयुक्त फौजसँग युद्ध गर्न परेको थियो। यस युद्धमा गोर्खाले ठुलो जनधनको क्षति बेहोर्न परेको थियो। तर पनि नालदुम, दहचोक, महादेव पोखरी, सिरानचोकको साथै कुलेखानि, इपा, माल्टा आदिमा कब्जा भएकाले गोरखाको सिमाना मकवानपुरसम्म पुग्यो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह : युद्धभूमिका सिपाही|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/prthviinaaraaynn-shaah-yudghbhuumikaa-sipaahii-173125|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण=== वि.स. १८१४ मा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा आक्रमण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जोगी पाल्न गरिबलाई दस्तुर|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/162040|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> यसमा गोरखाको तर्फ १२०० सैनिक थिए। तर कीर्तिपुरले काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका सैनिक समेत सहयोग मागेकाले किर्तिपुरतर्फ ३०० जति सैनिक थिए। यी दुईपक्षवीच बल्खु खोलामा ६ घन्टासम्म लडाइँ हुँदा धेरै गोरखालीहरूले [[वीरगति]] प्राप्त गरेका थिए। किर्तिपुरको कब्जामा परेका पृथ्वीनारायण शाह राजवध गर्न नहुने नैतिक नियमको कारणले मात्र यहाँ बाचेका थिए। भोलिपल्ट जयप्रकाश मल्लले घाइते गोरखाली सैनिकहरूलाई लैजाने आदेश दिएकाले तिनीहरू दहचोक ल्याईपुऱ्याइए । ती घाइते जवानहरूलाई देखी पृथ्वीनारायण शाह विव्हल भई यसरी अभिव्यक्त गरे - "काल्याले त भन्याथ्यो मेरा हट्ले लडाइ बिगर्यो” । अब यहाँ बसी भलो हुँदैन भनी दहचोकको रक्षार्थ केही फौज राखी बाँकिका साथ उनी नुवाकोट पुगे । जयप्रकाश मल्लको सेना पनि आधाजति नष्ट भयो । उनले कालु पाँडेको शिर मात्र काटेर लगे । 'गोरखाका धेरै शूरवीरहरू मारी सके अव फेरी शीर उठाउने उनीहरूको के तागत होला' भनी घमण्ड गरेर जयप्रकाश मल्लले कान्तिपुरमा फर्की बढाई गरे । मल्ल सेनाले गोरखाली सेनाको ढाल, तरवार, खुंडा आदि कीर्तिपुरको [[बाघभैरव मन्दिर|बाघभैरव]]को देवालयमा टाँसी दिए । मन्दिरको माथिल्लो तल्लामा टाँसिएका हेलमेट, ढाल, जाली टुक्रा कालु पाँडेका थिए भन्ने विश्वास त्यहाँ गरिन्छ । त्यस्तै २५,३० वटा तरवारहरू त्यहाँ रहेकोमा तिनीहरू गोरखाली सैनिकहरूका हुन् भन्ने पनि जनविश्वास रहेको छ । वि. सं. १८१४ पौषमा जयप्रकाशमल्ल र पृथ्वीनारायण शाहको बीच एक सन्धि भयो। सो सन्धि-पत्रको साराश<ref>{{Cite journal |last=बज्राचार्य |first=धनबज्र |date=१९८८ जनवरी |title=जयप्रकाशमल्लले रणजित मल्ललाई लेखिदिएको भाकापत्र |url=https://sources.mandala.library.virginia.edu/sites/mandala-sources.lib.virginia.edu/files/pdf-files/4405_0.pdf |journal=CNAS |volume=15 |issue=1}}</ref> । जयप्रकाश मल्लले प # काठमाडौं र गोरखामा एउटै चास्नीका शुद्ध चांदीका टक मार्ने, # भोटमा रुपिया र मालताल पठाउँदा दुबै राज्यले बराबर पठाउने. # भोटसँग व्यापार गर्दा नुवाकोटको बाटोबाट गर्ने, # काठमाडौँ र गोरखामा परस्परमा दूत राख्ने, परस्परमा व्यापार चलाउने # मधेस (भारत) बाट प्राप्त हुने सिक्का बराबर बाँडिलिने # [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] गोरखाले खाने, गोरखाले पाटन दखल गरे कान्तिपुरले त्यसमा स्वीकृति दिने # गोरखाले नालम काठमाडौंलाई सुम्पिदिने कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा विरगती प्राप्त गरेका काजी [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]]का ठाउँमा उनको छोरा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]]लाई र सेनापति पदमा [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]का छोरा [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई नियुक्त गरी सैनिक पुनर्गठन गर्ने अभिभारा सुम्पिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कालु पाँडेको बलिदानको इतिहासलाई स्मरण गर्नुपर्ने|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/47626|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> वि.स. १८१६ मा शिवपुरी र काभ्रेमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। ===मकवानपुर विजय=== {{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} वि.स. १८१९ को भदौ महिनामा [[वंशराज पाँडे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]ले सङ्गठन गरेको सैनिक साथै [[महोद्दामकिर्ति शाह]], [[दलमर्दन शाह]], [[शूरप्रताप शाह|शुरप्रताप शाह]], नन्दु शाह, [[दलजित शाह]]हरूका साथ पठाएको ठुलो सङ्ख्यामा [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]]मा आक्रमण गरेका थिए। यहा १० घन्टासम्म लडाइँ चलेको थियो र अन्तत: दिग्वन्ध्न सेनले आत्मसम्पर्ण गरेका थिए। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मकवानपुरगढी र पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://sadrishya.com/2021/01/11/858/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===गोरखा माथि आक्रमण === वि.स. १८२० मा दिग्वन्धन सेनलाई मद्धत गर्ने निहुमा [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]]का राजा त्रिविक्रम सेन, [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को राजा [[मुकुन्द सेन]] तृतीय, [[कास्की जिल्ला|कास्की]]का राजा सिद्धिनारायण शाहको संयुक्त सैनिकले गोरखाको अधिनमा रहेको हर्मी, भिरकोट, धापकोट, चवाङ्गली, धौराली, लकान्कोटमाथि आक्रमण गरी लुटपाट गरेका थिए। ===किीर्तिपुरमाथि दोस्रो आक्रमण=== वि.स. १८२१ को भदौ महिनामा शुरप्रताप शाह, दलजित शाह र श्री हर्ष पन्तको नेतृत्वमा किर्तिपुर माथि दोस्रो आक्रमण भएको थियो। यस युद्धमा पनि कीर्तिपुरलाई पहिले जस्तै उपत्यकाबाट सैनिक सहयोग प्राप्त नभए पनि किर्तिपुरका जनताले गोर्खाली सैनिकलाई गोपुर किल्ला तोडी किर्तिपुरमा प्रवेश गर्ने मौका दिएनन्। यस युद्धमा कीर्तिपुरद्वारा निसाना लगाइएको तिरबाट शुरप्रतापको आँखा फुट्नुका साथै अन्य केही फौज फर्कन वाध्य भएका थिए।<ref name=परिचय>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वी नारायण शाहः एक सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://www.localsandesh.com/2018/01/11/3949/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===किर्तिपुरमाथि तेस्रो आक्रमण=== किर्तिपुरमाथि तेस्रो पटकको युद्धको नेतृत्व काजी वंशराज पाडेले लिएका थिए। उनले चारैतिरबाट गोपुर किल्लालाई घेरी खेतालाका रूपमा केही सैनिक कीर्तिपुर पठाएका थिए। त्यसबखत किर्तिपुरमा धान भित्राउने समय परेकाले वंशराज कीर्तिपुरेहरूलाई आत्मसम्पर्ण गर्न भनेका थिए। यो युद्धमा किर्तिपुरलाई छिमेकी राज्यहरूबाट सैनिक सहयोग भएको थिएन। वि.स. १८२२ चैत ३ गते धनवन्त काजीले गोपुर किल्लामा आत्मसम्पर्ण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह र कीर्तिपुर|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/83071?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==काठमाडौँ उपत्यका माथिको आक्रमण== किर्तिपुर गोर्खाको कब्जामा पर्न गएका निकट भविष्यमै उपत्यकामा आक्रमण सम्भावना भएकाले जयप्रकाश मल्लले ललितपुर र भक्तपुरका राजाहरूसँग वैठक गरी गोर्खा सैनिकको विरुद्ध सशक्त सैनिक अभियान गर्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका थिए। तर ललितपुर र भक्तपुरका राजाले अनुकुल प्रतिक्रिया नजनाएकाको र गोर्खालीको पहिलो आक्रमण कान्तिपुरमै हुनेछ भन्ने ठानी [[जयप्रकाश मल्ल]]ले अङ्ग्रेजहरूसँग सैनिक तथा हातहतियारको सहयोग मागेका थिए। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]लाई सहयोग गर्न वि.स. १८२३ मा किनलकको नेतृत्वमा २४०० सैनिक पूर्वी नेपालको [[सिन्धुलीगढी]] हुँदै काठमाडौँ तिर बढेको थियो। यो कुराको जानकारी पृथ्वीनारायण शाहलाई पहिले नै भएकाले [[सिन्धुलीगढी]]को रक्षार्थ बिरभद्र पाँडे र वीरभद्र उपाध्याय र वंशु गुरुङको समूह ढुङ्गेवासमाथि आइपुग्दा वंशु गुरुङले प्रत्यासित रूपमा चढाई गरे भने अघि बढीसकेको फौजमाथि वंशराज र वीरभद्र उपाध्यायको फौजले पौवागढीमा आक्रमण गरेकाले सारा अङ्ग्रेज फौज आफुसँग रहेको हातहतियार र बन्दुकहरू छाडी आफ्नो प्राण बचाउन जङ्गलतर्फ भागाभाग गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह आफैंले ‘अपरेसन’ गरेको त्यो युद्ध रणनीति|युआरएल=https://www.khabarhub.com/2019/20/66036/|कार्य=|प्रकाशक=खबरहब|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ===कान्तिपुरमाथि आक्रमण=== पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकालाई चारैतर्फबाट घेरी नाकाबन्दी गरेकाले उपत्यकामा चरम आर्थिक सङ्कट छाएको थियो। त्यसमा पनि काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल कठोर विचार, घमण्डी र संकालु प्रवृतिका भएकाले रानी र भारदारहरू रिसाई उनलाई पदच्युत गरी उनका छोरा राज्यप्रकाश शाहलाई राजा बनाएका थिए। तर पछि उनले पुन: आफ्नो सत्ता प्राप्त गरे तर उनलाई आफ्नो छोरा, रानी र भारदारहरूको सहानुभूति प्राप्त भएन। आफ्नो शक्ति कायम राख्न विदेशी सैनिक झिकाई देवी देवताको गुठि मासेकाले धर्मप्राण नेपाली जनता क्षुब्ध भएका थिए भने विदेशी सैनिकलाई बढी तलब समेत दिने गरेकाले कान्तिपुरका सैनिकमा निराशा उत्पन्न भएको थियो। ===ललितपुरको पतन=== यस्तो स्थति बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले वि.स. १८२५ असोज १३ मा [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]]को समय पारि नरदेवी, टुडिखेल र भिमसेनस्थान गरी ३ तर्फबाट आक्रमण गरी कान्तिपुर माथि विजय गरेका थिए। राजा [[जयप्रकाश मल्ल]] भागेर ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]]का गई शरण लिएका थिए। वि. स. १८२५ असोज २५ गते पृथ्वीनारायण शाहले धनवन्त र [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह]]लाई ललितपुर पठाई आत्मसम्पर्ण गराउन पठाएका थिए। पाटनका राजा विना कुनै युद्ध भागेका थिए। ===भक्तपुर विजय=== {{मुख्य|भक्तपुरको युद्ध}} काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल र ललितपुरका राजा [[तेज नरसिंह मल्ल|तेजनरसिह मल्ल]] भागेर भक्तपुरका राजा [[रणजित मल्ल]]को शरणमा पुगेका थिए। राजा रणजित मल्लले आत्मासम्पर्णको सट्टा छिमेकी राज्य र अङ्ग्रेजसँग समेत सीक सहयोग मागेकाले अनावश्यक ढिलासुस्ती गर्न झुने सम्झी भक्तपुर माथि आक्रमण गर्न वंशराज पाण्डे, कहरसिंह बस्न्यात, रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंंह थापा, कालीदास खड्का आदिका साथ १५०० सशस्त्र फौज पठाएका थिए। भक्तपुरमा युद्ध भयो जसमा ठुलो जनधनको क्षति भएको थियो। झन्डै २००० भन्दा बढीको मृत्यु र ५०० भन्दा बढी घर ध्वस्त भएको थियो। हार स्वरूप वि.स. १८२६ मङ्सिर १ गते रणजित मल्लले आत्मसमर्पण गरे। यसै युद्धमा जयप्रकाश मल्लको खुट्टामा गोलि लागेको थियो। उनको इच्छा अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई पशुपति जाने व्यवस्था मिलाई दिएका थिए ६७ वर्षीय वयोवृद्ध मितबाबु रणजित मल्लले इच्छा बमोजिम उनलाई काशीबासको उचित व्यवस्था मिलाएका थिए। त्यहाँ पुगेको १८ महिना पछि उनको मृत्यु भएको थियो। ललितपुरका राजा तेजनरसिंह मल्लले कुनै इच्छा व्यक्त नगरेकाले उनलाई आजीवन भक्तपुर दरबारमा कैद गरिएको थियो। [[File:Amar Chitrakar - Portrait of King Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|विसं २०२० मा [[अमर चित्रकार]]द्वारा राजा पृथ्वीनारायण शाहको चित्र]] ==चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण== उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिस राज्य]] विजय गर्न वि.स. १८२८ मा [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]] र [[केहरसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा घमासान युद्ध भएको थियो। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा [[केहरसिंह बस्न्यात]]सहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै [[वंशराज पाँडे|वंशराज पाण्डे]], प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिए। यो पराजयले गोर्खालीहरूको महत्त्वकांक्ष, मान, प्रतिष्ठामा चोट लागेको थियो भने शत्रुहरूमा गोर्खा विरुद्ध कडा मुकाविला गरेमा विजय हुन् सकिन्छ भन्ने प्रतिरक्षात्मक भावना जागृत गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल एकीकरणको इतिहास वैधानिकताको प्रश्न|युआरएल=https://nayayougbodh.com/opinion/2020/01/12/968429|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=युगबोध राष्ट्रिय दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> ==पूर्वी सेन राज्यसँग युद्ध == १८२८;भदौ १३ मा [[रामकृष्ण कुँवर]]लाई पलञ्चोकबाट पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वतर्फ विस्तार गुर्न सेनापति बनाए। अमरसिंह थापालाई उनका नायब गराई २६००सिपाहीसाथ पहाडैपहाड ओल्लो किरातबाट कूच गराए। त्यो नेपाली सेनाले दूधकोसी नदी तरी चौदण्डी दाखिल हुँदा त्रिलोचन उपाध्याय र हरिनन्द उपाध्याय पोखरेलले टूलो सहयोग गरे। खम्बूसेना र नेपाकी (गोर्खा) सेना बीच हलेसी, रावा, दिङ्ला, माझकिरात क्षेत्रमा झडपह्ग्रू भए। किरातका विषालु धनुकाणको मारले नेपाली सेना आक्रान्त भए तापन विजय नेपालकै भयो। बिसं १८२९ माघ भरमा माझकिरातमा नेपालको अधिकार भयि। पहाडी भाग मात्र त्यहाँसम्म दखल भएको हुँदा तलहट्टीमा पनि विजय गर्नुपर्ने स्थिति देखा परुओ। मुख्य काथिनता पहाडी भागमा नै पर्थ्यो, त्यो दखल भयो। तराईको भूभागलाई कब्जा गर्न बख्सी अभिम्क्सनसिंह बस्न्यातलाई खटाई पृथ्वीनारायण शाहले अङ्ग्रेज गभर्नर वारेन हेस्ट्ङ्सलाई पत्र लेखे। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेबा पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। त्यस पत्रको आशय अङ्ग्रेजले विरोधीलाई साय्ह नदिउन् भन्ने थियो। ==मृत्यु== [[चित्र:विदुर नगरपालिका वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ.jpg|अङ्गुठाकार|[[विदुर नगरपालिका]] वडा नं ५ द्वारा निर्मित स्तम्भ ]] वि.सं. १८३१ (सन् १७७४) मङ्सिरको मध्यतिर जाडो छल्न नुवाकोट गएका पृथ्वीनारायण शाह [[साततले दरबार (नुवाकोट)|नुवाकोट दरबार]]मा बिमारी परेका थिए। स्वास्थ्य झन्-झन् खराब हुँदै गएपछि उनैको इच्छाअनुसार त्यहाँको [[देवीघाट]] लगिएको थियो। नौ दिनसम्म घाटमै रही माघ १ गते बिहान सात बजे उनको निधन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाह: मृत्युको कारण 'बाघको आक्रमण' कि रोग?|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-46824299.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> कतै कतै सिकार खेल्न गएको बेलामा बाघको आक्रमणमा परी गहिरो चोट परी घाइते भएको हिँदा मृत्यु भएको समेत उल्लेख छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=सञ्जीवन महर्जन|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु|युआरएल=https://saptahik.com.np/history/2016/03/30/20160330121932|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=साप्ताहिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> घाटमै राखिएको बेला उनले नेपालको भूराजनीतिक अवस्था, सामाजिक जीवन, प्रतिरक्षा र विकासका सन्दर्भमा उपदेशहरू दिएका थिए, जसलाई '[[दिव्योपदेश]]' समेत भनिन्छ। <ref>http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112022040/http://www.ekantipur.com/np/2071/9/25/full-story/401744.html |date=2015-01-12 }}</ref> "नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल जस्तो रहेछ। दक्षिणको बादशाह महाचतुर रहेछ। जाइकटक नगर्नु, झिकी कटक गर्नु। नेपाल चार वर्ण, छत्तिस जातको साझा फूलबारी हो।" इत्यादि सान्दर्भिक उपदेशहरू पृथ्वीनारायण शाहले दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विजयका पर्याय पृथ्वीनारायण शाह|युआरएल=https://www.newsofnepal.com/2021/01/04/373489/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> [[माघे सङ्क्रान्ति]]का दिन ५२ वर्षको उमेरमा उकुच र ठेउला आएर नुवाकोट जिल्लामा पर्ने [[त्रिशूली नदी|त्रिशुली]] र तादी नदीको सङ्गम 'मोहन तिर्थ' वा [[देवीघाट]]मा उनको मृत्यु भएको थियो।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १८४</ref> == विदेश नीति == === भोट-चीन === === अंग्रेज कम्पनी सरकार === पृथ्वीनारायणले दीनानाथलाई अङ्ग्रेजसित सम्झौता गरी तराईको समस्या समाधान गर्ने निर्णय गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} पृथ्वीनारायणको अंग्रेज नीति|url=https://nepalihimal.com/|access-date=2026-06-08|website=nepalihimal.com|language=en-US}}</ref> इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारसग सम्पर्क र सम्बन्ध विस्तार गर्नका लागि त्यति बेला राजदूतका रुपमा दीनानाथ उपाध्याय नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web|title=नेपालको भू-राजनीतिक कूटनीति|url=https://yugyandaily.com/news/5713|access-date=2026-06-08|website=Yugyan Daily|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260608080150/https://yugyandaily.com/news/5713|archive-date=2026-06-08}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहकै समयदेखि नेपाली वकिलका रूपमा भारतमा कार्यरत थिए। जब इष्ट इन्डिया कम्पनीका सेनाले सन्यासी डाँकाहरूलाई लखेट्थे, तिनीहरू तराईका जङ्गलहरूमा गएर लुक्ने गर्दथे। वारेन हेस्टिङ्सलाई सन्यासी डाँकाहरूलाई नियन्त्रणमा लिन पृथ्वीनारायण शाह उपयुक्त स्थितिमा छन् भन्ने लागेको थियो। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहको सन्देशको जवाफ दिन पन्छाए। उनले अक्टोबर ३०, १७७३ मा पृथ्वीनारायण शाह र अभिमानसिंह बस्न्यातलाई पत्र लेखी ती डाँकाहरूलाई दबाउन सहयोग गर्न अनुरोध गरे। यस सन्देशको जवाफमा पृथ्वीनारायण शाहले गण्डकी नदी पार गरी पूर्वतर्फ भाग्ने क्रममा डाँकाहरू बारम्बार त्यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने भएकाले गोर्खाली सेनालाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिन गभर्नर-जनेरलाई अनुरोध गरे (जनवरी, १७७४)। यसरी पृथ्वीनारायण शाहले बेतियामा आफ्नो पकड बनाउने अपेक्षा राखेका थिए। उनले ब्रिटिसहरूबाट जवाफको प्रतीक्षा गरिरहे, र साथसाथै डाँकाहरूलाई आफ्नो राज्यमा घुसपैठ गर्नबाट रोक्ने कार्यलाई पनि निरन्तरता दिए। तथापि, वारेन हेस्टिङ्सले गोर्खालीहरूलाई बेतियामा प्रवेश गर्न दिनु अनुपयुक्त ठाने। त्यसैले उनले पृथ्वीनारायण शाहलाई कुनै जवाफ पठाएनन्। फलस्वरूप, पृथ्वीनारायण शाह चौदण्डीतर्फ अघि बढे। पटनाको चढाई गर्दा [[भारतका गभर्नर जनरलहरूको सूची|गभर्नर-जनरल]]ले सहयोगको माग गर्दा पृथ्वीनारायण शाहले अंग्रेजको पक्षमा सेना पठाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=Acharya |first=Baburam |date=January 14, 2007 |title=Historical:: The Sen Kingdoms |url= |website=Madhesi-We Stand}}</ref><ref>{{Citation |last=Shilapatra |title=सन् १९२३ मा चन्द्र शमशेरले बेलायतसँग गरेको सन्धि कथा {{!}} Tika Prasad Dhakal {{!}} Birat Anupam {{!}} |date=2026-08-23 |url=https://www.youtube.com/watch?v=5grs33PTl94 |pages=15:10 |access-date=2026-08-24}}</ref> कम्पनी सरकारसँग सम्बन्ध राख्न राजा पृथ्वीनारायण शाहले पण्डित [[गजराज मिश्र]]लाई स्थायी बनारसमै राखेका थिए। बि.सं १८३० जेठ मा लेखेको पत्रमा [[विजयपुर राज्य|विजयपुरका राजा]] कामदत्त सेन आफ्ना दाजु हुनाले निजको हत्या दिवान बुद्धिकर्ण राईले गरेकाले निजको बदला लिन सेना पठाएकाले अङ्ग्रेज सरकारले बुद्धिकर्णलाई सहयोग नगर्ने अनुरोधका साय्है त्यताको रैरकम के गर्नुपर्ने हो आफूले मिलाउने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। === मुगल === पृथ्वीनारायण शाहले [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] [[मुगल साम्राज्य|बादसाह]] शाह आलम द्वितीयबाट ‘शमशेर बहादुर जंग’ भन्ने पदवी पाएका थिए। यसलाई उनीसहित उनीपछिका शाह राजाहरूले आफ्नो प्रशस्तिमा राख्दै आए। विक्रम संवत् १८२८ सालदेखि चलाइएको यो उपाधिलाई राजा महेन्द्रले २०१९ सालमा मात्रै हटाएका हुन् <ref>[[बाबुराम आचार्य]], पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी, पृष्ठ ४८६-४९१</ref>। === बाइसे-चौबिसे === ===सल्यानसँगको सम्बन्ध=== वि.स १८२३ मा [[सल्यान राज्य|सल्यानी राजा]] श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभिम शाहसँग आफ्ना छोरी [[विलासकुमारी]]को विवाह गराई मैत्री सम्बन्ध कायम गरेका थिए। == नीति == === आर्थिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहले आर्थिक समृद्धिका बारेमा पनि धेरै कुरा व्यक्त गरेका छन्। मुलुक गरिब भयो भने सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने उनको मान्यता रहेको थियो। सरकारले कर उठाउनका लागि कसैलाई ठेक्का नदिइकन आफैँले सो कार्य गर्नु पर्छ भन्ने उनले धारणा रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक= डा. जयराज आचार्य|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहको परराष्ट्र नीतिका पञ्चतत्व|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/651810|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> तात्कालिक समयमा, उनले पूर्व र पश्चिमको बाटोहरू बन्द गर्दै काठमाडौँसम्मको यातायातको बाटो खुलाउने इच्छा राखेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय उत्पादनलाई जोड दिएका थिए। उनको कृति दिव्योपदेशमा उनले विदेशी व्यापारीहरू नेपाल प्रवेश गरेभने यसलाई मरुभूमि बनाएर छोड्ने धारणामा रहेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायणः राष्ट्रनिर्माता कि विस्तारवादका नाइके ?|युआरएल=https://ratopati.com/story/74048|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> यस्तै सन्दर्भमा उनले विदेशी कपडा लगाउनलाई बहिष्कार गर्ने सल्लाह दिएका थिए र स्थानीय मानिसहरूलाई कपडा बुन्न प्रशिक्षण समेत दिएका थिए। स्थानीय सम्पत्ति देशबाट बाहिर जान नहुने उनको विश्वास रहेको थियो। उनले नेपाली जडिबुटीलाई विदेशी भूमिमा बेच्न र यसबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई देशमा फिर्ता ल्याउन प्रोत्साहित गरेका थिए। उनी पैसा देश भित्र मात्र रहेको हेर्न चाहन्थे। उनले प्रसिद्ध भनाइमा उनले, "प्रजा मोटो भए दरबार पनि बलियो रहन्छ" भनेर बताएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=इतिहासलाई जोगाएर राख्नु पर्छ; मार्नु हुन्न|युआरएल=https://www.brtnepal.com/2019/01/09/74013.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ब्रिटनेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === रक्षा नीति === पृथ्वीनारायण शाहले किल्लाहरू निर्माणमा जोड दिएका थिए। उनले नेपालको भूमिलाई भगवान आफैले बनाएको प्राकृतिक किल्लाको रूपमा लिएका थिए। उनले शिवपुरी, फूलचौकी, चन्द्रगिरी, महादेवपोखरी, पालुङ, डापाचा र काहुलेमा बलियो किल्ला तयार पार्न र प्रत्येकमा तोप राख्न सुझाव दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पृथ्वीनारायण शाहलाई के ले विजयी बनायो ?|युआरएल=https://www.dekhapadhi.com/news/5107|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=देखापढी अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> भन्ज्याङमा फलामेका ढोकाहरू निर्माण गर्न र ती सबैमा तोपहरू तयारी अवस्थामा राख्ने गरि उनले निर्माण गराएका थिए जसमा उनले देशलाई जासूस, शरणार्थी, हत्यारा आदिबाट जोगाउने विश्वास गरेका थिए।<ref name=":3">{{Cite book|title=बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य उपदेश|last=आचार्य, बाबुराम|first=नरहरिनाथ, योगी|publisher=श्रीकृष्ण आचार्य|year=२०१४|isbn=978-99933-912-1-0|location=काठमाडौँ|pages=४,५}}</ref> === धार्मिक नीति === पृथ्वीनारायण शाहमा धार्मिक श्रद्धा निकै रहेको थियो। यीनी काली र [[गोरखनाथ]]का उपासक थिए। यसकारण ले उनले आफ्ना छापमा आफ्नो नाम नलेखी कालीको नामान्तर भवानी र यिनको हतियार [[खड्ग]] राखिदिए। कालीका पूजामा सिन्दूरको प्रयोग हुने हुनाले यो छापमा लगाउँदा पनि सिन्दूरकै व्यवहार गर्ने नियम गरे। यस कारण यो छाप [[लालमोहर]] भन्ने नामले प्रसिद्ध भयो। राज्य भवानीको हो, संरक्षक मा हुँ भन्ने भावना यिनको मनमा थियो। यिनका उत्तराधिकारी महाराजहरूले पनि यस छापलाई आफ्नो छाप मानेर त्यस भावनालाई कायमै राखे। पृथ्वीनारायण शाहले चाँदीका टकमा एकापट्टि आफ्नो नाम राखेर अर्कापट्टि भवानी र गोरखनाथ को नाम समेत छपाउने नियम गरे। पृथ्वीनारायण शाह [[हिन्दु धर्म|सनातन धर्म]]का पक्षपाती भए पनि [[बौद्ध धर्म]]को आदर गर्दथे। यिनले [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] दखल गरे पछी भोटका सक्य लामाले सिम्भु [[चैत्य]] मर्मत गर्न लाग्दा मेरुदण्डको लागि चाहिने अग्राखको लिङ्गो नुवाकोटबाट पथाइदिएका थिए। कीर्तिपुर दखल हुने बित्तिकै त्यहाँका चैत्यका निमित्त केही जमीन दाङ पनि दिए। सेसातका मल्ल राजाहरोका इष्टदेवता टावर वा [[तलेजु भवानी|तलेज्यूका]] पूजाआज्ञा पनि पूर्ववत् कायम राखे। नयाँ रियासत जितिएपछी त्यहाँका देवीदेवताका देवलहरू मर्मत गर्ने र यिनका आजापूजालाई [[गुठी]] जमिन बढाइदिने भारदारहरूको पहिलो काम हुन्थ्यो। यस काममा [[अमरसिंह थापा]] (बडा) विशेष प्रसिद्ध थिए.<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |journal=पूर्णिमा |issue=81 |pages=72 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008091759/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_01.pdf |archive-date=2023-10-08 |access-date=2023-11-01 }}</ref> ==दिव्योपदेश== {{Quote box | quote = मेरा साना दुखले आर्ज्याको मुलुक होइन यो चार जात छात्तिस वर्णको साझा फूलबारी हो सबलाई चेतना भया।}} {{मुख्य|दिव्योपदेश}}[[पृथ्वीनारायण शाह|श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह]] आफ्नो अन्तिम समयमा [[शेरा दरबार]] दिएका दिव्योपदेशका कारणले चर्चित छन्। उनका उपदेशहरू आजपनि समय सान्दर्भिक रहेको धेरैको बुझाइ रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज कँडेल|शीर्षक=पृथ्वीनारायणका दिव्योपदेशको सान्दर्भिकता|युआरएल=https://gautambuddhasandesh.com/?p=7491|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पृथ्वीनारायण नारायण शाहका अनुसार "बुढाहरू मर्दा कोहि अर्ति दिन्छन्, पछिल्ला पुस्तालाई ती कुरा गतिला हुनाले एकले अर्कालाई भन्दै राज्य सञ्चालन गर्दै जान्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८५</ref> पृथ्वीनारायणले आफ्नो अन्तिम समय तिर भारदारहरूलाई उपदेश दिएका दिए। उनका अन्तिम सन्देशहरूबाट त्यस्ता पेचिला र चोटिला कुराहरू झल्कन्छन्।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास पृष्ठ १८४</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चेतना भया|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/136753-1515644040.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> == सन्तानहरू == [[File:Idols - Flickr - askmeaks.jpg|thumb|Idols of PrithviNarayan Shah with his two wives]] {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |बच्चाहरू |- ! scope="col" |जीवनसाथी !मिति |- ! scope="row" |[[प्रतापसिंह शाह|युवराजाधिराज प्रतापसिंह]] |५ बैशाख १८०८ |[[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी देवी]]''(अरु थप पनि छन्)'' | |वि.सं. १८४२ |[[रणबहादुर शाह|युवराजाधिराज रणबहादुर]]<br/>[[बिदुर शाह|अधिराजकुमार विदुरबहादुर]]<br/>[[शेरबहादुर शाह|अधिराजकुमार शेरबहादुर]]<br/>''(अरु थप पनि छन्)'' |- ! scope="row" |[[बहादुर शाह|अधिराजकुमार बहादुर]] |वि.सं. १८१४ असार ६ |विद्या लक्ष्मी देवी | |वि.सं. १५ असार १८५४ |[[रिपू मर्दन शाह|अधिराजकुमार रिपू मर्दन]]<br/>[[शत्रु मन्जन शाह|अधिराजकुमार शत्रु मन्जन]] |- ! rowspan="2" scope="row" |[[विलासकुमारी|अधिराजकुमारी विलासकुमारी]] | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[रणभीम शाह]] | rowspan="2" |१७६६ | rowspan="2" | | |- | |- !चौतारिया रणसिंह शाह | | | | | |} == स्मारक == * [[पृथ्वी राजमार्ग|पृथ्वी राज मार्ग]] * पृथ्वी राजपथ * पृथ्वी सालिक([[सिंहदरबार|सिंह दरबार]]) * पृथ्वी सालिक([[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ मन्दिर्]]) * पृथ्वी सालिक, [[चन्द्रागिरी डाँडा|चन्द्रागिरि]] * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, राष्ट्र बिभुती पार्क, पोखरा * [[पृथ्वीनारायण क्याम्पस|पृथ्वी नारायण क्याम्पस]] , पोखरा * पृथ्वी संग्राहलय * पृथ्वी नारायण शाह सालिक, सिन्धुली गदी ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== ===उद्धरणहरू=== {{Reflist}} ===पुस्तकहरू=== * {{Cite web |last=दाहाल |first=पेशल |date=२०५७ |title=नेपालको इतिहास |url=https://archive.org/details/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/mode/2up |url-status=dead |archive-url=https://ia802509.us.archive.org/23/items/nepalko-itihas-by-peshal-dahal_202204/Nepalko%20Itihas%20by%20Peshal%20Dahal_text.pdf |archive-date=२ जेष्ठ २०७९ |access-date=२ जेष्ठ २०७९ |publisher=एम. के. पब्लिशर्स एण्ड डिस्ट्रिब्यूटर्स|ref = {{harvid|दाहाल|२०५७}}}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{s-start}} {{S-hou|[[शाह वंश]]|२७ पुस|१७७९|१ माघ|१९३१}} {{S-reg|}} |- {{succession box | before = [[नरभूपाल शाह]] | title = [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का राजा | years = १७९९–१८३१| after = नेपालको राजाको रूपमा}} {{succession box | before = गोरखाको राजाको रूपमा| title = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | years = १८३१–१८३४ | after = [[प्रतापसिंह शाह]]}}{{s-end}} {{मूल_सर्ट:शाह, पृथ्वीनारायण}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:पृथ्वीनारायण शाह| ]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]] p28ji0hwjn7ro6p01cf88ye50wv6v56 0 17087 1392181 1389623 2026-10-03T02:47:34Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392181 wikitext text/x-wiki == राजेन्द्र विमलका कथागत प्रवृत्तिहरू == {{Orphan|date=मे २०१३}} '''डा. राजेन्द्र विमल''' (सन् १९४७–२०२६) नेपाली तथा मैथिली साहित्यका वरिष्ठ, प्रतिष्ठित तथा बहुआयामिक साहित्यकार, कथाकार, कवि, भाषाविद्, समालोचक तथा प्राध्यापक थिए । साहित्य, भाषा, शिक्षा तथा सांस्कृतिक चिन्तनका क्षेत्रमा दीर्घकालसम्म सक्रिय रहँदै उनले नेपाली तथा मैथिली वाङ्मयको विकासमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएका थिए । उनको जन्मनाम '''राजेन्द्र लाल''' थियो र साहित्यिक जगतमा उनी सम्मानपूर्वक '''डा. राजेन्द्र विमल''' नामबाट परिचित भए । उनी जनकपुरधामको कायस्थ परिवारमा जन्मिएका थिए । कथालेखनमा दीर्घकालदेखि समर्पित रूपमा सक्रिय रहेका डा. राजेन्द्र विमलले मधेश तथा मिथिलाको सामाजिक, सांस्कृतिक र मानवीय जीवनलाई साहित्यिक संवेदनशीलताका साथ प्रस्तुत गर्दै नेपाली आख्यान साहित्यमा विशिष्ट योगदान पुर्‍याएका थिए । उनको यही साहित्यिक योगदानका लागि '''मधुपर्क सम्मान २०७६''' द्वारा सम्मानित गरिएको थियो ।<ref>{{cite web |title=मधुपर्क सम्मान’बाट डा. विमल, सरिता र सुरेश सम्मानित |url=https://baahrakhari.com/news-details/199803/2019-06-14 |website=बाह्रखरी |date=१४ जुन २०१९}}</ref> '''वरिष्ठ तथा सम्मानित साहित्यकार डा. राजेन्द्र विमलको ११ अगस्ट २०२६ मा ७९ वर्षको उमेरमा निधन भयो ।''' नेपाली तथा मैथिली साहित्यमा दीर्घकालीन योगदान पुर्‍याएका उनको निधनलाई साहित्यिक तथा बौद्धिक क्षेत्रमा महत्वपूर्ण क्षतिको रूपमा लिइयो । उनको पार्थिव शरीरलाई '''राजकीय सम्मानसहित जनकपुरधामको स्वर्गदारीमा अन्त्येष्टि''' गरिएको थियो ।<ref>{{cite news |title=राजेन्द्र विमल: समाज जोड्ने साधक |url=https://ekantipur.com/news/2026/08/11/rajendra-bimal-a-seeker-who-connects-society-39-38.html |work=कान्तिपुर |date=११ अगस्ट २०२६}}</ref> ==जीवनी== उनको जन्म सन् १९४७ मार्च २६ मा देवीचोक, जनकपुर–१० मा भएको थियो । अत्यन्त जिज्ञासु तथा अध्ययनशील स्वभावका विमलले नेपाली, हिन्दी तथा मैथिली भाषामा उच्च शिक्षा हासिल गरेका थिए । उनले भाषाविज्ञान विषयमा विद्यावारिधि (पीएचडी) उपाधि प्राप्त गरेका थिए ।<ref>{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}</ref> वि.सं. २०२९ सालदेखि [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]मा नेपाली विषयको अध्यापनमा संलग्न रहँदै उनले लामो समयसम्म अध्यापन, अनुसन्धान तथा साहित्यिक सिर्जनाका माध्यमबाट शैक्षिक तथा साहित्यिक क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएका थिए । प्राध्यापनसँगै उनी पत्रकारिता तथा साहित्यिक सम्पादनका कार्यमा पनि सक्रिय थिए । वि.सं. २०२९ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्द्रीय क्याम्पसको बुलेटिनका संस्थापक सम्पादकका रूपमा उनले भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।<ref>{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}</ref> ==शिक्षा तथा प्राध्यापन== राजेन्द्र विमलले नेपाली, हिन्दी तथा मैथिली भाषामा उच्च शिक्षा हासिल गरेका थिए । उनले भाषाविज्ञानमा विद्यावारिधि (पीएचडी) उपाधि प्राप्त गरेका थिए ।<ref>{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}</ref> त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा दीर्घकालसम्म नेपाली विषय अध्यापन गर्दै उनले विशेषतः मिथिला क्षेत्रका मैथिलीभाषी विद्यार्थीहरूलाई नेपाली भाषामा उच्च शिक्षा प्रदान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए । नेपाली भाषा तथा वाङ्मयको समृद्धिमा पुर्‍याएको योगदानका कारण उनलाई '''जगदम्बा–श्री पुरस्कार २०६६''' प्रदान गरिएको थियो ।<ref>{{cite web |title=राजेन्द्र विमल |url=https://guthi.madanpuraskar.org/people/rajendra-bimal/ |website=मदन पुरस्कार गुठी}}</ref> ==साहित्यिक जीवन== डा. राजेन्द्र विमल नेपाली तथा मैथिली साहित्यका सशक्त तथा बहुआयामिक स्रष्टाका रूपमा परिचित थिए । कथा, कविता, निबन्ध, उपन्यास, समालोचना, अनुवाद तथा अनुसन्धानात्मक लेखनका विभिन्न विधामा उनले सिर्जनात्मक योगदान दिएका थिए । उनका कृतिहरूमा मिथिला तथा मधेशको सामाजिक जीवन, भाषा, संस्कृति, मानवीय सम्बन्ध, सामाजिक विभेद, राजनीतिक परिवर्तन तथा समसामयिक यथार्थको विविध पक्ष अभिव्यक्त भएको पाइन्छ ।<ref>{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}</ref> उनका नेपाली तथा मैथिली भाषाका दुई दर्जनभन्दा बढी कृति प्रकाशित भएको उल्लेख विभिन्न स्रोतमा पाइन्छ । उनको साहित्यिक सिर्जनाले मिथिलाको सामाजिक–सांस्कृतिक जीवन र समकालीन नेपाली समाजका विविध प्रश्नलाई अभिव्यक्त गरेको छ ।<ref>{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}</ref> ==कृतिहरू== ===नेपाली=== * ''राजेन्द्र विमलका कथाहरू'' * ''खहरेको तिर्खा'' * ''समयका आँखा'' * ''मिथिलाको इतिहास, संस्कृति र कला परम्परा'' * ''गद्य, पद्य र नाटक'' * ''फिस्टी रानी'' * ''रोएको जून'' ===मैथिली=== * ''इतिहासक घाओ'' * ''पचास वर्ष मैथिली कथा'' * ''ई हमरे कथा थिक'' * ''सूर्यास्तसँ पहिने'' * ''सीता'' * ''नौटंकी चलिरहल अछि'' * ''दोहाइ बाबा भुँइयाँ'' ==साहित्यिक योगदान== डा. राजेन्द्र विमलले नेपाली तथा मैथिली भाषा–साहित्यबीचको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन, साहित्यिक आदानप्रदानलाई विस्तार गर्न तथा मिथिला र मधेशको सामाजिक–सांस्कृतिक जीवनलाई साहित्यमा अभिव्यक्त गर्न दीर्घकालीन योगदान दिएका थिए । उनले भाषा, साहित्य र शिक्षाका क्षेत्रमा निर्वाह गरेको भूमिका उनका साहित्यिक र शैक्षिक योगदानसँगै स्मरणीय मानिन्छ ।<ref>{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}</ref> ==पाठ्यक्रममा समावेश रचनाहरू== उनका विभिन्न रचनाहरू विद्यालयदेखि विश्वविद्यालय तहसम्मका नेपाली तथा मैथिली पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको उल्लेख छ । ''बन्धनबाट मुक्ति'' कथा कक्षा ९ को नेपाली पाठ्यक्रममा तथा ''लङ्का दहन'' कथा स्नातक तहको अनिवार्य नेपाली विषयको पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको उल्लेख छ ।<ref>{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}</ref> ==पुरस्कार तथा सम्मान== राजेन्द्र विमलले नेपाली, मैथिली तथा भाषाविज्ञानका क्षेत्रमा गरेको दीर्घकालीन योगदानका लागि विभिन्न प्रतिष्ठित राष्ट्रिय तथा साहित्यिक पुरस्कार र सम्मान प्राप्त गरेका थिए । * '''जगदम्बा–श्री पुरस्कार २०६६''' — नेपाली भाषा–वाङ्मय तथा शिक्षाको क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानका लागि ।<ref>{{cite web |title=राजेन्द्र विमल |url=https://guthi.madanpuraskar.org/people/rajendra-bimal/ |website=मदन पुरस्कार गुठी}}</ref> * '''नेपाल प्रज्ञा सामाजिकशास्त्र, संस्कृति तथा दर्शन प्रज्ञा पुरस्कार २०६९–२०७०''' — नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको आधिकारिक पुरस्कार अभिलेखमा डा. राजेन्द्र प्रसाद विमलको नाम प्राप्तकर्ताका रूपमा उल्लेख छ ।<ref>{{cite web |title=प्रज्ञा पुरस्कार |url=https://nepalacademy.gov.np/pragya-puraskar/ |website=नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान |access-date=2026-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416202345/https://nepalacademy.gov.np/pragya-puraskar/ |archive-date=2026-04-16}}</ref> * '''राष्ट्रिय कलाश्री पुरस्कार २०६९''' — नेपाली कला तथा साहित्य क्षेत्रमा योगदानका लागि ।<ref>{{cite web |title=राष्ट्रिय कलाश्री सम्मान र पुरस्कार |url=https://www.nepalikalasahitya.com/profile-honors-awards.php |website=नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान}}</ref> * '''मधुपर्क सम्मान २०७६''' — मधेश तथा नेपाली आख्यान साहित्यमा पुर्‍याएको योगदानका लागि ।<ref>{{cite web |title=मधुपर्क सम्मान’बाट डा. विमल, सरिता र सुरेश सम्मानित |url=https://baahrakhari.com/news-details/199803/2019-06-14 |website=बाह्रखरी |date=१४ जुन २०१९}}</ref> * '''प्रतिभा सम्मान २०२०''' — नेपाली भाषा, साहित्य तथा संस्कृतिको क्षेत्रमा योगदानका लागि ।<ref>{{cite news |title=नेपाली प्रतिभा प्रतिष्ठानद्वारा साहित्यकार डाक्टर राजेन्द्र विमल र युवा कवि विमला तुम्खेवा पुरस्कृत |url=https://pahilopost.com/content/20210131102127.html |work=पहिलोपोस्ट |date=३१ जनवरी २०२१ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260812154140/https://pahilopost.com/content/20210131102127.html |archive-date=2026-08-12 |access-date=2026-08-12}}</ref> * '''मैनाली कथा पुरस्कार''' — नेपाली कथा साहित्यमा योगदानका लागि ।<ref>{{cite news |title=‘मैनाली कथा पुरस्कार’ र ‘मैनाली कथा सम्मान’ कथाकार राजेन्द्र विमल र आख्यानकार लोकेन्द्रबहादुर चन्दलाई |url=https://www.brtnepal.com/2018/04/02/43289.html |work=BRT Nepal |date=२ अप्रिल २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260812223714/https://www.brtnepal.com/2018/04/02/43289.html |archive-date=2026-08-12 |access-date=2026-08-12 }}</ref> * '''सावित्री केशर कथा सम्मान २०७७''' — साहित्य तथा नेपाली राष्ट्रिय चेतनामा योगदानका लागि ।<ref>{{cite news |title=दुई प्रख्यात सर्जकलाई सम्मान गरिने |url=https://sahityapost.com/literature-news/31910/ |work=साहित्यपोस्ट |date=२०२१}}</ref> * '''नेपाल विद्यापति मैथिली भाषा/साहित्य पुरस्कार २०६८''' — मैथिली भाषा तथा साहित्यमा योगदानका लागि ।<ref>{{cite report |title=मधेश प्रदेशमा सोइत र सोलकन |url=https://martinchautari.org.np/storage/files/madhesh-pradeshma-paidal-anusandhan-gopal-thakur.pdf |publisher=मार्टिन चौतारी}}</ref> * '''चन्द्रकला खनाल अहिंसा स्रष्टा सम्मान २०८०''' — साहित्यिक तथा मानवीय मूल्यका पक्षमा योगदानका लागि ।<ref>{{cite news |title=राजेन्द्र विमलसहित १५ जना स्रष्टा सम्मानित |url=https://www.ratopati.com/story/395012/samman/ |work=रातोपाटी |date=२६ कात्तिक २०८०}}</ref> * '''बीपी कोइराला स्मृति साहित्य सम्मान २०८०''' — साहित्य क्षेत्रमा विशिष्ट योगदानका लागि ।<ref>{{cite news |title=बीपी साहित्य पुरस्कार विमल र प्रजातन्त्र सेनानी सम्मान शर्मालाई प्रदान गरिने |url=https://www.nepalkhoj.com/2023/09/04/327867/ |work=नेपालखोज |date=४ सेप्टेम्बर २०२३}}</ref> * विभिन्न साहित्यिक स्रोतहरूमा '''साझा पुरस्कार, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, गोपालप्रसाद रिमाल सम्मान, कुलचन्द्र कोइराला सम्मान, मिथिला विभूति तथा वैद्यनाथ सियादेवी मैथिली पुरस्कार''' प्राप्त गरेको उल्लेख पाइन्छ ।<ref>{{cite web |title=साहित्यिक भलाकुसारी : ‘संकटको बेला साहित्यकारले नबोले कसले बोल्ने’ |url=https://sahityasangraha.com/2015/11/03/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B2 |website=साहित्य सङ्ग्रहालय |date=३ नोभेम्बर २०१५}}</ref> ==अनुवाद तथा अन्य साहित्यिक गतिविधि== नेपाली, मैथिली तथा हिन्दी भाषाबीच साहित्यिक आदानप्रदानका लागि उनले विभिन्न कृतिहरूको अनुवाद गरेका थिए । उनले विभिन्न साहित्यिक, सांस्कृतिक तथा रचनात्मक माध्यममा समेत योगदान पुर्‍याएका थिए ।<ref>{{cite news |title=वरिष्ठ साहित्यकार राजेन्द्र विमल : जसले कुटाइ खाँदाखाँदै कविता लेख्न सिके ! |url=https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar |work=लोकान्तर |date=११ अगस्ट २०१८}}</ref> ==परिवार== उपलब्ध पारिवारिक विवरणअनुसार उनका दुई पुत्र '''अभाष लाभ''' र '''विभाष लाभ''' थिए । अभाष लाभ ज्येष्ठ पुत्र हुन् र मैथिली संगीत तथा गायन क्षेत्रमा सक्रिय रहेको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख छ । विभाष लाभ उनका कान्छा पुत्र हुन् । ==निधन== डा. राजेन्द्र विमलको ११ अगस्ट २०२६ मा ७९ वर्षको उमेरमा निधन भयो । उनको निधन नेपाली तथा मैथिली साहित्यिक क्षेत्रका लागि महत्वपूर्ण क्षतिको रूपमा लिइएको छ । उनको पार्थिव शरीरलाई राजकीय सम्मानसहित जनकपुरधामको स्वर्गदारीमा अन्त्येष्टि गरिएको थियो ।<ref>{{cite news |title=राजेन्द्र विमल: समाज जोड्ने साधक |url=https://ekantipur.com/news/2026/08/11/rajendra-bimal-a-seeker-who-connects-society-39-38.html |work=कान्तिपुर |date=११ अगस्ट २०२६}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== * [https://guthi.madanpuraskar.org/people/rajendra-bimal/ मदन पुरस्कार गुठीमा राजेन्द्र विमल] * [https://web.archive.org/web/20260416202345/https://nepalacademy.gov.np/pragya-puraskar/ नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको प्रज्ञा पुरस्कार] * [https://www.nepalikalasahitya.com/profile-honors-awards.php राष्ट्रिय कलाश्री पुरस्कार अभिलेख] * [https://web.archive.org/web/20260812154140/https://pahilopost.com/content/20210131102127.html प्रतिभा सम्मानसम्बन्धी समाचार] * [https://www.lokaantar.com/story/51345/2018/8/11/literature/rajendra-bimal-sahityakar लोकान्तर प्रोफाइल] [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकार]] [[श्रेणी:मैथिली साहित्यकार]] [[श्रेणी:नेपाली कथाकार]] [[श्रेणी:नेपाली कवि]] [[श्रेणी:भाषाविद्]] [[श्रेणी:नेपालका प्राध्यापक]] [[श्रेणी:जनकपुरका व्यक्ति]] ap4by20njeiv5qwyjs1liad41fmpmwe 0 37123 1392198 1390369 2026-10-03T06:01:13Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392198 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ जेठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पुस १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ जेठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} '''वीरेन्द्रवीरविक्रम शाह''' (वि.सं. २००२-२०५८) नेपालका दशौँ शाहवंशीय राजा थिए। यिनले वि.सं. २०२८ देखि वि.सं. २०५८ सम्म नेपालको शासन गरेका थिए। उनका तीनजना सन्तान [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]] शाह, [[अधिराजकुमारी श्रुति|अधिराजकुमारी श्रुति शाह]] तथा [[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन शाह]]का रूपमा जन्मिएका थिए। वीरेन्द्रका दुई जना भाइहरू हुन् । माहिला [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र शाह]] र कान्छा [[धीरेन्द्र शाह]] । धीरेन्द्रको पनि राज[[दरबार हत्याकाण्ड]]मा मृत्यु भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्डको १७ वर्ष पूरा, रहस्य गर्भमै|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/06/683284|कार्य=|प्रकाशक=अनलाइन खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> राजा वीरेन्द्र महेन्द्र र युवराज्ञी इन्द्रका जेठा छोरा थिए।वि.सं. २०२८ मा गद्दी आरोहण गरेपछि उनले आफ्ना पिताबाट पञ्चायती व्यवस्था उत्तराधिकारका रूपमा पाए र नेपालमा शासन गरेका थिए। ४६ सालको जनआन्दोलनपछि, उनले सो व्यवस्था खारेज गर्दै राजनीतिक दलहरूमाथि लागेको तत्कालीन प्रतिबन्ध हटाए र नयाँ संविधान जारी गरेका थिए जसमा उनले एक लोकतान्त्रिक संवैधानिक राजतन्त्रको राष्ट्राध्यक्षका रूपमा सेवा गरेका थिए। ५१ सालमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीले सशस्त्र विद्रोह सुरु गरेपछि उनको शासनकालको उत्तरार्धमा माओवादी जनयुद्ध सुरु भएको थियो। राजा वीरेन्द्र असल भएतापनि उनको निर्णय लिने क्षमता कम भएकनले उनी सल्लाहकारसँग सर-सल्लाह धेरै गर्ने गर्दथे। सल्लाहकारबाट निर्णयमा पुग्नेभन्दा सल्लाहबाट अन्योलमा पर्ने कमजोरी उनमा देखिएको थियो।<ref name=":6">{{Cite web |date=२०८० पौष १, आइतबार |title=‘महेन्द्र रहेको भए उनीबाटै जनतामा अधिकार हस्तान्तरण हुन्थ्यो’ |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20231217-paush1-coup-mahendra-shaha-/13230 |website=उकालो}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == तत्कालीन युवराज [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीरविक्रम शाह देव]] र उनकी जेठी पत्नी राजकुमारी [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी]]का जेठा छोराको रूपमा वि.सं. २००२ पुष १४ मा काठमाडौँको [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा वीरेन्द्रको जन्म भएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-1678.html|title=सन्दर्भ पुस १४ : सम्झनामा राजा वीरेन्द्र|date=१४ पुष २०७१|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> वीरेन्द्रले उनका भाइ [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]]सँग दार्जिलिङको सेन्ट जोसेफ स्कुलमा आठ वर्ष अध्ययन गरेका थिए। २०११ फागुन ३० मा उनीहरूका हजुरबुवा [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को निधन भएको थियो र उनका पिता [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले नेपाली राजगद्दी सम्हालेका थिए। बाबुको स्वर्गारोहणसँगै वीरेन्द्र नेपालका युवराज बनेका थिए। वि.सं २०१५ मा वीरेन्द्र [[संयुक्त अधिराज्य]]को इटन कलेजमा भर्ना भएका थिए। वि.सं २०२० सम्म इटनमा अध्ययन गरेपछि उनी नेपाल फर्केका थिए।<ref name="DT">{{cite news |title=King Birendra of Nepal |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1309622/King-Birendra-of-Nepal.html |publisher=डेली टेलिग्राफ |date=23 August 2001 |access-date=21 July 2008 }}</ref> पछि उनले २०२३ देखि २०२४ सम्म हार्वार्ड विश्वविद्यालयमा राजनीतिक सिद्धान्तको अध्ययन गर्नु पूर्व [[टोकियो विश्वविद्यालय]]मा केही समय बिताएर आफ्नो शिक्षा पूरा गरेका थिए।<ref name="BBC">{{cite news |title=Birendra: Nepal's monarch of change |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm |publisher=BBC |date=2 June 2001 |access-date=21 July 2008 }}</ref> यद्यपी [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] "छोरा अमेरिका पढेर त आयो, तर के पढ्यो, के पढ्यो’"भन्ने गर्थे । अमेरिकामा पढेको भए पनि राजा वीरेन्द्रको आफ्नै सोच थिएन। छोराप्रतिको असन्तुष्टि उनले [[भेष बहादुर थापा|भेषबहादुर थापा]] लगायत आफ्ना मन्त्रीलाई पनि सुनाएका हुन्। <ref name=":6" /> वीरेन्द्र आफ्नो युवावस्थामा यात्रा गर्न रुचि राख्दथे। उनी [[क्यानडा]], [[दक्षिण अमेरिका]], [[अफ्रिका]], [[भारत]]का धेरै भागहरू र अन्य थुप्रै एसियाली देशहरूको भ्रमणमा गएका थिए। उनी नेपाली कालिगढ र कला सङ्कलक तथा समर्थक पनि थिए। उनले पछि हेलिकप्टर उडाउन पनि सिकेका थिए।<ref name="NYT" /> वीरेन्द्रले २०२६ फागुन १६ मा राणा परिवारकी छोरी [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|ऐश्वर्या राज्य लक्ष्मीदेवी]]सँग विवाह गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Milestones of History |last=Mainali |first=Pramod |year=2000 |isbn=99946-960-4-1 |page=111 }}</ref> इतिहासको सबैभन्दा भव्य हिन्दु विवाह समारोहको रूपमा रहेको उक्त विवाहको लागि ९५ लाख अमेरिकी डलर खर्च भएको थियो।<ref>{{cite magazine |title=Marriage of Convenience |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878784-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214175438/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878784-1,00.html |url-status=dead |archive-date=14 February 2009 |magazine=टाइम |date=9 March 1970 |access-date=21 July 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214175438/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878784-1,00.html |date=14 February 2009 }}</ref> == प्रारम्भिक शासनकाल == वीरेन्द्रले पिता [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]को निधन पश्चात् २०२८ माघ १७ मा २७ वर्षको उमेरमा नेपाली राजगद्दी सम्हालेका थिएँ। आरोहणका क्रममा उनी प्रभावकारी ढङ्गले निरपेक्ष राजा थिएँ। राजनीतिक दलहरूमा प्रतिबन्ध लगाइएको देशलाई उनले वंशाणुगत रूपमा प्राप्त गरेका थिएँ। उनले [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] भनेर चिनिने स्थानीय र क्षेत्रीय परिषद्हरूको प्रणालीमार्फत शासन गरेका थिएँ।<ref name="NYT">{{cite news |last=Crossette |first=Barbara |title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63 |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=3 June 2001 |access-date=21 July 2008 }}</ref> राजाको हैसियतमा उनको पहिलो विदेश यात्रा २०३० असोज २६ मा [[भारत]] र त्यसको दुई महिना पछि [[चीन]]को भ्रमण गरेका थिएँ।<ref>{{cite web|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|title=King Birendra's Historic China Visit|access-date=23 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archive-date=23 July 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit |date=23 July 2015 }}</ref> राजा बीरेन्द्रको राज्याभिषेकका अवसरमा आयोजित रात्रीभोजमा उनले नेपाललाई [[शान्तिक्षेत्रको प्रस्ताव|शान्तिक्षेत्र]] घोषित गरियोस् भनी प्रस्ताव राखेका थिएँ। ===२०३७ को जनमत सङ्ग्रह === [[नेपाली कांग्रेस|नेपाली काङ्ग्रेस]]का सरकारी प्रतिष्ठित नेताहरू [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] प्रणाली हटाउने प्रयास गरेकाले उनीहरूलाई गिरफ्तार गरिएको थियो। बढ्दो प्रजातन्त्र समर्थक आन्दोलनका कारण वीरेन्द्रले गैरदलीय र बहुदलीय व्यवस्थाबीच निर्णय गर्न [[जनमत सङ्ग्रह, २०३७|जनमत सङ्ग्रह]] गर्ने घोषणा गरेका थिएँ।<ref name="NYT" /> जनमत सङ्ग्रह २०३७ वैशाख २० गते सम्पन्न भएको थियो। गैर-दलीय प्रणालीले ५५% र बहुदलीयले ४५% मत प्राप्त गर्दै पञ्चायती व्यवस्थाले जित हासिल गरेको थियो।<ref name="Malhotra">{{cite news |last=Malhotra |first=Inder |date=4 June 2001 |title=King Birendra of Nepal |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal |access-date=21 July 2008}}</ref> सोही दशकमा राजनीतिक सङ्गठनहरूमाथि लगाइएका बन्देजहरू कम भएका थिएँ र उदार विद्यार्थी नेतृत्वका समूहहरूले नेपालमा संवैधानिक परिवर्तनको माग गर्न थालेका थिएँ।<ref name="BBC" /><ref>{{cite web|url=http://www.nepalhomepage.com/news/century_poll/english/birendra|title=King Birendra Credentials|access-date=2012-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117071004/http://nepalhomepage.com/news/century_poll/english/birendra/|archive-date=2020-11-17}}</ref> == प्रजातान्त्रिक काल == [[चित्र:Birendra of Nepal with Rajiv Gandhi.jpg|राजा वीरेन्द्र र भारतीय प्रधानमन्त्री [[राजीव गान्धी]] हात मिलाउँदै|thumb]] वि.सं २०३७ सालपछि [[नेपाल]]मा एकपछि अर्को हड्ताल र प्रजातन्त्र समर्थकद्वारा दङ्गा मच्चाइएको थियो। दङ्गाका कारण वीरेन्द्रले राजनीतिक दलमाथिको प्रतिबन्ध हटाएर [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|२०४६ साल]]मा संवैधानिक [[नेपालका राजाहरूको सूची|राजा]] बन्ने सहमति गरेका थिएँ।<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/nepal/53.htm |title=The Constitution of 1990 |access-date=21 July 2008 |publisher=Country Studies}} </ref> उनले प्रमुख प्रतिपक्षी गुटको प्रतिनिधित्व गर्न र राजनीतिक सुधारका लागि उनीहरूको मागलाई साम्य पार्न नयाँ संविधान तयार गर्न स्वतन्त्र संविधान सिफारिस आयोग गठन गरेका थिएँ। आयोगले उनलाई २०४७ भदौ २५ मा प्रस्तावित संविधानको मस्यौदा प्रस्तुत गरेको थियो। नयाँ संविधानले वीरेन्द्रलाई बहुदलीय लोकतान्त्रिक व्यवस्थासहितको संवैधानिक राजतन्त्रको प्रमुख बनाउने थियो। संविधानको मस्यौदा प्रधानमन्त्री [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] र उनको मन्त्रिमण्डलबाट अनुमोदन भएको थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|title=King Birendra of Nepal A ruler much loved by his people, he bowed to popular will and surrendered absolute power|newspaper=The Guardian|date=4 June 2001|last1=Malhotra|first1=Inder}}</ref> त्यसैले २०४७ कात्तिक २३ मा वीरेन्द्रले नयाँ संविधानले नेपाललाई संवैधानिक राजतन्त्रमा परिणत गरेको प्रष्ट पारेका थिएँ। संवैधानिक राजतन्त्रको रूपमा वीरेन्द्रलाई आफ्नो प्रजातान्त्रिक दृष्टिकोण र व्यवहारका साथै राजनैतिक दलहरूको समर्थताको प्राप्त गर्न असमर्थ रहेका कारण [[माओवादी जनयुद्ध|नेपाली जनयुद्ध]] रोक्न विफल भएका थिएँ।<ref>{{Cite web |last=VIEWPOINT |date=2022-06-02 |title=13 Reasons Why Former King Birendra Shah Is the Most Loved Monarch of Nepal |url=https://www.nepwave.com/13-reasons-why-former-king-birendra-shah-is-the-most-loved-monarch-of-nepal/ |access-date=2022-07-16 |website=NEPWAVE |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716221904/https://www.nepwave.com/13-reasons-why-former-king-birendra-shah-is-the-most-loved-monarch-of-nepal/ |archive-date=2022-07-16 }}</ref> माओवादी विद्रोही र सरकारी सेनाबीच द्वन्द्व सुरु भएको थियो। यो युद्ध वि.सं २०५२ देखि २०६२ सम्म रहेको थियो।<ref name=":1"/> == उल्लेखनीय कार्य तथा सुधारका प्रयासहरू == === कूटनीतिक अभियान === [[चित्र:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[रोनाल्ड रेगन]]सँग वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव]] [[भारत]], [[चीन]] र [[सोभियत सङ्घ]]को अतिक्रमणका बावजुद उनी नेपालको स्वतन्त्रता कायम राख्न सफल भएका थिएँ। राजाको रूपमा उनको पहिलो विदेश भ्रमण २६ असोज २०३० मा [[भारत]] र त्यसको दुई महिनापछि [[चीन]] रहेको थियो।<ref>{{cite web |title=King Birendra's Historic China Visit |url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit |archive-date=23 July 2015 |access-date=23 July 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit |date=23 July 2015 }}</ref> उनले मुस्ताङ क्रान्तिको क्रममा [[नेपाल]]बाट मुस्ताङ र चीनबाट [[तिब्बत]]लाई टुक्रिनबाट रोकेका थिएँ। [[चीन]]विरुद्ध काम गर्ने खम्पा विद्रोहको निःशस्त्रीकरणले नेपाल–चीन सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको थियो।<ref>{{cite web |date=2020-01-28 |title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह ! |url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/ |access-date=2022-07-23 |website=स्वदेश नेपाल |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/ |archive-date=2022-07-23 }}</ref><ref>{{cite web |last=देवकी विष्ट |title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाइँं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण |url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593 |access-date=2022-07-23 |website=ब्रेक एन लिङ्स |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593 |archive-date=2022-08-10 }}</ref> [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन]] र दक्षिण एसियाली खाद्य भण्डारको स्थापनाका लागि योगदानको दिएका थिएँ। आफ्नो शासनकालमा उनले [[काठमाडौँ]]मा सार्क सचिवालय पनि स्थापना गर्न सफल भएका थिएँ।<ref name=":3">{{cite web |last=Basnyat |first=Prem Singh |title=A forgotten history |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/ |access-date=2022-07-22 |website=My Republica |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/ |archive-date=2022-07-23 }}</ref><ref name="premBasnyat">{{Cite book |last=Basnyāta |first=P. |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007 |publisher=Sarwochcha Man Singh Basnyat |isbn=978-99946-2-863-6}}</ref> उनले थप ४६ देशहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्न सफल भएका थिएँ जसले कूटनीतिक सम्बन्धका लागि देशहरूको कुल सङ्ख्या ४९ बाट ९६ पुर्‍याएको थियो।<ref name=":2">{{cite web |title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations |url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/ |access-date=2022-07-16 |website=Nepal Press |language=en}}</ref> उनले [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]मा नेपाललाई शान्ति क्षेत्रको रूपमा प्रवद्र्धन गरी नेपालको तटस्थताको नीतिलाई थप मजबुत बनाएका थिएँ।<ref>{{cite web |title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe |url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/ |access-date=2022-07-16 |language=en}}</ref> [[एसिया]]का दुई शक्तिको बीचमा रहेको नेपालले दुवै देशसँग राम्रो सम्बन्ध राख्नुपर्ने उनको धारणा उनको थियो।<ref name="Malhotra" /> === शान्ति प्रवर्द्धन === उनले नेपालको ऐतिहासिक शान्ति स्थिति, [[गौतम बुद्ध]]को जन्म र कुनै पनि विदेशी शक्तिसँग असंलग्न हुने ऐतिहासिक नीतिलाई ध्यानमा राखी नेपाललाई शान्ति क्षेत्र घोषणा गर्न प्रस्ताव गरेका थिएँ।<ref>{{cite web |last=Magazine |first=New Spolight |title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal. |url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/ |access-date=2022-07-16 |website=SpotlightNepal |language=en}}</ref> यस प्रस्तावलाई [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]का ११६ देशहरूले समर्थन गरेका थिएँ।<ref name=":2" /> पछि उनले वि.सं २०४२ सालमा मा "शान्ति कायम राख्ने प्रशिक्षण शिविर" को स्थापना गरेका थिएँ। यसलाई पछि २०५७ मा शान्ति सेनालाई तालिम दिनका लागि प्रशिक्षण संस्थानलाई पुनर्संरचना गरिएको थियो। पछि यसलाई वीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन तालिम केन्द्र नामाकरण गरिएको थियो।<ref>{{cite web |title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्द्र |url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/ |access-date=2022-07-16 |website=bpotc.nepalarmy.mil.np}}</ref> यस संस्थालाई पछि प्रशिक्षण सङ्गठनको रूपमा पुनर्संरचना गरिएको थियो जसमार्फत नेपालले [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]को सहयोगमा प्रशिक्षित, शान्ति स्थापना गर्ने सेनाहरू पठाउँदै यसको सक्रिय सदस्य बनेको थियो। यस भन्दा अगाडि २०३० सालमा राजा वीरेन्द्रले उत्तरी हिमालय क्षेत्रमा बसोबास गर्ने खम्पास विद्रोहलाई शान्तिपूर्ण तरिकाले निःशस्त्रीकरण गर्न, हतियार समर्पण गर्नेहरूलाई भूमि, पैसा र नागरिकता दिएर हातहतियार जफत गर्न सफल भएका थिएँ। यसरी आत्मसमर्पण नगर्नेहरूलाई तिब्बती क्षेत्रतिर जान निषेध गरिएको थियो।<ref name=":3" /><ref>{{cite web |last=Saxena |first=Shobhan |date=2008-03-30 |title=The legion of Betrayed Warriors |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms |access-date=2022-07-23 |website=द टाइम्स अफ इन्डिया |language=en}}</ref> वीरेन्द्रलाई देशमा [[माओवादी जनयुद्ध|माओवादी क्रान्ति]]लाई दबाउन [[नेपाली सेना|शाही सेना]]को प्रयोगलाई रोक्ने श्रेय पनि दिइन्छ, जसले स्थितिलाई अझ खराब बनाएको थियो र देशको शान्तिलाई बिथोलेको थियो।<ref name=":1" /><ref>{{Citation |last= |title=विरेन्द्रले माओवादी विरुद्ध किन सेना चालेनन् ? |url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0 |language=नेपाली |access-date=2022-07-17}}</ref> === वातावरण संरक्षण === [[चित्र:Tibetan Snowcock.jpg|thumb|[[सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज]]मा [[कोङ्मा हिउँकुखुरा]]]] राजा वीरेन्द्र प्रकृतिप्रेमी र प्रकृति संरक्षणका महान् हिमायतीका रूपमा चिनिन्थे। उनकै शासनकालमा सरकारबाट प्रकृति संरक्षणको प्रचलन सुरु भएको थियो। तराईको व्यापक बसाइँसराइ र चोरी सिकारीका कारण गैँडाको सङ्ख्यामा आएको नाटकीय गिरावटले गर्दा सरकारले १३० जना सशस्त्र व्यक्तिहरूको गैँडा गस्ती बल र [[चितवन जिल्ला|चितवन]]भरि पहरेदार चौकीहरूको सञ्जाल स्थापना गर्न उत्प्रेरित गरेको थियो। [[गैँडा]]को लोप हुन नदिन वि.सं २०२६ मा, [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]लाई राजपत्राङ्कित गरी राष्ट्रिय निकुञ्ज कानून लागु गरिएको थियो र त्यसको अर्को ३ वर्ष सीमाङ्कन गरी २०२९ मा स्थापना गरिएको थियो।<ref name="Gurung1983">Gurung, K. K. (1983). ''Heart of the Jungle: the Wildlife of Chitwan, Nepal''. André Deutsch, London.</ref><ref name="adhikari">Adhikari, T. R. (2002). [http://www.sosrhino.org/news/Updatepoaching.pdf ''The curse of success''.] Habitat Himalaya - A Resources Himalaya Factfile, Volume IX, Number 3.</ref> [[चित्र:Greater one-horned rhinoceros at Chitwan.jpg|left|thumb|[[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]को [[एकसिङ्गे गैँडा]]]] नेपालमा बाघ संरक्षण गर्ने उद्देश्यले २०३२ सालमा ३६८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रलाई शाही कर्णाली वन्यजन्तु आरक्षको रूपमा राजपत्राङ्कित गरिएको थियो भने पछि २०३८ मा [[बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज|शाही बर्दिया वन्यजन्तु आरक्ष]]को रूपमा घोषणा गरिएको थियो। वि.सं २०४० मा [[बबई नदी|बबई नदी उपत्यका]]लाई यस आरक्षित क्षेत्रमा थप गरिएको थियो।<ref name="mk98">Majupuria, T. C., Kumar, R. (1998). ''Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal.'' S. Devi, Saharanpur and Tecpress Books, Bangkok. {{ISBN|974-89833-5-8}}</ref> आरक्षमा फस्टाउँदै गएको पारिस्थितिकीय प्रणालीले पछि २०४४ मा यस क्षेत्रलाई राष्ट्रिय निकुञ्जको रूपमा घोषणा गरिएको थियो। नेपालको चौथो संरक्षित क्षेत्र [[लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज|लाङटाङ]] २०३२ मा स्थापना भएको थियो र यसलाई [[लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज]] नामकरण गरिएको थियो। यसका लागि [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]], [[रसुवा जिल्ला|रसुवा]] र [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला]]मा एक हजार ७१० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल छुट्याइएको थियो।<ref name="nbrb2007" /> उनले २०३२ मा [[कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष]]को रूपमा अर्को वन्यजन्तु आरक्षलाई राजपत्राङ्कित गरेका थिएँ। सोही वर्ष उनले सुदूरपश्चिम क्षेत्रको तराई क्षेत्रमा शाही [[शुक्लाफाँट राष्ट्रिय निकुञ्ज|शुक्लाफाँट वन्यजन्तु आरक्ष]]को स्थापना गरेका थिएँ, जसलाई पछि विस्तार गरि राष्ट्रिय निकुञ्जमा परिणत गरिएको थियो।<ref name="majupuria1998">{{cite book |author=Majupuria, T.C. |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |author2=Kumar, R. |publisher=S. DeviSaharanpur and Tecpress Books |year=1998 |isbn=974-89833-5-8 |location=Bangkok |pages=237–240 |chapter=Royal Sukla Phanta Wildlife Reserve }}</ref><ref name="Basnet_al2019">{{cite journal |author1=Basnet, H. |author2=Thakuri, D.C. |author3=Bhetwal, K. |author4=Joshi, D. |author5=Poudyal, L.P. |year=2019 |title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus'' |url=https://www.researchgate.net/publication/340730965 |journal=Birding Asia |issue=32 |pages=93–96}}</ref> साथै [[हुम्ला जिल्ला|हुम्ला]], [[मुगु जिल्ला|मुगु]] र [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] क्षेत्रका अद्वितीय वनस्पति र जीवजन्तुको संरक्षण गर्न र आफ्ना पिता [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को मुगु र जुम्ला जिल्लामा १०६ वर्ग किलोमिटरको आरक्षित क्षेत्र सहितको प्राचीन प्राकृतिक आरक्ष बनाउने सपना पूरा गर्न सोही वर्ष [[रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज]]को स्थापना गरिएको थियो जसमा प्रसिद्ध [[राराताल]] पनि समावेश छ।<ref name="nbrb2007">{{cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |publisher=International Centre for Integrated Mountain Development, Ministry of Environment, Science and Technology, in cooperation with United Nations Environment Programme, Regional Office for Asia and the Pacific |year=2007 |isbn=978-92-9115-033-5 |location=Kathmandu |authors=Bhuju, U. R., Shakya, P. R., Basnet, T. B., Shrestha, S.}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara |url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/ |access-date=2022-07-20 |language=en-US}}</ref> सोही वर्ष पवित्र हिमालय परिदृश्यको भागको रूपमा स्थापित हुने अन्तिम राष्ट्रिय निकुञ्ज [[सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज]] थियो जसले [[सोलुखुम्बु जिल्ला]]मा १,१४८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र ओगटेको थियो।<ref>{{cite book |author1=Gurung, C. P. |title=Conservation Biology in Asia |author2=Maskey, T. M. |author3=Poudel, N. |author4=Lama, Y. |author5=Wagley, M. P. |author6=Manandhar, A. |author7=Khaling, S. |author8=Thapa, G. |author9=Thapa, S. |publisher=Nepal Society for Conservation Biology, Asia Section and Resources Himalaya Foundation |year=2006 |isbn=99946-996-9-5 |editor1=McNeely, J. A. |location=Kathmandu |pages=10–20 |chapter=The Sacred Himalayan Landscape: Conceptualizing, Visioning, and Planning for Conservation of Biodiversity, Culture and Livelihoods in the Eastern Himalaya |editor2=McCarthy, T. M. |editor3=Smith, A. |editor4=Whittaker, O. L. |editor5=Wikramanayake, E. D. |chapter-url=https://conbio.org/images/content_groups/Asia/Chapter%201_Gurung_Himalayan%20Landscape.pdf |name-list-style=amp |author10=Wikramanayake, E. D.}}</ref> वि.सं २०४० मा [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]], [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]], [[अछाम जिल्ला|अछाम]] र [[डोटी जिल्ला|डोटी]]को २२५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रलाई नेपालको सुदूरपश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा संरक्षित क्षेत्रको रूपमा छुट्याइएको थियो र यसलाई [[खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज]] नामाकरण गरिएको थियो। सोही वर्ष उनले [[पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज|पर्सा वन्यजन्तु आरक्ष]]को स्थापना पनि गरेका थिएँ, जसलाई पछि राष्ट्रिय निकुञ्जमा विस्तार गरिएको थियो। त्यसैगरी कर्णाली क्षेत्रको [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]] र [[मुगु जिल्ला]]मा तीन हजार ५ वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको [[शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज]] वि.सं २०४० मै स्थापना भएको थियो।<ref name="nbrb07">{{cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |publisher=International Centre for Integrated Mountain Development, Ministry of Environment, Science and Technology, in cooperation with United Nations Environment Programme, Regional Office for Asia and the Pacific |year=2007 |isbn=978-92-9115-033-5 |location=Kathmandu |authors=Bhuju, U. R., Shakya, P. R., Basnet, T. B., Shrestha, S.}}</ref> शिकार गर्ने शाही परम्परालाई सोखको रूपमा संरक्षण गर्ने, तर घट्दो वन्यजन्तु स्रोतलाई रोक्नका लागि उनले २०४३ मा तत्कालीन युवराज [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]]को अध्यक्षतामा आफ्ना पिताको स्मारकको रूपमा [[ढोरपाटन शिकार आरक्ष]]को स्थापना भएको थियो। महेन्द्र ट्रस्टको स्थापनासँगै उनले [[अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र]] घोषणा गरेका थिएँ।<ref>Croes, K. D. (2006). Conserving the king: Inverting the origin story of the Annapurna Conservation Area Project of Nepal. ''HIMALAYA, the Journal of the Association for Nepal and Himalayan Studies'', ''26''(1), 6.</ref> उनको प्रयासले वि.सं २०३५ मा [[सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज]] र वि.सं २०४० मा [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]लाई [[युनेस्को]]को [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|विश्व सम्पदा सूची]]मा सूचीकृत गर्न सफल भएको थियो।<ref>{{cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Sagarmatha National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/120/ |access-date=2022-08-11 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Sagarmatha National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/120/ |access-date=2022-08-11 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> त्यस्तै, काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका दरबार क्षेत्र, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, पशुपतिनाथ मन्दिर, [[चाँगुनारायण मन्दिर]] जस्ता धार्मिक स्थललाई पनि २०३५ मानै सूचीकृत गरिएको थियो।<ref>{{cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Kathmandu Valley |url=https://whc.unesco.org/en/list/121/ |access-date=2022-08-11 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> === आर्थिक सुधार === [[चित्र:TUTH Emergency Hall.jpg|thumb|नेपालको पुरानो शिक्षण अस्पताल, [[त्रिवि शिक्षण अस्पताल]]को एक भवन]] दिगोविकास र वातावरण संरक्षणमा केन्द्रित रहेर २०३२ पुस १३ [[चीन|जनवादी गणतन्त्र चीन]]को सहयोगमा नेपालमा ट्रली बस प्रणालीको स्थापना गरिएको थियो। उनले २०२९ मा नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्र, २०३० मा पोखरा औद्योगिक क्षेत्र, २०३२ मा बुटवल औद्योगिक क्षेत्र, २०३५ मा भक्तपुर औद्योगिक क्षेत्र, २०२६ मा धनकुटा औद्योगिक क्षेत्र, २०३७ मा वीरेन्द्रनगर औद्योगिक क्षेत्र, २०४२ मा गजेन्द्रनारायण औद्योगिक क्षेत्र स्थापना गरि औद्योगिक क्षेत्र स्थापना गरेका थिएँ।<ref>Khatri, M. B. (2018). Industrial development in Nepal: Problems and prospects. ''Economic Journal of Nepal'', ''41''(3-4), 25-40.</ref> राजा वीरेन्द्रलाई [[मेलम्ची खानेपानी आयोजना]]को योजना बनाउने श्रेय दिन सकिन्छ।<ref>{{cite web |last=Magazine |first=New Spolight |title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap |url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/ |access-date=2022-06-30 |website=SpotlightNepal |language=en}}</ref> गोरखकाली रबर उद्योग, [[उदयपुर सिमेन्ट उद्योग लिमिटेड]], नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स सबै उनको पालामा स्थापना भएका थिएँ। राजा वीरेन्द्र [[पशुपति क्षेत्र विकास कोष]]का संरक्षक थिएँ।<ref>{{cite web |title=RAOnline Reports on Nepal - The Royal Tragedy |url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html |access-date=2022-06-30 |website=www.raonline.ch}}</ref> २०३५ मा, नेपाल सरकार र उडिसा इन्डस्ट्रिज, भारतको संयुक्त लगानीमा [[दोलखा जिल्ला]]को लाकुरी डाँडामा म्याग्नेसाइट र टाल्क पाउडर उत्पादन गर्ने उद्देश्यले नेपाल ओरिएन्टल म्याग्नेसाइट कारखाना स्थापना गरिएको थियो।<ref>{{cite web |title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite |url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite |access-date=2022-07-23 |website=kathmandupost.com |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> २०३९ मा उनले नेपाल–पाकिस्तान संयुक्त आर्थिक आयोगको स्थापना गर्न सफल भएका थिएँ जसले नेपालमा महत्वपूर्ण विदेशी लगानी भित्र्याएको थियो। [[विश्व बैङ्क|विश्व बैङ्क]], [[कुवेत]] र [[जापान]] सरकारको आर्थिक सहयोगमा वि.सं २०३८ सालमा ६० मेगावाट क्षमता सहित कुलेखानी जलविद्युत् आयोजना सञ्चालनमा आएको थियो।<ref>{{cite web |title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nepal |access-date=2022-07-26 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> २०३८ सालमै जापान अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नियोगको आर्थिक सहयोगमा [[त्रिवि शिक्षण अस्पताल]] स्थापना भएको थियो।<ref>{{cite web |title=About – Institute of Medicine |url=http://iom.edu.np/about/ |access-date=2022-07-17 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/ |archive-date=2022-07-17 }}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पताल भने ३०३० मा स्थापना भएको थियो। उनले २०३२ मा स्टक र पूँजीको व्यापारको व्यवस्थापन, प्रवर्द्धन र समर्थन गर्न धितोपत्र विनिमय केन्द्रको स्थापना गरेका थिएँ जसलाई [[नेपाल स्टक एक्सचेन्ज]] भनेर चिनिन्छ।<ref>{{cite web |title=Nepal Stock Exchange |url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction |access-date=2022-08-11 |website=www.nepalstock.com.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction |archive-date=2022-10-05 }}</ref> वि.सं २०४१ मा [[नेपाल टेलिभिजन]] नामक नेपालको पहिलो टेलिभिजन च्यानल स्थापना गरि २०४२ मा [[फ्रान्स]]को सहयोगमा पहिलो च्यानल सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। यी आर्थिक सुधारका कारण २०४२ सम्ममा २,०५४ औद्योगिक प्रतिष्ठानहरूले लगभग १,२५,००० श्रमिकहरूलाई रोजगारी दिएका थिएँ। === सडक र यातायात === वि.सं २०२८ मा गरिएको विभिन्न अध्ययनहरूले पहाडी र ग्रामीण क्षेत्रमा सडक सञ्जाल निर्माण गर्नु हवाई सम्पर्कभन्दा बढी खर्चिलो भएको देखाएको थियो।<ref name=":4">{{cite web |last=Yang |first=Eunmo |date=2007 |title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951-1991 |url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed |access-date=2022-07-26 |website=www.zum.de |publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program}}</ref> त्यसैले, तत्कालीन सरकारले ग्रामीण क्षेत्रहरूलाई विमानस्थलसँग जोड्ने र ट्राफिक प्रवाहको उच्च मात्रा भएको बेला मात्र सडक निर्माण गर्ने नीति लिएको थियो। यही नीतिअन्तर्गत २०२९ मा [[बाग्लुङ विमानस्थल]] (बलेवा विमानस्थल), [[ढोरपाटन विमानस्थल]], [[महेन्द्रनगर विमानस्थल]] र रुकुम चौरजहारी विमानस्थल स्थापना भएका थिएँ।<ref>{{cite web |date=2020-11-21 |title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020 |url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/ |access-date=2022-07-24 |website=Aviation Nepal |language=en}}</ref> [[साँफेबगर विमानस्थल]] २०३१ मा स्थापना भएको थियो। [[सिमिकोट विमानस्थल]] २०३३, [[डोल्पा विमानस्थल]] २०३४ मा र [[रामेछाप विमानस्थल]] २०३५ मा स्थापना भएको थियो। [[डोटी विमानस्थल]], जसलाई सिलगढी विमानस्थलको नामले पनि चिनिन्छ, २०२९ मा कालोपत्र गरिएको धावनमार्गसहित स्थापना भएको थियो। [[रारा विमानस्थल]]भनेर चिनिने ताल्चा विमानस्थल २०३१ मा निर्माण भएको थियो भने फुङलिङमा रहेको [[ताप्लेजुङ विमानस्थल]], [[सुकेटार विमानस्थल]], [[जिरी विमानस्थल]] र [[फाप्लु विमानस्थल]] तथा [[बझाङ विमानस्थल]] २०३२ मा निर्माण भएको थियो। २०३६ मा [[रोल्पा विमानस्थल]], २०३७ मा [[मनाङ विमानस्थल]], २०४० मा [[बाजुरा विमानस्थल]] र २०४२ मा [[दार्चुला विमानस्थल]]को स्थापना गरिएको थियो।<ref>{{cite web |last=Adventures |first=Third Rock |title=Airports in Nepal - 50 Places That Connect the Country to the World |url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal |access-date=2022-07-24 |website=Third Rock Adventures |language=en}}</ref> त्यस्तै सोलुखुम्बु जाने लामोसाँघु–जिरी सडक २०४१ मा स्विस सरकारको सहयोगमा निर्माण सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{cite web |last=SHRESTHA |first=PRAGYA |date=2005 |title=The great green road |url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc |access-date=2022-07-26 |website=archive.nepalitimes.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Switzerland - Nepal: A close partnership lasting more than 50 years - Nepal {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years |access-date=2022-07-26 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> === कृषि प्रवर्द्धन === वीरेन्द्रको शासनकालमा सरकारले कृषि प्रवर्द्धनमा विशेष ध्यान दिएको थियो। फलस्वरूप, २०४७ सम्ममा लगभग ९०% जनसङ्ख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा संलग्न थिएँ। [[भृकुटी पल्प एन्ड पेपर लिमिटेड]]को स्थापना २०४१ मा कम्पनी ऐन २०२१ अन्तर्गत [[चीन|जनवादी गणतन्त्र चीन]]को सहयोगमा भएको थियो। कृषि भूमि र कृषि कार्यबलमा वृद्धिले खानाको आपूर्तिमा वृद्धि प्रदान गरेको थियो, जसको परिणामस्वरूप राम्रो पोषण सावित भएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=Chitrakar |first=Tara Devi |year=2012 |title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization |url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530 |journal=PYC Nepal Journal of Management |volume=5 |pages=44–54 |via=Public Youth Campus |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727084203/https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604%3Aperformance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97%3Avolume-v-2012&Itemid=530 |archive-date=2021-07-27 |access-date=2022-08-13 }}</ref><ref name=":0"/> वि.सं २०१७ मा ५,००,००० टन मकै उत्पादन भएकोमा २०४७ मा यसलाई बढाएर १० लाख टन पुर्‍याइएको थियो। २०३८ मा चीनको प्राविधिक सहयोगमा [[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]]को सुनवलमा लुम्बिनी सुगर मिल्स निर्माण भएको थियो।<ref>{{Cite news |date=1964-01-13 |title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html |access-date=2022-07-26 |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4" /> गोरखकाली रबर उद्योगको स्थापनासँगै झापा, इलाम र पूर्वी नेपालका अन्य धेरै स्थानहरूमा पहिलो पटक रबर खेती गर्न उत्प्रेरित गरेको थियो।<ref>{{cite web |title=Rubber industry readied for operation in Jhapa |url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/ |access-date=2022-07-30 |website=Khabarhub |language=en}}</ref><ref>Poudel, M., Adhikari, P., Dhungana, S., Paudel, S., Thapa, K., Bidari, A., & Manandhar, R. (2020). Economics of rubber production in Jhapa, Nepal. ''Journal of Agriculture and Natural Resources'', ''3''(1), 198-208.</ref><ref>{{Cite news |last=BHANDARI |first=TILAK |date=2021-03-01 |title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal |work=TILAK |url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001090258/https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/ |archive-date=2023-10-01 |access-date=2022-08-13 }}</ref> त्यस्तै गरी [[भृकुटी पल्प एन्ड पेपर लिमिटेड]], हेटौँडा कपडा उद्योग जस्ता कृषिमा आधारित उद्योगहरूको स्थापना र ठुलो सङ्ख्यामा गलैँचा र कपडा उद्योगहरू स्थापना गरिएको थियो जसले कच्चा कृषि उत्पादनलाई रूपान्तरण गर्नको लागि अर्थव्यवस्थामा ठुलो योगदान पुर्‍याएको थियो।<ref>Kharel, K. R., & Upadhyaya, Y. M. (2021). Contribution of Cottage and Small Scale Industries for Boosting Nepalese Economy. ''Tribhuvan University Journal'', ''36''(01), 45-57.</ref> === राजनीतिक उपलब्धि === [[चित्र:Nepal, administrative divisions (regions+zones) - Nmbrs - colored.svg|thumb|नेपालका ५ विकास क्षेत्र]] राजा वीरेन्द्रको शासनकालमा २०३७ सालमा प्रजातन्त्रका लागि [[जनमत सङ्ग्रह]] भएको थियो, जसमा बहुदलीय व्यवस्था वा [[पञ्चायती व्यवस्था]] मध्ये कुन रोज्ने भन्ने बारेमा [[जनमत सङ्ग्रह]] गरिएको थियो। पञ्चायतकाल र राष्ट्रिय जनमत सङ्ग्रह अगाडि नै सन्तुलित विकास निर्माणका लागि राष्ट्रलाई ५ वटा विकास क्षेत्रमा विभाजन गरिएको थियो।<ref name=":5">{{Cite journal |last=Khadka |first=Narayan |date=1991 |title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy |url=https://www.jstor.org/stable/2645224 |journal=Asian Survey |volume=31 |issue=8 |pages=694–711 |doi=10.2307/2645224 |jstor=2645224 |issn=0004-4687}}</ref> [[आम निर्वाचन २०५१|मध्यावधि निर्वाचन, २०५१]] र [[आम निर्वाचन २०५६]] लाई उनको सुशासनको श्रेय दिन सकिन्छ। वीरेन्द्रले संविधानसँग सम्बन्धित कुनै पनि राजनीतिक मामिलामा [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]]सँग सल्लाह माग्ने गर्दथे। उनले प्रत्येक बिहीबार [[नेपालका राजाहरूको सूची|राजा]] र [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]बीच आफ्नो महलमा बसेर राज्यका विषयमा छलफल गर्ने संस्कृतिको विकास पनि गरेका थिएँ।<ref>{{cite web |title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times |url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc |access-date=2022-07-17 |website=archive.nepalitimes.com}}</ref> === सामाजिक सुधार === कम साक्षरताको स्तरलाई राष्ट्रिय प्रगतिको मुख्य बाधकको रूपमा स्वीकार गर्दै राजा वीरेन्द्रले शिक्षा प्रणालीको विकासलाई आफ्नो राष्ट्रिय प्राथमिकता बनाएका थिएँ। वि.सं २०२८ देखि सुरु भएको पञ्चवर्षीय योजना मुख्यतः नयाँ शैक्षिक संस्था निर्माण र वर्तमान शिक्षा प्रणालीको दक्षता अभिवृद्धिमा केन्द्रित थियो। आफ्नो [[राज्याभिषेक]]को पावन अवसरमा राजा वीरेन्द्रले सबै नेपाली नागरिकका लागि प्राथमिक शिक्षा निःशुल्क हुने घोषणा गरेका थिएँ।<ref>{{cite web |title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times |url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc |access-date=2022-07-16 |website=archive.nepalitimes.com}}</ref> त्यसै गरी, २०३४ मा शाही स्वीकृतिका साथ सबै शैक्षिक सामग्रीहरू शैक्षिक संस्थाहरूलाई निःशुल्क वितरण गर्न थालिएको थियो।<ref>Janjua, S. J. (2006). THE ROLE OF FREE COMPULSORY PRIMARY EDUCATION POLICY FOR THE POLITICAL DEVELOPMENT IN NEPAL. ''Strategic Studies'', ''26''(1), 100–131. <nowiki>http://www.jstor.org/stable/45242336</nowiki></ref> राजा वीरेन्द्र [[नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान|शाही नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]को संरक्षक बनेका थिएँ जसले देशमा विज्ञान र प्रविधिको विकासको क्षेत्रमा काम गरेको थियो। उनले देशको भाषा र संस्कृतिको जगेर्ना गर्न २०४२ मा, [[नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय|महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]को स्थापना गरेका थिएँ। नेपालमा वि.सं २०३३ मा सामाजिक व्यवहार सुधार ऐन (२०३३) अन्तर्गत दाइजो प्रथालाई अपराधीकरण गरिएको थियो। पञ्चवर्षीय योजना अन्तर्गत राजा वीरेन्द्रले राष्ट्रिय सेवाको नीति सुरु गरे जसमा स्नातकोत्तर गरेका विद्यार्थीले आफ्नो एक वर्षको सेवाग्रामीण क्षेत्रको विकास निर्माणमा योगदान गर्नुपर्ने व्यवस्था थियो। २०३२ असोज ६ मा उनले लागुऔषध (नियन्त्रण) ऐन, २०३३ जारी गरी देशमा हुने कुनै पनि प्रकारको लागुऔषधको व्यापार, ओसारपसार वा कुनै पनि प्रकारको ओसारपसारलाई निषेध गर्दै प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालयको स्थापना गरि इतिहास संरक्षणको प्रक्रिया सुरु गरेका थिएँ।<ref>{{cite web |last=diwakar |date=2021-05-25 |title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html |access-date=2022-07-18 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Mahat |first=Sunny |title=How the ban came about andhow long it will stay in place |url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479 |access-date=2022-07-18 |website=The Annapurna Express |language=en}}</ref> === विकास नीति === वीरेन्द्रले जनसङ्ख्या र दैनिक सडक यातायातका आधारमा सडक विकास गर्ने र ग्रामीण क्षेत्रलाई विमानस्थलसँग जोड्ने नीति लिएका थिएँ। उनले विकासका लक्ष्यहरू प्राप्त गर्ने उद्देश्यले धेरै सरकारी संस्थाहरूको पुनर्गठन गरेका थिएँ। उनले सडक निर्माण, सरसफाइ, वैज्ञानिक तथा प्राविधिक तालिममा जोड दिएका थिएँ।<ref>{{Cite news |last=Montgomery |first=Paul L. |date=1975-02-24 |title=King With a Sense of Mission |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html |access-date=2022-07-24 |issn=0362-4331}}</ref> केन्द्रीय योजना आयोगको बारेमा गरिएको एक व्यापक अध्ययनले २०२८ मा राष्ट्रिय योजना आयोगको पुनर्गठन र २०४३ मा भएको सानो परिवर्तनलाई आत्मसात गरेको थियो।<ref name=":4" /> सरकारी नीति मुख्यतया वातावरण संरक्षण, कृषि र शिक्षामा केन्द्रित थियो। == मृत्यु == {{मुख्य लेख|दरबार हत्याकाण्ड}} [[चित्र:Narayanhiti Palace Museum, crop.jpg|thumb|[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] जहाँ [[दरबार हत्याकाण्ड]] भएको थियो।]] वीरेन्द्र र उनको पुरै परिवारलाई १९ जेठ २०५८ मा शाही भोजमा अधिराजकुमार दीपेन्द्रले गोली प्रहार गरेका थिएँ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114686|title=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|last=दीक्षित|first=कनकमणि|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमाल खबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> वीरेन्द्रका कान्छा भाइ [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]] बाहेक यस [[दरबार हत्याकाण्ड|हत्याकाण्ड]]मा राजपरिवारका प्रायः सबै सदस्यहरू मारिएका थिएँ। तत्पश्चात् [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषित गरिएको त्यसको केही दिनपछि त्यस हत्याकाण्डमा बन्दुकको गोलीले घाइते भएका कारण उनको मृत्यु भएको थियो। फलस्वरूप, [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]]लाई राजा बनाइएको थियो। == आलोचना == === स्थिर अर्थतन्त्र === राजा वीरेन्द्रलाई विकास प्रेमी राजाका रूपमा सम्झिए पनि आफ्ना पिता [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]जस्तै तीव्र विकासका प्रयासतर्फ देशलाई हाँक्न नसक्दा उनको पनि आलोचना गरिएको थियो। उनको राजनैतिक इच्छा थियो तर विकासका प्रयासहरू तीव्र गतिमा हासिल गर्न सकिने सीपको अभाव थियो। प्रकृति, संस्कृति र इतिहासको संरक्षणका लागि उनले गरेको प्रयासले देखाएको दिगो विकासको नीति आर्थिक विकासको बाधक बनेको थियो। [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायती शासन]]ले निरङ्कुश शासकको हैसियतमा शासन गर्दा अर्थतन्त्र ठप्प भएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=Khadka |first=Narayan |date=1991 |title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy |url=https://www.jstor.org/stable/2645224 |journal=Asian Survey |volume=31 |issue=8 |pages=694–711 |doi=10.2307/2645224 |jstor=2645224 |issn=0004-4687}}</ref> === प्रशासनिक असफलता === इतिहासकारहरू [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायती शासन]]मा राजा वीरेन्द्र असफल भएको कुराऔँल्याएका थिएँ। उनले आफ्नो कार्यकालमा धेरै विदेशी प्रत्यक्ष लगानी भित्र्याउन सकेनन् र उनले ल्याएका सबै कार्यक्रम वा उनले गरेका सबै सुधारहरू बाबुको विरासतको निरन्तरता थियो।<ref>{{Cite web |last=भट्टराई |first=कमलदेव |title=Six decades of American aid |url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746 |access-date=2022-07-23 |website=द अन्नपूर्ण एक्सप्रेस |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> उनले यसअघि बाबुआमाले स्थापना गरेका विभिन्न सङ्गठनको पुनर्संरचना गर्नुका साथै बाबुआमाले परिकल्पना गरेका विभिन्न विकास योजना कार्यान्वयन गरेका थिएँ। तथापि, उनले देशमा कुनै आमूल परिवर्तन ल्याउन सकेनन्। यसबाहेक, केही इतिहासकारहरूले आफ्नो युगको दौरान गरिएको भातृ व्यापारलाई अवैध बनाउनुले बृहत् बेरोजगारी सृजना गरेको दाबी पनि गरेका छन् जुन अन्ततः [[माओवादी जनयुद्ध|माओवादी क्रान्ति]]को एउटा कारण बनेको थियो।<ref>{{Cite web |last=शर्मा |first=सार्थक मणि |date=2015-09-03 |title=High time to lift ban |url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548 |access-date=2022-07-23 |website=नेपाली टाइम्स}}</ref><ref>{{Citation |title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? - VisualPolitik EN |url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI |language=अङ्ग्रेजी |access-date=2022-07-23}}</ref> == सम्मान == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[चित्र:Nepal Pratap Bhaskara.svg|70px]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[चित्र:Order of Ojaswi Rajanya (Nepal) - ribbon.svg|70px]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[चित्र:Most Refulgent Order of the Star of Nepal.PNG|70px]] [[नेपाल तारा]] * [[चित्र:Order of Tri Shakti Patta - ribbon bar.svg|70px]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[चित्र:Order of Gorkha Dakshina Bahu.svg|70px]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] == सन्तानहरू == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |बच्चाहरू ! rowspan="2" scope="col" |नातिनातिनाहरू |- ! scope="col" |जीवनसाथी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[असार]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220529172127/https://pahilopost.com/content/-4631.html|archive-date=2022-05-29}}</ref> | colspan="2" |''कुनै विवाह गरिएको थिएँन'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660|archive-date=2022-05-29}}</ref> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारकहरू == राजा वीरेन्द्रको स्मृतिमा थुप्रै संरचना, संस्था र सम्मानार्थ विभिन्न निर्माणहरू गरिएको छ। विसं २०६३ मा संसद् पुनःस्थापन र २०६५ मा राजतन्त्रको अन्त्य भएपछि उनको नाममा खडा भएका स्मारकको नाम परिवर्तन गरिएको थियो। [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|२०६३ सालको राजनीतिक परिवर्तन]]पछि राजाको नाममा निर्माण भएको राजमार्गलाई लोकमार्गको नाममा राख्ने प्रयास गरिएको थियो। [[चित्र:King Birendra and Queen Aishwarya Statue 20180227 GDK.jpg|thumb|300x300px|राजा वीरेन्द्र र रानी ऐश्वर्यको शालिक]] # वीरेन्द्रको शालिक ([[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]]) # वीरेन्द्रको शालिक ([[दाङ जिल्ला|दाङ]])<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2022/03/1100996|title=१५ वर्षपछि तुलसीपुरमा वीरेन्द्रको शालिक पुनर्स्थापना|date=२०७८ चैत १४|website=अनलाइनखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/701581-1640768143.html|title=१६ वर्षपछि वीरेन्द्रको शालिक|last=केसी|first=गोविन्द|date=१४ पुस २०७८|website=नागरीक|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> # वीरेन्द्रको शालिक, [[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]] ([[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] ) # वीरेन्द्रको शालिक, स्वर्गद्वारी ( [[शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज|शिवपुरी]] ) # वीरेन्द्रको शालिक, जावलाखेल ([[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] ) # वीरेन्द्रको शालिक, [[बिन्ध्यवासिनी मन्दिर]] ([[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]) # श्री वीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[झापा जिल्ला|झापा]] # श्री वीरेन्द्र सार्वजनिक विद्यालय, [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] # वीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] # वीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] # वीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] # वीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वत जिल्ला|पर्वत]] # [[सैनिक आवासीय महाविद्यालय|वीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय]], भक्तपुर # वीरेन्द्र स्मारक कलेज , [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] # [[श्री वीरेन्द्र अस्पताल]] # वीरेन्द्र स्मारक कप # [[वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस]], चितवन # वीरेन्द्र शान्ति परिचालन तालिम केन्द्र # [[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]] # [[वीरेन्द्रनगर, चितवन]] # [[जेसिस|वीरेन्द्रनगर जेसिस]] # [[सुर्खेत विमानस्थल|वीरेन्द्रनगर विमानस्थल]] # वीरेन्द्र चोक , ([[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]]) # वीरेन्द्र चोक, [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका]] # वीरेन्द्र चोक , [[फुङलिङ नगरपालिका|फुङलिङ]] # वीरेन्द्र चोक, [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] # वीरेन्द्र चोक, [[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुलसीपुर]], ([[दाङ जिल्ला|दाङ]])<ref>{{Cite web|url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/29919/2019-11-27|title=राजा वीरेन्द्रले बसाएको वीरेन्द्रनगर|last=भट्टराई|first=खगेन्द्र|date=२०७६ मङ्सिर ११|website=नयाँ पत्रिका|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/social/188717|title=वीरेन्द्रको शालिक बेवारिसे लडाएर बनाइयो उनको नामको चोक|last=शाही|first=दिपकजंग|date=११ भदौ २०७६|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # [[वीरेन्द्र ताल]] , [[गोरखा जिल्ला|गोरखा]] # [[वीरेन्द्र सङ्ग्रहालय]], [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र|काठमाडौँ दरबार क्षेत्र]] # वीरेन्द्र बियर, ज्युरिख<ref>{{Cite web |last=swissinfo.ch |title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle |url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202 |access-date=2022-06-30 |website=SWI swissinfo.ch |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=२०२८-२०५८| पछि=[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| }} {{Commonscat|Birendra Bir Bikram Shah Dev|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} [[श्रेणी:नेपालका शाहवंशीय राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:सन् १९४५ मा जन्म]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] ay96va9q963pxwc9l3znc5cker0j3wp 0 42546 1392168 1386941 2026-10-02T15:15:51Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392168 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपालको राजनीतिक दल}} {{Infobox political party | name = नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी<br/>(एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) | abbreviation = नेकपा (एमाले) | logo = Flag of CPN (UML).svg | colorcode = {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}} | membership = ६,५०,००० (२०२५) | chairman = [[केपी शर्मा ओली]]<ref>{{cite web |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/uml-national-general-convention-kp-oli-wins-against-bhim-rawal-by-sweeping-majority |title=UML National General Convention: KP Oli wins against Bhim Rawal by sweeping majority |publisher=The Himalayan Times |date=30 April 2022 |access-date=2022-04-30}}</ref> | general_secretary = [[शङ्कर पोखरेल]] | leader1_title = उपाध्यक्ष | leader1_name = [[पृथ्वीसुब्बा गुरुङ]]<br />[[विष्णुप्रसाद पौडेल]]<br />[[रामबहादुर थापा]]<br/>[[गोकर्ण विष्ट]]<br />[[रघुजी पन्त]] | leader3_title = उपमहासचिव | leader3_name = [[लेखराज भट्ट]]<br />[[रघुवीर महासेठ]]<br />[[योगेश भट्टराई]] | leader4_title = सचिव | leader4_name = [[महेश बस्नेत]]<br />[[पद्मकुमारी अर्याल]]<br />[[छविलाल विश्वकर्मा]]<br />[[शेरधन राई]]<br />[[हिक्मतकुमार कार्की]]<br />[[खगराज अधिकारी]]<br />[[यामलाल कँडेल]]<br />राजन भट्टराई<br />[[भानुभक्त ढकाल]] | founded = {{ubl|{{start date and age|1991|01|06|df=y}} (पहिलो पटक)|{{start date and age|2021|03|08|df=y}} (दोस्रो पटक)}} | dissolved = २०७५ जेठ ३ (पहिलो पटक) | newspaper = ''नवयुग'' | ideology = {{ubl|class=nowrap| |[[साम्यवाद]] |[[मार्क्सवाद लेनिनवाद]] |[[जनताको बहुदलीय जनवाद]]{{refn|<ref>{{cite web |url= https://www.nytimes.com/2025/09/09/world/asia/nepal-protests-social-media-ban-censorship.html |title= A Censorship Playbook Fails in Nepal, Sparking Unrest |publisher=The New York Times|author-last1=Gross|author-first1=Jenny|date=9 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.academia.edu/106495973/Mainstreaming_of_Social_Protection_Agenda_in_the_Political_Parties_Election_Manifesto_in_Nepal#outer_page_3|title=Mainstreaming of Social Protection Agenda in the Political Parties' Election Manifesto in Nepal |publisher=Academia|author-last1=Acharya|author-first1=Debaki}}</ref>}} }} | headquarters = थापाथली, [[काठमाडौँ]] | international = [[कम्युनिस्ट र मजदुर दलहरूको अन्तर्राष्ट्रिय बैठक]] | website = {{URL|http://www.cpnuml.org}} | country = नेपाल | native_name = नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) | flag = [[File:Flag of the CPN-UML (2021-).svg|150px]]<br />[[File:Flag of CPN (UML).svg|150px]] | student_wing = [[अनेरास्ववियु]] | youth_wing = युवा सङ्घ नेपाल | womens_wing = [[अखिल नेपाल महिला सङ्घ]] | wing1_title = श्रमिक सङ्गठन | wing1 = [[नेपाल ट्रेड युनियन महासङ्घ]] | merger = {{ubl|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी)]]|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (माले)]]}} | position = [[वामपन्थी राजनीति|वामपन्थी]]<ref>{{Cite book |last=Hachhethu |first=Krishna |title=Political Parties of Nepal |publisher=Social Science Baha |year=2006 |isbn=9993343749 |pages=9 |language=en}}</ref> | seats1_title = [[निर्वाचन आयोग (नेपाल)|आयोग]]को स्थिति | seats1 = [[नेपालका राजनीतिक दलहरूको सूची#राष्ट्रिय दलहरू|राष्ट्रिय दल (तेस्रो ठूलो)]] | seats2_title = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] | seats2 = {{composition bar|25|275|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} | seats3_title = [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]] | seats3 = {{composition bar|11|59|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} | seats4_title = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रदेश सभा]] | seats4 = {{composition bar|163|550|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} | seats5_title = [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] | seats5 = {{composition bar|3|7|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} | seats6_title = [[नेपालका नगर प्रमुखहरूको सूची|प्रमुख]]/[[नेपालका गाउँपालिका अध्यक्षहरूको सूची|अध्यक्ष]] | seats6 = {{composition bar|206|753|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} | seats7_title = [[नेपालमा स्थानीय सरकार|वडा सदस्यहरू]] | seats7 = {{composition bar|11890|35011|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} | symbol = [[File:Nepalese Election Symbol Sun.svg|class=skin-invert|100px]] | colours = {{colorbox|#ff2e17}} [[रातो]] }} '''नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)''' वा छोट्करीमा '''नेकपा एमाले''' [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] बीच एकीकरण भई २०४७ पुस २२ गते स्थापना भएको नेपालको [[नेपालका राजनीतिक दलहरूको सूची|तेस्रो ठुलो विपक्षी राजनीतिक दल]] हो। नेपालको सङ्घीय संसदमा यो प्रमुख प्रतिपक्षी दल हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=एमाले नेतृत्वका ५ सरकार गुमे, केन्द्रदेखि प्रदेशसम्मै प्रतिपक्षी कित्तामा|युआरएल=https://ekantipur.com/news/2021/11/01/163575579312394559.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> झण्डै ६,००,००० सदस्य रहेको यो नेपालको दोस्रो ठुलो दल हो। यो [[नेपाली काङ्ग्रेस]] लगायतका दुई मुख्य दलहरूमध्ये एक रहेको छ। नेकपा (एमाले)ले पाँच वटा सरकारको नेतृत्व गरेको छ जसमा [[मनमोहन अधिकारी]]ले एकपटक, केपी शर्मा ओली दुई पटक, [[माधवकुमार नेपाल]]ले एकपटक र [[झलनाथ खनाल]]ले एकपटक नेतृत्व गरेका थिए। २०७८ भदौमा, पूर्वप्रधानमन्त्री [[माधवकुमार नेपाल]]को अध्यक्षतामा केन्द्रीय समिति सदस्य र झलानाथ खनाल लगायत सांसद्ले, [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]] नामक नयाँ दल गठन गरेसँगै दल विभाजित बन्न पुगेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेकपा (एकीकृत समाजवादी)ले पायो दल दर्ताको प्रमाणपत्र, दर्ता नम्बर १६६|युआरएल=https://nepallive.com/story/256997|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref><ref>{{cite web |last= |first=सेतोपाटी संवाददाता |title=यस्तो छ माधव नेपालको पार्टीको घोषणा पत्र (पूर्णपाठसहित) |url=https://www.setopati.com/politics/246963/ |access-date=2022-03-13 |website=सेतोपाटी |language=नेपाली }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो पार्टीलाई बृद्ध भत्ता लगायत सामाजिक सुरक्षा भत्ता जस्ता लोकरिझाई कार्यक्रम सुरुवात गर्ने श्रेय/ आरोप दिइन्छ। यद्यपि, संसद तथा सडकमा अवरोध गर्ने, सडकमा रेलिङ भाच्ने तथा टायर बाल्ने संसदीय विकृतिको सुरुवात गरेको दोष पनि यो पार्टीलाई जान्छ। यो पार्टीले लगातार ५७ दिन सम्म संसद अवरुद्ध <ref>[https://np.nepal24hours.com/archives/65725 हामीले ५७ दिन संसद चल्न नदिएर गरेको गल्ती अब कसैले नगरौँः नेम्वाङ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920164546/https://np.nepal24hours.com/archives/65725 |date=2021-09-20 }}</ref> गरेर रेकर्ड कायम गरेको थियो। त्यो ५७ दिनको आफ्नै रेकर्ड रेकर्ड नौ महिना संसद अबरुद्ध गरेर २०७८ -२०७९ सालमा भङ्ग गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://pahilopost.com/content/20220517225547.html|title=संसद् अवरोधमा कीर्तिमानै कीर्तिमान बनाएको एमाले एकाएक किन भयो यूटर्न?|last=भण्डारी|first=प्रकाश|website=PahiloPost.com|language=नेपाली|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517172118/https://pahilopost.com/content/20220517225547.html|archive-date=2022-05-17}}</ref> ==इतिहास == === स्थापनाकाल, २०४८–२०५० === [[चित्र:Flag of CPN (UML).svg|thumb|left|300px|नेकपा (एमाले)को झन्डा]] [[पञ्चायती व्यवस्था]]को विरोध गर्न र बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापना गर्न २०४६ मा संयुक्त वाम मोर्चा गठन भएको थियो। उनीहरूले [[नेपाली काङ्ग्रेस]]सँग संयुक्त आन्दोलनको आयोजना गरेका थिए। फलस्वरूप [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६]] सफल भएसँगै पञ्चायती व्यवस्था उन्मुलन भएको थियो। संयुक्त वाम मोर्चाका दुई घटक [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी)]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] मिलेर २०४७ पुष २२ मा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) गठन गरेका थिए। [[आम निर्वाचन २०४८]] अघि नै संयुक्त वाम मोर्चा निष्क्रिय भएको थियो।<ref name=":1">{{Cite book|title=Political handbook of the world 2015|first=Tom|last=Lansford|isbn=9781483371580|oclc=912321323|date=2015-03-24|url-access=registration|url=https://archive.org/details/politicalhandboo0000unse_f0m6}}</ref> [[आम निर्वाचन २०४८]]मा पार्टीले २०५ मध्ये ६९ सिट जितेको थियो र यो [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]को दोस्रो ठुलो दल बनेको थियो।<ref name=":0">{{Cite book|last=Brass|first=Paul|title=Routledge handbook of South Asian politics : India, Pakistan, Bangladesh, Sri Lanka, and Nepal|url=https://archive.org/details/routledgehandboo0000unse_q2n1|date=6 August 2013|isbn=978-0415716499|oclc=843078091}}</ref> [[मनमोहन अधिकारी]] संसदीय दलको प्रमुखमा निर्वाचित भएका थिए र पछि प्रतिपक्ष दलको नेता बनेका थिए। २०४८ असार १४, मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत)|नेकपा (एकीकृत)]] बाट अलग भएपछि आफुलाई पुनर्गठन गरेको नेकपा (बर्मा) पार्टीमा विलय भएको थियो।<ref>{{cite web|date=2005-11-05|title=Verma's party merges with CPN-UML|url=http://www.nepalnews.com.np/archive/2001/june/arc235.htm|access-date=2020-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20051105224612/http://www.nepalnews.com.np/archive/2001/june/arc235.htm|archive-date=2005-11-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051105224612/http://www.nepalnews.com.np/archive/2001/june/arc235.htm |date=2005-11-05 }}</ref> पाँचौँ पार्टीको महाधिवेशन सन् १९९३ जनवरीमा [[काठमाडौँ]]मा सम्पन्न भएको थियो र जनवादी बहुदलीय जनवादलाई यसको मुख्य विचारधाराको रूपमा स्वीकार गरिएको थियो।<ref>{{cite web|title=कम्युनिस्ट आन्दोलनको समीक्षा|url=https://ekantipur.com/opinion/2020/09/24/160091429505296024.html|access-date=2020-12-29|website=कान्तिपुर|language=ne}}</ref> [[मदन भण्डारी]]द्वारा प्रतिपादित जनताको बहुदलीय जनवादको एउटै विचारधाराले यसले आउँदो वर्षहरूमा सबैभन्दा प्रमुख राजनीतिक दलहरू मध्ये एक बनाएको थियो।<ref name=":3">{{Cite journal|last=Sapkota|first=Dhakaram|date=December 2016|title=समकालीन नेताहरूसँग मनमोहन आधिकारीको सम्बन्ध|url=https://www.nepjol.info/index.php/TUJ/article/view/25567/21363|journal=Tribhuvan University Journal|volume=. XXX, NUMBER 2}}</ref> दलको पाँचौँ महाधिवेशनमा आधिकारीलाई अध्यक्षमा निर्वाचित गरिएको थियो भने महासचिवमा [[मदन भण्डारी]] निर्वाचित भएका थिए। भण्डारीको त्यस वर्षको उत्तरार्धमा [[चितवन जिल्ला|चितवन]]मा भएको सवारी दुर्घटनामा परी मृत्यु भएको थियो भने [[माधवकुमार नेपाल]] पार्टीका महासचिव बनेका थिए।<ref name=":1" /> २०४९ मा, तुलसीलाल अमात्य नेतृत्वको नेकपा (अमात्य) नेकपा (एकीकृत)बाट टुक्रिएर एमालेसँग गाभिएको थियो।<ref name=":3" /> === प्रथम सरकार र विभाजन, २०५१–२०५४ === [[आम निर्वाचन २०५१|२०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]पछि पार्टीले २०५ मध्ये ८८ सिट जितेको थियो र [[मनमोहन अधिकारी]]को नेतृत्वमा अल्पमतको सरकार गठन गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नौ महिनाको बजेटले शिखरमा पुर्‍यायो|युआरएल=https://ekagaj.com/article/manmohan-mimans/12396/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=इकागज|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> भारतसँग पानी बाँड्ने सम्झौताबारे मतभेद भएपछि २०५४ मा पार्टीले पहिलो पटक विभाजनको सामना गर्नुपरेको थियो।<ref name=":0" /> [[वामदेव गौतम]]को नेतृत्वमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] का रूपमा मातृदलबाट ४६ जना सदस्य सहित नयाँ दल गठन भएको थियो।<ref name=":1" /><ref name=":0" /> === राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासन, २०६१-२०६३ === [[चित्र:Madhav Kumar Nepal2.JPG|thumb|left|200px|alt=Madhav Kumar Nepal, bespectacled and mustachioed, speaking into a microphone|[[माधवकुमार नेपाल]], पार्टीको पूर्व अध्यक्ष र [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|पूर्वप्रधानमन्त्री]]]] [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]]का अधिकांश सदस्यहरू २०५८ फागुन ३ गते पुनः मूल पार्टीमा आबद्ध भएको थियो। अरूले पनि विद्यमान पार्टीको पुनर्संरचना गर्ने निर्णय गरेका थिए। पार्टीको सातौँ महाधिवेशन २०५९ माघ १८ देखि २३ गते सम्म [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो। महाधिवेशनले पार्टी अध्यक्ष पद खारेज गर्ने निर्णय गरेको थियो। पार्टीको महासचिवमा [[मनमोहन अधिकारी]]को निधन पश्चात् [[माधवकुमार नेपाल]] सर्वसम्मत महासचिवमा नियुक्त भएका थिए।<ref name=":1" /> [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र]]ले संसद् विघटन गरेर २०६० सालमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]लाई अपदस्थ गरेका थिए। अन्य पाँच दलले उनको निर्णयको विरोध गरेका थिए। तर, देउवालाई बहालमा लिएपछि नेकपा (एमाले)ले अस्थायी सरकारमा सहभागी भएर [[भरतमोहन अधिकारी]]लाई उपप्रधानमन्त्री बनाएका थिए। यस सरकारलाई राजाले २०६१ माघ १९ मा भङ्ग गरेका थिए। उनको निर्णयको विरोध गर्न [[सात दलीय गठबन्धन]] गठन गरिएको थियो र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)]]सँग भएको सहमतिपछि राजाको प्रत्यक्ष शासनविरुद्ध संयुक्त सङ्घर्ष सुरु भएको थियो। [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|२०६३ को जनआन्दोलन]] सफल भएपश्चात्, राजतन्त्रको अन्त्य भएको थियो र [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का नेता [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको प्रधानमन्त्री बनेका थिए।<ref name=":1" /> === संविधान सभा, २०६४-२०६८ === [[चित्र:The former Prime Minister of Nepal, Shri Madhav Kumar Nepal calling on the Prime Minister, Dr. Manmohan Singh, in New Delhi on July 26, 2013.jpg|thumb|left|नेकपा (एमाले) नेता तथा प्रधानमन्त्री [[माधवकुमार नेपाल]] र भारतीय प्रधानमन्त्री [[मनमोहन सिंह]]]] [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] पार्टीले ६०५ मध्ये १०८ सिट जितेर तेस्रो स्थान हात पारेको थियो। पछि, [[माधवकुमार नेपाल]]ले महासचिव पदबाट राजीनामा दिएका थिए। उनको ठाउँमा [[झलनाथ खनाल]]ले पद बहाली गरेका थिए। पार्टीले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)]]का उम्मेदवार [[पुष्पकमल दाहाल]]लाई समर्थन गरेर उनको सरकारमा सहभागी भएको थियो। आठौँ महाधिवेशनमा पार्टी अध्यक्षमा [[झलनाथ खनाल]] र महासचिवमा [[ईश्वर पोखरेल]] निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/16/world/asia/16nepal.html|title=Nepal Elects a Maoist to Be the Prime Minister|last1=Pokharel|first1=Tilak|date=2008-08-15|work=The New York Times|access-date=2017-06-26|last2=Sengupta|first2=Somini|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> [[चित्र:J.n (2).jpg|thumb|200px|झलनाथ खनाल, पार्टीको पूर्व अध्यक्ष तथा पूर्वप्रधानमन्त्री]] २०६५ मा, [[पुष्पकमल दाहाल]] नेतृत्वको माओवादी सरकारले सेना प्रमुख रुक्माङगद कटवाललाई निष्कासन गरेपछि नेकपा (एमाले) गठबन्धन सरकार छाड्न बाध्य भएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8031622.stm|title=South Asia &#124; Nepal communists quit in protest|date=May 3, 2009|work=BBC News|access-date=August 18, 2013}}</ref> सरकारबाट हटेपछि, पार्टी [[माधवकुमार नेपाल]] नेतृत्वको सरकारमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल|मधेशी जनअधिकार फोरम]]सँग नयाँ गठबन्धन सरकार बनाएको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/Nepal-Prime-Minister-resigns/article16181004.ece|title=Nepal Prime Minister resigns|last=Marasini|first=Prerana|work=The Hindu|access-date=2017-06-26|language=en}}</ref> नयाँ संविधानको मस्यौदा तयार गर्न नसकेपछि २०६६ मा, [[माधवकुमार नेपाल]]ले राजीनामा दिएको थिए। सात महिनाभन्दा बढी राजनीतिक गतिरोधपछि खनाल २०६७ माघ २३ गते, [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|एकीकृत नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)]]को समर्थनमा [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालको प्रधानमन्त्री]] निर्वाचित भएका थिए।<ref name="bbc_12358985">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12358985|title=Nepal: Jhalanath Khanal elected new prime minister|date=2011-02-03|work=BBC News|access-date=2017-06-26|language=en}}</ref> नयाँ संविधान र शान्ति प्रक्रियाको मस्यौदा तयार गर्ने विषयमा अन्य दलहरूसँग सहमति जुट्न नसकेपछि उनले असोज मै राजीनामा दिएका थिए। २०६८ भदौ ११ गते [[बाबुराम भट्टराई]] नेतृत्वको सरकारमा दल सहभागी भएको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-14700892|title=Baburam Bhattarai elected prime minister of Nepal|date=2011-08-28|work=BBC News|access-date=2017-06-26|language=en}}</ref> === दोस्रो संविधान सभा, २०७०-२०७२ === तोकिएको समयभन्दा अघि नै नयाँ संविधानको मस्यौदा तयार गर्न नसक्दा संविधान सभा विघटन पछि [[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७० को निर्वाचन]]मा ५७५ मध्ये १७५ जना निर्वाचित सिटमा विजयी भएपछि दोस्रो ठुलो दल बनेको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18232606|title=Nepal parties resign as constitution deadline passes|date=2012-05-28|work=BBC News|access-date=2017-06-26|language=en}}</ref> पार्टीले [[सुशील कोइराला]]को नेतृत्वमा सत्तारुढ नेपाली काङ्ग्रेस र [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]सँग गठबन्धन सरकारमा सहभागी भएको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26116387|title=Sushil Koirala wins vote to be Nepal's prime minister|date=2014-02-10|work=BBC News|access-date=2017-06-26|language=en}}</ref> पार्टीको नवौँ महाधिवेशनमा [[माधवकुमार नेपाल]]लाई पराजित गरेपछि २०७१ मा, [[खड्गप्रसाद ओली]] पार्टी अध्यक्ष बनेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://nepaliheadlines.com/kp-oli-elected-uml-chairman/|title=KP Oli elected UML Chairman&nbsp;— Nepali Headlines,Nepal News, Nepali News, News Nepal|website=nepaliheadlines.com|language=en|access-date=2017-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712004537/http://nepaliheadlines.com/kp-oli-elected-uml-chairman/|archive-date=2018-07-12}}</ref> यो सरकारले ३ असोज २०७२ मा नयाँ संविधान दिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-09/17/c_134631066.htm|title=Nepal's new constitution endorsed through Constituent Assembly&nbsp;— Xinhua {{!}} English.news.cn|website=news.xinhuanet.com|access-date=2017-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130160107/http://news.xinhuanet.com/english/2015-09/17/c_134631066.htm|archive-date=2015-11-30}}</ref> === सङ्घीय नेपाल === नयाँ संविधानको मस्यौदा तयार भएपछि [[सुशील कोइराला]]ले राजीनामा दिएर [[खड्गप्रसाद ओली]] एकीकृत नेकपा (माओवादी), [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] र अन्य दलको समर्थनमा प्रधानमन्त्री निर्वाचित भए।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/10/12/world/asia/nepal-elects-kp-sharma-oli-as-new-prime-minister.html|title=Nepal Elects K.P. Sharma Oli as New Prime Minister|last1=Sharma|first1=Bhadra|date=2015-10-11|work=The New York Times|access-date=2017-06-26|last2=Barry|first2=Ellen|language=en|issn=0362-4331}}</ref> [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]ले समर्थन गरेको अविश्वासको प्रस्ताव अघि ओलीले २०७३ साउन २० गते राजीनामा दिएका थिए।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/07/25/world/asia/nepal-prime-minister-resigns.html|title=Nepal's Prime Minister, K. P. Sharma Oli, Resigns Ahead of a No-Confidence Vote|last=Sharma|first=Bhadra|date=2016-07-24|work=The New York Times|access-date=2017-06-26|language=en|issn=0362-4331}}</ref> [[चित्र:The Chairman CPN UML, Shri KP Oli meeting the Prime Minister, Shri Narendra Modi, in Kathmandu, Nepal on August 04, 2014.jpg|thumb|प्रधानमन्त्री ओली, [[नरेन्द्र मोदी]] र [[वामदेव गौतम]]को साथ]] [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४]]मा, पार्टीले १४,०९९ सिट (२९४ मेयर वा अध्यक्ष पद सहित) जितेको थियो र सबैभन्दा ठुलो स्थानीय-सरकार पार्टी बनेको थियो। पार्टीले [[काठमाडौँ]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विद्यासुन्दर शाक्य : वडाध्यक्षदेखि मेयरसम्म|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/122992-1496027280.html|कार्य=|प्रकाशक=नागरिक दैनिक|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> र [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पोखरा महानगरको मेयरमा एमालेका मानबहादुर जिसी निर्वाचित|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2017/05/589820|कार्य=|प्रकाशक=अनलाइन खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> लगायतका प्रमुख सहरमा मेयरमा विजयी हासिल गरेको थियो। [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४]] र [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४]] अघि दलले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]]सँग गठबन्धनको घोषणा गरेको थियो। पार्टीले [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४]]मा, १२१ सिट जित्दै [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]मा सबैभन्दा ठुलो पार्टी बनेको थियो र नेपालका सात प्रदेशमध्ये ६ वटा प्रदेशमा सबैभन्दा ठुलो पार्टी बन्न पुगेको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.greenleft.org.au/content/nepali-communists-win-landslide-face-big-obstacles-win-change|title=Nepali Communists win landslide, but face big obstacles to win change|date=2018-01-05|work=Green Left Weekly|access-date=2018-04-18|language=en}}</ref> निर्वाचनपछि पार्टीले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]]सँग आफ्नो गठबन्धन कायम गरेको थियो र नेपालको केन्द्र र सात प्रदेशमध्ये ६ वटामा गठबन्धन सरकार गठन गरेको थियो। सत्ता बाँडफाँड सम्झौता अनुसार नेकपा (एमाले)ले प्रदेश नं १, [[बागमती प्रदेश]], [[गण्डकी प्रदेश]] र [[लुम्बिनी प्रदेश]]मा सरकारको नेतृत्व गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-01-29/uml-to-get-4-chief-ministers-maoist-centre-2.html|title=UML to get 4 chief ministers, Maoist Centre 2|access-date=2018-04-18|language=en}}</ref> २०७४ माघ २३ मा भएको राष्ट्रिय सभा निर्वाचनमा नेकपा (एमाले) ले ५६ मध्ये २७ सिटमा जित हासिल गरी फेरि देशकै सबैभन्दा ठुलो दल बनेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राष्ट्रिय सभा निर्वाचन : कुन प्रदेशमा कुन दलको कति मत ?|युआरएल=https://annapurnapost.com/news/88945-88945|कार्य=|प्रकाशक=अन्नपूर्ण पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> पार्टी अध्यक्ष ओली [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]मा दलको संसदीय दलको नेता निर्वाचित भएका थिए र २०७४ फागुन ३ गते [[प्रधानमन्त्री]] नियुक्त भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=केपी ओली दोस्रो पटक प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त, आजै सपथ ग्रहण हुँदै|युआरएल=https://www.bikashnews.com/2018/02/15/88402.html|कार्य=|प्रकाशक=विकास न्युज|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> [[विद्यादेवी भण्डारी]] फागुन २९ गते पुनः राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएकी थिइन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विद्यादेवी भण्डारी दोस्रो पटक राष्ट्रपतिमा निर्वाचित|युआरएल=https://annapurnapost.com/news/93198-93198|कार्य=|प्रकाशक=अन्नपूर्ण पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> === विघटन र पुनर्सथापना, २०७५-२०७७ === [[चित्र:2 NCP's Chairman-KP Sharma Oli and Puspa Kamal Dahal'Prachanda' (cropped).png|thumb|नेकपा (एमाले) अध्यक्ष खड्गप्रसाद ओलीसँग नेकपा (माओवादी केन्द्र) अध्यक्ष [[पुष्पकमल दाहाल]] (प्रचण्ड)]] आठ महिनाको योजनापछि नेपालका दुई प्रमुख वामपन्थी दललाई गाभ्ने योजनालाई अन्तिम रूप दिन एकीकरण संयोजन समितिको भेला बसेको थियो। २०७५ जेठ ३ मा, [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी लेनिनवादी) बीच एकीकरण भएको थियो र यो दल लगभग दुई तिहाइ बहुमत सहित नेपालको सबैभन्दा ठुलो दल बन्न पुगेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बन्यो नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|युआरएल=https://www.karobardaily.com/news/5495|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कारोबार दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> २०७७ फागुन २४ गते, [[नेपालको सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]]ले नेकपा (एमाले) र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]को विलयबाट बनेको [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]को आधिकारिकता वा आधिकारिक नाम ऋषि कट्टेलले यस भन्दा अगाडि नै [[निर्वाचन आयोग (नेपाल)|निर्वाचन आयोग]]मा दर्ता गरेको भन्दै पूर्ववर्ती दलहरूलाई छुट्टाभिन्न गर्ने गरि आदेश जारी गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेकपा विघटन: हर्ष कि विस्मात|युआरएल=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/62101/2021-03-29|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नयाँ पत्रिका|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> विघटन पश्चात्, विभिन्न प्रदेश तथा सङ्घीय सरकारबाट यो सत्ताबाट बाहिरिएको थियो। == विभाजित दलहरूको सूची == === प्रथम सरकार र विभाजन, २०५१–२०५४ === [[आम निर्वाचन २०५१|२०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]पछि पार्टीले २०५ मध्ये ८८ सिट जितेको थियो र [[मनमोहन अधिकारी]]को नेतृत्वमा अल्पमतको सरकार गठन गरेको थियो। २०५४ अविश्वासको प्रस्ताव गुमाउँदा आधिकारी राजीनामा दिन बाध्य भएपछि सरकार नौ महिनासम्म चलेको थियो। [[सूर्यबहादुर थापा]] नेतृत्वको [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] सरकारलाई समर्थन गरेपछि सन् २०५४ दल पुनः सरकारमा फर्किएको थियो। राप्रपामा भएको मतभेदपछि [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]ले राजीनामा दिएका थिए र नेकपा (एमाले) फेरि विपक्षमा पुगेको थियो। भारतसँग पानी बाँड्ने सम्झौताबारे मतभेद भएपछि २०५४ मा पार्टीले पहिलो पटक विभाजनको सामना गर्नुपरेको थियो। [[वामदेव गौतम]]को नेतृत्वमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] का रूपमा मातृदलबाट ४६ जना सदस्य सहित नयाँ दल गठन भएको हो। [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको [[नेपाली काङ्ग्रेस]]–[[नेपाल सद्भावना पार्टी]]को गठबन्धन सरकारलाई समर्थन गर्दै २०५५ मा, पुन: पार्टी सरकारमा सहभागी भएको थियो। [[आम निर्वाचन २०५६]] पार्टीले २०५ मध्ये ७० सिट जितेको थियो र यो [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]को दोस्रो ठुलो दल बनेको थियो। === समानान्तर विभाजन === ३ साउन २०७८, मा पार्टीबाट २२ जना प्रतिनिधि सभा सदस्यले [[शेरबहादुर देउवा]]लाई प्रधानमन्त्रीको रूपमा मतदान गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यी हुन् देउवालाई विश्वासको मत दिने एमालेका २२ सांसद|युआरएल=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/67187/2021-07-18|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नयाँ पत्रिका|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> उनले पार्टीको ह्विपको अवज्ञा गरेका थिए। पार्टी विपक्षमा भए पनि माधवको गुटले सरकारलाई समर्थन गरेको कारण पूर्वप्रधानमन्त्रीहरू [[माधवकुमार नेपाल]] र [[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]]बीच विवाद उत्पन्न भएको थियो। २ भदौ २०२१ मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)]] नामक नयाँ पार्टी गठन भएको थियो।<ref name="ekantipur.com">{{cite web|title=एमाले विभाजित : नेपालले दर्ता गरे नेकपा एमाले (समाजवादी), चुनाव चिह्न खुला किताब|url=https://ekantipur.com/news/2021/08/18/162928105317348474.html|access-date=2021-08-18|website=कान्तिपुर दैनिक|language=ne}}</ref> पूर्व प्रधानमन्त्री [[झलनाथ खनाल]], पार्टी उपाध्यक्षहरू र २३ जना सांसद नयाँ पार्टीमा सहभागी भएका थिए। यसले गर्दा पार्टीको तल्लो तहका कमिटीमा विभाजन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=एमालेको त्यो विभाजन, यो विभाजन|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/125986|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> === २०७८ को सुक्ष्म विभाजन === वरिष्ठ उपाध्यक्ष [[वामदेव गौतम]] नेतृत्वको सानो समूहले २०७८ भदौ १९ मा पार्टी परित्याग गरेको थियो। वर्तमान उनीहरू नयाँ पार्टी दर्ता गर्ने प्रक्रियामा छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=वामदेवले किन नयाँ दल गठन गर्दैछन ?|युआरएल=https://sankalpakhabar.com/2022/02/02/191109/|कार्य=|प्रकाशक=सङ्कल्प खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> सांसद बृजेशकुमार गुप्ता र ईश्वर दयाल मिश्रसँगै [[हृदयेश त्रिपाठी]]नेतृत्वको अर्को सानो समूह पनि २० भदौ २०७८ मा विभाजित भएर [[जनता प्रगतिशील पार्टी (नेपाल)|जनता प्रगतिशील पार्टी]] गठन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=हृदयेश त्रिपाठीले गठन गरे नयाँ पार्टी, यस्तो छ अवधारणा|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/127187|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=हिमाल खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> === विभाजित दलहरूको सूची === {| class="sortable wikitable" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- !वर्ष !दल !नेता !स्थिति |- |२०५४ |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी लेनिनवादी)]] |[[वामदेव गौतम]] र [[चन्द्रप्रकाश मैनाली|सिपी मैनाली]] |''सक्रिय'' |- |२०६४ |[[नागरिक उन्मुक्ति पार्टी]]<ref>{{cite web|title=लोसपा नेता राजकुमार लेखी एमालेमा प्रवेश|url=https://madheshvani.com/public/index.php/details-politics/16333143118530479|access-date=2022-01-09|website=मधेसवाणी|language=नेपाली}}</ref> |[[राजकुमार लेखी]] |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]]सँग गाभिएको |- |२०६४ |[[तराई मधेस सद्भावना पार्टी]] |महेन्द्र राय यादव |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] सँग गाभिएर [[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] बनेको |- |२०६८ |[[सङ्घीय समाजवादी पार्टी नेपाल]]<ref>{{cite web|title=Three parties merge to become Sanghiya Samajbadi Forum-Nepal|url=https://kathmandupost.com/valley/2015/06/16/three-parties-merge-to-become-sanghiya-samajbadi-forum-nepal|access-date=2022-01-09|website=kathmandupost.com|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> |[[अशोककुमार राई|अशोक राई]] |''[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]]सँग गाभिएर [[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]]'' बनेको |- |२०७८ |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)]]<ref>{{cite web|title=एमाले फुट्यो, माधव नेपालको नेतृत्वमा बन्यो एमाले समाजवादी|url=https://www.onlinekhabar.com/2021/08/1000662|access-date=2022-01-09|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}</ref> |[[माधवकुमार नेपाल]] |''सक्रिय'' |- |२०७८ |[[जनता प्रगतिशील पार्टी (नेपाल)|जनता प्रगतिशील पार्टी]]<ref>{{cite web|title=हृदयेश त्रिपाठी नेतृत्वमा जनता प्रगतिशील पार्टी गठन|url=https://ekantipur.com/news/2021/12/14/1639463429883380.html|access-date=2022-01-09|website=कान्तिपुर दैनिक|language=ne}}</ref> |[[हृदयेश त्रिपाठी]] |''सक्रिय'' |} ==महाधिवेशन == {| class="wikitable" !'''महाधिवेशन ''' !'''स्थान''' !'''मिति''' !नतिजा |- |पहिलो |ग्वाबहाल (पाटन) |२०१० माघ १७-२५ |महासचिवमा मनमोहन अधिकारी चयन |- |दोस्रो |[[फोहोरा दरबार]] |२०१४ जेठ १५-२५ |महासचिवमा [[केशरजङ्ग रायमाझी]] |- |तेस्रो |बनारस, (भारत) |२०१९ साल, बैशाख ४–१५ |महासचिवमा तुल्सीलाल अमात्य |- |चौथो |सिराहा, सगरमाथा अञ्चल |२०४६ भदौ ९–१४ |महासचिवमा मदन भण्डारी निर्वाचित |- |पाँचौ |काठमाडौँ |२०४९ साल माघ १४–२० |जनताको बहुदलीय जनवाद पारित |- |छैटौँ |२०५४ | |विजयी |- |सातौँ |२०५६ | | |- |आठौँ |२०६५ | |झलनाथ खनाल अध्यक्ष निर्वाचित |- |नवौँ |२०७० | |केपी शर्मा ओली अध्यक्ष निर्वाचित |- |[[नेकपा (एमाले)को १०औँ महाधिवेशन|दशौँ]] |२०७८ |चितवन |केपी शर्मा ओली अध्यक्ष निर्वाचित<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/mahadebeshan-bishesh/umlnepal/255464/|title=केपी शर्मा ओली दोस्रो पटक एमाले अध्यक्षमा निर्वाचित|last=सेतोपाटी|first=सन्जीव बगाले ::|website=|language=नेपाली|access-date=2021-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130112331/https://www.setopati.com/mahadebeshan-bishesh/umlnepal/255464/|archive-date=2021-11-30}}</ref> |} ==जनताको बहुदलीय जनवाद== नेकपा एमालेको मार्गदर्शक सिद्धान्त जनताको बहुदलीय जनवाद हो। जननेता [[कमरेड]] [[मदन भण्डारी]]द्वारा प्रतिपादित यो सिद्धान्त [[मार्क्सवाद]]का विश्वव्यापी सच्चाइहरूलाई नेपालको विशिष्ट परिस्थितिमा लागु गर्ने सन्दर्भमा विकसित नेपाली क्रान्तिको सिद्धान्त हो। यो नेपाली क्रान्तिको मौलिक कार्यक्रम पनि हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) क्रान्तिको कार्यक्रम कि सिद्धान्त|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2021/09/1020226|कार्य=|प्रकाशक=अनलाइन खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> कम्युनिस्ट आन्दोलनको लोकतान्त्रिकरणको नवीनतम मान्यता बोकेको जनताको बहुदलीय जनवाद नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन तथा लोकतान्त्रिक आन्दोलनका व्यवहारबाट परीक्षित हुँदै सही सावित हुँदै आएको मानिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=के हो जनताको बहुदलीय जनवाद ? जबजका १४ विशेषताहरू|युआरएल=https://sambadonline.com/news-details/860/2021-02-20|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=संवाद अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> [[चित्र:जनताको बहुदलीय जनवाद.pdf|thumb|जनताको बहुदलीय जनवाद]] == चुनावी प्रदर्शन == === प्रतिनिधि सभा निर्वाचन === {{see also|प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|नेपालको व्यवस्थापिका संसद}} {| class="wikitable" ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|निर्वाचन ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|नेता ! colspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|मत ! colspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|सिट ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|स्थान ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|गठित सरकार |- !style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|प्राप्त मत !style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|% !style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|सिट !style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|+/- |- |[[आम निर्वाचन २०४८|२०४८]] |[[मदन भण्डारी]] |२,०४०,१०२ |२७.९८ | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|69|205|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} | |दोस्रो |{{no2|प्रतिपक्षमा}} |- |[[आम निर्वाचन २०५१|२०५१]] |[[मनमोहन अधिकारी]] |२,३५२,६०१ |३०.८५ | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|88|205|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} |{{Increase}} १९ |{{Increase}} प्रथम |{{yes2|अल्पमतीय सरकार}} |- |[[आम निर्वाचन २०५६|२०५६]] |[[माधवकुमार नेपाल]] |२,७२८,७२५ |३१.६६ | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|71|205|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} |{{Decrease}} १७ |{{Decrease}} दोस्रो |{{no2|प्रतिपक्षमा}} |- |[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]] |[[माधवकुमार नेपाल]] |२,२२८,०६४ |२१.६३ | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|108|601|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} |{{Increase}} ३७ |{{Decrease}} तेस्रो |{{yes2|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]], [[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल|मजअफो]], [[सद्भावना पार्टी|सद्भावना]], र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत)|नेकपा (एकीकृत)]]को बीच गठबन्धनको सरकार}} |- |[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]] |[[झलनाथ खनाल]] |२,४९२,०९० |२७.५५ | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|175|575|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} |{{Increase}} ६७ |{{Increase}} दोस्रो |{{yes2|[[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राप्रपा]] बीच गठबन्धनको सरकार}} |- |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |[[खड्गप्रसाद ओली]] |३,१७३,४९४ |३३.२५ | style="text-align:center;" |{{Infobox political party/seats|121|275|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} |{{Decrease}} ५४ |{{Increase}} प्रथम |{{yes2|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|माओवादी केन्द्र]]सँगको गठबन्धनको सरकार}} |} === प्रदेश सभा निर्वाचन === [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४]]मा नेकपा (एमाले)ले ७ प्रदेश मध्ये ६ प्रदेशमा सबैभन्दा ठुलो दल बनेको थियो र यसको नेतृत्वमा चार प्रदेशमा सरकार प्रमुख रहेको थियो। {| class="wikitable" ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|प्रदेश ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|निर्वाचन ! colspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|मत ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|सिट ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|स्थान ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|गठित सरकार |- !style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|प्राप्त मत !style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|% |- ![[कोशी प्रदेश सभा|प्रदेश नं. १]] | rowspan="7" |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |६७३,७०९ |३८.७९ |{{Infobox political party/seats|51|93|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} |प्रथम |{{Yes2|प्रतिपक्षमा}} |- ![[मधेश प्रदेश सभा|मधेस]] |२४९,७३४ |१६.२५ |{{Infobox political party/seats|21|107|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} |चौथो |{{No2|प्रतिपक्षमा}} |- ![[बागमती प्रदेश सभा|बागमती]] |६७७,३१७ |३५.८१ |{{Infobox political party/seats|58|110|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} |प्रथम |{{Yes2|प्रतिपक्षमा}} |- ![[गण्डकी प्रदेश सभा|गण्डकी]] |३७३,५०१ |३९.०४ |{{Infobox political party/seats|27|60|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} |प्रथम |{{No2|प्रतिपक्षमा}} |- ![[लुम्बिनी प्रदेश सभा|लुम्बिनी]] |५३३,६१३ |३३.१० |{{Infobox political party/seats|41|87|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} |प्रथम |{{No2|प्रतिपक्षमा}} |- ![[कर्णाली प्रदेश सभा|कर्णाली]] |१६९,७५५ |३४.३५ |{{Infobox political party/seats|20|40|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} |प्रथम |{{No2|प्रतिपक्षमा}} |- ![[सुदूरपश्चिम प्रदेश सभा|सुदूरपश्चिम]] |२६०,९५५ |३१.९९ |{{Infobox political party/seats|25|53|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}}} |प्रथम |{{No2|प्रतिपक्षमा}} |} == नेतृत्व == === अध्यक्ष === * [[मनमोहन अधिकारी]], २०४८–२०५६ * [[झलनाथ खनाल]], २०६५–२०७१ * [[खड्गप्रसाद ओली]], २०७१–२०७५, २०७८–वर्तमान === उपमहासचिव === * [[मदन भण्डारी]], २०४८ * [[माधवकुमार नेपाल]], २०४९–२०६४ * [[झलनाथ खनाल]], २०६४–२०६५ * [[ईश्वर पोखरेल]], २०६५–२०७५ र २०७८ * [[शङ्कर पोखरेल]], २०७८–वर्तमान === नेपालको प्रधानमन्त्री === {| class="wikitable" ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|क्र.सं ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|प्रधानमन्त्री ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|तस्वीर ! colspan="3" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|कार्यावधि ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|संसद ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|मन्त्रिपरिषद् ! rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|निर्वाचन क्षेत्र |- !style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|सुरु !style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|अन्त्य !style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}; color:white"|कार्यकाल |- |१ |[[मनमोहन अधिकारी]] | |२०५१ मङ्सिर १४ |२०५२ भदौ २७ |{{age in years and days|30 November 1994|12 September 1995}} |तेस्रो प्रतिनिधि सभा |[[मनमोहन अधिकारी मन्त्रिपरिषद्]] |[[काठमाडौँ ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ३]] |- |२ |[[माधवकुमार नेपाल]] |[[चित्र:Madhav Kumar Nepal 2009-09-23.jpg|frameless|101x101px]] |२०६६ जेठ ११ |२०६७ माघ २३ |{{age in years and days|25 May 2009|6 February 2011}} |पहिलो संविधान सभा |[[माधवकुमार नेपाल मन्त्रिपरिषद्]] |मनोनीत |- |३ |[[झलनाथ खनाल]] |[[चित्र:J.n (2).jpg|frameless|100x100px]] |२०६७ माघ २३ |२०६८ भदौ १२ |{{age in years and days|6 February 2011|29 August 2011}} |पहिलो संविधान सभा |[[खनाल मन्त्रिपरिषद्]] |[[इलाम १ (निर्वाचन क्षेत्र)|इलाम १]] |- |rowspan="2"|४ |rowspan="2"|[[खड्गप्रसाद ओली]] |rowspan="2"|[[चित्र:KP Oli.png|frameless|100x100px]] |२०७२ असोज २५ |२०७३ साउन २० |{{age in years and days|12 October 2015|4 August 2016}} |[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|व्यवस्थापिका संसद]] |[[दोस्रो ओली मन्त्रिपरिषद्|पहिलो ओली मन्त्रिपरिषद्]] |झापा ७ |- |२०७४ फागुन ३ |२०७८ असार २९ |{{age in years and days|2018|2|15}} |[[नेपालको पहिलो सङ्घीय संसद|पहिलो सङ्घीय संसद]] |[[तेस्रो ओली मन्त्रिपरिषद्|दोस्रो ओली मन्त्रिपरिषद्]] |[[झापा ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा ५]] |} == भातृ सङ्गठन == * ट्रेड युनियन महासङ्घ नेपाल * युवा सङ्घ नेपाल * अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन * अखिल नेपाल महिला सङ्घ * नेपाल उत्पीडित जातीय मुक्ति समाज * अखिल नेपाल किसान महाँसङ्घ * रिटर्नी फेडरेसन * राष्ट्रिय जनसांस्कृतिक महाँसङ्घ * खेलकुद महासङ्घ नेपाल ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[नेकपा (एमाले)को १०औँ महाधिवेशन]] * [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)]] * [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://www.cpnuml.org/ नेकपा एमालेको आधिकारिक वेवसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110100953/http://www.cpnuml.org/ |date=2006-01-10 }} {{Commonscat|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}} {{नेपालका राजनीतिक दलहरू}} [[श्रेणी:नेपालका राजनीतिक दलहरू]] [[श्रेणी:नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] 4p9jcx8mk17wkn0x54rdl7865avsee1 0 51008 1392153 1385626 2026-10-02T12:37:51Z Bishaldev100 28807 /* प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन */ 1392153 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। उनलाई प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर]]ले वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा गरेका थिए।<ref name=दुईपटक/> उनको राज्याभिषेक मात्र भएन, उनको नाममा मुद्राहरू समेत निष्काशन गरिए। राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]]ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == '''[[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]'''मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। [[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] cu4ctsv4djy79ly3ijimudtgpathaim 1392154 1392153 2026-10-02T12:40:43Z Bishaldev100 28807 /* प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन */ 1392154 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। उनलाई प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर]]ले वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा गरेका थिए।<ref name=दुईपटक/> उनको राज्याभिषेक मात्र भएन, उनको नाममा मुद्राहरू समेत निष्काशन गरिए। राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]] == अधिराजकुमार == ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == '''[[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]'''मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। [[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] iszhgkrokre6stihvu3x3m9kwu9uwu8 1392155 1392154 2026-10-02T12:42:23Z Bishaldev100 28807 /* प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन */ 1392155 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले नेपालस्थित भारतीय राजदूत सिंहमार्फत भारतका प्रधानमन्त्री नेहरुको पूर्ण आश्वासन पाएर नै सन् १९५० को ०६ नोभेम्बरको बिहान ०९:४५ तिरै भारतीय दूतावास (त्यतिबेला भारतीय दूतावास हालको राष्ट्रपति कार्यालय [[राष्ट्रपति भवन|शीतल निवास]]मा थियो।) मा परिवारसहित शरण लिएका थिए। राजाले भारतीय दूतावासमा शरण लिएको खबर थाहा पाएपछि राजालाई फकाउन भनी राजाका भानिज [[मेजर जनरल]] अर्जुनशमशेर (राजा त्रिभुवनकी दिदी अधिराजकुमारी रमा दिव्यश्वरी र भारतका लागि तत्कालीन नेपाली राजदूत सिंहशमशेरका छोरा) र मेजर जनरल [[विजय शमशेर|विजयशमशेर]] (तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का छोरा) त्यहाँ पुगेका थिए। तर राजासँग उनीहरूलाई भेट्नसमेत दिइएन र राजा पनि फर्किन मानेनन्। अर्को दिन ०७ नोभेम्बरमा प्रधानमन्त्री मोहनशमशेरले भारदारी सभाको निर्णयबाट राजा त्रिभुवनलाई गद्दीच्युत गराई उनका नाति [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]]लाई नयाँ राजा घोषित गराए। शास्त्रीय परम्पराअनुसार सोही दिन [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]]मा उनको [[राज्याभिषेक]] समारोह पनि भयो।<ref>{{Cite news|title=|date=८ नोभेम्बर-१९५०|work=दी इन्डियन एक्सप्रेस,}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://himalpress.com/2023/02/34973/|title=राजा त्रिभुवनलाई शरण दिएर यसरी भएको थियो भारतीय हस्तक्षेप|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=६ फागुन २०७९}}</ref> उनलाई प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर]]ले वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा गरेका थिए।<ref name=दुईपटक/> उनको राज्याभिषेक मात्र भएन, उनको नाममा मुद्राहरू समेत निष्काशन गरिए। राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]] == अधिराजकुमार == ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == '''[[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]'''मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। [[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] 7qtgnj8gv87zq3ynvm84s80p5cfahb6 1392187 1392155 2026-10-03T04:53:35Z Bishaldev100 28807 /* प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन */ 1392187 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा|बायाँ]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले नेपालस्थित भारतीय राजदूत सिंहमार्फत भारतका प्रधानमन्त्री नेहरुको पूर्ण आश्वासन पाएर नै सन् १९५० को ०६ नोभेम्बरको बिहान ०९:४५ तिरै भारतीय दूतावास (त्यतिबेला भारतीय दूतावास हालको राष्ट्रपति कार्यालय [[राष्ट्रपति भवन|शीतल निवास]]मा थियो।) मा परिवारसहित शरण लिएका थिए। राजाले भारतीय दूतावासमा शरण लिएको खबर थाहा पाएपछि राजालाई फकाउन भनी राजाका भानिज [[मेजर जनरल]] अर्जुनशमशेर (राजा त्रिभुवनकी दिदी अधिराजकुमारी रमा दिव्यश्वरी र भारतका लागि तत्कालीन नेपाली राजदूत सिंहशमशेरका छोरा) र मेजर जनरल [[विजय शमशेर|विजयशमशेर]] (तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का छोरा) त्यहाँ पुगेका थिए। तर राजासँग उनीहरूलाई भेट्नसमेत दिइएन र राजा पनि फर्किन मानेनन्। धरहराबाट एकाएक बिगुल बज्न थाल्यो र निक्कै बेरसम्म आवाज आइरह्यो । राजा त्रिभुवनले (भारतमा) शरण लिएपछिको अवस्थामा कसरी अघि बढ्ने भनेर महाराज मोहनशमशेरले सबै भारदारलाई सिंहदरबारमा जम्मा हुन आदेश गरेका थिए । सबै भारदार जम्मा भएपछि महाराजले राजाले भारतको शरणमा गएर मुलुकको बेइज्जत गरेको सुनाए । केही बेरको छलफलपछि उनलाई फर्काउन प्रयास गर्ने निर्णय भयो । तर, राणाले अनेक प्रयास गर्दा पनि राजा फर्किन मानेनन् । एकातिर राजगद्दी एकछिन पनि खाली राख्न नहुने परम्परा । अर्कोतिर राजा त्रिभुवन, उनका छोरा महेन्द्र र नाती वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका सदस्यहरुले दरबार छाडिसके । अब के गर्ने ? राणाहरु संकटमा परे । गोरखापत्रका अनुसार ‘सो सभामा कोही कोही सदस्यले यस्तो देशद्रोही र राष्ट्रको बेइज्जत गर्ने वंशलाई गद्दीबाट वहिष्कार गर्नु पर्दछ भन्ने राय पनि प्रकट गरेका थिए।’ <ref>{{Cite web |title=ज्ञानेन्द्र शाहको पहिलो राज्यारोहण |url=https://nepalnews.com/2025/12/22/gyanendra-shahs-first-accession-to-the-throne/ |access-date=2026-10-03 |website=नेपाल न्युज |language=en}}</ref> अन्त्यमा प्रधानमन्त्रीले ‘परम्परादेखि मानिआएको वंशलाई खारिज गर्न मनासिब हुँदैन, फेरि नाबालक शाहाजादालाई त परिणामको बोधै नहुने हुनाले पहिले श्री ५ युवराजाधिराजको साथै हिन्द दूतावासमा सवारी भएको जेठा शाहजादा बक्सिन्छ कि भनी मौसूफ महाराजाधिराजमा अनुरोध गरौं। नबक्सेको खण्डमा उहाँको भाइ माहिला शाहाजादालाई नै गद्दीमा चढाउनु उचित होला।’ भने अन्नतः मामा घरमा छुटेका राजा त्रिभुवनका माइला नाति नाबालक ज्ञानेन्द्रलाई राजा वनाउने निर्णयमा उनीहरु पुगे । अनि त्रिभुवनलाई गद्दीच्युत गरी ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरियो । श्री ३ को चाहना भएपछि नाइँ नास्ती गर्ने को ? साँडे तीन वर्षका नाबालक ज्ञानेन्द्र राजा भए । कात्तिक २२ गते मंगलवार दिनको २.४५ बजे हनुमानढोकाको नासलचोकमा हतारहतार नायब गुरु हेमराज पाण्डेले नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच लगाई राज्यारोहण गराए । यसरी बुबा महेन्द्र र दाजु वीरेन्द्रभन्दा अघि ज्ञानेन्द्र राजा भए । परम्पराअनुसार भारदारहरुले दाम राखी नयाँ राजाको दर्शन गरे । समारोहमा बेलायती राजदूत जर्ज फल्कोनर सहभागी भए पनि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंह भने उपस्थित भएनन् । नयाँ राजाको राज्यारोहण बारे २००७ साल कात्तिक २३ गते ‘गोर्खापत्र’मा समाचार छापियो — ‘श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहको राज्यारोहण, श्री ५ महाराजाधिराज त्रिभुवन वीर विक्रम शाहको पदच्युत । राज्यारोहणपछि दिउँसो तोप पड्कियो । शीतलनिवासस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिइरहेका राजा त्रिभुवन के रहेछ भनेर बार्दलीतिर निस्किए । त्यो दिन शीतलनिवासमै रहेका व्यवसायी बी.एल. शर्माले ‘राष्ट्रपिता र म’ नामक पुस्तकमा राजा त्रिभुवनसँग भएको वार्तालाप यसरी लेखेका छन् । नातिलाई राजा बनाएको सूचना पाएपछि उनले शर्मासँग भनेका थिए — ‘ए राजा त हाम्रा नातिलाई पो बनाए छन्, हेर्दै जाऊँ ।’ नयाँ राजाको नाममा केही टक (सिक्का) पनि काटिए । राज्यारोहणपछि नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई हात्ती चढाएर सहर घुमाइयो ।<ref>{{Cite web |title=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल |url=https://baahrakhari.com/detail/294087/ |access-date=2026-10-03 |website=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल}}</ref> अर्को दिन ०७ नोभेम्बरमा प्रधानमन्त्री मोहनशमशेरले भारदारी सभाको निर्णयबाट राजा त्रिभुवनलाई गद्दीच्युत गराई उनका नाति [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]]लाई नयाँ राजा घोषित गराए। शास्त्रीय परम्पराअनुसार सोही दिन [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]]मा उनको [[राज्याभिषेक]] समारोह पनि भयो।<ref>{{Cite news|title=|date=८ नोभेम्बर-१९५०|work=दी इन्डियन एक्सप्रेस,}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://himalpress.com/2023/02/34973/|title=राजा त्रिभुवनलाई शरण दिएर यसरी भएको थियो भारतीय हस्तक्षेप|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=६ फागुन २०७९}}</ref> उनलाई प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर]]ले वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा गरेका थिए।<ref name=दुईपटक/> उनको राज्याभिषेक मात्र भएन, उनको नाममा मुद्राहरू समेत निष्काशन गरिए। राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]] == अधिराजकुमार == ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == '''[[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]'''मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। [[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] mjptn2z6rapl40w3w0b93nflgih90q5 1392189 1392187 2026-10-03T04:58:02Z Bishaldev100 28807 /* प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन */ 1392189 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा|बायाँ]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले नेपालस्थित भारतीय राजदूत सिंहमार्फत भारतका प्रधानमन्त्री नेहरुको पूर्ण आश्वासन पाएर नै सन् १९५० को ०६ नोभेम्बरको बिहान ०९:४५ तिरै भारतीय दूतावास (त्यतिबेला भारतीय दूतावास हालको राष्ट्रपति कार्यालय [[राष्ट्रपति भवन|शीतल निवास]]मा थियो।) मा परिवारसहित शरण लिएका थिए। राजाले भारतीय दूतावासमा शरण लिएको खबर थाहा पाएपछि राजालाई फकाउन भनी राजाका भानिज [[मेजर जनरल]] अर्जुनशमशेर (राजा त्रिभुवनकी दिदी अधिराजकुमारी रमा दिव्यश्वरी र भारतका लागि तत्कालीन नेपाली राजदूत सिंहशमशेरका छोरा) र मेजर जनरल [[विजय शमशेर|विजयशमशेर]] (तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का छोरा) त्यहाँ पुगेका थिए। तर राजासँग उनीहरूलाई भेट्नसमेत दिइएन र राजा पनि फर्किन मानेनन्। धरहराबाट एकाएक बिगुल बज्न थाल्यो र निक्कै बेरसम्म आवाज आइरह्यो । राजा त्रिभुवनले (भारतमा) शरण लिएपछिको अवस्थामा कसरी अघि बढ्ने भनेर महाराज मोहनशमशेरले सबै भारदारलाई सिंहदरबारमा जम्मा हुन आदेश गरेका थिए । सबै भारदार जम्मा भएपछि महाराजले राजाले भारतको शरणमा गएर मुलुकको बेइज्जत गरेको सुनाए । केही बेरको छलफलपछि उनलाई फर्काउन प्रयास गर्ने निर्णय भयो । तर, राणाले अनेक प्रयास गर्दा पनि राजा फर्किन मानेनन् । एकातिर राजगद्दी एकछिन पनि खाली राख्न नहुने परम्परा । अर्कोतिर राजा त्रिभुवन, उनका छोरा महेन्द्र र नाती वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका सदस्यहरुले दरबार छाडिसके । अब के गर्ने ? राणाहरु संकटमा परे । गोरखापत्रका अनुसार ‘सो सभामा कोही कोही सदस्यले यस्तो देशद्रोही र राष्ट्रको बेइज्जत गर्ने वंशलाई गद्दीबाट वहिष्कार गर्नु पर्दछ भन्ने राय पनि प्रकट गरेका थिए।’ <ref>{{Cite web |title=ज्ञानेन्द्र शाहको पहिलो राज्यारोहण |url=https://nepalnews.com/2025/12/22/gyanendra-shahs-first-accession-to-the-throne/ |access-date=2026-10-03 |website=नेपाल न्युज |language=en}}</ref> अन्त्यमा प्रधानमन्त्रीले ‘परम्परादेखि मानिआएको वंशलाई खारिज गर्न मनासिब हुँदैन, फेरि नाबालक शाहाजादालाई त परिणामको बोधै नहुने हुनाले पहिले श्री ५ युवराजाधिराजको साथै हिन्द दूतावासमा सवारी भएको जेठा शाहजादा बक्सिन्छ कि भनी मौसूफ महाराजाधिराजमा अनुरोध गरौं। नबक्सेको खण्डमा उहाँको भाइ माहिला शाहाजादालाई नै गद्दीमा चढाउनु उचित होला।’ भने अन्नतः मामा घरमा छुटेका राजा त्रिभुवनका माइला नाति नाबालक ज्ञानेन्द्रलाई राजा वनाउने निर्णयमा उनीहरु पुगे । अनि त्रिभुवनलाई गद्दीच्युत गरी ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरियो । श्री ३ को चाहना भएपछि नाइँ नास्ती गर्ने को ? साँडे तीन वर्षका नाबालक ज्ञानेन्द्र राजा भए । कात्तिक २२ गते मंगलवार दिनको २.४५ बजे हनुमानढोकाको नासलचोकमा हतारहतार नायब गुरु हेमराज पाण्डेले नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच लगाई राज्यारोहण गराए । यसरी बुबा महेन्द्र र दाजु वीरेन्द्रभन्दा अघि ज्ञानेन्द्र राजा भए । परम्पराअनुसार भारदारहरुले दाम राखी नयाँ राजाको दर्शन गरे । समारोहमा बेलायती राजदूत जर्ज फल्कोनर सहभागी भए पनि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंह भने उपस्थित भएनन् । नयाँ राजाको राज्यारोहण बारे २००७ साल कात्तिक २३ गते ‘गोर्खापत्र’मा समाचार छापियो — ‘श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहको राज्यारोहण, श्री ५ महाराजाधिराज त्रिभुवन वीर विक्रम शाहको पदच्युत । राज्यारोहणपछि दिउँसो तोप पड्कियो । शीतलनिवासस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिइरहेका राजा त्रिभुवन के रहेछ भनेर बार्दलीतिर निस्किए । त्यो दिन शीतलनिवासमै रहेका व्यवसायी बी.एल. शर्माले ‘राष्ट्रपिता र म’ नामक पुस्तकमा राजा त्रिभुवनसँग भएको वार्तालाप यसरी लेखेका छन् । नातिलाई राजा बनाएको सूचना पाएपछि उनले शर्मासँग भनेका थिए — ‘ए राजा त हाम्रा नातिलाई पो बनाए छन्, हेर्दै जाऊँ ।’ नयाँ राजाको नाममा केही टक (सिक्का) पनि काटिए । शास्त्रीय परम्पराअनुसार सोही दिन [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]]मा उनको [[राज्याभिषेक]] समारोह पनि भयो।<ref>{{Cite news|title=|date=८ नोभेम्बर-१९५०|work=दी इन्डियन एक्सप्रेस,}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://himalpress.com/2023/02/34973/|title=राजा त्रिभुवनलाई शरण दिएर यसरी भएको थियो भारतीय हस्तक्षेप|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=६ फागुन २०७९}}</ref> राज्यारोहणपछि नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई हात्ती चढाएर सहर घुमाइयो ।<ref>{{Cite web |title=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल |url=https://baahrakhari.com/detail/294087/ |access-date=2026-10-03 |website=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल}}</ref><ref name="दुईपटक" /> राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]] == अधिराजकुमार == ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == '''[[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]'''मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। [[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] ap9tyubamynx2pwulta1f9606qpqf4q 1392190 1392189 2026-10-03T05:09:45Z Bishaldev100 28807 /* प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन */ 1392190 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा|बायाँ]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले नेपालस्थित भारतीय राजदूत सिंहमार्फत भारतका प्रधानमन्त्री नेहरुको पूर्ण आश्वासन पाएर नै सन् १९५० को ०६ नोभेम्बरको बिहान ०९:४५ तिरै भारतीय दूतावास (त्यतिबेला भारतीय दूतावास हालको राष्ट्रपति कार्यालय [[राष्ट्रपति भवन|शीतल निवास]]मा थियो।) मा परिवारसहित शरण लिएका थिए। राजाले भारतीय दूतावासमा शरण लिएको खबर थाहा पाएपछि राजालाई फकाउन भनी राजाका भानिज [[मेजर जनरल]] अर्जुनशमशेर (राजा त्रिभुवनकी दिदी अधिराजकुमारी रमा दिव्यश्वरी र भारतका लागि तत्कालीन नेपाली राजदूत सिंहशमशेरका छोरा) र मेजर जनरल [[विजय शमशेर|विजयशमशेर]] (तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का छोरा) त्यहाँ पुगेका थिए। तर राजासँग उनीहरूलाई भेट्नसमेत दिइएन र राजा पनि फर्किन मानेनन्। धरहराबाट एकाएक बिगुल बज्न थाल्यो र निक्कै बेरसम्म आवाज आइरह्यो । राजा त्रिभुवनले (भारतमा) शरण लिएपछिको अवस्थामा कसरी अघि बढ्ने भनेर महाराज मोहनशमशेरले सबै भारदारलाई सिंहदरबारमा जम्मा हुन आदेश गरेका थिए । सबै भारदार जम्मा भएपछि महाराजले राजाले भारतको शरणमा गएर मुलुकको बेइज्जत गरेको सुनाए । केही बेरको छलफलपछि उनलाई फर्काउन प्रयास गर्ने निर्णय भयो । तर, राणाले अनेक प्रयास गर्दा पनि राजा फर्किन मानेनन् । एकातिर राजगद्दी एकछिन पनि खाली राख्न नहुने परम्परा । अर्कोतिर राजा त्रिभुवन, उनका छोरा महेन्द्र र नाती वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका सदस्यहरुले दरबार छाडिसके । अब के गर्ने ? राणाहरु संकटमा परे । गोरखापत्रका अनुसार ‘सो सभामा कोही कोही सदस्यले यस्तो देशद्रोही र राष्ट्रको बेइज्जत गर्ने वंशलाई गद्दीबाट वहिष्कार गर्नु पर्दछ भन्ने राय पनि प्रकट गरेका थिए।’ <ref>{{Cite web |title=ज्ञानेन्द्र शाहको पहिलो राज्यारोहण |url=https://nepalnews.com/2025/12/22/gyanendra-shahs-first-accession-to-the-throne/ |access-date=2026-10-03 |website=नेपाल न्युज |language=en}}</ref> अन्त्यमा प्रधानमन्त्रीले ‘परम्परादेखि मानिआएको वंशलाई खारिज गर्न मनासिब हुँदैन, फेरि नाबालक शाहाजादालाई त परिणामको बोधै नहुने हुनाले पहिले श्री ५ युवराजाधिराजको साथै हिन्द दूतावासमा सवारी भएको जेठा शाहजादा बक्सिन्छ कि भनी मौसूफ महाराजाधिराजमा अनुरोध गरौं। नबक्सेको खण्डमा उहाँको भाइ माहिला शाहाजादालाई नै गद्दीमा चढाउनु उचित होला।’ भने अन्नतः मामा घरमा छुटेका राजा त्रिभुवनका माइला नाति नाबालक ज्ञानेन्द्रलाई राजा वनाउने निर्णयमा उनीहरु पुगे । अनि त्रिभुवनलाई गद्दीच्युत गरी ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरियो । श्री ३ को चाहना भएपछि नाइँ नास्ती गर्ने को ? साँडे तीन वर्षका नाबालक ज्ञानेन्द्र राजा भए । कात्तिक २२ गते मंगलवार दिनको २.४५ बजे हनुमानढोकाको नासलचोकमा हतारहतार नायब गुरु हेमराज पाण्डेले नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच लगाई राज्यारोहण गराए । यसरी बुबा महेन्द्र र दाजु वीरेन्द्रभन्दा अघि ज्ञानेन्द्र राजा भए । नासलचोक बीचको डबलीमा बालक ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच पहिराइयो । बालक राजाको टाउकोले श्रीपेच थाम्न नसक्ला भनी नायब बडागुरुज्यू हेमराजले आफ्नो हातले श्रीपेच समातिराखे। परम्पराअनुसार भारदारहरुले दाम राखी नयाँ राजाको दर्शन गरे । समारोहमा बेलायती राजदूत जर्ज फल्कोनर सहभागी भए पनि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंह भने उपस्थित भएनन् । ज्ञानेन्द्र राजा भएपछि उनलाई हात समाएर मोहनशमशेरले डोर्‍याए। अनि बालकलाई धाईको पिठ्युँमा बोकाएर तलेजु भवानीको प्रसाद लिइवरी नृसिंह आदि देवताहरुको दर्शन गराई भेटी चढाइकन मोहन शमशेर चौघोडे बग्गीमा बालक राजालाई दक्षिणपट्टि राखी जुद्ध सडक हुँदै सिंहदरबार गए। <ref>{{Cite web |title=२००७ सालको ज्ञानेन्द्र राज्यारोहण कथा : बडागुरुले थामेका थिए श्रीपेच |url=https://nepalpress.com/2023/11/12/396289/%e0%a5%a8%e0%a5%a6%e0%a5%a6%e0%a5%ad-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%87%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%b0/ |access-date=2026-10-03 |website=Nepal Press |language=en-US}}</ref> नयाँ राजाको राज्यारोहण बारे २००७ साल कात्तिक २३ गते ‘गोर्खापत्र’मा समाचार छापियो — ‘श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहको राज्यारोहण, श्री ५ महाराजाधिराज त्रिभुवन वीर विक्रम शाहको पदच्युत । राज्यारोहणपछि दिउँसो तोप पड्कियो । शीतलनिवासस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिइरहेका राजा त्रिभुवन के रहेछ भनेर बार्दलीतिर निस्किए । त्यो दिन शीतलनिवासमै रहेका व्यवसायी बी.एल. शर्माले ‘राष्ट्रपिता र म’ नामक पुस्तकमा राजा त्रिभुवनसँग भएको वार्तालाप यसरी लेखेका छन् । नातिलाई राजा बनाएको सूचना पाएपछि उनले शर्मासँग भनेका थिए — ‘ए राजा त हाम्रा नातिलाई पो बनाए छन्, हेर्दै जाऊँ ।’ नयाँ राजाको नाममा केही टक (सिक्का) पनि काटिए । शास्त्रीय परम्पराअनुसार सोही दिन [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]]मा उनको [[राज्याभिषेक]] समारोह पनि भयो।<ref>{{Cite news|title=|date=८ नोभेम्बर-१९५०|work=दी इन्डियन एक्सप्रेस,}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://himalpress.com/2023/02/34973/|title=राजा त्रिभुवनलाई शरण दिएर यसरी भएको थियो भारतीय हस्तक्षेप|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=६ फागुन २०७९}}</ref> राज्यारोहणपछि नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई हात्ती चढाएर सहर घुमाइयो ।<ref>{{Cite web |title=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल |url=https://baahrakhari.com/detail/294087/ |access-date=2026-10-03 |website=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल}}</ref><ref name="दुईपटक" /> राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]] == अधिराजकुमार == ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == '''[[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]'''मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। नयाँ राजा ज्ञानेन्द्रले दरबार हत्याकाण्डको छानविन गर्न सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्याय र सभामुख तारानाथ रानाभाट रहेको उच्चस्तरीय समिति गठन गर्न आदेश दिए। [[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] g52zb4pxsugut71yzcy5nthbf0fi8hm 1392191 1392190 2026-10-03T05:11:58Z Bishaldev100 28807 /* राज्यारोहण */ 1392191 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा|बायाँ]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले नेपालस्थित भारतीय राजदूत सिंहमार्फत भारतका प्रधानमन्त्री नेहरुको पूर्ण आश्वासन पाएर नै सन् १९५० को ०६ नोभेम्बरको बिहान ०९:४५ तिरै भारतीय दूतावास (त्यतिबेला भारतीय दूतावास हालको राष्ट्रपति कार्यालय [[राष्ट्रपति भवन|शीतल निवास]]मा थियो।) मा परिवारसहित शरण लिएका थिए। राजाले भारतीय दूतावासमा शरण लिएको खबर थाहा पाएपछि राजालाई फकाउन भनी राजाका भानिज [[मेजर जनरल]] अर्जुनशमशेर (राजा त्रिभुवनकी दिदी अधिराजकुमारी रमा दिव्यश्वरी र भारतका लागि तत्कालीन नेपाली राजदूत सिंहशमशेरका छोरा) र मेजर जनरल [[विजय शमशेर|विजयशमशेर]] (तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का छोरा) त्यहाँ पुगेका थिए। तर राजासँग उनीहरूलाई भेट्नसमेत दिइएन र राजा पनि फर्किन मानेनन्। धरहराबाट एकाएक बिगुल बज्न थाल्यो र निक्कै बेरसम्म आवाज आइरह्यो । राजा त्रिभुवनले (भारतमा) शरण लिएपछिको अवस्थामा कसरी अघि बढ्ने भनेर महाराज मोहनशमशेरले सबै भारदारलाई सिंहदरबारमा जम्मा हुन आदेश गरेका थिए । सबै भारदार जम्मा भएपछि महाराजले राजाले भारतको शरणमा गएर मुलुकको बेइज्जत गरेको सुनाए । केही बेरको छलफलपछि उनलाई फर्काउन प्रयास गर्ने निर्णय भयो । तर, राणाले अनेक प्रयास गर्दा पनि राजा फर्किन मानेनन् । एकातिर राजगद्दी एकछिन पनि खाली राख्न नहुने परम्परा । अर्कोतिर राजा त्रिभुवन, उनका छोरा महेन्द्र र नाती वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका सदस्यहरुले दरबार छाडिसके । अब के गर्ने ? राणाहरु संकटमा परे । गोरखापत्रका अनुसार ‘सो सभामा कोही कोही सदस्यले यस्तो देशद्रोही र राष्ट्रको बेइज्जत गर्ने वंशलाई गद्दीबाट वहिष्कार गर्नु पर्दछ भन्ने राय पनि प्रकट गरेका थिए।’ <ref>{{Cite web |title=ज्ञानेन्द्र शाहको पहिलो राज्यारोहण |url=https://nepalnews.com/2025/12/22/gyanendra-shahs-first-accession-to-the-throne/ |access-date=2026-10-03 |website=नेपाल न्युज |language=en}}</ref> अन्त्यमा प्रधानमन्त्रीले ‘परम्परादेखि मानिआएको वंशलाई खारिज गर्न मनासिब हुँदैन, फेरि नाबालक शाहाजादालाई त परिणामको बोधै नहुने हुनाले पहिले श्री ५ युवराजाधिराजको साथै हिन्द दूतावासमा सवारी भएको जेठा शाहजादा बक्सिन्छ कि भनी मौसूफ महाराजाधिराजमा अनुरोध गरौं। नबक्सेको खण्डमा उहाँको भाइ माहिला शाहाजादालाई नै गद्दीमा चढाउनु उचित होला।’ भने अन्नतः मामा घरमा छुटेका राजा त्रिभुवनका माइला नाति नाबालक ज्ञानेन्द्रलाई राजा वनाउने निर्णयमा उनीहरु पुगे । अनि त्रिभुवनलाई गद्दीच्युत गरी ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरियो । श्री ३ को चाहना भएपछि नाइँ नास्ती गर्ने को ? साँडे तीन वर्षका नाबालक ज्ञानेन्द्र राजा भए । कात्तिक २२ गते मंगलवार दिनको २.४५ बजे हनुमानढोकाको नासलचोकमा हतारहतार नायब गुरु हेमराज पाण्डेले नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच लगाई राज्यारोहण गराए । यसरी बुबा महेन्द्र र दाजु वीरेन्द्रभन्दा अघि ज्ञानेन्द्र राजा भए । नासलचोक बीचको डबलीमा बालक ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच पहिराइयो । बालक राजाको टाउकोले श्रीपेच थाम्न नसक्ला भनी नायब बडागुरुज्यू हेमराजले आफ्नो हातले श्रीपेच समातिराखे। परम्पराअनुसार भारदारहरुले दाम राखी नयाँ राजाको दर्शन गरे । समारोहमा बेलायती राजदूत जर्ज फल्कोनर सहभागी भए पनि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंह भने उपस्थित भएनन् । ज्ञानेन्द्र राजा भएपछि उनलाई हात समाएर मोहनशमशेरले डोर्‍याए। अनि बालकलाई धाईको पिठ्युँमा बोकाएर तलेजु भवानीको प्रसाद लिइवरी नृसिंह आदि देवताहरुको दर्शन गराई भेटी चढाइकन मोहन शमशेर चौघोडे बग्गीमा बालक राजालाई दक्षिणपट्टि राखी जुद्ध सडक हुँदै सिंहदरबार गए। <ref>{{Cite web |title=२००७ सालको ज्ञानेन्द्र राज्यारोहण कथा : बडागुरुले थामेका थिए श्रीपेच |url=https://nepalpress.com/2023/11/12/396289/%e0%a5%a8%e0%a5%a6%e0%a5%a6%e0%a5%ad-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%87%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%b0/ |access-date=2026-10-03 |website=Nepal Press |language=en-US}}</ref> नयाँ राजाको राज्यारोहण बारे २००७ साल कात्तिक २३ गते ‘गोर्खापत्र’मा समाचार छापियो — ‘श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहको राज्यारोहण, श्री ५ महाराजाधिराज त्रिभुवन वीर विक्रम शाहको पदच्युत । राज्यारोहणपछि दिउँसो तोप पड्कियो । शीतलनिवासस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिइरहेका राजा त्रिभुवन के रहेछ भनेर बार्दलीतिर निस्किए । त्यो दिन शीतलनिवासमै रहेका व्यवसायी बी.एल. शर्माले ‘राष्ट्रपिता र म’ नामक पुस्तकमा राजा त्रिभुवनसँग भएको वार्तालाप यसरी लेखेका छन् । नातिलाई राजा बनाएको सूचना पाएपछि उनले शर्मासँग भनेका थिए — ‘ए राजा त हाम्रा नातिलाई पो बनाए छन्, हेर्दै जाऊँ ।’ नयाँ राजाको नाममा केही टक (सिक्का) पनि काटिए । शास्त्रीय परम्पराअनुसार सोही दिन [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]]मा उनको [[राज्याभिषेक]] समारोह पनि भयो।<ref>{{Cite news|title=|date=८ नोभेम्बर-१९५०|work=दी इन्डियन एक्सप्रेस,}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://himalpress.com/2023/02/34973/|title=राजा त्रिभुवनलाई शरण दिएर यसरी भएको थियो भारतीय हस्तक्षेप|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=६ फागुन २०७९}}</ref> राज्यारोहणपछि नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई हात्ती चढाएर सहर घुमाइयो ।<ref>{{Cite web |title=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल |url=https://baahrakhari.com/detail/294087/ |access-date=2026-10-03 |website=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल}}</ref><ref name="दुईपटक" /> राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]] == अधिराजकुमार == ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == '''[[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]'''मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। नयाँ राजा ज्ञानेन्द्रले दरबार हत्याकाण्डको छानविन गर्न सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश [[केशवप्रसाद उपाध्याय]] र सभामुख [[तारानाथ रानाभाट]] रहेको उच्चस्तरीय समिति गठन गर्न आदेश दिए। [[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] bjcr33evct55j2q4d32tpu4pxrtnd7m 1392192 1392191 2026-10-03T05:13:42Z Bishaldev100 28807 /* प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन */ 1392192 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा|बायाँ]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले नेपालस्थित भारतीय राजदूत सिंहमार्फत भारतका प्रधानमन्त्री नेहरुको पूर्ण आश्वासन पाएर नै सन् १९५० को ०६ नोभेम्बरको बिहान ०९:४५ तिरै भारतीय दूतावास (त्यतिबेला भारतीय दूतावास हालको राष्ट्रपति कार्यालय [[राष्ट्रपति भवन|शीतल निवास]]मा थियो।) मा परिवारसहित शरण लिएका थिए। राजाले भारतीय दूतावासमा शरण लिएको खबर थाहा पाएपछि राजालाई फकाउन भनी राजाका भानिज [[मेजर जनरल]] अर्जुनशमशेर (राजा त्रिभुवनकी दिदी अधिराजकुमारी रमा दिव्यश्वरी र भारतका लागि तत्कालीन नेपाली राजदूत सिंहशमशेरका छोरा) र मेजर जनरल [[विजय शमशेर|विजयशमशेर]] (तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का छोरा) त्यहाँ पुगेका थिए। तर राजासँग उनीहरूलाई भेट्नसमेत दिइएन र राजा पनि फर्किन मानेनन्। धरहराबाट एकाएक बिगुल बज्न थाल्यो र निक्कै बेरसम्म आवाज आइरह्यो । राजा त्रिभुवनले (भारतमा) शरण लिएपछिको अवस्थामा कसरी अघि बढ्ने भनेर महाराज मोहनशमशेरले सबै भारदारलाई सिंहदरबारमा जम्मा हुन आदेश गरेका थिए । सबै भारदार जम्मा भएपछि महाराजले राजाले भारतको शरणमा गएर मुलुकको बेइज्जत गरेको सुनाए । केही बेरको छलफलपछि उनलाई फर्काउन प्रयास गर्ने निर्णय भयो । तर, राणाले अनेक प्रयास गर्दा पनि राजा फर्किन मानेनन् । एकातिर राजगद्दी एकछिन पनि खाली राख्न नहुने परम्परा । अर्कोतिर राजा त्रिभुवन, उनका छोरा महेन्द्र र नाती वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका सदस्यहरुले दरबार छाडिसके । अब के गर्ने ? राणाहरु संकटमा परे । गोरखापत्रका अनुसार ‘सो सभामा कोही कोही सदस्यले यस्तो देशद्रोही र राष्ट्रको बेइज्जत गर्ने वंशलाई गद्दीबाट वहिष्कार गर्नु पर्दछ भन्ने राय पनि प्रकट गरेका थिए।’ <ref>{{Cite web |title=ज्ञानेन्द्र शाहको पहिलो राज्यारोहण |url=https://nepalnews.com/2025/12/22/gyanendra-shahs-first-accession-to-the-throne/ |access-date=2026-10-03 |website=नेपाल न्युज |language=en}}</ref> अन्त्यमा प्रधानमन्त्रीले ‘परम्परादेखि मानिआएको वंशलाई खारिज गर्न मनासिब हुँदैन, फेरि नाबालक शाहाजादालाई त परिणामको बोधै नहुने हुनाले पहिले श्री ५ युवराजाधिराजको साथै हिन्द दूतावासमा सवारी भएको जेठा शाहजादा बक्सिन्छ कि भनी मौसूफ महाराजाधिराजमा अनुरोध गरौं। नबक्सेको खण्डमा उहाँको भाइ माहिला शाहाजादालाई नै गद्दीमा चढाउनु उचित होला।’ भने अन्नतः मामा घरमा छुटेका राजा त्रिभुवनका माइला नाति नाबालक ज्ञानेन्द्रलाई राजा वनाउने निर्णयमा उनीहरु पुगे । अनि त्रिभुवनलाई गद्दीच्युत गरी ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरियो। तीन वर्षका नाबालक ज्ञानेन्द्र राजा भए । कात्तिक २२ गते मंगलवार दिनको २.४५ बजे हनुमानढोकाको नासलचोकमा हतारहतार नायब गुरु हेमराज पाण्डेले नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच लगाई राज्यारोहण गराए । यसरी बुबा महेन्द्र र दाजु वीरेन्द्रभन्दा अघि ज्ञानेन्द्र राजा भए । नासलचोक बीचको डबलीमा बालक ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच पहिराइयो । बालक राजाको टाउकोले श्रीपेच थाम्न नसक्ला भनी नायब बडागुरुज्यू हेमराजले आफ्नो हातले श्रीपेच समातिराखे। परम्पराअनुसार भारदारहरुले दाम राखी नयाँ राजाको दर्शन गरे । समारोहमा बेलायती राजदूत जर्ज फल्कोनर सहभागी भए पनि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंह भने उपस्थित भएनन् । ज्ञानेन्द्र राजा भएपछि उनलाई हात समाएर मोहनशमशेरले डोर्‍याए। अनि बालकलाई धाईको पिठ्युँमा बोकाएर तलेजु भवानीको प्रसाद लिइवरी नृसिंह आदि देवताहरुको दर्शन गराई भेटी चढाइकन मोहन शमशेर चौघोडे बग्गीमा बालक राजालाई दक्षिणपट्टि राखी जुद्ध सडक हुँदै सिंहदरबार गए। <ref>{{Cite web |title=२००७ सालको ज्ञानेन्द्र राज्यारोहण कथा : बडागुरुले थामेका थिए श्रीपेच |url=https://nepalpress.com/2023/11/12/396289/%e0%a5%a8%e0%a5%a6%e0%a5%a6%e0%a5%ad-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%87%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%b0/ |access-date=2026-10-03 |website=Nepal Press |language=en-US}}</ref> नयाँ राजाको राज्यारोहण बारे २००७ साल कात्तिक २३ गते ‘गोर्खापत्र’मा समाचार छापियो — ‘श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहको राज्यारोहण, श्री ५ महाराजाधिराज त्रिभुवन वीर विक्रम शाहको पदच्युत । राज्यारोहणपछि दिउँसो तोप पड्कियो । शीतलनिवासस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिइरहेका राजा त्रिभुवन के रहेछ भनेर बार्दलीतिर निस्किए । त्यो दिन शीतलनिवासमै रहेका व्यवसायी बी.एल. शर्माले ‘राष्ट्रपिता र म’ नामक पुस्तकमा राजा त्रिभुवनसँग भएको वार्तालाप यसरी लेखेका छन् । नातिलाई राजा बनाएको सूचना पाएपछि उनले शर्मासँग भनेका थिए — ‘ए राजा त हाम्रा नातिलाई पो बनाए छन्, हेर्दै जाऊँ ।’ नयाँ राजाको नाममा केही टक (सिक्का) पनि काटिए । शास्त्रीय परम्पराअनुसार सोही दिन [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]]मा उनको [[राज्याभिषेक]] समारोह पनि भयो।<ref>{{Cite news|title=|date=८ नोभेम्बर-१९५०|work=दी इन्डियन एक्सप्रेस,}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://himalpress.com/2023/02/34973/|title=राजा त्रिभुवनलाई शरण दिएर यसरी भएको थियो भारतीय हस्तक्षेप|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=६ फागुन २०७९}}</ref> राज्यारोहणपछि नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई हात्ती चढाएर सहर घुमाइयो ।<ref>{{Cite web |title=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल |url=https://baahrakhari.com/detail/294087/ |access-date=2026-10-03 |website=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल}}</ref><ref name="दुईपटक" /> राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]] == अधिराजकुमार == ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == '''[[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]'''मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। नयाँ राजा ज्ञानेन्द्रले दरबार हत्याकाण्डको छानविन गर्न सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश [[केशवप्रसाद उपाध्याय]] र सभामुख [[तारानाथ रानाभाट]] रहेको उच्चस्तरीय समिति गठन गर्न आदेश दिए। [[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] 3y3hkao0q36oqvdupc3etmn092def3o 1392194 1392192 2026-10-03T05:16:13Z Bishaldev100 28807 /* राज्यारोहण */ 1392194 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा|बायाँ]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले नेपालस्थित भारतीय राजदूत सिंहमार्फत भारतका प्रधानमन्त्री नेहरुको पूर्ण आश्वासन पाएर नै सन् १९५० को ०६ नोभेम्बरको बिहान ०९:४५ तिरै भारतीय दूतावास (त्यतिबेला भारतीय दूतावास हालको राष्ट्रपति कार्यालय [[राष्ट्रपति भवन|शीतल निवास]]मा थियो।) मा परिवारसहित शरण लिएका थिए। राजाले भारतीय दूतावासमा शरण लिएको खबर थाहा पाएपछि राजालाई फकाउन भनी राजाका भानिज [[मेजर जनरल]] अर्जुनशमशेर (राजा त्रिभुवनकी दिदी अधिराजकुमारी रमा दिव्यश्वरी र भारतका लागि तत्कालीन नेपाली राजदूत सिंहशमशेरका छोरा) र मेजर जनरल [[विजय शमशेर|विजयशमशेर]] (तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का छोरा) त्यहाँ पुगेका थिए। तर राजासँग उनीहरूलाई भेट्नसमेत दिइएन र राजा पनि फर्किन मानेनन्। धरहराबाट एकाएक बिगुल बज्न थाल्यो र निक्कै बेरसम्म आवाज आइरह्यो । राजा त्रिभुवनले (भारतमा) शरण लिएपछिको अवस्थामा कसरी अघि बढ्ने भनेर महाराज मोहनशमशेरले सबै भारदारलाई सिंहदरबारमा जम्मा हुन आदेश गरेका थिए । सबै भारदार जम्मा भएपछि महाराजले राजाले भारतको शरणमा गएर मुलुकको बेइज्जत गरेको सुनाए । केही बेरको छलफलपछि उनलाई फर्काउन प्रयास गर्ने निर्णय भयो । तर, राणाले अनेक प्रयास गर्दा पनि राजा फर्किन मानेनन् । एकातिर राजगद्दी एकछिन पनि खाली राख्न नहुने परम्परा । अर्कोतिर राजा त्रिभुवन, उनका छोरा महेन्द्र र नाती वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका सदस्यहरुले दरबार छाडिसके । अब के गर्ने ? राणाहरु संकटमा परे । गोरखापत्रका अनुसार ‘सो सभामा कोही कोही सदस्यले यस्तो देशद्रोही र राष्ट्रको बेइज्जत गर्ने वंशलाई गद्दीबाट वहिष्कार गर्नु पर्दछ भन्ने राय पनि प्रकट गरेका थिए।’ <ref>{{Cite web |title=ज्ञानेन्द्र शाहको पहिलो राज्यारोहण |url=https://nepalnews.com/2025/12/22/gyanendra-shahs-first-accession-to-the-throne/ |access-date=2026-10-03 |website=नेपाल न्युज |language=en}}</ref> अन्त्यमा प्रधानमन्त्रीले ‘परम्परादेखि मानिआएको वंशलाई खारिज गर्न मनासिब हुँदैन, फेरि नाबालक शाहाजादालाई त परिणामको बोधै नहुने हुनाले पहिले श्री ५ युवराजाधिराजको साथै हिन्द दूतावासमा सवारी भएको जेठा शाहजादा बक्सिन्छ कि भनी मौसूफ महाराजाधिराजमा अनुरोध गरौं। नबक्सेको खण्डमा उहाँको भाइ माहिला शाहाजादालाई नै गद्दीमा चढाउनु उचित होला।’ भने अन्नतः मामा घरमा छुटेका राजा त्रिभुवनका माइला नाति नाबालक ज्ञानेन्द्रलाई राजा वनाउने निर्णयमा उनीहरु पुगे । अनि त्रिभुवनलाई गद्दीच्युत गरी ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरियो। तीन वर्षका नाबालक ज्ञानेन्द्र राजा भए । कात्तिक २२ गते मंगलवार दिनको २.४५ बजे हनुमानढोकाको नासलचोकमा हतारहतार नायब गुरु हेमराज पाण्डेले नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच लगाई राज्यारोहण गराए । यसरी बुबा महेन्द्र र दाजु वीरेन्द्रभन्दा अघि ज्ञानेन्द्र राजा भए । नासलचोक बीचको डबलीमा बालक ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच पहिराइयो । बालक राजाको टाउकोले श्रीपेच थाम्न नसक्ला भनी नायब बडागुरुज्यू हेमराजले आफ्नो हातले श्रीपेच समातिराखे। परम्पराअनुसार भारदारहरुले दाम राखी नयाँ राजाको दर्शन गरे । समारोहमा बेलायती राजदूत जर्ज फल्कोनर सहभागी भए पनि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंह भने उपस्थित भएनन् । ज्ञानेन्द्र राजा भएपछि उनलाई हात समाएर मोहनशमशेरले डोर्‍याए। अनि बालकलाई धाईको पिठ्युँमा बोकाएर तलेजु भवानीको प्रसाद लिइवरी नृसिंह आदि देवताहरुको दर्शन गराई भेटी चढाइकन मोहन शमशेर चौघोडे बग्गीमा बालक राजालाई दक्षिणपट्टि राखी जुद्ध सडक हुँदै सिंहदरबार गए। <ref>{{Cite web |title=२००७ सालको ज्ञानेन्द्र राज्यारोहण कथा : बडागुरुले थामेका थिए श्रीपेच |url=https://nepalpress.com/2023/11/12/396289/%e0%a5%a8%e0%a5%a6%e0%a5%a6%e0%a5%ad-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%87%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%b0/ |access-date=2026-10-03 |website=Nepal Press |language=en-US}}</ref> नयाँ राजाको राज्यारोहण बारे २००७ साल कात्तिक २३ गते ‘गोर्खापत्र’मा समाचार छापियो — ‘श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहको राज्यारोहण, श्री ५ महाराजाधिराज त्रिभुवन वीर विक्रम शाहको पदच्युत । राज्यारोहणपछि दिउँसो तोप पड्कियो । शीतलनिवासस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिइरहेका राजा त्रिभुवन के रहेछ भनेर बार्दलीतिर निस्किए । त्यो दिन शीतलनिवासमै रहेका व्यवसायी बी.एल. शर्माले ‘राष्ट्रपिता र म’ नामक पुस्तकमा राजा त्रिभुवनसँग भएको वार्तालाप यसरी लेखेका छन् । नातिलाई राजा बनाएको सूचना पाएपछि उनले शर्मासँग भनेका थिए — ‘ए राजा त हाम्रा नातिलाई पो बनाए छन्, हेर्दै जाऊँ ।’ नयाँ राजाको नाममा केही टक (सिक्का) पनि काटिए । शास्त्रीय परम्पराअनुसार सोही दिन [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]]मा उनको [[राज्याभिषेक]] समारोह पनि भयो।<ref>{{Cite news|title=|date=८ नोभेम्बर-१९५०|work=दी इन्डियन एक्सप्रेस,}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://himalpress.com/2023/02/34973/|title=राजा त्रिभुवनलाई शरण दिएर यसरी भएको थियो भारतीय हस्तक्षेप|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=६ फागुन २०७९}}</ref> राज्यारोहणपछि नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई हात्ती चढाएर सहर घुमाइयो ।<ref>{{Cite web |title=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल |url=https://baahrakhari.com/detail/294087/ |access-date=2026-10-03 |website=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल}}</ref><ref name="दुईपटक" /> राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]] == अधिराजकुमार == ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == '''[[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]'''मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। नयाँ राजा ज्ञानेन्द्रले दरबार हत्याकाण्डको छानविन गर्न सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश [[केशवप्रसाद उपाध्याय]] र सभामुख [[तारानाथ रानाभाट]] रहेको उच्चस्तरीय समिति गठन गर्न आदेश दिए। <ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २२ गते सोमबार बक्सेको शाही सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=पृष्ठ ३}}</ref> तर नेता माधवकुमार नेपालले "उक्त समितिमा रहेर काम गर्ने सम्बन्धमा २०५८ जेठ २३ गते बसेको नेकपा एमाले स्थायी कमिटीको बैठकले मेरो हकमा उक्त समितिमा रहन नसकिने निर्णय गरेकाले सोही बमोजिम सो समितिबाट राजिनामा जाहेर गरेको छु।" भनेर राजिनामा दिए।<ref name=":1">{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको विज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19052 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (ग) |pages=}}</ref> उक्त समितिलाई देहाय बमोजिमका अधिकार प्राप्त थिए;-<ref name=":1" /> # घटनास्थालको अवलोकन गर्ने र घटनास्थालाको तस्वीर सहितको विवरण संकलन गर्ने # घटनास्थलमा जमघटका लागि उपस्थित पारिवारिक सदस्यहरू तथा अन्य व्यक्तिहरू, राजपरिवारको सुरक्षा एवं सेवामा खटिएका व्यक्तिहरू, उपचारमा संलग्न रहेका चिकित्सकहरू एवंम परिचारिकाहरू तथा समितिले आवश्यक देखेका अन्य व्यक्तिहरूबाट जानकारी लिन सक्ने # सो घटनासंग सम्बन्धित हतियार, गोलीलागायतका अन्य चिज वस्तुको संकलन र जांच गर्न सक्ने एवम् घटनाका सम्बन्धमा अस्पतालबात भएको जांच परिक्षणको विवरण प्राप्त गर्न सक्ने # घटनाको सम्बन्धमा विशेषज्ञहरूको आवश्यक सहयोग लिन सक्ने # समितिले आफ्नो कार्य सम्पादन गर्न आवस्यक व्यक्तिहरूको सहयोग लिन सक्ने उक्त समितिले जेठ २६ गतेबाट आफ्नो काम सुरु गर्यो। ३ दिनमा काम नसकिएकाले राजाबाट सो समितिको कार्य अवधि जेठ ३२ गते सम्म ४ दिन थप भयो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २८ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19053 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (घ) |pages=}}</ref> त्यो छानबिन प्रतिवेदनभन्दा पनि मुचुल्का प्रतिवेदन जस्तो थियो, जसमा प्रत्यक्षदर्शीहरुको बयान समेटिएको छ। नशाले अनियन्त्रित युवराज दीपेन्द्रले नै गोली चलाएर यो घटना भएको भन्ने प्रतिवेदन नै अहिलेसम्मको आधिकारिक हो। <ref>{{Cite web |last=Salokya |date=June 1, 2012 |title=दरबार हत्याकान्डः ११ वर्ष भो, रहस्य खुलेन |url=https://mysansar.com/2012/06/41/ |website=Mysansar}}</ref> समितिले सम्पूर्ण प्रतिवेदनलाई ३ भागमा विभाजन गरेको थियो। पहिलो भागमा समितिको गठन तथा कार्यप्रक्रिया उल्लेख छ। दोस्रो भागमा घटनासँग सम्बन्धित तथ्य एवम् तथ्याङ्कहरुको प्रस्तुति थियो। र, तेस्रो भागमा घटनाको यथार्थ विवरण उल्लेख थियो।[[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] 26e5vz0w2fj2bf5rfs7e8ybg2i2ucb1 1392195 1392194 2026-10-03T05:17:44Z Bishaldev100 28807 /* राज्यारोहण */ 1392195 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा|बायाँ]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले नेपालस्थित भारतीय राजदूत सिंहमार्फत भारतका प्रधानमन्त्री नेहरुको पूर्ण आश्वासन पाएर नै सन् १९५० को ०६ नोभेम्बरको बिहान ०९:४५ तिरै भारतीय दूतावास (त्यतिबेला भारतीय दूतावास हालको राष्ट्रपति कार्यालय [[राष्ट्रपति भवन|शीतल निवास]]मा थियो।) मा परिवारसहित शरण लिएका थिए। राजाले भारतीय दूतावासमा शरण लिएको खबर थाहा पाएपछि राजालाई फकाउन भनी राजाका भानिज [[मेजर जनरल]] अर्जुनशमशेर (राजा त्रिभुवनकी दिदी अधिराजकुमारी रमा दिव्यश्वरी र भारतका लागि तत्कालीन नेपाली राजदूत सिंहशमशेरका छोरा) र मेजर जनरल [[विजय शमशेर|विजयशमशेर]] (तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का छोरा) त्यहाँ पुगेका थिए। तर राजासँग उनीहरूलाई भेट्नसमेत दिइएन र राजा पनि फर्किन मानेनन्। धरहराबाट एकाएक बिगुल बज्न थाल्यो र निक्कै बेरसम्म आवाज आइरह्यो । राजा त्रिभुवनले (भारतमा) शरण लिएपछिको अवस्थामा कसरी अघि बढ्ने भनेर महाराज मोहनशमशेरले सबै भारदारलाई सिंहदरबारमा जम्मा हुन आदेश गरेका थिए । सबै भारदार जम्मा भएपछि महाराजले राजाले भारतको शरणमा गएर मुलुकको बेइज्जत गरेको सुनाए । केही बेरको छलफलपछि उनलाई फर्काउन प्रयास गर्ने निर्णय भयो । तर, राणाले अनेक प्रयास गर्दा पनि राजा फर्किन मानेनन् । एकातिर राजगद्दी एकछिन पनि खाली राख्न नहुने परम्परा । अर्कोतिर राजा त्रिभुवन, उनका छोरा महेन्द्र र नाती वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका सदस्यहरुले दरबार छाडिसके । अब के गर्ने ? राणाहरु संकटमा परे । गोरखापत्रका अनुसार ‘सो सभामा कोही कोही सदस्यले यस्तो देशद्रोही र राष्ट्रको बेइज्जत गर्ने वंशलाई गद्दीबाट वहिष्कार गर्नु पर्दछ भन्ने राय पनि प्रकट गरेका थिए।’ <ref>{{Cite web |title=ज्ञानेन्द्र शाहको पहिलो राज्यारोहण |url=https://nepalnews.com/2025/12/22/gyanendra-shahs-first-accession-to-the-throne/ |access-date=2026-10-03 |website=नेपाल न्युज |language=en}}</ref> अन्त्यमा प्रधानमन्त्रीले ‘परम्परादेखि मानिआएको वंशलाई खारिज गर्न मनासिब हुँदैन, फेरि नाबालक शाहाजादालाई त परिणामको बोधै नहुने हुनाले पहिले श्री ५ युवराजाधिराजको साथै हिन्द दूतावासमा सवारी भएको जेठा शाहजादा बक्सिन्छ कि भनी मौसूफ महाराजाधिराजमा अनुरोध गरौं। नबक्सेको खण्डमा उहाँको भाइ माहिला शाहाजादालाई नै गद्दीमा चढाउनु उचित होला।’ भने अन्नतः मामा घरमा छुटेका राजा त्रिभुवनका माइला नाति नाबालक ज्ञानेन्द्रलाई राजा वनाउने निर्णयमा उनीहरु पुगे । अनि त्रिभुवनलाई गद्दीच्युत गरी ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरियो। तीन वर्षका नाबालक ज्ञानेन्द्र राजा भए । कात्तिक २२ गते मंगलवार दिनको २.४५ बजे हनुमानढोकाको नासलचोकमा हतारहतार नायब गुरु हेमराज पाण्डेले नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच लगाई राज्यारोहण गराए । यसरी बुबा महेन्द्र र दाजु वीरेन्द्रभन्दा अघि ज्ञानेन्द्र राजा भए । नासलचोक बीचको डबलीमा बालक ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच पहिराइयो । बालक राजाको टाउकोले श्रीपेच थाम्न नसक्ला भनी नायब बडागुरुज्यू हेमराजले आफ्नो हातले श्रीपेच समातिराखे। परम्पराअनुसार भारदारहरुले दाम राखी नयाँ राजाको दर्शन गरे । समारोहमा बेलायती राजदूत जर्ज फल्कोनर सहभागी भए पनि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंह भने उपस्थित भएनन् । ज्ञानेन्द्र राजा भएपछि उनलाई हात समाएर मोहनशमशेरले डोर्‍याए। अनि बालकलाई धाईको पिठ्युँमा बोकाएर तलेजु भवानीको प्रसाद लिइवरी नृसिंह आदि देवताहरुको दर्शन गराई भेटी चढाइकन मोहन शमशेर चौघोडे बग्गीमा बालक राजालाई दक्षिणपट्टि राखी जुद्ध सडक हुँदै सिंहदरबार गए। <ref>{{Cite web |title=२००७ सालको ज्ञानेन्द्र राज्यारोहण कथा : बडागुरुले थामेका थिए श्रीपेच |url=https://nepalpress.com/2023/11/12/396289/%e0%a5%a8%e0%a5%a6%e0%a5%a6%e0%a5%ad-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%87%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%b0/ |access-date=2026-10-03 |website=Nepal Press |language=en-US}}</ref> नयाँ राजाको राज्यारोहण बारे २००७ साल कात्तिक २३ गते ‘गोर्खापत्र’मा समाचार छापियो — ‘श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहको राज्यारोहण, श्री ५ महाराजाधिराज त्रिभुवन वीर विक्रम शाहको पदच्युत । राज्यारोहणपछि दिउँसो तोप पड्कियो । शीतलनिवासस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिइरहेका राजा त्रिभुवन के रहेछ भनेर बार्दलीतिर निस्किए । त्यो दिन शीतलनिवासमै रहेका व्यवसायी बी.एल. शर्माले ‘राष्ट्रपिता र म’ नामक पुस्तकमा राजा त्रिभुवनसँग भएको वार्तालाप यसरी लेखेका छन् । नातिलाई राजा बनाएको सूचना पाएपछि उनले शर्मासँग भनेका थिए — ‘ए राजा त हाम्रा नातिलाई पो बनाए छन्, हेर्दै जाऊँ ।’ नयाँ राजाको नाममा केही टक (सिक्का) पनि काटिए । शास्त्रीय परम्पराअनुसार सोही दिन [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]]मा उनको [[राज्याभिषेक]] समारोह पनि भयो।<ref>{{Cite news|title=|date=८ नोभेम्बर-१९५०|work=दी इन्डियन एक्सप्रेस,}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://himalpress.com/2023/02/34973/|title=राजा त्रिभुवनलाई शरण दिएर यसरी भएको थियो भारतीय हस्तक्षेप|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=६ फागुन २०७९}}</ref> राज्यारोहणपछि नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई हात्ती चढाएर सहर घुमाइयो ।<ref>{{Cite web |title=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल |url=https://baahrakhari.com/detail/294087/ |access-date=2026-10-03 |website=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल}}</ref><ref name="दुईपटक" /> राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]] == अधिराजकुमार == ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == '''[[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]'''मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। नयाँ राजा ज्ञानेन्द्रले दरबार हत्याकाण्डको छानविन गर्न सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश [[केशवप्रसाद उपाध्याय]] र सभामुख [[तारानाथ रानाभाट]] रहेको उच्चस्तरीय समिति गठन गर्न आदेश दिए। <ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २२ गते सोमबार बक्सेको शाही सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=पृष्ठ ३}}</ref> तर नेता माधवकुमार नेपालले "उक्त समितिमा रहेर काम गर्ने सम्बन्धमा २०५८ जेठ २३ गते बसेको नेकपा एमाले स्थायी कमिटीको बैठकले मेरो हकमा उक्त समितिमा रहन नसकिने निर्णय गरेकाले सोही बमोजिम सो समितिबाट राजिनामा जाहेर गरेको छु।" भनेर राजिनामा दिए।<ref name=":1">{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको विज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19052 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (ग) |pages=}}</ref> उक्त समितिलाई देहाय बमोजिमका अधिकार प्राप्त थिए;-<ref name=":1" /> # घटनास्थालको अवलोकन गर्ने र घटनास्थालाको तस्वीर सहितको विवरण संकलन गर्ने # घटनास्थलमा जमघटका लागि उपस्थित पारिवारिक सदस्यहरू तथा अन्य व्यक्तिहरू, राजपरिवारको सुरक्षा एवं सेवामा खटिएका व्यक्तिहरू, उपचारमा संलग्न रहेका चिकित्सकहरू एवंम परिचारिकाहरू तथा समितिले आवश्यक देखेका अन्य व्यक्तिहरूबाट जानकारी लिन सक्ने # सो घटनासंग सम्बन्धित हतियार, गोलीलागायतका अन्य चिज वस्तुको संकलन र जांच गर्न सक्ने एवम् घटनाका सम्बन्धमा अस्पतालबात भएको जांच परिक्षणको विवरण प्राप्त गर्न सक्ने # घटनाको सम्बन्धमा विशेषज्ञहरूको आवश्यक सहयोग लिन सक्ने # समितिले आफ्नो कार्य सम्पादन गर्न आवस्यक व्यक्तिहरूको सहयोग लिन सक्ने उक्त समितिले जेठ २६ गतेबाट आफ्नो काम सुरु गर्यो। ३ दिनमा काम नसकिएकाले राजाबाट सो समितिको कार्य अवधि जेठ ३२ गते सम्म ४ दिन थप भयो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २८ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19053 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (घ) |pages=}}</ref> त्यो छानबिन प्रतिवेदनभन्दा पनि मुचुल्का प्रतिवेदन जस्तो थियो, जसमा प्रत्यक्षदर्शीहरुको बयान समेटिएको छ। नशाले अनियन्त्रित युवराज दीपेन्द्रले नै गोली चलाएर यो घटना भएको भन्ने प्रतिवेदन नै अहिलेसम्मको आधिकारिक हो। <ref>{{Cite web |last=Salokya |date=June 1, 2012 |title=दरबार हत्याकान्डः ११ वर्ष भो, रहस्य खुलेन |url=https://mysansar.com/2012/06/41/ |website=Mysansar}}</ref> समितिले सम्पूर्ण प्रतिवेदनलाई ३ भागमा विभाजन गरेको थियो। पहिलो भागमा समितिको गठन तथा कार्यप्रक्रिया उल्लेख छ। दोस्रो भागमा घटनासँग सम्बन्धित तथ्य एवम् तथ्याङ्कहरुको प्रस्तुति थियो। र, तेस्रो भागमा घटनाको यथार्थ विवरण उल्लेख थियो।[[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] 6x31bq6pp8u6h86f384lxsrqxycs2pz 1392199 1392195 2026-10-03T06:57:39Z Bishaldev100 28807 /* प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन */ 1392199 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा|बायाँ]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले नेपालस्थित भारतीय राजदूत सिंहमार्फत भारतका प्रधानमन्त्री नेहरुको पूर्ण आश्वासन पाएर नै सन् १९५० को ०६ नोभेम्बरको बिहान ०९:४५ तिरै भारतीय दूतावास (त्यतिबेला भारतीय दूतावास हालको राष्ट्रपति कार्यालय [[राष्ट्रपति भवन|शीतल निवास]]मा थियो।) मा परिवारसहित शरण लिएका थिए। राजाले भारतीय दूतावासमा शरण लिएको खबर थाहा पाएपछि राजालाई फकाउन भनी राजाका भानिज [[मेजर जनरल]] अर्जुनशमशेर (राजा त्रिभुवनकी दिदी अधिराजकुमारी रमा दिव्यश्वरी र भारतका लागि तत्कालीन नेपाली राजदूत सिंहशमशेरका छोरा) र मेजर जनरल [[विजय शमशेर|विजयशमशेर]] (तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का छोरा) त्यहाँ पुगेका थिए। तर राजासँग उनीहरूलाई भेट्नसमेत दिइएन र राजा पनि फर्किन मानेनन्। धरहराबाट एकाएक बिगुल बज्न थाल्यो र निक्कै बेरसम्म आवाज आइरह्यो । राजा त्रिभुवनले (भारतमा) शरण लिएपछिको अवस्थामा कसरी अघि बढ्ने भनेर महाराज मोहनशमशेरले सबै भारदारलाई सिंहदरबारमा जम्मा हुन आदेश गरेका थिए । सबै भारदार जम्मा भएपछि महाराजले राजाले भारतको शरणमा गएर मुलुकको बेइज्जत गरेको सुनाए । केही बेरको छलफलपछि उनलाई फर्काउन प्रयास गर्ने निर्णय भयो । तर, राणाले अनेक प्रयास गर्दा पनि राजा फर्किन मानेनन् । एकातिर राजगद्दी एकछिन पनि खाली राख्न नहुने परम्परा । अर्कोतिर राजा त्रिभुवन, उनका छोरा महेन्द्र र नाती वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका सदस्यहरुले दरबार छाडिसके । अब के गर्ने ? राणाहरु संकटमा परे । गोरखापत्रका अनुसार ‘सो सभामा कोही कोही सदस्यले यस्तो देशद्रोही र राष्ट्रको बेइज्जत गर्ने वंशलाई गद्दीबाट वहिष्कार गर्नु पर्दछ भन्ने राय पनि प्रकट गरेका थिए।’ <ref>{{Cite web |title=ज्ञानेन्द्र शाहको पहिलो राज्यारोहण |url=https://nepalnews.com/2025/12/22/gyanendra-shahs-first-accession-to-the-throne/ |access-date=2026-10-03 |website=नेपाल न्युज |language=en}}</ref> अन्त्यमा प्रधानमन्त्रीले ‘परम्परादेखि मानिआएको वंशलाई खारिज गर्न मनासिब हुँदैन, फेरि नाबालक शाहाजादालाई त परिणामको बोधै नहुने हुनाले पहिले श्री ५ युवराजाधिराजको साथै हिन्द दूतावासमा सवारी भएको जेठा शाहजादा बक्सिन्छ कि भनी मौसूफ महाराजाधिराजमा अनुरोध गरौं। नबक्सेको खण्डमा उहाँको भाइ माहिला शाहाजादालाई नै गद्दीमा चढाउनु उचित होला।’ भने अन्नतः मामा घरमा छुटेका राजा त्रिभुवनका माइला नाति नाबालक ज्ञानेन्द्रलाई राजा वनाउने निर्णयमा उनीहरु पुगे । अनि त्रिभुवनलाई गद्दीच्युत गरी ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरियो। तीन वर्षका नाबालक ज्ञानेन्द्र राजा भए । कात्तिक २२ गते मंगलवार दिनको २.४५ बजे हनुमानढोकाको नासलचोकमा हतारहतार नायब गुरु हेमराज पाण्डेले नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच लगाई राज्यारोहण गराए । यसरी बुबा महेन्द्र र दाजु वीरेन्द्रभन्दा अघि ज्ञानेन्द्र राजा भए । नासलचोक बीचको डबलीमा बालक ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच पहिराइयो । बालक राजाको टाउकोले श्रीपेच थाम्न नसक्ला भनी नायब बडागुरुज्यू हेमराजले आफ्नो हातले [[श्रीपेच]] समातिराखे। परम्पराअनुसार भारदारहरुले दाम राखी नयाँ राजाको दर्शन गरे । समारोहमा बेलायती राजदूत जर्ज फल्कोनर सहभागी भए पनि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंह भने उपस्थित भएनन् । ज्ञानेन्द्र राजा भएपछि उनलाई हात समाएर मोहनशमशेरले डोर्‍याए। अनि बालकलाई धाईको पिठ्युँमा बोकाएर तलेजु भवानीको प्रसाद लिइवरी नृसिंह आदि देवताहरुको दर्शन गराई भेटी चढाइकन मोहन शमशेर चौघोडे बग्गीमा बालक राजालाई दक्षिणपट्टि राखी जुद्ध सडक हुँदै सिंहदरबार गए।<ref>{{Cite web |title=२००७ सालको ज्ञानेन्द्र राज्यारोहण कथा : बडागुरुले थामेका थिए श्रीपेच |url=https://nepalpress.com/2023/11/12/396289/%e0%a5%a8%e0%a5%a6%e0%a5%a6%e0%a5%ad-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%87%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%b0/ |access-date=2026-10-03 |website=Nepal Press |language=en-US}}</ref> नयाँ राजाको राज्यारोहण बारे २००७ साल कात्तिक २३ गते ‘गोर्खापत्र’मा समाचार छापियो — ‘श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहको राज्यारोहण, श्री ५ महाराजाधिराज त्रिभुवन वीर विक्रम शाहको पदच्युत । राज्यारोहणपछि दिउँसो तोप पड्कियो । शीतलनिवासस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिइरहेका राजा त्रिभुवन के रहेछ भनेर बार्दलीतिर निस्किए । त्यो दिन शीतलनिवासमै रहेका व्यवसायी बी.एल. शर्माले ‘राष्ट्रपिता र म’ नामक पुस्तकमा राजा त्रिभुवनसँग भएको वार्तालाप यसरी लेखेका छन् । नातिलाई राजा बनाएको सूचना पाएपछि उनले शर्मासँग भनेका थिए — ‘ए राजा त हाम्रा नातिलाई पो बनाए छन्, हेर्दै जाऊँ ।’ नयाँ राजाको नाममा केही टक (सिक्का) पनि काटिए । शास्त्रीय परम्पराअनुसार सोही दिन [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]]मा उनको [[राज्याभिषेक]] समारोह पनि भयो।<ref>{{Cite news|title=|date=८ नोभेम्बर-१९५०|work=दी इन्डियन एक्सप्रेस,}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://himalpress.com/2023/02/34973/|title=राजा त्रिभुवनलाई शरण दिएर यसरी भएको थियो भारतीय हस्तक्षेप|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=६ फागुन २०७९}}</ref> राज्यारोहणपछि नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई हात्ती चढाएर सहर घुमाइयो ।<ref>{{Cite web |title=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल |url=https://baahrakhari.com/detail/294087/ |access-date=2026-10-03 |website=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल}}</ref><ref name="दुईपटक" /> राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]] == अधिराजकुमार == ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == '''[[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]'''मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। नयाँ राजा ज्ञानेन्द्रले दरबार हत्याकाण्डको छानविन गर्न सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश [[केशवप्रसाद उपाध्याय]] र सभामुख [[तारानाथ रानाभाट]] रहेको उच्चस्तरीय समिति गठन गर्न आदेश दिए। <ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २२ गते सोमबार बक्सेको शाही सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=पृष्ठ ३}}</ref> तर नेता माधवकुमार नेपालले "उक्त समितिमा रहेर काम गर्ने सम्बन्धमा २०५८ जेठ २३ गते बसेको नेकपा एमाले स्थायी कमिटीको बैठकले मेरो हकमा उक्त समितिमा रहन नसकिने निर्णय गरेकाले सोही बमोजिम सो समितिबाट राजिनामा जाहेर गरेको छु।" भनेर राजिनामा दिए।<ref name=":1">{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको विज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19052 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (ग) |pages=}}</ref> उक्त समितिलाई देहाय बमोजिमका अधिकार प्राप्त थिए;-<ref name=":1" /> # घटनास्थालको अवलोकन गर्ने र घटनास्थालाको तस्वीर सहितको विवरण संकलन गर्ने # घटनास्थलमा जमघटका लागि उपस्थित पारिवारिक सदस्यहरू तथा अन्य व्यक्तिहरू, राजपरिवारको सुरक्षा एवं सेवामा खटिएका व्यक्तिहरू, उपचारमा संलग्न रहेका चिकित्सकहरू एवंम परिचारिकाहरू तथा समितिले आवश्यक देखेका अन्य व्यक्तिहरूबाट जानकारी लिन सक्ने # सो घटनासंग सम्बन्धित हतियार, गोलीलागायतका अन्य चिज वस्तुको संकलन र जांच गर्न सक्ने एवम् घटनाका सम्बन्धमा अस्पतालबात भएको जांच परिक्षणको विवरण प्राप्त गर्न सक्ने # घटनाको सम्बन्धमा विशेषज्ञहरूको आवश्यक सहयोग लिन सक्ने # समितिले आफ्नो कार्य सम्पादन गर्न आवस्यक व्यक्तिहरूको सहयोग लिन सक्ने उक्त समितिले जेठ २६ गतेबाट आफ्नो काम सुरु गर्यो। ३ दिनमा काम नसकिएकाले राजाबाट सो समितिको कार्य अवधि जेठ ३२ गते सम्म ४ दिन थप भयो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २८ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19053 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (घ) |pages=}}</ref> त्यो छानबिन प्रतिवेदनभन्दा पनि मुचुल्का प्रतिवेदन जस्तो थियो, जसमा प्रत्यक्षदर्शीहरुको बयान समेटिएको छ। नशाले अनियन्त्रित युवराज दीपेन्द्रले नै गोली चलाएर यो घटना भएको भन्ने प्रतिवेदन नै अहिलेसम्मको आधिकारिक हो। <ref>{{Cite web |last=Salokya |date=June 1, 2012 |title=दरबार हत्याकान्डः ११ वर्ष भो, रहस्य खुलेन |url=https://mysansar.com/2012/06/41/ |website=Mysansar}}</ref> समितिले सम्पूर्ण प्रतिवेदनलाई ३ भागमा विभाजन गरेको थियो। पहिलो भागमा समितिको गठन तथा कार्यप्रक्रिया उल्लेख छ। दोस्रो भागमा घटनासँग सम्बन्धित तथ्य एवम् तथ्याङ्कहरुको प्रस्तुति थियो। र, तेस्रो भागमा घटनाको यथार्थ विवरण उल्लेख थियो।[[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] 0tf0rhulnqkmelb2vt7blln7cruc0gg 1392201 1392199 2026-10-03T07:04:58Z Bishaldev100 28807 /* अधिराजकुमार */ 1392201 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा|बायाँ]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले नेपालस्थित भारतीय राजदूत सिंहमार्फत भारतका प्रधानमन्त्री नेहरुको पूर्ण आश्वासन पाएर नै सन् १९५० को ०६ नोभेम्बरको बिहान ०९:४५ तिरै भारतीय दूतावास (त्यतिबेला भारतीय दूतावास हालको राष्ट्रपति कार्यालय [[राष्ट्रपति भवन|शीतल निवास]]मा थियो।) मा परिवारसहित शरण लिएका थिए। राजाले भारतीय दूतावासमा शरण लिएको खबर थाहा पाएपछि राजालाई फकाउन भनी राजाका भानिज [[मेजर जनरल]] अर्जुनशमशेर (राजा त्रिभुवनकी दिदी अधिराजकुमारी रमा दिव्यश्वरी र भारतका लागि तत्कालीन नेपाली राजदूत सिंहशमशेरका छोरा) र मेजर जनरल [[विजय शमशेर|विजयशमशेर]] (तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का छोरा) त्यहाँ पुगेका थिए। तर राजासँग उनीहरूलाई भेट्नसमेत दिइएन र राजा पनि फर्किन मानेनन्। धरहराबाट एकाएक बिगुल बज्न थाल्यो र निक्कै बेरसम्म आवाज आइरह्यो । राजा त्रिभुवनले (भारतमा) शरण लिएपछिको अवस्थामा कसरी अघि बढ्ने भनेर महाराज मोहनशमशेरले सबै भारदारलाई सिंहदरबारमा जम्मा हुन आदेश गरेका थिए । सबै भारदार जम्मा भएपछि महाराजले राजाले भारतको शरणमा गएर मुलुकको बेइज्जत गरेको सुनाए । केही बेरको छलफलपछि उनलाई फर्काउन प्रयास गर्ने निर्णय भयो । तर, राणाले अनेक प्रयास गर्दा पनि राजा फर्किन मानेनन् । एकातिर राजगद्दी एकछिन पनि खाली राख्न नहुने परम्परा । अर्कोतिर राजा त्रिभुवन, उनका छोरा महेन्द्र र नाती वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका सदस्यहरुले दरबार छाडिसके । अब के गर्ने ? राणाहरु संकटमा परे । गोरखापत्रका अनुसार ‘सो सभामा कोही कोही सदस्यले यस्तो देशद्रोही र राष्ट्रको बेइज्जत गर्ने वंशलाई गद्दीबाट वहिष्कार गर्नु पर्दछ भन्ने राय पनि प्रकट गरेका थिए।’ <ref>{{Cite web |title=ज्ञानेन्द्र शाहको पहिलो राज्यारोहण |url=https://nepalnews.com/2025/12/22/gyanendra-shahs-first-accession-to-the-throne/ |access-date=2026-10-03 |website=नेपाल न्युज |language=en}}</ref> अन्त्यमा प्रधानमन्त्रीले ‘परम्परादेखि मानिआएको वंशलाई खारिज गर्न मनासिब हुँदैन, फेरि नाबालक शाहाजादालाई त परिणामको बोधै नहुने हुनाले पहिले श्री ५ युवराजाधिराजको साथै हिन्द दूतावासमा सवारी भएको जेठा शाहजादा बक्सिन्छ कि भनी मौसूफ महाराजाधिराजमा अनुरोध गरौं। नबक्सेको खण्डमा उहाँको भाइ माहिला शाहाजादालाई नै गद्दीमा चढाउनु उचित होला।’ भने अन्नतः मामा घरमा छुटेका राजा त्रिभुवनका माइला नाति नाबालक ज्ञानेन्द्रलाई राजा वनाउने निर्णयमा उनीहरु पुगे । अनि त्रिभुवनलाई गद्दीच्युत गरी ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरियो। तीन वर्षका नाबालक ज्ञानेन्द्र राजा भए । कात्तिक २२ गते मंगलवार दिनको २.४५ बजे हनुमानढोकाको नासलचोकमा हतारहतार नायब गुरु हेमराज पाण्डेले नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच लगाई राज्यारोहण गराए । यसरी बुबा महेन्द्र र दाजु वीरेन्द्रभन्दा अघि ज्ञानेन्द्र राजा भए । नासलचोक बीचको डबलीमा बालक ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच पहिराइयो । बालक राजाको टाउकोले श्रीपेच थाम्न नसक्ला भनी नायब बडागुरुज्यू हेमराजले आफ्नो हातले [[श्रीपेच]] समातिराखे। परम्पराअनुसार भारदारहरुले दाम राखी नयाँ राजाको दर्शन गरे । समारोहमा बेलायती राजदूत जर्ज फल्कोनर सहभागी भए पनि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंह भने उपस्थित भएनन् । ज्ञानेन्द्र राजा भएपछि उनलाई हात समाएर मोहनशमशेरले डोर्‍याए। अनि बालकलाई धाईको पिठ्युँमा बोकाएर तलेजु भवानीको प्रसाद लिइवरी नृसिंह आदि देवताहरुको दर्शन गराई भेटी चढाइकन मोहन शमशेर चौघोडे बग्गीमा बालक राजालाई दक्षिणपट्टि राखी जुद्ध सडक हुँदै सिंहदरबार गए।<ref>{{Cite web |title=२००७ सालको ज्ञानेन्द्र राज्यारोहण कथा : बडागुरुले थामेका थिए श्रीपेच |url=https://nepalpress.com/2023/11/12/396289/%e0%a5%a8%e0%a5%a6%e0%a5%a6%e0%a5%ad-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%87%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%b0/ |access-date=2026-10-03 |website=Nepal Press |language=en-US}}</ref> नयाँ राजाको राज्यारोहण बारे २००७ साल कात्तिक २३ गते ‘गोर्खापत्र’मा समाचार छापियो — ‘श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहको राज्यारोहण, श्री ५ महाराजाधिराज त्रिभुवन वीर विक्रम शाहको पदच्युत । राज्यारोहणपछि दिउँसो तोप पड्कियो । शीतलनिवासस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिइरहेका राजा त्रिभुवन के रहेछ भनेर बार्दलीतिर निस्किए । त्यो दिन शीतलनिवासमै रहेका व्यवसायी बी.एल. शर्माले ‘राष्ट्रपिता र म’ नामक पुस्तकमा राजा त्रिभुवनसँग भएको वार्तालाप यसरी लेखेका छन् । नातिलाई राजा बनाएको सूचना पाएपछि उनले शर्मासँग भनेका थिए — ‘ए राजा त हाम्रा नातिलाई पो बनाए छन्, हेर्दै जाऊँ ।’ नयाँ राजाको नाममा केही टक (सिक्का) पनि काटिए । शास्त्रीय परम्पराअनुसार सोही दिन [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]]मा उनको [[राज्याभिषेक]] समारोह पनि भयो।<ref>{{Cite news|title=|date=८ नोभेम्बर-१९५०|work=दी इन्डियन एक्सप्रेस,}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://himalpress.com/2023/02/34973/|title=राजा त्रिभुवनलाई शरण दिएर यसरी भएको थियो भारतीय हस्तक्षेप|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=६ फागुन २०७९}}</ref> राज्यारोहणपछि नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई हात्ती चढाएर सहर घुमाइयो ।<ref>{{Cite web |title=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल |url=https://baahrakhari.com/detail/294087/ |access-date=2026-10-03 |website=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल}}</ref><ref name="दुईपटक" /> राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]] == अधिराजकुमार == ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == २०५८ जेठ १९ (सन् २००१ जुन १) [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]], [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|रानी ऐश्वर्य]], [[अधिराजकुमारी श्रुति]], [[निराजन वीर विक्रम शाह]], काका धीरेन्द्र शाह, काकी शान्ति, श्रद्धा, जयन्ती र श्रद्धाका पति कुमार [[खड्गविक्रम शाह]]लाई गोली हानेर हत्या भएको थियो। अर्को दिन अस्पतालमा गम्भीर घाइते रहेका भनिएका [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो र उनका काका अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्रलाई नायबी अधिकार सुम्पिएको थियो। राजपरिवारका सबै सदस्यको सामूहिक [[अन्तिम संस्कार]] गरिएको थियो। [[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। नयाँ राजा ज्ञानेन्द्रले दरबार हत्याकाण्डको छानविन गर्न सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश [[केशवप्रसाद उपाध्याय]] र सभामुख [[तारानाथ रानाभाट]] रहेको उच्चस्तरीय समिति गठन गर्न आदेश दिए। <ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २२ गते सोमबार बक्सेको शाही सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=पृष्ठ ३}}</ref> तर नेता माधवकुमार नेपालले "उक्त समितिमा रहेर काम गर्ने सम्बन्धमा २०५८ जेठ २३ गते बसेको नेकपा एमाले स्थायी कमिटीको बैठकले मेरो हकमा उक्त समितिमा रहन नसकिने निर्णय गरेकाले सोही बमोजिम सो समितिबाट राजिनामा जाहेर गरेको छु।" भनेर राजिनामा दिए।<ref name=":1">{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको विज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19052 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (ग) |pages=}}</ref> उक्त समितिलाई देहाय बमोजिमका अधिकार प्राप्त थिए;-<ref name=":1" /> # घटनास्थालको अवलोकन गर्ने र घटनास्थालाको तस्वीर सहितको विवरण संकलन गर्ने # घटनास्थलमा जमघटका लागि उपस्थित पारिवारिक सदस्यहरू तथा अन्य व्यक्तिहरू, राजपरिवारको सुरक्षा एवं सेवामा खटिएका व्यक्तिहरू, उपचारमा संलग्न रहेका चिकित्सकहरू एवंम परिचारिकाहरू तथा समितिले आवश्यक देखेका अन्य व्यक्तिहरूबाट जानकारी लिन सक्ने # सो घटनासंग सम्बन्धित हतियार, गोलीलागायतका अन्य चिज वस्तुको संकलन र जांच गर्न सक्ने एवम् घटनाका सम्बन्धमा अस्पतालबात भएको जांच परिक्षणको विवरण प्राप्त गर्न सक्ने # घटनाको सम्बन्धमा विशेषज्ञहरूको आवश्यक सहयोग लिन सक्ने # समितिले आफ्नो कार्य सम्पादन गर्न आवस्यक व्यक्तिहरूको सहयोग लिन सक्ने उक्त समितिले जेठ २६ गतेबाट आफ्नो काम सुरु गर्यो। ३ दिनमा काम नसकिएकाले राजाबाट सो समितिको कार्य अवधि जेठ ३२ गते सम्म ४ दिन थप भयो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २८ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19053 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (घ) |pages=}}</ref> त्यो छानबिन प्रतिवेदनभन्दा पनि मुचुल्का प्रतिवेदन जस्तो थियो, जसमा प्रत्यक्षदर्शीहरुको बयान समेटिएको छ। नशाले अनियन्त्रित युवराज दीपेन्द्रले नै गोली चलाएर यो घटना भएको भन्ने प्रतिवेदन नै अहिलेसम्मको आधिकारिक हो। <ref>{{Cite web |last=Salokya |date=June 1, 2012 |title=दरबार हत्याकान्डः ११ वर्ष भो, रहस्य खुलेन |url=https://mysansar.com/2012/06/41/ |website=Mysansar}}</ref> समितिले सम्पूर्ण प्रतिवेदनलाई ३ भागमा विभाजन गरेको थियो। पहिलो भागमा समितिको गठन तथा कार्यप्रक्रिया उल्लेख छ। दोस्रो भागमा घटनासँग सम्बन्धित तथ्य एवम् तथ्याङ्कहरुको प्रस्तुति थियो। र, तेस्रो भागमा घटनाको यथार्थ विवरण उल्लेख थियो।[[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] 54jsf1217zard5pqfvrzkhkvsszfext 0 53047 1392200 1386318 2026-10-03T07:02:49Z Bishaldev100 28807 /* घटना पश्चात् */ 1392200 wikitext text/x-wiki {{Infobox terrorist attack |title =दरबार हत्याकाण्ड |image = Narayanhiti Palace Museum.jpg| |caption = तत्कालीन [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी]] राजदरबार जसलाई पछि सङ्ग्राहलयमा परिणत गरिएको थियो। |location = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय#त्रिभुवन सदन|त्रिभुवन सदन]]; [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], नेपाल |target = राज परिवार <br>[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र शाह]] |type = पारिवारिक हत्या, जन हत्या |fatalities = १० |injuries = ५ |perp = |weapons =<li> कोल्ट, [[एम सिक्सटिन राइफल|एम१६ राइफल]]<li> मेसिन गन<li> ग्लोक पेस्तोल ९ मिलिमिटर पेस्तोल }} '''दरबार हत्याकाण्ड''' २०५८ जेठ १९ (सन् २००१ जुन १ तारिखका दिन) राजपरिवारका १० सदस्यको हत्या गरिएको घटना थियो। घटना पश्चात् सार्वजनिक समाचारमा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]]ले [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]], [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|रानी ऐश्वर्य]], [[अधिराजकुमारी श्रुति]], [[निराजन वीर विक्रम शाह]], काका धीरेन्द्र शाह, काकी शान्ति, श्रद्धा, जयन्ती र श्रद्धाका पति कुमार [[खड्गविक्रम शाह]]लाई गोली हानेर हत्या गरेर त्यसपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]]ले आफैँमाथि गोली प्रहार गरेको भनेर प्रचार गरिएको थियो। अर्को दिन अस्पतालमा गम्भीर घाइते रहेका भनिएका [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो र उनका काका अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्रलाई नायबी अधिकार सुम्पिएको थियो। राजपरिवारका सबै सदस्यको सामूहिक [[अन्तिम संस्कार]] गरिएको थियो। २०५८ जेठ २२ गते [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा दीपेन्द्र]]को मृत्युको औपचारिक घोषणा गरिएको थियो र ज्ञानेन्द्र नयाँ राजा घोषित भएका थिए। नयाँ राजाले [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]]का [[प्रधान न्यायाधीश]] केशवप्रसाद उपाध्याय र तत्कालिन सभामुख [[तारानाथ रानाभाट]] रहेको एक उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरी घटनाका सम्बन्धमा छानबिन गर्न आदेश दिएका थिए। एक हप्तापछि समितिले राजालाई प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्दै त्यसलाई सार्वजनिक गरेको थियो। प्रतिवेदनमा लागू पदार्थ र रक्सीले मातेका [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]] घटनामा दोषी रहेको निष्कर्ष निकालिएको थियो।<ref name=":0" /> == मारिनेहरू == * [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा विरेन्द्र]] * [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|रानी एश्वर्य]] * [[निराजन वीर विक्रम शाह|राजकुमार निराजन]] * राजकुमारी श्रुति * राजा दिपेन्द्र (तत्कालिन युवराज) * [[धीरेन्द्र शाह|अधिराजकुमार धिरेन्द्र]] (राजा वीरेन्द्रका भाइ) * राजकुमारी जयन्ती ‌ (राजा वीरेन्द्रकी बहिनी -आफ्नै होइन-) * राजकुमारी शान्ती (राजा वीरेन्द्रकी बहिनी) * [[शारदा शाह|राजकुमारी शारदा]] (राजा वीरेन्द्रकी बहिनी) * कुमार खड्ग (राजकुमारी शारदाका श्रीमान्) == घाइते == * अधिराजकुमारी शोभा, राजा बिरेन्द्रकी कान्छी दिदी * कुमार गोरख, राजा विरेन्द्रका ज्वाइँ, श्रुतिका पति * [[कोमल शाह|कोमल राज्य]], अधिराजकुमार [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]]की पत्नी * [[केतकी चेस्टर]] <ref name=":0">{{cite web |title=Dipendra kicked his father after he shot him - Nepali Times |url=http://nepalitimes.com/news.php?id=18246#.UqYVWtF3vDc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702190914/http://nepalitimes.com/news.php?id=18246#.UqYVWtF3vDc |archive-date=2 July 2015 |access-date=25 May 2015 |work=nepalitimes.com}}</ref> ==घटना पश्चात् == घटनालगत्तै सबैलाई हतारहतार छाउनीस्थित सैनिक अस्पताल पुर्‍याइयो । अस्पतालको माहौल निकै तनावपूर्ण बनेको थियो । चिकित्सकहरू घाइतेको उपचारमा व्यस्त थिए । त्यसबेला [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]मा रहेका तत्कालीन अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र शाहसँग पनि सम्पर्कको प्रयास भइरहेको थियो ।<ref name=":3">{{Cite web |last=शाह |first=विवेक |date=चैत्र १८, २०६६ |title=दरबार हत्याकान्ड र कोइराला |url=https://ekantipur.com/printedition/2010/03/31/214143.html}}</ref> राजा वीरेन्द्र शाहको सैनिक सचिव विवेक शाहले दरबारका अन्य उच्च कर्मचारी, सेनापति, प्रहरी प्रमुख, गृहका उच्च अधिकारी सबैलाई त्यही बोलाए । प्राधानमन्त्री कोइरालाले पनि पहिले ज्ञानेन्द्र शाहलाई ल्याउनुपर्नेमा जोड दिए । मौसमको प्रतिकूलताले हेलिकोप्टर पोखरातिर जानै सकिरहेको थिएन । कोइरालाले यसबीच चिकित्सकसँग केही कुरा गरे । तत्कालीन अधिराजकुमार शाह बिहानमात्रै आइपुगे। उहाँलाई लिन कोइराला अस्पतालको हेलिप्याडसम्मै पुगे। उनीहरूबीच अस्पतालकै पुस्तकालयमा केही कुरा भयो । तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको निधन भइसकेको थियो । नयाँ राजा घोषणा नभएसम्म पूर्वराजाको मृत्यु घोषणा गर्न नमिल्ने प्रचलन थियो । ज्ञानेन्द्र, कोइराला र तत्कालीन राजपरिषदका सभापतिबीच छलफल भयो । अब के गर्नेभन्दा कोइरालाले परम्परा, विधि जे छ, सोहीअनुरूप गर्नुस्, सरकारको तर्फबाट मैले के सहयोग गर्नुपर्छ, गर्छु मात्र भन्नुभयो । अन्तमा तत्कालीन युवराज दीपेन्द्रलाई राजा घोषणा गर्ने र ज्ञानेन्द्रलाई राज्यसहायक बनाएर उहाँबाट देशवासीका नाममा सम्बोधन गर्ने तय भयो ।<ref name=":3" /> [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] राजगद्दी उत्तराधिकारी सम्बन्धी कानून, रीत र परम्परा अनुसार राज परिषद्को बैठकले युवराज दीपेन्द्र बेहोस अवस्थामा राजा घोषणा गर्यो<ref>{{Cite journal |last=मान्धर |first=जीतबहादुर |title=राज्यारोहणको घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19047 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ |issue=अतिरिक्ताङ्क १३}}</ref> र राजा शारीरिक अशक्तताको कारण कार्यभार संचालन गर्न असमर्थ भएकाले अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्रलाई राज्य सहायक घोषणा गरियो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २१ |title=राज्यसहायक श्री ५ अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २१ गते आइतबार बक्सेको सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19048 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १४ |pages=2}}</ref>तदनुसार, [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्रालय]]बाट सम्बधित पदाधिकारीहरुलाई दिउँसो ३:३० बजे औपचारिक पोशाकमा शवयात्रामा उपस्थित हुन उर्दी जारी गरियो। सिंहदरबार बाहिर आमजनको शोक जुलुसलाई नियन्त्रण गर्न कठिन हुँदा ठाउँठाउँमा कफ्र्यू लगाउने बाध्यता पर्यो । जताततै सुरक्षाकर्मी तैनाथ गरिए पनि सैनिक अस्पताल छाउनीबाट शुरु शवयात्रा जुलुसमा प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरु माथि स्वयम्भू क्षेत्रमा ढुङ्गा बर्सियो । मानिसहरु स्वस्फूर्त शवयात्रामा समेल हुन सडकमा ओइरिए ।<ref>{{Cite news|url=https://www.himalkhabar.com/news/114619|title=त्यो दरबार, यो दरबार (सन्दर्भः राजदरबार हत्याकाण्डकाे १९ वर्ष)|last=पाण्डे|first=आत्माराम|date=१९ जेठ, २०७७|work=हिमालखबर|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902081636/https://www.himalkhabar.com/news/114619|archive-date=2023-09-02|access-date=2023-09-02}}</ref> राजपरिवारका सदस्यहरुको [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] अगाडि राजकीय अन्त्येष्टि गरिएको थियो। राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रले २०५८ जेठ २१ मा दिएको शाही सन्देशमा "उक्त घटना आकस्मिक रुपमा स्वचालित हतियार पड्किन गई" भएको बताएका थिए।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २१ |title=नवघोषित श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट २०५८ साल जेठ २२ गते सोमबार देशवासीका नाममा बक्सेको सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19050 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १४ |pages=पृष्ठ १}}</ref> === ज्ञानेन्द्रको राज्यारोहण === २०५८ जेठ २२ बिहान ३:४५ मा राजा घोषित दीपेन्द्रको मृत्यु भयो। <ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=नवघोषित श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २१ गते आइतबार बक्सेको सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19050 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=1}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २२ गते सोमबार बक्सेको शाही सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=1}}</ref> जेठ २२ गते कर्फ्यु लगाएर दीपेन्द्रको शवयात्रा गरिनु अघि नयाँ राजा ज्ञानेन्द्रको राज्यारोहण गरियो। राज्यारोहणपछि [[हनुमानढोका सङ्ग्रहालय|हनुमानढोका]]बाट नारायणहिटी दरबारसम्म बग्गीमा चढेर आउँदा  दरबारको नयाँ नेतृत्व विरुद्ध चारै तर्फ नारा-जुलूस भैरह्यो। आक्रोशित भीडले ढुंगाली हानला भनेर प्रधानमन्त्रीलाई नयाँ राजाको बग्गीमा समेत राखिएन। <ref name=":2">{{Cite journal |last=महर्जन |first=तुलसीदास |title=जनता सडकमा, पार्टीहरू कोठामा |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/mulyankan/pdf/Mulyankan_18_88.pdf |journal=मुल्याङ्कन |issue=८८ |pages=पृष्ठ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008090827/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/mulyankan/pdf/Mulyankan_18_88.pdf |archive-date=2023-10-08 |access-date=2023-09-01 }}</ref> बिहानैदेखि काठमाडौंका सहरहरूमा स्वत:स्फूर्त रुपमा ओर्लन थाले। राजा दीपेन्द्रको शव राखिएको छाउनी स्थित सैनिक अस्पताल नजिक मानिसहरू पुगेका थिए। सडकमा उत्रिएका आक्रोशित जनतालाई रोक्न सरकारले जेठ २२ गते दिउसो ४ बजे देखि कर्फ्यु लगायो। [[कर्फ्यू]]को समयमा नै सेनाको घेरा भित्र राखी बिना जनसमुदाय राजा दीपेन्द्रको शवयात्रा गरियो। <ref name=":2" /> ठाउँ ठाउँमा जनताले कर्फ्यू तोडेर जुलूस प्रदर्शन गर्यो। जुलूसमाथि सशस्त्र प्रहरीले अन्धाधुन्ध गोली चलाउँदा १२ जना घाइते भए, ४ जना मारिए, र सयुं गिरफ्तार भए। === उच्चस्तरीय समिति === [[चित्र:Madhav_Kumar_Nepal_2.jpg|अङ्गुठाकार|169x169पिक्सेल|[[माधवकुमार नेपाल]]]] शाही सन्देशमा राजा ज्ञानेन्द्रले राजादरबारमा घटेको घटनाको यथार्थ विवरण जनसमक्ष ल्याउने प्रक्रिया स्वरूप [[प्रधान न्यायाधीश|प्रधानन्यायाधीश]] केशवप्रसाद उपाध्यायको अध्यक्षतामा एक उच्चस्तरीय समिति गठन गरेका थिए। उक्त समितिमा सभामुख [[तारानाथ रानाभाट]] तथा प्रतिनिधि सभाका विपक्षी दलका नेता [[माधवकुमार नेपाल]]लाई सदस्य तोकिएको थियो। यस समितिलाई तीन दिन भित्र प्रतिवेदन जाहेर गर्न निर्देश दिइएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २२ गते सोमबार बक्सेको शाही सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=पृष्ठ ३}}</ref> तर नेता माधवकुमार नेपालले "उक्त समितिमा रहेर काम गर्ने सम्बन्धमा २०५८ जेठ २३ गते बसेको [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] स्थायी कमिटीको बैठकले मेरो हकमा उक्त समितिमा रहन नसकिने निर्णय गरेकाले सोही बमोजिम सो समितिबाट राजिनामा जाहेर गरेको छु।" भनेर राजिनामा दिएका थिए।<ref name=":1" /> उक्त समितिलाई देहाय बमोजिमका अधिकार प्राप्त थिए;- <ref name=":1">{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको विज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19052 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (ग) |pages=}}</ref> # घटनास्थालको अवलोकन गर्ने र घटनास्थालाको तस्वीर सहितको विवरण सङ्कलन गर्ने # घटानास्थलमा जमघटका लागि उपस्थित पारिवारिक सदस्यहरू तथा अन्य व्यक्तिहरू, राजपरिवारको सुरक्षा एवं सेवामा खटिएका व्यक्तिहरू, उपचारमा संलग्न रहेका चिकित्सकहरू एवम् परिचारिकाहरू तथा समितिले आवश्यक देखेका अन्य व्यक्तिहरूबाट जानकारी लिन सक्ने # सो घटनासंग सम्बन्धित हतियार, गोलीलागायतका अन्य चिज वस्तुको सङ्कलन र जाँच गर्न सक्ने एवम् घटनाका सम्बन्धमा अस्पतालबाट भएको जाँच परिक्षणको विवरण प्राप्त गर्न सक्ने # घटनाको सम्बन्धमा विशेषज्ञहरूको आवश्यक सहयोग लिन सक्ने # समितिले आफ्नो कार्य सम्पादन गर्न आवस्यक व्यक्तिहरूको सहयोग लिन सक्ने उक्त समितिले जेठ २६ गतेबाट आफ्नो काम सुरु गरेको थियो। ३ दिनमा काम नसकिएकाले राजाबाट सो समितिको कार्य अवधि जेठ ३२ गते सम्म ४ दिन थप भएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २८ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको सूचना|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19053 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (घ) |pages=}}</ref> त्यो छानबिन प्रतिवेदनभन्दा पनि मुचुल्का प्रतिवेदन जस्तो थियो, जसमा प्रत्यक्षदर्शीहरुको बयान समेटिएको थियो। नशाले अनियन्त्रित युवराज दीपेन्द्रले नै गोली चलाएर यो घटना भएको भन्ने प्रतिवेदन नै अहिलेसम्मको आधिकारिक मानिन्छ। <ref>{{Cite web |last=Salokya |date=June 1, 2012 |title=दरबार हत्याकान्डः ११ वर्ष भो, रहस्य खुलेन |url=https://mysansar.com/2012/06/41/ |website=Mysansar}}</ref> समितिले सम्पूर्ण प्रतिवेदनलाई ३ भागमा विभाजन गरेको थियो। पहिलो भागमा समितिको गठन तथा कार्यप्रक्रिया उल्लेख छ। दोस्रो भागमा घटनासँग सम्बन्धित तथ्य एवम् तथ्याङ्कहरुको प्रस्तुति थियो। र, तेस्रो भागमा घटनाको यथार्थ विवरण उल्लेख थियो। तर समितिको प्रतिवेदनले आम स्वीकार्यता पाउन सकेन। अहिले पनि सो घटनालाई षड्यन्त्रको विभिन्न आयामको प्रतिफल मान्ने मानिसहरु प्रशस्तै छन्।<ref name=":4">{{Cite news|url=https://nepallive.com/story/218267|title=दरबार हत्याकाण्डको सम्झना : यस्तो थियो उच्चस्तरीय छानबिन समितिले बुझाएको 'घटनाको यथार्थ विवरण'|date=जेठ १९, २०७७|work=नेपाल लाइभ}}</ref> == प्रतिक्रिया == अमेरिकी राष्ट्रपति [[जर्ज डब्लू बुस]]ले राजा वीरेन्द्रको असामयिक निधनले अत्यन्त मर्माहत र स्तब्ध भएको बताएका थिए। [[ह्वाइट हाउस]]बाट जारी गरिएको बक्तव्यमा भनिएको थियो "राजा वीरेन्द्रको असामयिक निधनले म अत्यन्त मर्माहत र स्तब्ध छु । म रानी ऐश्वर्या र परिवारका अन्य सदस्यहरूको निधनमा शोक व्यक्त गर्दछु र राजाको विस्तारित परिवारमा गहिरो समवेदना प्रकट गर्दछु। यस दु:खद घडीमा म नेपाली जनताप्रति समवेदना व्यक्त गर्दछु। नेपाल सरकार र जनताप्रति हाम्रो प्रार्थना छ।"<ref>{{Cite web |last=THE WHITE HOUSE Office of the Press Secretary |title=Statement by President Bush on Deaths of Nepal's Royal Family |url=https://2001-2009.state.gov/p/sca/ci/np/3243.htm |website=US Department of States}}</ref> === षड्यन्त्रको सिद्धान्त === [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] र उनका छोरा दीपेन्द्र नेपाली जनताद्वारा अत्यन्त लोकप्रिय र सम्मानित थिए।<ref>{{Cite news |date=4 June 2001 |title=Nepalese diaspora fears for future |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1368015.stm |url-status=live |access-date=29 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322114551/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1368015.stm |archive-date=22 March 2012}}</ref> हत्याकाण्डका दिन ज्ञानेन्द्र [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]मा थिए भने अन्य राजपरिवारका सदस्यहरू रात्रिभोजसमारोहमा सहभागी भएका थिए। त्यस बेला ज्ञानेन्द्रकी पत्नी [[कोमल शाह|कोमल]], छोरा पारस र छोरी प्रेरणा राजदरबारको कोठामा थिए। वीरेन्द्रको सम्पूर्ण परिवारहरू मारिँदा ज्ञानेन्द्रको परिवारमा कसैको पनि हत्या गरिएको थिएन।<ref>{{Cite news |date=5 June 2001 |title=Nepal's errant crown prince |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1371524.stm |url-status=live |access-date=31 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107010623/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1371524.stm |archive-date=7 January 2009}}</ref> उनको छोरा सामान्य चोटपटकबाट मात्र लाग्यो र कोमललाई पनि केही भएन जसले गर्दा यसले षडयन्त्रका सिद्धान्तहरूलाई जन्म दिएको थियो।<ref>{{Cite news |date=27 June 2001 |title=Nepal queen leaves hospital |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1410793.stm |url-status=live |access-date=31 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107061004/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1410793.stm |archive-date=7 January 2009}}</ref> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)]]का अध्यक्ष [[पुष्पकमल दाहाल]]'प्रचण्ड'ले भारतीय अनुसन्धान तथा विश्लेषण शाखा वा अमेरिकी केन्द्रीय गुप्तचर संस्थाले नरसंहारको योजना बनाएको दाबी गरेका थिए। नरसंहारपछि केही प्रत्यक्षदर्शीको बयान सार्वजनिक भएको थियो, 'युवराज दीपेन्द्रको मुखौटा लगाएका थुप्रै मानिस कुनै बेला कोठामा उपस्थित थिए। हत्याकाण्ड पछि केही प्रत्यक्षदर्शीले 'युवराज दीपेन्द्रको मुखौटा लगाएका धेरै व्यक्ति हरू कुनै बेला कोठामा उपस्थित थिए' जस्ता बयानहरू दिएका थिए। राजपरिवारका केही सदस्यको शव भोजन कक्षमा नभई दरबारमा अन्यत्र फेला परेको थियो भने [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई गोली लाग्ने पहिलो व्यक्तिका रुपमा उल्लेख गरिएको थियो। दरबारका दुई कामदारहरूको अन्तर्वार्तामा आधारित "रक्तकुण्ड" नामक पुस्तक प्रकाशित छ जसमा यी सिद्धान्तहरूको वर्णन गरिएको छ। यी विचारका प्रवर्तकहरूले उक्त नरसंहारमा ज्ञानेन्द्रको हात रहेको आरोप लगाएका थिए र उनको उद्देश राजा बन्ने रहेको आरोप लगाएका थिए।<ref>{{Cite news |date=1 June 2011 |title=Apathy, date quirk make Nepal forget royal massacre |work=The Times of India |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-01/south-asia/29607602_1_royal-massacre-birendra-and-nine-tribhuvan-sadan |url-status=dead |access-date=29 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513184624/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-01/south-asia/29607602_1_royal-massacre-birendra-and-nine-tribhuvan-sadan |archive-date=13 May 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513184624/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-01/south-asia/29607602_1_royal-massacre-birendra-and-nine-tribhuvan-sadan |date=13 May 2013 }}</ref> उनका भतिजा दीपेन्द्र र निराजनलाई उत्तराधिकारीको लाइनबाट हटाएको भए मात्र उनको सिंहासनमा आरोहण सम्भव हुने थियो। त्यति मात्र होइन, ज्ञानेन्द्र र उनका छोरा राजकुमार पारस निकै अलोकप्रिय थिए। हत्याकाण्डका प्रत्यक्षदर्शीमध्येका एक लालबहादुर मगरले यो नरसंहारको मुख्य कारण पारस नै भएको दाबी गरेका थिए। मगर त्यतिबेला युवराज दीपेन्द्रका अंगरक्षकमध्येका एक थिए।<ref>{{Cite news |date=December 25, 2009 |title=Gyanendra, Paras involved in 2001 royal massacre: Report |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/gyanendra-paras-involved-in-2001-royal-massacre-report/articleshow/5378550.cms}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://mysansar.com/2015/06/18170/ दरबार हत्याकान्डबारे पारस र हिमानीको बयान] * [https://www.himalkhabar.com/news/114662 दरबार हत्याकान्डबारे देवयानीको बयान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230902080706/https://www.himalkhabar.com/news/114662 |date=2023-09-02 }} * [https://mysansar.com/2014/06/12752/ दरबार हत्याकान्डका बिर्सनै नसकिने १० विषय] * [https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/mulyankan/pdf/Mulyankan_18_88.pdf मुल्याङ्कन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231008090827/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/mulyankan/pdf/Mulyankan_18_88.pdf |date=2023-10-08 }} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:हत्याकाण्डहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हत्याकाण्डहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास (२००७–२०६५)]] polgx4pzxpmmebtnp0qe5nisgfcxo8o 0 53165 1392202 1388685 2026-10-03T07:09:26Z Bishaldev100 28807 /* बि.सं. १८१९को युद्ध */ 1392202 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- आधारभूत जानकारी --> |name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = पूर्व गाविस |motto = <!-- चित्र र नक्सा--> |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_seal = |image_map = <!-- NepalMakwanpurDistrictmap.png --> |mapsize = 300px |map_caption = |pushpin_map = मकवानपुर जिल्ला (गाविस तह)#नारायणी अञ्चल#मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र#नेपाल |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = <!-- अवस्थिति --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[मकवानपुर जिल्ला]] <!-- राजनीति --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- क्षेत्रफल --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = ५६.१३<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- जनसङ्ख्या --> |population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं २०६८]] |population_footnotes = |population_note = |population_total = 12806 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |population_blank2_title = Religions <!-- साधारण जानकारी --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|27|36|29|N|85|05|39|E|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} [[File:Makawanpur Gadhi.JPG|thumb|मकवानपुर गढी]] [[File:Kali Top.JPG|thumb|मकवानपुर गढीमा रहेको काली तोप]] [[File:Makwanpur Gadhi.JPG|thumb|पुनर्निर्माण गरिएको मकवानपुर गढी]] [[File:Cannon makwanpur.JPG|thumb|मकवानपुर गढीमा तयारी अवस्थामा राखिएको तोप]] '''मकवानपुर गढी''' [[मकवानपुर जिल्ला]]मा रहेको ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय महत्त्वको स्थान हो। यो [[नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन]] अनुसार, [[मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र|मध्यमाञ्चल]] विकास क्षेत्रको [[नारायणी अञ्चल]], [[मकवानपुर जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] थियो। [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८]]मा यहाँको जनसङ्ख्या १२८०६ रहेको थियो जसमध्ये ६१८७ पुरुष र ६६१९ महिला रहेका थिए भने यहाँ २५७६ घरधुरी रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://mofald.gov.np/mofald/userfiles/docs_206.pdf|शीर्षक=राष्ट्रिय जनगणना २०६८| प्रकाशक=[[नेपाल सरकार]] '''केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग'''|प्रारूप=पिडिएफ |कार्य=राष्ट्रिय योजना आयोग सचिवालय}}</ref><ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)">{{cite news|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)|url=http://elibrary.xyz/cbs/image/data/Population/VDC-Municipality%20in%20detail/VDC_Municipality.pdf|accessdate=नोभेम्बर २०१२|agency=नेपाल सरकार|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|date=नोभेम्बर २०१२|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304223834/http://elibrary.xyz/cbs/image/data/Population/VDC-Municipality%20in%20detail/VDC_Municipality.pdf|archive-date=2016-03-04}}</ref> यो हाल [[मकवानपुरगढी गाउँपालिका]]मा पर्दछ। यसको साविकका १,२ वडाहरू मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको वडा नम्बर १ हो भने ३,४ वडाहरू वडा नम्बर २ र ५-७ वडाहरू नम्बर ३ र ८,९ वडाहरू वडा नम्बर ४ हो। मकवानपुर गढी [[नेपाल]]का लागि सधै रणनितीक महत्त्वको स्थान हो । मकवानपुर नै त्यो ठाउँ हो जहाँ [[नेपाली सेना]]ले मिर कासिमका फौजबाट ५०० भन्दा धेरै [[राइफल]], दुई [[तोप]] हात पारेर ४ वटा गुल्म [[श्रीनाथ गण|श्रीनाथ]] , [[कालीबक्स गण|कालीबक्स]], [[बर्दबहादुर गुल्म|बर्दबहादुर]] र [[सबुज गुल्म]] बनायो केही समय पछि [[पुरानो गोरख गुल्म]] समेत स्थापना गर्न सफल भयो । नेपाली सेनामा सेना ब्यवस्थीत यो नै पहिलो गरिएको [[मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९)|अवसर]] थियो नेपाली सेनाको इतिहासमा पहिलो चोटी बनाइएका यिनै सङ्गठन रहेका थिए। साथै नेपाली सेनाले कुनै पनि विदेशी सेनासँग लडेको पनि पहिलो अवसर थियो। यो हाल [[मकवानपुरगढी गाउँपालिका]]मा पर्दछ। == बि.सं. १८१९को युद्ध == {{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} यो युद्ध मकवानपुर गढी का सेना नायक सरदार नन्दु शाह थिए उनी सँग ४०० जती सेना थोरै बन्दुक अरू परम्परागत हतियार, [[खुकुरी]], [[तरबार]], [[घुएत्रो]] लगायत रहेका थिए। त्यसैले उनीहरू हान र भागको रणनीतिका साथ उत्रेका थिए जसले शत्रुलाई अचम्मित पारी रहेको थियो। नेपाली सेनाले राति आक्रमण गर्नका लागि आक्रमण बेस तप्लाखर भन्जयाङमा राखेको थियो। मिर कासिमका सेनाका सेनानायक गुरगिन खाँ थिए उनीसँग २५०० सेना र [[तोप]]हरू, [[बन्दुक]] , राम्रो रणनीतिक सहायता तथा ब्याकअप फोर्स समेत थियो। उनिहरूको आक्रमण बेस मकवानपुर फेदीमा थियो तिनी हरू रात्री आक्रमण गर्ने योजनामा थिए।जब शत्रुको ठूलो सेना हिडेर हर्नामाडी पुग्यो स्थानीय घर हरू पहिले नै खाली गरी सकीएको थियो उनीहरूलाई खानाको अभाव हुन थाल्यो। मकवानपुर गढी त्याहाबाट ९ कि मी माथी पाहडको टुप्पामा रहेको थियो साथै नेपाली सेनाले सबै बाटाहरू सबै समेत थुनीदीएका थिए तर पनि शत्रु उनी हरूलाई पछाडी मकवानपुर गढी धकल्न सक्षम भइरहेको थियो झन्डै ३०० शत्रुले नेपाली हरूलाई अझ रक्षात्मक बनाउदै २० जनवरी १७६३मा आक्रमण शुरू गरे। तर तिनी हरू त्यतीखेर दंग परे जती खेर तिनीहरू ताप्लाखारमा बिसाइ मारी रहेका थिए काजी बंस राज पांडे तलबाट उनीहरू माथी जाइ लागे, काजी नरसिंह बस्नेतले माथीबाट गुरगिन खाँका सेनालाई हाने।र नन्दु शाहको नेतृत्वको नेपाली सेनाले अगाडि बट हाने। तिन जना कुसल कमान्डरको रातको अप्ठेरोमा पनि नेपाली सेना बाहदुरी पूर्वक लडेर शत्रु नास्न सफल रह्यो।मिर कासीमका १७०० सेना मारिए ३० नेपाली सेनाले पनि शाहदत प्राप्त गरे नेपाली सेनाले शत्रुका ५०० राइफल दुई तोप अन्य सैन्य सामग्री प्राप्त गर्‍यो अझ महत्त्वपूर्ण यो लडाईंबाट प्राप्त श्रोत पछि नै नेपाली सेनालाई सङ्गठनीक संरचनामा ढाल्ने काम शुरू भयो। == बि.सं. १८७२ को लडाइँ == {{मुख्य लेख|मकवानपुरको लडाइँ (बि.सं. १८७२)}}१८७२ फागुन १९ मा [[नेपाल]] मकवनपुरगढी नेपाल र [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]बीच भएको थियो। यस लडाइँ ब्रिटिसको विजय भयो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zGMMAQAAMAAJ|title=The Road to Democracy and Kingdom of God|date=2007|location=}}</ref> र लडाइँ जारी गरिरहनुपर्ने मत राख्ने नेपाली भारदारहरू पनि सन्धि स्विकार गर्नुपर्ने सोचमा पुगे। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{ढाँचा:मकवानपुर जिल्लाका गाविसहरू}} [[श्रेणी:मकवानपुर जिल्लाका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:नेपालका गढीहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] rhaiad6zjun6p4gp9t6sbma4zsck351 0 53773 1392172 1387319 2026-10-02T18:15:11Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392172 wikitext text/x-wiki [[File:World map of Age at First Marriage.png|thumb|पहिलो विवाहको उमेर अनुसार विश्वको रङ्गीन मानचित्र|450px]] यो '''पहिलो विवाहको उमेर अनुसार देशहरूको सूची''' हो। यो सूची समसामयिक सर्वेक्षणहरूमा आधारित छ। यसले ऐतिहासिक पक्षलाई समेट्दैन। सूचनाहरूको अद्यावधिक स्थिति देश अनुसार फरक-फरक हुन सक्छ। पहिलो विवाह गर्दा मानिसहरूको उमेरको वितरण बढी उमेरतर्फ झुकाव भएको हुनाले,<ref name="ABS 1997">{{cite book |last1=अस्ट्रेलियाली तथ्याङ्क विभाग |title=Australian Social Trends – 4102.0 |date=1997 |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Previousproducts/4102.0Main%20Features11997?opendocument&tabname=Summary&prodno=4102.0&issue=1997&num=&view= |access-date=23 February 2021 |format=ISSN: 1321-1781 |chapter=Family Formation: Age at first marriage}}</ref> बहुसङ्ख्यक मानिसहरूले पहिलो विवाहको औसत उमेरभन्दा पहिल्यै विवाह गर्छन्। बहुसङ्ख्यक मानिसहरूले कहिले विवाह गर्छन् भन्ने कुरालाई स्पष्ट रूपमा दर्शाउन औसत उमेरभन्दा मानक उमेर बढी सान्दर्भिक मानिन्छ; तथापि, अधिकांश प्रतिवेदन स्रोतहरूले पहिलो विवाहको औसत उमेर मात्र उल्लेख गर्ने गरेका छन्। ==अफ्रिका== {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! देश !! पुरुष !! महिला !! औसत !! उमेर अन्तर !! उमेर अनुपात !! वर्ष !! स्रोत {{AFM|अल्जेरिया|33.2|30.8|2020|ref=WBdatabank}} {{AFM|अङ्गोला|26.7|23.4|2009|ref=unwfr12}} {{AFM|बेनिन|24.4|19.9|2012|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|बोत्स्वाना|30.9|26.4|2001|ref=WBdatabank}} {{AFM|बुर्किना फासो|26.3|19.9|2018|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|बुरुन्डी|24.6|21.3|2019|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|केप भर्ड|35.2|32.0|2019|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|क्यामेरून|26.0|19.6|2017|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|मध्य अफ्रिकी गणतन्त्र|23.7|20.3|2019|ref=WBdatabank}} {{AFM|चाड|25.3|19.1|2011|ref=WBdatabank}} {{AFM|कोमोरोस|25.6|20.4|1996|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|कङ्गो|26.1|22.0|2016|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|आइभोरी कोस्ट|26.7|19.5|2005|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो|26.2|21.0|2019|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|जिबुती|31.3|27.4|2009|ref=WBdatabank}} {{AFM|इजिप्ट|31.0|25.0|2019|ref=egypt}} {{AFM|भूमध्यरेखीय गिनी|26.1|20.5|2011|ref=WBdatabank}} {{AFM|इरित्रिया|29.1|20.6|2002|ref=WBdatabank}} {{AFM|एस्वातिनी|30.5|26.5|2007|ref=WBdatabank}} {{AFM|इथियोपिया|26.8|22.3|2019|ref=WBdatabank}} {{AFM|गाबोन|25.5|21.4|2007|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|गाम्बिया|30.7|22.7|2019|ref=WBdatabank}} {{AFM|घाना|25.7|21.7|2008|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|गिनी|28.0|19.8|2014|ref=WBdatabank}} {{AFM|गिनी-बिसाउ|28.1|20.9|2000|ref=WBdatabank}} {{AFM|केन्या|29.6|25.6|2018-2019|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|लेसोथो|25.5|20.9|2009|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|लाइबेरिया|23.0|19.0|2009|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|लिबिया|32.0|30.0|2003|ref=gavinjones}} {{AFM|माडागास्कर|25.5|22.8|2019|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|मलावी|25.3|20.9|2019|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|माली|26.0|19.1|2018|fn=dhs|ref=WBdatabank}} {{AFM|मौरिटानिया|27.1|19.2|2008-2009|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|मौरिसस|36.4|32.4|2019|ref=unwfr12}} {{AFM|मोरक्को|31.3|25.7|2019|ref=morocco}} {{AFM|मोजाम्बिक|27.6|22.8|2020|ref=WBdatabank}} {{AFM|नामिबिया|31.7|29.2|2006-2007|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|नाइजर|22.8|19.2|2017|ref=WBdatabank}} {{AFM|नाइजेरिया|24.8|19.2|2018|ref=WBdatabank}} {{AFM|रुवान्डा|24.7|20.6|2010|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|साओ तोमे र प्रिन्सिपी|24.1|19.1|2008-2009|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|सेनेगल|31.4|23.8|2020|ref=WBdatabank}} {{AFM|सेसेल्स|35.3|31.1|2011|ref=WBdatabank}} {{AFM|सोमालिया|26.5|20.6|1982|ref=WBdatabank}} {{AFM|दक्षिण अफ्रिका|35.0|31.0|2020|fn=medianrounded|ref=SSA}} {{AFM|दक्षिण सुडान|27.6|20.4|2019|ref=WBdatabank}} {{AFM|सुडान|28.9|21.9|2014|ref=WBdatabank}} {{AFM|तान्जानिया|23.8|19.0|2010|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|टोगो|27.6|22.3|2014|ref=WBdatabank}} {{AFM|ट्युनिसिया|32.9|28.2|2014|ref=WBdatabank}} {{AFM|युगान्डा|24.4|20.2|2018|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|जाम्बिया|25.7|20.7|2011|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|जिम्बाब्वे|24.6|19.9|2010-2011|fn=dhs|ref=unwfr12}} |} ==अमेरिका क्षेत्र== {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! देश !! पुरुष !! महिला !! औसत !! उमेर अन्तर !! उमेर अनुपात !! वर्ष !! स्रोत {{AFM|एन्टिगुआ र बार्बुडा|29.0|25.0|2001|ref=WBdatabank}} {{AFM|अर्जेन्टिना|38.8|36.8|2020|ref=lanacion}} {{AFM|बहामस|30.6|27.0|2010|ref=WBdatabank}} {{AFM|बार्बाडोस|35.3|32.9|2000|ref=WBdatabank}} {{AFM|बेलिज|30.1|28.6|2010|ref=WBdatabank}} {{AFM|बोलिभिया|26.6|24.1|2012|ref=WBdatabank}} {{AFM|ब्राजिल|31.5|29.2|2022|ref=IBGE}} {{AFM|क्यानडा|30.8|30.4|2022|ref=canada}} {{AFM|चिली|39.4|37.8|2020|ref=latercera}} {{AFM|कोलम्बिया|26.2|22.7|2015|ref=WBdatabank}} {{AFM|कोस्टा रिका|34.0|31.0|2020|ref=LaNacion2021}} {{AFM|क्युबा|25.4|21.3|2012|ref=WBdatabank}}{{AFM|इक्वेडर|28.3|25.1|2020|ref=WBdatabank}} {{AFM|एल साल्भादोर|25.5|22.5|2007|ref=WBdatabank}} {{AFM|ग्रेनाडा|35.2|32.0|2000|ref=WBdatabank}} {{AFM|ग्वाटेमाला|25.0|22.7|2018|ref=WBdatabank}} {{AFM|गुयाना|25.4|21.5|2009|ref=WBdatabank}} {{AFM|हाइटी|28.7|24.9|2016|ref=WBdatabank}} {{AFM|होन्डुरस|24.1|21.2|2012|ref=WBdatabank}} {{AFM|जमैका|35.4|33.8|2022|ref=WBdatabank}} {{AFM|मेक्सिको|33.4|30.6|2022|ref=INEGI}} {{AFM|निकाराग्वा|24.4|20.6|2005|ref=WBdatabank}} {{AFM|पानामा|25.3|21.6|2010|ref=WBdatabank}} {{AFM|पाराग्वे|26.8|22.7|2002|ref=WBdatabank}} {{AFM|पेरु|27.5|23.5|2012|ref=WBdatabank}} {{AFM|सेन्ट किट्स र नेभिस|32.1|31.3|1980|ref=WBdatabank}} {{AFM|सेन्ट लुसिया|36.1|34.9|2000|ref=WBdatabank}} {{AFM|सेन्ट भिन्सेन्ट र ग्रेनाडिन्स|27.8|21.2|2012|ref=WBdatabank}} {{AFM|सुरिनाम|32.8|29.3|2012|ref=WBdatabank}} {{AFM|ट्रिनिडाड र टोबागो|31.8|29.2|2011|ref=WBdatabank}} {{AFM|संयुक्त राज्य अमेरिका|32.0|30.8|2024|ref=USCensusBureau}} {{AFM|उरुग्वे|37.2|34.8|2019|ref=WBdatabank}} {{AFM|भेनेजुएला|25.8|22.9|2011|ref=WBdatabank}} |} ==एसिया== {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! देश !! पुरुष !! महिला !! औसत !! उमेर अन्तर !! उमेर अनुपात !! वर्ष !! स्रोत {{AFM|अफगानिस्तान|25.6|22.4|2020|ref=WBdatabank}} {{AFM|आर्मेनिया|30.5|27.1|2019|ref=UNECE}} {{AFM|अजरबैजान|28.1|24.0|2019|ref=UNECE}} {{AFM|बहराइन|33.6|29.2|2018|ref=WBdatabank}} {{AFM|बङ्गलादेश|27.2|24.8|2019|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|भुटान|25.4|22.8|2007|ref=WBdatabank}} {{AFM|ब्रुनाई|27.3|25.1|1991|ref=WBdatabank}} {{AFM|कम्बोडिया|23.4|21.0|2010|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|चीन|28.8|25.6|2021}}<ref>{{cite news |author1=中国新观察 |title=平均初婚年龄28.67岁，中国人为啥结婚越来越晚 |url=http://www.news.cn/politics/2022-06/24/c_1128771097.htm |accessdate=2024-07-08 |agency=新华网 |publisher=新华网 |date=2022-06-24 |ref=china |language=zh}}</ref> {{AFM|हङकङ|32.2|30.6|2022|ref=hongkong}} {{AFM|भारत|30.0|27.2|2020|ref=india}} {{AFM|इन्डोनेसिया|25.4|21.0|2020|ref=WBdatabank}} {{AFM|इरान|28.0|24.0|2017|ref=iran}} {{AFM|इराक|28.2|25.3|2004|ref=WBdatabank}} {{AFM|इजरायल|31.6|29.2|2019|ref=UNECE}} {{AFM|जापान|31.1|29.7|2023|ref=japan}} {{AFM|जोर्डन|31.3|26.6|2021|ref=jordan}} {{AFM|कजाख्स्तान|27.6|25.0|2019|fn=dhs|ref=UNECE}} {{AFM|कुवेत|29.9|28.7|2018|ref=WBdatabank}} {{AFM|किर्गिस्तान|27.2|23.6|2019|ref=UNECE}} {{AFM|लाओस|23.3|20.5|2012|ref=WBdatabank}} {{AFM|लेबनान|34.4|30.4|2019|ref=lebanon}} {{AFM|मलेसिया|31.0|29.4|2022|ref=JRM}} {{AFM|माल्दिभ्स|24.1|21.6|2009|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|मङ्गोलिया|29.0|26.0|2019|fn=dhs|ref=Census 2010}} {{AFM|म्यानमार|24.6|21.1|2009|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|नेपाल|23.6|20.1|2016|fn=dhs|ref=WBdatabank}} {{AFM|उत्तर कोरिया|29.0|25.5|2008|ref=WBdatabank}} {{AFM|ओमान|32.1|28.9|2009|ref=WBdatabank}} {{AFM|पाकिस्तान|28.4|25.6|2019|ref=WBdatabank}} {{AFM|प्यालेस्टाइन|31.4|26.2|2019|fn=wbo|ref=unwfr12}} {{AFM|फिलिपिन्स|28.2|25.4|2018|ref=philippines}} {{AFM|कतार|31.3|29.4|2018|ref=WBdatabank}} {{AFM|सउदी अरब|29.3|25.9|2019|ref=ksa}} {{AFM|सिङ्गापुर|30.1|29.5|2023|ref=DOSSG}} {{AFM|श्रीलङ्का|27.2|23.4|2012|ref=WBdatabank}} {{AFM|दक्षिण कोरिया|33.86|31.55|2024|ref=southkorea}} {{AFM|सिरिया|31.8|26.3|2016|ref=SY 2016}} {{AFM|ताइवान|32.6|30.7|2020|ref=taiwan}} {{AFM|ताजिकिस्तान|26.2|22.1|2019|ref=UNECE}} {{AFM|थाइल्यान्ड|30.8|27.6|2021|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|पूर्वी टिमोर|25.0|20.6|2009-2010|fn=dhs|ref=unwfr12}} {{AFM|टर्की|29.0|27.0|2020|ref=UNECE}} {{AFM|तुर्कमेनिस्तान|24.6|23.3|2006|ref=unwfr12}} {{AFM|संयुक्त अरब इमिरेट्स|26.8|25.3|2005|ref=WBdatabank}} {{AFM|उज्बेकिस्तान|26.6|22.7|2019|ref=UNECE}} {{AFM|भियतनाम|29.3|25.1|2023|ref=GS2009}} {{AFM|यमन|26.1|23.0|2013|ref=WBdatabank}} |} ==युरोप== [[File:Age at first marriage Europe Average.svg|thumb|250px|right|पहिलो विवाहको औसत उमेर। गाढा रङ्गले कम उमेरलाई जनाउँछ।]] {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! देश !! पुरुष !! महिला !! औसत !! उमेर अन्तर !! उमेर अनुपात !! वर्ष !! स्रोत {{AFM|अल्बानिया|30.9|27.8|2019|ref=UNECE}} {{AFM|अस्ट्रिया|33.2|30.8|2019|ref=UNECE}} {{AFM|बेलारुस|28.3|26.1|2019|ref=UNECE}} {{AFM|बेल्जियम|32.3|30.0|2015|ref=UNECE}} {{AFM|बोस्निया र हर्जगोभिना|29.5|26.8|2019|ref=UNECE}} {{AFM|बुल्गेरिया|32.0|29.1|2019|ref=UNECE}} {{AFM|क्रोएसिया|31.5|28.9|2019|ref=UNECE}} {{AFM|साइप्रस|30.7|29.6|2019|ref=UNECE|avg=30.2}} {{AFM|चेक गणतन्त्र|32.2|29.8|2017|ref=UNECE}} {{AFM|डेनमार्क|36.2|33.4|2019|ref=UNECE}} {{AFM|इस्टोनिया|32.3|30.4|2019|ref=UNECE}} {{AFM|फिनल्याण्ड|35.2|33.2|2019|ref=UNECE}} {{AFM|फ्रान्स|34.4|32.8|2019|ref=WBdatabank}} {{AFM|जर्मनी|35.6|34.4|2019|ref=UNECE}} {{AFM|ग्रीस|32.9|30.1|2017|ref=UNECE}} {{AFM|जर्जिया|31.9|29.4|2021|ref=UNECE}} {{AFM|हङ्गेरी|32.8|30.1|2019|ref=UNECE}} {{AFM|आइसल्याण्ड|34.6|32.7|2011|ref=UNECE}} {{AFM|आयरल्याण्ड|37.8|35.0|2020|ref=CSO}} {{AFM|इटाली|35.2|33.6|2018|ref=UNECE}} {{AFM|लात्भिया|32.7|30.6|2019|ref=UNECE}} {{AFM|लिस्टेनस्टाइन|33.9|31.2|2019|ref=UNECE}} {{AFM|लिथुआनिया|30.7|28.3|2019|ref=UNECE}} {{AFM|लक्जेम्बर्ग|34.3|31.8|2019|ref=UNECE}} {{AFM|माल्टा|30.5|28.5|2011|ref=UNECE}} {{AFM|मोल्डोभा|28.9|26.0|2019|ref=UNECE}} {{AFM|मोनाको|33.4|30.4|2008|ref=WBdatabank}} {{AFM|मोन्टेनेग्रो|31.1|28.0|2019|ref=UNECE}} {{AFM|नेदरल्यान्ड|39.2|37.6|2020|ref=UNECE}} {{AFM|उत्तर म्यासेडोनिया|29.6|26.9|2019|ref=UNECE}} {{AFM|नर्वे|38.4|36.8|2023|ref=FHI}} {{AFM|पोल्याण्ड|32.2|29.4|2020|ref=UNECE}} {{AFM|पोर्चुगल|33.9|32.4|2019|ref=UNECE}} {{AFM|रोमानिया|31.6|28.3|2019|ref=UNECE}} {{AFM|रूस|29.2|26.0|2020|ref=UNECE}} {{AFM|सान मारिनो|33.5|30.7|2014|ref=WBdatabank}} {{AFM|सर्बिया|31.4|28.6|2019|ref=UNECE}} {{AFM|स्लोभाकिया|31.9|29.4|2019|ref=UNECE}} {{AFM|स्लोभेनिया|32.8|30.7|2019|ref=UNECE}} {{AFM|स्पेन|40.8|38.8|2020|ref=UNECE}} {{AFM|स्वीडेन|36.3|33.9|2019|ref=UNECE}} {{AFM|स्विट्जरल्यान्ड|32.8|30.4|2019|ref=UNECE}} {{AFM|युक्रेन|31.2|29.2|2020|ref=UNECE}} {{AFM|संयुक्त अधिराज्य|31.0|29.0|2022|ref=UNECE}} |} ==ओसिनिया== द्रष्टव्य: यी देशहरूका लागि रिपोर्ट गरिएको उमेर मध्यक हो, औसत]] होइन। छड्के अक्षरमा रहेका देशहरूको लगत मध्यक नभई औसतमा आधारित छ। {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! देश !! पुरुष !! महिला !! मध्यक !! उमेर अन्तर !! उमेर अनुपात !! वर्ष !! स्रोत {{AFM|अस्ट्रेलिया|33.2|30.8|2023|avg=32.0|ref=}}{{citation needed|date=August 2024}} {{AFM|फिजी|29.3|25.7|2019|ref=WBdatabank}} {{AFM|किरिबाटी|23.6|20.1|2009|avg=21.9|fn=fn1|ref=kiribati}} {{AFM|मार्सल टापु|27.1|25.6|2019|style=italic|ref=marshall}} {{AFM|माइक्रोनेसिया|30.5|28.5|2019|style=italic|ref=micronesia}} {{AFM|नाउरु|23.2|21.6|2009|avg=22.4|fn=fn3|ref=nauru}} {{AFM|न्युजिल्यान्ड|31.6|30.4|2020|avg=31.0|ref=}}{{citation needed|date=August 2024}} {{AFM|पलाउ|31.9|29.6|2009|ref=WBdatabank}} {{AFM|पपुवा न्युगिनी|25.0|21.4|2006|ref=WBdatabank}} {{AFM|सामोआ|30.7|26.1|2018|ref=WBdatabank}} {{AFM|सोलोमन द्वीप|25.6|20.3|2007|avg=23.0|fn=fn3|ref=soloman}} {{AFM|टोङ्गा|25.0|23.6|2012|avg=24.3|fn=fn2|ref=tonga}} {{AFM|टुभालु|28.2|23.3|2019|avg=25.8|fn=fn3|ref=tuvalu}} {{AFM|भानुअटु|24.4|20.8|2013|avg=22.6|fn=fn1|ref=vanuatu}} |} ==द्रष्टव्यहरू== {{notelist|refs= {{efn|name=dhs|सर्वेक्षण गरिएकाहरू २५-२९ वर्ष उमेर समूहका थिए}} {{efn|name=medianrounded|मध्यक उमेरलाई निकटतम अङ्कमा परिवर्तन गरिएको छ}} {{efn|name=wbo|वेस्ट बैंक मात्र}} {{efn|name=fn1|सर्वेक्षण गरिएकाहरू २५+ वर्ष उमेर समूहका थिए}} {{efn|name=fn2|सर्वेक्षण गरिएकाहरू २५-४९ वर्ष उमेर समूहका थिए}} {{efn|name=fn3|सर्वेक्षण गरिएकाहरू २०-४९ वर्ष उमेर समूहका थिए}} }} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist|35em|refs= <ref name=unwfr12>{{cite report |author= United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division |date=2013 |title=World Fertility Report 2012 |url= http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/fertility/worldFertilityReport2013.pdf|publisher=United Nations publication |page=Table A.1 |access-date=20 September 2016 }}</ref> <ref name=canada>{{cite web |url=http://www.statcan.gc.ca/pub/91-209-x/2013001/article/11788-eng.htm |title=Marital Status: Overview, 2011 (Canada) |date=30 November 2015 |access-date=8 February 2018}}</ref> <ref name=gavinjones>{{cite book |last=Jones |first=Gavin W. |date=2005 |title=Islam, the State and Population |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |page=60 |isbn=1850656673}}</ref> <ref name="IBGE">{{cite web|url=https://www.ibge.gov.br|title=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística|publisher=IBGE}}</ref> <ref name="latercera">{{Cite web |url=http://www.latercera.com/noticia/tendencias/2016/02/659-666529-9-edad-para-casarse-llega-a-cifra-record-ellos-lo-estan-haciendo-a-los-35-anos-y.shtml |title=Edad para casarse llega a cifra r cord: ellos lo est n haciendo a los 35 a os y mujeres a los 32 &#124; Tendencias &#124; LA TERCERA |access-date=1 February 2016 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201150433/http://www.latercera.com/noticia/tendencias/2016/02/659-666529-9-edad-para-casarse-llega-a-cifra-record-ellos-lo-estan-haciendo-a-los-35-anos-y.shtml |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201150433/http://www.latercera.com/noticia/tendencias/2016/02/659-666529-9-edad-para-casarse-llega-a-cifra-record-ellos-lo-estan-haciendo-a-los-35-anos-y.shtml |date=1 February 2016 }}</ref> <ref name="INEGI">[https://www.inegi.org.mx/contenidos/saladeprensa/boletines/2022/EstMat/Matrimonios2021.pdf Estadística De Matrimonios 2021] (In Spanish).</ref> <ref name="USCensusBureau">{{Cite web|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html|title=Historical Marital Status Tables|publisher=US Census Bureau|website=Census.gov}}</ref> <ref name="lanacion">{{cite news|url=https://www.lanacion.com.ar/sociedad/a-que-edad-se-casan-los-portenos-y-otras-curiosidades-nupciales-nid1937764/|title=A qué edad se casan los porteños y otras curiosidades nupciales – LA NACION|newspaper=La Nación}}</ref> <!-- <ref name="china">{{Cite web |url=http://henan.163.com/16/0105/09/BCIB5UT6022702JV.html |title=Archived copy |access-date=26 March 2018 |archive-date=8 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608084713/http://henan.163.com/16/0105/09/BCIB5UT6022702JV.html |url-status=dead }}</ref> --> <ref name="hongkong">{{cite web |url=http://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/sp150.jsp?tableID=004&ID=0&productType=8 |title =Population Estimates |website=www.censtatd.gov.hk |publisher=Census and Statistics Department |access-date =16 June 2013}}</ref> <ref name="india">{{Cite web|url=https://www.medindia.net/health_statistics/general/index.asp|title=Health Statistics &#124; Medindia|website=www.medindia.net}}</ref> <ref name="iran">[http://www.mardomsalari.com/template1/News.aspx?NID=174830 Mardomsalari] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629170319/http://mardomsalari.com/template1/News.aspx?NID=174830 |date=29 June 2016 }}</ref> <ref name="japan">{{cite web|author1=Statistics Bureau, Ministry of Internal Affairs and Communications, Japan|title=Statistical Handbook of Japan 2019|url= https://www.e-stat.go.jp/dbview?sid=0003411844|pages=18, Table 2.8 "Mean Age of First Marriage"}}</ref> <ref name="jordan">{{cite web | url=https://www.assawsana.com/portal/pages.php?newsid=493015 | title=تعرف على متوسط عمر الزواج في الأردن }}</ref> <ref name="lebanon">Lebanese Women: A Diminishing Marriage Market – AUB Press Release http://staff.aub.edu.lb/~webbultn/v8n2/article21.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816210353/http://staff.aub.edu.lb/~webbultn/v8n2/article21.htm |date=16 August 2016 }}</ref> <ref name="JRM">Department of Statistics, Malaysia {{cite web |url=https://v1.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=453&bul_id=dWs0eGorT1RzSzNncFhqQlhIYXpOZz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09 |title=Marriage and Divorce Statistics, Malaysia, 2022 |access-date=2024-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525181519/https://v1.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=453&bul_id=dWs0eGorT1RzSzNncFhqQlhIYXpOZz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09 |archive-date=2024-05-25 }}</ref> <ref name="Census 2010">{{cite web|author=Date |url=http://www.toollogo2010.mn/doc/NSO_F-06-10-1.pdf |title=Mongolia National Census 2010 Preliminary Results |publisher=National Statistical Office of Mongolia |date=2011-06-13 |access-date=2011-06-14}}</ref> <ref name="philippines">(Released: 27 March 2013) {{cite web |url=https://www.census.gov.ph/content/marriage-philippines-2011 |title=Marriage: Philippines 2011 &#124; Philippine Statistics Authority |access-date=2017-12-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313013446/http://census.gov.ph/content/marriage-philippines-2011 |archive-date=13 March 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313013446/http://census.gov.ph/content/marriage-philippines-2011 |date=2016-03-13 }}</ref> <ref name="DOSSG">Median age at first marriage for citizens, Department of Statistics, Singapore {{cite web |date=September 2015 |url=http://population.sg/population-in-brief/files/population-in-brief-2015.pdf |title=Population in Brief 2015 |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119114213/http://population.sg/population-in-brief/files/population-in-brief-2015.pdf |archive-date=19 January 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119114213/http://population.sg/population-in-brief/files/population-in-brief-2015.pdf |date=2016-01-19 }}. Page 21, Accessed 7 February 2016.</ref> <ref name="southkorea">{{Cite web|url=https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&tblId=DT_1B83A05&vw_cd=&list_id=&scrId=&seqNo=&lang_mode=ko&obj_var_id=&itm_id=&conn_path=K1&path=|title=KOSIS|website=kosis.kr}}</ref> <ref name="taiwan">[http://big5.chinanews.com:89/tw/2014/06-14/6280242.shtml LibertyTimes] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414183005/http://big5.chinanews.com:89/tw/2014/06-14/6280242.shtml |date=14 April 2015 }}</ref> <ref name="GS2009">{{cite web| url = http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=11529| title = Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009: Các kết quả chủ yếu | access-date=2014-01-30|pages=142| publisher = Tổng Cục Thống kê Việt Nam}}</ref> <ref name="UNECE">United Nations Economic Commission for Europe [https://w3.unece.org/PXWeb2015/pxweb/en/STAT/STAT__30-GE__02-Families_households/052_en_GEFHAge1stMarige_r.px/ "Mean age at first marriage by sex"]. Accessed 28 November 2022.</ref> <ref name="egypt">{{Cite web|url=https://m.akhbarelyom.com/news/newdetails/2970746/1/مصر-في-أرقام-2019--النساء-أطول-عمرا..-ومعدل-سن-الزواج-للفتاة-25-عاما|title=مصر في أرقام 2019&#124; النساء أطول عمرا.. ومعدل سن الزواج للفتاة 25 عاما|first=Developed By Heba|last=Musa|date=25 December 2019|website=بوابة اخبار اليوم}}</ref> <ref name="CSO">{{cite web |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/er/mar/marriages2019 |title=Marriages 2019 |website=Central Statistics Office |date=28 April 2020 }}</ref> <ref name="morocco">{{Cite web|url=https://aabbir.com/%d9%85%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%b7-%d8%b3%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%a7%d8%ac-%d8%b9%d9%86%d8%af-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%ba%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%a9-%d9%8a%d8%b1%d8%aa%d9%81%d8%b9-%d8%a8%d9%808-%d8%b3/|title=متوسط سن الزواج عند المغاربة يرتفع بـ8 سنوات|work=Aabbir |date=12 November 2019}}</ref> <!-- not used here <ref name="Australia 2019">{{cite web |last1=Australian Bureau of Statistics |title=Marriages and Divorces, Australia, 2019: National and state statistics on marriages and divorces, including same-sex couples, presented by age, duration and rates |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/marriages-and-divorces-australia/latest-release |website=www.abs.gov.au |access-date=24 February 2021 |language=en |date=27 November 2020}}</ref> --> <ref name="kiribati">{{cite report |date= 2010 |title=Kiribati Demographic and Health Survey 2009 |publisher=Kiribati National Statistics Office, and the Secretariat of the Pacific Community |page=93 |isbn=978-982-00-0451-1 }}</ref> <ref name="ksa">{{Cite web|url=https://sabq.org/tVHfMJ|title="الإحصاء" تكشف متوسط عمر الزواج الأول للسعوديين والسعوديات|website=صحيفة سبق الإلكترونية|date=22 January 2018|access-date=8 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20220101153806/https://sabq.org/tVHfMJ|archive-date=1 January 2022 }}</ref> <ref name="marshall">{{cite report |date=2012 |title=Republic of the Marshall Islands 2011 Census report |url=http://prism.spc.int/images/census_reports/Marshall_Islands_Census_2011-Full.pdf |publisher=Economic Policy, Planning and Statistics Office, Republic of the Marshall Islands, and the SPC Statistics for Development Programme |page=37 |access-date=3 September 2016 |isbn=978-982-00-0564-8 }}</ref> <ref name="micronesia">{{cite report |date=2010 |title=Summary Analysis of Key Indicators from the FSM 2010 Census of Population and Housing |url=http://prism.spc.int/images/census_reports/FSM_2010_Census_Indicators_Final.pdf |publisher= FSM Office of Statistics, Budget, Overseas Development Assistance and Compact |page=8 |access-date=3 September 2016 }}</ref> <ref name="nauru">{{cite report |date=2009 |title=Republic of Nauru Demographic and Health Survey 2007 |publisher=The Nauru Bureau of Statistics, the Secretariat of the Pacific Community, and Macro International Inc. |page=77 |isbn=978-982-00-0333-0 }}</ref> <!-- not used here <ref name="NZ 2019">{{cite web |last1=Stats NZ |title=Marriages, civil unions, and divorces: Year ended December 2019 |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/marriages-civil-unions-and-divorces-year-ended-december-2019 |website=www.stats.govt.nz |publisher=New Zealand Government |access-date=24 February 2021 |quote=In 2019, the median age at first marriage or civil union was 29.4 years for women and 30.6 years for men, compared with 27.0 and 28.9, respectively, in 1999...The median age at marriage for all marriages '''(rather than just first marriages)''' has been slowly increasing since the early 2000s...The median age for females in 2019 was the highest on record (the highest male median age was 32.6 years in 2006).}}</ref> --> <ref name="soloman">{{cite report |date=May 2009 |title=Solomon Islands Demographic and Health Survey 2006-2007 |url=http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SLB_NSO_2006_DHS06_07.pdf |publisher=Secretariat of the Pacific Community Noumea, New Caledonia |page=100 |access-date=3 September 2016 |isbn=978-982-00-0361-3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923230541/http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SLB_NSO_2006_DHS06_07.pdf |archive-date=23 September 2016 }}</ref> <ref name="SY 2016">{{Cite web|url=https://www.economy2day.com/new/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%81%D9%8A-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%A5%D9%84%D9%89-31-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%8B...%D9%88%D9%85%D8%B9%D8%AF%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A3%D9%8A%D8%B6%D8%A7%D9%8B|title=الاقتصاد اليوم &#124; ارتفاع عمر الزواج في سورية إلى 31 عاماً...ومعدل الخصوبة الكلية أيضاً|website=www.economy2day.com}}</ref> <ref name="tonga">{{cite report |date=2014 |title=Tonga Demographic and Health Survey 2012 |url=http://prism.spc.int/images/documents/DHS/2012_Tonga_DHS_Report_Final.pdf |publisher=Tonga Ministry of Health, Tonga Department of Statistics, the Secretariat of the Pacific Community, and United Nations Population Fund |page=80 |access-date=3 September 2016 |isbn=((978-982-00-0661))}}</ref> <ref name="tuvalu">{{cite report |date=October 2009 |title=Tuvalu Demographic and Health Survey 2007 |url=http://prism.spc.int/images/documents/DHS/2007_Tuvalu_DHS-Report.pdf |publisher=Central Statistics Division, the Secretariat of the Pacific Community, and Macro International Inc. |page=82 |access-date=3 September 2016 |isbn=978-982-00-0382-8 }}</ref> <ref name="vanuatu">{{cite report |date=2014 |title=Vanuatu Demographic and Health Survey 2013 |url=http://sdd.spc.int/images/documents/Collections/21_Vanuatu/DHS/2013/Report/2013_VDHS_FINAL_17_Feb_2015.pdf |publisher=Vanuatu Ministry of Health, Vanuatu National Statistics Office, the Secretariat of the Pacific Community |page=xxiii |access-date=3 September 2016 |isbn=978-982-00-0861-8 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160920055845/http://sdd.spc.int/images/documents/Collections/21_Vanuatu/DHS/2013/Report/2013_VDHS_FINAL_17_Feb_2015.pdf |archive-date=20 September 2016 }}</ref> <!--<ref name="venezuela">[https://tradingeconomics.com/venezuela/mean-age-at-first-marriage-female-wb-data.html Venezuela – Mean age at first marriage, female], Retrieved on 6 November 2019. </ref> (blocked in Wikipedia)-->} <ref name=WBdatabank>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=gender-statistics |title=Gender Statistics |access-date=23 July 2020}}</ref> <ref name="FHI">{{Cite web|url=https://www.fhi.no/nettpub/hin/samfunn/befolkningen/|title=Befolkningen i Norge|first=Publisert Oppdatert Skrevet av: Solveig Tobie Glestad|last=Christiansen|website=Folkehelseinstituttet|date=30 June 2014 }}</ref> <ref name="SSA">{{cite web|url=https://www.statssa.gov.za/?p=14113 |title=All the single ladies, put your hands up! |accessdate=2022-10-24 |website=statssa.gov.za |publisher=Statistics South Africa}}</ref> <ref name="LaNacion2021">{{cite web |url=https://www.nacion.com/el-pais/mas-costarricenses-rehuyen-el-matrimonio/N3KAEEQUWBHCPOWL2E47IVQKJ4/story/ |title=¿Va el matrimonio en declive en Costa Rica? Vea lo que dicen las estadísticas |date=2021-12-05 |trans-title=Is marriage on the decline in Costa Rica? See what the statistics say |language=es}}</ref> }} ==बाह्य कडीहरू== * [https://web.archive.org/web/20031225072830/https://www.un.org/esa/population/publications/worldmarriage/worldmarriagepatterns2000.pdf संयुक्त राष्ट्र सङ्घ विश्व विवाह ढाँचा सन् २०००] (अभिलेखीकृत [https://www.un.org/esa/population/publications/worldmarriage/worldmarriagepatterns2000.pdf मूल] २५ डिसेम्बर २००३ मा) * [http://knoema.com/nleioce/age-at-first-marriage पहिलो विवाहको उमेर] [[श्रेणी:विवाह उमेर]] [[श्रेणी:प्रजनन क्षमता]] [[श्रेणी:जनसङ्ख्या-सम्बन्धित मुद्दाहरू अनुसार देशहरूको सूची]] ce35bm72s5uf8cdihbqr24rqi33f3cx 0 54542 1392151 1386377 2026-10-02T12:32:50Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392151 wikitext text/x-wiki {{लबज|date=जुलाई २०२५}} {{Infobox person | honorific_prefix = | name = दिनेश अधिकारी | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = नेपाली | image = Dinesh Adhikari- 2068.jpg | caption = | birth_name = | birth_date = वि.सं २०१६ मङ्सिर २२ गते <!-- {{Birth date and age|२०१६|०८|२२}} --> | birth_place = बानेश्वर (बत्तीस पुतली), [[काठमाडौँ]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | nationality = {{झण्डा चिन्ह|नेपाल}}[[नेपाली]] | other_names = | ethnicity = <!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source --> | citizenship = | education = स्नातक (कानुन), स्नातकोत्तर (मानविकी शास्त्र) | alma_mater = | occupation = साहित्यिक लेखन, कानुन व्यवसायी (अधिवक्ता) | years_active = २०३२ साल देखि | employer = २०३८ साल भदौ देखि वि.सं. २०७१ साउनसम्म निजामती सेवामा | organization = नेपाल सरकार | agent = | known_for = [[कविता]], [[गीत]], | notable_works = इन्द्रजात्रा (काव्य) <br/> अतिरिक्त अभिलेख ( कविता सङ्ग्रह) | style = | influences = | influenced = | home_town =[[हरिवन नगरपालिका]] | salary = | height = | weight = <!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --> | television = | title = | term = | religion = <!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --> | spouse = उषा अधिकारी | partner = | children = लिपि अधिकारी, शब्द अधिकारी | parents = नन्दनहरि अधिकारी, शारदादेवी अधिकारी | relatives = | callsign = | awards = [[मदन पुरस्कार]] २०५६ <br /> [[साझा पुरस्कार]] २०५१ <br /> युगकवि सिद्धिचरण पुरस्कार, २०४५ <br/>[[छिन्नलता गीत पुरस्कार]] २०५९ | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> | footnotes = }} '''दिनेश अधिकारी''' [[विक्रम सम्वत्|विक्रम सम्बत]]: (२०१६ साल मङ्सिर २२ गते) एक नेपाली [[कवि]] तथा [[गीतकार]] हुन्।{{sfn|जीवलाल बन्जाडे, "दिनेश अधिकारी: गीत र सवेदना".- २०६१, उषा अधिकारी, बत्तीस पुतली, काठमाडौँ.- ISBN 99946-33-40-6}}{{sfn|जयदेव भटृराई, पुरस्कारका अधिकारीः दिनेश अधिकारी, गोरखापत्र, शुक्रबार असोज ६ गते २०५७}} नेपाली कविता एवम् गीति क्षेत्रका श्रष्टा हुन्। वि.सं. २०५६ मा उनका कृति "अतिरिक्त अभिलेख" ले [[कविता]] विधामा [[मदन पुरस्कार]] प्राप्त गरेको थियो।<ref>राजेश्वर रेग्मी, "किन पायो मदन पुरस्कार अतिरिक्त अभिलेखले?".-हिमालय टाइम्स, शनिबार, मसिर ३०, २०५८</ref><ref>कृष्ण धाराबासी, "कवि दिनेश अधिकारीको एकल कविता वाचन", कविता यात्राः हरेक महिनाको १५ गते, २०६५ साउन १५, बुधबार</ref> कवि अधिकारीका कवितामा एकातिर समकालीन सन्दर्भप्रतिको यिनको संवेदनशीलता प्रखर ढङ्गले उजागरित भएको पाइन्छ भने अर्कोतिर मानवजीवनका शाश्वत र नैसर्गिक भावहरूू पनि उत्तिकै टड्कारोसित अनुगुञ्जित भएको सुन्न सकिन्छ ।<ref>डा. ज्ञानु पाण्डे (२०६८), अक्षरहरुका माझमा कवि दिनेश अधिकारी (एकल कविता वाचन), अक्षर समूह, चितवन, ९ असोज २०७२</ref> उनको मन पर्ने गीतकार तथा लेखक हेमन्त खतिवडा हुन् ! उनको फुटकर कविताहरूको सङ्गालो "अतिरिक्त अभिलेख" एक मनमोहक काव्य-पुञ्जको रूपमा आएको छ। विम्व, प्रतीक, व्यञ्जना, वक्रोक्ति, व्यंग, सूक्ष्महास विद्रोह, पीडा, बुद्धि र भावनाबीचको समन्वय, लयसंवेदना आदि सबैको सम्यक् सन्तुलनको कारण दिनेश अधिकारी एक आकर्षक कवि मानिन्छन्।<ref>डा. डी.पी. भण्डारीसंग अन्तरङ्ग, दिनेश अधिकारीका दुइ पत्नीहरु, साप्ताहिक, २०५७ जेठ १३</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== अधिकारीको जन्म बाबु नन्दनहरि अधिकारी र आमा शारदादेवीका पुत्रका रूपमा वि.सं. २०१६ साल मंसिर २२ गते सोमबारका दिन [[बानेश्वर (स्पष्टता)|बानेश्वर]], [[काठमाडौँ]]मा भएको हो। उनको वास्तविक नाम दिनेशहरि अधिकारी हो। उनको बाल्यकाल पढाईको प्रकृयासँगसँगै कहिले काठमाडौँ त कहिले [[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]]को हरिऔँनमा बितेको थियो। उनी तीन वर्षको हुँदा अर्थात २०२० सालमा सपरिवार सर्लाहीको हरिऔँनमा बसाईं सरेको कारण बाल्यकाल समयको बसाइ अवधि काठमाडौँको तुलनामा सर्लाहीको हरिऔँनमा बढी भएको छ ।{{sfn|जीवलाल बन्जाडे, "दिनेश अधिकारी: गीत र सवेदना".- २०६१, उषा अधिकारी, बत्तीस पुतली, काठमाडौँ.- ISBN 99946-33-40-6}} [[File:Kishor Abastha ma.jpg|thumb|किशोरावस्थामा कवि]] [[File:Dinesh - Usha, Bangkok 2070.jpg|thumb|पत्नी उषा अधिकारीका साथमा कवि]] [[File:Raja Birendra bata KAVITA MAHOTSAB 2040 ko Peatham Puraskar grahan gardai-Ashar 2040.jpg|thumb|राजा वीरेन्द्रबाट कविता महोत्सव २०४० को प्रथम पुरस्कार ग्रहण गर्दै, असार २०४०]] [[File:2051 sal ko Sajha Puraskar grahan gardai - 9 aswan 2054.jpg|thumb|२०५१ सालको साझा पुरस्कार ग्रहण गर्दै]] [[File:2056 sal ko Madan Puraskar prapta gardai Dinesh Adhikari-13 Ashoj 2057.jpg|thumb|२०५६ सालको मदन पुरस्कार ग्रहण गर्दै कवि दिनेश अधिकारी, १३ असोज २०५७]] [[File:Rastrapati Ramwaran Yadav bata SUPRABAL JANASEWASHREE koBibhusan grahan gardai-Baishak 2072.jpg|thumb|राष्ट्रपति रामवरण यादवबाट सुप्रबल जनसेवा श्री को विभूषण ग्रहण गर्दै, बैशाख २०७२]] {{Quote box |width=350px |align=right|quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right |quote = <poem> '''"सिपाही"''' पर्ख ! अहिल्यै हातका खनखनाउँदा चुराहरु नफोर बच्चा–मुख आमा–छातीमा टाँसिनुको भाँतिमा चुल्ठीमा अल्झेको लालीगुराँस तिम्रो यौवनलाई असाध्यै सुहाएको छ सिन्दूर पखालेर– इच्छाहरूमा भो ! आफूलाई नमार निधारमा झलमलाएको बाटुलो सिन्दूरे टीको तिम्रो गालाको लालीसँग खुबै खुलेको छ काँचो धागोले बाँधेको जाबो एउटा चिठी आयो भन्दैमा म भन्दिनँ–तिम्रो लोग्ने मरेको छ र, कसैले मरेकै हो भन्छ भने पनि निरर्थकमा मरेको छैन तिम्रो लोग्ने गर्व गर ! ऊ– तिमीले अन्न उब्जाउने यो देशको माटोलाई मलिलो पारेर गएको छ निधारको अक्षता पखालेर सामल जुटाउनुपर्ने यो अभावमा कोक्रोमै खोक्रो पेट बाँचिरहेको एउटा नानीलाई उसले एक पेट ‘रासन’ छुट्टयाएर गएको छ तिमी त सिपाहीकी स्वास्नी पो हौ के यत्ति पनि थाहा छैन– म¥यो भनेको तिम्रो लोग्ने बाफबाट पानी र पानीबाट बाफ जस्तै अहिले– तिम्रो सुरक्षित देश भएर फर्केको छ र, मसँग सोध्छ्यौ भने त सुन ! सिपाही कहिल्यै पनि मर्दैन कि त ऊ– नियुक्ति लिएकै दिन मरिसकेको हुन्छ !! </poem>|source =सिपाही }} ==शिक्षा== उनको औपचारिक शिक्षाको सुरुवात काठमाडौँको धुम्बाराही मन्दिर परिसरमा रहेको हालको धुम्रबराह [[माध्यमिक विद्यालय]]बाट भएको थियो। कक्षा १ र २ सोही [[विद्यालय]]मा अध्ययन गरी कक्षा ३ र ४ उनले हरिऔन, सर्लाही स्थित हालको महादेव जनता माध्यमिक विद्यालयबाट पुरा गरेका हुन् भने कक्षा ६ र ७ हरिऔन, सुखेपोखरी स्थित चतुर्भुजेश्वर जनता माध्यमिक विद्यालयबाट उत्तीर्ण गरेका हुन्। कक्षा ८ काठमाडौँको नक्सालमा अवस्थित नन्दीरात्रि माध्यमिक विद्यालयबाट अध्ययन पूरा गरी ९ र १० का लागि उनी फेरि सर्लाही, हरिऔन कै चतुर्भुजेश्वर माध्यमिक विद्यालयमा पुगी सोही विद्यालयबाटै प्रवेशिका उत्तीर्ण गरेका उनले २०३४ सालमा [[नेपाल ल क्याम्पस]], काठमाडौँमा भर्ना भई २०३५ सालमा प्रवीणता प्रमाणपत्र तह २०३९ सालमा [[कानून|कानुन]] विषयमा स्नातक गरेका हुन्। २०४५ सालमा मानविकीतर्फ राजनीतिशास्त्र विषयमा स्नातकोत्तर (एम.ए.) पास गरेका छन् । {{sfn|जीवलाल बन्जाडे, "दिनेश अधिकारी: गीत र सवेदना".- २०६१, उषा अधिकारी, बत्तीस पुतली, काठमाडौँ.- ISBN 99946-33-40-6}} ==कार्य जीवन== साहित्यिक लेखनका अतिरिक्त कवि/गीतकार दिनेश अधिकारी सरकारी निजामती सेवामा पनि आबद्ध भई २०३८ साल भदौ २८ गतेदेखि ना.सु. पदबाट सरकारी सेवामा स्थायी रूपमा प्रवेश गरेका हुन् भने २०४१ सालमा अधिकृत स्तरमा न्याय सेवामा प्रवेश गरी बेलाबेलामा बढुवा पाई अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगको सहसचिव र [[महान्यायाधिवक्ताको कार्यालय]]मा सहन्यायाधिवक्ताको पदमा कार्यरत रहँदै आएका अधिकारी नेपाल प्रशासन सेवामा आफ्नो सेवा परिवर्तन गरी स्वास्थ्य मन्त्रालयमा सहसचिवको पदमा समेत कार्यरत रहेका थिए। २०६६ सालदेखि सचिव पदमा बढुवा भई नेपाल सरकारको विभिन्न मन्त्रालयमा महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी वहन गर्दै वि.सं. २०७१ साउनमा सेवा निवृत भएका हुन् ।{{sfn|जीवलाल बन्जाडे, "दिनेश अधिकारी: गीत र सवेदना".- २०६१, उषा अधिकारी, बत्तीस पुतली, काठमाडौँ.- ISBN 99946-33-40-6}} ==व्यक्तिगत जीवन== उनि २५ वर्ष हुँदा अर्थात विक्रम सम्वत २०४१ साल माघ २५ मा उषा आचार्यसँग विवाह भएको थियो। यी दम्पत्तीका पहिलो छोरी लिपि अधिकारीको वि.सं. २०४३ मा र दोस्रो छोरा शब्द अधिकारीको २०४६ मा जन्म भएको थियो।{{sfn|जीवलाल बन्जाडे, "दिनेश अधिकारी: गीत र सवेदना".- २०६१, उषा अधिकारी, बत्तीस पुतली, काठमाडौँ.- ISBN 99946-33-40-6}} ==साहित्यिक यात्रा== उनले १० वर्षको उमेरदेखिनै कविता लेख्न थालनी गरेका थिए।<ref>विष्णु निष्ठुरी, गीत र कविता एउटै रुखका दुइटा हांगा हुन्, स्वतन्त्रता, २०४९ असार ११</ref> कवि अधिकारी र कवि [[विष्णु विभु घिमिरे]]द्धयले संयुक्त रूपमा लेखिएको कविता समय मिति २२ माघ २०३८ सालको राष्ट्रपुकार (साप्ताहिक) मा छापिए वापत उनीहरूको तात्कालीन व्यवस्थाले मुद्दासमेत चलाएको थियो।<ref>कविता लेखेर झण्डै जेल गइयो, कान्तिपुर कोसेली, शनिबार १० भर्दा, २०५७</ref><ref>अमर न्यौपाने, समय र सम्बन्धको साक्षी, एउटा बस्तीको कथा, बुकसेलर, २०७२ असोज, पृ. १०</ref> अधिकारीका कविता सङ्ग्रह '''"संवेदनाको स्वर"''' लाई भारतको अग्रणी प्रकाशन संस्था राजकमल प्रकाशनले [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]]मा प्रकाशन गरेको थियो। अधिकारीका कवितालाई डा. गङ्गाप्रसाद अकेलाले हिन्दीमा अनुवाद गरेका थिए। अधिकारीकै प्रतिनिधि कविता "मोड अफ लाइफ" सन् २००९ मा [[अङ्ग्रेजी भाषा]]मा प्रकाशन भइसकेको छ।{{sfn|राजधानी समाचारदाता, अधिकारीका कविता हिन्दीमा, राजधानी, काठमाडौँः शुक्रबार, ८ फाल्गुन २०७१}} वि‍.सं. २०७४ साउन २६ मा जारी गरिएको फरक धारको पुस्तक 'तस्वीरको कथा' कवि तथा अधिकारीले सार्वजनिक गरेका थिए। नेपालमा पहिलोपटक लेखिएको र सबै वर्ग, पेशा र उमेरका मानिसले रुचाउने पुस्तक भनेर [[अभि सुवेदी]]ले र प्रसिद्ध गायक [[प्रेमध्वज प्रधान]]ले ऐतिहासिक महत्त्व भएको पुस्तक भनेर पुस्तकबारे टिप्पणी गरेका थिए।<ref name="TasbirkoKatha2"/><ref name="TasbirkoKatha3"/><ref name="TasbirkoKatha4"/> दिनेश अधिकारीले पुराना तथा नयाँ आफ्ना चर्चित गीतहरूको सङ्ग्रहलाई पुस्तकको आकार दिई २०७५ सालमा साङ्ग्रिला बुक्सद्वारा प्रकाशनमा ल्याएका थिए। उनले पुस्तकको नाम आफ्नो चर्चित गीत ‘यो सम्झिने मन छ म बिर्सु कसोरी’बाट राखेका छन्।<ref name="Mabirsukasori"/> आफ्नो स्थापनाकालको दुईसय वर्ष मनाउने क्रममा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]स्थित लाइब्रेरी अफ कङ्ग्रेसले विश्वका कृति सङ्कलन गर्दै आइरहेको छ र विश्व [[साहित्य]]लाई स्वराङ्कन गर्ने थालनी [[दक्षिण एसिया]]बाट थालेसँगै नेपालका पहिलो चरणमा छानिएका ११ जना सहित्यकारमध्ये अन्य केही साहित्यकार लगायत कवि दिनेश अधिकारीको स्वराङ्कन गरिसकिएको थियो।<ref>जयदेव भटृराई, स्रष्टाको स्वर र सिर्जनाको स्वराङ्कन, गोरखापत्र २०६१ साल साउन १४ गते बिहीबार</ref><ref name="loc.gov">[https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/dineshadhikari.html/ Dinesh Adhikari, 1959- ,The South Asian Literary Recordings Project, Library of Congress New Delhi Office]</ref> अहिलेसम्म ५ सयभन्दा बढी उनका गीत रेकर्ड भइसकेको छ। विभिन्न कालजयी गीतका सर्जक अधिकारीले मदन पुरस्कारलगायत अन्य थुप्रै पुरस्कार पाएका छन्।{{sfn|राजधानी समाचारदाता, अधिकारीका कविता हिन्दीमा, राजधानी, काठमाडौँः शुक्रबार, ८ फाल्गुन २०७१}}<ref>[http://www.webcommentary.com/php/ShowArticle.php?id=sarupk&date=160301/ Kamala B.Sarup, Poetry gives Expression, WEBCommentary, March 1, 2016]</ref> ==लेखनशैली== उनको कविताको मियोमा मान्छे उभिएको हुन्छ भने कविताभरि मानवता धड्किएको हुन्छ। समग्रमा कविताको विषय, उद्देश्य र धड्कन सम्पूर्णतः मान्छे नै रहेको उनका कविताहरु मान्छेकै परिधिमा महकिन्छन् अर्थात अहङकारहीन प्रेमजस्तो ईश्वरत्वको अनुभूत गर्न सकिने उनका कविताहरु स्वयम् प्यास र पानी दुवै हुन्। उनका कविताको रसास्वादनपछि भावकका आँखामा अत्मतुप्तिको चमक प्रसारित हुनु कविताले मोक्ष प्राप्त गर्नु हो र यही सत्यकवितको काव्यिक सफलताको जीवन्त साक्ष्य पनि हो। कवि अधिकारी जीवनका विसङ्गत अँध्यारा पक्षहरूलाई अत्यन्त हिस्सीलाग्दो कलात्मक पाराले मिहिन बुनोटमा अभिव्यक्त गर्न सक्ने सीमान्त शिल्पी हुन्। यद्यपि नाम छोपेर पढे पनि उनका कविताको आत्मगत सौन्दर्यले सम्मोहित पारिरहन्छ र उनको काव्यिक अस्तित्वले स्वतः पाठकको मनमस्तिष्कमा उच्च आसन ग्रहण गरेको हुन्छ। उनी सरल विम्बात्मक प्रस्तुतिभित्र सामयिक बोधको सहजसम्प्रेषणसहित गम्भीर भावप्रकाशन गर्नमा अत्यधिक रमाउँछन्। कुनै वाद र विवादको पछि लागेर भन्दा केवल मान्छे हुनुको अर्थमा लेख्ने मानवीय सूक्ष्म संवेदनका कवि अधिकारकिा कविताहरु निश्चय नै प्रकृति र जीवनसंगको सुरुचिपूर्ण संवाद हुन्ः समयचेतनाको प्रेमपूर्ण तादाम्त्य हुन्। यसर्थमा उनका कविताहरु केमल छन्, सौम्य छन्, बौद्धिकभन्दा बढी हार्दिक छन् र भावकका अन्तर्मनका कन्दरामा शालीन भएर ध्वनित भइरहन्छन् ।<ref>मोमिला, "सल्लेरीको काखमा दिनेश अधिकारीः एकल कविता वाचन", धनकुटा २०७२ माघ ९ गते</ref> उनका अनुज पुस्ताका कवि [[श्रवण मुकारुङ]] भन्छन्, दिनेश अधिकारी मेरा सबभन्दा मनपर्ने कवि हुन्। आधुनिक नेपाली कविताका चार प्रमुख नामहरुमध्ये दिनेश अधिकारी चौथो प्रतिनिधि नाम हो। समय, समाज र मानिका अनेकौँ आयामहरूलाई अत्यन्तै सुक्ष्म, सरल तर गम्भीरभावद्धारा अभिव्यक्ति दिने कवि दिनेश अधिकारी उनका रचना शिल्पकै कारण सम्भवतः भूपिपछिका एकमात्र लोकप्रिय कवि भएका हुन्। आम जनताको सामान्यभाषामा पनि आफूलाई अभिव्यक्त गर्नसक्नु उनको अर्को विशेषता हो। कविता र गीतलाई समान ढङ्गले न्याय दिनसक्ने उनी समाजमा व्याप्त विसङ्गति, शोषण दमन, अन्यायविरुद्ध साम्यरूपमा प्रस्तुत हुनछन्। समसामयिक भन्दा सार्वकालिक विषयहरुसित बढी रमाउन चाहने कवि दिनेशका अधिकांश रचनाहरूले विद्रोहभन्दा शिष्ट व्यङ्ग्य, कान्तिभन्दा, उच्च मानव्य, प्रेम र दार्शनिकता बढी बहन गरेका हुन्छन् ।<ref>श्रवण मुकारुङ, "कवि दिनेश अधिकारीको एकल कविता वाचन", कविता यात्राः हरेक महिनाको १५ गते, २०६५ साउन १५, बुधबार</ref> ==लेखन एवम् प्रकाशन / मुख्य कृतिहरू== कवि एवं गीतकार अधिकारीका प्रकाशित कृतिहरुः{{sfn|जीवलाल बन्जाडे, "दिनेश अधिकारी: गीत र सवेदना".- २०६१, उषा अधिकारी, बत्तीस पुतली, काठमाडौँ.- ISBN 99946-33-40-6}} ===कविता सङ्ग्रहः=== {| class="wikitable sortable" cellspacing="2" cellpadding="4" border="0" width="१00%" style="margin-left:5px" |- ! -- वर्ष -- ! संग्रहको नाम ! प्रकार ! प्रकाशक |- | २०३७ | अन्तरका छिटाहरु | कविता सङ्ग्रह | युवा साहित्यिक समाज, काठमाडौँ |- | २०४४ | धर्तीको गीत | कविता सङ्ग्रह | साझा प्रकाशन, ललितपुर |- | २०४५ | आदिम आवाज | कविता सङ्ग्रह | ने.रा.प्र.प्र., काठमाडौँ |- | २०५१ | इन्द्रजात्रा | काव्य | साझा प्रकाशन, ललितपुर ।{{sfn|Kavita Sherchan, A Legnedary Epic, The Kathmandu Post, Sunday, August 25, 1996}} |- | २०५६ | अतिरिक्त अभिलेख | कविता सङ्ग्रह | साझा प्रकाशन ललितपुर |- | २०६५ | मोड अफ लाइभ | नेपालीबाट अङ्ग्रेजी भाषामा अनुदित कविता सङ्ग्रह | उषा अधिकारी, काठमाडौँ<ref>Kumari Lama, I will unveil my own sky, The Kathmandu Post, Sunday, March 15, 2009</ref><ref>Chandi Raj Kafle, Quality Combination, The Rising Nepal, Friday Supplement, February 13, 2009</ref> |- | २०६७ | सीमान्त सपना | कविता सङ्ग्रह | साझा प्रकाशन, ललितपुर |- | २०७१ (२०१५) | संवेदना के स्वर | नेपालीबाट हिन्दी भाषामा अनुदित कविता सङ्ग्रह | राजकमल प्रकाशन, नयाँ दिल्ली भारत |- | २०७२ | एउटा बस्तीको कथा | संयुक्त लामो कविता, अन्य तीन जना सहित | बुकसेलर प्रकाशन, काठमाडौँ |- | २०७३ (सन् २०१७) | भरियाको भूगोल | कविता सङ्ग्रह | नेपा-लय, काठमाडौँ<ref>[http://www.nagariknews.com/news/18886/‘भरियाको भूगोल’मा दिनेश]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pahilopost.com/content/-31452.html/ |title=कवि अधिकारीको ‘भरियाको भूगोल’ सार्वजनिक |access-date=2017-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625013659/http://www.pahilopost.com/content/-31452.html |archive-date=2017-06-25}}</ref><ref>[http://www.onlinekhabar.com/2017/05/582207/ भरियाको भूगोल’ को पश्चिम नेपाल यात्रा पूरा]</ref><ref>[http://www.onlinekhabar.com/2017/04/577879/ गीत र कविताको पलेँटी बसाइमा ‘भरियाको भूगोल’]</ref> |- | २०८१ (सन् २०२५) | पानीको परेड | कविता सङ्ग्रह |नेपा-लय, काठमाडौँ<ref>उकेरा, [https://ukeraa.com/news/detail/159124/दिनेश अधिकारीको ‘पानीको परेड’ कवितासंग्रह सार्वजनिक]{{Dead link|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>शिलापत्र, [https://shilapatra.com/detail/155940/दिनेश अधिकारीको ‘पानीको परेड’ कवितासङ्ग्रह सार्वजनिक]{{Dead link|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://ekhabarnet.com/news/27629/ कवि अधिकारीको ‘पानीको परेड’ कवितासङ्ग्रह सार्वजनिक]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ===गीत सङ्ग्रह=== {| class="wikitable sortable" cellspacing="2" cellpadding="4" border="0" width="१00%" style="margin-left:5px" |- ! -- वर्ष -- ! संग्रहको नाम ! प्रकाशक |- | २०४८ | अविराम यात्रा | वाणी प्रकाशन, काठमाडौँ |- | २०५४ | आफ्नै मन: आफ्नै आगन | जीवा लामिछाने, काठमाडौँ |- | २०६३ | मन र मोडहरू | साझा प्रकाशन ललितपुर |- | २०७५ | म बिर्सुँ कसोरी | साङ्ग्रिला बुक्स, काठमाडौँ<ref name="Mabirsukasori">{{cite web |url=https://lokpath.com/story/61029/ |title=कवि दिनेश अधिकारीको ‘म बिर्सुँ कसोरी’ सार्वजनिक |publisher=लोकपथ |website=lokpath.com |date=मंसिर १३, २०७५ बिहिबार |accessdate=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190120041303/http://www.lokpath.com/story/61029 |archive-date=2019-01-20 }}</ref> |} ===गीति एल्बम=== क्यासेट तथा कम्प्याक्ट डिस्क (सिडी) {| class="wikitable sortable" cellspacing="2" cellpadding="4" border="0" width="१00%" style="margin-left:5px" |- ! -- वर्ष -- ! एल्बमको नाम ! प्रकार ! प्रकाशक |- | २०४० | कविताको मौसम | कविता क्यासेट— अन्य ३ जना सहित | म्युजिक नेपाल काठमाडौँ |- | २०४७ | भावनाका मातहरु | आधुनिक गीतहरूको एकल क्यासेट एल्बम | म्युजिक नेपाल काठमाडौँ |- | २०५० | सुख दु:ख | आधुनिक गीतहरूको एकल क्यासेट एल्बम | म्युजिक नेपाल, काठमाडौँ |- | २०५४ | बोल बोेल पाखाहरु | चलचित्रका गीतहरूको एकल क्यासेट एल्बम | म्युजिक नेपाल, काठमाडौँ |- | २०५५ | विरानो मन | चलचित्रका गीतहरूको एकल क्यासेट एलवम | म्युजिक नेपाल, काठमाडौँ |- | २०५६ | परेलीको डिलमुनि | आधुनिक गीतहरूको एकल सि.डि तथा क्यासेट एल्बम) | मास्टर रेकडिङ्ग इडष्ट्रिज, काठमाडौँ |- | २०५७ | यात्रा | आधुनिक गीतहरूको एकल सि.डि एलवम | म्युजिक नेपाल, काठमाडौँ |- | २०५७ | अनुभूति | आधुनिक गीतहरूको एकल सि.डि तथा क्यासेट एल्बम | म्युजिक नेपाल, काठमाडौँ |- | २०५९ | लिपि | आधुनिक गीतहरूको एकल सि.डि तथा क्यासेट एल्बम | म्युजिक नेपाल, काठमाडौँ |- | २०६३ | शब्द | आधुनिक गीतहरूको सि.डी. तथा क्यासेट एलबम | म्युजिक नेपाल, काठमाडौँ |- | २०६५ | सुन्ने कविता | एकल कविता वाचनको सि.डी. एलबम | दृष्य काठमाडौँ |- | २०६७ | रचना | आधुनिक गीतहरूको एकल सि.डी. एल्बम | विन्ध्यवासिनी म्युजिक प्रा.लि. काठमाडौँ |- | २०६९ | देशको गीत | राष्ट्रिय भावनाका गीतहरूको एकल सी.डी. एल्बम | विन्ध्यवासिनी म्युजिक प्रा.लि. काठमाडौँ |- | २०७१ | निखिता | आधुनिक गीतहरूको एकल सि.डी. एलबम | टुवेल्भ नोटस प्रा.लि. काठमाडौँ |} (उल्लिखित एलबमहरूमा [[नारायणगोपाल|नारायण गोपाल]], [[तारादेवी]], [[गुलाम अली]], [[भक्तराज आचार्य]]को पुस्तादेखि पछिल्लो पुस्ताका प्रतिनिधि गायक, गायिकाहरु र [[नातिकाजी]], [[शिवशंकर]], [[अम्बर गुरुङ]], [[गोपाल योञ्जन]]को पुस्तादेखि पछिल्लो पुस्ताका प्रतिनिधि सङ्गीतकारहरुका स्वर/सङ्गीत रहेको) उनले जीवनज्योति (पत्रिका, सर्लाही) र मिलन (पत्रिका, बारा)को सम्पादन पनि गरे। उनले करिब ६ दर्जन नेपाली चलचित्रमा गीत लेखेका छन्। ===वाल गीति-नाटक=== * जङ्गलको कथा जङ्गलको व्यथा, २०५८, विश्व वन्यजन्तु कोष नेपाल । ===तस्वीर संस्मरण=== * तस्बिरको कथा, २०७४<ref name="TasbirkoKatha2">{{cite web|url=http://www.newsofnepal.com/2017/08/15/49947/ |title=गीतकार अधिकारीले ल्याए तस्वीरको कथा |publisher=नेपाल समाचारपत्र |website=newsofnepal.com |date=August 15, 2017 |accessdate=2017-08-15}}</ref><ref name="TasbirkoKatha3">{{cite web|url=http://lokaantar.com/sahitya/20532 |title=गीतकारको अभिरूचि अभिलेखनतर्फ |publisher=लोकान्तर |website=lokaantar.com |date=शनिवार, श्रावण २८, २०७४ |accessdate=2017-08-15}}</ref><ref name="TasbirkoKatha4">{{cite web|url=http://srastakhabar.com/%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%A4%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B/ |title=दिनेश अधिकारीको तस्बिरको कथा सार्वजनिक |publisher=स्रष्टाखबर |website=srastakhabar.com |date= |accessdate=2017-08-16}}</ref><ref name="TasbirkoKatha1">{{cite web|url=http://thahakhabar.com/news/21552 |title=फेसबुकले जुराएको अधिकारीको 'तस्बिरको कथा' |last=महरा |first=जयसिंह |publisher=थाहाखबर |website=thahakhabar.com |date=11 August 2017 |accessdate=2017-08-12}}</ref> ===सिर्जना यात्रा=== * कविताको कथा, गीतको कथा, २०७९<ref name="KabitakoKatha">{{cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/884761-1657947228.html |title=‘कविताको कथा, गीतको कथा’ भित्रको अन्तरकथा |last=मास्के ‘मुस्कान’ |first= भुवन |publisher=नागरिक |website= nagariknews.nagariknetwork.com |date=३२ असार २०७९ |accessdate=2022-12-07}}</ref><ref name="KabitakoKatha1">{{cite web |url=https://surprabhapost.com/2022/07/18/2177/?fbclid=IwAR1RsD5LBGEGWTIWZf-bLyCWcAQ0ag4l1fQH4b3jYLcNh_Htyn1kmmBcN74 |title=नवीन विधाको पुस्तक ‘कविताको कथा, गीतको कथा’ |last=भुमरी |first=भावेश |publisher=सुरप्रभा पोष्ट |website=surprabhapost.com |date=२ श्रावण २०७९, सोमबार |accessdate=2022-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207060337/https://surprabhapost.com/2022/07/18/2177/?fbclid=IwAR1RsD5LBGEGWTIWZf-bLyCWcAQ0ag4l1fQH4b3jYLcNh_Htyn1kmmBcN74 |archive-date=2022-12-07 }}</ref> ==संस्थागत संलग्नता== सरल, सशक्त, सफल गीत कविता लेख्नसक्ने खुबी भएका कवि तथा गीतकार अधिकारी [[नेपाली भाषा]] बाहेक अङ्ग्रेजी, हिन्दी, उर्दू आदि भाषामा समेत आफ्ना रचनाहरू पुर्‍याएका छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=घनेन्द्र ओझा|शीर्षक=सिर्जनाले पहिचान बनाएका प्रशासक दिनेश अधिकारी|युआरएल=https://www.loksambad.com/news/3908|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> लेखनबाहेक सम्पादन, साहित्यिक सङ्घ संस्थासँगको संलग्नताले पनि उनलाई सक्रिय बनाएको पाइन्छ।{{sfn|जयदेव भटृराई, पुरस्कारका अधिकारीः दिनेश अधिकारी, गोरखापत्र, शुक्रबार असोज ६ गते २०५७}} * नाट्य संस्था ‘सर्वनाम’, काठमाडौँको संस्थापकहरू मध्ये एक। * संस्थापक सल्लाहाकार नेपाल साङ्गितिक सङ्घ, काठमाडौँ। * सदस्य, सगरमाथा वाङ्मय प्रतिष्ठान, काठमाडौँ । * सदस्य, भानु प्रतिष्ठान, काठमाडौँ। ==पुरस्कार/पदक/विभूषण/सम्मान/स्वीकृति== युवा साहित्यकारको भीडमा धेरै पुरस्कार पाउने स्रष्टाको रूपमा परिचित दिनेश अधिकारी साहित्य लेखनमा सशक्त हस्ताक्षरको रूपमा परिचित नाम हो ।{{sfn|जयदेव भटृराई, पुरस्कारका अधिकारीः दिनेश अधिकारी, गोरखापत्र, शुक्रबार असोज ६ गते २०५७}} नेपाली साहित्यको विकासमा २०३० को दशकदेखि अनवरत रूपमा सेवा पुर्याउदै आएका कवि गीतकार दिनेश अधिकारीको उचित मुल्याङ्कन गर्दै राज्यका अधिरिक्त विभिन्न साहित्यिक, साङ्गीतिक तथा अन्य संघसंस्थाहरूबाट विभिन्न मान, पदवी, पुरस्कार तथा उपहारहरु प्रदान गरिएको देखिन्छ । उनको [[अतिरिक्त अभिलेख]] शीर्षकको कविता संग्रहका लागि नेपालको [[नोबेल पुरस्कार]] मानिने २०५६ सालको [[मदन पुरस्कार]] समेत प्राप्त गरेका छन् । वि.सं. २०५१ सालमा [[इन्द्रजात्रा]] (काव्य) का लागि [[साझा पुरस्कार]], वि.सं. २०५८ सालमा [[छिन्नलता गीत पुरस्कार]] आदिबाहेक उनले पाएका पुरस्कार, पदक र सम्मानहरूः{{sfn|जीवलाल बन्जाडे, "दिनेश अधिकारी: गीत र सवेदना".- २०६१, उषा अधिकारी, बत्तीस पुतली, काठमाडौँ.- ISBN 99946-33-40-6}} (क) {| class="sortable wikitable" |width="50"|'''क्र०सं० |width="200"|'''पुरस्कारको नाम |width="100"|'''प्राप्त भएको साल (वि०सं०) |-bgcolor="#CCFFCC" |१ ||रत्नश्री स्वर्ण पदक|| २०३८ |-bgcolor="#FFFFCC" |२||[[व्यथित काव्य पुरस्कार]]|| २०३९ |-bgcolor="#CCFFCC" |३||प्रथम पुरस्कार, कविता महोत्सव|| २०४० |-bgcolor="#FFFFCC" |४||सर्वश्रेष्ठ गीतकार, [[रेडियो नेपाल]]|| २०४० |-bgcolor="#CCFFCC" |५||सर्वश्रेष्ठ गीतकार, [[रत्न रेकडिङ्ग संस्थान]]|| २०४० |-bgcolor="#FFFFCC" |६||युगकवि [[सिद्धिचरण श्रेष्ठ पुरस्कार]]|| २०४५ |-bgcolor="#CCFFCC" |७||सर्वश्रेष्ठ गीतकार, दोस्रो राष्ट्रिय भिडियो चलचित्र महोत्सव|| २०४८ |-bgcolor="#FFFFCC" |८||[[मोती पुरस्कार]]|| २०४९ |-bgcolor="#CCFFCC" |९||[[साझा पुरस्कार]]{{sfn|Kavita Sherchan, A Legnedary Epic, The Kathmandu Post, Sunday, August 25, 1996}}|| २०५१ |-bgcolor="#FFFFCC" |१०||गङ्गालक्ष्मी पुरस्कार|| २०५२ |-bgcolor="#CCFFCC" |११||गद्दी आरोहण रजतमहोत्सव पदक|| २०५३ |-bgcolor="#FFFFCC" |१२||प्रबल गोरखादक्षिणबाहु|| २०५५ |-bgcolor="#CCFFCC" |१३||भुपालमानसिंह कार्की युवा पुरस्कार||२०५५ |-bgcolor="#FFFFCC" |१४||राष्ट्रिय गौरव युवा सम्मान|| २०५५ |-bgcolor="#CCFFCC" |१५||राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार|| २०५६ |-bgcolor="#FFFFCC" |१६||सर्वनाम सम्मान|| २०५६ |-bgcolor="#CCFFCC" |१७||[[मदन पुरस्कार]]|| २०५६ |-bgcolor="#FFFFCC" |१८||मानश्री पुरस्कार|| २०५७ |-bgcolor="#CCFFCC" |१९||[[छिन्नलता गीत पुरस्कार]]|| २०५९ |-bgcolor="#FFFFCC" |२०||सुप्रवल जनसेवाश्री (तृतीय)|| २०७१ |-bgcolor="#CCFFCC" |२१||विन्ध्यवासिनी लाईफटाईम एचिभमेन्ट अवार्ड|| २०७१ |-bgcolor="#FFFFCC" |२२||नारायण गोपाल स्मृति सम्मान|| २०७५ |-bgcolor="#CCFFCC" |२३||सुकिर्तिमय राष्ट्रदीप|| २०७५ |-bgcolor="#FFFFCC" |२४||अरूण थापा स्मृति सम्मान<ref name="ArunThapaSmritiSamman">{{cite web |url=https://safalawaj.com/2022/07/23/78623/?fbclid=IwAR0JGTKJdRW06d1s7740XZ6ea84fFOoxPlOUzbERa0ODNrmaXEoa5X-IlP8 |title=अरूण थापा स्मृति सम्मानद्वारा वरिष्ठ गीतकार अधिकारी सम्मानित |last= |first= |publisher=सफल आवाज  |website=safalawaj.com |date=श्रावण ७ गते २०७९ |accessdate=2022-12-7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207044751/https://safalawaj.com/2022/07/23/78623/?fbclid=IwAR0JGTKJdRW06d1s7740XZ6ea84fFOoxPlOUzbERa0ODNrmaXEoa5X-IlP8 |archive-date=2022-12-07 }}</ref>|| २०७९ |-bgcolor="#CCFFCC" |२५||कृष्णभूषण बल स्मृति सिर्जना पुरस्कार<ref name="KrishnaBhushanBalSmritiSrijana">{{cite web |url=https://www.harekpalnews.com/archives/184502 |title=कृष्णभूषण सिर्जना पुरस्कार समर्पण |last= |first= |publisher=हरेकपल  |website=.harekpalnews.com |date=March 7, 2023 |accessdate=2023-3-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315102849/https://www.harekpalnews.com/archives/184502 |archive-date=2023-03-15 }}</ref>|| २०७९ |} (ख) केही विद्यालयहरुद्वारा कविको नाममा छात्रवृत्तिको स्थापना ।<br />(ग) केही सामाजिक तथा शैक्षिक संस्थाहरूबाट अभिनन्दित ।<br />(घ) त्रिभुवन विश्वविद्यालय र उच्च माध्यमिक शिक्षा परिषद्का विभिन्न तहका पाठ्यक्रमहरूमा कविता तथा गीतहरु समावेश भएको । <br />(ङ) अमेरिका स्थित विश्वकै सबभन्दा ठूलो पुस्तकालय लाइब्रेरी अफ काङ्ग्रेसले आफ्नै स्वरमा आफ्ना रचना पाठ गराई आफ्नो वेबसाइट मा राख्ने गरी नेपालबाट मनोनयन गरिएका प्रतिनिधि नेपाली साहित्यकार मध्ये एक। यस आयोजना अन्तर्गत रेकर्ड गरिएका दुई दर्जन भन्दा बढी कविताहरू लाइब्रेरी अफ काङ्ग्रेस को वेबसाइट मा राखिएको।<ref name="loc.gov"/> <br />(च) त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत स्नातकोत्तर तहका लागि जीवनी, कविता र गीतको क्षेत्रमा करिव १० वटा शोध अनुसन्धान भएको। ==सन्दर्भ सूची== {{reflist|colwidth=30em}} ==यी पनि हेर्नुहोस्== *[[दिनेश अधिकारी रचनासूची]] * [https://www.loksambad.com/news/3908?fbclid=IwAR3knWO8Y-yLnKELZ3eZnvmtEas3vih5JcE2H_2qTbPao_LJuPlz8ANq0js सिर्जनाले पहिचान बनाएका प्रशासक दिनेश अधिकारी] {{मदन पुरस्कार}} {{दिनेश अधिकारीका कृतिहरू}} {{नेपाली भाषाका साहित्यकारहरू}} [[श्रेणी:साहित्यकार]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:मदन पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:साझा पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:गीतकार]] [[श्रेणी:सन् १९५९ मा जन्म]] mnaglaz479nkci6nx3jrjagtqhy31m8 0 58468 1392219 1012563 2026-10-03T11:51:27Z Ramsarn Ray 81223 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1392219 wikitext text/x-wiki नेपाल मन्दिरैमन्दिर भएको देश हो। त्यसमध्ये उपत्यकाको हरेक क्षेत्रको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक सम्पदाको अध्ययन गर्दा यहां छैटौ, सातौँ शताब्दीमा देवदेवीहरूको कल्पना वा प्रभाव परेको मानिएको छ। उपत्यकामा चारवटा वाराही मन्दिरहरू रहेका छन्। उत्तरमा स्वेतवाराही, पुर्वमा नीलवाराही, पश्चिममा धूमवाराही, दक्षिणमा बज्रवाराही रहेको पाइन्छ। काठमाडौँ साँस्कृति र ऐतिहासिक रूपले महत्त्वपूर्ण स्थानको रूपमा रहनुको साथै प्राकृतिक स्वरूपले पनि परिपूर्ण रहेको छ। हरेक किसिमका वृक्षहरू पाइनु, अनन्त पन्छीहरूको बासस्थान हुनु, चिसोस्थानमा पनि तर्राईको जस्तो घनाजंगल हुनु, विजयशाल मात्र होइन सहदेव र सहदेवी बिरुवाको काठ आफ्नो शरीरमा राख्दा दुबैको मन मिल्नु जस्ता बिरुवा पाइनु यस पूण्यभूमिको लागि सुनमा सुगन्ध थपिनु जस्तै हो। ==पशुपतिनाथ मन्दिर== श्री पशुपतिनाथ, का.म.पा. ८ हिन्दू धर्माबलम्बीहरूको महत्पूर्ण धार्मिक स्थलमा मार्ग कृष्ण चतुदर्शीका दिन एक वर्ष भित्र अवशान भएका आफन्तहरूको सुखद स्वर्गवासको कामना गर्दै सात प्रकारको सतविज छारिने परम्परा छ। साथै शिवरात्रीको दिन आरध्यदेव पशुपति अर्थात शिवजीको आरधना गर्दै नेपाल तथा छिमेकीमुलुक भारतका हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको ठूलो संख्याले पशुपतिको दर्शन गर्ने गर्दछन्। शिवरात्रि एक अत्यन्त महत्त्वपुर्ण आध्यात्मिक वृत्तान्तको स्मरणोत्सव हो। सृष्टिका समस्त मनुष्यात्माका पारलौकिक परमपिता परमात्मा शिवको दिव्य जन्म वा अवतरणको महान दिन हो शिवरात्री। शिवरात्रि नेपाल भरि धुमधामस“ग मनाइने राष्ट्रिय पर्व हो। फागुन कृष्ण चतुर्दशीको घोर अन्धकारको रातमा शिवको जन्म भएको मान्यताअनुसार शिवका पीठहरूमा श्रद्धा, भक्ति र निष्ठासाथ मनाइने गरिन्छ श्रद्धालु भक्तजन पशुपतिनाथको दर्शन अन्य सबै पर्वहरू मनुष्य वा देवताको जन्मदिनको स्मरणको रूपमा मनाइन्छ भने शिवरात्रि मनुष्यबाट देवता बनाउने देवका पनि देव महादेव, र्सवका सद्गति दाता परमप्रिय परमात्माको आफ्नै दिव्य र शुभजन्मको स्मरणोत्सव हो। शिवरात्रि तेत्तीस कोटी देवी-देवता लगायत ब्रह्मा, विष्णु, शंकरका समेत रचयिता, सबै धर्म मान्ने वा नमान्ने सम्पुर्ण आत्माका आफ्नै आत्मिक पारलौकिक परमपिताको जन्मदिन हो ==बौद्धनाथ== बौद्धनाथ, का. म. पा. ६ एसियाका तारा तथा विश्वमा अहिंसा तथा शान्तिको सन्देश संवाहक भगवान वुद्धको विशाल स्तुप रहेको (प्रतिमा) स्थल। नेपाल बाहेक चीन, थाइल्याण्ड, श्रीलङ्का, जापान लगायत विश्वका अन्य सयों वौद्ध धर्मावलम्वी र हिन्दुहरूको समेत आस्थाका धार्मिक स्थल। यसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समेत समावेश गरिएको छ। बौद्धनाथ क्षेत्र विकास समितिले बौद्धनाथ मन्दिरको पछाडि रहेको ऐतिहासिक ह्याइलिसाङ पोखरीको पुनः निर्माण कार्य सम्पन्न गरेको छ।बौद्धनाथ मन्दिर (गुम्बा) निर्माण भएकै समयमा निर्माण गरिएको विश्वास गरिने सो पोखरी पुरिन गई लोप हुने अवस्थामा पुगेको थियो। पोखरीसँगै आर्कषण हरियाली पार्क निर्माणकार्य पनि अन्तिम चरणमा पुगेको समितिका अध्यक्ष दिलीपकुमार लामाले जानकारी दिए। पोखरी र पार्कको निर्माणपछि बौद्धनाथ क्षेत्र भ्रमणका लागि आउने पर्यटकलाई थप रमणीयता प्रदान गर्ने स्थानीयवासीहरूले विश्वास गरेका छन्। विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत बौद्धनाथ क्षेत्रको सरसफाइमा पनि समितिले विशेष ध्यान पुर्याइरहेको छ। सरसफाइकै लागि नेपालमै नमुनाको रूपमा चार लाख मूल्यको स्विपर मेसिन ल्याइएको अध्यक्ष लामाले जानकारी दिए। बौद्धनाथ क्षेत्रमा चोरीमा घटना बढ्दै गएकाले २४ सै घण्टा समितिले सुरक्षा गार्ड राख्ने व्यवस्था मिलाईएको छ। जसबाट चोरीका घटनामा निकै कमी आएको छ। बौद्धनाथ क्षेत्रको धार्मिक महत्त्व एवं सरसफाइलाई ध्यानमा राखी गुम्बामाथि चढ्न पूर्णतः निषेध गरिएको अध्यक्ष लामाले जानकारी दिए। माथि चढ्न दिँदा केटाकेटीका जोडी त्यहाँ गई अश्लील क्रियाकलापमा संलग्न हुने गरेको पाइएकाले पनि निषेध गर्नुपरेको उनले बताए।सूचीमा समेत समावेश गरिएको छ . ==बज्रबाराही मन्दिर== यो पुण्यस्थल ललितपुर जिल्लामा एक हजार पाँचसय मिटर उँचाइमा रहेको चापागाउँ गाविसको वडा नं. ३मा पर्दछ। यस मन्दिरको पुर्वमा झरुवारासी बडिखेल गाविस, पश्चिममा छम्पी, उत्तरमा धापाखेल दक्षिणमा लेले गाविसभित्र यो क्षेत्र रहेको छ। १८.९९ हेक्टरमा फैलिएको यस जंगल क्षेत्रको करिब बीच भागमा मन्दिर रहेको छ। प्राकृतिक रूपले अतिसुन्दर र पूण्यभूमिको रूपमा रहेको बज्रवाराहीको सम्बन्धमा- वाराही शब्द ‘बराहको स्त्रीलिङ्गी रूप हो।। जसको पूजामात्र गर्नाले पनि जीवनमा आइपर्ने बिघ्न, बाधा, भय हट्ने गर्छ सिद्धि प्राप्त हुन्छ। प्रकृतिको वरदानको रूपमा स्थापित भएको महसुस हुने अति सुन्दर निकुन्ज, शितल छहारी- त्यसै छहारीमा कोइलीको सुमधुर स्वर, प्रकृतिको विलक्षण सिर्जनामा मन्दिरमा मानव निर्मित कलात्मक भव्यताले जोसुकैलाई मनमोद विनोद बनाइदिन्छ। गर्भ गृहमा प्रस्तरको बीचमा वल्लो-पल्लो छेउमा धातुका दुई मुर्ति कलात्मक रूपले बनाइएको छ। ठीक तल ११ वटा देवीका मुर्तिहरू जसको तलपट्ट दक्षिणतर्फजल कुण्ड र नजीकै भोगदिने गरिन्छ। बाहिर र भित्र सिंहका आकृति छन् भने प्राङ्गणमा बत्ती बाल्ने पालाहरू छन्। त्यहाँ रहेको जल कुण्डलाई पनि गुहेश्वरीको जलकुण्ड मानिन्छ। नवरात्रीमा उक्त कुण्डबाट जल निकालेर स्नान गर्ने प्रचलन छ। जहाँ काठमा कुँदिएका वाराहीका तीनवटा मुर्ति बँदेलको जस्तो मुख देखिने, विभिन्न हतियार समातेका विभिन्न मुद्रामा देखि आठ बाहु भएका र राँगामाथि चढेको देखिन्छन्। मन्दिरको जताततै विभिन्न चित्रहरू कुँदेर राखिएका छन्। आगो बलेको अवस्थामा मात्र गजुर राख्न सकिने भनाइ पाइन्छ। चक्रगुठीबाट पूजा सामग्रीसहित बोकाको समेत व्यवस्था हुन्छ।। चतर्दशीका दिन देवीलाई देवगृहको मूलचोकमा ल्याई महर्जनहरूबाट सिंगारपटार गरी पूजा गरेपछि र्सवसाधारणबाट पूजा गरेपछि मर्ति खटमा राखेर बजार परिक्रमा गर्राई देवगृहमा राखिन्छ।देवीलाई अष्टमण्डपमा राखेर स्नानसमेत गराउने प्रचलन छ। चतुर्दशीको राती बिनावाजागाजा-स्थानीय प्रशासनले समेत पूजा गरेपछि फुस्रो सिन्दूर आपसमा लगाउने कार्य हुन्छ। ==दक्षिणकाली मन्दिर== काठमाडौँ उपत्यकाको मध्य सहरदेखि करिब १८ कि.मि. दक्षिणतर्फदक्षिणकाली मन्दिर अवस्थित छ।सो खोंच वन जङ्गलले घेरिएको छ। पीठस्थललाई दुईवटा साना साना पहाडी नदीले द्वीपको स्वरूप दिएका छन्। दक्षिणकाली पीठ रहेको स्थान त देवीकै नामले चिनिन्छ।दक्षिणकाली रहेको क्षेत्रलाई नेवारीहरूले फँपी भन्ने चलन छ।दक्षिणकालीको धार्भिक-साँस्कृतिक महत्त्वलाई जोगाइराख्न सो क्षेत्रको सुधार र विकास गर्ने उद्देश्यका साथ त्यस सम्बन्धी विकास आयोजना सुरु गरी दक्षिणकाली पीठ वरिपरिको ५६ हेक्टर क्षेत्रलाई दक्षिणकाली विकास क्षेत्र तोकिएको छ। तापनि त्यो मुर्तिको स्थापना सम्बन्धी कुनै शिलालेख पीठस्थलमा नपाइएकोले यसबारेमा यकिनसाथ भन्न सकिने अवस्था भने छैन। मुर्तिको पादपीठमा प्रताप मल्लको अभिलेख छ भन्ने गरिए पनि मुर्तिको त्यो भाग ढुङ्गाले छोपिएकोले तत्काल त्यसको अध्ययन गर्न सकिंदैन। त्यहाँ देखिने शिलालेखहरूमा सवैभन्दा पुरानो सरदार [[कालु पाँडे]] र उनकी पत्नी सत्यभामा लक्ष्मीले लेखाइराखेको वि.स. १८४२को शिलालेख पनि एक हो। यो शिलालेख दक्षिणकालीमा पाटी बनाई केही गुठी राखी लेखाइएको हो।दक्षिणकालीको पीठ खुल्ला रूपमा रही त्यसको पश्चिमी भित्तामा पुर्वाभिमुख भई देवीको मुर्ति रहेको छ। दक्षिणकालीवारे एउटा आख्यान पनि छ। जसअनुसार उहिले शिखर नारायणको मन्दिर रहेको डाँडाको माथि थुम्कामा दक्षिणकाली र उनका गणहरूको वासस्थान थियो। आधा रातमा देवीले आफ्ना सामुन्ने आइपुग्ने मानिस खाइदिन्थिन्। देवीले यस्तो गरेर धेरै मानिस खाइदिएपछि जनताको रक्षा लागि एकजना तान्त्रिकको सहायताले देवीलाई सहरभन्दा पर जंगल, मसान र नदीको किनारमा बस्न बाध्य गरी पूजा आजा र बलि चढाउने चलन चलाएका थिए।दक्षिणकाली मन्दिरमा प्रायःजसो शनिवार र मंगलवार श्रद्घालु भक्तजनहरूको घुईचो लाग्ने गर्दछ। लाखौँ भक्तजनहरूको घुइँचोले हिन्दुहरूको आस्थाको केन्द्रविन्दुको रूपमा दक्षिणकालीलाई प्रसिद्ध बनाएको छ। ==चाँगुनारायण मन्दिर== चाँगुनारायणको मन्दिर काठमाडौँ उपत्यकामा अवस्थित सबैभन्दा पुरानो मन्दिर हो। पुरातात्त्विक कलाहरूले भरिपूर्ण यो मन्दिर काठमान्डौबाट २२ कि. मि. टाढा पर्दछ। कुनै स्पष्ट प्रमाण नभए पनि यो मन्दिर चौथो शताब्दीतिर बनेको हो भन्ने विश्वास छ। यो मन्दिर काष्ठकला र मुर्तीकलाहरूको उच्च नमुना नै हो। उपत्यकाको सभ्यता, जीवन, इतिहास र सँस्कृतिको सुन्दर प्रतिमुर्ती हो चाँगुनारायण। परापूर्व कालमा [[चाँगुनारायण मन्दिर]] रहेको ठाउँ अधिकांस रूपमा चाँपको वन थियो। वनको एक छेउमा सुदर्शन नाम गरेका ब्राह्णण बस्थे। जंगलको वरिपरि अरु गोठालाहरू बस्थे। ति ब्राह्णणलाई तिनै गोठालाहरूले पाल्ने गर्थे। भगवान विष्णु - "धेरै पहिला देवता र अशुरहरूको सँग्रामको बेला सुमति नाम गरेका ब्राह्मन अशुरहरूको तर्फबाट लड्न आएका थिए। अनि उनलाई मैले बाध्य भएर वध गर्नु पर्यो। त्यसपछी ब्राह्मनका गुरु शुक्रचार्यले मलाई ब्राह्मन हत्याको श्राप दिए। अनि त्यो श्राप कहिले मुक्त हुन्छ भन्दा जब सुमतिको सन्तानले तिम्रो शिर काट्छ तब तिमी श्राप-मुक्त हुन्छौ भन्ने उत्तर पाएँ। त्यही श्राप मुक्त हुन सारा प्रपन्च आँफैले रचेको हुँ। अब म श्राप मुक्त भएँ। तिमी त्यही सुमतिका सन्तान हौ।" अब म यही ठाउँमा बस्छु भनेर भगवान बिष्णुले त्यही सुदर्शन ब्राह्मनलाई आफ्नो पूजा गर्ने मुख्य पूजारी बनाइदिए। अनि त्यही सुमतिका वङ्शजले यस मन्दिरमा पूजा गर्नुपर्ने भएकाले आफ्नो मातापिता मर्दा पनि ति पूजारीहरूले जुठो बार्न पाउँदैनन्। अनि पूजाको नित्य सर्-सामानहरू तिनै गोठालाहरूले जुटाउन थाले। ति गोठालाहरू जुठोको बेला पूजारीकामा बसे भने उनिहरूलाई पनि जुठो नलाग्ने भयो। त्यो चलन अहिले सम्म पनि चलिरहेकै छ। [[श्रेणी:काठमाडौँ जिल्ला]] rq0s623s9dwr8t0mnh4f8ke9a9mehd2 0 68443 1392173 1387476 2026-10-02T18:52:31Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392173 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- चित्र र नक्साहरू --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = सुदूरपश्चिम प्रदेशको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति | pushpin_map = पुनर्वास नगरपालिका#कञ्चनपुर जिल्ला#सुदूरपश्चिम प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-7/district-kanchanpur/punarbas?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = तोयप्रसाद शर्मा <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = भुलियाकुमारी राना <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २०७१ वैशाख २५ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 103.71<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=7&district=77&municipality=7|accessdate=१५ असोज २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 61748 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.63|80.48|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०९९ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक त्रिभुवनवस्ती गाविस वडा नम्बर २ | website = [http://www.punarbasmun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[कञ्चनपुर जिल्ला]]का ७ [[नगरपालिका]]हरू मध्ये एक हो।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> २०७१ वैशाख २५ मा, नगरपालिका घोषणा गर्दा साविकका [[परासन]], [[त्रिभुवनवस्ती]] र [[कालिका, कञ्चनपुर|कालिका]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू समावेश गरिएका थिए भने २०७३ फागुन २७ मा, नगरपालिकाको क्षेत्रविस्तार गर्दा [[बाइसे बिचवा|बाइसी बिचवा]] (५-९) गाविस यसमा गाभिएको थियो। == इतिहास == वि.सं.२०२८ सालमा तत्कालिन नेपाल पुनर्वास कम्पनिद्वारा व्यवस्थित रुपले बसोबास गराएको हुँदा सोहि समयदेखि नै यस क्षेत्रलाई पुनर्वास क्षेत्र भनिएको हो ।<ref>{{Cite web |title=संक्षिप्त परिचय {{!}} पुनर्वास नगरपालिका |url=https://punarbasmun.gov.np/ne/content/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF |access-date=2026-05-15 |website=punarbasmun.gov.np |language=ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20260609234017/https://punarbasmun.gov.np/ne/content/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF |archive-date=2026-06-09}}</ref> २०२८ सालतिरै [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले पहाडका मानिसहरूलाई कञ्चनपुरमा बसाइ सर्न आमन्त्रण गरेका थिए। राजा महेन्द्रले धेरै संख्याका [[बर्मेली नेपाली|नेपाली मूलका बर्मेली]]लाई यसै शहरमा खेती गर्ने जमीन सहित घडेरी उपलब्ध गराएका थिए।<ref>{{Cite web |last=Aaja |first=Paschim |date=2025-07-28 |title=न्यायको खोजीमा महेन्द्रनगर |url=https://paschimaaja.com/2025/07/12688.html |access-date=2026-05-15 |website=पश्‍चिम आज |language=en-US}}</ref> यसरी अन्य ठाउँबाट मानिसहरू आएर बसोबास गरेपछि कैलाली, कञ्चनपुरमा पुस्तौंदेखि बसोबास गर्दै आएका राना थारू आफ्नै ठाउँमा अल्पसंख्यक बन्न पुगे र केही हदसम्म विस्थापित पनि भए। उनीहरू र दाङबाट बसाइ सरेर आइसकेका डगौरा थारू बन्दै गएको मिश्रित समाजको हिस्सा हुन पुगे। कञ्चनपुरमा सघन रूपमा पुनर्वास गराइएका मानिसहरूको बसोबास भएको ठाउँलाई पञ्चायत कालमा ‘पुनर्वास पञ्चायत’ भनियो। <ref>{{Cite web |last=महेन्द्रनगर |first=चेतन अधिकारी-आप्रवासीहरूको थलो |title=आप्रवासीहरूको थलो महेन्द्रनगर |url=https://www.himalkhabar.com/144701/internal-migration/ |access-date=2026-05-15 |website=आप्रवासीहरूको थलो महेन्द्रनगर}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ६१,७४८ रहेको छ भने यहाँ १३,६२६ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ पुनर्वास नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[कालिका, कञ्चनपुर|कालिका]] (६,८-९) || ७६२३ || १५.४ || ४९५.०० |- | २ || [[कालिका, कञ्चनपुर|कालिका]] (१-२,५,७) || ६६४३ || ६.३५ || १०४६.१४ |- | ३ || [[कालिका, कञ्चनपुर|कालिका]] (३-४) || २३३८ || ३.७२ || ६२८.४९ |- | ४ || [[त्रिभुवनवस्ती]] (४-५) || ४४३९ || ४.४७ || ९९३.०६ |- | ५ || [[त्रिभुवनवस्ती]] (६-९) || ७०४८ || ९.३ || ७५७.८५ |- | ६ || [[त्रिभुवनवस्ती]] (१-३) || ५४८४ || ५.८४ || १३९.०४ |- | ७ || [[परासन]] (१-२) || ३३०४ || १२.३८ || २६६.८८ |- | ८ || [[परासन]] (३-४,९) || ४९२३ || १२.०१ || ४०९.९१ |- | ९ || [[परासन]] (५-८) || ७२८९ || १३.७३ || ५३०.८८ |- | १० || [[बाइसे विचवा]] (५-६) || ६५२७ || ७.२३ || ९०२.७७ |- | ११ || [[बाइसे विचवा]] (७–९) || ६१३० || १३.२७ || ४६१.९४ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''६१,७४८''' || '''१०३.७''' || '''५९५.४५''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddckanchanpur.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, कञ्चनपुर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927053938/http://ddckanchanpur.gov.np/ |date=2015-09-27 }} {{कञ्चनपुर जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:कञ्चनपुर जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] e96hbe36wi9qdtnw08grbrhwuwbn986 0 71281 1392210 1391215 2026-10-03T09:29:54Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392210 wikitext text/x-wiki {{Featured article}} {{Infobox person | honorific_prefix = | name = सुमन पोखरेल | honorific_suffix = | native_name = सुमन पोखरेल | native_name_lang = नेपाली | image = Suman Pokhrel 00543.jpg|thumb]]| image_size | caption = कवि सुमन पोखरेल | birth_name = सुमन पोखरेल | birth_date = {{Birth date and age|1967|09|21}} | birth_place = मिल्स एरिया, [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]] | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = | monuments = | residence = १११ - बुद्धविहार मार्ग, वडा नम्बर ११, विराटनगर महानगरपालिका, नेपाल | nationality = {{flagicon|Nepal}}[[नेपाली]] | other_names = | ethnicity = | citizenship = नेपाली | education = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] (बी.एस्सी, बी.एल, एम.बी.ए.) | alma_mater = | occupation = लेखन | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = [[कविता]], [[गीत]], अनुवाद | notable_works = [[जीवनको छेउबाट]] <br /> [[हजार आँखा यी आँखामा]] | style = | influences = | influenced = | home_town = [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]] | salary = | height = ५ फिट ११ इन्च | weight = | television = | title = | term = | religion = | spouse = गोमा ढुङ्गेल पोखरेल | partner = | children = ओजस्वी पोखरेल, मनसुन पोखरेल | parents = मुकुन्दप्रसाद पोख्रेल, भक्तादेवी (इन्दु) पोख्रेल | relatives = मिना पोखरेल (बहिनी), राजन पोखरेल (भाइ) | callsign = | awards = [[सार्क साहित्य पुरस्कार]] २०१५ <br /> [[सार्क साहित्य पुरस्कार]] २०१३ <br /> परिकल्पना सम्मान २०१३ | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = {{URL|https://sumanpokhrel.wixsite.com/nowhere}} | footnotes = }} '''सुमन पोखरेल''' ({{lang-en|[[:en:Suman Pokhrel|Suman Pokhrel]]}}, जन्म: [[विक्रम सम्वत्|विक्रम सम्बत्]] २०२४, [[असोज]] ०५, (तदनुसार सन् १९६७, सेप्टेम्बर २१ ); नेपाली कवि, गीतकार, नाटककार, अनुवादक तथा कलाकार हुन् ।<ref name="foswal1">{{cite web |url=http://www.foundationsaarcwriters.com/add_peot_table_des.php?table_id=8&poet_id=1&des_id=140 |title=सुमन पोखरेल |publisher=फाउन्डेसन अफ सार्क राइटर्स एण्ड लिटरेचर |date= |accessdate=2017-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401182311/http://www.foundationsaarcwriters.com/add_peot_table_des.php?table_id=8&poet_id=1&des_id=140 |archive-date=2019-04-01 }}</ref><ref name="satchidanandna1">{{cite|title=द सङ् वी शेयर|first=|last=|editor=के. सच्चिदानन्दन तथा अजीत कौर |date=2011|pages=८८, १७९, २५५|publisher=फाउन्डेसन अफ सार्क राइटर्स एण्ड लिटरेचर, ISBN 8188703214}}</ref><ref name="prachyareview.com">{{cite web|url=http://www.prachyareview.com/poems-by-suman-pokhrel|2=|first=सुमन|last=पोखरेल|title=Two Poems by Suman Pokhrel|trans-title=सुमन पोखरेलका दुई कविता|translator=[[अभि सुवेदी]]|editor=शाफिनुर शाफिन|publisher=प्राच्या रिभ्यू|date=१२ सेप्टेम्बर २०१५|accessdate=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401230912/https://www.prachyareview.com/poems-by-suman-pokhrel/|archive-date=2019-04-01}}</ref><ref>[https://www.everipedia.com/suman-pokhrel/ Suman Pokhrel]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनका रचनाहरू विभिन्न भाषामा अनुदित भई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रकाशित भएका छन् ।<ref name="satchidanandna1"/><ref name="lifeandlegends1">{{cite web|url=http://lifeandlegends.com/suman-pokhrel-translated-dr-abhi-subedi|title=Suman Pokhrel Translated by Dr Abhi Subedi|trans-title=सुमन पोखरेलका अभि सुवेदीद्वारा अनुदित दुई कविता||first=सुमन|last=पोखरेल|translator=अभि सुवेदी|editor=कल्पना सिँह-चिटनिस|publisher=लाइफ एण्ड लिजेन्ड्स|accessdate=2017-08-09}}</ref> सुमन पोखरेल एक महत्त्वपूर्ण दक्षिण एसियाली कविका रूपमा चिनिन्छन् । उनी सन् २०१३ तथा सन् २०१५ को [[सार्क साहित्य पुरस्कार]]द्वारा विभूषित भएका छन् । सो पुरस्कार दुई पटक प्राप्त गर्ने उनी एक मात्र कवि/लेखक हुन् ।<ref>{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/SAARC_Literary_Award |title=SAARC Literary Award :: |publisher=en.wikipedia.org |date= |accessdate=2017-08-10}}</ref><ref name="ReferenceA">हिन्दुस्तान टाइम्स, नयाँ दिल्ली, शनिबार, फ्रेब्रुवरी १४, २०१५</ref><ref name="lokantar.com1"/> ==प्रारम्भिक जीवन== सुमन पोखरेलको जन्म वि.सं. २०२४ असोज ५ गते मिल्स एरिया, विराटनगरमा पिता मुकुन्दप्रसाद पोखरेल तथा माता भक्तादेवीको कोखबाट भएको हो । एक शिक्षित तथा समृद्ध परिवारमा जन्मिएका पोखरेलले सानैदेखि जीवन अनुकुल वातावरण प्राप्त गरे ।<ref name="DeepakRai1">{{cite thesis |type=M.A.|last=Rai |first=Deepak|date=2017 |title= आमाको आशीर्वाद|trans-title=Mother's Blessings|page=27|publisher= Tribhuvan University}}</ref><ref name="DahirajSubedi1">{{cite book | last = सुवेदी |first= दधिराज |title = नेपाली साहित्यका मुस्कानहरू |date = 2013 |publisher = पूर्वाञ्चल साहित्य प्रतिष्ठान, ISBN 978 9937248266|location = विराटनगर}}</ref> [[File:Kachide.jpg|thumb||align=left|280px|पोखरेलको पुर्ख्यौली गाउँ कचिडेको एक दृष्य]] कवि सुमन पोखरेल पाँच वर्षको उमेरसम्म विराटनगरको बाल मन्दिरमा प्रारम्भिक बालविकासका लागि भर्ना भए । सात वर्षको उमेरदेखि पुर्खौली थलो [[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा नगरपालिका]]को कचिडेमा हजुरआमाको रेखदेखमा उनको पालनपोषण भएको हो । उनका हजुरबुबा विद्यानाथ पोखरेल एक कवि तथा राजनितिज्ञ रहेका हुनाले नेपाली, [[हिन्दी]] तथा पौराणिक [[संस्कृत]] साहित्यले भरिभराउ हजुरबुबाको पुस्तकालयको कारण उनी सानै उमेरदेखि नै साहित्यसँग परिचित भए । बाह्र वर्षको उमेरमा उनी पुनः विराटनगर फर्केर आफ्ना आमाबाबुको साथमा बस्न थाले । शिक्षित तथा अध्यनशील आमाबाबुका छोरा पोखरेललाई घरको वातावरणले नै अध्ययन र साहित्यतिर आकर्षित गर्‌यो ।<ref name="DeepakRai1"/><ref name="DeepakRai1"/><ref>{{cite web|url=http://archive.nagariknews.com/2016/nagarik-sanibar/story/46121.html|title=मेरो दोस्रो अम्मल कविता - सुमन पोखरेल|trans-title=Poetry is My Second Passion – Suman Pokhrel|first=प्रवीण|last=बानियाँ|website=nagariknews.com|date=26 Sep 2015|accessdate=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025112512/http://archive.nagariknews.com/2016/nagarik-sanibar/story/46121.html|archive-date=2019-10-25}}</ref><ref name="AbhiSubedi1">{{cite book |last=सुवदेी |first=अभि|date= 2013|title= साहित्य र आमवृत्त |page=१८९ |language= |location=काठमान्डु |publisher=मदर पब्लिकेशन, ISBN 978 9937 852531, OCLC 867694631}}</ref> ==शिक्षा== पोखरेलले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट विज्ञान विषयमा स्नातक, वाणिज्य प्रशासन विषयमा स्नातकोत्तर र कानुनमा स्नातकको उपाधी हासिल गरेका छन् ।<ref name="DeepakRai1"/><ref name="autogenerated2">{{cite web|url=|title=सुमन एक : सुवास अनेक |first=गण्डकी |last=पुत्र |publisher= नागरिक राष्ट्रिय दैनिक|website=nagariknews.com|date=26 April 2013}}</ref> ==सिर्जनशीलता== सन् १९९५ मा शाखा अधिकृतको रूपमा [[नेपाल सरकार]]को निजामती सेवामा प्रवेश गरेका पोखरेलले सेवा त्याग गरी सन् १९९८ देखि अन्तर्राष्ट्रिय संस्था प्लान इन्टरनेसनलमा सम्बद्ध भई विकासकर्मीको रूपमा कार्य गर्न थाले । उनको कार्यको प्रकृति विभिन्न दुर्गम क्षेत्रहरूको भ्रमण रहेको थियो । विकट पहाडको बसाइताका विकासबाट वञ्चित दुर्गम गाउँहरू घुम्दै जाँदा त्यहाँका बालबालिका, महिला र पुरुषहरूको कठोर जीवनले उनको अन्त:स्करण लाई निकै गहिरोसँग छोयो । उनले दृष्टीगत गरेका जीवनका विविध रूपहरूको फलस्वरूप उनको आन्तरिक कवि अझ बढी संवेदनशील भयो । [[भोजपुर जिल्ला, नेपाल|भोजपुर जिल्ला]]को एक गाउँको भ्रमणका बखत नै उनले गाउँको चरम विकटताको चित्रण गरिएको एक कविता <span class="plainlinks">[http://kavitakosh.org/kk/खोरम्पा_*_/_सुमन_पोखरेल खोरम्पा]</span> लेखे । उनले सो कवितामा जीवनका कठोरतम् भोगाइलाई सुन्दर ढङ्गले सुन्दर शब्दहरूले सुसज्जित गरी पोखेका छन् ।<ref name="autogenerated2"/> नेपालीका अतिरिक्त [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], हिन्दी, [[उर्दु भाषा|उर्दू]] तथा [[बङ्गाली भाषा]]हरूमा पकड भएका पोखरेलले बहुभाषामा कलम चलाएका छन् । उनका नेपालीमा दुईवटा कवितासङ्ग्रह तथा एउटा <span class="plainlinks"> [http://kavitakosh.org/kk/हजार_आँखा_यी_आँखामा_/_सुमन_पोखरेल गीतसङ्ग्रह] </span> प्रकाशित छन् । उनका गीतहरू विभिन्न गायकका एल्बममा समावेश भएका छन् । पोखरेलका अनुवाद तथा केही निबन्ध विविध सङ्कलनहरूमा समाविष्ट रहेका तथा विभिन्न पत्रिकाहरूमा प्रकाशित भएका छन् । पोखरेलद्वारा लिखित नाटक नेपालबाहिर प्रदर्शित भइसकेको छ । उनी चित्रकारमा रूपमा पनि सकृय रहेका छन् । <ref name="DahirajSubedi1"/><ref name="bangali1"/><ref name="kavitakosh1">{{cite web|url=http://kavitakosh.org/kk/सुमन_पोखरेल |title=सुमन पोखरेल :: कविता कोश |publisher=Kavita Kosh |date= |accessdate=2017-08-04}}</ref><ref name="parsian1">{{cite web|url=http://kabulnath.de/Sale-e-Iejazdaoum/Shoumare-257/nazi%20karim.html|title=تو خودت هستی|trans-title=You are, as You are |first=Suman|last=Pokhrel|translator=Nazi Karim|editor= |language=Parsian|publisher=Kabulnath|website=|date=2015 |accessdate=2017-08-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=kD4AlJGAu00|title=Musafir by Lakshmi Prasad Devkota مسافر - شاعر عظیم لکشمی پرساد دےوكوٹا|first=Lakshmi Prasad|last=Devkota||language=Urdu|translator=Suman Pokhrel |date=2015|publisher=Creative Point|via=YouTube|accessdate=2017-08-04}}</ref> पोखरेलका कविताका अङ्ग्रेजी अनुवादहरू स्नो जेवल,<ref>{{Citation|last=Pokhrel|first=Suman|author1-link= |title =Home|translator=Mukul Dahal|journal= Snow Jowel|volume=|issue=6|page=13|publisher=Grey Sparrow Press|editor=Daine Smith|location= USA |date=1 March 2015|url =|issn=2157-3646 |doi=|mr=|zbl=}}</ref> लाइफ एण्ड लिजेन्ड,<ref name="lifeandlegends1"/> सङ् वी शेयर,<ref name="satchidanandna1"/> स्वीट एण्ड सावर ड्रीम्स,<ref>{{cite|title=स्वीट एण्ड सावर ड्रीम्स|first=|last=|editor=के. सच्चिदानन्दन तथा अजीत कौर |date=2011|pages=१२७|publisher=फाउन्डेसन अफ सार्क राइटर्स एण्ड लिटरेचर, ISBN 8188703206}}</ref> ग्लोबल पोयट्री,<ref>{{cite web|url=http://www.globalpoetry.net/blog/2015/04/01/fever/|title=Fever|first=Suman|last=Pokhrel||publisher=Global Poetry}}</ref> <span class="plainlinks">[http://learningandcreativity.com/i-shall-bid-no-farewell-poetry-month-special/ लर्निङ एण्ड क्रिएटिभिटी],</span> <ref>{{cite web|url=http://learningandcreativity.com/i-shall-bid-no-farewell-poetry-month-special/|title=I Shall Bid No Farewell (Poetry Month Special)|first=Suman|last= Pokhrel|translator=[[Abhi Subedi]]|editor=Lopa Banerjee|publisher=Learning & Creativity|accessdate=2017-08-09}}</ref> ग्रे स्प्यारो,<ref name="GreySparrow1">{{cite web|url=https://greysparrowpress.sharepoint.com/Pages/Fall2015Pokhrel.aspx|title=Before Making Decisions|first=Suman|last=Pokhrel|translator=[[Abhi Subedi]]|editor=Diane Smith|7=|journal=Grey Sparrow|publisher=Grey Sparrow Press|accessdate=2017-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803171723/https://greysparrowpress.sharepoint.com/Pages/Fall2015Pokhrel.aspx|archive-date=2017-08-03}}</ref> <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20190401230912/https://www.prachyareview.com/poems-by-suman-pokhrel/ प्राच्य रिभ्यू]</span>,<ref name="prachyareview.com"/> <span class="plainlinks">[http://www.californiastatepoetrysociety.org/our-archives क्यालिफोर्निया क्वाटर्ली]</span>,<ref>{{cite web|url=http://www.californiastatepoetrysociety.org/our-archives|title=Before Buddha's Statue in The Rain|volume=41|issue=3|date=2015|editor=Margaret Saine|first=Suman|last=Pokhrel|translator=[[Abhi Subedi]]|publisher=California Quarterly|accessdate=2017-08-09}}</ref> <span class="plainlinks">[http://asiansignature.com/contemporary-poets/suman-pokhrel/ एसियन सिग्नेचर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803172302/http://asiansignature.com/contemporary-poets/suman-pokhrel/ |date=2017-08-03 }}</span><ref>{{cite web|url=http://asiansignature.com/contemporary-poets/suman-pokhrel/|title=Heat|editor=Surabhi Bhattacharjee|first=Suman|last=Pokhrel|translator=Mukul Dahal|publisher=Asian Signature|accessdate=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803172302/http://asiansignature.com/contemporary-poets/suman-pokhrel/|archive-date=2017-08-03}}</ref> लगायतका विभिन्न अन्तर्राष्ट्रीय साहित्यिक पत्रिकाहरूमा प्रकाशित छन् ।<ref>{{cite web|url=http://foundationsaarcwriters.com/add_journals_des.php?jou_id=3|title=Various Issues of Beyond Boarders|publisher=Foundation of SAARC Writers and Literature|first=|last=|editor=K. Satchidanandan|website=foundationsaarcwriters.com|accessdate=2017-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213152715/http://www.foundationsaarcwriters.com/add_journals_des.php?jou_id=3|archive-date=2019-02-13}}</ref><ref name="blurb.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.blurb.com/b/4372832-the-art-of-being-human-volume-4-an-anthology-of-in |title=The Art of Being Human Volume 4 An Anthology of International Poetry|page=50-55 |publisher=Blurb Books |first=Suman|last=Pokhrel|translator=Abhi Subedi and Mukul Dahal|editor=Daniela Voicu & Brian Wrixon |website=blurb.com |date=7 June 2013 |accessdate=2017-08-09, ISBN 9781927682432}}</ref> कवि पोखरेलले सार्क साहित्य सम्मेलन, सार्क चार्टर दिवस तथा अन्य नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै विभिन्न अन्तर्राष्ट्रीय साहित्यिक सङ्गोष्ठीहरूमा आफ्ना रचनाहरू प्रस्तुत गरेका छन् ।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Suman_Pokhrel</ref><br /> कवि पोखरेलका कविताको धेरैजसो अङ्ग्रेजी अनुवाद [[अभि सुवेदी]]द्वारा गरिएका छन् ।<ref name="prachyareview.com"/><ref name="lifeandlegends1"/><ref name="GreySparrow1"/><ref>{{cite web|url=http://learningandcreativity.com/may-i-not-see-dreams-poetry-month-special/|title=May I Not See Dreams|date=April 29, 2015|first=Suman|last=Pokhrel|publisher=Learning and Creativity|accessdate=2017-08-05}}</ref> उनका केही कविताहरू उनी आफैँले अनुवाद गरेका छन्<ref>{{cite web|url=http://allpoetry.com/poem/12334714-A-Reminiscent-Candlelight-by-Suman-Pokhrel/|title=A Reminiscent Candlelight |first=Suman|last=Pokhrel|publisher=}}</ref> भने केही मुकुल दाहाल,<ref>{{cite web|url=http://www.poemhunter.com/poem/children-82//|title=Children|first=Suman|last=Pokhrel|5=|publisher=|access-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814181051/https://www.poemhunter.com/poem/children-82/|archive-date=2017-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814181051/https://www.poemhunter.com/poem/children-82/ |date=2017-08-14 }}</ref> तथा मनु मन्जिललगायतका अनुवादकहरूले अनुवाद गरेका छन् । <ref name="bangali1"/><ref name="parsian1"/><ref name="italian1"/> सुमन पोखरेलका कविता अङ्ग्रेजीका अतिरिक्त बङ्गाली,<ref name="bangali1">{{Citation|last=Pokhrel|first=Suman|author1-link= | last2 = | first2 = |title =কীভাবে নিকটে আসতে পারি ? কীভাবে? |trans-title=How Would I Come Closer?|translator=Suman Pokhrel|journal= Poetic Prism 2016 [International Multilingual Poetry Anthology]|volume=|issu=|page=83|publisher=The Cultural Center of Vijayawada and Amarawati|editor=Padmaja Iyengar|location= Andra Pradesh, India |date=September 2016|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> फ्रेन्च,<ref>{{Citation|last=Pokhrel|first=Suman|author1-link= |title =LA FIÈVRE|trans-title=Fever|language=French |translator=Laura Mucheli Klemm|journal= Poetic Prism 2016 [International Multilingual Poetry Anthology]|date=September 2016|issu=|page=99|publisher=The Cultural Center of Vijayawada and Amarawati|editor=Padmaja Iyengar|location= Andra Pradesh, India|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> जर्मन,<ref>{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/13677267-sehnsucht-german-translation-of-suman-pokhrel-s-poem-desire/fever/|title=Sehnsucht|trans-title=Desire|language=German|first=Suman|last=Pokhrel|translator=Margaret Sain|publisher=Godreads|date=24 July 2016 |accessdate=2017-08-09}}</ref> हिन्दी,<ref>{{Citation|last=Pokhrel|first=Suman|author1-link= | last2 = | first2 = |title =क्षितिज का रंग |trans-title=Color of Horizon|language=Hindi|translator=Suman Pokhrel|journal= Poetic Prism 2016 [International Multilingual Poetry Anthology]|date=September 2016|issu=|page=162|publisher=The Cultural Center of Vijayawada and Amarawati|editor=Padmaja Iyengar|location= Andra Pradesh, India |url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> इटालियन,<ref name="italian1">{{Citation|last=Pokhrel|first=Suman|author1-link= |title =L Colore Dell'Orizzonte|trans-title=Color of Horizon|language=Italian|translator=Rita Stanzione|journal= Poetic Prism 2016 [International Multilingual Poetry Anthology]|date=September 2016|issu=|page=171|publisher=The Cultural Center of Vijayawada and Amarawati|editor=Padmaja Iyengar|location= Andra Pradesh, India |url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> पर्सियन<ref name="parsian1"/> तथा स्पेनिश<ref>{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/13668472-tu-eres-como-tu-eres-spanish-translation-of-suman-pokhrel-s-poem-you|title=TU ERES, COMO TU ERES|first=Suman|last=Pokhrel|translator=Malu Pademelon|publisher=Godreads|date=22 July 2016 |accessdate=2017-08-07}}</ref> भाषाहरूमा अनुदित भई विभिन्न स्थानबाट प्रकाशन हुने प्रिन्ट तथा अनलाइन पत्रिकाहरूमा प्रकाशित भएका छन् । उनका कविताका ती अनुवादहरू विभिन्न देशका विभिन्न अनुवादकहरूका साथै उनी आफैँले पनि गरेका छन् । <ref name="lokantar.com1">{{cite web |url=http://archive.lokaantar.com/sahitya/42451 |title=दुईपटक ‘सार्क पुरस्कार’ पाएका कवि पोखरेल भन्छन् : ट्रेन्डबाहिरको आविष्कार हो कविता |publisher=लोकान्तर |date=शनिवार २७ कात्तिक २०७३ |accessdate=2017-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028155630/http://archive.lokaantar.com/sahitya/42451 |archive-date=2017-10-28 }}</ref> अनुवादकका रूपमा पोखरेलले विभिन्न देशका अनेका कविका कवितालाई नेपालीमा अनुवाद गरेका छन् । उनले अनुवाद गरेका केही प्रसिद्ध कविहरूमा [[:en:Anna Akhmatova|अन्ना आख्मातोभा]]<ref name="AnnaAkhmatova">{{cite web|url=http://archive.is/20150608035150/www.nepalikalasahitya.com/vol5/?option=art&page=artdetail&aid=3132373531&lang=np&pgg=1&asc=3132776c3531&PHPSESSID=0a31f15f8dab0668fc571b98e1bef6f2 |title= अन्ना आख्मातोभा / त्यस्ती ठानेछौ तिमीले मलाई |language=Nepali|trans-title=You Thought I Was That Type|first= |last= |author-link=Anna Akhmatova |translator=Suman Pokhrel|publisher=नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान|website=nepalikalasahitya.com |accessdate=2017-08-10}}</ref>, [[:en:Anna Świrszczyńska|अन्ना स्वीर]]<ref name="AnnaSwir">{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/4724485-nepali-translation-of-anna-swir-s-poem-myself-and-my-person|title= अन्ना स्वीर / म र मेरो म |language=Nepali|trans-title=Myself and My Person|first= |last= |author-link=Anna Swir|translator=Suman Pokhrel |website=goodreads.com |date=14 August 2014 |accessdate=2017-08-10}}</ref>, [[:en:Allen Ginsberg|एलेन गिन्सबर्ग]]<ref name="AllenGinsberg">{{cite web|url= https://www.youtube.com/watch?v=KfpEkjUZGNc&t=68s|title= एलेन गिन्सबर्ग / अमेरिका |language=Nepali|trans-title=America|first= |last= |author-link=Allen Ginsberg|translator=Suman Pokhrel|website=|publisher=सिर्जनविन्दु via youtube |accessdate=2017-08-10}}</ref>, [[:en:Delmira Agustini|डेलमिरा अगस्टिनी]]<ref name="DelmiraAgustini">{{cite web |url=http://www.nepalikalasahitya.com/vol8/vol7/vol6/vol5/?option=art&page=artdetail&aid=3438383234&lang=np&pgg=1&asc=3438776c3234 |title=डेलमिरा अगस्टिनी / निशागान |language=Nepali |trans-title=Nocturno |first= |last= |author-link=Delmira Agustini |translator=Suman Pokhrel |publisher=नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान |website=nepalikalasahitya.com |accessdate=2017-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806181158/http://www.nepalikalasahitya.com/vol8/vol7/vol6/vol5/?option=art&page=artdetail&aid=3438383234&lang=np&pgg=1&asc=3438776c3234 |archive-date=2017-08-06 }}</ref>, [[:en:Faiz Ahmad Faiz|फैज अहमद फैज]]<ref name="FaizAhmadFaiz">{{cite web |url=http://archive.setopati.com/sahityapati/57901/ |title=फैज अहमद फैज / फैज अहमद फैजका दुई कविता |language=Nepali |trans-title=Two Poems of Faiz Ahmad Faiz |first= |last= |author-link=Faiz Ahmad Faiz |translator=Suman Pokhrel |website=setopati.com |publisher=सेतोपाटी |date=3 December 2016 |accessdate=2017-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419232452/http://archive.setopati.com/sahityapati/57901/ |archive-date=2018-04-19 }}</ref>, [[:en:Forough Farrokhzad|फरोग फारूखजाद]]<ref name="ForoughFarrokhzad">{{cite web |url=http://www.nepalikalasahitya.com/vol8/vol7/vol6/vol5/?option=art&page=artdetail&aid=3438393234&lang=np&pgg=1&asc=3438776c3234 |title=फरोग फारूखजाद / पाप |language=Nepali |trans-title=The Sin |first= |last= |author-link=Forough Farrokhzad |translator=Suman Pokhrel |publisher=नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान |website=nepalikalasahitya.com |accessdate=2017-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806182251/http://www.nepalikalasahitya.com/vol8/vol7/vol6/vol5/?option=art&page=artdetail&aid=3438393234&lang=np&pgg=1&asc=3438776c3234 |archive-date=2017-08-06 }}</ref>, [[:en:Gabriela Mistral|गाब्रिएला मिस्ट्रल]]<ref name="Gabriela Mistral">{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/4724951-nepali-translation-of-gabriela-mistral-s-poem-the-rose|title= गाब्रिएला मिस्ट्रल / गुलाफ |language=Nepali|trans-title=The Rose |first= |last= |author-link=Gabriela Mistral |translator=Suman Pokhrel |website=goodreads.com |date=10 November 2012 |accessdate=2017-08-10}}</ref>, [[:en:Gulzar|गुलजार]]<ref name="Gulzar"/>, [[:en:Jacques Prévert|ज्याक प्रेभर]]<ref name="JacquesPrevert">{{Citation|last= |first= |last2 = | first2 = |title = ज्याक प्रेभर / पारिवारिक जीवन|language=Nepali|trans-title=Family Life|translator=Suman Pokhrel|journal= Kalashree|volume=5|issue=5|page=354|publisher=Nepali Kala Sahitya Dot Com Pratisthan|editor=Momila|location=Kathmandu, Nepal |date=April 2015|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref>, [[:en:Mahmoud Darwish|मोहमुद दरविस]]<ref name="MahmoudDarwish">{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/4724828-nepali-translation-of-mahmoud-darwish-s-poem-identity-card|title= मोहमुद दरविस / परिचयपत्र |language=Nepali|trans-title=Identity Card |first= |last= |author-link=Mahmoud Darwish |translator=Suman Pokhrel |website=goodreads.com |date=17 December 2012 |accessdate=2017-08-10}}</ref>, [[:en:Nazik Al-Malaika|नाजिक अल मलाइका]]<ref name="Setopati.com1">{{cite web |url=http://archive.setopati.com/sahityapati/55917 |title=नाजिक अल मलाइका / पीडाको वन्दना |language=Nepali |trans-title=Hymns to Pain |first= |last= |author-link=Nazik Al Malaika |translator=Suman Pokhrel |website=setopati.com |date=29 October 2016 |accessdate=2017-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418175036/http://archive.setopati.com/sahityapati/55917/ |archive-date=2018-04-18 }}</ref><ref name="Nepalikalasahitya3">{{cite web |url=http://www.nepalikalasahitya.com/vol8/vol7/vol6/vol5/?option=art&page=artdetail&aid=343831303234&lang=np&pgg=1&asc=3438776c3234 |title=नाजिक अल मलाइका / नयाँ वर्ष |language=Nepali |trans-title=New Year |first= |last= |author-link=Nazik Al Malaika |translator=Suman Pokhrel |publisher=नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान |website=nepalikalasahitya.com |accessdate=2017-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806181220/http://www.nepalikalasahitya.com/vol8/vol7/vol6/vol5/?option=art&page=artdetail&aid=343831303234&lang=np&pgg=1&asc=3438776c3234 |archive-date=2017-08-06 }}</ref>, [[:en:Nâzım Hikmet|नाजिम हिकमत]]<ref name="Nepalikalasahitya4">{{Citation|last=|first= |title = नाजिम हिकमत / हृदयरोग |language=Nepali|trans-title=Angina Pectoris|translator=Suman Pokhrel|journal= Kalashree|volume=5|issue=5|page=352|publisher=Nepali Kala Sahitya Dot Com Pratisthan|editor=Momila|location=Kathmandu, Nepal |date=April 2015|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref><ref name="Setopati.com2">{{cite web|url=http://archive.setopati.com/sahityapati/55546/|title=नाजिम हिकमत / मैले थाहा नपाएका मलाई मनपर्ने चिजहरू|language=Nepali|trans-title=Things I Didn'T Know I Loved|first=|last=|author-link=Nazim Hikmet|translator=Suman Pokhrel|publisher=सेतोपाटी|website=setopati.com|date=22 October 2016|accessdate=2017-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418174714/http://archive.setopati.com/sahityapati/55546/|archive-date=2018-04-18}}</ref>, [[:en:Nizar Qabbani|निजार कब्बानी]]<ref name="Setopati.com3">{{cite web|url=http://archive.setopati.com/sahityapati/61493/|title=निजार कब्बानी / दु:खको महाकाव्य|language=Nepali|trans-title=The Epic Of Sadness|first=|last=|author-link=Nizar Qabbani|translator=Suman Pokhrel|publisher=सेतोपाटी|website=setopati.com|date=12 November 2016|accessdate=2017-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419231917/http://archive.setopati.com/sahityapati/61493/|archive-date=2018-04-19}}</ref>, [[:en:Octavio Paz|ओक्टाभियो पाज]]<ref name="Nepalikalasahitya5">{{Citation|last= |first= |title = ओक्टाभियो पाज / यी क्लिसेहरू धेर भए|language=Nepali|trans-title=No More Cliches|translator=Suman Pokhrel|journal= Kalashree|volume=5|issue=5|page=351|publisher=Nepali Kala Sahitya Dot Com Pratisthan|editor=Momila|location=Kathmandu, Nepal |date=April 2015|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref><ref name="Setopati.com4">{{cite web|url=http://archive.setopati.com/sahityapati/56177/|title=ओक्टाभियो पाज / मैथुन|language=Nepali|trans-title=Maithuna|first=|last=|author-link=Octavio Paz|translator=Suman Pokhrel|publisher=सेतोपाटी|website=setopati.com|date=12 November 2016|accessdate=2017-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418175101/http://archive.setopati.com/sahityapati/56177/|archive-date=2018-04-18}}</ref>, [[:en:Pablo Neruda|पाब्लो नेरुदा]]<ref name="PabloNeruda">{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/8749738-nepali-translation-of-pablo-n |title= पाब्लो नेरुदा / आजको रात सर्वाधिक दुःखद पङ्ति लेख्न सक्छु |language=Nepali|trans-title=Tonight I Can Write The Saddest Lines|first= |last= |author-link=Pablo Neruda|translator=Suman Pokhrel|website=goodreads.com |date=11 September 2013 |accessdate=2017-08-10}}</ref>, [[:en:Sahir Ludhianvi|साहिर लुधियानवी]]<ref name="SahirLudhiyanvi"/>, [[:en:Sylvia Plath|सिल्भिया प्लाथ]]<ref name="SylviaPlath">{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/4724600-nepali-translation-of-sylvia-plath-slady-poem--lazarus |title=सिल्भिया प्लाथ / लेडी लेजरस |language=Nepali|trans-title=Lady Lazarus|first= |last= |author-link=Sylvia Plath|translator=Suman Pokhrel|website=goodreads.com |date=19 May 2013 |accessdate=2017-08-10}}</ref>, [[:en:Yehuda Amichai|यहुदा अमिसाई]]<ref name="YehudaAmichai">{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/8969285---nepali-translation-of-yehuda-amicha |title= यहुदा अमिसाई / थाह छैन, दोहोरिन्छ-दोहोरिन्न इतिहास / अनुवाद - सुमन पोखरेल |author-link=Yehuda Amichai|date=29 August 2015 |accessdate=2018-02-28}}</ref> रहेका छन् । उनले आद्याशा दास,<ref>{{Citation|last=Das|first=Adyasha|author1-link=|last2 = | first2 = |title=पित्तलको फूल (The Brass Flowers)|translator=Suman Pokhrel|journal= Kalashree|volume=5|issue=5|page=360|publisher=Nepali Kala Sahitya Dot Com Pratisthan|editor=Momila|location=Kathmandu, Nepal |date=April 2015|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> हेलेन कार्डोना,<ref>{{Citation|last=Cardona|first=Helene|author1-link=|last2 = | first2 = |title=ढुङ्गो (Stone)|translator=Suman Pokhrel|journal= Kalashree|volume=6|issue=6|page=412|publisher=Nepali Kala Sahitya Dot Com Pratisthan|editor=Momila|location=Kathmandu, Nepal |date=April 2015|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> [[:en:Sheema Kalbasi|शीमा कलबासी]],<ref>{{cite web|url=http://www.nepalikalasahitya.com/sheema-kalbasi-world-literature.php|title=शीमा कलबासी / पहिलो पाठ – बिरामीको मृत्यु भयो|language=Nepali|trans-title=Lesson One: Patient Dies|first=|last=|author-link=Sheema Kalbasi|translator=Suman Pokhrel|publisher=Nepali Kala Sahitya Dot Com Pratisthan|editor=Momila|location=Kathmandu|date=2017|accessdate=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215223401/http://www.nepalikalasahitya.com/sheema-kalbasi-world-literature.php|archive-date=2018-12-15}}</ref> मोहम्मद नागिब अलरामादी,<ref>{{Citation|last=Elramadi|first=Mohamed Nagib|author1-link=|last2 = | first2 = |title=ऐनामा देखिने प्रतिविम्व (The Reflection of Mirror)|translator=Suman Pokhrel|journal= Kalashree|volume=5|issue=5|page=359|publisher=Nepali Kala Sahitya Dot Com Pratisthan|editor=Momila|location=Kathmandu, Nepal |date=April 2015|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> छादोर वाङ्ग्मो,<ref>{{cite web|url=http://www.nepalikalasahitya.com/chador-wangmo-world-literature.php|title=मृत्युः कसरी आउँछस् तँ?|language=Nepali|trans-title=Death: How will you come?|first=Chador|last=Wangmo|translator=Suman Pokhrel|publisher=Nepali Kala Sahitya Dot Com Pratisthan|editor=Momila|location=Kathmandu|date=2017|accessdate=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215222357/http://www.nepalikalasahitya.com/chador-wangmo-world-literature.php|archive-date=2018-12-15}}</ref> कामिनी कामायनी,<ref>{{Citation|last=Kamayani|first=Kamini|author1-link=|last2 = | first2 = |title=आतङ्की गाउँ |language=Nepali|trans-title=|translator=Suman Pokhrel|journal= Kalashree|volume=6|issue=6|page=408|publisher=Nepali Kala Sahitya Dot Com Pratisthan|editor=Momila|location=Kathmandu, Nepal |date=April 2015|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> रिता साञ्चियोनी,<ref>{{Citation|last=Stanzione|first=Rita|author1-link=|last2 = | first2 = |title=यदी (If)|translator=Suman Pokhrel|journal= Kalashree|volume=5|issue=5|page=358|publisher=Nepali Kala Sahitya Dot Com Pratisthan|editor=Momila|location=Kathmandu, Nepal |date=April 2015|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> अशोक कुमार पाण्डेय<ref>{{Citation|last=Panday|first=Ashok Kumar|author1-link=|last2 = | first2 = |title=हरेक ठाउँमा उस्तै थिएँ म |translator=Suman Pokhrel|journal= Kalashree|volume=6|issue=6|page=411|publisher=Nepali Kala Sahitya Dot Com Pratisthan|editor=Momila|location=Kathmandu, Nepal |date=April 2015|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> लगायतका विभिन्न मुलुक तथा भाषाका समकालिन कविका कवितालाई नेपालीमा अनुवाद गरेका छन् । <ref name="AbhiSubedi1"/><ref name="autogenerated2"/> पोखरेलले महाकवि [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]],<ref>{{cite web|url= http://kavitakosh.org/kk/राही_/_लक्ष्मीप्रसाद_देवकोटा_/_सुमन_पोखरेल |title=राही (यात्री) / लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा / अनुवाद- सुमन पोखरेल |first= लक्ष्मीप्रसाद |last= देवकोटा |publisher=कविताकोश |website=kavitakosh.org |date=12 November 2016 |accessdate=2017-08-10}}</ref> तथा [[गोपाल प्रसाद रिमाल|गोपालप्रसाद रिमाल]],<ref>{{cite web|url= http://kavitakosh.org/kk/माँ_का_ख्वाब_/_गोपालप्रसाद_रिमाल_/_सुमन_पोखरेल |title=माँ का ख्वाब (आमाको सपना) / गोपालप्रसाद रिमाल / अनुवाद- सुमन पोखरेल | publisher=कविताकोश |website=kavitakosh.org |date=12 November 2016 |accessdate=2017-08-10}}</ref> [[भूपि शेरचन|भूपी शेरचन]],<ref>{{cite web|url=http://kavitakosh.org/kk/घूमनेवाली_कुर्सी_पे_एक_अंधा_/_भूपी_शेरचन_/_सुमन_पोखरेल |title=घूमनेवाली कुर्सी पे एक अंधा (घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे) / भूपी शेरचन / अनुवाद - सुमन पोखरेल|publisher=कविताकोश |website=kavitakosh.org |date=12 November 2016 |accessdate=2017-08-10}}</ref> [[हरिभक्त कटुवाल]], [[ईश्वरबल्लभ|ईश्वरवल्लभ]],<ref>{{cite web|url=http://kavitakosh.org/kk/धूवेँ_का_जंगल_/_ईश्वरवल्लभ_/_सुमन_पोखरेल |title= धूवेँ का जंगल (धुँवाको जंगल) / ईश्वरवल्लभ / अनुवाद - सुमन पोखरेल|publisher=कविताकोश |website=kavitakosh.org |date= 2 July 2017 |accessdate=2017-08-10}}</ref> [[अभि सुवेदी]],<ref>{{cite web|url= http://kavitakosh.org/kk/आजकल_मुझे_/_अभि_सुवेदी_/_सुमन_पोखरेल |title= आजकल मुझे (मलाई अचेल) / अभि सुवेदी / अनुवाद - सुमन पोखरेल|publisher=कविताकोश |website=kavitakosh.org |date=12 November 2016 |accessdate=2017-08-06}}</ref> [[कृष्णभूषण बल]],<ref>{{cite web |url=http://kavitakosh.org/kk/दिल_की_जख्म_/_कृष्णभूषण_बल _/_सुमन_पोखरेल |title=दिल की जख्म (मनको घाउ) / कृष्णभूषण बल / अनुवाद- सुमन पोखरेल |publisher=कविताकोश |website=kavitakosh.org |date=12 November 2016 |accessdate=2017-08-10 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[दिनेश अधिकारी]], ज्योति जङ्गल, मुकुल दाहाल, मुकुन्द प्रयास, धिरज राई, दिपक सम्चु, अर्जुन ढुङ्गाना, विराट अनुपम, शुभलक्ष्मी लम्साल, गीता त्रिपाठी, भूपिनलगायत कविहरूका कविता अङ्ग्रेजी, हिन्दी तथा उर्दु भाषामा अनुवाद गरेका छन् । <ref name="kavitakosh1"/><ref>{{cite web|url=http://asiansignature.com/focus|title=Focus|volume=4|issue=April|date=2017|editor=Surabhi Bhattacharjee|first=various|last=-|translator=[[Suman Pokhrel]]|publisher=Asian Signature|accessdate=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702013424/http://asiansignature.com/focus/|archive-date=2019-07-02}}</ref> [[महाभारत]]की पात्र [[द्रौपदी]]मा आधारित सुमन पोखरेलको नाटक [[याज्ञसेनी]] सन् २०१६ देखि अमेरिका तथा भारतका विभिन्न शहरहरूमा [[सुनील पोखरेल|सुनिल पोखरेल]]को निर्देशनमा प्रदर्शन हुँदै आएको छ । <ref>{{cite news|author= <!--Staff writer(s); no by-line.-->|title= छुट्टाछुट्टै ‘सोलो’ नाटक लिएर अमेरिका जाँदै सुनील-निशा दम्पती|url= http://kala.setopati.com/news/4437/|publisher= सेतोपाटी|location= काठमान्डु|date= 15 September 2016|access-date= 2017-08-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20170805014918/http://kala.setopati.com/news/4437/|archive-date= 2017-08-05}}</ref> चित्रकारका रूपमा पोखरेलले अनेकौँ पुस्तकहरूलाई आवरण कला दिएका छन् । उनले [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]को कथा [[तीन घुम्ती (उपन्यास)|तीन घुम्ती]]माथि बनाएको चित्र गुराँस पुस्तकालय, विराटनगरमा सङ्ग्रहित छ । <ref name="DahirajSubedi1"/><ref>{{cite book |last1 =कोइराला भण्डारी |first1= सुशीला | title = मेनका|cover-art=सुमन पोखरेल|date = 2013 |publisher = नेपाली साहित्य समिति, ISBN 97899३७२६९०४९|location =विराटनगर}}</ref> {{Quote box |width=350px |align=right|quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right |quote = <poem> ताजमहल र मेरो प्रेम सारा यौवन छातीमा एउटा प्रेमाकुल मुटु बोकेरै हिँडिरहेको हुँ । फक्राएर मनलाई प्रेमको ओत बनाऊँ लागेकै हो। अनुरागका गहिराइहरूमा डुबेर मुटु लफ्रक्क हुँदा निचोरेर प्रेयमै पोखूँ भइरहेकै हो, कहिल्यै नमेटिने एक चित्र हृदयकै रङ्गले कोरूँ भइरहेकै हो । उभिएर आज यो ताजमहल अगाडि; सूर्यकिरणको स्पर्शले लजाइरहेका सङ्गमरमरका मुस्कानहरू, प्रेमको उचाइलाई छोएर मदहोस बतास्सिएका हावाका गुच्छाहरू, परिक्रमरत द्रष्टाहरूका छातीभित्र गुन्जिरहेका प्रेमास्पद सङ्गीतहरू र आफ्नै मनभित्र छचल्किरहेका रङ्गिन अनुभूतिका सुवासित मादकतामा लठ्ठिएर म आफूलाई बिर्सिरहेको छु। यस बेला म शाहजहाँलाई सम्झिरहेको छु वा मुमताजलाई वा सम्झिरहेछु आफैँलाई ? भ्रमित छु अचेत छु, आफ्नै छातीको फैलाहटले पुरिएर । शाहजहाँ, जसले बादशाहलाई प्रेमीभन्दा होचो बनाइदियो। जसले चिहानलाई मन्दिर, प्रेमिकालाई ईश्वर, प्रेमलाई धर्म बनाइदियो । कम से कम दुई फरक त पक्कै छ हामीबीच ऊ शहंशाह थियो, म ऊ जत्तिकै वैभवशाली हुन्थेँ भने ताजमहल बनाउन प्रेमिकाको मृत्यु पर्खने थिइनँ । </poem>|source = (जीवनको छेउबाट, २०६६), वाणी प्रकाशन, विराटनगर ISBN 9789994626556 }} ==लेखनशैली== सुमन पोखरेललाई आफ्ना पाठकलाई काव्यात्मक चमत्कारले उठाएर नयाँ उचाइमा पुर्‌याउने र जीवनका आम विषयवस्तु प्रति संवेदनशील हुन वाध्य पार्ने सशक्त कोमल स्वरका कविका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । "उनका (सुमनका) कविताहरू जीवन र जगतका अनेक विचित्रताहरू बीच छिर्दछन् र तिनका लुकेका पक्षहरूको उद्घाटन गर्दछन् । उनका शब्द चयनको खेलले पाठकको मष्तिस्कमा मायवी चित्रहरू कोरिदिन्छन् ।" भनेर पोखरेलका कविताको समीक्षा गरिएको छ । <ref name="foswal1"/><ref name="blurb.com">{{cite web|url=http://www.blurb.com/books/6060206-the-art-of-being-human-volume-13 |title=द आर्ट अफ बिइङ् ह्यूमन |volume=१३|page=१८-२३|publisher=ब्लर्ब बुक्स |first=सुमन|last=पोखरेल|translator=[[अभि सुवेदी]]|editor=डानियाला भिकु तथा ब्रायन रिक्सन|website=blurb.com |date=१३ मार्च २०१५ |accessdate=2017-08-10, ISBN 9781772350111}}</ref> लाइफ एन्ड लिजेन्डले पोखरेलका कविताको समिक्षा गर्दै,'पोखरेलका कविताहरू जीवन र जगतका अनेक विचित्रताहरू बीच छिर्दछन् र तिनका लुकेका पक्षहरूको उद्घाटन गर्दछन् । उनका शव्द चयनको खेलले पाठकको मष्तिस्कमा मायवी चित्रहरू कोरिदिन्छन् ।' भनेको छ ।<ref name="lifeandlegends1"/> पोखरेलको <span class="plainlinks">[http://kavitakosh.org/kk/आगाले_भिजेको_आकाश_/_सुमन_पोखरेल आगाले भिजेको आकाश]</span> शीर्षकको कविताको व्याख्यामा [[अभि सुवेदी]] लेख्छन्,- 'त्यो कविपात्रको उक्ति सामर्थ्य नै सिर्जनाले बनिएको छ । उसको खोजीमा जेन चित्रकार र कविका जस्ता सहज र वोधगम्य बिम्बहरूका नाटकीय खेलहरू हुन्छन् । त्यो खोजमा परमआनन्द बुझाउने क्षणहरूका आभाष पाइन्छन् । यस्ता क्षणहरू जसको प्रयोग गर्दा कविपात्र विचलनमा परेको छैन । त्यहाँ निजत्व छ तर त्यो निजत्व एक खोजीको रूपक भएकोछ । त्यसको पछिल्तिर एउटा चाहनाको आकाश छ ।'<ref name="AbhiSubedi1"/> उनको अर्को कविता <span class="plainlinks">[http://kavitakosh.org/kk/केटाकेटी_/_सुमन_पोखरेल केटाकेटी]</span>को समीक्षा गर्दै भरतीय लेखिका अनुजा घोष लेख्छिन्, "सुमन पोखरेलको कविता 'केटाकेटी'ले पाठकको चेतनामा कोमलता भरिदिन्छ । कविले बालकको निश्छलतालाई प्राकृतिक विम्वहरूका माध्यमबाट व्याख्यातीत चित्रण गरेका छन् । कविताको अन्त्यमा छोडिएको आलङ्कारिक प्रश्नले पाठकको मष्तिस्कमा एउटा अमिट छाप छोड्दछ ।"<ref name="anujaghosh">{{Citation|last=Ghosh|first=Anuja|title =A poet to reckon with|volume=|issue=|page=33|publisher=Collage Times|editor=|location= |date=January 2016}}</ref> कवि पोखरेल पुराना मान्यतालाई भत्काएर नयाँ मान्यता स्थापित गर्ने कविका रूपमा देखिन्छन् । उनको कविता <span class="plainlinks">[http://kavitakosh.org/kk/ताजमहल_र_मेरो_प्रेम_/_सुमन_पोखरेल ताजमहल र मेरो प्रेम]</span> यसको एक सशक्त दृष्टान्त हो । सो कवितामा उनले [[ताजमहल]]को विशालता र हालसम्म रही आएको मान्यतालाई कलात्मक तरिकाले चुनौती दिएका छन् । समीक्षक तथा समकालिन कविहरूले उनको सो कवितालाई [[ताजमहल]] जतिक्कै कलात्मक भनेर व्याख्या गरेका छन् ।<ref name="autogenerated2"/><ref name="anujaghosh"/> पोखरेलका कविताको समालोचना गर्दै दधिराज सुवेदीले आफ्नो पुस्तक ‘नेपाली साहित्यका मुस्कानहरू’मा “’कवितामा मानव प्रेमको उत्कर्ष चाहिन्छ, कविता अभिव्यक्तिको उच्चतम माध्यम बन्नुपर्दछ, कविता स्वतन्त्रताका लागि लेखिनुपर्दछ । कविता न्याय, प्रेम र जीवनका वारेमा लेखिएको हुनुपर्दछ' भन्ने विचारका धनी सुमन पोखरेलका सिर्जनामा शालीनता छ । उनी शिल्प र कथ्य दुवै प्रकारले व्यक्ति वा समाजका पीडालाई पारदर्शी ढङ्गले प्रस्तुत गर्दै समाजलाई सुख, शान्ति एवम् आनन्दको अनुभूति दिलाउँछन् ।“ भनेका छन् ।<ref name="DahirajSubedi1"/> पोखरेलका गीतहरू साङ्गीतिक तथा काव्यिक विशेषताका कारणले विशिष्ट मानिएका छन् । कथाकार परशु प्रधानले पोखरेलको गीत सङ्ग्रह [[हजार आँखा यी आँखामा]]को प्रकाशकीयमा लेखेका छन्, "सुमनका कविताहरू ओखर जस्ता पनि छन् । तर यसभित्रका गीतहरू भने ललिपप लाग्छन् । यी गीतहरूमा कोमल र सरल अनुभूतिहरूले कल्पनाको आकाशमा राम्ररी उडान भर्न पाएका छन् । ... सुमन पोखरेलका गीतहरू साहित्यिक गीत हुन् र यिनका साहित्यिक मूल्य उल्लेखनीय छन् ।" पोखरेलका गीतबारे कवि [[कृष्णभूषण बल]]ले आफ्नो भनाइ यसरी व्यक्त गरेका छन्- 'गीतको बोटमा फुलेको फूलको नाम नै सुमन पोखरेल हो ।' कवि तथा गीतकार [[दिनेश अधिकारी]]ले [[हजार आँखा यी आँखामा]] पोखरेलको आगमनलाई 'तपाईँ मनबाट गीतको दुनियाँमा आउनु भएको छ । म, अलि अगाडिदेखि यो दुनियाँ भोगिरहेछु । तपाईँको आगमन त्यसैले पनि मलाई प्यारो लागिरहेछ, न्यानो लागिरहेछ । म तपाईँलाई गीतको यो दुनियाँमा स्वागत गर्छु। तपाईँको यो आगमनलाई मैले आफ्नै अर्थमा ग्रहण गरेको छु । तपाईँ आउनु भएकोले- आफू आएको अवस्थालाई सार्थक ठानिरहेको छु।' भनेर स्वागत गरेका छन् । आफ्ना मनका भावनाहरू माया र प्रणयका स्वरहरूमा सुरुचिपूर्ण ढङ्गले व्यक्त गर्ने कवि सुमनका सम्प्रेषणीय भावनाहरूप्रति पूर्ण सहमत हुँदै साहित्यकार [[शिव रेग्मी]] भन्छन्,-"[[हजार आँखा यी आँखामा]]भित्रका एकसट्ठी गीतहरू नेपाली गीति फाँटका एकसट्ठी सुन्दर गेय फूलहरू हुन् जसले हाम्रो इतिहासमा नयाँ मोडहरूको उद्घाटन गर्ने छन् ।<ref name="foswal1"/><ref name="HajarAankha"/> उनले अन्य भाषाबाट नेपालीमा गरेका अनुवादहरू सशक्त अनुवाद मानिएका छन् । कवि तथा समालोचक [[गीता त्रिपाठी]]ले पोखरेलद्वारा अनूदित कविताहरूको सङ्ग्रह ''मनपरेका केही कविता''ले नेपाली अनुवाद साहित्यमा नयाँ दैलो खोलेको विचार व्यक्त गरेकी छन् । सो पुस्तकको बारेमा कवि [[मोमिला]]ले शब्दभन्दा पनि मूल कविताको भाव र आत्मामा बढी केन्द्रित भएर अनुवाद गरिएको हुनाले संग्रहका कविता नेपाली कविता नै भएर आएको बताएकी छन् भने कवि [[तुलसी दिवस]]का अनुसार उक्त पुस्तकमा सङ्ग्रहित कविताहरू अनुवाद जस्तो नलागेर मौलिक नेपाली कविता लाग्नुले अनुवादकको सामर्थ्य देखाएको धारणा राखेका छन् । कवि विप्लव प्रतीकले मूल कृतिको आत्मा नमारी मौलिक नेपालीजसरी अनुवाद भएको सो संग्रहले नेपाली अनुवादसाहित्यमा स्पस्ट उपस्थिति जनाएको धारणा व्यक्त गरेका छन् ।<ref name="MPKK१">{{cite book |last=पोखरेल |first= सुमन|title=मनपरेका केही कविता|chapter=मनपरेका कविताको वृत्त - [[अभि सुवेदी]]|chapter type=भूमिका|date=२०७४|publisher=शिखा बुक्स, ISBN ९७८९९३७९२४४५०|location=काठमाडौँ}}</ref><ref name="News24nepal">{{cite web|url=http://www.news24nepal.tv/2018/04/21/312048|title=‘मनपरेका केही कविता’ उत्कृष्ट अनुदित सङ्ग्रह भएको दाबी|trans-title=|first=राजेन्द्र|last=तारकिणी|website=news24nepal.tv|date=21 April, 2018|accessdate=2018-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706104359/http://www.news24nepal.tv/2018/04/21/312048|archive-date=2018-07-06}}</ref><ref name="मनपरेका केही कविता’ बजारमा">{{cite web|url=http://thahakhabar.com/news/37462|title=‘मनपरेका केही कविता’ बजारमा|trans-title= |first=|last=|website=thahakhabar.com|date=बैशाख ८, २०७५|accessdate=2018-06-06}}</ref><ref name="nepallive.com">{{cite web|url=http://nepallive.com/story/22240 |title=‘मनपरेका केही कविता’ मा १५ विदेशी कविका सिर्जना|trans-title= |first= |last= |website=nepallive.com|date=बैशाख ८, २०७५|accessdate=2018-06-06}}</ref> ==प्रभाव तथा प्रतिग्रहण== [[File:Kantipur_Daily_(45587200225).jpg|thumb|350px|पोखरेलको कविता ट्याटु गरिएको बारेमा लेखिएको एउटा लेख]] सुमन पोखरेललाई सार्क साहित्य पुसस्कारबाट दुई पल्ट विभूषित गरिएको छ । उनका विभिन्न कविताका अंशहरूलाई विभिन्न मुलुकका लेखकहरूले आफ्ना लेखहरूमा उद्धृत गरेका छन् । ‘द हिन्दू’मा प्रकाशित <span class="plainlinks">[http://www.thehindu.com/features/metroplus/it-is-not-hard-to-find-poems-that-deal-with-conflict-with-war-with-loss/article7899911.ece रनिङ अन पोयट्री: द वुन्डेड वर्ल्ड] </span> शीर्षकको कवितासम्बन्धी लेखमा डा. श्रीविद्या शिवकुमारले पोखरेलको कविता [[:en:Every Morning (poem)|हरेक बिहान]]बाट एक अंश उद्धृत गरी आफ्नो लेख शुरु गरेकी छन् ।<ref name="thehindu.com">{{cite web|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/it-is-not-hard-to-find-poems-that-deal-with-conflict-with-war-with-loss/article7899911.ece|title= रनिङ अन पोयट्रीः द वुन्डेड वर्ल्ड |first= डा. श्रीविद्या |last=शिवकुमार|date=November 20, 2015|publisher=|via=द हिन्दू |accessdate=2018-03-08}}</ref> सोही कविताको एक अंशबाट शुरू गरेर मीनाक्षी मोहनले मन्ना बहादुरको एउटा पुस्तकको समीक्षा गरेकी छन् । <ref name="theindiaobserver">{{cite web|url=http://theindiaobserver.com/book-review-the-curse-of-nalanda-by-meenakshi-mohan/|title= द कोर्स अफ नालन्दा |first= मीनाक्षी |last=मोहन|date=March 3, 2018|publisher=|via=द इन्डिया अब्जर्भर |accessdate=2018-03-08}}</ref> पोखरेलको कविता [[:en:Before Buddha's Statue in the Rain|बर्सात्‌मा बुद्धको मूर्तिसामू]]को एउटा हरफ उद्धृत गरी अतुला गुप्ताले ‘डेक्कन हेराल्ड’ मा प्रकाशित <span class="plainlinks">[http://www.deccanherald.com/content/520024/an-environmental-round-up.html/ इन्भाइरोन्मेटल राउन्ड अप] </span> शीर्षकको आफ्नो लेख शुरू गरेकी छन् ,<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/520024/an-environmental-round-up.html|title=An environmental round-up|first=अतुला|last= गुप्ता|date=December 29, 2015|publisher=डेक्कन हेराल्ड|accessdate=2018-03-08}}</ref> भने मोना मेहताले ‘स्पिकिङ ट्री’मा प्रकाशित दक्षिण एसियाली सम्पदासम्बन्धी आफ्नो लेख <span class="plainlinks">[https://www.speakingtree.in/article/indic-region-shared-heritage/ इन्डिक रिजन: शेयर्ड हेरिटेज] </span> पोखरेलको कविता ‘खोजिरहेछु एउटा हृदय’लाई उद्धृत गरी शुरू गरेकी छन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.speakingtree.in/article/indic-region-shared-heritage|title=इन्डिक रिजन: शेयर्ड हेरिटेज|first=मोना|last=मेहता|date=March 3, 2017|publisher=Speaking Tree|accessdate=2018-03-08}}</ref> ‘साइकोलोजी टुडे ‘मा प्रकाशित <span class="plainlinks">[https://www.psychologytoday.com/blog/hunger-artist/201803/who-wants-be-normal/ हु वान्ट्स टु बी नर्मल] </span> शीर्षकको आफ्नो लेखमा एमेली टी ट्रोस्कियान्कोले पोखरेलको कविता [[:en:Before Making Decisions|निर्णय गर्नुअघि]] को अन्तिम स्टेन्जालाई उद्धृत गरेकी छन् । <ref>{{cite web|url= https://www.psychologytoday.com/blog/hunger-artist/201803/who-wants-be-normal|title=हु वान्ट्स टु बी नर्मल|first=एमेली टी.|last=ट्रोस्कियान्को|date=March 2, 2018|publisher=साइकोलोजी टुडे |accessdate=2018-03-08}}</ref> सुमन पोखरेलका कविताहरू विश्वविद्यालयका सिलेबसमा राखिएका छन् । उनको 'ताज महल र मेरो प्रेम' शीर्षकको कविता पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयको स्नातक तहको पाठ्यक्रममा राखिएको छ, भने उनको कविता 'हाटमा उभिएर'को अङ्ग्रेजी अनुवाद त्रिभूवन विश्वविद्यालयको वि.एड. को सिलेबसमा राखिएको छ । उनका कविताकी प्रशंसक फ्रान्सकी एन्ड्रिया फर्नान्डिजले उनका कविताका अंशहरू आफ्ना पाखुरामा ट्याटु गरेकी छन् ।<ref>{{cite web|url=https://www.kantipurdaily.com/koseli/2018/05/26/152730500228431183.html |title=फ्रान्सेली पाखुरामा नेपाली कविता||first=माधव |last=घिमिरे |website=kantipurdaily.com|date=26 May 2018|accessdate=2019-03-18}}</ref> ==मुख्य कृतिहरू== {{Quote box |width=350px |align=right|quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right |quote = <poem> <br>कविता मान्छेले लेख्न सक्दैन, कविता लेख्न कवि नै हुनुपर्दछ । कवि सँधै कवि रहिरहँदैन र सक्दैन पनि । आम मान्छे नै विशेष अवस्थामा कवि हुने गर्दछ, अथवा कवि ज्यादाजसो समय आम मान्छे भएर बाँचेको हुन्छ । मान्छे कवि भएको विशेष अवस्थाको अनुभूतिजन्य भावलाई कल्पनाशिलता तथा शब्दसामर्थ्यको ओजले कलात्मकरूपमा गरिएको विम्बात्मक सम्प्रेषण नै कविता हो । -सुमन पोखरेल </poem> <ref name="nilo1">{{cite book |last1 =गौतम दाहाल |first1= सबिता | title = नीलो सिमाना|chapter=प्रकाशकीय - सुमन पोखरेल|date = 2010 |publisher = वाणी प्रकाशन, ISBN 9789994636594|location =विराटनगर}}</ref> }} ===कविता=== *"[[शून्य मुटुको धड्कनभित्र]]", २०५६, वाणी प्रकाशन, विराटनगर<ref name="madanpuraskar1">{{cite web|url=http://www.madanpuraskar.org/search/monographsview.php?showdetail=&ID=16020|title=सुमन पोखरेल : शून्य मुटुको धड्कनभित्र|first=सुमन |last=पोखरेल|date=|publisher=मदन पुरस्कार पुस्तकालय|accessdate=2017-08-१०}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wikidata.org/wiki/Q23702056|title=Shoonya Mutuko Dhadkanbhitra - Wikidata|publisher=}}</ref> *[[हजार आँखा यी आँखामा]] २०५९, वाणी प्रकाशन, विराटनगर, ISBN ९७८९९९३३६५६३७<ref name="HajarAankha">{{cite web|url=https://archive.org/details/HazaarAankhaaYeeAankhaamaa|title=हजार आँखा यी आँखामा |first=सुमन|last=पोखरेल|publisher=वाणी प्रकाशन|accessdate=2017-08-06}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.madanpuraskar.org/search/monographslist.php?cmd=search&t=monographs&psearch=%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%96%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B2&psearchtype= |title=हजार आँखा यी आँखामा |publisher=मदन पुरस्कार पुस्तकालय |date= |accessdate=2017-08-10}}</ref><ref name="HajarAankha1">{{cite web |url=http://pustakalaya.org/eserv.php?pid=Pustakalaya:3681&dsID=SumanPokhrel2059BS_HazaarAankhaaYeeAankhaamaa.pdf |title=हजार आँखा यी आँखामा (कवितासङ्ग्रह) |publisher=साझा शिक्षा ई-पाटीको ई-पुस्तकालय |format=PDF |date= |accessdate=2017-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714200848/http://pustakalaya.org/eserv.php?pid=Pustakalaya:3681&dsID=SumanPokhrel2059BS_HazaarAankhaaYeeAankhaamaa.pdf |archive-date=2014-07-14 }}</ref> *[[जीवनको छेउबाट]], २०६६, वाणी प्रकाशन, विराटनगर, ISBN ९७८९९९४६२६५५६ <ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/JeevankoChheubaata|title=जीवनको छेउबाट|first=सुमन|last=पोख्रेल|publisher=वाणी प्रकाशन|accessdate=2017-08-10}}</ref><ref name="Publication2">{{cite web |url=http://pustakalaya.org/eserv.php?pid=Pustakalaya:3679&dsID=SumanPokhrel2066BS_JeevankoChheubaata.pdf |title=जीवनको छेउबाट (कवितासङ्ग्रह) |publisher=साझा शिक्षा ई-पाटीको ई-पुस्तकालय |format=PDF |date= |accessdate=2017-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714150626/http://pustakalaya.org/eserv.php?pid=Pustakalaya:3679&dsID=SumanPokhrel2066BS_JeevankoChheubaata.pdf |archive-date=2014-07-14 }}</ref> {{Quote box |width=350px |align=right|quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right |quote = <poem> <br>कवितामा प्रयोग भएका कतिपय शब्दहरू कागजमा स्थिर रहँदा पनि म तिनलाई गतिशील देख्ने गर्दछु । ठ्याक्कै आफू नभएर आफ्नो हिँडाइमा आफैंले छेकेर अदृष्य बनाएका दृष्यहरू नै कविताका अर्थ हुन्‌ । कविताका शब्दहरू नसुनिने एकएक सुमधुर सङ्गीतमा वाक्यखण्ड भएर कागजबाहिर गुनगुनाइरहेका हुन्छन्‌ । भाषा भनेको त्यही दृष्य र सङ्गीतको सम्मिश्रण हो । हामी दृष्य र सङ्गीत बोल्ने गर्छौँ । - सुमन पोखरेल, [[मनपरेका केही कविता]] </poem> }} ===नाटक=== * [[याज्ञसेनी]]<ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=छुट्टाछुट्टै ‘सोलो’ नाटक लिएर अमेरिका जाँदै सुनील-निशा दम्पती|trans-title=Sunil and Nisha are bringing two Solo Plays to USA|url=http://kala.setopati.com/news/4437/|work=|publisher=कला सेतोपाटी|location=काठमाडौँ|date=बिहीबार, भाद्र ३०, २०७३|accessdate=2017-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805014918/http://kala.setopati.com/news/4437/|archive-date=2017-08-05}}</ref> ===अनुवाद=== ====कविता==== * [[मनपरेका केही कविता]] २०७४, शिखा बुक्स, [[काठमाडौँ]], ISBN 978-9937-9244-5-0<ref name="News24nepal"/><ref name="मनपरेका केही कविता’ बजारमा"/><ref name="nepallive.com"/><ref>{{cite web|url=|title=अनुवादमा 'मनपरेका केही कविता'|trans-title= |first=गीता |last=त्रिपाठी|publisher=नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान|page=358-359|website=|year=वर्ष ७|issue=अङ्क ७|date=२०७५}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ammarwani.com/entertainment/post/2018-04-21-02-27-31|title=अनूदित कवितासङ्ग्रह ‘मनपरेका केही कविता’ सार्वजनिक|trans-title=|first=|last=|website=ammarwani.com|date=८ बैशाख २0७५ , शनिबार|accessdate=2018-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180606035927/http://ammarwani.com/entertainment/post/2018-04-21-02-27-31|archive-date=2018-06-06}}</ref><ref>{{cite web|url=http://nepallive.com/story/22135 |title=विश्वसाहित्य : तिम्रा गोडा (कविता)|trans-title= |first=पाव्लो |last=नेरुदा |website=nepallive.com|date=बैशाख ६, २०७५|accessdate=2018-06-05}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.farakdhar.com/content/8946/|title=कविता लेखकसँग होइन, पाठकसँग सम्बन्धित छ: सुमन पोखरेल|trans-title=|first=मीनराज|last=बसन्त|website=farakdhar.com|date=८ बैशाख २०७५, शनिबार|accessdate=2018-06-06}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Samachardainik1">{{cite web |url=http://www.samachardainik.com/atsPr6p7 |title=‘मनपरेका केही कविता’ बजारमा |trans-title= |first= |last= |publisher=सौर्य दैनिक |website=samachardainik.com |date=०९ बैशाख २०७५ |accessdate=2018-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425163006/http://samachardainik.com/atsPr6p7 |archive-date=2018-04-25 }}</ref> *नेपालीमा अनुवादः [[:en:Gulzar|गुलजार]] <ref name="Gulzar">{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/8861425-nepali-translation-of-gulzar-s-poem-kitaben-jhankt|title= गुलजार / चिहाउँछन्‌ किताबहरू |language=Nepali|trans-title=The Books Peep|first= |last= -|author-link=Gulzar |translator=Suman Pokhrel |website=goodreads.com |date=11 August 2015 |accessdate=2017-08-10}}</ref>, [[:en:Sahir Ludhianvi|साहिर लुधियानवी]] <ref name="SahirLudhiyanvi">{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/4721921-nepali-translation-of-sahir-ludhiyanvi-s-poem-tajmahal |title= साहिर लुधियानवी / ताजमहल |language=Nepali|trans-title=The Tajmahal|first= |last= |author-link=Sahir Ludhiyanvi |translator=Suman Pokhrel|website=goodreads.com |date=20 August 2011 |accessdate=2017-08-10}}</ref>, लगायत विभिन्न विदेशी कविहरूका कविताहरू नेपालीमा अनुवाद । *हिन्दीमा अनुवाद: महाकवि [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]]; तथा कविहरू [[गोपाल प्रसाद रिमाल|गोपालप्रसाद रिमाल]], [[भूपि शेरचन|भूपी शेरचन]], [[अभि सुवेदी]], [[कृष्णभूषण बल]] आदिका कविता । <ref>{{cite web|url=http://kavitakosh.org/kk/सुमन_पोखरेल |title=सुमन पोखरेल :: कविताकोश |publisher=कविताकोश |date= |accessdate=2017-08-10}}</ref> *अङ्ग्रेजीमा अनुवादः [[ईश्वरबल्लभ|ईश्वर बल्लभ]], [[हरिभक्त कटुवाल]], [[अभि सुवेदी]], [[मञ्जु काँचुली]], [[दिनेश अधिकारी]], उपेन्द्र सुब्बालगायत कविहरूका कविताको अङ्ग्रेजीमा अनुवाद ।<ref>{{cite web|url=http://asiansignature.com/contemporary-poets/suman-pokhrel-3|title=शब्दको किनारैकिनार|trans-title=Along the Bank of Word|first1=अभि|last1=सुवेदी|author-link=अभि सुवेदी|first2=दिनेश|last2=अधिकारी|translator=सुमन पोखरेल|publisher=Asian Signature|website=asiansignature.com|date=19 June 2018|accessdate=2018-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723152408/http://asiansignature.com/contemporary-poets/suman-pokhrel-3/|archive-date=2018-07-23}}</ref><ref>{{Citation|last=बल्लभ|first=ईश्वर|author1-link=ईश्वरबल्लभ|last2 = | first2 = |title=धूँवाको जङ्गल|language=नेपाली|trans-title=Jungle of Smoke |translator=सुमन पोखरेल|journal= Poetic Prism|volume=3|issue=3|page=899|publisher=The Cultural Center of Vijayawada and Amarawati|editor=Padmaja Iyegner|location=Andra Pradesh, India|date=September 2017|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> ====कथा==== * [[इन्दिरा दाँगी]]का हिन्दी भाषाका कथाहरू नेपालीमा अनुवाद<ref>{{cite web|author= |url=http://sahityasangraha.com/2018/04/29/%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80/ |title=बोतलको पानी |publisher=sahityasangraha.com |date=April 29, 2018 |accessdate=2018-5-21}}</ref><ref>{{cite web|url= http://annapurnapost.com/news/96158 |title=दाहिने आँखो (मूल हिन्दीबाट सुमन पोखरेलद्वारा अनुदित) |first= इन्दिरा |last= दाँगी|translator=Suman Pokhrel|publisher=अन्नपूर्ण पोष्ट |website=annapurnapost.com |date=०८ बैशाख २०७५ |accessdate=2018-05-21}}</ref><ref>{{cite web|url= http://annapurnapost.com/news/60427 |title=बोतलको पानी (मूल हिन्दीबाट सुमन पोखरेलद्वारा अनुदित) |first= इन्दिरा |last= दाँगी|translator=Suman Pokhrel |publisher=अन्नपूर्ण पोष्ट |website=annapurnapost.com |date=२५ मङि्सर २०७३ |accessdate=2018-05-21}}</ref> ====नाटक==== * [[आँधीबेहरी]], २०७५, [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान]], [[काठमाडौँ]] ISBN 978-9937-723-08-4 - [[विलियम शेक्सपियर]]को नाटक [[:en:The Tempest|द टेम्पेस्ट]]को [[नेपाली भाषा|नेपाली]] अनुवाद<ref name="AB1">{{cite book|last1=शेक्सपियर|first1=विलियम|author-link1=विलियम शेक्सपियर| translator-last1=पोखरेल|translator-first1=सुमन|translator-link1=सुमन पोखरेल|translator-mask1=|last2=पोखरेल|first2=सुमन|author-link2=सुमन पोखरेल|date=|year=२०७५|orig-year=१६१०-१६११ इ.सं.|chapter=|title=आँधीबेहरी|trans-title=The Tempest|language=नेपाली|edition=पहिलो|location=काठमान्डु|publisher=नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|publication-date=२०७५|pages=८४| isbn=978-9937-723-08-4}}</ref> [[File:SAARC Literary Award Suman Pokhrel 231.jpg|thumb|right|सन्‌ २०१३ को सार्क साहित्य एवार्ड ग्रहण गर्दै सुमन पोखरेल]] [[File:SAARC Literary Award 2015 Suman Pokhrel001.JPG|thumb|सन्‌ २०१५ को सार्क साहित्य एवार्ड ग्रहण गर्दै सुमन पोखरेल]] ==पुरस्कार तथा सम्मान== ===अन्तर्राष्ट्रिय=== * [[सार्क साहित्य पुरस्कार|सार्क साहित्य पुरस्कार २०१५]], [[:en:Foundation of SAARC Writers and Literature|फाउन्डेशन अफ् सार्क राइटर्स एन्ड लिटरेचर]] <ref name="ReferenceA"/> * [[सार्क साहित्य पुरस्कार|सार्क साहित्य पुरस्कार २०१३]], [[:en:Foundation of SAARC Writers and Literature|फाउन्डेशन अफ् सार्क राइटर्स एन्ड लिटरेचर]]<ref name="ReferenceB">'Five writers honoured at SAARC Literature Festival', Hindustan Times, New Delhi, Monday, 11 March, 2013</ref><ref>http://en.wikipedia.org/wiki/SAARC_Literary_Award</ref> * परिकल्पना अवार्ड, २०१३, परिकल्पना समय, भारत <ref>{{cite web |url=http://parikalpnakosh.org/index.php? |title=Parikalpna_Award |publisher=परिकल्पना कोश |website=parikalpnakosh.org |date=2013-09-13 |accessdate=2017-08-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204035219/http://parikalpnakosh.org/index.php |date=2022-12-04 }}</ref> ===राष्ट्रिय=== * बबरसिंह थापा स्मृति सम्मान तथा पुरस्कार २०७८<ref>{{cite web |url=https://www.harekpalnews.com/archives/157556?fbclid=IwAR3zHTMApXT9C9cvOCV41Ncbd70X1ZqUrYljsNQvuBeQLSWJhHY6H9YcOEs |title=आख्यानकार बिन्द्या सुब्बा र कवि सुमन पोखरेललाई पुरस्कृत गर्ने घोषणा |publisher=harekpalnews.com |date=2022-03-21 |accessdate=2022-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206012401/https://www.harekpalnews.com/archives/157556?fbclid=IwAR3zHTMApXT9C9cvOCV41Ncbd70X1ZqUrYljsNQvuBeQLSWJhHY6H9YcOEs |archive-date=2022-12-06 }}</ref> * विराटनगर जेसिसद्वारा साहित्यका लागि जेसिस सम्मान २०१५<ref>{{cite news| author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=बिराटनगर जेसिसको पोखरेल र सिग्देललाई सम्मान|trans-title=Biratnagar Jeycee Felicitats Pokhrel and Sigdel| url = http://ourbiratnagar.net/बिराटनगर-जेसिसको-पोखरेल|work=|location= Biratnagar|date= 8 November 2015|access-date=2017-08-10}}</ref> * व्यक्ति वर्ष (साहित्य) २०१५ - [[:en:Youth for Blood|युथ फर ब्लड]] <ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=“यूथ फर ब्लड”को सम्मान|trans-title=Youth for Blood Felicitats|url=http://onlinepatrika.com/59881/|work=|location=Biratnagar|date=18 October 2015|access-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806225930/http://onlinepatrika.com/59881/|archive-date=2017-08-06}}</ref> * आरोहण गुरुकुलद्वारा आरोहण विशेष सम्मान २०१३<ref>{{cite web|url=|title=सुमनलाई सम्मान|publisher= Kantipur National Daily |page= 11 |date=24 March 2013}}</ref> * जयेन्द्र वर्षको उत्कृष्ट पुस्तक अवार्ड, जयेन्द्र प्रसाई एकाडेमी २०१० .<ref>{{cite web |url=http://pratinidhibelgium.com/new/?p=613 |title=जयेन्द्र प्रसाई साहित्य पुरस्कार कवि पोखरेललाई |publisher=Pratinidhibelgium.com |date=2010-09-06 |accessdate=2014-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714144130/http://pratinidhibelgium.com/new/?p=613 |archive-date=2014-07-14 }}</ref> ==रेकर्ड भएका गीत== {| class="wikitable" |- ! गीतको बोल ! सङ्गीतकार ! गायक ! रिलिज भएको वर्ष ! एल्बम |- | [https://soundcloud.com/paijazu/kati-mithaa-debesh-rai कति मीठा कति न्याना] | वेदनिधि पौडेल | देवेश राई | २०७२ | |- | [https://soundcloud.com/sumanpokhrel/dharti-aakashbhanda-para धर्ती आकाशभन्दा पर] | वेदनिधि पौडेल | सिजन दाहाल | २०६९ | ''मधुमास'' |- | [https://soundcloud.com/sumanpokhrel/timi-ra-ma-ani-yo-madhumas तिमी र म अनि यो मधुमास] | वेदनिधि पौडेल | सिजन दाहाल | २०६९ | ''मधुमास'' |- | [https://soundcloud.com/sumanpokhrel/sangai-bitaune-yo-raatlai सँगै बिताउने यो रातलाई] | वेदनिधि पौडेल | सिजन दाहाल | २०६९ | ''मधुमास'' |- | [https://soundcloud.com/sumanpokhrel/alikati-ma-banchunla अलिकति म बाँचुँला] | वेदनिधि पौडेल | देवेश राई | २०६९ | ''मधुमास'' |- | [https://soundcloud.com/sumanpokhrel/na-ta-din-bhayo-na-ta-raat न त दिन भयो, न त रात भयो] | वेदनिधि पौडेल | दिपेन राई | २०६८ | |- | [https://soundcloud.com/sumanpokhrel/raatabhari-royen-ma-ta रातभरि रोएँ म त] | रामकुमार राजधामी | मनोज मगर | २०६७ | |- | [https://soundcloud.com/sumanpokhrel/aaja-yo-andhyarole-female आज यो अँध्यारोले] | वेदनिधि पौडेल | सम्झना राई | २०६७ | |- | [https://soundcloud.com/sumanpokhrel/satte-hola-unisanga सत्ते होला उनीसँग] | वेदनिधि पौडेल | शीला राई | २०६७ | |- | [https://soundcloud.com/sumanpokhrel/pagliyera-pokhiun-jhain पग्लिएर पोखिऊँझै] | वेदनिधि पौडेल | वेदनिधि पौडेल | २०६७ | |- | [https://archive.org/details/KatiMithaaKatiNyanaa कति मीठा कति न्याना] | वेदनिधि पौडेल | वेदनिधि पौडेल | २०६६ | |- | [https://archive.org/details/Dubera_Yo_Sansar_Talaauma डुबेर यो संसार तलाउमा] | वेदनिधि पौडेल | वेदनिधि पौडेल | २०६० | ''मधुरस'' |- | [https://soundcloud.com/sumanpokhrel/aaja-yo-andhyarole-male आज यो अँध्यारोले] | वेदनिधि पौडेल | वेदनिधि पौडेल | २०५७ | ''छड्के नजर'' |- |} ==सन्दर्भ सूची== {{reflist|colwidth=25em}} ==यी पनि हेर्नुहोस्== *[[सुमन पोखरेल रचनासूची]] ==बाह्य कडीहरू== * [https://sumanpokhrel.wixsite.com/nowhere वेबसाइटः सुमन पोखरेल] * <span class="plainlinks">[https://www.everipedia.com/suman-pokhrel/ एभ्रिपिडीया]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} </span> * <span class="plainlinks">[http://id.loc.gov/authorities/names/no00014678.html लाइब्रेरी अफ कङ्ग्रेस]</span> * <span class="plainlinks">[http://www.foundationsaarcwriters.com/add_peot_table_des.php?table_id=8&poet_id=1&des_id=140/ फाउन्डेसन अफ सार्क राइटर्स एण्ड लिटरेचर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804222048/http://www.foundationsaarcwriters.com/add_peot_table_des.php?table_id=8&poet_id=1&des_id=140/ |date=2017-08-04 }}</span> * <span class="plainlinks">[http://www.nagariknews.com/nagarik-sanibar/story/46121.html/ मेरो दोस्रो अम्मल कविता] </span> * <span class="plainlinks">[https://www.goodreads.com/author_blog_posts/4725224/ ताजमहल र मेरो प्रेम] </span> * <span class="plainlinks">[https://www.goodreads.com/author_blog_posts/4490587/ मैले लेखेको नै स्वतन्त्र रहनका लागि हो] </span> * <span class="plainlinks">[http://www.pw.org/content/suman_pokhrel पोयटस् एण्ड राइटर्स]</span> * <span class="plainlinks">[https://soundcloud.com/sumanpokhrel/ साउण्ड क्लाउड]</span> * <span class="plainlinks">[https://www.goodreads.com/author/show/7160731.Suman_Pokhrel/ गुडरिड्स]</span> * <span class="plainlinks">[http://www.globalpoetry.net/blog/2015/04/01/fever/ ग्लोबल पोयट्री]</span> * <span class="plainlinks">[http://lifeandlegends.com/suman-pokhrel-translated-dr-abhi-subedi/ लाइफ एण्ड लिजेण्ड्स]</span> * <span class="plainlinks">[http://www.poemhunter.com/suman-pokhrel/ पोयम हण्टर]</span> * <span class="plainlinks">[http://www.dailymotion.com/video/x1zl7d7_suman-pokhrel-a-story-of-the-setting-sun-and-the-moon_music डेली मोसन]</span> * <span class="plainlinks">[http://allpoetry.com/Suman_Pokhrel/ अल पोयट्री]</span> * <span class="plainlinks">[http://www.poemzoom.com/poem/you_are,_as_you_are_540867/ पोयम जोन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417000459/http://www.poemzoom.com/poem/you_are,_as_you_are_540867/ |date=2016-04-17 }}</span> * <span class="plainlinks">[http://www.occupypoetry.net/suman_pokhrel/ अकुपाई पोयट्री] * <span class="plainlinks">[http://kavitakosh.org/kk/सुमन_पोखरेल कविता कोश]</span> * <span class="plainlinks">[http://quotesmom.com/authors/suman-pokhrel/quotes-1.html क्वोटेसन्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204555/http://quotesmom.com/authors/suman-pokhrel/quotes-1.html |date=2016-03-03 }}</span> * <span class="plainlinks">[http://learningandcreativity.com/i-shall-bid-no-farewell-poetry-month-special/ लर्निंङ एण्ड क्रिएटिभिटी]</span> * <span class="plainlinks">[https://archive.org/search.php?query=Suman%20Pokhrel&and/ इन्टरनेट आर्काइभ]</span> * <span class="plainlinks">[https://greysparrowpress.sharepoint.com/Pages/Fall2015Pokhrel.aspx ग्रे स्प्यारो प्रेस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803171723/https://greysparrowpress.sharepoint.com/Pages/Fall2015Pokhrel.aspx |date=2017-08-03 }}</span> * <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20190401230912/https://www.prachyareview.com/poems-by-suman-pokhrel/ प्राच्य रिभ्यू]</span> * <span class="plainlinks">[http://www.californiastatepoetrysociety.org/our-archives क्वालिफोर्निया क्वाटर्ली]</span> * <span class="plainlinks">[http://www.foundationsaarcwriters.com/images/News_Section_New/The_Songs_We_Share.pdf द सङ् वी शेयर]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> * <span class="plainlinks">[http://www.uberquotes.net/quotes/authors/suman-pokhrel क्वोट्स]</span> * <span class="plainlinks">[http://asiansignature.com/contemporary-poets/suman-pokhrel/ एसियन सिग्नेचर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803172302/http://asiansignature.com/contemporary-poets/suman-pokhrel/ |date=2017-08-03 }}</span> * <span class="plainlinks">[http://kabulnath.de/Sale-e-Iejazdaoum/Shoumare-257/nazi%20karim.html काबुलनात]</span> * <span class="plainlinks">[http://asuvidha.blogspot.com/2016/02/blog-post_25.html असुविधा]</span> * <span class="plainlinks">[http://swayamsiddhaa.blogspot.com/2016/06/1.html स्वयम्‌सिद्दा]</span> * <span class="plainlinks">[http://setopati.com/sahityapati/55546/ सेतोपाटी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025071318/http://setopati.com/sahityapati/55546 |date=2016-10-25 }}</span> * <span class="plainlinks">[http://www.social-peek.com/Keywords/मनपरेका%20केही%20कविता/ नेपाली अनुवाद] </span> * <span class="plainlinks">[https://www.youtube.com/watch?v=ABjhv40G39g&feature=youtu.be/ मुक्त अनुभूतिमा कवि सुमन पोखरेल] </span> {{Wikiquote}} {{commonscat|Suman Pokhrel|सुमन पोखरेल}} {{सुमन पोखरेलका कृतिहरू}} {{सार्क साहित्य पुरस्कार}} {{नेपाली भाषाका साहित्यकारहरू}} {{Authority control}} [[श्रेणी:साहित्यकार]] [[श्रेणी:गीतकार]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:विराटनगरका मानिसहरू]] 1v7v5b47c2szgun3qnqmhpees30tbj3 0 72654 1392158 1204719 2026-10-02T13:47:41Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392158 wikitext text/x-wiki [[file:Dhyan_Chand_closeup.jpg|200px|thumb|ध्यानचंद सिंह]] मेजर ध्यानचंद सिंह जन्म २९ अगस्त १९०५ मा [[भारत ]]को [[प्रयागराज|इलाहाबाद]]मा भएको थियो उनी एक भारतीय फिल्ड हॉकी का भुतपूर्व खेलाडी तथा कप्तान पनि थिए । उनलाई विश्वकै उत्कृष्ट खेलाडी मानिन्छ उनले लगातार ३ पटक सम्म [[ओलम्पिक खेल|ओलम्पिक]]मा भारतीय हाकी टीमलाई स्वर्ण पदक जिताउनेपहिलो खेलाडी पनि हुन उनले सन १९२८ मा एम्सटर्डम ओलोम्पिक , १९३२ मा लॉस एंजेल्स ओलोम्पिक तथा १९३६ मा बर्लिन ओलम्पिक पर्दछन । आज पनि भारतमा उनको जन्म दिनका दिन भारतीय खेल दिवस मनाउने गरिन्छ ।<ref>हिन्दी विकिपिडिया देखि अनुवादित</ref> ==सामान्य जीवनी== ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==बाह्यलिंक == *[https://web.archive.org/web/20131221002737/http://ranchiexpress.com/232516 भारतीय हाकिको जादूगर ध्यानचंद] {{ठुटो}} {{Commonscat|Dhyan Chand}} [[श्रेणी:भारतीय खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९७९ मा मृत्यु]] 6fvtym8rdbkg2ry8lzl3re30fz76t7p 0 79703 1392159 1386700 2026-10-02T14:06:33Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392159 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = नयनराज पाण्डे | honorific_suffix = | native_name = राजु | native_name_lang = नेपाली | image = Nayan Raj Pandey.jpg | caption = नयन राज पाण्डे | birth_name = | birth_date = वि.सं. २०२३ जेठ २७ गते <!-- {{Birth date and age|२०२३|०२|२७}} --> | birth_place = प्युखा, [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाण्डौं]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = श्रीटोल, वसुन्धरा, काठमाण्डौं | nationality = {{flagicon|नेपाल}} [[नेपाली]] | other_names = | ethnicity = <!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source --> | citizenship = | education = बी. एल | alma_mater = | occupation = लेखन, चलचित्र निर्माण तथा निर्देशन | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = [[कथा]], [[उपन्यास]], [[पटकथा लेखन]] | notable_works = [[उलार]], [[लू]], [[घामकिरी]], सल्लीपिर, यार | style = | influences = | influenced = | home_town = [[काठमाडौँ (स्पष्टता)|काठमाडौँ]] | salary = | height = | weight = <!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --> | television = | title = | term = | religion = <!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --> | spouse = सानु पाण्डे | partner = | children = नीलाभ राज पाण्डे, निशान्त राज पाण्डे | parents = स्व.डिल्लीराज पाण्डे, भगवतीदेवी पाण्डे | relatives = | callsign = | awards = | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = <!-- {{URL|http://nayanrajpandey.blogspot.com}} --> | footnotes = }} '''नयनराज पाण्डे''' (अङ्ग्रेजी: [[:en:Nayan Raj Pandey|Nayan Raj Pandey]])(जन्म सन् १९६६, ९ जुन [[विक्रम सम्वत्|विक्रम सम्बत]]: २०२३, २७ [[जेठ]])<ref>[http://srrasta.blogspot.com/2008/06/blog-post_6452.html/ नयनराज पाण्डे, न-बाट लेखकहरूको नामावली, नेपाली लेखकहरूको वैयित्तिक विवरण पुस्तकालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916213653/http://srrasta.blogspot.com/2008/06/blog-post_6452.html |date=2016-09-16 }}</ref> चर्चित नेपाली [[साहित्यकार]] हुन् । उनी नेपाली कथाकार, चलचित्रका पटकथा लेखक तथा समकालीन परिस्थितिलाई चित्रात्मक शैलीमा प्रस्तुत गर्ने प्रसिद्ध उपन्यासकार हुन् ।<ref name="samakalinsahitya.com">{{cite web|url=http://www.samakalinsahitya.com/?show=detail&art_id=3811 |title=‘उलार’ उपन्यासको समाजपरक समालोचना - बिन्दु शर्मा |publisher=.samakalinsahitya.com}}</ref> [[उलार]], [[लू]], [[घामकिरी]] र सल्लीपिर उपन्यास उनका चर्चित उपन्यासमा पर्दछन् भने निदाएँ जगदम्बा, खोरभित्रको जोकर र चकलेट नामक [[कथा]]सङ्ग्रह पनि चर्चित छन् । आख्यानकार पाण्डेका संस्मरणमात्मक कृति पहिलो गैरआख्यान पुस्तक "यार" पनि प्रकाशित भएको छ ।<ref name="Yaar1">{{cite web|url=https://www.kantipurdaily.com/literature/2018/01/14/20180114075428.html |title=‘यार’ लिएर नयनराज |publisher=कान्तिपुर |website=kantipurdaily.com |date= पुस ३०, २०७४|accessdate=२०१८-0२-०४}}</ref><ref name="Yaar2">{{cite web|url=https://deshsanchar.com/2018/01/13/12236/ |title=‘यार’ लिएर आइपुगे नयनराज पाण्डे |publisher=देश सञ्चार |website=deshsanchar.com |date= पुस २९, २०७४ |accessdate=२०१८-0२-०४}}</ref><ref name="Yaar3">{{cite web|url=http://www.everesttimesnews.com/yar/#sthash.i8Qqk1cZ.dpbs/ |title=नयनराज पाण्डेको संस्मरणात्मक कृति ‘यार’ सार्वजनिक |publisher=एभरेष्ट टाइम्स |website=everesttimesnews.com |date= January 13, 2018 |accessdate=2018-02-04}}</ref><ref name="Yaar4">{{cite web |url=http://annapurnapost.com/news-details/88231 |title=नयनको ‘यार’ |publisher=अन्नपूर्ण पोष्ट |website=http://annapurnapost.com/ |date=शनिवार, पुस २९, २०७४ |accessdate=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113181633/http://annapurnapost.com/news-details/88231 |archive-date=2018-01-13 }}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन तथा शिक्षा== पिता स्व.डिल्लीराज पाण्डे काठमाण्डौको [[सूचना विभाग, नेपाल|सूचना विभाग]]मा कार्यरत भएको बेला नयनराज पाण्डे माता भगवतीदेवी पाण्डेको कोखबाट काठमाडौँको प्युखा टोलमा जन्मिएका भए पनि केही समयपछि पिता [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]]को एउटा माध्यमिक [[विद्यालय]]मा हेडमास्टरमा नियुक्त हुनुभएपछि माता पितासँगै उनी पनि नेपालगञ्ज पुगे र त्यहीँ नै उनको बाल्यकाल बित्न थाल्यो । विद्यालय स्तरदेखि प्रमाणपत्र तहसम्मको अध्ययन पनि उनको नेपालगन्ज मै सम्पन्न भएको हो । पछि [[कानून|कानुन]]मा स्नातक तहको अध्ययन गर्ने क्रममा उनी २०४४ सालमा काठमाण्डौ आए र त्यसपछि काठमाण्डौ मै रहेर साहित्य साधना गर्न थाले । तराई मधेशमा रहँदा त्यहाँको जनजीवन, समाज र संस्कृतिलाई नजिकबाट हेर्न र अनुभूत गर्न पाएकोले उनका रचनाहरूमा तराई मधेशका सुखदुख, समस्या, सरोकार र पीडा मुख्यरूपमा प्रस्तुत हुने गरेको छ ।{{sfn|शरद चिराग, च‌गा समात्न पोखरीमा, कान्तिपुर,'कोपिला', मिति २०७० कार्तिक १७ गते}} ==कार्य जीवन== मुलत:साहित्य लेखनलाई नै जीवनको अभिष्ठ बनाएका नयनराज पाण्डेको राजधानी आगमनसँगै श्रब्य-दृश्य माध्यममा पनि संलग्न भए । टेलिभिजनका लागि धारावाहिक लेखन र चलचित्र लेखनसँगै टेलिश्रृंखला र वृत्तचित्र निर्माण र निर्देशनमा पनि संलग्न हुनथाले । केही वर्ष [[नेपाल टेलिभिजन]]को लागि साहित्य र संस्कृतिप्रधान कार्यक्रम अभिव्यक्तिको निर्देशन र निर्माण पनि गरे । उक्त कार्यक्रमका प्रस्तोता पनि उनी आफैँ थिए । करिब दुई दशकसम्म श्रब्यदृश्य माध्यममा संलग्न रहेपछि उनी पुन: साहित्य सिर्जनामै केन्द्रित रहेर पूर्णकालीक लेखकको रूपमा हाल [[नेपाली साहित्य]]मा संलग्न छन् । ==लेखनशैली== आफ्ना कृतिहरूमा रमाइलो पारामा गम्भीर विषय उठान गर्न खप्पिस आख्यानकार पाण्डे उत्कृष्ट लेखन शैलीका कारण भाषाका जादूगर मानिन्छन् । कथा लेखनमा उनी समकालीन परिदृश्यमा आफ्नो आक्रामक तेवरसहित सरल, शिल्प, छरितो भाषा र तीक्ष्ण व्यङ्ग्यचेतका कारण सर्वथा पृथक् देखिन्छन् ।<ref>[https://www.goodreads.com/book/show/18579827-chaklet/ Chaklet (चकलेट)by Nayan Raj Pandey]</ref> उनी सधै समाजका सीमान्तकृत ‘सबाल्टर्न’ पात्रहरूलाई केन्द्रमा राखेर लेख्छन् । आजीविकाका लागि तिनले गर्ने दुःखको वरिपरि उपन्यासको हृदय घुमिरहन्छ ।<ref name="himalkhabar.com">{{cite web |url=http://www.himalkhabar.com/127761 |title=सल्लीपिर: अक्षरको अभिव्यञ्जना - शंकर तिवारी‍. हिमालखबर. सोमबार, बैशाख २७, २०७३ |publisher=.himalkhabar.com |access-date=2016-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510105125/http://www.himalkhabar.com/127761 |archive-date=2016-05-10 }}</ref> गाउँमा मधेशको समाज, संस्कृति, मनोवृत्ति र राजनीतिको प्रतिबिम्ब उतार्न र विविध जाति, धर्म र समुदायका मानिस आवरणमा फरक देखिए पनि अन्तरहृदयबाट एक रहेको मन छुने चित्रण गर्न लेखक पाण्डे सफल छन् आफ्ना कृतिहरूमा । उनी नेपाली साहित्यमा मधेसीको सम्वेदना, सीमान्त मधेशीहरूका भावना पस्कन्छन् ।{{sfn|किताब: उलार, कान्तिपुर-कोसेली -२०७१ असार १४ शनिवार}}{{sfn|धीरेन्द्र प्रेमर्षि, साहित्यमा मधेशको संवेदना, हिमाल खबर पत्रिका-मंसिर १-१५,२०६९}} आफ्ना प्रमुख कृति उलारमा सीमान्त तहका जनताको संघर्षकथा, चर्चित उपन्यास लू मा भारतीय सीमावर्ती क्षेत्रको नेपाली जीवनलाई निकटबाट नियाल्ने काम गरेका छन् जसमा मधेशको कथा–व्यथालाई सार्थक औपन्यासिकतामा प्रस्तुत गर्छन् भने घामकिरीमा मिथकको उल्लेख गर्दै गौरवशाली कथावाचन परम्परालाई आधुनिक युगसँग जोडी स्वैरकल्पलाको उत्तम प्रयोग गर्दै पाठकलाई कथानकीय चटकतामा भुलाउन सफल छन् ।{{sfn|धनराज गिरी, ‘घामकिरी’ मा विचरण गर्दा, चितवन पोष्ट, जनवरी ४,२०१४}}<ref name="samakalinsahitya.com"/><ref>[https://www.goodreads.com/book/show/18484931-ghamkiri/ Bindesh, घामकिरीका सम्बन्धमा लागेका कुरा]</ref> पात्रको भाषा र परिवेशलाई आञ्चलिकताको रङ दिएर लेखिएको उनको उलार उपन्यास सामाजिक अध्ययनका दृष्टिकोणले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ त्यसैले उलारलाई [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]को स्नातक तह, तृतीय वर्षको ऐच्छिक नेपालीको पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको छ ।<ref name="samakalinsahitya.com"/> अघिल्लो उपन्यास ‘घामकिरी’ मा ‘म्याजिकल रियालिज्म’ को प्रयोग गरेका नयनराजले 'सल्लीपिर'मा यही सिद्धान्तको सहाराले किताब बोकेको चौंरी गाउँसम्म पुर्‍याएका छन् । यस्ता प्रयोग गरी आफ्ना उपन्यास ‘मोनोटोनस’ हुनबाट जोगाउन र पाठकहरूलाई नयाँ स्वाद थपिदिन सिपालु छन् लेखक । राजनीतिका कारण देशमा ‘पहाड भर्सेज मधेश’ मानसिकता विकसित भइरहेको बेला लेखकका रूपमा नयनराजले मानिस जहाँ भए पनि सीमान्तकृतको दुःख समान भएको अनुभूत गराउन सफल छन् । नयनको लेखनीमा विशिष्ट क्षमता भएकैले यो सम्भव भएको हो । सामाजिक सहिष्णुताका लागि एउटा लेखकले अपील गर्ने अर्को सम्यक् शैली नहोला ।<ref name="himalkhabar.com"/> ==लेखन एवम् प्रकाशन / मुख्य कृतिहरू== ===उपन्यास=== * नांगो मान्छेको डायरी, २०४४<ref>[http://nayanrajpandey.blogspot.com/2012/01/blog-post_14.html/ नाङ्गो मान्छेको डायरी : केही अंश - नयनराज पाण्डे]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * विक्रमादित्य, एउटा कथा सुन, २०४४ * अतिरिक्त, २०५० * [[उलार]], पहिलो संस्करण २०५३, २०५५, दोस्रो संस्करण २०६५, तेस्रो संस्करण मोटो गातामा २०७१ {{sfn|Komal Prasad Phuyal, ''An Eddy in the Maze: Subaltern Subject in Pandey's Ular'', Literary Studies, 26 (March 2012): 63-66}}{{sfn|किताब: उलार, कान्तिपुर-कोसेली -२०७१ असार १४ शनिवार}}{{sfn|Of creativity, motives, and missions, Republica, November 8,2013}}<ref>[http://www.bhatbhatenionline.com/novel/2173-ular-hardcoverby-nayan-raj-panday.html/ Ular (hardcover)by Nayan Raj Panday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130073439/http://www.bhatbhatenionline.com/novel/2173-ular-hardcoverby-nayan-raj-panday.html |date=2016-01-30 }},</ref>,२० वर्षे संस्करण, २०७२{{sfn|-श्यामल, ‘उलार’ को २० वर्ष - टाँगा अझै उलार भइरहेछ, प्रेमललवा ?, अन्नपूर्ण पोस्ट, शनिबार, २५ पुष २०७२}}, (त्रि.वि.वि.को स्नातक तह, तृतीय वर्षको ऐच्छिक नेपालीको पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको) * [[लू]], २०६८ <ref>[http://bossnepal.com/loo-nayan-raj-pandey/ Loo by Nayan Raj Pandey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324231056/http://bossnepal.com/loo-nayan-raj-pandey/ |date=2016-03-24 }}</ref>{{sfn|Of creativity, motives, and missions, Republica, November 8,2013}}<ref>{{cite web|url=http://jiwankshetri.blogspot.com/2012/11/blog-post.html |title=लूः सानो गाउँको ठूलो कथा, -जीवन क्षेत्री |date=8 November 2012}}</ref> {{sfn|धीरेन्द्र प्रेमर्षि, साहित्यमा मधेशको संवेदना, हिमाल खबर पत्रिका-मंसिर १-१५,२०६९}} * [[घामकिरी]], २०७० ।<ref>{{cite web |url=http://nepalibytes.com/nayan-raj-pandey-releases-%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%80 |title=Nayan Raj Pandey releases घामकिरी |language=नेपाली |access-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808095628/http://nepalibytes.com/nayan-raj-pandey-releases-%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%80/ |archive-date=2014-08-08 }}</ref>{{sfn|Of creativity, motives, and missions, Republica, November 8,2013}} * सल्लीपिर, चैत्र २०७२<ref name="himalkhabar.com"/><ref>[http://www.pahilopost.com/content/-15900.html/ लेखकका सबै कुरा एकनासले प्रिय नहुन सक्छन् : नयनराज पाण्डे, पहिलोपोस्ट, १८ बैशाख २०७३] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pahilopost.com/content/-15908.html/ |title=नयनराज पाण्डे भन्छन्- 'आलोचक भनेका मापसे चेक गर्ने ट्राफिक प्रहरीजस्तै हुन्, पहिलोपोस्ट, १९ बैशाख २०७३ |access-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503071043/http://www.pahilopost.com/content/-15908.html |archive-date=2016-05-03}}</ref><ref>[http://www.annapurnapost.com/News.aspx/story/48260/ दीपक सापकोटा. मन्त्र जपिरहेका याकहरू. अन्नपूर्ण. २०७३ बैशाख १८ शनिबार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160503082905/http://annapurnapost.com/News.aspx/story/48260 |date=2016-05-03 }}</ref><ref>[https://www.kantipurdaily.com/koseli/2019/05/04/155694350284071068.html/ नयनराज पाण्डेले लिए आामाको अन्तर्वार्ता, २१ बैखाख २०७६]</ref> ===कथा सङ्ग्रहः=== * खोरभित्र जोकर, २०६० * निदाएँ जगदम्बा, २०६५ * चकलेट, २०६९<ref>[https://www.goodreads.com/book/show/18579827-chaklet/ Chaklet (चकलेट) by Nayan Raj Pandey]</ref>{{sfn|Rajkumar Baral, '''Bittersweet chocolate''', Republica daily-Dec.20,2013 Friday}}<ref>{{cite web|url=http://kantipur.ekantipur.com/printedition/news/2015-12-16/20151216084305.html|title=नयनराजका कथाहरूको मञ्चन, -मधु शाही,|date=पुस १, २०७२|access-date=2015-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219102034/http://kantipur.ekantipur.com/printedition/news/2015-12-16/20151216084305.html|archive-date=2015-12-19}}</ref> *जियरा,२०७७ * ===स‌ंस्मरण कृति=== * यार ( २०७४)<ref name="Yaar1"/><ref name="Yaar2"/><ref name="Yaar3"/><ref name="Yaar4"/> ===बालसाहित्य=== * सन्तोष र हराएको सूर्य, २०७१ (चित्रकथा)<ref>[http://www.himalkhabar.com/127761] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510105125/http://www.himalkhabar.com/127761 |date=2016-05-10 }}</ref> * जरायोको साइकल,२०७३ (चित्रकथा) ==चलचित्र क्षेत्र/पटकथा लेखन== ===चलचित्र लेखन=== दुई दर्जन चलचित्रको लेखन । {{col-begin}} {{col-break|width=25%}} * ''बसाइँ'' * ''मलाई माफ गरिदेऊ'' * ''फेरि तिम्रो याद आयो'' * ''लडाइँ'' {{col-break|width=25%}} * ''आफ्नो घर आफ्नो मान्छे'' * ''शहीदगेट'' * ''जुनतारा'' * ''जीवनमृत्यु'' {{col-break|width=25%}} * ''सन्तान थरी थरीका'' * ''हतियार'' * ''जिद्दी'' * मैना * शिरीषको फूल {{col-end}} ===टेलिश्रृंखला लेखन=== {{col-begin}} {{col-break|width=25%}} * करुणा * दुई थोपा आँसु * पुष्पाञ्जली * जीवनचक्र {{col-break|width=25%}} * ममता * चेतना * चेष्टा * जीवन यात्रा {{col-break|width=25%}} * कसलाई आफ्नो भनुँ * दुई दिनको जिन्दगानी * किनारा * चाहना मनको {{col-end}} टेलिचलचित्रका करीब २ हजार भन्दा बढी श्रृंखलाहरूको लेखन । ==स्तंभ लेखन== [[कान्तिपुर दैनिक]], [[नयाँ पत्रिका दैनिक|नयाँ पत्रिका]], [[राजधानी]], [[नागरिक]] लगायतका दैनिक, साप्ताहिक पत्रपत्रिकामा नियमित रूपमा साहित्यिक तथा साँस्कृतिक विषय वस्तुमा समसामयिक लेख तथा स्तंभ लेखन । ==निर्माण तथा निर्देशन== ===ठूलो पर्दाको चलचित्रको निर्देशन=== * निर्मोही <ref>[http://xnepali.net/movies/tag/nayan-raj-pandey/ Nepali movie - Nirmohi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224410/http://xnepali.net/movies/tag/nayan-raj-pandey/ |date=2016-03-04 }}</ref> ===टेलिश्रृंखला निर्देशन=== * सुप्रसिद्ध [[नाटककार]] स्व. [[गोपालप्रसाद रिमाल]]को बहुचर्चित नाट्यकृति “[[मसान]]”मा आधारित टेलिश्रृंखलाको निर्देशन । [[नेपाल टेलिभिजन]]बाट प्रसारित यो टेलिश्रृंखला “साँस्कृतिक संस्थान”(नाचघर)बाट २०५३ सालमा निर्माण गरिएको हो। * [[सङ्गीत]], चेष्टा, अर्थ लगायतका टेलिश्रृंखलाहरूको लेखन तथा निर्देशन । ===वृत्तचित्र निर्देशन तथा निर्माण=== * युनिसेफ, आइ.एल.ओ., डि.एफ.आइ.डि, बाल विकास समाज, एबीसी नेपाल, तामाकोशी सेवा समिति, [[प्रतिलिपि अधिकार|प्रतिलिपी अधिकार]] रजिष्टारको कार्यालय([[नेपाल सरकार]]) लगायतका [[संस्था]]का लागि दर्जनौ वृत्तचित्रहरूको निर्माण तथा निर्देशन । * [[टेलिभिजन]] कार्यक्रम उत्पादन - * नेपाल टेलिभिजनका लागि विगतमा पटक पटक “अभिव्यक्ति”नामक साहित्यिक एवं साँस्कृतिक कार्यक्रमको निर्माण, निर्देशन र सञ्चालन । ==पुरस्कार तथा सम्मान== * सर्वश्रेष्ठ नाटक लेखन पुरस्कार— [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान]], २०४५ * राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, २०५३ * सारस्वत सम्मान, महेन्द्र पुस्तकालय, नेपालगञ्ज, २०५३ * लोकेन्द्र साहित्य पुरस्कार, २०५८ * सर्वश्रेष्ठ पटकथाका लागि मोशन पिक्चर अवार्ड, २०५८ * रामराज पन्त स्मृति पुरस्कार, २०६० * तन्नेरी सम्मान, २०६१ * [[गरिमा सम्मान पुरस्कार]], २०६२ ([[साझा प्रकाशन]]) * पहलमानसिंह स्वाँर स्मृति सम्मान, २०६५ * मैना चलचित्रको पटकथाका लागि राष्ट्रिय पुरस्कार, २०६७ * [[नेपाल चलचित्र सङ्घ]]ले २०६९ सालमा चलचित्र लेखनमा योगदान पुर्याए वापत डायमण्ड शमशेर स्मृति लेखन सम्मान।२०६९ * मैनाली कथा पुरस्कार,२०७२<ref>[http://www.sahityasansar.com/sahitya/148895/ मैनाली कथा पुरस्कारबाट कथाका साधक सम्मानित. साहित्य स‌सार‍. काठमाडौँ, १९ चैत, २०७२] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160503221119/http://www.sahityasansar.com/sahitya/148895 |date=2016-05-03 }}</ref><ref>[http://reportersnepal.com/2016/03/97007.html/ वनमालीलाई मैनाली कथा सम्मान, पाण्डेलाई मैनाली कथा पुरस्कार. रिपोर्टर्स नेपाल. काठमाडौँ, ७ चैत, Posted 2016/03/20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322191117/http://reportersnepal.com/2016/03/97007.html |date=2016-03-22 }}</ref> * पद्मश्री साहित्य पुरस्कार, २०७४<ref>{{cite web|url=https://himalpost.com/padma-shree-pandey-sharma/?fbclid=IwAR3r5MtcBrFOQhVx_ogxnTB2v_9fObFRmfdEYEppZBXKGvunE01MIxu4tFw |title=पद्मश्री साहित्य पुरस्कार पाण्डे र शर्मालाई प्रदान |publisher=himalpost.com |date=२०७५, ७ कार्तिक |accessdate=2018-10-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kantipurdaily.com/literature/2018/10/24/154038522562698518.html?fbclid=IwAR2TdxEshjNgCfT6UJ8YgiDtnnQZ0v9qza8jJ5gLcMtI0E-XZLpa9BddXPA |title=‘यार’लाई पद्यश्री साहित्य पुरस्कार |publisher=kantipurdaily.com |date=कार्तिक ७, २०७५ |accessdate=2018-10-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2018/10/715100?fbclid=IwAR0je8zWreQ5q-xGggjwqxuamgOsqej4cb7s9Z-j5EvyX4lvDJEge4GOjLQ |title=संस्मरण विधाको सम्मान भयो : पद्मश्री विजेता पाण्डे |publisher=onlinekhabar.com |date=०७५ कार्तिक ७ गते |accessdate=2018-10-25}}</ref><ref>{{cite web |url=https://setopati.com/art/art-activity/168640?fbclid=IwAR0II2WED5cWYDxavlUSOlk1oJR-MWXtbeKs-yJd01eEqcmHFY_fyxb0U2s |title=नयनराज पाण्डेको ‘यार’लाई पद्मश्री पुरस्कार |publisher=setopati.com |date=कात्तिक ४, २०७५ |accessdate=2018-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818095306/https://www.setopati.com/art/art-activity/168640?fbclid=IwAR0II2WED5cWYDxavlUSOlk1oJR-MWXtbeKs-yJd01eEqcmHFY_fyxb0U2s |archive-date=2019-08-18 }}</ref> * पूर्णिमा साहित्य रत्न,२०७४, हाम्रो पूर्णिमा साहित्य प्रतिष्ठान, कोहलपुर<ref>[https://www.kantipurdaily.com/literature/2019/01/14/154743331639176490.html?fbclid=IwAR2MQ6Y4xwdIwUupAshIOi7G44L910NCBEEJ6PLk2VhUzvIP52zlRIeCxp8 नयनराजलाई पूर्णिमा साहित्य रत्न-कान्तिपुरडेली डटकम]</ref> * महाकवि देवकोटा पुरस्कार, २०७५, नेपाल सरकार, संस्कृति तथा पर्यटन मन्त्रालय <ref>[https://nepalkhabar.com/entertainment/1734-2019-06-28-08-37-06?fbclid=IwAR0gkD0KqiBDpTXYiMucPfNpqk3I9Mq9C3yQ3Ek6jlCjpJ1nFlhCP8o229U महाकवि देवकोटा पुरस्कार ५ साहित्यकारलाई-नेपालखबर डटकम]</ref> ==प्रशासनिक सम्बद्धता== * चलचित्र विकाश बोर्ड सदस्य (२०६४–६५) नेपाल सरकारबाट नियुक्त । * साझा प्रकाशनको निर्वाचित संचालक सदस्य (२०६५ देखि २०७१सम्म) * हालको आवद्दता - आर्को सिनेमा प्रालि ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/358/2019-07-13 जियरा- झननयाँ डट नयापत्रिकाडेली डटकम]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *nayanrajpandey.blogspot.com ==चित्र दीर्घा== <gallery> चित्|thumb|आमासँग नयनराज पाण्डे |thumb|पद्मश्री साहित्य पुरस्कार, २०७५ |पद्मश्री साहित्य पुरस्कार, २०७५ |thumb|परिवारसँग नयनराज पाण्डे |thumb|आफ्नै उपन्यास सल्लीपिरसँग नयनराज </gallery> ==सन्दर्भ सूची== {{reflist|colwidth=30em}} ==बाह्य कडीहरू== {{commonscat|Nayan Raj Pandey|नयनराज पाण्डे}} * [http://www.wikinepal.org/nayan-raj-pandey/ Nayan Raj Pandey, WikiNepal: faces & places of Nepal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410040321/http://www.wikinepal.org/nayan-raj-pandey/ |date=2016-04-10 }} * [http://nayanrajpandey.blogspot.com// उफ् ! कति छन् कति यो मनभित्र कुराहरु ] * https://www.goodreads.com/author/show/4671548.Nayan_Raj_Pandey * [https://www.facebook.com/pandey.nayanraj?fref=ts/ फेसबुकमा नयनराज] {{नयनराज पाण्डेका कृतिहरू}} {{नेपाली भाषाका साहित्यकारहरू}} {{Persondata |NAME= पाण्डे, नयनराज |ALTERNATIVE NAMES= |SHORT DESCRIPTION= नेपाली लेखक, पटकथा लेखक |DATE OF BIRTH=9 जुन 1966 |PLACE OF BIRTH= |DATE OF DEATH= |PLACE OF DEATH= }} [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] 4a363cxbejitf8qood2brioanteqesj 0 87110 1392186 1392041 2026-10-03T04:28:33Z Bishaldev100 28807 /* वीरगति */ 1392186 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = [[श्री]] जनरल | name = केहर सिंह बस्न्यात | othername = |image = Keharsingh Basnyat.jpg |imagesize = 300 |caption = जनरल केहरसिंहको चित्र |birth_date = | birth_place = [[गोरखा जिल्ला]] |death_date = वि.सं. १८२८ |death_place = सतहुँ |father = [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]] |mother = शूरप्रभा थापा |religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दु]] |battles = [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]] |office = पाटनका प्रशासक |relations = ससुरा [[कालु पाँडे|कालु पाण्डे]], दाजु [[नाहरसिंह बस्न्यात]], भाइ [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] र [[धोकलसिंह बस्न्यात]] }} '''केहरसिंह बस्न्यात''' सेनापति [[शिवरामसिंह बस्न्यात|शिवराम सिंह बस्न्यात]]का माहिँला छोरा हुन्। उनी तिब्बतमा नेपाली मुद्रा प्रचलनमा ल्याएका थिए। उनी [[कालु पाँडे|काजी कालु पांडे]]का ज्वाँई हुन्। उनी पाटनका प्रशासक पनि भए। उनले सतहुँको युद्धमा वि.सं. १८२८ मा [[वीरगति]] पाए। दाजु [[नाहरसिंह बस्न्यात]] र भाइहरू [[अभिमानसिंह बस्न्यात|अभिमान सिंह बस्नेत]] र [[धोकलसिंह बस्न्यात]] हुन्। उनका छोरा काजी [[कीर्तिमानसिंह बस्न्यात|कीर्तिमान् सिँह बस्न्यात]] र काजी [[बख्तावरसिंह बस्न्यात|बख्तावर सिंह बस्न्यात]] हुन् । == मकवानपुर अभियान == {{मुख्य लेख|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} ==तनहुँ अभियान== काजी केहरसिंह बस्न्यातको टोलीले १८२७ फागुनमा १४०० सेनासाथ [[दलजित शाह]]सँग [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]]मा आक्रमण गर्न गएर राजधानीसमेत २२ ठाना कब्जा गरे। तनहुँका राजा [[कामारीदत्त सेन|कामरिदत्त सेन]]ले आफ्ना भाई हरकुमारदत्त सेन समेत नेपालसँग मिलेको थाहा पाई कुनै आड नरहेकाले आत्महत्या गरे।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१८१|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> ==१८२८ को लडाइँ == १९२८ वैशाख २७<ref>{{Cite journal |last=आचार्य |first=बाबुराम |title=गोरखाविजयकालका घटना |journal=पूर्णिमा |volume=२७ |pages=१६६}}</ref> मा वंशराज पांडेको नेतृत्वमा लमजुङ कब्जा गर्न सेना पठाइयो र केहरसिंह बस्न्यातको नेतृत्वमा रिसिङ,घिरिङ कब्जा गर्न भनी पठाइयो। ती दुवै टोली ५००-५०० सशस्त्र र अन्य सहयोगी थिए। काजी [[वंशराज पाँडे]]को नेतृत्वको नेपाली सेनाले कास्की राज्यको कोत्रे र दुलेगौंडामा अधिकार गर्यो। कास्कीका राजा सिद्धिनारायण शाहको सेनाले भण्डारीढिकमा मोर्चा लिन लगाई पर्वतका राजासँग सहयोग माग्न मानिस दौडाए। तर उनलाई पर्वतबाट सहयोग नमिलेकाले एक्लै लड्नुपर्दा हार हुनगयो। केहरसिंह बस्न्यात नेतृत्वको सेनालाई तनहुँका राजा हरकुमारदत्त सेनले सैन्य सहयोग पुर्‍याएका थिए। बि.सं १८२८ जेठमा रिसिङका राजाले नेपालको आश्रय स्वीकार गरी आश्रित सन्धि गरे। तर भीरकोटका राजाले नेपालसँग युद्ध गर्ने भएकाले नेपाली सेनाले किहुँब्कब्जा गरे।ब्गुहाकोटको युद्धमा नेपाली सेना र भीरकोटे सेनाको युद्ध भयो। सो युद्धमा भीरकोटको हार हुँदा त्यहाँका राजा भागी पर्वत राज्यमा शरण लिन गए। नेपाली सेनाको सामु गह्रौँ, सतहुँ, ढोर र पैयूँका राजा पनि टिक्न नसक्ता पर्वत तिरै लागे। गुहाकोटको युद्धमा तनहुँ राज्यका ८०-९० जना सेनाले शत्रुलाई सहयोग गरेको आरोपमा केहरसिंह बस्न्यातले युद्धस्थलमै काट्दा तनहुँका राजा भित्र भित्र नेपालसँग रिसाएका थिए।<ref>{{Cite journal |last= |first= |title= |journal=पूर्णिमा |volume=५०|pages=१८}}</ref> ===वीरगति=== वर्षा पूरा हुँदानहुँदै [[पर्वत राज्य|पर्वत]]का राजा कीर्तिवम मल्लले नेपालका विरुद्ध सैन्यसङ्गठन गरिसकेका थिए। पुगनपुग २००० सिपाही लिएर पर्वतका राजाले नेपाली सेनाउपर बि.सं. १८२८ पौष ५ मा आक्रमण गरे। पर्वत पक्षले ५०० नेपाली सेना सहित काजी [[केहरसिंह बस्न्यात]]लाई काटे भने काजी वंशराज पाँडेलाई कैद गरे। त्यस युद्धमा बचेका सिपाहीहरूले ढोर राज्यमा शरण लिए। तर ढोरमा पनि शत्रुले आक्रमण गरेकाले नेपालीहरू नराम्ररी हारे। बचेका केही सिपाहीसाथ नेपालीहरूले भीर्कोट, गह्रौ, पैयू र रिसिङका आफ्ना ठाना छोडिदिए। उता पृथ्वीनारायण शाले [[धोकलसिंह बस्न्यात]]को नेतृत्वमा सेना पठाएका भएपनि त्यो सेनालघि बढ्ने साहस गरेन। पर्वते राजाले हरुवा नेपाली सेनाका हतियार खोसी छोड्ने नीति लिए। ==स्रोत== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोला== *[[बस्नेत]] *[[पाण्डे]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:बस्न्यात खलक]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]] [[श्रेणी:वीरगति पाएका नेपाली सैनिकहरू]] 6cvk6tfvjqhnhm2sz55c1mn6esn4hq0 0 91380 1392179 1388748 2026-10-02T23:31:16Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392179 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See Infobox settlement for all fields and descriptions of usage-->| name = मधेश प्रदेश | type = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | image_skyline = {{ Photomontage | photo2a = Ram Janaki Temple, Dhanusha.jpg | photo3a = Kankalini Temple 5983.jpg | photo3b = Shankharacharya Gate, Birgunj.jpg | photo4a = Chinnamasta Temple Rajbiraj Saptari NPSAP01 (13).jpg | photo4b = Gadhimai temple.jpg | spacing = 1 | position = centre | size = 288 | foot_montage = घडीको दिशामा शीर्षबाट<br /> [[जानकी मन्दिर]], [[कङ्कालिनी मन्दिर]], नेपालको प्रवेशद्वार [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज महानगरपालिका]], [[छिन्नमस्ता भगवती|छिन्नमस्ता मन्दिर]] र [[गढीमाई]] मन्दिर }} | imagesize = | image_caption = | image_map = Madhesh in Nepal.svg | image_map1 = Nepal Madhesh adm location map.svg | mapsize = 300px | mapsize1 = 300px | map_caption1 = मधेश प्रदेशको नक्सा | map_caption = नेपालमा मधेश प्रदेशको अवस्थिति | subdivision_type = [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|राष्ट्र]] | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | parts_type = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | parts_style = para | p1 = [[मधेश प्रदेश#जिल्लाहरू|८]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = | seat_type = [[राजधानी]] | seat = [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]] | seat1_type = ठुलो सहर | seat1 = [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज महानगरपालिका]] | governing_body = [[मधेश प्रदेश सरकार]] | leader_title = [[राज्यपाल|प्रदेश प्रमुख]] | leader_name = [[हरिशङ्कर मिश्र|हरि शङ्कर मिश्र]]<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2021/08/16/254572/ |title=प्रदेश २ को प्रदेश प्रमुखमा हरि शङ्कर मिश्र नियुक्त |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17}}</ref> | leader_title1 = मुख्यमन्त्री | leader_name1 = [[सतिस कुमार सिंह]] | leader_title2 = उच्च न्यायालय | leader_name2 = जनकपुर उच्च न्यायालय | leader_title3 = [[मधेश प्रदेश सभा|प्रदेश सभा]] | leader_name3 = [[एकसदनपद्धति|एकसदनीय]] (१०७ सिट) | leader_title4 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name4 = ३२ | government_footnotes = | established_title = स्थापना | established_date = सन् २०१५ सेप्टेम्बर २० | area_footnotes = | area_total_km2 = 9661 | area_rank = [[नेपालका प्रदेशहरू#प्रदेशहरूको सूची|७औँ]] | population_as_of = सन् २०७८ | population_footnotes = | population_note = | population_total = 6144600 | population_rank = [[नेपालका प्रदेशहरू#प्रदेशहरूको सूची|दोस्रो]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[नेपालका प्रदेशहरू#प्रदेशहरूको सूची|प्रथम]] | population_demonym = [[मधेशी]] | blank_name_sec1 = [[नेपालमा बोलिने भाषाहरू|आधिकारिक भाषाहरू]] | blank_info_sec1 = [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] र [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | blank1_name_sec1 = [[नेपालमा बोलिने भाषाहरू|अन्य भाषाहरू]] | blank1_info_sec1 = [[बज्जिका]], [[थारू भाषा|थारू]] र [[उर्दु भाषा|उर्दु]] | blank_name_sec2 = [[मानव विकास सूचकाङ्क|माविसू]] | blank_info_sec2 = ०.४८५ ({{color|#900|न्युन}}) | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = [[साक्षरता]] | blank2_info_sec2 = ४९.५४% | blank3_name_sec2 = [[मानव लिङ्गानुपात|लैङ्गिक अनुपात]] | blank3_info_sec2 = १०१.१८ [[पुरुष|♂]] /१०० [[महिला|♀]] (२०११) | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''मधेश प्रदेश'''<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2022/01/1066744 |title=प्रदेश २ को नाम मधेश, स्थायी राजधानी जनकपुर |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c9zvr2nmknko |title=प्रदेश नं २: प्रादेशिक राजधानी जनकपुरधाम राख्ने प्रस्ताव पारित, अब प्रदेशको नामबारे छलफल |date=2022-01-17 |website=बिबिसी नेपाली |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17}}</ref> [[नेपाल]]को दक्षिणपूर्वी क्षेत्रमा अवस्थित एक [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] हो। [[नेपालको संविधान २०७२]] लागु भएपछि यो प्रदेशको स्थापना भएको थियो। यो नेपालको दोस्रो सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको र क्षेत्रफलको आधारमा सबैभन्दा सानो प्रदेश हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/588 |title=मधेश राजनीति: भविष्यको आकलन |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/pradesh-2/2020/01/11/1578715878883441.html |title=साढे ७ लाख जनसङ्ख्या वृद्धि |website=कान्तिपुर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17}}</ref> यो प्रदेशको पूर्व दिशामा [[कोशी प्रदेश]], उत्तर दिशामा [[कोशी प्रदेश]] र [[बागमती प्रदेश]], पश्चिम दिशामा बागमती प्रदेश र दक्षिणमा [[भारत]]को अन्तर्राष्ट्रिय सीमा छ। यो प्रदेशको क्षेत्रफल {{Convert|9661|km2|sqmi|abbr=on}} रहेको छ। वि.सं. २०७८ को [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना]] अनुसार यो प्रदेशको जनसङ्ख्या ६१,४४,६०० रहेको छ जुन यसलाई नेपालको सबैभन्दा बढी मानव जनघनत्व भएको प्रदेश बनाएको छ।<ref name="Nepal Census Report">{{Cite web|url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2014/04/15%20Saptari_VDCLevelReport.pdf|title=National Population and Housing Census 2011|publisher=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग, नेपाल|accessdate=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140801192402/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2014/04/15%20Saptari_VDCLevelReport.pdf|archive-date=1 August 2014}}</ref> पूर्वमा [[सप्तरी जिल्ला]]देखि पश्चिममा [[पर्सा जिल्ला]]सम्म फैलिएको यो प्रदेशमा जम्मा ८ जिल्ला रहेको छ। यो प्रदेशको अधिकांश मानिस [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] र [[नेपाली भाषा|नेपाली]] बोल्ने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.kharibot.com/news-details/47195/2020-01-18 |title=प्रदेश २ को भाषा, नाम र स्थायी राजधानीमा यस्तो छ विवाद |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/opinion/2021/03/04/161486077996656119.html |title=प्रदेश २ मा भाषाको बहस |website=कान्तिपुर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17}}</ref> धार्मिक र सांस्कृतिक धरोहरको केन्द्रको रूपमा रहेको [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]], यो प्रदेशको राजधानीको रूपमा रहेको छ। प्राचीन किम्बदन्ती अनुसार यो विश्वास गरिन्छ कि यो क्षेत्र विदेह वंशको राजधानी थियो जसले [[मिथिला|प्राचीन मिथिला]]माथि राज्य गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://ejanakpurtoday.com/39886/ |title=जनकपुर कति पुरानो? |date=2021-10-19 |website=जनकपुर टुडे |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118182410/https://ejanakpurtoday.com/39886/ |archive-date=2022-01-18 }}</ref> नेपालको पहिलो नियोजित रूपमा बसालिएको सहर [[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]], नेपालको ९औँ र [[तराई]] क्षेत्रको पुरानो नगरपालिकाहरू मध्ये एक हो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-09/20170909063021.html |title=मुहार फेर्ला राजविराजले? |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117163838/https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-09/20170909063021.html |archive-date=2022-01-17 }}</ref> यो सहरको नाम प्राचीन [[राजदेवी मन्दिर, राजविराज|राजदेवी मन्दिर]]को नाममाथि राखिएको छ। यो प्रदेशको एक मात्र महानगरपालिका [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]] व्यापारिक र आर्थिक रूपले महत्वपूर्ण छ। यो सहरलाई नेपालको प्रवेशद्वार समेत भन्ने गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2016/08/466454 |title=कुन प्रदेशको राजधानी कहाँ ? उच्च न्यायालयले जन्मायो बहस |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/650392 |title=वीरगन्जलाई प्रदेश राजधानी बनाउन माग गर्दै प्रदर्शन |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17}}</ref> सन् २०१८ जनवरी १७ मे नेपालको मन्त्रिपरिषद बैठकको निर्णयानुसार यो प्रदेशमा अवस्थित जनकपुरलाई अन्तरिम राजधानी घोषित गरेको थियो जसलाई सन् २०२२ जनवरी १७ मा मधेश प्रदेश सभाद्वारा मतदान गरि स्थायी राजधानीको रूपमा मूर्त रूप दिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.imagekhabar.com/news/278712/ |title=प्रदेश २ को नाम ‘मधेश’ कायम |website=इमेज खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17}}</ref> सन् २०१८ मा सम्पन्न प्रदेश सभा निर्वाचनको परिणामस्वरूप [[सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल|ससफो]]का संसदीय नेता [[लालबाबु राउत|मोहम्मद लालबाबु राउत]] प्रदेशको वर्तमान मुख्यमन्त्री हो। यो प्रदेशको नामाकरण मधेश प्रदेशको रूपमा सन् २०२२ जनवरी १७ मा बसेको मधेश प्रदेश सभाद्वारा मतदान गरि तय गरिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2022/17/340571/ |title=प्रदेश २ को नाम मधेश प्रदेश पारित |website=खबरहब |language=नेपाली |accessdate=2022-01-17}}</ref> ==व्युत्पत्ति== ऐतिहासिक रूपमा नेपालमा मधेश नामक भूभाग नभएता<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/ |title=तराई–मधेशको इतिहास |website=हिमाल खबरपत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-01-18}}</ref> पनि वि.सं. २०६३/०६४ मा नेपालको पूर्वी तराईदेखि पश्चिमी तराईसम्म भएको जनआन्दोलनपछि यो शब्दले नेपालभरि व्यापकता पाएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/-42525.html |title=ब्याटल अफ मधेश : ‘मधेशवाद’लाई श्रद्धाञ्जलि ! |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118183028/https://pahilopost.com/content/-42525.html |archive-date=2022-01-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nepalpress.com/2022/01/18/146408/ |title=अध्येताको प्रश्न- ‘मिथिला’ किन लत्याइयो ? ‘मधेश’ ले कसको पहिचान बोक्यो ? |website=नेपाल प्रेस |language=नेपाली |accessdate=2022-01-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/85118/2019/9/2/aalekh/pradesh- |title=प्रदेश २ को नामाङ्कन : पहिचान मेटाउने अस्त्र 'मधेश' ! |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-18}}</ref> वि.सं. १९६८ मा गरिएको नेपालको पहिलो जनगणनामा समेत झापादेखि पर्सासम्मको भूभागलाईपूी तराई, पाल्ही, माजखन्ड, खजनी, शिवराज (वर्तमान कपिलवस्तु, नवलपरासी र रूपन्देही)को भूभागलाई मध्यपश्चिम तराई र बाँकेदेखि कञ्चनपुरसम्मको भूभागलाई सुदूर पश्चिम तराई उल्लेख गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2015-03-11/405187.html?is_ifooter=1 |title=॰तराई कि मधेस? |website=कान्तिपुर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118163002/https://ekantipur.com/ampnews/2015-03-11/405187.html?is_ifooter=1 |archive-date=2022-01-18 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{प्रदेशहरू}} {{मधेश प्रदेशका ठुला सहरहरू}} [[श्रेणी:नेपालका प्रदेशहरू]] [[श्रेणी:मधेश प्रदेश| ]] 0czowrl5vox13ar0ij1xsao8ehsmizz 0 92408 1392185 1388060 2026-10-03T04:25:42Z Bishaldev100 28807 1392185 wikitext text/x-wiki {{Infobox building |name= बाग दरबार |image=Bagh Durbar.jpg |caption= |map_type= |latitude= |longitude= |iso_region= |location_town= [[काठमाडौँ]] |location_country= नेपाल |architect= |client=[[महोद्दामकीर्ति शाह|महोद्दामकीर्ति शाह]]<br>[[भीमसेन थापा]], [[अमरसिंह थापा (सानुकाजी)]], <br>[[नेपाल सरकार]]<br>[[माथवरसिंह थापा]]<br>[[जङ्गबहादुर राणा]]<br>माहिला साहेबज्यू [[उपेन्द्रविक्रम शाह|उपेन्द्रविक्रम]]<br>[[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]]<br>[[हरि शमशेर जङ्गबहादुर राणा|हरि शमशेर जङ्गबहादर राणा]]<br>[[नेपाल सरकार]] |engineer= |construction_start_date= |completion_date= |date_demolished= |cost= अज्ञात |structural_system= ईँट र गिलेवा |style= नवशास्त्रीय वास्तुकला एवम् मुगल वास्तुकला |size= }} '''बाग दरबार''' [[काठमाडौँ|काठमाण्डौ]]मा अवस्थित ( थापा ) दरबार हो। दरबार क्षेत्र [[धरहरा]]को पश्चिम पट्टि निर्मित उक्त दरबारमा विभिन्न बगैंचा, भवन तथा मन्दिरहरू रहेको छ । [[अमरसिंह थापा (सानुकाजी)]] र [[भीमसेन थापा]]को निवास रहेको उक्त दरबारलाई पछिल्लो समयमा [[शाह वंश]] र [[नेपाल सरकार]]ले नियन्त्रणमा लिए ।<ref name="PurushottamShamsher2007">{{cite book |last=JBR|first=PurushottamShamsher|date=2007 |title=Ranakalin Pramukh Atihasik Darbarharu|trans-title=Chief Historical Palaces of the Rana Era|url=http://www.amazon.com/Ranakalin-Pramukh-Atihasik-Darbarharu-Historical/dp/B00CWSP1U2/ref=asap_bc?ie=UTF8|language=Nepali|location= |publisher=Vidarthi Pustak Bhandar|isbn=978-9994611027|access-date=2015 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.himalkhabar.com/102691|title=मजलिसको आँखा– १४ (बागदरबारका दुई मन्दिर)|last=दीक्षित|first=कमल|date=जेठ ९, २०७२|website=हिमाल खबर|accessdate=जेठ २, २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003030027/http://archive.himalkhabar.com/102691|archive-date=2023-10-03}}</ref> {{multiple image | background color = #BBDD99 | width =160 | image1 = Bag Durbar.jpg | alt1 = ऐतिहासिक तस्विर | image2 = Bagh Durbar Stair.jpg | alt2 = बाग दरबारको मुख्य भर्याङ | image3 = Kathmandu Bhimsen Tower, Ram Chandra Temples and Bag Durbar.jpg | alt3 = बाग दरबार, रामचन्द्र मन्दिर, धरहरा १९३५ अघि | image4 = Bagh Palace.jpg | alt4 = बाग दरबारको किनारा दृश्य | footer_background = #BBDD99 | footer_align = center | footer = बाग दरबार }} ==इतिहास== यस दरबार काठमाडौँको केन्द्रमा अवस्थित छ ।<ref>{{cite web|url=http://www.shankerhotel.com.np/blog/2014/10/19/the-historic-durbars-of-kathmandu/|title=THE HISTORIC DURBARS OF KATHMANDU|date=2014-10-19|accessdate=2015-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705215035/http://www.shankerhotel.com.np/blog/2014/10/19/the-historic-durbars-of-kathmandu|archive-date=2015-07-05}}</ref> === शाहकालीन् वि.सं १८२५ -१८६१ === तत्कालीन [[मकवानपुर गढी|मकवानपुर]] विजयपछी मकवानपुरले चर्चेको तराई भेगको प्रशासक भएर बसेका [[महोद्दामकीर्ति शाह|महोद्दामकीर्ति शाहले]] मकवानपुरको राजा हुने दाबीलाई [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण]]ले भाइभतिजालाई श्रीपेच बाँड्न विभाजित र टुक्रे राज्यलाई एउटै राज्यमा मिलाएको होइन भनेर सातो लिए पनि उनले राजा हुन्छु भनेर श्रीपेच नै बनाएको खबर [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह बस्नेत]]ले पृथ्वीनारायणलाई पठाइदिएपछि ‘''त्यसो गरिस् भने तेरा आँखा झिकिदिन्छु''’ भनेर गाली गरेपछि महोद्दामकीर्ति बिभिन्डिएर हिँडेपछि उनलाई खुसी पार्न रोजेको दरबार दिइएको थियो । महोद्दामकीर्तिलाई काठमाडौँमा उपलब्ध मध्य [[हनुमानढोका दरबार संरक्षित स्मारकक्षेत्र|हनुमानढोका दरबार]]पछिको सबैभन्दा भव्य वाग–बगैंचाले सुशोभित, [[टुँडिखेल]]को पश्चिम दक्षिणतिर रहेको भव्य र सुन्दर महल दिएका थिए । मनमोहक वाग–बगैंचाको आवादीभित्रको महल हुनाले उक्त महल वाग महल (दरबार) का नामले चिनिन्थ्यो । पृथ्वीनारायण शाहले अर्का भाइ [[दलमर्दन शाह|दलमर्दन]]लाई अहिलेको [[न्यु रोड, काठमाडौँ|जुद्ध सडक]]बाट [[इन्द्रचोक, काठमाडौँ|इन्द्रचोक]] जाने बाटोको धर्मपथको भवन दिएका थिए । [[भीमसेन थापा]]ले महोद्दामकीर्ति र [[दलमर्दन शाह|दलमर्दन]]का नाबालक नाति र छोराहरू वीरभद्र, भीमप्रताप, भीमरुद्र र कुलचन्द्र शाहहरूको आँखा फुटाएर उनीहरूलाई [[भण्डारखाल]]मा कैद गरे । वीरभद्रहरूको भव्य वागदरबार विसं १८६१ फागुन २८ [[भीमसेन थापा]]ले कब्जा गरे ।<ref>https://www.kantipurdaily.com/koseli/2018/08/11/153395725988514350.html</ref> === थापाकालीन वि.सं १८६१- १९०२ === [[थापा वंश|थापा भारदार परिवार]]को निजी निवास रहेको यो दरबारको निर्माण सन् १८०५ मा [[भीमसेन थापा]]ले गरेका हुन् । [[थापाथली दरबार]]मा पनि केही थापाहरूको बसोबास थियो । यस दरबार [[हनुमान ढोका|बसन्तपुर दरबार]] नजिकै रहेको थियो । सन् १८३७ मा नेपाल सरकारले यो दरबार जफत गरेको थियो भने सन् १८४३ मा उक्त भारदार परिवारका ज्येष्ठ [[माथवरसिंह थापा]]ले पुन: फिर्ता लिएका थिए ।<ref name="PurushottamShamsher2007" /> सन् १९०२ मा उनको हत्या गर्दै [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर राणा]]ले कब्जा गरे । === राणाकालीन वि.सं १९०३ === वि सं १९०७ फागुन ६ गते बेलायत भ्रमण गरी [[बमबहादुर राणा|बमबहादुर]]ले आफ्नो समेत सहभागी भएको [[बद्री नरसिंह राणा|बद्रीनरसिंह]], जयबहादुर, करवीर खत्री , माहिला साहेबज्यू [[उपेन्द्रविक्रम शाह|उपेन्द्रविक्रम]] लगायतका मानिसले [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर]]को हत्या गर्ने षड्यन्त्रको भण्डाफोर गरे । माहिला साहेबज्यू [[उपेन्द्रविक्रम शाह|उपेन्द्र विक्रम शाह]]लाई पहिले [[भक्तपुर दरबार क्षेत्र|भक्तपुर दरबार]] र पछि बागदरबारमा निगरानीसाथ राखे । [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीरशमशेर]]को विवाह माहिला साहेबज्यूकी छोरीसँग भएको हुँदा उनको भयो । [[विसं १९९० को महाभूकम्प|१९९० को भुकम्प]]मा क्षतिग्रस्त भएको यो दरबार वि सं १९९७ सालमा [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]ले पुननिर्माण गराए । पछि उनका छोरा [[हरि शमशेर जङ्गबहादुर राणा|हरि शमशेर]] बस्न लागे। बागदरबार अहिलेको [[सुन्धारा]]देखि [[त्रिपुरेश्वर]]सम्म  फैलिएको थियो। त्यहीँको जमिनमा पछि [[हाडनाता करणी]]मा परेका भद्र शमशेरलाई राख्न बनाइएको जेल अहिले [[भद्रगोल जेल]]का नामले चिनिन्छ । ==नामाङ्करण== यस दरबारको नामाङ्करण [[माथवरसिंह थापा]]द्वारा दरबारको अघिल्तिर राखिएको बाघको खोरबाट हो भन्ने एक भनाइ मानिएको छ ।<ref name="PurushottamShamsher2007"/><ref>http://www.thetaranights.com/baghdurbar-the-tiger-palace/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110140138/https://www.thetaranights.com/baghdurbar-the-tiger-palace/ |date=2019-01-10 }}</ref> ''बाग'' शब्दको अर्थ बगैंचा हो र यसको नामाङ्करण पनि ''बगैंचाको दरबार'' भन्ने अर्थमा भएको पनि हुनसक्छ । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[थापाथली दरबार]] [[श्रेणी:नेपालका चर्चित भवनहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँका दरबारहरू]] rkpw70wi1owlhhtq1icgu0750e3xxxl 0 93926 1392152 1389669 2026-10-02T12:35:49Z Bishaldev100 28807 /* स्मृति */ 1392152 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राम शाह | image = King Ram Shah.jpg | caption = राजा राम शाह | title = गोरखाको राजा | predecessor = [[छत्र शाह]] | successor = [[डम्बर शाह]] | royal house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[पुरेन्द्र शाह]] | mother = | full name = स्वस्ति श्री गिरिराज चक्रचुडामणि नारायणेत्यादी विविध विरूद्धवली विराजमान मनोनत श्रीमन्त महाराजधिराज राम शाह | issue = [[डम्बर शाह]]<br>प्राण शाह <br>नारायण शाह<br> विक्रम शाह | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] | birth_date = अन्दाजी बि.सं १६४३ | death_date = वि.सं. १६९० |reign = वि.सं. १६६३ - १६९० |spouse = |birth_place= [[सल्यान राज्य]] |death_place= }} '''राम शाह''' [[गोरखा राज्य]]का चौथो शाह वंशीय राजा हुन्। उनी राजा [[पुरन्दर शाह]]का छोरा र राजा [[छत्र शाह]]का भाइ हुन् ।<ref>http://www.royalark.net/Nepal/nepal2.htm</ref> दाजु [[छत्र शाह]]को मृत्युमा यिनी राजा घोषित भएका हुन्। उनको शासनकाल कहिलेदेखी कहिले सम्म कायम थियो भन्नेमा इतिहासकारहरू बीच भिन्न मत छ। [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरि नाथ]]को अनुसार उनको शासनकाल ई. १६०६-१६३३, [[सूर्यविक्रम ज्ञवाली|सूर्यविक्रम ज्ञावली]]का अनुसार सन् १६०६-१६३६, [[दिनेशराज पन्त]]का अनुसार बि.सं १६७१-१६९३ प्रमाणिक मिति हो । <ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=Number 1, 1973 |title=रामशाहको राज्यकाल |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/kailash/pdf/kailash_01_01_06.pdf |journal=Kailash |volume=1 |issue=1}}</ref> विष्णु प्रसाद श्रेष्ठले उनको शासनकाल बि सं १६६३-१६९० सम्म उल्लेख गरेका छन् ।<ref>{{cite book|title=नेपालको शाह र राणा वंशावली|author=विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ|page=४|date=बि.सं. २०६३|publisher=श्रीमती देब बदन श्रेष्ठ|isbn=|url=https://pustakalaya.org/documents/detail/d46b8c46-5fca-4e50-8cb3-08e903e04c05/}}</ref> डेनियल राइटका अनुसार साके १५२८ देखी २७ वर्ष थियो। उनले ''स्वस्ति श्री गिरिराज चक्रचुडामणि नारायणेत्यादी विविध विरूद्धवली विराजमान मनोनत श्रीमन्त महाराजधिराज'' को उपाधि धारण गरेका थिए। यसको शाब्दिक अर्थ हुन्छ :पर्वतीय राजाहरूको समूहमा श्रेष्ठ, नर-नारायण इत्यादि अनेक विरुदले सुहाएका, सम्मानले उन्नत भएका, राजाहरूका पनि राजा श्री राम शाह देवको सधैं युद्धमा जित होस्। राम शाह गोरखाली राजाहरूमा सबैभन्दा प्रख्यात राजा थिए।<ref name="सुवेदी2">{{cite book|last=सुवेदी|first=राजाराम|author-link=राजाराम सुवेदी|year=फागुन २०६१|title=नेपालको तथ्य इतिहास|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=|isbn=99933-2-406-X|pages=166-167}}</ref> उनका सुधारहरूमा आर्थिक पक्षमा मानापाथी, ढक तराजु, जमिनको श्रेणीविभाजन र भूमी नापजाँच पर्दथे भने वाणिज्य क्षेत्रमा पाटनका राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]]सँग सन्धि गरी गोरखामा २४ कोठी खोल्ने, तिब्बत सँगको व्यापारमा विस्तारलाई लिन सकिन्छ। गोरखाको राज्यविस्तार गरी त्यसै नेतृत्वमा बिशाल राज्यको स्थापना गर्ने आरम्भ राजा राम शाहकै राज्यकालबाट भएको थियो। त्यो योजना श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहबाट बल्ल पूरा भयो ।<ref name="सुवेदी2" /> == प्रारम्भिक जीवन र गद्दीरोहण == राजा पुरन्दर शाहका दुई रानीहरू थिए। मन परेकी रानीबाट छत्र शाहको जन्म भएको थियो। छत्र शाह राजाको उत्तराधिकारी थिए। मन नपरेकी रानी गर्भवती भएको बेलामा सौता सौताको झगडा हुन गयो। र कान्छी रानी "मेरा उपर राजाको पनि प्रिति छैन। मन नपरेकी छु। यहाँ मैले बस्नु छैन।" भनि सल्यानमा आई बसिन् ।<ref name=":0">{{Cite journal |title=गोर्खा वंशावलि |journal=प्राचीन नेपाल |volume=28 |issue=1 |pages=4}}</ref> राम शाहको जन्म सल्यानमा नै भयो त्यसै क्रममा ३५ वर्ष राज्यभोग गरी शाके १५२७ (ईश्वी १६०५)<ref>{{Cite journal |last=ज्ञावली |first=सूर्यविक्रम |title=शाह वंशका केही राजाहरूका राज्यकालका विषयमा विचार |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_09_04.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |volume=9 |issue=4 |pages=33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807221846/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_09_04.pdf |archive-date=2024-08-07 |access-date=2025-05-08 }}</ref> मा राजा पुरन्दर शाहको मृत्यु भयो। उनीपछी छत्र शाह राज भए तर ७ महिना पछी उनी पनि स्वर्गे भए । उनको कुनै उत्तराधिकारी नभएकाले गोर्खामा बडो खलबल भयो । त्यहाँदेखी गोर्खाका सब पञ्चहरूले "कान्छी महारानीको पनि गर्भ भएको थियो । साहेबज्यु पैदा हुनुभएको छ, सल्यानमा हुनुहुन्छ भनेए सुनिन्छ । चलाउन जाउ ।"<ref name=":0" /> भनि उनलाई सल्यानदेखि गोर्खामा ल्याए । === गद्दीरोहण === सल्यानदेखी गोर्खामा सब पञ्चहरू बसी दिप गणेश्पूजनपूर्वक ब्राह्मणदि टिका चढाए । राम शाहले सिंहासनमा बसे। त्यहाँदेखी बडादसैमा सल्यानबाट गोर्खा दरबारमा फुलपाती भित्राउने गरिन्छ । ==शासनकाल== उनले आफ्नो राज्यमा ढक, तराजु, [[माना]], मुरि, दाम, पैसाको प्रचलन र जिन्सिमा २५ प्रतिशत र नगदमा १० प्रतिशत भन्दा बढी ब्याज लिन नपाउने चलन चलाए।<ref name="सुवेदी">{{cite book|last=राइट|first=डेनियल|author-link=डेनियल राइट|year=1877|title=History of Nepal|publisher=क्याम्ब्रिज युनिभर्सिटी प्रेस|url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Nepal/1877%20History%20of%20Nepal%20by%20Wright%20s.pdf|isbn=|pages=२७९}}</ref> पानी, पँधेरो, कुलो आदिको प्रयोग पालैसँग गर्ने चलन चलाए । राम शाहको न्याय प्रियताले गर्दा ''न्याय नपाए गोर्खा जानू'' भन्ने उक्ति चलेको थियो । उनका अनेकौँ प्रजा हितकारी कामले गर्दा केहि छिमेकी राज्य राम शाहको प्रशासनिक कौशलबाट प्रभावित भइ गोरखामा मिल्न गएका थिए भने उनका सुधारका काम छिमेकी राज्यलाई प्रेरणा बनेको थियो । यिनी नेपालका राष्ट्रिय विभूति हुन्। यिनले लकाङ, मिर्कोट देउराली, धुवाँकोट, च्याङ्ली, मझुवा, आठार सय खोला आदि विजय गरी राज्य सुदृढ गर्ने काम गरेका थिए। यिनले वि.सं. १६७१ मा गोरखाको पोखरी थोकमा मुरली नारायणको मन्दिर, वि.सं. १६९३ मा रामेश्वर महादेवको मन्दिर स्थापना गरेका थिए। ३७ वर्ष शासन गरी वि.सं. १६९० मर्स्याङ्दी र दरौंदीको दोभानमा पर्ने मझुवा खैरेनीमा यिनको मृत्यु भएको थियो। === राज्य विस्तार === राम शाह अत्यन्त महत्त्वाकांक्षी राजा थिए।<ref name=":2">{{Cite book|last=Shrestha|first=D.B.|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/History_Ancient_Medieval_Nepal.pdf|title=The History of Ancient and Medieval Nepal|last2=Singh|first2=C.B.|publisher=[[University of Cambridge]]|year=1972|edition=1st|location=Kathmandu|pages=85 |language=English}}</ref> लिगलिग, गोरखा, सिरानचोक र अजीरगढ मिलेर बनेको सानो राज्यबाट उनी सन्तुष्ट थिएनन्। उनी गोरखालाई ठूलो राज्य बनाउने चाहनामा थिए। गोरखाको वरपर गुरुङ, भोटिया र राजपूतहरूले शासन गरेका धेरै साना राज्यहरू थिए, जसलाई समेटेर उनले आफ्नो राज्य विस्तार गर्न सक्थे। सबभन्दा पहिले उनले आफ्नो सैनिक शक्ति बढाए। उनले राम्रो अनुशासनमा रहको, तालिमप्राप्त र पूर्ण रूपमा सुसज्जित सेना तयार गरे। त्यसपछि उनले [[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] र [[जुम्ला राज्य|जुम्ला]]का शक्तिशाली पहाडी राजाहरू तथा ललितपुरका सिद्धिनरसिंह मल्लसँग मैत्री सम्बन्ध गाँसे। त्यसपछि उनले सैनिक अभियान सुरू गरे र बारपाक, श्यारटाङ, अठारसय खोला, फेरुङ, खारी, मेघी चराँगे, निवर्चोक, धादिङ लगायतका क्षेत्रहरू एकपछि अर्को गरी विजय गरे। उनले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]]का सेन राजा पनि आफ्नो अधीनमा ल्याए। यी विजयहरूका कारण उनको राज्य पूर्वमा [[त्रिशूली नदी|त्रिशूली]], पश्चिममा [[मर्स्याङ्दी नदी|मर्स्याङ्दी]], उत्तरमा रसुवा र दक्षिणमा [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत पर्वत]] शृंखलासम्म फैलिएको थियो। गोरखाको बढ्दो शक्ति देखेर [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा '''अचिन्द्र शाह''' डराए र गोरखाको शक्ति नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले गोरखा आक्रमण गरे, तर राम शाहले लमजुङको सेना [[मर्स्याङ्दी नदी|मर्स्याङ्दी]] पारि धकेले। त्यसको बदला लिन लमजुङका राजा अचिन्द्र'शाहले [[वार्पाक|वारपाक]] निवासीहरूलाई उचालेर गोरखाको सरहदमा वागी भई घुस्न लगाए । त्यो षडयन्त्रबाट गोरखाली शंकालू देखिंदा राम शाह बालुवा व्याशीमा शिकारमा गएको मौका पारी उनमाथि हमला गरी मार्न लगाए । तर त्यो योजना पनि सफल भएन । <ref>{{cite book|title=गोरखाको इतिहास १|author=दिनेशराज पन्त|page=28|date=बि.सं. २०४१|publisher=दिनेशराज पन्त|isbn=|url=}}</ref> त्यसपछि लमजुङका राजाले दोस्रोपटक गोरखा आक्रमण गर्ने साहस गरेनन्। === थिति === <!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |'''स्वस्ति श्री ९ महाराजधिराज रामसाहबाट वाधि वक्स्याको थिति '''<ref>{{Cite web |title=मुलुकी ऐन, १९१० परिशिष्ट (क) |url=https://repository.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2021/08/मुलुकी-ऐन-१९१०.pdf |website=नेपाल राजपत्र }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''प्रथम थिति''' ।। ।। श्रीनन्दामिश्रज्यूलाइ गुरु तुल्याइ वक्सनु भै हाम्रा संतानले तपाईका संतानलाइ गुरु तुल्याउनु अरुलाइ न तुल्याउनु भन्न्या धर्म गरि वक्सनु भयो ... ... ... | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |- | | valign="top" |'''दोश्रो थिति''' ।। ।। पैल्हे वाँसका ढुंग्राले डालाले आह्रिले भर्न्या वस्तु भरिकन लिनु दिनु गर्थ्या एस्ता तरहको लिनु दिनु गर्दा विथिति हुनाले १० मुठिको १ मानु ८ मानाको १ पाथि २० पाथिको १ मुरि गरि चलन गर्नु भनि माना पाथिमा छाप लाई वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''तेश्रो थिति''' ।। ।। तुलो ढकको पनि अघि विथिति हुनाले १० लालको १ मासा १० मासाको १ [[तोला]] १८ लालको १ पल २७ तोलाको वोडि १०८ तोलाको १ विसौली २ विसौलीको १ [[धार्नी|धार्नि]] तुल्याई चलन गर्नु भनि तुलामा अंक काटि ढक्मा छापलाई वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''चौथो थिति''' ।। ।। अंनको पहिले असामिले साहुछेउ लियाको कर्जा तिर्न नसकि जति सुकै वर्ष रह्या पनि वर्षै प्रतिको व्याज हिसाब गरि लिदा ढेरै वर्षमा रिन तिर्न न सकन्या भया पनि वर्ष प्रतिको व्याजमा हुनाले कहिले पनि रिन तिर्ननसकदा मुलुक्मा कोहिता कहिले पनि साहु देषि छुटि नहुन्या भै सवै रिनग्राहि भया तस्कारण १ वर्षको पचउदका हिसावले दस वर्षमा ३ गुन हुँछ साहुले तेवर लिनु असामिले साउ व्याज केहि पनि तिर्न नसकि १० वर्ष देषी उभो जति सुकै वर्ष रह्या पनि फेरि सकन्या भै तिर्दाका बेलामा वर्षै प्रतिको व्याज साहुले नलिनु तेवरमात्र लिनु भंन्या थिति वांधी वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''पाँचौ थिति''' ।। ।। दामको पनि पहिले असामिले साहुछेउ लियाको कर्जा तिर्न नसकी जति सुकै वर्ष रह्या पनि वर्षै प्रतिको व्याज जमा हुनाले कहिले पनि रिन तिर्न न सक्दा मुलुकमा कोहिता कैले पनि साहुदेषी छुट्टी न हुन्या भै सवै रिनग्राहि भया तस्कारण १ वर्षका हिसावले दसौदका १० वर्षमा दोवर हुंछ साहुले दोवर लिनु असामिले साउँ पनि व्याज पनि तिर्न न सकि १० वर्ष देषि उभो जतिसुकै वर्ष रह्यो भन्या पनि फेरि सकन्या भै तिर्दाका बेलामा वर्ष प्रतिको व्याज साहुले न लिनु दोवरमात्रै लिनु भंन्या थिति वाँधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''छेटौं थिति''' ।। ।। पध्याराको थोरो थोरो झगरा नसुंनु भंन्या हुकुम भयो क्या अर्थले भन्या पध्यारामा वहुत स्त्रिजाति जान्या ताहा देषी अरु कोही चाकर जान्या पानि न भै भन्या कसैको पनि काम नचलन्या तसर्थ जोअघि पध्यारामा लिन पुग्यो तेसैले अघिवाट ल्याउनु अर्काले म लैजान्छु न भंनु तेस पछिकाले तेसै पछि लै जानु यस्तै क्रमले पानि ल्याउनु तेस्मा पनि कसैले अलिकति कुरामा झगरा ग¥यो भन्या कचहरि जोरि झगरा नसुंनु भंन्या थिति वाँधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''सातौ थिति''' ।। ।। कोलको पनि थोरो थोरो झगरा नसुंनु भंन्या हुकुम भयो किन भन्या ढेरै घरको कोल यकै हुँछ आफ्ना आफ्ना पालाले पेलनु अर्काले म अघिवाट पेलछु न भंनु तस्मा पनि ढेरै स्त्रिजाति अरु कोहि चाकर वाकरै हुँछं कदाचित थोरो झगरा भयो भन्या कचहरिमा ल्याइ झगरा नसुंनु भंन्या थिति वाँधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''आठौं थिति''' ।। ।। कुलाको पनि झगरा नसुंनु भंन्या हुकुम भयो क्या निमित्त भन्या कुलामा पनि बहुधा वाधा कमारा चाकरै जाँछन्तसर्थ आफ्ना आफ्ना षेतको हिसाबमा आयाको पानिको भाग पालीपालासित लाउनु आफ्ना पाला बाहिक र आफ्ना हिसाब वाहेक अर्काले पानि न लाउनु तस्मा पनि थोरो झगरा भयो भन्या कचहरिमा जोरि झगरा नसुंनु भन्या यस्तै थिति वाँधि वक्सनु भयो ... ... | |- | | valign="top" |'''नवौं थिति''' ।। ।। अघि व्राम्हणलाई विर्ता दिदामा पनि फलानु डाडो फलानु षोलो फलानु पहरो फलानु कांल्हो भित्रको जगा विर्ता दिञ्यु भन्याको मात्रै एति मुरि यति रोपनि येति षेत भंन्या ठेगाना केही न हुनाले व्राम्हणको विर्ताको र रैकर जगाका साध किलाको वंदेज न भयाको नजर हुदा कस्तो हुकुम भयो भन्या अव उप्रान्त व्राम्हणलाइ विर्ता संकल्प परि वक्सदा श्री ५ महाराजाको भुमि चौतरियाको झारि काजिको विंति व्राम्हणको हात दान गर्नाले येति षेत येति रोपनि येति मुरि भनि संकल्प गर्नु संकल्प गराउन्याले पनि संकल्प वाक्ये यही येति षेत येति रोपनि येति मुरि भंन्या वाक्ये परि संकल्प गराउनु विर्ता लिनु अरूलाई दिलाउनु पनि श्री ५ माहाराजाका हुकुमले थर घर पाँचहरू गै साधलाई ४ किल्ला गाडि येति षेत येति रोपनि भनि साधलाइ श्री ५ महाराजाका वाहुलिवाट संकल्प भयामा घटि बढि कत्ति नपारि जति संकल्प भयाको छ तति साधलाई आउनु भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''दसौं थिति''' ।। ।। श्री देवताको गुठ धर्मसालाको गुठ. व्राम्हणहरूलाइ विर्ता संकल्प गरि वक्सदा [[चौतारिया|चौतरिया]]को झारि भन्याकोक्या निमित्त हो भन्या चौतरिया भन्याका आफ्ना भाइ भाइ भन्याका मुषे अंग हुन्अंग पुर्न गरि दान ग¥या आफुलाइ यथोक्त फल हुँछ भनी चौतरियाको झारि भन्याको कारण येति हो, काजिको विंति भन्याको क्या अर्थ भन्या पनपक्षे न गरि योग्ययोग्य विचार गरि काजिले विंति गर्नु काजिको विंति भन्याको येति हो. पाँचको साध भन्याको क्या अर्थ हो भन्या छ थर प्रभृति अरु पाँच साध भाइ वसि येति षेत येति रोपनि येति मुरि येति षेतको घड्यारि येति पाषो भनि निकास पैसार संधि सर्पनकोविचार राषि चार किल्ला गाडी साधलाइ दिनुपाँचको साध भन्याको यो हो भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''येघारौं थिति''' ।। ।। पाँडे पंथ अज्र्याल षनाल राना वोहरा तिमिहरु छ थर भयौ मितिहरूलाइ छ थर भन्याको वाध्याको क्या अर्थले हो भन्या चौतरिया काजि सर्दार इ प्रभृति अरु जो कोहि अन्याय अनरितिमा लागि गादिको विगार्नामा र निसाफ विगार्नामा पस्नन्तिनको कत्ति मोहवद मोलाहिजा नराषि जो भयाको विस्तार विंति गर्न आउनु भनि मर्जि भै छ थर भंन्या व्यवस्ता वाधि वक्सनु भयो तिमिहरूका संन्तान, दरसन्तानलाइ हाम्रा संतान दरसंतानले गादिको सोझो गरंज्यालसम्म थामि वक्सौला भनि हुकुम भै थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''वाह्रौ थिति''' ।। ।। गौचर राषनु भन्या हुकुम भयो गौ व्राम्हणलाई षाना कन दुःख हुन्छ र राजालाइ प्रत्यवायलागछ भंना निमित्त गाउ गाउमा निकास पैसार को चल्दो मिल्दो पारि गौचर राषनु भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''तेह्रौ थिति''' ।। ।। वाटाका रूष राषनु भंन्या हुकुम भयो क्या अर्थले भन्या दुषी गरीव काज काम गरि थाकि आउन्या बोझा वोकि हिडन्या अरु जो कोहि वाटामा हिडन्या मानिस पनि गर्मी हुन्छ भनि छाहारि वस्न खोजछन्भंना निमित्त वाटाका रूष पालनु वाटाका रूष जो काटतछ ५ रूपैञा दंड गरि लिनु भंन्या मर्जि भै थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''चौधौं थिति''' ।। ।। पध्यारामा वन पालनु रूष न भया देषी जैले षोज्यो तैले पानि रहदैन सुकी जान्छ वन ढेरै फाडिया पैरो पनी जान्छ ढेरै पैरो गया उपधाहा चल्छ उपधाले षेत पनि लैजान्छ वन न भया गृहस्तिको कौनै काम पनि चल्दैन तसर्थ पध्याराको वन जो काटला तेसलाई पनि ५ रूपैञा दंड गरि लिनु भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''पंध्रौ थिति''' ।। ।। चौतरिया भाई गोतिया इनहरूले जिय संवंधि ठूलो विराउ ग¥या मुडि विदेस गराउनु संन्यासि वैरागि भाट इनले पनि ठूलो विराउ ग¥या भन्या मुडि विदेस निकाला गराउनु भाइ चौतरिया गोतियालाइ विदेस गराउनुभन्याको क्या अर्थ भन्या जिउ मारिन्या पिराउ ग¥यो भन्या जिउ लिन्याको जिउ लिनु भंन्या सास्त्रमा पनि कह्याको छ जिउमा¥या भन्या गोत्रहत्या लागन्या नमा¥या देषी भन्या राजालाइ प्रत्वाय लागन्या तसर्थ देसनिकाला गर्नु पनि मा¥यै तुल्यछ भनिविदेश गराउनु भन्याको हो व्राम्हणलाइ पनि मा¥या व्रम्हहत्या लागन्या न मा¥या राजालाइ प्रत्यवाव लागन्या तस्कारण मुडनु पनि मा¥यै तुल्य छ भनि मुडी विदेस गराउनु भन्याको हो वैरागि संन्यासी भेष लियाका हुनाले अवध्य छन् भाट पनि अवध्य छन् भनि देश निकाला गर्नु भन्याको हो तसर्थ यसै गर्नु थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''सोह्रौं थिति''' ।। ।। षस मगर नेवार प्रभृति जात मध्यमा जियेसंवधि विराउ ग¥या भन्या जसले विरायाको छ उसैको मात्र जिये मार्नु जस्को पाप उस्को गर्धन भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ...... | |- | | valign="top" |'''सत्रौं थिति''' ।। ।। सुवर्ण का गहना श्री पाटवंदि माहारानिले मात्र पाउमा पैह्रनु क्या अर्थले भन्या सुवर्ण भन्याको नारायणको अंश राजा भन्या का पनि नारायणका अंश हुन पाटवंदि महारानि भन्याका लक्ष्मीका अंश हुनाले पाटवंदि महारानिले सुवर्णका गहना पाउमा पैह्रनु भैयाद चौतरियाहरुका चौतार्निहरुले ता श्री ५ महाराजा श्रीमहारानीवाट वक्स्या मात्रै पाउमा न लाउनु वक्सी त पाउवाहेक मात्रमा लाउनु भाई चौतरियाका रौतेला रौतेली लाइ वालषकालमा मात्र पाउमा लाउनु ब्राम्हण षस मगर प्रभृति अरु जातिले त श्रीमहाराजावाट वक्स्या मात्र हातमा लाउनु. भनि थिति वाधि वक्सनु भयो... ... ... | |- | | valign="top" |'''अठारौं थिति''' ।। ।। | |- | | valign="top" |'''उनिसौं थिति''' ।। ।। चार पुरोहित तुल्याइ वक्सनु भयो अज्र्याललाइ अज्र्यालि होतु अचार्ज वगाल्या लाइ होतु विहा¥या लाइ अज्र्यालि आचार्ये षनाल लाइ ब्राम्हण भट्टराइ लाई गणेश ति चार पुरोहितका व्यवस्थाको थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''विसौं थिति''' ।। ।। गोर्षामा प्रवेस हुदा पैले तल्ला कोटमा गादी पु¥याका हुनाले पाडे ब्राम्हण लाई पुरोहित्याञि वक्सनु भयो अर्येत पर्येत (अद्य पर्यन्त) पनि पाडे ब्राम्हणहरु तल्ला कोटमा पुरोहित छदै छन्... ... ... | |- | | valign="top" |'''यकाइसौं थि'''ति ।। ।। तल्ला कोटमा श्रीदेवता स्थापनागरि वलिदान गरि माथि दर्वारमा वलिदान गर्नु तल्ला कोटमा देवता स्थापना गरि वलिदान गरिकन माथि दर्वारमा वलिदानादि विधि गर्नु भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''वाइसौं थिति''' ।। ।। ग्राँजा थापा लाइ ददांगि मान वक्सनु भयो तुरुक क्षाकि आले ग्रांजा थापा ग्यामि राना इ तीन थरले आलो पालो गरि राषनु भनि कपर्दारि मान वक्सनु भयो पाडे पंथ अज्र्याल इ तिन्थरलाइ आलो पालो गरी राष्नु भनि षजानाको काम वक्सनु भयो धर्माधिकार सर्दारि भान्स्या येति मानका पनि अज्र्यालै लाई वक्सनु भयो भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''तेइसौं थिति''' ।। ।। विह्रौटाको त्रिसाला कमाइ वाली आफैले षानु चौथा साल देषी धनि वोटि तल्सींलाई दिनु वनि वोटि कमाउन्याले षानु भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''चौविसौं थिति''' ।। ।। वाह्र थर अठार थर भन्या चौविसौं थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''पचिसौं थिति''' ।। ।। [[ललितपुर राज्य|पाटन]]का राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल|सिद्धिनरसिंहमल्ल]] सित हाम्रा संतान न भया तम्रा संतानले तम्रा संतान न भया हाम्रा संतानले राज्ये गर्नु भन्या हुकुम भै यस्तो वंदोवस्त गरि वक्सी पाटन वाट चौविस कोठि झिकाइ. इन लाइ सात षत माफ गरि वक्सनु भयो भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ...... ... | |- | | valign="top" |'''छविसौँ थिति''' ।। ।। श्री महाराज रामसाहबाट मैले वाध्याका थितिमा छोटा वडा प्रजा प्राणि चार वर्ण छतिस जात जो लंधन गर्ला तसलाइ म मेरा संतान मा जो राजा होला उसले ढुंगा छुवाइ षत अनुसारको राजाले डंड गर्नु भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |यो ढुंगा छुवाउनु भन्याको कस्तो हो भन्या श्रीलक्ष्मीनारायण देवता को पाउका प्रतिनिधि ढुंगो हो. सो जानि पान फूल द्रव्य तसै सिलामा चढाई अन्याय ग¥याको पाप छुटन्या उपाये येहि हो भनि यस्तो थिति वाधि बक्सनु भयो .. ... .. | |}<!--End Quote--> == बिदेश नीति == राम शाहले दिल्ली र उदयपुरमा आफ्नो प्रतिनीधिमण्डल पठाएका थिए । उनले [[ललितपुर राज्य|पाटन राज्य]]सँग पनि सम्बन्ध बिकास गरेका थिए । बाइसे र चौबिसे राज्यहरूमा गोर्खाको पहिचान न्यायकेन्द्रको रुपमा बनेको थियो । === तिब्बत === [[गोरखा राज्य|गोरखा]] र तिब्बतबीचको आक्रमण राम शाहद्वारा सन् १६३० मा भएको अनुमान गरिन्छ। राम शाहका तिब्बतमा भएका [[विजय]]हरूले उपत्यकाको केरुङतर्फको महत्वपूर्ण व्यापार मार्गलाई खतरा पुर्‍यायो। यसले काठमाडौं उपत्यकालाई नेपाल-तिब्बत व्यापारमा आफ्नो [[एकाधिकार]]जस्तो स्थितिलाई जोगाइराख्न तत्काल र साहसी कदम चाल्न बाध्य बनायो। त्यसैले [[प्रताप मल्ल]]ले गोरखाका राजा [[डम्बर शाह|डम्बरसिंह शाह]] (लगभग सन् १६३५–१६४२) विरुद्ध साहसी र सफल सैन्य अभियान चलाए, जुन समयमा डम्बरसिंह शाहले पाटनका राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]]लाई सहयोग गरिरहेका थिए। प्रताप मल्लले त्यसपछि [[केरुङ]] र कुतिसमेत आफ्नो प्रभावमा ल्याए।<ref name=":02">{{Cite book|last=Shaha|first=Rishikesh|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_15_0102_02.pdf|title=Ancient and Medieval Nepal|publisher=University of Cambridge|location=Kathmandu, Nepal|pages=63|language=English}}</ref> === पाटन === [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]] (राज्यकाल ई. १६१९–१६६१ ) र राजा '''राम शाह''' सँग अत्यन्त राम्रो सम्बन्धमा थिए। ती दुई राजाहरूले एकअर्काप्रति मित्रता र भाइचाराको प्रतिज्ञा मात्र गरेनन्, तर यदि दुबैमध्ये कुनै एकको पुरुष उत्तराधिकारी नभएर मृत्यु भएमा संयुक्त उत्तराधिकारी राख्ने सम्झौता पनि गरे।<ref>{{Cite book|last=Shaha|first=Rishikesh|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_15_0102_02.pdf|title=Ancient and Medieval Nepal|publisher=University of Cambridge|location=Kathmandu, Nepal|pages=72|language=English}}</ref> यसै आधारमा पनि ललितपुर पाटन राज्यमा राजनैतिक संकट चुलिएको बेलामा [[दलमर्दन शाह]] ई. १७६४-१७६५ सम्मको लागी पाटनको राजा बनेका थिए । प्रताप मल्लले पाटन र तिब्बतबीचको व्यापारिक सम्बन्ध तोड्न प्रयास गरे, तर सफल हुन सकेनन्। त्यसपछि उनले काठमाडौं र पाटनबीचको सम्पूर्ण सम्पर्क, जसमा वस्तुहरूको आवागमन पनि पर्थ्यो, रोक्न प्रयास गरे। पाटनका प्रख्यात व्यापारी वा सरकारी कर्मचारीहरू काठमाडौं आएमा तिनीहरूलाई पक्राउ गरिन्थ्यो। सिद्धिनरसिंह मल्लले यो आर्थिक नाकाबन्दी तोड्ने प्रयास गरे। उनले गोरखाका राजा राम शाह (सन् १६०६–१६३९) सँग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध स्थापना गरे, जो आफ्ना राज्यमा समृद्धि ल्याउन प्रयासरत थिए। सिद्धिनरसिंह मल्लले पाटनका व्यापारीहरूलाई गोरखा पठाए। यसको परिणामस्वरूप, काठमाडौंले लगाएको आर्थिक नाकाबन्दी केही हदसम्म प्रभावहीन बन्यो।<ref name=":1">{{Cite journal |last=Regmi |first=Mahesh C. |title=Regmi Research Series |url=https://studylib.net/doc/8525992/regmi_05 |journal=German Oriental Society |volume=5 |page= |pages=197}}</ref> === दिल्ली प्रतिनीधिमण्डल === राम शाहले थरघरका मानिसलाई वकिल बनाई चितौरगढ र [[मुगल साम्राज्य|मुगल दरबार]] दिल्लीमा (सम्भवतः [[जहाँगीर|जाँहागिर]]को समय) मा आफ्नो कुटनैतिक प्रतिनिधिमण्डल पठाएका थिए। उनले राणा राठौर, चितौर, उदयपुर, जोधपुर, कोटा, बुन्दी, जयपुर गई आफ्नो कुलशाखाको निश्चय गर्न, श्रीकुलदेवताको पनि निश्चय गरि अरु कामकाज बुझी आउनु भनी खलितापत्र लेखी सवंगी कस्तुरी चमर बाज चर समेतको सौगात तयारी गरी मानिस पठाए। गोर्खाली वकिलमण्डल चितवरगढ उदयपुर गई सौगात खलितापत्र नजर गराई बैठक भयो। त्यसपछि दिल्लीतर्फ प्रस्थान गर्यो। दिल्लीमा बादसाह सँग बातचित भयो। गोर्खाली वकिलले "श्री गोर्खेश्वर महाराजबाट हुकुम भै चित्तौरगठमा रहेका श्रीराणाजी महाराजको प्रशस्ति कुन हो हामी पहाडमा आई राजा भयाका छौ। हाम्रो प्रशस्ति कस्तो हो श्री वादशाहका हजुरमा जाइ विन्ति गरि श्री बादशाहका मुहारबाट निकासा गरि ल्याउ भनि हुकुम भयो र हामी आयाको हो।" भनि विन्ती गरे र सिसौतिया श्रीराणाजी महाराजबाट भएको प्रशस्ति पनि देखाए। बादशाहले पण्डित बोलाई राजा महाराजबाट भएको प्रशस्तिमा अगाडि मुहोडा फेर्न लगाए, "गिरिराजचक्रचूडामणि" यति मात्रै फेर्दा हुन्छ भनी पण्डितहरूले बताए र यही प्रशस्तिले बादसाहबाट "'''स्वस्ति श्रीगिरिराजचक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविधविरुदावलि विराजमान मानोनत श्रीमन्नहाराजाधिराज श्रीमद्रामसाहदेवानां सदा समरविजयिनाम्'''" खलितापत्र लेखी सरसौगात तयार गरि वकिलहरूलाई खिल्लत दिई बिदा गरे।<ref name=":0" /> == गद्दीत्याग == ईश्वी १६३३ मा एकदिन राजा रामशाहको सपनामा गुरु गोरक्षनाथले "अब तिम्रो राज्य भोग गरिसक्यौ। धर्मकर्म गर्नालाई ढिला नगर।" भनि आज्ञा दिए। उनी निद्रादेखी जागे र रानीलाई "प्रातकाल" भयो। मैले सपनामा यस्तो देखे" भने बताए। रानीले "अब हाम्रा पुत्र डम्बर शाहलाई शिक्षा जो बक्सनुपर्न्या हो सो शिक्षा बक्स्याजावस् " भनि बिन्ती गरिन्। राजाले छोरा डम्बर शाह र बुहारीसमेतलाई बोलाई आफुलाई श्री देवता सिद्ध सकलबाट जो जो वरदान भयाको थियो सो वृत्तान्त सुनाइ यस्ता तरहले राज्य गर्नु भनि सकल नीतिथिति बुझाएपछी सकल गोर्खाका भला भला मानिस आफ्ना जो जो प्रीतिपात थिए उनका घरमा आफै गैइ वातचित गर्न लाग्दा मानिसहरुले सधै हामी दरबारमा जान्थ्यौ। जो परिआएको कामकुरो हुकुम हुन्थ्यो । आज महाराज नै घरघरमा पाउलाग्नु भयो। यो अर्थ के हो भनी आश्चार्य माने। राजा राम शाह र रानीबाट भूमिदान, गौदान अन्नदानादि जस्ता धर्मकर्म भयो । "संसारको मोह अधिक हुदो रहेछ र कलत्र पुत्र गृह सकल प्रजा-इष्टमित्र मेरै हुन्। यिनसंग र कैल्हे छुट्नु नपरोस्" भने ==मृत्यु== यिनको मृत्यु सन् १६३६ (वि.सं. १६९३) मा गोरखा दरबारमा भयो। == स्मृति == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | align = right | image_style = border:none; | title = | direction = | image1 = Statue of Ram Shah, Gorkha.jpg | caption1 = राजा राम शाहको शालिक | image2 = Ram Shah.jpg | caption2 = Nepali stamp featuring Shah {{c.}} 1969. }} राम शाहलाई उनको न्याय प्रियताले प्रसिद्ध भएका थिए । उनले छिनोफानो फैसला गर्ने [[गोरखा दरबार]]को चौतारामा उनको सालिकको निर्माण गरिएको छ । त्यस्तै देशको [[सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायलय]] अगाडिको मार्गलाई '''राम शाहपथ''' नामाकरण गरिएको छ ।<ref>{{Cite web |title=Supreme Court of Nepal |url=https://supremecourt.gov.np/web/contact |access-date=2025-05-08 |website=supremecourt.gov.np |language=en}}</ref> राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले जीवनको अन्तिम अवस्थामा राम शाहलाई यसरी स्मरण गरेका थिए :<ref>{{Cite news|url=https://giwmscdntwo.gov.np/media/app/public/275/posts/1715233861_100.pdf|title=पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य-उपदेश|work=नेपाल कानून आयोग}}</ref> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="padding:0 1em;" |'''उप्रान्त राजा राम शाह ले बाध्याको थिति पनि हेरिसके । राजा [[जयस्थिति मल्ल|जयस्थितिमल्ल]] ले बाध्याको थिति पनि हेरिसकें । राजा [[महिन्द्र मल्ल|महिन्द्रमल्ल]] ले बाध्याको थिती पनि हेरिसकें । इस्वर ले दियो भन्या म पनि यस्ता बन्देज को बाह्र हजारको थिति बांधि जाला भन्या अवीलाषा थियो ।''' |}{{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[छत्र शाह]]| पद=[[गोरखाको राजा]]| अवधि=सन् १६०६ – १६३६| पछि=[[डम्बर शाह]]| }} {{बाकस-अन्त्य}} ==सन्दर्भ साम्रगीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{ढाँचा:गोरखा राज्य}} [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]] jk3yhoft35nua5cad89l1ubjvnlm49u 0 96943 1392188 1319493 2026-10-03T04:57:14Z Ramesh Deuba 37151 सुधार गरियो, सफाइ गरियो 1392188 wikitext text/x-wiki {{Infobox building |name= गर्भा दरबार |image= |caption= गर्भा दरबारको दृश्य |map_type= नेपाल |latitude= 28.87 |longitude= 80.75 |iso_region= |location_town= [[चुरे गाउँपालिका]] |location_country= नेपाल |architect= |client= खड्कशमशेर राणा |engineer= |construction_start_date= |completion_date= |date_demolished= |cost= अज्ञात |structural_system= |style= |size= १० रोपनी }} '''गर्भा दरबार''' [[नेपाल]]को [[राणा|राणाकालीन दरबार]] हो । यो तल्लो [[बोगटान राज्य|बोगटान]] अन्तर्गत [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायतकाल]]को निगाली गाउँ पञ्चायत वार्ड नम्बर ८ त्यस पछि [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] जिल्ला साविक [[खैराला]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]] वार्ड नम्बर ३ र वर्तमान [[चुरे गाउँपालिका]] वार्ड नं ४ मा रहेको छ ।<ref name="tht01">{{Cite web| last = Sureis| title = Garva Durbar awaiting conservation| work = The Himalayan Times| access-date = 2021-02-12| date = 2019-12-10| url = https://thehimalayantimes.com/nepal/garva-durbar-awaiting-conservation}}</ref>गर्भा दरबारको निर्माण खड्कशमशेर राणाले गरेका हुन् ।<ref name="गर्भा दरबार">{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/01/532681 |title=८३ झ्याल र ५३ ढोका भएको राणाकालीन गर्भा दरबार जीर्ण |accessdate=2018-02-11}}</ref> यो दरबार वि.स. १९८४ मा निर्माण भएको मानिन्छ ।<ref>{{Cite web |url=http://www.radiounity.com.np/archives/13495 |title=८३ झ्याल र ५३ ढोका भएको राणाकालीन गर्भा दरबार जीर्णवस्थामा |date=2017-01-23 |language=नेपाली |accessdate=2018-02-11 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कैलाली जिल्लाको सदरमुकाम [[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]] देखि ४५ किलोमिटरको दुरीमा गर्भा दरबार रहेको छ । तत्कालीन अवस्थामा तराईमा औंलो सरोटो लाग्ने गर्दथ्यो । औलों सरोटोबाट बाँच्न र शुद्द सफा हावापानी भएको सुरक्षाको दृष्ट्रिकोणले उपयुक्त स्थान पहिचानगरी आफूबस्नकोलागि राणा शासकले यो दरवार निर्माण गराएका थिए । यस्तै प्रकृतिको एक अर्को राणाको दरवार [[चौमाला]] गाउँमा निर्माण भएको थियो । चौमालामा निर्माण भएको दरवार भत्कीएर त्यसको नाम निसाना हराई सकेको छ, भने गर्भादरवारको यो जीर्ण भवन जिवतै छ । चुरे पहाडको उत्तरपट्टी गर्भा भन्ने गाउँमा दरवार निर्माण भएको हुँदा यसलाई गर्भादरवार भनिन्छ । यो स्थान कैलाली जिल्ला गौरीगंगा नगरपालीकाको चौमाला बजारबाट उत्तरतर्फ ६ घण्टा पैदल यात्राको दुरीमा पर्दछ ।<ref name="kantipur01">{{Cite web| title = संरक्षणको पर्खाइमा गर्भा दरबार, सडक सञ्जालमा जोडियो| access-date = 2021-02-13| url = https://ekantipur.com/pradesh-7/2020/01/02/157793909384398980.html}}</ref> यस दरवारमा चौमालाका ईटा, तराईभावरका सालका काठ र टिनको छाना प्रयोग गरिएको छ । तत्कालीन जन्ताहरूबाट यी समग्री तराईबाट बोकाएर राणाले यो तीन तले दरवार निर्माण गराएका थिए । यस दरबारको इतिहासबारे पहिलोपटक र अहिलेसम्म पनि स्थानीय पत्रकार शिवराज योगीले लेख्दै आएका छन् ।<ref name="ns01">{{Cite web| title = चुरे क्षेत्रको राणाकालीन गर्भा दरबार जीर्ण बन्दै| work = Nepal Samaya| access-date = 2021-02-13| url = https://www.nepalsamaya.com/detail/20873}}</ref> == इतिहास == दरबार निर्माणका क्रममा हाल दरबार रहेको करिब १० रोपनी जग्गामा घर निर्माण गरी बसोबास गर्दै आएका चन्द परिवारका घरहरू हटाउन लगाई राणाले त्यहाँ दरबार निर्माण गर्न आदेश दिएका थिए।<ref>{{cite book |title=Periodic District Development Plan |date=2015 |publisher=District Development Committee Kailali |page=4,25}}</ref> चन्दहरूलाई उक्त स्थानबाट हटाएर दरबार निर्माण गर्न थालिएपछि प्रारम्भिक दिनहरूमा निर्माण कार्य अघि बढ्दै गयो। स्थानीय मान्यताअनुसार, मोहन्याल देवताको छल दिने बाघले राति निर्माण भइसकेको दरबारको केही भाग भत्काउने गर्न थाल्यो। यस विषयमा देवतासँग सोधपुछ गर्दा, चन्दहरूलाई मन दुखाएर उक्त स्थानबाट हटाइएको र ती चन्दहरू मोहन्याल देवतासँग सम्बन्धित रहेको हुँदा मोहन्यालको बाघले दरबार भत्काउने गरेको भन्ने मान्यता रहेको बताइयो। त्यसपछि चन्दहरूलाई खुसी पार्न लिउडेशैनसहित केही जग्गा उपलब्ध गराई उनीहरूलाई अर्को स्थानमा बसोबास गर्न लगाइएको स्थानीय कथन छ। त्यसपछि कोटको निर्माण सम्पन्न भएको बताइन्छ। कोट निर्माण सम्पन्न भएपछि त्यसको परिसरभित्र डुडु प्रवेश गरी आतंक मच्चाउन थालेको स्थानीय मान्यता छ। डुडु स्थानीय भाषामा बेडेमानको सर्प तथा डोटेली भाषामा डुडु भनिने सर्पलाई जनाउने शब्द हो। उक्त सर्पलाई कोटभित्रबाट हटाउने प्रयास गरिए पनि हटाउन नसकिएको बताइन्छ। यस कारण कोट निर्माण सम्पन्न भए पनि त्यहाँ पूजा–आजाका साथै नियमित बसोबास हुन नसकेको स्थानीय कथन छ। यसपछि राणाले निर्माण गराएको उक्त दरबारमा राणाहरूको स्थायी बसोबास भएन। राणाहरूको सवारी भएका समयमा उनीहरू दरबारमा नभई आसपासका गाउँमा बास बस्ने गरेको बताइन्छ। पछि मानिसहरूको नियमित बसोबास नहुँदा दरबार जीर्ण हुँदै गएको र अन्ततः बाँझो अवस्थामा परिणत भएको स्थानीय मान्यता रहेको छ। == दरबार वरपरका देवीदेवता र स्थानीय मान्यता == गर्भा दरबारको आँगनमा मोहन्याल देवताको स्थापना गरिएको छ। कार्तिक शुक्ल दशमीका दिन यहाँ मोहन्यालको जात्रा आयोजना हुने गर्दछ। उक्त जात्रामा मोहन्यालका वीरहरू वेताल, गडाल, भैरव र मसानी देवताका धामीहरू नाच्ने परम्परा रहेको बताइन्छ। उपमन्यु गोत्रीय विनाडी ब्राह्मणले मोहन्याल र केदारको वैदिक विधि तथा विधानअनुसार पूजा गराउने गर्दछन्। डिले औजीका सन्तानले केदार र मोहन्यालको दमाहा बजाउने परम्परा रहेको छ। मोहन्याल देवताका पहिलेका धामीहरूमा भँराणी डुगरी तथा फुर्सिला बोहराहरू रहेको उल्लेख पाइन्छ। वेतालका धामी साउन (साउद) थिए भन्ने स्थानीय मान्यता छ। बोहराहरूले मोहन्यालको भँराण त्यहीँ छोडेर गएपछि पछिका दिनमा मोहन्यालको भँराण चन्दको घरमा राखिएको बताइन्छ। गौतम गोत्रीय तथा चन्द्रवंशी चन्दहरूले यस स्थानका मोहन्यालबाट ठकुरीलाई प्रदान गरिने टीका, माला तथा सम्मान ग्रहण गर्ने परम्परा रहेको छ। यहाँका चन्दहरूको कुलदेवता केदार ([[शिव]]) मानिन्छ। गर्भा दरबारदेखि केही पर केदारको मन्दिर रहेको छ। केदारको जात्रामा चन्द परिवारका महारानीहरू सहभागी नहुने परम्परा रहेको बताइन्छ। केदारसँग जेठी बौरानीको दोष रहेको स्थानीय मान्यता छ। जेठी बौरानीले बैतडीबाट ल्याएको कालिका देवताको मूर्ति गडसेरा देउवानको खतेडामा रहेको बताइन्छ। खतेडामा उनको दरबार (कोट) को भग्नावशेष अझै देख्न सकिने स्थानीय दाबी छ। देउवाहरूसँग भानादेव तथा झापरदेवका वंशजको मारकाट भएपछि कालिका त्यही खतेडा क्षेत्रमा रहन गएको भन्ने स्थानीय किंवदन्ती छ। देउवाहरूले खतेडाबाट कालिकालाई काटमार गरी लखेटेपछि उक्त स्थानमा [[कालिका (स्पष्टता)|कालिका]]को दशैँ पूजा तथा राँगाको बलि दिने परम्परा देउवाहरूबाट सुरु भएको भन्ने मान्यता छ। खतेडापछि प्रतिहार चन्दहरू गर्भा दरबार निर्माण भएको क्षेत्रमा आई घर बनाएर बसोबास गरेको बताइन्छ। गर्भा दरबार तथा यससँग सम्बन्धित स्थानको इतिहासबारे चर्चा गर्दा त्यहाँका चन्दहरूको इतिहास तथा स्थानीय परम्परालाई समेत उल्लेख गर्नुपर्ने हुन्छ। == दरबारसँग सम्बन्धित चन्द == सिंहासनको मसुरखेत हुँदै माल–पहाडतर्फ गाई–भैँसी ल्याउँदा वा लैजाँदा कलेल (कोलाल)ले त्यहाँको डाँडामा स्थापित [[कार्तिकेय (मोहन्याल)]] देवतालाई दूध चढाएर औपचारिक रूपमा त्यहाँको गौडो (मूलबाटो) खोल्नुपर्ने परम्परा रहेको बताइन्छ। त्यसपछि मात्र अन्य व्यक्तिहरूले माल–पहाडतर्फ गाई तथा भैँसी ल्याउन–लैजान पाउने अधिकार प्राप्त गर्ने मान्यता छ। [[कत्युरी राज्य|कत्युरी]] पाल राजाको आदेशअनुसार अगाडि लाग्ने तथा युद्ध वा काटमारका क्रममा अगाडि सर्ने जिम्मेवारी कलेलले पाएजस्तै गर्भागौडो (मूलबाटो) सञ्चालन गर्ने अधिकार [[चन्द]]हरूले पाएको स्थानीय परम्परा रहेको छ। गर्भागौडो खोल्दा त्यहाँ स्थापित मोहन्याल देवतालाई दूध चढाएर औपचारिक रूपमा गौडो खोल्ने अधिकार चन्दहरूको हुने र उनीहरूले उक्त स्थानको जिम्मेवारी सम्हाल्नुपर्ने मान्यता रहेको छ। यो जिम्मेवारी डोटी [[कत्युरी राज्य|कत्युरी]] पाल राज्यकालमा चन्दहरूलाई प्रदान गरिएको स्थानीय कथन छ। यसै कारण गर्भागौडो तथा कैलाली जिल्लाको चौमालादेखि दक्षिणतर्फको प्रतिहार तप्पा चन्दहरूको भूमि तथा अधिकार क्षेत्रअन्तर्गत रहेको मान्यता छ। राणा शासनकालमा चन्दहरूको चौधराई वर्तमान चौमाला, भोजपुर, रामपुर, उर्मा, उर्मी, धुरचन्नालगायत १४ गाउँ क्षेत्रमा रहेको बताइन्छ। उक्त क्षेत्रमा चौधराई गर्ने व्यक्ति बाला चन्द थिए। बाला चन्द डोटीको [[बोगटान राज्य|बोगटान]] क्षेत्रका चन्दहरूको जेठो शाखाका थिए। == बाला चन्दपछिका शाखा तथा सन्तान == बाला चन्दपछिका शाखा तथा सन्तानसम्बन्धी स्थानीय वंशावलीमा निम्न विवरण उल्लेख गरिएको छ: * विजयचन्दका दुई पुत्र थिए: ** जेठा — बालाचन्द ** कान्छा — केशरसिंह चन्द * जेठा बालाचन्द निःसन्तान रहे भने कान्छा केशरसिंह चन्दका एक पुत्र अजयचन्द थिए। * अजयचन्दका दुई पुत्र थिए: ** जेठा — सूर्यभान चन्द ** कान्छा — लालबहादुर चन्द * सूर्यभान चन्दका एक पुत्र ओमबहादुर चन्द थिए। * ओमबहादुर चन्दका तीन पुत्र थिए: ** जेठा — कलम चन्द ** माइला — टोपबहादुर चन्द ** कान्छा — रामबहादुर चन्द * लालबहादुर चन्दका चार पुत्र थिए: ** जेठा — सुरतबहादुर चन्द ** माइला — भक्तबहादुर चन्द ** साइँला — मिनबहादुर चन्द ** कान्छा — लोकबहादुर चन्द * सुरतबहादुर चन्दका एक पुत्र रामबहादुर चन्द थिए। * भक्तबहादुर चन्दका तीन पुत्र थिए: ** जेठा — डम्मरबहादुर चन्द ** माइला — भूवन चन्द ** कान्छा — इन्द्रबहादुर चन्द * मिनबहादुर चन्दका तीन पुत्र थिए: ** जेठा — नरेश चन्द ** माइला — बमबहादुर चन्द ** कान्छा — बसन्त चन्द * लोकबहादुर चन्दका चार पुत्र थिए: ** जेठा — अमर चन्द ** माइला — भीमबहादुर चन्द ** साइँला — प्रेमबहादुर चन्द ** कान्छा — खगेन्द्र चन्द == चन्दहरूको अधिकार र वंशावलीसम्बन्धी स्थानीय परम्परा == स्थानीय वंशावलीअनुसार बैतडीको स्वाराड क्षेत्रबाट भानादेव पूर्वतर्फ आएका थिए। भानादेवका झापरदेव भए र झापरदेवका वंशजहरू डोटी जिल्लाको बोगटान क्षेत्रमा फैलिएको बताइन्छ। बैतडीबाट भाइ–भाइबीच मनमुटाव भएपछि पूर्वतर्फ आउँदा उनीहरूले उपमन्यु गोत्रका विनाडी ब्राह्मण, बोहरा, साउद, ओखेडा लोहार, औजी–ढोली, कालिका देवी तथा केदार देवतालाई समेत साथमा ल्याएको स्थानीय वंशावलीमा उल्लेख छ। डोटीको [[पाल (थर)|पाल]] राज्यमा राजाको अंगरक्षकका रूपमा प्रतिहार पदमा नियुक्त भएपछि भानादेव र झापरदेवका वंशजलाई प्रतिहार भनिन थालेको स्थानीय मान्यता छ। प्रतिहार पदमा नियुक्त भएपछि उनीहरूले दरबारभित्रका विषय बाहिर जानकारी गराउने तथा बाहिरका विषय [[कत्युरी राज्य|कत्युरी]] वंशजका पाल राजासमक्ष जाहेर गर्ने जिम्मेवारी सम्हाल्ने गरेको बताइन्छ। वि.सं. १४२० को दशकमा डोटी पाल राज्यमा सेना प्रमुख (देवान) को जिम्मेवारी पाएका देउवाहरू र राजाका अंगरक्षकका रूपमा रहेका भानादेव तथा झापरदेवका वंशज प्रतिहारहरूबीच विवाद भएको स्थानीय कथन छ। यही विवादका क्रममा मानव बलिसँग सम्बन्धित विषयलाई लिएर देउवाहरूले उनीहरूमाथि आक्रमण गरेको किंवदन्ती पाइन्छ। मानव बलिसम्बन्धी स्थानीय किंवदन्तीअनुसार भानादेव तथा झापरदेवका वंशजहरूले दशैँमा राँगाको बलि नदिई खतेडा नामक स्थानको कोटमा मानव बलि दिने गर्दथे। त्यहाँ विशेष रमाइलो हुने भएकाले टाढा–टाढाबाट मानिसहरू दशैँमा रमिता हेर्न आउने गरेको कथन छ। एकपटक भण्डारी विधवा ब्राह्मणी (बामनी)को एक मात्र नाति रहेको र ती बालकको बलि दिने पालो आएको कारण उनी दुःखी थिइन्। [[देउवा]]हरूले यस्तो अन्याय हुन नदिने भन्दै ती बालकलाई भेटेर नडराई आफूहरूले भनेअनुसार गर्न र आफूहरूले बचाउने आश्वासन दिएको स्थानीय किंवदन्ती छ। बालकले त्यसैअनुसार गरेपछि दशैँका दिन बालकको बलि दिन पूजा गरिरहेका ब्राह्मण तथा राजवंशसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूमाथि देउवाहरूले आक्रमण गरी हत्या गरेको भन्ने कथन पाइन्छ। यस घटनापछि वि.सं. १४२० देखि १४४० को अवधिमा दुवै पक्षबीच वंश विनाश हुने स्तरको युद्ध चलेको स्थानीय इतिहासमा उल्लेख गरिएको छ। यस संघर्षका कारण पाल राज्य आन्तरिक द्वन्द्वमा फसेर कमजोर भएको र देउवाहरू भानादेवका वंशजभन्दा शक्तिशाली हुँदै गएपछि उनीहरूको विनाश गर्न थालेको भन्ने स्थानीय मान्यता छ। भानादेवका वंशजकी गर्भवती रानी भागेर आई गर्भको रानीभूईकुँडामा राजीको भैँसीगोठमा लुकेर बसेको र त्यहीँ उनको गर्भबाट राजकुमार जन्मिएको किंवदन्ती छ। बाबुको हत्यापछि गर्भवती रानीबाट जन्मिएका राजकुमारको बसोबास भएको कारण उक्त स्थानको नाम ‘गर्भ’ रहन गएको र पछि त्यसको अपभ्रंश भएर ‘गर्भा’ नाम प्रचलित भएको भन्ने स्थानीय कथन छ। ती राजकुमार २२ हारी पाताडामा भोजन गर्ने गर्दथे भन्ने कथन छ। यसको जानकारी राईभाटमार्फत पाएपछि देउवाहरू उनलाई खोज्दै हत्या गर्न आएको स्थानीय किंवदन्ती पाइन्छ। राजीहरूले ती राजकुमारलाई बचाउन उनीहरू प्रतिहार नभई आफ्ना ‘रिथी’ (मालिक) भएको बताएपछि पछिल्ला दिनमा उनीहरूले ‘रिथी’ लेख्ने गरेको भनाइ छ। ‘रिथी’ उल्लेख भएका केही महत्वपूर्ण अभिलेखहरू अझै डोटीको [[बोगटान राज्य|बोगटान]] क्षेत्रमा भेटिने स्थानीय दाबी छ। हाल उनीहरूका शाखा–सन्तानहरूले बैतडीका आफ्ना दाजुभाइसरह चन्द थर लेख्ने गरेको बताइन्छ। समान जातीय समूहका फरक गोत्रका [[क्षत्रिय/राजपूत/ठाकुर/ठकुरी]] समुदायका बम, [[मल्ल]], [[देउवा]], [[शाही]], [[बोगटी]], सिंह तथा हमाल परिवारसँग वैवाहिक सम्बन्ध कायम गर्ने परम्परा रहेको उल्लेख छ। स्थानीय स्तरमा उनीहरूलाई [[क्षत्रिय/राजपूत/ठाकुर/ठकुरी]] चन्द भनेर चिनिने र ‘चन्द राजा’ तथा ‘चन्दजी’ भनेर सम्बोधन गर्ने गरेको बताइन्छ। गर्भा दरबार रहेको क्षेत्रमा चन्दहरूको जेठो शाखाका सन्तानहरू दरबार निर्माण गराउने राणाबाट पीडित भए पनि उनीहरूको राणाजीसँग निकट सम्बन्ध रहेको स्थानीय कथन छ। यही सम्बन्धका कारण प्रतिहार तप्पाको जिम्मेवारी उनीहरूले गर्भा दरबारसँग सम्बन्धित राणाबाट प्राप्त गरेको बताइन्छ। ==राणा शासकको डोटीगौणा जाने मूलबाटो == राणा शासकहरु चौमाला दरवार, गर्भा दरवार, बर्छैनको चिउरी, मान्नाकापडीको भट्टेबाटा, गडसेराको उदैनी, तलेको जल्पूहुँदै मान्छेहरूबाट तापदानमा बोकीएर डोटी गौणामा जाने आउने गर्दथे । राणाको सवारी हुँदा त्यस भेगका नागरिकहरूले खसी, बोका, दही, दुध, खाना, माना सहित राणाले ईच्यायको र भारी बोक्ने कार्यको बन्दोवस्ती गर्नुपर्ने हुन्थ्यो == दरवारको संरचना== गर्भा दरबारमा ८३ वटा झ्याल र ५३ ढोका रहेका छन् । दस रोपनीको क्षेत्रफलमा फैलिएको यो तीनतले दरबार तीन खण्डमा विभाजित छ । यो दरबारको मुनि एक तला र माथि तीन तला रहेको छ । सुरक्षाको दृष्टिकोणले एक तला मुनी बनाइएको हो ।<ref>{{Cite web |url=http://archive.annapurnapost.com/News.aspx/story/47018?_REQUEST=News.aspx/story/47018 |title=विकासको पर्दा नउघ्रिएको खैराला गाउँ |last=Author |accessdate=2018-02-11 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * [https://www.onlinekhabar.com/2017/01/532681 ८३ झ्याल र ५३ ढोका भएको राणाकालीन गर्भा दरबार जीर्ण- अनलाइनखबर] * [https://www.youtube.com/watch?v=PTu5xYVn-NU -जिर्ण बनेको कैलालीको गर्भा दरवार उचित संरक्षणको पर्खाइमा-NEWS 24] * [http://www.radiounity.com.np/archives/13495 रेडियो युनिटी]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 5zdzxuya01qqw5kq8xbzfx6ipi1hnge 0 98819 1392212 1099439 2026-10-03T11:19:39Z Bishaldev100 28807 1392212 wikitext text/x-wiki {{distinguish|text=the [[२०२१ स्वेज नहर अवरोध]]}} [[File:Canal de Suez.jpg|thumb|The location of the Suez Canal, which connects the Mediterranean and the Indian Ocean via the Red Sea.]] {{Infobox military conflict |conflict = {{plainlist| * Suez Crisis * Tripartite Aggression * Sinai War}} |partof = [[शीतयुद्ध]] |campaign = |image = Tanks Destroyed Sinai.jpg |image_size = 300px |caption = |date = {{start date|df=yes|1956|10|29}}{{spaced ndash}}{{end date|df=yes|1956|11|7}} <br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=10|day1=29|year1=1956|month2=11|day2=7|year2=1956}}) <br />सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा Sinai (until March 1957) |place = [[गाजा पट्टि]] and [[इजिप्ट]] ([[सिनाइ प्रान्त]] र [[स्वेज नहर]] zone) |casus = स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण |result = गठबन्धन शैन्यको विजय;<ref name="Tal"/><ref>{{cite book |first=Michelle |last=Mart |title=Eye on Israel: How America Came to View the Jewish State as an Ally |page=159 |isbn=0791466876 |url=https://books.google.com/books?id=siDi1WTHjOUC&pg=PA159 }}</ref><ref>Stewart (2013) p 133</ref> <br>इजिप्टको राजनीतिक विजय<ref name="Tal">Tal (2001) p 203</ref> * अन्तराष्ट्रिय दबाब पछि ब्रिटेन फ्रेन्चको फिर्ता(December 1956) * सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा (until March 1957) * संयुक्त रास्ट्रिय सेना परिचालन<ref name="victory">{{cite book |first=Diane B. |last=Kunz |title=The Economic Diplomacy of the Suez Crisis |page=187 |isbn=0-8078-1967-0 |url=https://books.google.com/books?id=8lG54d7vzKkC&pg=PA187 }}</ref> * एन्टोनी इडेनद्वारा बेलायती प्रधानमन्त्री पदबाट राजिनामा * महाशक्तिको भूमिकाबाट बेलायतको अन्त्य |combatant1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR|size=22px}} [[इजरायल]]| {{Flag|संयुक्त अधिराज्य|size=22px}} | {{flagicon|फ्रान्स|size=22px}} [[French Fourth Republic|फ्रान्स]] }} |combatant2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922|size=22px}}<!-- Egypt used a slightly different flag during 1922–1958, see [[Flag of Egypt]] and [[Republic of Egypt (1953–58)]]; the current flag was introduced in 1984 --> [[Republic of Egypt (1953–1958)|इजिप्ट]]}} |commander1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} [[डेभिड बेन-गुरियन]] | {{flagicon|ISR}} [[Moshe Dayan]] | {{flagicon|ISR}} [[Asaf Simhoni]] | {{flagicon|ISR}} [[Haim Bar-Lev]] | {{flagicon|ISR}} [[Avraham Yoffe]] | {{flagicon|ISR}} [[Israel Tal]] | {{flagicon|ISR}} [[Ariel Sharon]] | {{flagicon|ISR}} Uri Ben-Ari | {{flagicon|GBR}} [[एन्थोनी एडिन]] | {{flagicon|GBR}} [[Gerald Templer]] | {{flagicon|GBR}} [[Charles Keightley]] | {{flagicon|GBR}} [[Hugh Stockwell]] | {{flagicon|GBR}} [[Manley Laurence Power|Manley Power]] |{{flagicon|FRA}} [[René Coty]] |{{flagicon|FRA}} [[Guy Mollet]] |{{flagicon|FRA}} [[Pierre Barjot]] |{{flagicon|FRA}} [[André Beaufre]] | |{{flagicon|FRA}} [[Jacques Massu]] }} |commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922}} [[गमाल अब्देल नासेर]] | {{flagicon|Egypt|1922}} [[Abdel Hakim Amer]] | {{flagicon|Egypt|1922}} Saadedden Mutawally | {{flagicon|Egypt|1922}} Sami Yassa | {{flagicon|Egypt|1922}} Jaafar al-Abd | {{flagicon|Egypt|1922}} Salahedin Moguy | {{flagicon|Egypt|1922}} Raouf Mahfouz Zaki }} |strength1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} 175,000 | {{flagicon|GBR}} 45,000 | {{flagicon|FRA}} 34,000 }} |strength2 = 3,००,०००<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/casualties.html Casualties in Arab–Israeli Wars], ''Jewish Virtual Library''</ref> |casualties1 = {{unbulleted list|'''इजरायल''': {{unbulleted list| १७२ मृत्यु | ८१७ घाइते | १ [[युद्ध बन्दी|बन्दि]]}} |'''बेलायत''': {{unbulleted list| १६ मृत्यु | ९६ घाइते }}| '''फ्रान्स''': {{unbulleted list| १० मृत्यु | ३३ घाइते }}}} |casualties2 = {{unbulleted list| १,६५० <ref name="Varble 1956, p. 90">Varble, ''Derek The Suez Crisis 1956'', Osprey: London 2003, p. 90</ref><ref>[http://www.onwar.com/aced/nation/ink/israel/fsinai1956.htm Britain France Israel Egypt War 1956]</ref>–3,००० वीरगति| १,००० सर्वसाधारण मृत्यु | ४,९०० घाइते | 5,000<ref>[https://books.google.com/books?id=SaFtAAAAMAAJ&q=5000#search_anchor A History of the Israeli Army: 1870 - 1974 - Zeev Schiff - كتب Google]</ref>–३०,००० + बन्दि<ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=h0X1qIECZcU#t=0m30s |title=Israel – The Suez War of 1956: U.S. newsreel footage |time=0:30–0:40}}</ref>}} }} '''स्वेज सङ्कट''', वा '''दोश्रो अरब-इजरायल युद्ध''',<ref name="Ross2004">{{cite book|last=Ross|first=Stewart|title=Causes and Consequences of the Arab–Israeli Conflict|url=https://books.google.com/books?id=sF-vF1fxM8YC&pg=PA76|year=2004|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-52585-9|pages=76–}}</ref><ref name="Isacoff2006">{{cite book|last=Isacoff|first=Jonathan B.|title=Writing the Arab–Israeli Conflict: Pragmatism and Historical Inquiry|url=https://books.google.com/books?id=9uEZYuEHZWMC&pg=PA79|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1273-1|pages=79–}}</ref><ref name="Caplan1983">{{cite book|last=Caplan|first=Neil|title=Futile Diplomacy: Operation Alpha and the Failure of Anglo-American Coercive Diplomacy in the Arab–Israeli Conflict, 1954–1956|url=https://books.google.com/books?id=j05JHMFH-G8C&pg=PR15|year=1983|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-4757-9|pages=15–}}</ref> '''त्रीपक्षीय आक्रमण''' ({{lang-ar|العدوان الثلاثي}}) अरब जगतमा <ref>{{cite web|url=http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|title=Port Said Remembers 'Tripartite Aggression' of 1956'|work=Daily News Egypt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825183715/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|archive-date=25 August 2011|url-status=dead|df=}}</ref> र इजरायल मा '''सिनाइ युद्ध''' ,<ref name="names">Also known as the '''Suez War''' or '''1956 War'''; other names include the ''Sinai war'', ''Suez–Sinai war'', ''1956 Arab–Israeli war'', the '''Second Arab–Israeli war''', ''Suez Campaign'', ''Sinai Campaign'', ''Kadesh Operation'' and ''Operation Musketeer''</ref> १९५६को उत्तरार्धमा इजिप्ट माथि इजरायल, र पछि संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्स ले गरेको आक्रमण थियो । यो आक्रमण [[स्वेज नहर]] माथि पश्चिमी देशको नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न तथा [[गमाल अब्देल नासेर|मिस्रको राष्ट्रपति नासेर]], जसले नहरलाई राष्ट्रियकरण गरेका थिए, लाई सत्ताबाट हटाउने उद्देश्यले गरिएको थियो।<ref>{{cite book|last=Mayer|first=Michael S.|title=The Eisenhower Years|url=https://books.google.com/books?id=dIhZxpoZVIQC&pg=PR44|publisher=Infobase Publishing|year=2010|page=44|isbn=9780816053872}}</ref> सन् १९५६ मा पहिले [[इजरायल|इजराइल]] तथा पछि ब्रिटेन र [[फ्रान्स]]द्वारा मिस्र माथि गरिएको आक्रमणलाई स्वेज संकट (Suez Crisis) भनिन्छ। युद्ध शुरू भए पछि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] राष्ट्रपति [[ड्वीट डेभिड आइजेनहावर|ड्वीट डी. आइजेनहावर]], [[सोवियत सङ्घ]] र [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]ले यसमा राजनयिक हस्तक्षेप गरे र आक्रमणकारी देशहरू पछि हट्नलाई बाध्य भए। यसले संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्सलाई लज्जित बनायो र नासेरको शक्तिलाई अझै मजबुत बनायो।<ref>{{cite book|last=Abernathy|first=David|title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980|page=CXXXIX|url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC&pg=PA139|date=2000|publisher=Yale University Press|accessdate=1 September 2015|isbn=978-0300093148}}</ref><ref>Roger Owen "Suez Crisis" ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.</ref><ref name="Economist2006">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/7218678|title=An affair to remember|date=27 June 2006|work=The Economist|accessdate=3 September 2014}}</ref> == स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण == [[चित्र:1956-07-30_Suez_Canal_Seized.ogv|thumb|Nasser announces the nationalisation of the canal ([[Universal Newsreel]], 30 July 1956).]] [[चित्र:Suez_Canal,_Port_Said_-_ISS_2.jpg|thumb|[[Port Said]], at the entrance to the Suez Canal from the Mediterranean.]] २६ जुलाई १९५६ मा अलेक्जेद्रिया-(अलेक्जान्ड्रिया) मा सबोधन गर्दै नासेरले इजिप्टको सेनालाई [[स्वेज नहर]] नियन्त्रण गर्न र नहरको राष्ट्रियकरण कार्वान्ययन गर्न आदेश दिए। <ref>{{harvnb|Kissinger|1994|p=530}}</ref> उनले राष्ट्रियकरण कानुन प्रकाशित भएको , स्वेज नहरको सबै सम्पत्ति रोक्का भएको, र सबै शेयरधनीहरूलाई पेरिस स्टक एक्सचेन्जको अन्तिम मूल्य अनुसारको पैसा चुक्ता गरिने घोषणा गरे ।<ref>BBC On This Day, [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm 1956: Egypt seizes Suez Canal]</ref> त्यहि दिन, इजिप्टले इजरायली जहाजहरूलाई बन्द गरियो ।<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|title=1956: Egypt Seizes Suez Canal|date=26 July 1956|accessdate=4 March 2007|publisher=BBC}}</ref> मिस्त्रका राष्ट्रपति कर्नल गमाल नासेरले २६ जुलाई १९५६ मा [[स्वेज नहर]]लाई राष्ट्रियकरण गरे तथा ब्रिटेन र फ्रान्सको सेनालाई इजिप्टबाट हट्न आदेश दिए । त्यसपछि ब्रिटेन र फ्रान्सका सेनाले मिस्त्रमाथि आक्रमण गरे। [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्|सुरक्षा परिषद]]मा रुसले आक्रमण नरोकिए युद्धमा उत्रने धम्कि दिए र ब्रिटेन तथा फ्रान्सले युद्ध बन्द गरे [[संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव]] '''[[डग हमरसल्ड|ड्याग ह्यामरसोल्ड]]'''ले एक संयुक्त राष्ट्रिय सेनालाई मिस्त्र पठाए र त्यहाँ शान्ति स्थापित गराए । तथा १९५७ मा [[स्वेज नहर]] सबै देशको जहाजको आबगमनको लागि खुला गरियो। == अपरेसन कादेश == [[चित्र:1956_Suez_war_-_conquest_of_Sinai.jpg|अङ्गुठाकार|Anglo-French para drops on the Suez Canal and Israeli conquest of Sinai]] लडाइँ १९५६ अक्टोबर २९ मा सुरु भएको थियो।<ref>{{Harvnb|Risse-Kappen|1997|p=94}}</ref> दिउँसो करिब ३:०० बजे, इजरायली वायुसेनाका मस्ट्याङ्ग (Mustangs) विमानहरूले सिनाईभरका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा शृङ्खलाबद्ध आक्रमण सुरु गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 28">{{harvnb|Varble|2003|p=28}}</ref> इजिप्टका कमाण्डर फिल्ड मार्सल अब्दुल हकिम अमिरले सुरुमा सिनाईमा भएको इजरायली घुसपैठका रिपोर्टहरूलाई आक्रमण (invasion) नभई एउटा ठूलो छापा (raid) को रूपमा लिए र सामान्य सतर्कता (general alert) को आदेश दिएनन्।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> अमिरले आफ्नो गल्ती महसुस गर्दासम्म इजरायलीहरूले सिनाईमा ठूलो प्रगति गरिसकेका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> इजरायली गुप्तचर निकायले जोर्डन इजिप्टको पक्षबाट युद्धमा आउने अपेक्षा गरेको हुनाले, इजरायल सीमा पुलिसले वेस्ट बैंकसँगको ग्रीन लाइनसहित इजरायल-जोर्डन सीमालाई सैन्यीकरण गर्यो।<ref>[[Benny Morris]], ''Righteous Victims'', p. 289</ref>जोर्डन सीमा क्षेत्रमा रहेका इजरायली-अरब गाउँहरूमा कर्फ्यू लगाइयो। यसको परिणामस्वरूप कफ्र कासिम नरसंहारको रूपमा चिनिने घटनामा काफ्र कासिम नामक अरब गाउँमा ४८ जना नागरिकको हत्या भयो। [[चित्र:Tzniha-mitle.jpg|अङ्गुठाकार|मिटला पास (Mitla Pass) नजिक इजरायली प्याराट्रूपर]] इजरायली नवौँ इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अक्टोबर २९–३० को राति सारम अल-शेखविरुद्ध पछिल्लो आक्रमणका लागि एक महत्वपूर्ण आधार मानिने रास अल-नकब कब्जा गर्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29">{{harvnb|Varble|2003|p=29}}</ref> सोही राति, चौथो इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अबु उवायला (Abu Uwayulah) विरुद्धको आक्रमणका लागि सुरुवाती विन्दु मानिने अल-कुसाइमा (al-Qusaymah) मा धावा बोल्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29" /><ref name="Varble, Derek, p. 31">{{harvnb|Varble|2003|p=31}}</ref> [[चित्र:Israeli_troops_in_sinai_war.jpg|अङ्गुठाकार|पारकर मेमोरियल (Parker Memorial) नजिक इजरायली प्याराट्रूपरहरू खाडल खन्दै]] एरियल सारोन (Ariel Sharon) को नेतृत्वमा रहेका प्याराट्रूपरहरूको एक भाग प्रथम ब्रिगेडलाई भेट्न अगाडि बढ्यो। बाटोमा, सारोनले बिहानीपखको आक्रमणमा थेमेद (Themed) माथि धावा बोले र आफ्ना बख्तरबन्द टोलीका साथ सहर कब्जा गर्न सफल भए।<ref name="Varble, Derek, p. 32">{{harvnb|Varble|2003|p=32}}</ref> सारोनले जेबेल हेटान (Jebel Heitan) मा रहेका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा आक्रमण गर्ने निर्णय गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 32" /> इजिप्टियालीहरू पराजित भए र पछि हट्न बाध्य भए। यस लडाइँमा कुल २६० इजिप्टियाली र ३८ इजरायली सैनिक मारिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33">{{harvnb|Varble|2003|p=33}}</ref> यद्यपि यो लडाइँ इजरायलको जित थियो, तर यसमा भएको जनधनको क्षतिले सारोनलाई विवादमा तान्यो।<ref name="Varble, Derek, pp. 32–33">{{harvnb|Varble|2003|pp=32–33}}</ref> अबु उवायला गाउँ सम्पूर्ण सिनाईका लागि सडक केन्द्रको रूपमा रहेको थियो, त्यसैले यो इजरायलको मुख्य लक्ष्य बन्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अबु उवायलाको पूर्वमा धेरै पहाडी शृङ्खलाहरू थिए जसले इजरायलीहरूमाझ "हेजहग" (Hedgehog) को रूपमा चिनिने प्राकृतिक रक्षात्मक क्षेत्र बनाएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> कर्णेल सामी यासाको कमाण्डमा रहेको तेस्रो इन्फन्ट्री डिभिजनका १७ औँ र १८ औँ बटालियनका ३,००० इजिप्टियाली सैनिकहरूले "हेजहग" लाई नियन्त्रणमा लिएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर १ को अवधिमा इजरायली सेनाले सो स्थानमा बारम्बार आक्रमण गर्यो। अन्ततः, गोलाबारुद र पानीको अभावका कारण इजिप्टियालीहरू पछि हट्न बाध्य भए।<ref name="Varble, Derek, p. 39">{{harvnb|Varble|2003|p=|pp=35-39}}</ref><ref name="Varble, Derek, p. 35">{{harvnb|Varble|2003|p=35}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Cold War}} [[श्रेणी:विश्वका युद्ध]] [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:फ्रान्स सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्य सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:स्वेज नहर]] [[श्रेणी:इजरायल सम्मिलित युद्धहरू]] edug004avi02bxjcwqdoybcvmmuqbco 1392213 1392212 2026-10-03T11:24:29Z Bishaldev100 28807 /* अपरेसन कादेश */ 1392213 wikitext text/x-wiki {{distinguish|text=the [[२०२१ स्वेज नहर अवरोध]]}} [[File:Canal de Suez.jpg|thumb|The location of the Suez Canal, which connects the Mediterranean and the Indian Ocean via the Red Sea.]] {{Infobox military conflict |conflict = {{plainlist| * Suez Crisis * Tripartite Aggression * Sinai War}} |partof = [[शीतयुद्ध]] |campaign = |image = Tanks Destroyed Sinai.jpg |image_size = 300px |caption = |date = {{start date|df=yes|1956|10|29}}{{spaced ndash}}{{end date|df=yes|1956|11|7}} <br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=10|day1=29|year1=1956|month2=11|day2=7|year2=1956}}) <br />सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा Sinai (until March 1957) |place = [[गाजा पट्टि]] and [[इजिप्ट]] ([[सिनाइ प्रान्त]] र [[स्वेज नहर]] zone) |casus = स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण |result = गठबन्धन शैन्यको विजय;<ref name="Tal"/><ref>{{cite book |first=Michelle |last=Mart |title=Eye on Israel: How America Came to View the Jewish State as an Ally |page=159 |isbn=0791466876 |url=https://books.google.com/books?id=siDi1WTHjOUC&pg=PA159 }}</ref><ref>Stewart (2013) p 133</ref> <br>इजिप्टको राजनीतिक विजय<ref name="Tal">Tal (2001) p 203</ref> * अन्तराष्ट्रिय दबाब पछि ब्रिटेन फ्रेन्चको फिर्ता(December 1956) * सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा (until March 1957) * संयुक्त रास्ट्रिय सेना परिचालन<ref name="victory">{{cite book |first=Diane B. |last=Kunz |title=The Economic Diplomacy of the Suez Crisis |page=187 |isbn=0-8078-1967-0 |url=https://books.google.com/books?id=8lG54d7vzKkC&pg=PA187 }}</ref> * एन्टोनी इडेनद्वारा बेलायती प्रधानमन्त्री पदबाट राजिनामा * महाशक्तिको भूमिकाबाट बेलायतको अन्त्य |combatant1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR|size=22px}} [[इजरायल]]| {{Flag|संयुक्त अधिराज्य|size=22px}} | {{flagicon|फ्रान्स|size=22px}} [[French Fourth Republic|फ्रान्स]] }} |combatant2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922|size=22px}}<!-- Egypt used a slightly different flag during 1922–1958, see [[Flag of Egypt]] and [[Republic of Egypt (1953–58)]]; the current flag was introduced in 1984 --> [[Republic of Egypt (1953–1958)|इजिप्ट]]}} |commander1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} [[डेभिड बेन-गुरियन]] | {{flagicon|ISR}} [[Moshe Dayan]] | {{flagicon|ISR}} [[Asaf Simhoni]] | {{flagicon|ISR}} [[Haim Bar-Lev]] | {{flagicon|ISR}} [[Avraham Yoffe]] | {{flagicon|ISR}} [[Israel Tal]] | {{flagicon|ISR}} [[Ariel Sharon]] | {{flagicon|ISR}} Uri Ben-Ari | {{flagicon|GBR}} [[एन्थोनी एडिन]] | {{flagicon|GBR}} [[Gerald Templer]] | {{flagicon|GBR}} [[Charles Keightley]] | {{flagicon|GBR}} [[Hugh Stockwell]] | {{flagicon|GBR}} [[Manley Laurence Power|Manley Power]] |{{flagicon|FRA}} [[René Coty]] |{{flagicon|FRA}} [[Guy Mollet]] |{{flagicon|FRA}} [[Pierre Barjot]] |{{flagicon|FRA}} [[André Beaufre]] | |{{flagicon|FRA}} [[Jacques Massu]] }} |commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922}} [[गमाल अब्देल नासेर]] | {{flagicon|Egypt|1922}} [[Abdel Hakim Amer]] | {{flagicon|Egypt|1922}} Saadedden Mutawally | {{flagicon|Egypt|1922}} Sami Yassa | {{flagicon|Egypt|1922}} Jaafar al-Abd | {{flagicon|Egypt|1922}} Salahedin Moguy | {{flagicon|Egypt|1922}} Raouf Mahfouz Zaki }} |strength1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} 175,000 | {{flagicon|GBR}} 45,000 | {{flagicon|FRA}} 34,000 }} |strength2 = 3,००,०००<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/casualties.html Casualties in Arab–Israeli Wars], ''Jewish Virtual Library''</ref> |casualties1 = {{unbulleted list|'''इजरायल''': {{unbulleted list| १७२ मृत्यु | ८१७ घाइते | १ [[युद्ध बन्दी|बन्दि]]}} |'''बेलायत''': {{unbulleted list| १६ मृत्यु | ९६ घाइते }}| '''फ्रान्स''': {{unbulleted list| १० मृत्यु | ३३ घाइते }}}} |casualties2 = {{unbulleted list| १,६५० <ref name="Varble 1956, p. 90">Varble, ''Derek The Suez Crisis 1956'', Osprey: London 2003, p. 90</ref><ref>[http://www.onwar.com/aced/nation/ink/israel/fsinai1956.htm Britain France Israel Egypt War 1956]</ref>–3,००० वीरगति| १,००० सर्वसाधारण मृत्यु | ४,९०० घाइते | 5,000<ref>[https://books.google.com/books?id=SaFtAAAAMAAJ&q=5000#search_anchor A History of the Israeli Army: 1870 - 1974 - Zeev Schiff - كتب Google]</ref>–३०,००० + बन्दि<ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=h0X1qIECZcU#t=0m30s |title=Israel – The Suez War of 1956: U.S. newsreel footage |time=0:30–0:40}}</ref>}} }} '''स्वेज सङ्कट''', वा '''दोश्रो अरब-इजरायल युद्ध''',<ref name="Ross2004">{{cite book|last=Ross|first=Stewart|title=Causes and Consequences of the Arab–Israeli Conflict|url=https://books.google.com/books?id=sF-vF1fxM8YC&pg=PA76|year=2004|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-52585-9|pages=76–}}</ref><ref name="Isacoff2006">{{cite book|last=Isacoff|first=Jonathan B.|title=Writing the Arab–Israeli Conflict: Pragmatism and Historical Inquiry|url=https://books.google.com/books?id=9uEZYuEHZWMC&pg=PA79|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1273-1|pages=79–}}</ref><ref name="Caplan1983">{{cite book|last=Caplan|first=Neil|title=Futile Diplomacy: Operation Alpha and the Failure of Anglo-American Coercive Diplomacy in the Arab–Israeli Conflict, 1954–1956|url=https://books.google.com/books?id=j05JHMFH-G8C&pg=PR15|year=1983|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-4757-9|pages=15–}}</ref> '''त्रीपक्षीय आक्रमण''' ({{lang-ar|العدوان الثلاثي}}) अरब जगतमा <ref>{{cite web|url=http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|title=Port Said Remembers 'Tripartite Aggression' of 1956'|work=Daily News Egypt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825183715/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|archive-date=25 August 2011|url-status=dead|df=}}</ref> र इजरायल मा '''सिनाइ युद्ध''' ,<ref name="names">Also known as the '''Suez War''' or '''1956 War'''; other names include the ''Sinai war'', ''Suez–Sinai war'', ''1956 Arab–Israeli war'', the '''Second Arab–Israeli war''', ''Suez Campaign'', ''Sinai Campaign'', ''Kadesh Operation'' and ''Operation Musketeer''</ref> १९५६को उत्तरार्धमा इजिप्ट माथि इजरायल, र पछि संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्स ले गरेको आक्रमण थियो । यो आक्रमण [[स्वेज नहर]] माथि पश्चिमी देशको नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न तथा [[गमाल अब्देल नासेर|मिस्रको राष्ट्रपति नासेर]], जसले नहरलाई राष्ट्रियकरण गरेका थिए, लाई सत्ताबाट हटाउने उद्देश्यले गरिएको थियो।<ref>{{cite book|last=Mayer|first=Michael S.|title=The Eisenhower Years|url=https://books.google.com/books?id=dIhZxpoZVIQC&pg=PR44|publisher=Infobase Publishing|year=2010|page=44|isbn=9780816053872}}</ref> सन् १९५६ मा पहिले [[इजरायल|इजराइल]] तथा पछि ब्रिटेन र [[फ्रान्स]]द्वारा मिस्र माथि गरिएको आक्रमणलाई स्वेज संकट (Suez Crisis) भनिन्छ। युद्ध शुरू भए पछि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] राष्ट्रपति [[ड्वीट डेभिड आइजेनहावर|ड्वीट डी. आइजेनहावर]], [[सोवियत सङ्घ]] र [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]ले यसमा राजनयिक हस्तक्षेप गरे र आक्रमणकारी देशहरू पछि हट्नलाई बाध्य भए। यसले संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्सलाई लज्जित बनायो र नासेरको शक्तिलाई अझै मजबुत बनायो।<ref>{{cite book|last=Abernathy|first=David|title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980|page=CXXXIX|url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC&pg=PA139|date=2000|publisher=Yale University Press|accessdate=1 September 2015|isbn=978-0300093148}}</ref><ref>Roger Owen "Suez Crisis" ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.</ref><ref name="Economist2006">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/7218678|title=An affair to remember|date=27 June 2006|work=The Economist|accessdate=3 September 2014}}</ref> == स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण == [[चित्र:1956-07-30_Suez_Canal_Seized.ogv|thumb|Nasser announces the nationalisation of the canal ([[Universal Newsreel]], 30 July 1956).]] [[चित्र:Suez_Canal,_Port_Said_-_ISS_2.jpg|thumb|[[Port Said]], at the entrance to the Suez Canal from the Mediterranean.]] २६ जुलाई १९५६ मा अलेक्जेद्रिया-(अलेक्जान्ड्रिया) मा सबोधन गर्दै नासेरले इजिप्टको सेनालाई [[स्वेज नहर]] नियन्त्रण गर्न र नहरको राष्ट्रियकरण कार्वान्ययन गर्न आदेश दिए। <ref>{{harvnb|Kissinger|1994|p=530}}</ref> उनले राष्ट्रियकरण कानुन प्रकाशित भएको , स्वेज नहरको सबै सम्पत्ति रोक्का भएको, र सबै शेयरधनीहरूलाई पेरिस स्टक एक्सचेन्जको अन्तिम मूल्य अनुसारको पैसा चुक्ता गरिने घोषणा गरे ।<ref>BBC On This Day, [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm 1956: Egypt seizes Suez Canal]</ref> त्यहि दिन, इजिप्टले इजरायली जहाजहरूलाई बन्द गरियो ।<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|title=1956: Egypt Seizes Suez Canal|date=26 July 1956|accessdate=4 March 2007|publisher=BBC}}</ref> मिस्त्रका राष्ट्रपति कर्नल गमाल नासेरले २६ जुलाई १९५६ मा [[स्वेज नहर]]लाई राष्ट्रियकरण गरे तथा ब्रिटेन र फ्रान्सको सेनालाई इजिप्टबाट हट्न आदेश दिए । त्यसपछि ब्रिटेन र फ्रान्सका सेनाले मिस्त्रमाथि आक्रमण गरे। [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्|सुरक्षा परिषद]]मा रुसले आक्रमण नरोकिए युद्धमा उत्रने धम्कि दिए र ब्रिटेन तथा फ्रान्सले युद्ध बन्द गरे [[संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव]] '''[[डग हमरसल्ड|ड्याग ह्यामरसोल्ड]]'''ले एक संयुक्त राष्ट्रिय सेनालाई मिस्त्र पठाए र त्यहाँ शान्ति स्थापित गराए । तथा १९५७ मा [[स्वेज नहर]] सबै देशको जहाजको आबगमनको लागि खुला गरियो। == अपरेसन कादेश == [[चित्र:1956_Suez_war_-_conquest_of_Sinai.jpg|अङ्गुठाकार|Anglo-French para drops on the Suez Canal and Israeli conquest of Sinai]] लडाइँ १९५६ अक्टोबर २९ मा सुरु भएको थियो।<ref>{{Harvnb|Risse-Kappen|1997|p=94}}</ref> दिउँसो करिब ३:०० बजे, इजरायली वायुसेनाका मस्ट्याङ्ग (Mustangs) विमानहरूले सिनाईभरका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा शृङ्खलाबद्ध आक्रमण सुरु गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 28">{{harvnb|Varble|2003|p=28}}</ref> इजिप्टका कमाण्डर फिल्ड मार्सल अब्दुल हकिम अमिरले सुरुमा सिनाईमा भएको इजरायली घुसपैठका रिपोर्टहरूलाई आक्रमण (invasion) नभई एउटा ठूलो छापा (raid) को रूपमा लिए र सामान्य सतर्कता (general alert) को आदेश दिएनन्।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> अमिरले आफ्नो गल्ती महसुस गर्दासम्म इजरायलीहरूले सिनाईमा ठूलो प्रगति गरिसकेका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> इजरायली गुप्तचर निकायले जोर्डन इजिप्टको पक्षबाट युद्धमा आउने अपेक्षा गरेको हुनाले, इजरायल सीमा पुलिसले वेस्ट बैंकसँगको ग्रीन लाइनसहित इजरायल-जोर्डन सीमालाई सैन्यीकरण गर्यो।<ref>[[Benny Morris]], ''Righteous Victims'', p. 289</ref>जोर्डन सीमा क्षेत्रमा रहेका इजरायली-अरब गाउँहरूमा कर्फ्यू लगाइयो। यसको परिणामस्वरूप कफ्र कासिम नरसंहारको रूपमा चिनिने घटनामा काफ्र कासिम नामक अरब गाउँमा ४८ जना नागरिकको हत्या भयो। [[चित्र:Tzniha-mitle.jpg|अङ्गुठाकार|मिटला पास (Mitla Pass) नजिक इजरायली प्याराट्रूपर]] इजरायली नवौँ इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अक्टोबर २९–३० को राति सारम अल-शेखविरुद्ध पछिल्लो आक्रमणका लागि एक महत्वपूर्ण आधार मानिने रास अल-नकब कब्जा गर्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29">{{harvnb|Varble|2003|p=29}}</ref> सोही राति, चौथो इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अबु उवायला (Abu Uwayulah) विरुद्धको आक्रमणका लागि सुरुवाती विन्दु मानिने अल-कुसाइमा (al-Qusaymah) मा धावा बोल्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29" /><ref name="Varble, Derek, p. 31">{{harvnb|Varble|2003|p=31}}</ref> [[चित्र:Israeli_troops_in_sinai_war.jpg|अङ्गुठाकार|पारकर मेमोरियल (Parker Memorial) नजिक इजरायली प्याराट्रूपरहरू खाडल खन्दै]] एरियल सारोन (Ariel Sharon) को नेतृत्वमा रहेका प्याराट्रूपरहरूको एक भाग प्रथम ब्रिगेडलाई भेट्न अगाडि बढ्यो। बाटोमा, सारोनले बिहानीपखको आक्रमणमा थेमेद (Themed) माथि धावा बोले र आफ्ना बख्तरबन्द टोलीका साथ सहर कब्जा गर्न सफल भए।<ref name="Varble, Derek, p. 32">{{harvnb|Varble|2003|p=32}}</ref> सारोनले जेबेल हेटान (Jebel Heitan) मा रहेका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा आक्रमण गर्ने निर्णय गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 32" /> इजिप्टियालीहरू पराजित भए र पछि हट्न बाध्य भए। यस लडाइँमा कुल २६० इजिप्टियाली र ३८ इजरायली सैनिक मारिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33">{{harvnb|Varble|2003|p=33}}</ref> यद्यपि यो लडाइँ इजरायलको जित थियो, तर यसमा भएको जनधनको क्षतिले सारोनलाई विवादमा तान्यो।<ref name="Varble, Derek, pp. 32–33">{{harvnb|Varble|2003|pp=32–33}}</ref> अबु उवायला गाउँ सम्पूर्ण सिनाईका लागि सडक केन्द्रको रूपमा रहेको थियो, त्यसैले यो इजरायलको मुख्य लक्ष्य बन्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अबु उवायलाको पूर्वमा धेरै पहाडी शृङ्खलाहरू थिए जसले इजरायलीहरूमाझ "हेजहग" (Hedgehog) को रूपमा चिनिने प्राकृतिक रक्षात्मक क्षेत्र बनाएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> कर्णेल सामी यासाको कमाण्डमा रहेको तेस्रो इन्फन्ट्री डिभिजनका १७ औँ र १८ औँ बटालियनका ३,००० इजिप्टियाली सैनिकहरूले "हेजहग" लाई नियन्त्रणमा लिएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर १ को अवधिमा इजरायली सेनाले सो स्थानमा बारम्बार आक्रमण गर्यो। अन्ततः, गोलाबारुद र पानीको अभावका कारण इजिप्टियालीहरू पछि हट्न बाध्य भए।<ref name="Varble, Derek, p. 39">{{harvnb|Varble|2003|p=|pp=35-39}}</ref><ref name="Varble, Derek, p. 35">{{harvnb|Varble|2003|p=35}}</ref> === '''हवाई अभियान''' === हवाई युद्धमा, इजरायली विमानहरूले आफ्नो एक विमान गुमाउँदै<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138">{{harvnb|Herzog|1982|p=138}}</ref><ref>Nordeen, Lon ''Fighters Over Israel'' London 1991, p. 198</ref> इजिप्टका सातदेखि नौ वटा जेट विमानहरूलाई खसाले।<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138" /> नोभेम्बर १ मा, राष्ट्रपति नासेरले आफ्ना पाइलटहरूलाई युद्धबाट पछि हट्न र आफ्ना विमानहरू दक्षिणी इजिप्टका बेसहरूमा उडान भर्न आदेश दिए। नोभेम्बर ३ मा, इजरायली डासो मिस्टेयर युद्धक जेटहरूले ब्रिटिस युद्धपोत 'एचएमएस क्रेन' (HMS Crane - ब्ल्याक स्वान क्लास स्लूप) लाई इजिप्टियाली नौसेनाको युद्धपोत ठानेर आक्रमण गरे, जब त्यो अकाबाको खाडीतर्फ जाने जलमार्गमा गस्ती गरिरहेको थियो। सो आक्रमणमा तीन जना क्रू सदस्यहरू घाइते भए। युद्धपोतले कडा विमान-भेदी (anti-aircraft) गोलाबारी गर्यो, र त्यसले आक्रमणकारी जेटहरूमध्ये एउटा खसाल्यो वा खसालेन भन्नेबारे विरोधाभासपूर्ण विवरणहरू रहेका छन्।<ref>Midshipman RJH Griffiths, HMS Newfoundland: ''The Night we sank the Domiat''</ref><ref>{{hansard|1956/dec/19/hms-crane-aircraft-attack|house=written|access-date=8 September 2011}}</ref><ref>Carter, Geoffrey – ''Crises do Happen: The Royal Navy and Operation Musketeer, Suez, 1956''</ref><ref>{{Cite book|last=Creveld|first=Martin Van|url=https://books.google.com/books?id=UnY4DgAAQBAJ|title=The Sword And The Olive: A Critical History Of The Israeli Defense Force|date=6 August 2008|publisher=PublicAffairs|isbn=978-0-7867-2546-5}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dayan|first=Moshe|url=https://books.google.com/books?id=xGBtAAAAMAAJ|title=Diary of the Sinai Campaign|date=1966|publisher=Harper & Row}}</ref><ref>{{Cite web |title=Orders, Decorations, Medals and Militaria (9 & 10 May 2018): Lot 81 &#124; Noonans Mayfair |url=https://www.noonans.co.uk/auctions/archive/past-catalogues/476/catalogue/310015/ |website=www.noonans.co.uk}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Cold War}} [[श्रेणी:विश्वका युद्ध]] [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:फ्रान्स सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्य सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:स्वेज नहर]] [[श्रेणी:इजरायल सम्मिलित युद्धहरू]] qbjukmxl5gm2ucuh8pobte5cp23gz1a 1392214 1392213 2026-10-03T11:26:44Z Bishaldev100 28807 /* हवाई अभियान */ 1392214 wikitext text/x-wiki {{distinguish|text=the [[२०२१ स्वेज नहर अवरोध]]}} [[File:Canal de Suez.jpg|thumb|The location of the Suez Canal, which connects the Mediterranean and the Indian Ocean via the Red Sea.]] {{Infobox military conflict |conflict = {{plainlist| * Suez Crisis * Tripartite Aggression * Sinai War}} |partof = [[शीतयुद्ध]] |campaign = |image = Tanks Destroyed Sinai.jpg |image_size = 300px |caption = |date = {{start date|df=yes|1956|10|29}}{{spaced ndash}}{{end date|df=yes|1956|11|7}} <br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=10|day1=29|year1=1956|month2=11|day2=7|year2=1956}}) <br />सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा Sinai (until March 1957) |place = [[गाजा पट्टि]] and [[इजिप्ट]] ([[सिनाइ प्रान्त]] र [[स्वेज नहर]] zone) |casus = स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण |result = गठबन्धन शैन्यको विजय;<ref name="Tal"/><ref>{{cite book |first=Michelle |last=Mart |title=Eye on Israel: How America Came to View the Jewish State as an Ally |page=159 |isbn=0791466876 |url=https://books.google.com/books?id=siDi1WTHjOUC&pg=PA159 }}</ref><ref>Stewart (2013) p 133</ref> <br>इजिप्टको राजनीतिक विजय<ref name="Tal">Tal (2001) p 203</ref> * अन्तराष्ट्रिय दबाब पछि ब्रिटेन फ्रेन्चको फिर्ता(December 1956) * सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा (until March 1957) * संयुक्त रास्ट्रिय सेना परिचालन<ref name="victory">{{cite book |first=Diane B. |last=Kunz |title=The Economic Diplomacy of the Suez Crisis |page=187 |isbn=0-8078-1967-0 |url=https://books.google.com/books?id=8lG54d7vzKkC&pg=PA187 }}</ref> * एन्टोनी इडेनद्वारा बेलायती प्रधानमन्त्री पदबाट राजिनामा * महाशक्तिको भूमिकाबाट बेलायतको अन्त्य |combatant1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR|size=22px}} [[इजरायल]]| {{Flag|संयुक्त अधिराज्य|size=22px}} | {{flagicon|फ्रान्स|size=22px}} [[French Fourth Republic|फ्रान्स]] }} |combatant2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922|size=22px}}<!-- Egypt used a slightly different flag during 1922–1958, see [[Flag of Egypt]] and [[Republic of Egypt (1953–58)]]; the current flag was introduced in 1984 --> [[Republic of Egypt (1953–1958)|इजिप्ट]]}} |commander1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} [[डेभिड बेन-गुरियन]] | {{flagicon|ISR}} [[Moshe Dayan]] | {{flagicon|ISR}} [[Asaf Simhoni]] | {{flagicon|ISR}} [[Haim Bar-Lev]] | {{flagicon|ISR}} [[Avraham Yoffe]] | {{flagicon|ISR}} [[Israel Tal]] | {{flagicon|ISR}} [[Ariel Sharon]] | {{flagicon|ISR}} Uri Ben-Ari | {{flagicon|GBR}} [[एन्थोनी एडिन]] | {{flagicon|GBR}} [[Gerald Templer]] | {{flagicon|GBR}} [[Charles Keightley]] | {{flagicon|GBR}} [[Hugh Stockwell]] | {{flagicon|GBR}} [[Manley Laurence Power|Manley Power]] |{{flagicon|FRA}} [[René Coty]] |{{flagicon|FRA}} [[Guy Mollet]] |{{flagicon|FRA}} [[Pierre Barjot]] |{{flagicon|FRA}} [[André Beaufre]] | |{{flagicon|FRA}} [[Jacques Massu]] }} |commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922}} [[गमाल अब्देल नासेर]] | {{flagicon|Egypt|1922}} [[Abdel Hakim Amer]] | {{flagicon|Egypt|1922}} Saadedden Mutawally | {{flagicon|Egypt|1922}} Sami Yassa | {{flagicon|Egypt|1922}} Jaafar al-Abd | {{flagicon|Egypt|1922}} Salahedin Moguy | {{flagicon|Egypt|1922}} Raouf Mahfouz Zaki }} |strength1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} 175,000 | {{flagicon|GBR}} 45,000 | {{flagicon|FRA}} 34,000 }} |strength2 = 3,००,०००<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/casualties.html Casualties in Arab–Israeli Wars], ''Jewish Virtual Library''</ref> |casualties1 = {{unbulleted list|'''इजरायल''': {{unbulleted list| १७२ मृत्यु | ८१७ घाइते | १ [[युद्ध बन्दी|बन्दि]]}} |'''बेलायत''': {{unbulleted list| १६ मृत्यु | ९६ घाइते }}| '''फ्रान्स''': {{unbulleted list| १० मृत्यु | ३३ घाइते }}}} |casualties2 = {{unbulleted list| १,६५० <ref name="Varble 1956, p. 90">Varble, ''Derek The Suez Crisis 1956'', Osprey: London 2003, p. 90</ref><ref>[http://www.onwar.com/aced/nation/ink/israel/fsinai1956.htm Britain France Israel Egypt War 1956]</ref>–3,००० वीरगति| १,००० सर्वसाधारण मृत्यु | ४,९०० घाइते | 5,000<ref>[https://books.google.com/books?id=SaFtAAAAMAAJ&q=5000#search_anchor A History of the Israeli Army: 1870 - 1974 - Zeev Schiff - كتب Google]</ref>–३०,००० + बन्दि<ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=h0X1qIECZcU#t=0m30s |title=Israel – The Suez War of 1956: U.S. newsreel footage |time=0:30–0:40}}</ref>}} }} '''स्वेज सङ्कट''', वा '''दोश्रो अरब-इजरायल युद्ध''',<ref name="Ross2004">{{cite book|last=Ross|first=Stewart|title=Causes and Consequences of the Arab–Israeli Conflict|url=https://books.google.com/books?id=sF-vF1fxM8YC&pg=PA76|year=2004|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-52585-9|pages=76–}}</ref><ref name="Isacoff2006">{{cite book|last=Isacoff|first=Jonathan B.|title=Writing the Arab–Israeli Conflict: Pragmatism and Historical Inquiry|url=https://books.google.com/books?id=9uEZYuEHZWMC&pg=PA79|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1273-1|pages=79–}}</ref><ref name="Caplan1983">{{cite book|last=Caplan|first=Neil|title=Futile Diplomacy: Operation Alpha and the Failure of Anglo-American Coercive Diplomacy in the Arab–Israeli Conflict, 1954–1956|url=https://books.google.com/books?id=j05JHMFH-G8C&pg=PR15|year=1983|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-4757-9|pages=15–}}</ref> '''त्रीपक्षीय आक्रमण''' ({{lang-ar|العدوان الثلاثي}}) अरब जगतमा <ref>{{cite web|url=http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|title=Port Said Remembers 'Tripartite Aggression' of 1956'|work=Daily News Egypt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825183715/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|archive-date=25 August 2011|url-status=dead|df=}}</ref> र इजरायल मा '''सिनाइ युद्ध''' ,<ref name="names">Also known as the '''Suez War''' or '''1956 War'''; other names include the ''Sinai war'', ''Suez–Sinai war'', ''1956 Arab–Israeli war'', the '''Second Arab–Israeli war''', ''Suez Campaign'', ''Sinai Campaign'', ''Kadesh Operation'' and ''Operation Musketeer''</ref> १९५६को उत्तरार्धमा इजिप्ट माथि इजरायल, र पछि संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्स ले गरेको आक्रमण थियो । यो आक्रमण [[स्वेज नहर]] माथि पश्चिमी देशको नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न तथा [[गमाल अब्देल नासेर|मिस्रको राष्ट्रपति नासेर]], जसले नहरलाई राष्ट्रियकरण गरेका थिए, लाई सत्ताबाट हटाउने उद्देश्यले गरिएको थियो।<ref>{{cite book|last=Mayer|first=Michael S.|title=The Eisenhower Years|url=https://books.google.com/books?id=dIhZxpoZVIQC&pg=PR44|publisher=Infobase Publishing|year=2010|page=44|isbn=9780816053872}}</ref> सन् १९५६ मा पहिले [[इजरायल|इजराइल]] तथा पछि ब्रिटेन र [[फ्रान्स]]द्वारा मिस्र माथि गरिएको आक्रमणलाई स्वेज संकट (Suez Crisis) भनिन्छ। युद्ध शुरू भए पछि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] राष्ट्रपति [[ड्वीट डेभिड आइजेनहावर|ड्वीट डी. आइजेनहावर]], [[सोवियत सङ्घ]] र [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]ले यसमा राजनयिक हस्तक्षेप गरे र आक्रमणकारी देशहरू पछि हट्नलाई बाध्य भए। यसले संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्सलाई लज्जित बनायो र नासेरको शक्तिलाई अझै मजबुत बनायो।<ref>{{cite book|last=Abernathy|first=David|title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980|page=CXXXIX|url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC&pg=PA139|date=2000|publisher=Yale University Press|accessdate=1 September 2015|isbn=978-0300093148}}</ref><ref>Roger Owen "Suez Crisis" ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.</ref><ref name="Economist2006">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/7218678|title=An affair to remember|date=27 June 2006|work=The Economist|accessdate=3 September 2014}}</ref> == स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण == [[चित्र:1956-07-30_Suez_Canal_Seized.ogv|thumb|Nasser announces the nationalisation of the canal ([[Universal Newsreel]], 30 July 1956).]] [[चित्र:Suez_Canal,_Port_Said_-_ISS_2.jpg|thumb|[[Port Said]], at the entrance to the Suez Canal from the Mediterranean.]] २६ जुलाई १९५६ मा अलेक्जेद्रिया-(अलेक्जान्ड्रिया) मा सबोधन गर्दै नासेरले इजिप्टको सेनालाई [[स्वेज नहर]] नियन्त्रण गर्न र नहरको राष्ट्रियकरण कार्वान्ययन गर्न आदेश दिए। <ref>{{harvnb|Kissinger|1994|p=530}}</ref> उनले राष्ट्रियकरण कानुन प्रकाशित भएको , स्वेज नहरको सबै सम्पत्ति रोक्का भएको, र सबै शेयरधनीहरूलाई पेरिस स्टक एक्सचेन्जको अन्तिम मूल्य अनुसारको पैसा चुक्ता गरिने घोषणा गरे ।<ref>BBC On This Day, [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm 1956: Egypt seizes Suez Canal]</ref> त्यहि दिन, इजिप्टले इजरायली जहाजहरूलाई बन्द गरियो ।<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|title=1956: Egypt Seizes Suez Canal|date=26 July 1956|accessdate=4 March 2007|publisher=BBC}}</ref> मिस्त्रका राष्ट्रपति कर्नल गमाल नासेरले २६ जुलाई १९५६ मा [[स्वेज नहर]]लाई राष्ट्रियकरण गरे तथा ब्रिटेन र फ्रान्सको सेनालाई इजिप्टबाट हट्न आदेश दिए । त्यसपछि ब्रिटेन र फ्रान्सका सेनाले मिस्त्रमाथि आक्रमण गरे। [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्|सुरक्षा परिषद]]मा रुसले आक्रमण नरोकिए युद्धमा उत्रने धम्कि दिए र ब्रिटेन तथा फ्रान्सले युद्ध बन्द गरे [[संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव]] '''[[डग हमरसल्ड|ड्याग ह्यामरसोल्ड]]'''ले एक संयुक्त राष्ट्रिय सेनालाई मिस्त्र पठाए र त्यहाँ शान्ति स्थापित गराए । तथा १९५७ मा [[स्वेज नहर]] सबै देशको जहाजको आबगमनको लागि खुला गरियो। == अपरेसन कादेश == [[चित्र:1956_Suez_war_-_conquest_of_Sinai.jpg|अङ्गुठाकार|Anglo-French para drops on the Suez Canal and Israeli conquest of Sinai]] लडाइँ १९५६ अक्टोबर २९ मा सुरु भएको थियो।<ref>{{Harvnb|Risse-Kappen|1997|p=94}}</ref> दिउँसो करिब ३:०० बजे, इजरायली वायुसेनाका मस्ट्याङ्ग (Mustangs) विमानहरूले सिनाईभरका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा शृङ्खलाबद्ध आक्रमण सुरु गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 28">{{harvnb|Varble|2003|p=28}}</ref> इजिप्टका कमाण्डर फिल्ड मार्सल अब्दुल हकिम अमिरले सुरुमा सिनाईमा भएको इजरायली घुसपैठका रिपोर्टहरूलाई आक्रमण (invasion) नभई एउटा ठूलो छापा (raid) को रूपमा लिए र सामान्य सतर्कता (general alert) को आदेश दिएनन्।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> अमिरले आफ्नो गल्ती महसुस गर्दासम्म इजरायलीहरूले सिनाईमा ठूलो प्रगति गरिसकेका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> इजरायली गुप्तचर निकायले जोर्डन इजिप्टको पक्षबाट युद्धमा आउने अपेक्षा गरेको हुनाले, इजरायल सीमा पुलिसले वेस्ट बैंकसँगको ग्रीन लाइनसहित इजरायल-जोर्डन सीमालाई सैन्यीकरण गर्यो।<ref>[[Benny Morris]], ''Righteous Victims'', p. 289</ref>जोर्डन सीमा क्षेत्रमा रहेका इजरायली-अरब गाउँहरूमा कर्फ्यू लगाइयो। यसको परिणामस्वरूप कफ्र कासिम नरसंहारको रूपमा चिनिने घटनामा काफ्र कासिम नामक अरब गाउँमा ४८ जना नागरिकको हत्या भयो। [[चित्र:Tzniha-mitle.jpg|अङ्गुठाकार|मिटला पास (Mitla Pass) नजिक इजरायली प्याराट्रूपर]] इजरायली नवौँ इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अक्टोबर २९–३० को राति सारम अल-शेखविरुद्ध पछिल्लो आक्रमणका लागि एक महत्वपूर्ण आधार मानिने रास अल-नकब कब्जा गर्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29">{{harvnb|Varble|2003|p=29}}</ref> सोही राति, चौथो इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अबु उवायला (Abu Uwayulah) विरुद्धको आक्रमणका लागि सुरुवाती विन्दु मानिने अल-कुसाइमा (al-Qusaymah) मा धावा बोल्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29" /><ref name="Varble, Derek, p. 31">{{harvnb|Varble|2003|p=31}}</ref> [[चित्र:Israeli_troops_in_sinai_war.jpg|अङ्गुठाकार|पारकर मेमोरियल (Parker Memorial) नजिक इजरायली प्याराट्रूपरहरू खाडल खन्दै]] एरियल सारोन (Ariel Sharon) को नेतृत्वमा रहेका प्याराट्रूपरहरूको एक भाग प्रथम ब्रिगेडलाई भेट्न अगाडि बढ्यो। बाटोमा, सारोनले बिहानीपखको आक्रमणमा थेमेद (Themed) माथि धावा बोले र आफ्ना बख्तरबन्द टोलीका साथ सहर कब्जा गर्न सफल भए।<ref name="Varble, Derek, p. 32">{{harvnb|Varble|2003|p=32}}</ref> सारोनले जेबेल हेटान (Jebel Heitan) मा रहेका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा आक्रमण गर्ने निर्णय गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 32" /> इजिप्टियालीहरू पराजित भए र पछि हट्न बाध्य भए। यस लडाइँमा कुल २६० इजिप्टियाली र ३८ इजरायली सैनिक मारिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33">{{harvnb|Varble|2003|p=33}}</ref> यद्यपि यो लडाइँ इजरायलको जित थियो, तर यसमा भएको जनधनको क्षतिले सारोनलाई विवादमा तान्यो।<ref name="Varble, Derek, pp. 32–33">{{harvnb|Varble|2003|pp=32–33}}</ref> अबु उवायला गाउँ सम्पूर्ण सिनाईका लागि सडक केन्द्रको रूपमा रहेको थियो, त्यसैले यो इजरायलको मुख्य लक्ष्य बन्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अबु उवायलाको पूर्वमा धेरै पहाडी शृङ्खलाहरू थिए जसले इजरायलीहरूमाझ "हेजहग" (Hedgehog) को रूपमा चिनिने प्राकृतिक रक्षात्मक क्षेत्र बनाएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> कर्णेल सामी यासाको कमाण्डमा रहेको तेस्रो इन्फन्ट्री डिभिजनका १७ औँ र १८ औँ बटालियनका ३,००० इजिप्टियाली सैनिकहरूले "हेजहग" लाई नियन्त्रणमा लिएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर १ को अवधिमा इजरायली सेनाले सो स्थानमा बारम्बार आक्रमण गर्यो। अन्ततः, गोलाबारुद र पानीको अभावका कारण इजिप्टियालीहरू पछि हट्न बाध्य भए।<ref name="Varble, Derek, p. 39">{{harvnb|Varble|2003|p=|pp=35-39}}</ref><ref name="Varble, Derek, p. 35">{{harvnb|Varble|2003|p=35}}</ref> === हवाई अभियान === हवाई युद्धमा, इजरायली विमानहरूले आफ्नो एक विमान गुमाउँदै<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138">{{harvnb|Herzog|1982|p=138}}</ref><ref>Nordeen, Lon ''Fighters Over Israel'' London 1991, p. 198</ref> इजिप्टका सातदेखि नौ वटा जेट विमानहरूलाई खसाले।<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138" /> नोभेम्बर १ मा, राष्ट्रपति नासेरले आफ्ना पाइलटहरूलाई युद्धबाट पछि हट्न र आफ्ना विमानहरू दक्षिणी इजिप्टका बेसहरूमा उडान भर्न आदेश दिए। नोभेम्बर ३ मा, इजरायली डासो मिस्टेयर युद्धक जेटहरूले ब्रिटिस युद्धपोत 'एचएमएस क्रेन' (HMS Crane - ब्ल्याक स्वान क्लास स्लूप) लाई इजिप्टियाली नौसेनाको युद्धपोत ठानेर आक्रमण गरे, जब त्यो अकाबाको खाडीतर्फ जाने जलमार्गमा गस्ती गरिरहेको थियो। सो आक्रमणमा तीन जना क्रू सदस्यहरू घाइते भए। युद्धपोतले कडा विमान-भेदी (anti-aircraft) गोलाबारी गर्यो, र त्यसले आक्रमणकारी जेटहरूमध्ये एउटा खसाल्यो वा खसालेन भन्नेबारे विरोधाभासपूर्ण विवरणहरू रहेका छन्।<ref>Midshipman RJH Griffiths, HMS Newfoundland: ''The Night we sank the Domiat''</ref><ref>{{hansard|1956/dec/19/hms-crane-aircraft-attack|house=written|access-date=8 September 2011}}</ref><ref>Carter, Geoffrey – ''Crises do Happen: The Royal Navy and Operation Musketeer, Suez, 1956''</ref><ref>{{Cite book|last=Creveld|first=Martin Van|url=https://books.google.com/books?id=UnY4DgAAQBAJ|title=The Sword And The Olive: A Critical History Of The Israeli Defense Force|date=6 August 2008|publisher=PublicAffairs|isbn=978-0-7867-2546-5}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dayan|first=Moshe|url=https://books.google.com/books?id=xGBtAAAAMAAJ|title=Diary of the Sinai Campaign|date=1966|publisher=Harper & Row}}</ref><ref>{{Cite web |title=Orders, Decorations, Medals and Militaria (9 & 10 May 2018): Lot 81 &#124; Noonans Mayfair |url=https://www.noonans.co.uk/auctions/archive/past-catalogues/476/catalogue/310015/ |website=www.noonans.co.uk}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Cold War}} [[श्रेणी:विश्वका युद्ध]] [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:फ्रान्स सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्य सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:स्वेज नहर]] [[श्रेणी:इजरायल सम्मिलित युद्धहरू]] h0qj76c80mnn3petvzqi0owt701zf22 1392215 1392214 2026-10-03T11:37:02Z Bishaldev100 28807 1392215 wikitext text/x-wiki {{distinguish|text=the [[२०२१ स्वेज नहर अवरोध]]}} [[File:Canal de Suez.jpg|thumb|The location of the Suez Canal, which connects the Mediterranean and the Indian Ocean via the Red Sea.]] {{Infobox military conflict |conflict = {{plainlist| * Suez Crisis * Tripartite Aggression * Sinai War}} |partof = [[शीतयुद्ध]] |campaign = |image = Tanks Destroyed Sinai.jpg |image_size = 300px |caption = |date = {{start date|df=yes|1956|10|29}}{{spaced ndash}}{{end date|df=yes|1956|11|7}} <br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=10|day1=29|year1=1956|month2=11|day2=7|year2=1956}}) <br />सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा Sinai (until March 1957) |place = [[गाजा पट्टि]] and [[इजिप्ट]] ([[सिनाइ प्रान्त]] र [[स्वेज नहर]] zone) |casus = स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण |result = गठबन्धन शैन्यको विजय;<ref name="Tal"/><ref>{{cite book |first=Michelle |last=Mart |title=Eye on Israel: How America Came to View the Jewish State as an Ally |page=159 |isbn=0791466876 |url=https://books.google.com/books?id=siDi1WTHjOUC&pg=PA159 }}</ref><ref>Stewart (2013) p 133</ref> <br>इजिप्टको राजनीतिक विजय<ref name="Tal">Tal (2001) p 203</ref> * अन्तराष्ट्रिय दबाब पछि ब्रिटेन फ्रेन्चको फिर्ता(December 1956) * सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा (until March 1957) * संयुक्त रास्ट्रिय सेना परिचालन<ref name="victory">{{cite book |first=Diane B. |last=Kunz |title=The Economic Diplomacy of the Suez Crisis |page=187 |isbn=0-8078-1967-0 |url=https://books.google.com/books?id=8lG54d7vzKkC&pg=PA187 }}</ref> * एन्टोनी इडेनद्वारा बेलायती प्रधानमन्त्री पदबाट राजिनामा * महाशक्तिको भूमिकाबाट बेलायतको अन्त्य |combatant1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR|size=22px}} [[इजरायल]]| {{Flag|संयुक्त अधिराज्य|size=22px}} | {{flagicon|फ्रान्स|size=22px}} [[French Fourth Republic|फ्रान्स]] }} |combatant2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922|size=22px}}<!-- Egypt used a slightly different flag during 1922–1958, see [[Flag of Egypt]] and [[Republic of Egypt (1953–58)]]; the current flag was introduced in 1984 --> [[Republic of Egypt (1953–1958)|इजिप्ट]]}} |commander1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} [[डेभिड बेन-गुरियन]] | {{flagicon|ISR}} [[Moshe Dayan]] | {{flagicon|ISR}} [[Asaf Simhoni]] | {{flagicon|ISR}} [[Haim Bar-Lev]] | {{flagicon|ISR}} [[Avraham Yoffe]] | {{flagicon|ISR}} [[Israel Tal]] | {{flagicon|ISR}} [[Ariel Sharon]] | {{flagicon|ISR}} Uri Ben-Ari | {{flagicon|GBR}} [[एन्थोनी एडिन]] | {{flagicon|GBR}} [[Gerald Templer]] | {{flagicon|GBR}} [[Charles Keightley]] | {{flagicon|GBR}} [[Hugh Stockwell]] | {{flagicon|GBR}} [[Manley Laurence Power|Manley Power]] |{{flagicon|FRA}} [[René Coty]] |{{flagicon|FRA}} [[Guy Mollet]] |{{flagicon|FRA}} [[Pierre Barjot]] |{{flagicon|FRA}} [[André Beaufre]] | |{{flagicon|FRA}} [[Jacques Massu]] }} |commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922}} [[गमाल अब्देल नासेर]] | {{flagicon|Egypt|1922}} [[Abdel Hakim Amer]] | {{flagicon|Egypt|1922}} Saadedden Mutawally | {{flagicon|Egypt|1922}} Sami Yassa | {{flagicon|Egypt|1922}} Jaafar al-Abd | {{flagicon|Egypt|1922}} Salahedin Moguy | {{flagicon|Egypt|1922}} Raouf Mahfouz Zaki }} |strength1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} 175,000 | {{flagicon|GBR}} 45,000 | {{flagicon|FRA}} 34,000 }} |strength2 = 3,००,०००<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/casualties.html Casualties in Arab–Israeli Wars], ''Jewish Virtual Library''</ref> |casualties1 = {{unbulleted list|'''इजरायल''': {{unbulleted list| १७२ मृत्यु | ८१७ घाइते | १ [[युद्ध बन्दी|बन्दि]]}} |'''बेलायत''': {{unbulleted list| १६ मृत्यु | ९६ घाइते }}| '''फ्रान्स''': {{unbulleted list| १० मृत्यु | ३३ घाइते }}}} |casualties2 = {{unbulleted list| १,६५० <ref name="Varble 1956, p. 90">Varble, ''Derek The Suez Crisis 1956'', Osprey: London 2003, p. 90</ref><ref>[http://www.onwar.com/aced/nation/ink/israel/fsinai1956.htm Britain France Israel Egypt War 1956]</ref>–3,००० वीरगति| १,००० सर्वसाधारण मृत्यु | ४,९०० घाइते | 5,000<ref>[https://books.google.com/books?id=SaFtAAAAMAAJ&q=5000#search_anchor A History of the Israeli Army: 1870 - 1974 - Zeev Schiff - كتب Google]</ref>–३०,००० + बन्दि<ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=h0X1qIECZcU#t=0m30s |title=Israel – The Suez War of 1956: U.S. newsreel footage |time=0:30–0:40}}</ref>}} }} '''स्वेज सङ्कट''', वा '''दोश्रो अरब-इजरायल युद्ध''',<ref name="Ross2004">{{cite book|last=Ross|first=Stewart|title=Causes and Consequences of the Arab–Israeli Conflict|url=https://books.google.com/books?id=sF-vF1fxM8YC&pg=PA76|year=2004|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-52585-9|pages=76–}}</ref><ref name="Isacoff2006">{{cite book|last=Isacoff|first=Jonathan B.|title=Writing the Arab–Israeli Conflict: Pragmatism and Historical Inquiry|url=https://books.google.com/books?id=9uEZYuEHZWMC&pg=PA79|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1273-1|pages=79–}}</ref><ref name="Caplan1983">{{cite book|last=Caplan|first=Neil|title=Futile Diplomacy: Operation Alpha and the Failure of Anglo-American Coercive Diplomacy in the Arab–Israeli Conflict, 1954–1956|url=https://books.google.com/books?id=j05JHMFH-G8C&pg=PR15|year=1983|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-4757-9|pages=15–}}</ref> '''त्रीपक्षीय आक्रमण''' ({{lang-ar|العدوان الثلاثي}}) अरब जगतमा <ref>{{cite web|url=http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|title=Port Said Remembers 'Tripartite Aggression' of 1956'|work=Daily News Egypt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825183715/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|archive-date=25 August 2011|url-status=dead|df=}}</ref> र इजरायल मा '''सिनाइ युद्ध''' ,<ref name="names">Also known as the '''Suez War''' or '''1956 War'''; other names include the ''Sinai war'', ''Suez–Sinai war'', ''1956 Arab–Israeli war'', the '''Second Arab–Israeli war''', ''Suez Campaign'', ''Sinai Campaign'', ''Kadesh Operation'' and ''Operation Musketeer''</ref> १९५६को उत्तरार्धमा इजिप्ट माथि इजरायल, र पछि संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्स ले गरेको आक्रमण थियो । यो आक्रमण [[स्वेज नहर]] माथि पश्चिमी देशको नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न तथा [[गमाल अब्देल नासेर|मिस्रको राष्ट्रपति नासेर]], जसले नहरलाई राष्ट्रियकरण गरेका थिए, लाई सत्ताबाट हटाउने उद्देश्यले गरिएको थियो।<ref>{{cite book|last=Mayer|first=Michael S.|title=The Eisenhower Years|url=https://books.google.com/books?id=dIhZxpoZVIQC&pg=PR44|publisher=Infobase Publishing|year=2010|page=44|isbn=9780816053872}}</ref> सन् १९५६ मा पहिले [[इजरायल|इजराइल]] तथा पछि ब्रिटेन र [[फ्रान्स]]द्वारा मिस्र माथि गरिएको आक्रमणलाई स्वेज संकट (Suez Crisis) भनिन्छ। युद्ध शुरू भए पछि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] राष्ट्रपति [[ड्वीट डेभिड आइजेनहावर|ड्वीट डी. आइजेनहावर]], [[सोवियत सङ्घ]] र [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]ले यसमा राजनयिक हस्तक्षेप गरे र आक्रमणकारी देशहरू पछि हट्नलाई बाध्य भए। यसले संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्सलाई लज्जित बनायो र नासेरको शक्तिलाई अझै मजबुत बनायो।<ref>{{cite book|last=Abernathy|first=David|title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980|page=CXXXIX|url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC&pg=PA139|date=2000|publisher=Yale University Press|accessdate=1 September 2015|isbn=978-0300093148}}</ref><ref>Roger Owen "Suez Crisis" ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.</ref><ref name="Economist2006">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/7218678|title=An affair to remember|date=27 June 2006|work=The Economist|accessdate=3 September 2014}}</ref> == स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण == [[चित्र:1956-07-30_Suez_Canal_Seized.ogv|thumb|Nasser announces the nationalisation of the canal ([[Universal Newsreel]], 30 July 1956).]] [[चित्र:Suez_Canal,_Port_Said_-_ISS_2.jpg|thumb|[[Port Said]], at the entrance to the Suez Canal from the Mediterranean.]] २६ जुलाई १९५६ मा अलेक्जेद्रिया-(अलेक्जान्ड्रिया) मा सबोधन गर्दै नासेरले इजिप्टको सेनालाई [[स्वेज नहर]] नियन्त्रण गर्न र नहरको राष्ट्रियकरण कार्वान्ययन गर्न आदेश दिए। <ref>{{harvnb|Kissinger|1994|p=530}}</ref> उनले राष्ट्रियकरण कानुन प्रकाशित भएको , स्वेज नहरको सबै सम्पत्ति रोक्का भएको, र सबै शेयरधनीहरूलाई पेरिस स्टक एक्सचेन्जको अन्तिम मूल्य अनुसारको पैसा चुक्ता गरिने घोषणा गरे ।<ref>BBC On This Day, [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm 1956: Egypt seizes Suez Canal]</ref> त्यहि दिन, इजिप्टले इजरायली जहाजहरूलाई बन्द गरियो ।<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|title=1956: Egypt Seizes Suez Canal|date=26 July 1956|accessdate=4 March 2007|publisher=BBC}}</ref> मिस्त्रका राष्ट्रपति कर्नल गमाल नासेरले २६ जुलाई १९५६ मा [[स्वेज नहर]]लाई राष्ट्रियकरण गरे तथा ब्रिटेन र फ्रान्सको सेनालाई इजिप्टबाट हट्न आदेश दिए । त्यसपछि ब्रिटेन र फ्रान्सका सेनाले मिस्त्रमाथि आक्रमण गरे। [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्|सुरक्षा परिषद]]मा रुसले आक्रमण नरोकिए युद्धमा उत्रने धम्कि दिए र ब्रिटेन तथा फ्रान्सले युद्ध बन्द गरे [[संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव]] '''[[डग हमरसल्ड|ड्याग ह्यामरसोल्ड]]'''ले एक संयुक्त राष्ट्रिय सेनालाई मिस्त्र पठाए र त्यहाँ शान्ति स्थापित गराए । तथा १९५७ मा [[स्वेज नहर]] सबै देशको जहाजको आबगमनको लागि खुला गरियो। == अपरेसन कादेश == [[चित्र:1956_Suez_war_-_conquest_of_Sinai.jpg|अङ्गुठाकार|Anglo-French para drops on the Suez Canal and Israeli conquest of Sinai]] लडाइँ १९५६ अक्टोबर २९ मा सुरु भएको थियो।<ref>{{Harvnb|Risse-Kappen|1997|p=94}}</ref> दिउँसो करिब ३:०० बजे, इजरायली वायुसेनाका मस्ट्याङ्ग (Mustangs) विमानहरूले सिनाईभरका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा शृङ्खलाबद्ध आक्रमण सुरु गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 28">{{harvnb|Varble|2003|p=28}}</ref> इजिप्टका कमाण्डर फिल्ड मार्सल अब्दुल हकिम अमिरले सुरुमा सिनाईमा भएको इजरायली घुसपैठका रिपोर्टहरूलाई आक्रमण (invasion) नभई एउटा ठूलो छापा (raid) को रूपमा लिए र सामान्य सतर्कता (general alert) को आदेश दिएनन्।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> अमिरले आफ्नो गल्ती महसुस गर्दासम्म इजरायलीहरूले सिनाईमा ठूलो प्रगति गरिसकेका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> इजरायली गुप्तचर निकायले जोर्डन इजिप्टको पक्षबाट युद्धमा आउने अपेक्षा गरेको हुनाले, इजरायल सीमा पुलिसले वेस्ट बैंकसँगको ग्रीन लाइनसहित इजरायल-जोर्डन सीमालाई सैन्यीकरण गर्यो।<ref>[[Benny Morris]], ''Righteous Victims'', p. 289</ref>जोर्डन सीमा क्षेत्रमा रहेका इजरायली-अरब गाउँहरूमा कर्फ्यू लगाइयो। यसको परिणामस्वरूप कफ्र कासिम नरसंहारको रूपमा चिनिने घटनामा काफ्र कासिम नामक अरब गाउँमा ४८ जना नागरिकको हत्या भयो। [[चित्र:Tzniha-mitle.jpg|अङ्गुठाकार|मिटला पास (Mitla Pass) नजिक इजरायली प्याराट्रूपर]] इजरायली नवौँ इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अक्टोबर २९–३० को राति सारम अल-शेखविरुद्ध पछिल्लो आक्रमणका लागि एक महत्वपूर्ण आधार मानिने रास अल-नकब कब्जा गर्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29">{{harvnb|Varble|2003|p=29}}</ref> सोही राति, चौथो इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अबु उवायला (Abu Uwayulah) विरुद्धको आक्रमणका लागि सुरुवाती विन्दु मानिने अल-कुसाइमा (al-Qusaymah) मा धावा बोल्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29" /><ref name="Varble, Derek, p. 31">{{harvnb|Varble|2003|p=31}}</ref> [[चित्र:Israeli_troops_in_sinai_war.jpg|अङ्गुठाकार|पारकर मेमोरियल (Parker Memorial) नजिक इजरायली प्याराट्रूपरहरू खाडल खन्दै]] एरियल सारोन (Ariel Sharon) को नेतृत्वमा रहेका प्याराट्रूपरहरूको एक भाग प्रथम ब्रिगेडलाई भेट्न अगाडि बढ्यो। बाटोमा, सारोनले बिहानीपखको आक्रमणमा थेमेद (Themed) माथि धावा बोले र आफ्ना बख्तरबन्द टोलीका साथ सहर कब्जा गर्न सफल भए।<ref name="Varble, Derek, p. 32">{{harvnb|Varble|2003|p=32}}</ref> सारोनले जेबेल हेटान (Jebel Heitan) मा रहेका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा आक्रमण गर्ने निर्णय गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 32" /> इजिप्टियालीहरू पराजित भए र पछि हट्न बाध्य भए। यस लडाइँमा कुल २६० इजिप्टियाली र ३८ इजरायली सैनिक मारिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33">{{harvnb|Varble|2003|p=33}}</ref> यद्यपि यो लडाइँ इजरायलको जित थियो, तर यसमा भएको जनधनको क्षतिले सारोनलाई विवादमा तान्यो।<ref name="Varble, Derek, pp. 32–33">{{harvnb|Varble|2003|pp=32–33}}</ref> अबु उवायला गाउँ सम्पूर्ण सिनाईका लागि सडक केन्द्रको रूपमा रहेको थियो, त्यसैले यो इजरायलको मुख्य लक्ष्य बन्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अबु उवायलाको पूर्वमा धेरै पहाडी शृङ्खलाहरू थिए जसले इजरायलीहरूमाझ "हेजहग" (Hedgehog) को रूपमा चिनिने प्राकृतिक रक्षात्मक क्षेत्र बनाएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> कर्णेल सामी यासाको कमाण्डमा रहेको तेस्रो इन्फन्ट्री डिभिजनका १७ औँ र १८ औँ बटालियनका ३,००० इजिप्टियाली सैनिकहरूले "हेजहग" लाई नियन्त्रणमा लिएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर १ को अवधिमा इजरायली सेनाले सो स्थानमा बारम्बार आक्रमण गर्यो। अन्ततः, गोलाबारुद र पानीको अभावका कारण इजिप्टियालीहरू पछि हट्न बाध्य भए।<ref name="Varble, Derek, p. 39">{{harvnb|Varble|2003|p=|pp=35-39}}</ref><ref name="Varble, Derek, p. 35">{{harvnb|Varble|2003|p=35}}</ref> === हवाई अभियान === हवाई युद्धमा, इजरायली विमानहरूले आफ्नो एक विमान गुमाउँदै<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138">{{harvnb|Herzog|1982|p=138}}</ref><ref>Nordeen, Lon ''Fighters Over Israel'' London 1991, p. 198</ref> इजिप्टका सातदेखि नौ वटा जेट विमानहरूलाई खसाले।<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138" /> नोभेम्बर १ मा, राष्ट्रपति नासेरले आफ्ना पाइलटहरूलाई युद्धबाट पछि हट्न र आफ्ना विमानहरू दक्षिणी इजिप्टका बेसहरूमा उडान भर्न आदेश दिए। नोभेम्बर ३ मा, इजरायली डासो मिस्टेयर युद्धक जेटहरूले ब्रिटिस युद्धपोत 'एचएमएस क्रेन' (HMS Crane - ब्ल्याक स्वान क्लास स्लूप) लाई इजिप्टियाली नौसेनाको युद्धपोत ठानेर आक्रमण गरे, जब त्यो अकाबाको खाडीतर्फ जाने जलमार्गमा गस्ती गरिरहेको थियो। सो आक्रमणमा तीन जना क्रू सदस्यहरू घाइते भए। युद्धपोतले कडा विमान-भेदी (anti-aircraft) गोलाबारी गर्यो, र त्यसले आक्रमणकारी जेटहरूमध्ये एउटा खसाल्यो वा खसालेन भन्नेबारे विरोधाभासपूर्ण विवरणहरू रहेका छन्।<ref>Midshipman RJH Griffiths, HMS Newfoundland: ''The Night we sank the Domiat''</ref><ref>{{hansard|1956/dec/19/hms-crane-aircraft-attack|house=written|access-date=8 September 2011}}</ref><ref>Carter, Geoffrey – ''Crises do Happen: The Royal Navy and Operation Musketeer, Suez, 1956''</ref><ref>{{Cite book|last=Creveld|first=Martin Van|url=https://books.google.com/books?id=UnY4DgAAQBAJ|title=The Sword And The Olive: A Critical History Of The Israeli Defense Force|date=6 August 2008|publisher=PublicAffairs|isbn=978-0-7867-2546-5}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dayan|first=Moshe|url=https://books.google.com/books?id=xGBtAAAAMAAJ|title=Diary of the Sinai Campaign|date=1966|publisher=Harper & Row}}</ref><ref>{{Cite web |title=Orders, Decorations, Medals and Militaria (9 & 10 May 2018): Lot 81 &#124; Noonans Mayfair |url=https://www.noonans.co.uk/auctions/archive/past-catalogues/476/catalogue/310015/ |website=www.noonans.co.uk}}</ref> == बेलायती-फ्रान्सेली नहर आक्रमण == [[चित्र:Suez_Sea_Venom.jpg|अङ्गुठाकार|'एचएमएस इगल' (HMS Eagle) मा क्षति पुगेको डी ह्याभिल्यान्ड सी भेनम (de Havilland Sea Venom) विमान। ]] बेलायती-फ्रान्सेली सैन्य कारबाहीका दुई चरण थिए: अपरेसन मस्किटर र अपरेसन टेलिस्कोप । अपरेसन मस्किटर दुई चरणमा भएको थियो: * '''चरण १:''' इजिप्टको आकाशमाथि पूर्ण हवाई नियन्त्रण हासिल गर्न बेलायती-फ्रान्सेली वायुसेनाको परिचालन<ref name="Varble, Derek, p. 2522">{{harvnb|Varble|2003|p=25}}</ref> * '''चरण २:''' एङ्ग्लो-फ्रान्सेली वायुसेनाद्वारा १० दिने "हवाई-मनोवैज्ञानिक" (aero-psychological) अभियान चलाउने, जसले इजिप्टको अर्थतन्त्रलाई ध्वस्त पार्नेछ।<ref name="Varble, Derek, p. 2522" /> यस आक्रमणमा ब्रिटेन र फ्रान्सद्वारा साइप्रस र माल्टामा ठूलो संख्यामा वायुसेनाका टोलीहरू परिचालन गरिएका थिए भने धेरै विमानवाहक पोतहरू (aircraft carriers) पनि तैनाथ गरिएका थिए। साइप्रसमा रहेका दुईवटा हवाईअड्डाहरू यति धेरै भीडभाड भएका थिए कि फ्रान्सेली विमानहरूका लागि कमजोर स्थितिमा रहेको तेस्रो हवाईमैदान प्रयोगमा ल्याउनु परेको थियो। अपरेसन टेलिस्कोपमा नहर क्षेत्र (Canal Zone) कब्जा गर्नका लागि हवाई तथा समुद्री मार्गबाट सैनिकहरू अवतरण गराउने रणनीति सामेल थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Cold War}} [[श्रेणी:विश्वका युद्ध]] [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:फ्रान्स सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्य सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:स्वेज नहर]] [[श्रेणी:इजरायल सम्मिलित युद्धहरू]] 9nkhn67yvahkgcx87nlvhxxnkfegeck 1392216 1392215 2026-10-03T11:37:48Z Bishaldev100 28807 /* स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण */ 1392216 wikitext text/x-wiki {{distinguish|text=the [[२०२१ स्वेज नहर अवरोध]]}} [[File:Canal de Suez.jpg|thumb|The location of the Suez Canal, which connects the Mediterranean and the Indian Ocean via the Red Sea.]] {{Infobox military conflict |conflict = {{plainlist| * Suez Crisis * Tripartite Aggression * Sinai War}} |partof = [[शीतयुद्ध]] |campaign = |image = Tanks Destroyed Sinai.jpg |image_size = 300px |caption = |date = {{start date|df=yes|1956|10|29}}{{spaced ndash}}{{end date|df=yes|1956|11|7}} <br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=10|day1=29|year1=1956|month2=11|day2=7|year2=1956}}) <br />सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा Sinai (until March 1957) |place = [[गाजा पट्टि]] and [[इजिप्ट]] ([[सिनाइ प्रान्त]] र [[स्वेज नहर]] zone) |casus = स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण |result = गठबन्धन शैन्यको विजय;<ref name="Tal"/><ref>{{cite book |first=Michelle |last=Mart |title=Eye on Israel: How America Came to View the Jewish State as an Ally |page=159 |isbn=0791466876 |url=https://books.google.com/books?id=siDi1WTHjOUC&pg=PA159 }}</ref><ref>Stewart (2013) p 133</ref> <br>इजिप्टको राजनीतिक विजय<ref name="Tal">Tal (2001) p 203</ref> * अन्तराष्ट्रिय दबाब पछि ब्रिटेन फ्रेन्चको फिर्ता(December 1956) * सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा (until March 1957) * संयुक्त रास्ट्रिय सेना परिचालन<ref name="victory">{{cite book |first=Diane B. |last=Kunz |title=The Economic Diplomacy of the Suez Crisis |page=187 |isbn=0-8078-1967-0 |url=https://books.google.com/books?id=8lG54d7vzKkC&pg=PA187 }}</ref> * एन्टोनी इडेनद्वारा बेलायती प्रधानमन्त्री पदबाट राजिनामा * महाशक्तिको भूमिकाबाट बेलायतको अन्त्य |combatant1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR|size=22px}} [[इजरायल]]| {{Flag|संयुक्त अधिराज्य|size=22px}} | {{flagicon|फ्रान्स|size=22px}} [[French Fourth Republic|फ्रान्स]] }} |combatant2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922|size=22px}}<!-- Egypt used a slightly different flag during 1922–1958, see [[Flag of Egypt]] and [[Republic of Egypt (1953–58)]]; the current flag was introduced in 1984 --> [[Republic of Egypt (1953–1958)|इजिप्ट]]}} |commander1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} [[डेभिड बेन-गुरियन]] | {{flagicon|ISR}} [[Moshe Dayan]] | {{flagicon|ISR}} [[Asaf Simhoni]] | {{flagicon|ISR}} [[Haim Bar-Lev]] | {{flagicon|ISR}} [[Avraham Yoffe]] | {{flagicon|ISR}} [[Israel Tal]] | {{flagicon|ISR}} [[Ariel Sharon]] | {{flagicon|ISR}} Uri Ben-Ari | {{flagicon|GBR}} [[एन्थोनी एडिन]] | {{flagicon|GBR}} [[Gerald Templer]] | {{flagicon|GBR}} [[Charles Keightley]] | {{flagicon|GBR}} [[Hugh Stockwell]] | {{flagicon|GBR}} [[Manley Laurence Power|Manley Power]] |{{flagicon|FRA}} [[René Coty]] |{{flagicon|FRA}} [[Guy Mollet]] |{{flagicon|FRA}} [[Pierre Barjot]] |{{flagicon|FRA}} [[André Beaufre]] | |{{flagicon|FRA}} [[Jacques Massu]] }} |commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922}} [[गमाल अब्देल नासेर]] | {{flagicon|Egypt|1922}} [[Abdel Hakim Amer]] | {{flagicon|Egypt|1922}} Saadedden Mutawally | {{flagicon|Egypt|1922}} Sami Yassa | {{flagicon|Egypt|1922}} Jaafar al-Abd | {{flagicon|Egypt|1922}} Salahedin Moguy | {{flagicon|Egypt|1922}} Raouf Mahfouz Zaki }} |strength1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} 175,000 | {{flagicon|GBR}} 45,000 | {{flagicon|FRA}} 34,000 }} |strength2 = 3,००,०००<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/casualties.html Casualties in Arab–Israeli Wars], ''Jewish Virtual Library''</ref> |casualties1 = {{unbulleted list|'''इजरायल''': {{unbulleted list| १७२ मृत्यु | ८१७ घाइते | १ [[युद्ध बन्दी|बन्दि]]}} |'''बेलायत''': {{unbulleted list| १६ मृत्यु | ९६ घाइते }}| '''फ्रान्स''': {{unbulleted list| १० मृत्यु | ३३ घाइते }}}} |casualties2 = {{unbulleted list| १,६५० <ref name="Varble 1956, p. 90">Varble, ''Derek The Suez Crisis 1956'', Osprey: London 2003, p. 90</ref><ref>[http://www.onwar.com/aced/nation/ink/israel/fsinai1956.htm Britain France Israel Egypt War 1956]</ref>–3,००० वीरगति| १,००० सर्वसाधारण मृत्यु | ४,९०० घाइते | 5,000<ref>[https://books.google.com/books?id=SaFtAAAAMAAJ&q=5000#search_anchor A History of the Israeli Army: 1870 - 1974 - Zeev Schiff - كتب Google]</ref>–३०,००० + बन्दि<ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=h0X1qIECZcU#t=0m30s |title=Israel – The Suez War of 1956: U.S. newsreel footage |time=0:30–0:40}}</ref>}} }} '''स्वेज सङ्कट''', वा '''दोश्रो अरब-इजरायल युद्ध''',<ref name="Ross2004">{{cite book|last=Ross|first=Stewart|title=Causes and Consequences of the Arab–Israeli Conflict|url=https://books.google.com/books?id=sF-vF1fxM8YC&pg=PA76|year=2004|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-52585-9|pages=76–}}</ref><ref name="Isacoff2006">{{cite book|last=Isacoff|first=Jonathan B.|title=Writing the Arab–Israeli Conflict: Pragmatism and Historical Inquiry|url=https://books.google.com/books?id=9uEZYuEHZWMC&pg=PA79|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1273-1|pages=79–}}</ref><ref name="Caplan1983">{{cite book|last=Caplan|first=Neil|title=Futile Diplomacy: Operation Alpha and the Failure of Anglo-American Coercive Diplomacy in the Arab–Israeli Conflict, 1954–1956|url=https://books.google.com/books?id=j05JHMFH-G8C&pg=PR15|year=1983|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-4757-9|pages=15–}}</ref> '''त्रीपक्षीय आक्रमण''' ({{lang-ar|العدوان الثلاثي}}) अरब जगतमा <ref>{{cite web|url=http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|title=Port Said Remembers 'Tripartite Aggression' of 1956'|work=Daily News Egypt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825183715/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|archive-date=25 August 2011|url-status=dead|df=}}</ref> र इजरायल मा '''सिनाइ युद्ध''' ,<ref name="names">Also known as the '''Suez War''' or '''1956 War'''; other names include the ''Sinai war'', ''Suez–Sinai war'', ''1956 Arab–Israeli war'', the '''Second Arab–Israeli war''', ''Suez Campaign'', ''Sinai Campaign'', ''Kadesh Operation'' and ''Operation Musketeer''</ref> १९५६को उत्तरार्धमा इजिप्ट माथि इजरायल, र पछि संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्स ले गरेको आक्रमण थियो । यो आक्रमण [[स्वेज नहर]] माथि पश्चिमी देशको नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न तथा [[गमाल अब्देल नासेर|मिस्रको राष्ट्रपति नासेर]], जसले नहरलाई राष्ट्रियकरण गरेका थिए, लाई सत्ताबाट हटाउने उद्देश्यले गरिएको थियो।<ref>{{cite book|last=Mayer|first=Michael S.|title=The Eisenhower Years|url=https://books.google.com/books?id=dIhZxpoZVIQC&pg=PR44|publisher=Infobase Publishing|year=2010|page=44|isbn=9780816053872}}</ref> सन् १९५६ मा पहिले [[इजरायल|इजराइल]] तथा पछि ब्रिटेन र [[फ्रान्स]]द्वारा मिस्र माथि गरिएको आक्रमणलाई स्वेज संकट (Suez Crisis) भनिन्छ। युद्ध शुरू भए पछि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] राष्ट्रपति [[ड्वीट डेभिड आइजेनहावर|ड्वीट डी. आइजेनहावर]], [[सोवियत सङ्घ]] र [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]ले यसमा राजनयिक हस्तक्षेप गरे र आक्रमणकारी देशहरू पछि हट्नलाई बाध्य भए। यसले संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्सलाई लज्जित बनायो र नासेरको शक्तिलाई अझै मजबुत बनायो।<ref>{{cite book|last=Abernathy|first=David|title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980|page=CXXXIX|url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC&pg=PA139|date=2000|publisher=Yale University Press|accessdate=1 September 2015|isbn=978-0300093148}}</ref><ref>Roger Owen "Suez Crisis" ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.</ref><ref name="Economist2006">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/7218678|title=An affair to remember|date=27 June 2006|work=The Economist|accessdate=3 September 2014}}</ref> == स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण == [[चित्र:1956-07-30_Suez_Canal_Seized.ogv|thumb|Nasser announces the nationalisation of the canal ([[Universal Newsreel]], 30 July 1956).]] [[चित्र:Suez_Canal,_Port_Said_-_ISS_2.jpg|thumb|[[Port Said]], at the entrance to the Suez Canal from the Mediterranean.]] २६ जुलाई १९५६ मा अलेक्जेद्रिया-(अलेक्जान्ड्रिया) मा सबोधन गर्दै नासेरले इजिप्टको सेनालाई [[स्वेज नहर]] नियन्त्रण गर्न र नहरको राष्ट्रियकरण कार्वान्ययन गर्न आदेश दिए। <ref>{{harvnb|Kissinger|1994|p=530}}</ref> उनले राष्ट्रियकरण कानुन प्रकाशित भएको , स्वेज नहरको सबै सम्पत्ति रोक्का भएको, र सबै शेयरधनीहरूलाई पेरिस स्टक एक्सचेन्जको अन्तिम मूल्य अनुसारको पैसा चुक्ता गरिने घोषणा गरे ।<ref>BBC On This Day, [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm 1956: Egypt seizes Suez Canal]</ref> त्यहि दिन, इजिप्टले इजरायली जहाजहरूलाई बन्द गरियो ।<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|title=1956: Egypt Seizes Suez Canal|date=26 July 1956|accessdate=4 March 2007|publisher=BBC}}</ref> मिस्त्रका राष्ट्रपति कर्नल गमाल नासेरले २६ जुलाई १९५६ मा [[स्वेज नहर]]लाई राष्ट्रियकरण गरे तथा ब्रिटेन र फ्रान्सको सेनालाई इजिप्टबाट हट्न आदेश दिए । त्यसपछि ब्रिटेन र फ्रान्सका सेनाले मिस्त्रमाथि आक्रमण गरे। [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्|सुरक्षा परिषद]]मा रुसले आक्रमण नरोकिए युद्धमा उत्रने धम्कि दिए र ब्रिटेन तथा फ्रान्सले युद्ध बन्द गरे [[संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव]] '''[[डग हमरसल्ड|ड्याग ह्यामरसोल्ड]]'''ले एक संयुक्त राष्ट्रिय सेनालाई मिस्त्र पठाए र त्यहाँ शान्ति स्थापित गराए । तथा १९५७ मा [[स्वेज नहर]] सबै देशको जहाजको आबगमनको लागि खुला गरियो। {{clear}} == अपरेसन कादेश == [[चित्र:1956_Suez_war_-_conquest_of_Sinai.jpg|अङ्गुठाकार|Anglo-French para drops on the Suez Canal and Israeli conquest of Sinai]] लडाइँ १९५६ अक्टोबर २९ मा सुरु भएको थियो।<ref>{{Harvnb|Risse-Kappen|1997|p=94}}</ref> दिउँसो करिब ३:०० बजे, इजरायली वायुसेनाका मस्ट्याङ्ग (Mustangs) विमानहरूले सिनाईभरका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा शृङ्खलाबद्ध आक्रमण सुरु गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 28">{{harvnb|Varble|2003|p=28}}</ref> इजिप्टका कमाण्डर फिल्ड मार्सल अब्दुल हकिम अमिरले सुरुमा सिनाईमा भएको इजरायली घुसपैठका रिपोर्टहरूलाई आक्रमण (invasion) नभई एउटा ठूलो छापा (raid) को रूपमा लिए र सामान्य सतर्कता (general alert) को आदेश दिएनन्।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> अमिरले आफ्नो गल्ती महसुस गर्दासम्म इजरायलीहरूले सिनाईमा ठूलो प्रगति गरिसकेका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> इजरायली गुप्तचर निकायले जोर्डन इजिप्टको पक्षबाट युद्धमा आउने अपेक्षा गरेको हुनाले, इजरायल सीमा पुलिसले वेस्ट बैंकसँगको ग्रीन लाइनसहित इजरायल-जोर्डन सीमालाई सैन्यीकरण गर्यो।<ref>[[Benny Morris]], ''Righteous Victims'', p. 289</ref>जोर्डन सीमा क्षेत्रमा रहेका इजरायली-अरब गाउँहरूमा कर्फ्यू लगाइयो। यसको परिणामस्वरूप कफ्र कासिम नरसंहारको रूपमा चिनिने घटनामा काफ्र कासिम नामक अरब गाउँमा ४८ जना नागरिकको हत्या भयो। [[चित्र:Tzniha-mitle.jpg|अङ्गुठाकार|मिटला पास (Mitla Pass) नजिक इजरायली प्याराट्रूपर]] इजरायली नवौँ इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अक्टोबर २९–३० को राति सारम अल-शेखविरुद्ध पछिल्लो आक्रमणका लागि एक महत्वपूर्ण आधार मानिने रास अल-नकब कब्जा गर्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29">{{harvnb|Varble|2003|p=29}}</ref> सोही राति, चौथो इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अबु उवायला (Abu Uwayulah) विरुद्धको आक्रमणका लागि सुरुवाती विन्दु मानिने अल-कुसाइमा (al-Qusaymah) मा धावा बोल्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29" /><ref name="Varble, Derek, p. 31">{{harvnb|Varble|2003|p=31}}</ref> [[चित्र:Israeli_troops_in_sinai_war.jpg|अङ्गुठाकार|पारकर मेमोरियल (Parker Memorial) नजिक इजरायली प्याराट्रूपरहरू खाडल खन्दै]] एरियल सारोन (Ariel Sharon) को नेतृत्वमा रहेका प्याराट्रूपरहरूको एक भाग प्रथम ब्रिगेडलाई भेट्न अगाडि बढ्यो। बाटोमा, सारोनले बिहानीपखको आक्रमणमा थेमेद (Themed) माथि धावा बोले र आफ्ना बख्तरबन्द टोलीका साथ सहर कब्जा गर्न सफल भए।<ref name="Varble, Derek, p. 32">{{harvnb|Varble|2003|p=32}}</ref> सारोनले जेबेल हेटान (Jebel Heitan) मा रहेका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा आक्रमण गर्ने निर्णय गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 32" /> इजिप्टियालीहरू पराजित भए र पछि हट्न बाध्य भए। यस लडाइँमा कुल २६० इजिप्टियाली र ३८ इजरायली सैनिक मारिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33">{{harvnb|Varble|2003|p=33}}</ref> यद्यपि यो लडाइँ इजरायलको जित थियो, तर यसमा भएको जनधनको क्षतिले सारोनलाई विवादमा तान्यो।<ref name="Varble, Derek, pp. 32–33">{{harvnb|Varble|2003|pp=32–33}}</ref> अबु उवायला गाउँ सम्पूर्ण सिनाईका लागि सडक केन्द्रको रूपमा रहेको थियो, त्यसैले यो इजरायलको मुख्य लक्ष्य बन्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अबु उवायलाको पूर्वमा धेरै पहाडी शृङ्खलाहरू थिए जसले इजरायलीहरूमाझ "हेजहग" (Hedgehog) को रूपमा चिनिने प्राकृतिक रक्षात्मक क्षेत्र बनाएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> कर्णेल सामी यासाको कमाण्डमा रहेको तेस्रो इन्फन्ट्री डिभिजनका १७ औँ र १८ औँ बटालियनका ३,००० इजिप्टियाली सैनिकहरूले "हेजहग" लाई नियन्त्रणमा लिएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर १ को अवधिमा इजरायली सेनाले सो स्थानमा बारम्बार आक्रमण गर्यो। अन्ततः, गोलाबारुद र पानीको अभावका कारण इजिप्टियालीहरू पछि हट्न बाध्य भए।<ref name="Varble, Derek, p. 39">{{harvnb|Varble|2003|p=|pp=35-39}}</ref><ref name="Varble, Derek, p. 35">{{harvnb|Varble|2003|p=35}}</ref> === हवाई अभियान === हवाई युद्धमा, इजरायली विमानहरूले आफ्नो एक विमान गुमाउँदै<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138">{{harvnb|Herzog|1982|p=138}}</ref><ref>Nordeen, Lon ''Fighters Over Israel'' London 1991, p. 198</ref> इजिप्टका सातदेखि नौ वटा जेट विमानहरूलाई खसाले।<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138" /> नोभेम्बर १ मा, राष्ट्रपति नासेरले आफ्ना पाइलटहरूलाई युद्धबाट पछि हट्न र आफ्ना विमानहरू दक्षिणी इजिप्टका बेसहरूमा उडान भर्न आदेश दिए। नोभेम्बर ३ मा, इजरायली डासो मिस्टेयर युद्धक जेटहरूले ब्रिटिस युद्धपोत 'एचएमएस क्रेन' (HMS Crane - ब्ल्याक स्वान क्लास स्लूप) लाई इजिप्टियाली नौसेनाको युद्धपोत ठानेर आक्रमण गरे, जब त्यो अकाबाको खाडीतर्फ जाने जलमार्गमा गस्ती गरिरहेको थियो। सो आक्रमणमा तीन जना क्रू सदस्यहरू घाइते भए। युद्धपोतले कडा विमान-भेदी (anti-aircraft) गोलाबारी गर्यो, र त्यसले आक्रमणकारी जेटहरूमध्ये एउटा खसाल्यो वा खसालेन भन्नेबारे विरोधाभासपूर्ण विवरणहरू रहेका छन्।<ref>Midshipman RJH Griffiths, HMS Newfoundland: ''The Night we sank the Domiat''</ref><ref>{{hansard|1956/dec/19/hms-crane-aircraft-attack|house=written|access-date=8 September 2011}}</ref><ref>Carter, Geoffrey – ''Crises do Happen: The Royal Navy and Operation Musketeer, Suez, 1956''</ref><ref>{{Cite book|last=Creveld|first=Martin Van|url=https://books.google.com/books?id=UnY4DgAAQBAJ|title=The Sword And The Olive: A Critical History Of The Israeli Defense Force|date=6 August 2008|publisher=PublicAffairs|isbn=978-0-7867-2546-5}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dayan|first=Moshe|url=https://books.google.com/books?id=xGBtAAAAMAAJ|title=Diary of the Sinai Campaign|date=1966|publisher=Harper & Row}}</ref><ref>{{Cite web |title=Orders, Decorations, Medals and Militaria (9 & 10 May 2018): Lot 81 &#124; Noonans Mayfair |url=https://www.noonans.co.uk/auctions/archive/past-catalogues/476/catalogue/310015/ |website=www.noonans.co.uk}}</ref> == बेलायती-फ्रान्सेली नहर आक्रमण == [[चित्र:Suez_Sea_Venom.jpg|अङ्गुठाकार|'एचएमएस इगल' (HMS Eagle) मा क्षति पुगेको डी ह्याभिल्यान्ड सी भेनम (de Havilland Sea Venom) विमान। ]] बेलायती-फ्रान्सेली सैन्य कारबाहीका दुई चरण थिए: अपरेसन मस्किटर र अपरेसन टेलिस्कोप । अपरेसन मस्किटर दुई चरणमा भएको थियो: * '''चरण १:''' इजिप्टको आकाशमाथि पूर्ण हवाई नियन्त्रण हासिल गर्न बेलायती-फ्रान्सेली वायुसेनाको परिचालन<ref name="Varble, Derek, p. 2522">{{harvnb|Varble|2003|p=25}}</ref> * '''चरण २:''' एङ्ग्लो-फ्रान्सेली वायुसेनाद्वारा १० दिने "हवाई-मनोवैज्ञानिक" (aero-psychological) अभियान चलाउने, जसले इजिप्टको अर्थतन्त्रलाई ध्वस्त पार्नेछ।<ref name="Varble, Derek, p. 2522" /> यस आक्रमणमा ब्रिटेन र फ्रान्सद्वारा साइप्रस र माल्टामा ठूलो संख्यामा वायुसेनाका टोलीहरू परिचालन गरिएका थिए भने धेरै विमानवाहक पोतहरू (aircraft carriers) पनि तैनाथ गरिएका थिए। साइप्रसमा रहेका दुईवटा हवाईअड्डाहरू यति धेरै भीडभाड भएका थिए कि फ्रान्सेली विमानहरूका लागि कमजोर स्थितिमा रहेको तेस्रो हवाईमैदान प्रयोगमा ल्याउनु परेको थियो। अपरेसन टेलिस्कोपमा नहर क्षेत्र (Canal Zone) कब्जा गर्नका लागि हवाई तथा समुद्री मार्गबाट सैनिकहरू अवतरण गराउने रणनीति सामेल थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Cold War}} [[श्रेणी:विश्वका युद्ध]] [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:फ्रान्स सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्य सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:स्वेज नहर]] [[श्रेणी:इजरायल सम्मिलित युद्धहरू]] 41f0orkncacf768ky9euj7boi4qj4cv 1392217 1392216 2026-10-03T11:38:10Z Bishaldev100 28807 1392217 wikitext text/x-wiki {{distinguish|text=the [[२०२१ स्वेज नहर अवरोध]]}}{{Infobox military conflict |conflict = {{plainlist| * Suez Crisis * Tripartite Aggression * Sinai War}} |partof = [[शीतयुद्ध]] |campaign = |image = Tanks Destroyed Sinai.jpg |image_size = 300px |caption = |date = {{start date|df=yes|1956|10|29}}{{spaced ndash}}{{end date|df=yes|1956|11|7}} <br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=10|day1=29|year1=1956|month2=11|day2=7|year2=1956}}) <br />सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा Sinai (until March 1957) |place = [[गाजा पट्टि]] and [[इजिप्ट]] ([[सिनाइ प्रान्त]] र [[स्वेज नहर]] zone) |casus = स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण |result = गठबन्धन शैन्यको विजय;<ref name="Tal"/><ref>{{cite book |first=Michelle |last=Mart |title=Eye on Israel: How America Came to View the Jewish State as an Ally |page=159 |isbn=0791466876 |url=https://books.google.com/books?id=siDi1WTHjOUC&pg=PA159 }}</ref><ref>Stewart (2013) p 133</ref> <br>इजिप्टको राजनीतिक विजय<ref name="Tal">Tal (2001) p 203</ref> * अन्तराष्ट्रिय दबाब पछि ब्रिटेन फ्रेन्चको फिर्ता(December 1956) * सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा (until March 1957) * संयुक्त रास्ट्रिय सेना परिचालन<ref name="victory">{{cite book |first=Diane B. |last=Kunz |title=The Economic Diplomacy of the Suez Crisis |page=187 |isbn=0-8078-1967-0 |url=https://books.google.com/books?id=8lG54d7vzKkC&pg=PA187 }}</ref> * एन्टोनी इडेनद्वारा बेलायती प्रधानमन्त्री पदबाट राजिनामा * महाशक्तिको भूमिकाबाट बेलायतको अन्त्य |combatant1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR|size=22px}} [[इजरायल]]| {{Flag|संयुक्त अधिराज्य|size=22px}} | {{flagicon|फ्रान्स|size=22px}} [[French Fourth Republic|फ्रान्स]] }} |combatant2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922|size=22px}}<!-- Egypt used a slightly different flag during 1922–1958, see [[Flag of Egypt]] and [[Republic of Egypt (1953–58)]]; the current flag was introduced in 1984 --> [[Republic of Egypt (1953–1958)|इजिप्ट]]}} |commander1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} [[डेभिड बेन-गुरियन]] | {{flagicon|ISR}} [[Moshe Dayan]] | {{flagicon|ISR}} [[Asaf Simhoni]] | {{flagicon|ISR}} [[Haim Bar-Lev]] | {{flagicon|ISR}} [[Avraham Yoffe]] | {{flagicon|ISR}} [[Israel Tal]] | {{flagicon|ISR}} [[Ariel Sharon]] | {{flagicon|ISR}} Uri Ben-Ari | {{flagicon|GBR}} [[एन्थोनी एडिन]] | {{flagicon|GBR}} [[Gerald Templer]] | {{flagicon|GBR}} [[Charles Keightley]] | {{flagicon|GBR}} [[Hugh Stockwell]] | {{flagicon|GBR}} [[Manley Laurence Power|Manley Power]] |{{flagicon|FRA}} [[René Coty]] |{{flagicon|FRA}} [[Guy Mollet]] |{{flagicon|FRA}} [[Pierre Barjot]] |{{flagicon|FRA}} [[André Beaufre]] | |{{flagicon|FRA}} [[Jacques Massu]] }} |commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922}} [[गमाल अब्देल नासेर]] | {{flagicon|Egypt|1922}} [[Abdel Hakim Amer]] | {{flagicon|Egypt|1922}} Saadedden Mutawally | {{flagicon|Egypt|1922}} Sami Yassa | {{flagicon|Egypt|1922}} Jaafar al-Abd | {{flagicon|Egypt|1922}} Salahedin Moguy | {{flagicon|Egypt|1922}} Raouf Mahfouz Zaki }} |strength1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} 175,000 | {{flagicon|GBR}} 45,000 | {{flagicon|FRA}} 34,000 }} |strength2 = 3,००,०००<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/casualties.html Casualties in Arab–Israeli Wars], ''Jewish Virtual Library''</ref> |casualties1 = {{unbulleted list|'''इजरायल''': {{unbulleted list| १७२ मृत्यु | ८१७ घाइते | १ [[युद्ध बन्दी|बन्दि]]}} |'''बेलायत''': {{unbulleted list| १६ मृत्यु | ९६ घाइते }}| '''फ्रान्स''': {{unbulleted list| १० मृत्यु | ३३ घाइते }}}} |casualties2 = {{unbulleted list| १,६५० <ref name="Varble 1956, p. 90">Varble, ''Derek The Suez Crisis 1956'', Osprey: London 2003, p. 90</ref><ref>[http://www.onwar.com/aced/nation/ink/israel/fsinai1956.htm Britain France Israel Egypt War 1956]</ref>–3,००० वीरगति| १,००० सर्वसाधारण मृत्यु | ४,९०० घाइते | 5,000<ref>[https://books.google.com/books?id=SaFtAAAAMAAJ&q=5000#search_anchor A History of the Israeli Army: 1870 - 1974 - Zeev Schiff - كتب Google]</ref>–३०,००० + बन्दि<ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=h0X1qIECZcU#t=0m30s |title=Israel – The Suez War of 1956: U.S. newsreel footage |time=0:30–0:40}}</ref>}} }} '''स्वेज सङ्कट''', वा '''दोश्रो अरब-इजरायल युद्ध''',<ref name="Ross2004">{{cite book|last=Ross|first=Stewart|title=Causes and Consequences of the Arab–Israeli Conflict|url=https://books.google.com/books?id=sF-vF1fxM8YC&pg=PA76|year=2004|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-52585-9|pages=76–}}</ref><ref name="Isacoff2006">{{cite book|last=Isacoff|first=Jonathan B.|title=Writing the Arab–Israeli Conflict: Pragmatism and Historical Inquiry|url=https://books.google.com/books?id=9uEZYuEHZWMC&pg=PA79|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1273-1|pages=79–}}</ref><ref name="Caplan1983">{{cite book|last=Caplan|first=Neil|title=Futile Diplomacy: Operation Alpha and the Failure of Anglo-American Coercive Diplomacy in the Arab–Israeli Conflict, 1954–1956|url=https://books.google.com/books?id=j05JHMFH-G8C&pg=PR15|year=1983|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-4757-9|pages=15–}}</ref> '''त्रीपक्षीय आक्रमण''' ({{lang-ar|العدوان الثلاثي}}) अरब जगतमा <ref>{{cite web|url=http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|title=Port Said Remembers 'Tripartite Aggression' of 1956'|work=Daily News Egypt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825183715/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|archive-date=25 August 2011|url-status=dead|df=}}</ref> र इजरायल मा '''सिनाइ युद्ध''' ,<ref name="names">Also known as the '''Suez War''' or '''1956 War'''; other names include the ''Sinai war'', ''Suez–Sinai war'', ''1956 Arab–Israeli war'', the '''Second Arab–Israeli war''', ''Suez Campaign'', ''Sinai Campaign'', ''Kadesh Operation'' and ''Operation Musketeer''</ref> १९५६को उत्तरार्धमा इजिप्ट माथि इजरायल, र पछि संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्स ले गरेको आक्रमण थियो । यो आक्रमण [[स्वेज नहर]] माथि पश्चिमी देशको नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न तथा [[गमाल अब्देल नासेर|मिस्रको राष्ट्रपति नासेर]], जसले नहरलाई राष्ट्रियकरण गरेका थिए, लाई सत्ताबाट हटाउने उद्देश्यले गरिएको थियो।<ref>{{cite book|last=Mayer|first=Michael S.|title=The Eisenhower Years|url=https://books.google.com/books?id=dIhZxpoZVIQC&pg=PR44|publisher=Infobase Publishing|year=2010|page=44|isbn=9780816053872}}</ref> सन् १९५६ मा पहिले [[इजरायल|इजराइल]] तथा पछि ब्रिटेन र [[फ्रान्स]]द्वारा मिस्र माथि गरिएको आक्रमणलाई स्वेज संकट (Suez Crisis) भनिन्छ। युद्ध शुरू भए पछि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] राष्ट्रपति [[ड्वीट डेभिड आइजेनहावर|ड्वीट डी. आइजेनहावर]], [[सोवियत सङ्घ]] र [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]ले यसमा राजनयिक हस्तक्षेप गरे र आक्रमणकारी देशहरू पछि हट्नलाई बाध्य भए। यसले संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्सलाई लज्जित बनायो र नासेरको शक्तिलाई अझै मजबुत बनायो।<ref>{{cite book|last=Abernathy|first=David|title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980|page=CXXXIX|url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC&pg=PA139|date=2000|publisher=Yale University Press|accessdate=1 September 2015|isbn=978-0300093148}}</ref><ref>Roger Owen "Suez Crisis" ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.</ref><ref name="Economist2006">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/7218678|title=An affair to remember|date=27 June 2006|work=The Economist|accessdate=3 September 2014}}</ref> == स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण == [[चित्र:1956-07-30_Suez_Canal_Seized.ogv|thumb|Nasser announces the nationalisation of the canal ([[Universal Newsreel]], 30 July 1956).]] [[चित्र:Suez_Canal,_Port_Said_-_ISS_2.jpg|thumb|[[Port Said]], at the entrance to the Suez Canal from the Mediterranean.]] २६ जुलाई १९५६ मा अलेक्जेद्रिया-(अलेक्जान्ड्रिया) मा सबोधन गर्दै नासेरले इजिप्टको सेनालाई [[स्वेज नहर]] नियन्त्रण गर्न र नहरको राष्ट्रियकरण कार्वान्ययन गर्न आदेश दिए। <ref>{{harvnb|Kissinger|1994|p=530}}</ref> उनले राष्ट्रियकरण कानुन प्रकाशित भएको , स्वेज नहरको सबै सम्पत्ति रोक्का भएको, र सबै शेयरधनीहरूलाई पेरिस स्टक एक्सचेन्जको अन्तिम मूल्य अनुसारको पैसा चुक्ता गरिने घोषणा गरे ।<ref>BBC On This Day, [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm 1956: Egypt seizes Suez Canal]</ref> त्यहि दिन, इजिप्टले इजरायली जहाजहरूलाई बन्द गरियो ।<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|title=1956: Egypt Seizes Suez Canal|date=26 July 1956|accessdate=4 March 2007|publisher=BBC}}</ref> मिस्त्रका राष्ट्रपति कर्नल गमाल नासेरले २६ जुलाई १९५६ मा [[स्वेज नहर]]लाई राष्ट्रियकरण गरे तथा ब्रिटेन र फ्रान्सको सेनालाई इजिप्टबाट हट्न आदेश दिए । त्यसपछि ब्रिटेन र फ्रान्सका सेनाले मिस्त्रमाथि आक्रमण गरे। [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्|सुरक्षा परिषद]]मा रुसले आक्रमण नरोकिए युद्धमा उत्रने धम्कि दिए र ब्रिटेन तथा फ्रान्सले युद्ध बन्द गरे [[संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव]] '''[[डग हमरसल्ड|ड्याग ह्यामरसोल्ड]]'''ले एक संयुक्त राष्ट्रिय सेनालाई मिस्त्र पठाए र त्यहाँ शान्ति स्थापित गराए । तथा १९५७ मा [[स्वेज नहर]] सबै देशको जहाजको आबगमनको लागि खुला गरियो। {{clear}} == अपरेसन कादेश == [[चित्र:1956_Suez_war_-_conquest_of_Sinai.jpg|अङ्गुठाकार|Anglo-French para drops on the Suez Canal and Israeli conquest of Sinai]] लडाइँ १९५६ अक्टोबर २९ मा सुरु भएको थियो।<ref>{{Harvnb|Risse-Kappen|1997|p=94}}</ref> दिउँसो करिब ३:०० बजे, इजरायली वायुसेनाका मस्ट्याङ्ग (Mustangs) विमानहरूले सिनाईभरका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा शृङ्खलाबद्ध आक्रमण सुरु गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 28">{{harvnb|Varble|2003|p=28}}</ref> इजिप्टका कमाण्डर फिल्ड मार्सल अब्दुल हकिम अमिरले सुरुमा सिनाईमा भएको इजरायली घुसपैठका रिपोर्टहरूलाई आक्रमण (invasion) नभई एउटा ठूलो छापा (raid) को रूपमा लिए र सामान्य सतर्कता (general alert) को आदेश दिएनन्।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> अमिरले आफ्नो गल्ती महसुस गर्दासम्म इजरायलीहरूले सिनाईमा ठूलो प्रगति गरिसकेका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> इजरायली गुप्तचर निकायले जोर्डन इजिप्टको पक्षबाट युद्धमा आउने अपेक्षा गरेको हुनाले, इजरायल सीमा पुलिसले वेस्ट बैंकसँगको ग्रीन लाइनसहित इजरायल-जोर्डन सीमालाई सैन्यीकरण गर्यो।<ref>[[Benny Morris]], ''Righteous Victims'', p. 289</ref>जोर्डन सीमा क्षेत्रमा रहेका इजरायली-अरब गाउँहरूमा कर्फ्यू लगाइयो। यसको परिणामस्वरूप कफ्र कासिम नरसंहारको रूपमा चिनिने घटनामा काफ्र कासिम नामक अरब गाउँमा ४८ जना नागरिकको हत्या भयो। [[चित्र:Tzniha-mitle.jpg|अङ्गुठाकार|मिटला पास (Mitla Pass) नजिक इजरायली प्याराट्रूपर]] इजरायली नवौँ इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अक्टोबर २९–३० को राति सारम अल-शेखविरुद्ध पछिल्लो आक्रमणका लागि एक महत्वपूर्ण आधार मानिने रास अल-नकब कब्जा गर्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29">{{harvnb|Varble|2003|p=29}}</ref> सोही राति, चौथो इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अबु उवायला (Abu Uwayulah) विरुद्धको आक्रमणका लागि सुरुवाती विन्दु मानिने अल-कुसाइमा (al-Qusaymah) मा धावा बोल्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29" /><ref name="Varble, Derek, p. 31">{{harvnb|Varble|2003|p=31}}</ref> [[चित्र:Israeli_troops_in_sinai_war.jpg|अङ्गुठाकार|पारकर मेमोरियल (Parker Memorial) नजिक इजरायली प्याराट्रूपरहरू खाडल खन्दै]] एरियल सारोन (Ariel Sharon) को नेतृत्वमा रहेका प्याराट्रूपरहरूको एक भाग प्रथम ब्रिगेडलाई भेट्न अगाडि बढ्यो। बाटोमा, सारोनले बिहानीपखको आक्रमणमा थेमेद (Themed) माथि धावा बोले र आफ्ना बख्तरबन्द टोलीका साथ सहर कब्जा गर्न सफल भए।<ref name="Varble, Derek, p. 32">{{harvnb|Varble|2003|p=32}}</ref> सारोनले जेबेल हेटान (Jebel Heitan) मा रहेका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा आक्रमण गर्ने निर्णय गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 32" /> इजिप्टियालीहरू पराजित भए र पछि हट्न बाध्य भए। यस लडाइँमा कुल २६० इजिप्टियाली र ३८ इजरायली सैनिक मारिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33">{{harvnb|Varble|2003|p=33}}</ref> यद्यपि यो लडाइँ इजरायलको जित थियो, तर यसमा भएको जनधनको क्षतिले सारोनलाई विवादमा तान्यो।<ref name="Varble, Derek, pp. 32–33">{{harvnb|Varble|2003|pp=32–33}}</ref> अबु उवायला गाउँ सम्पूर्ण सिनाईका लागि सडक केन्द्रको रूपमा रहेको थियो, त्यसैले यो इजरायलको मुख्य लक्ष्य बन्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अबु उवायलाको पूर्वमा धेरै पहाडी शृङ्खलाहरू थिए जसले इजरायलीहरूमाझ "हेजहग" (Hedgehog) को रूपमा चिनिने प्राकृतिक रक्षात्मक क्षेत्र बनाएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> कर्णेल सामी यासाको कमाण्डमा रहेको तेस्रो इन्फन्ट्री डिभिजनका १७ औँ र १८ औँ बटालियनका ३,००० इजिप्टियाली सैनिकहरूले "हेजहग" लाई नियन्त्रणमा लिएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर १ को अवधिमा इजरायली सेनाले सो स्थानमा बारम्बार आक्रमण गर्यो। अन्ततः, गोलाबारुद र पानीको अभावका कारण इजिप्टियालीहरू पछि हट्न बाध्य भए।<ref name="Varble, Derek, p. 39">{{harvnb|Varble|2003|p=|pp=35-39}}</ref><ref name="Varble, Derek, p. 35">{{harvnb|Varble|2003|p=35}}</ref> === हवाई अभियान === हवाई युद्धमा, इजरायली विमानहरूले आफ्नो एक विमान गुमाउँदै<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138">{{harvnb|Herzog|1982|p=138}}</ref><ref>Nordeen, Lon ''Fighters Over Israel'' London 1991, p. 198</ref> इजिप्टका सातदेखि नौ वटा जेट विमानहरूलाई खसाले।<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138" /> नोभेम्बर १ मा, राष्ट्रपति नासेरले आफ्ना पाइलटहरूलाई युद्धबाट पछि हट्न र आफ्ना विमानहरू दक्षिणी इजिप्टका बेसहरूमा उडान भर्न आदेश दिए। नोभेम्बर ३ मा, इजरायली डासो मिस्टेयर युद्धक जेटहरूले ब्रिटिस युद्धपोत 'एचएमएस क्रेन' (HMS Crane - ब्ल्याक स्वान क्लास स्लूप) लाई इजिप्टियाली नौसेनाको युद्धपोत ठानेर आक्रमण गरे, जब त्यो अकाबाको खाडीतर्फ जाने जलमार्गमा गस्ती गरिरहेको थियो। सो आक्रमणमा तीन जना क्रू सदस्यहरू घाइते भए। युद्धपोतले कडा विमान-भेदी (anti-aircraft) गोलाबारी गर्यो, र त्यसले आक्रमणकारी जेटहरूमध्ये एउटा खसाल्यो वा खसालेन भन्नेबारे विरोधाभासपूर्ण विवरणहरू रहेका छन्।<ref>Midshipman RJH Griffiths, HMS Newfoundland: ''The Night we sank the Domiat''</ref><ref>{{hansard|1956/dec/19/hms-crane-aircraft-attack|house=written|access-date=8 September 2011}}</ref><ref>Carter, Geoffrey – ''Crises do Happen: The Royal Navy and Operation Musketeer, Suez, 1956''</ref><ref>{{Cite book|last=Creveld|first=Martin Van|url=https://books.google.com/books?id=UnY4DgAAQBAJ|title=The Sword And The Olive: A Critical History Of The Israeli Defense Force|date=6 August 2008|publisher=PublicAffairs|isbn=978-0-7867-2546-5}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dayan|first=Moshe|url=https://books.google.com/books?id=xGBtAAAAMAAJ|title=Diary of the Sinai Campaign|date=1966|publisher=Harper & Row}}</ref><ref>{{Cite web |title=Orders, Decorations, Medals and Militaria (9 & 10 May 2018): Lot 81 &#124; Noonans Mayfair |url=https://www.noonans.co.uk/auctions/archive/past-catalogues/476/catalogue/310015/ |website=www.noonans.co.uk}}</ref> == बेलायती-फ्रान्सेली नहर आक्रमण == [[चित्र:Suez_Sea_Venom.jpg|अङ्गुठाकार|'एचएमएस इगल' (HMS Eagle) मा क्षति पुगेको डी ह्याभिल्यान्ड सी भेनम (de Havilland Sea Venom) विमान। ]] बेलायती-फ्रान्सेली सैन्य कारबाहीका दुई चरण थिए: अपरेसन मस्किटर र अपरेसन टेलिस्कोप । अपरेसन मस्किटर दुई चरणमा भएको थियो: * '''चरण १:''' इजिप्टको आकाशमाथि पूर्ण हवाई नियन्त्रण हासिल गर्न बेलायती-फ्रान्सेली वायुसेनाको परिचालन<ref name="Varble, Derek, p. 2522">{{harvnb|Varble|2003|p=25}}</ref> * '''चरण २:''' एङ्ग्लो-फ्रान्सेली वायुसेनाद्वारा १० दिने "हवाई-मनोवैज्ञानिक" (aero-psychological) अभियान चलाउने, जसले इजिप्टको अर्थतन्त्रलाई ध्वस्त पार्नेछ।<ref name="Varble, Derek, p. 2522" /> यस आक्रमणमा ब्रिटेन र फ्रान्सद्वारा साइप्रस र माल्टामा ठूलो संख्यामा वायुसेनाका टोलीहरू परिचालन गरिएका थिए भने धेरै विमानवाहक पोतहरू (aircraft carriers) पनि तैनाथ गरिएका थिए। साइप्रसमा रहेका दुईवटा हवाईअड्डाहरू यति धेरै भीडभाड भएका थिए कि फ्रान्सेली विमानहरूका लागि कमजोर स्थितिमा रहेको तेस्रो हवाईमैदान प्रयोगमा ल्याउनु परेको थियो। अपरेसन टेलिस्कोपमा नहर क्षेत्र (Canal Zone) कब्जा गर्नका लागि हवाई तथा समुद्री मार्गबाट सैनिकहरू अवतरण गराउने रणनीति सामेल थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Cold War}} [[श्रेणी:विश्वका युद्ध]] [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:फ्रान्स सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्य सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:स्वेज नहर]] [[श्रेणी:इजरायल सम्मिलित युद्धहरू]] anapdqaldkkcogqb4w16i34sgqxjc90 1392220 1392217 2026-10-03T11:51:52Z Bishaldev100 28807 1392220 wikitext text/x-wiki {{distinguish|text=the [[२०२१ स्वेज नहर अवरोध]]}}{{Infobox military conflict |conflict = {{plainlist| * Suez Crisis * Tripartite Aggression * Sinai War}} |partof = [[शीतयुद्ध]] |campaign = |image = Tanks Destroyed Sinai.jpg |image_size = 300px |caption = |date = {{start date|df=yes|1956|10|29}}{{spaced ndash}}{{end date|df=yes|1956|11|7}} <br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=10|day1=29|year1=1956|month2=11|day2=7|year2=1956}}) <br />सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा Sinai (until March 1957) |place = [[गाजा पट्टि]] and [[इजिप्ट]] ([[सिनाइ प्रान्त]] र [[स्वेज नहर]] zone) |casus = स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण |result = गठबन्धन शैन्यको विजय;<ref name="Tal"/><ref>{{cite book |first=Michelle |last=Mart |title=Eye on Israel: How America Came to View the Jewish State as an Ally |page=159 |isbn=0791466876 |url=https://books.google.com/books?id=siDi1WTHjOUC&pg=PA159 }}</ref><ref>Stewart (2013) p 133</ref> <br>इजिप्टको राजनीतिक विजय<ref name="Tal">Tal (2001) p 203</ref> * अन्तराष्ट्रिय दबाब पछि ब्रिटेन फ्रेन्चको फिर्ता(December 1956) * सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा (until March 1957) * संयुक्त रास्ट्रिय सेना परिचालन<ref name="victory">{{cite book |first=Diane B. |last=Kunz |title=The Economic Diplomacy of the Suez Crisis |page=187 |isbn=0-8078-1967-0 |url=https://books.google.com/books?id=8lG54d7vzKkC&pg=PA187 }}</ref> * एन्टोनी इडेनद्वारा बेलायती प्रधानमन्त्री पदबाट राजिनामा * महाशक्तिको भूमिकाबाट बेलायतको अन्त्य |combatant1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR|size=22px}} [[इजरायल]]| {{Flag|संयुक्त अधिराज्य|size=22px}} | {{flagicon|फ्रान्स|size=22px}} [[French Fourth Republic|फ्रान्स]] }} |combatant2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922|size=22px}}<!-- Egypt used a slightly different flag during 1922–1958, see [[Flag of Egypt]] and [[Republic of Egypt (1953–58)]]; the current flag was introduced in 1984 --> [[Republic of Egypt (1953–1958)|इजिप्ट]]}} |commander1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} [[डेभिड बेन-गुरियन]] | {{flagicon|ISR}} [[Moshe Dayan]] | {{flagicon|ISR}} [[Asaf Simhoni]] | {{flagicon|ISR}} [[Haim Bar-Lev]] | {{flagicon|ISR}} [[Avraham Yoffe]] | {{flagicon|ISR}} [[Israel Tal]] | {{flagicon|ISR}} [[Ariel Sharon]] | {{flagicon|ISR}} Uri Ben-Ari | {{flagicon|GBR}} [[एन्थोनी एडिन]] | {{flagicon|GBR}} [[Gerald Templer]] | {{flagicon|GBR}} [[Charles Keightley]] | {{flagicon|GBR}} [[Hugh Stockwell]] | {{flagicon|GBR}} [[Manley Laurence Power|Manley Power]] |{{flagicon|FRA}} [[René Coty]] |{{flagicon|FRA}} [[Guy Mollet]] |{{flagicon|FRA}} [[Pierre Barjot]] |{{flagicon|FRA}} [[André Beaufre]] | |{{flagicon|FRA}} [[Jacques Massu]] }} |commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922}} [[गमाल अब्देल नासेर]] | {{flagicon|Egypt|1922}} [[Abdel Hakim Amer]] | {{flagicon|Egypt|1922}} Saadedden Mutawally | {{flagicon|Egypt|1922}} Sami Yassa | {{flagicon|Egypt|1922}} Jaafar al-Abd | {{flagicon|Egypt|1922}} Salahedin Moguy | {{flagicon|Egypt|1922}} Raouf Mahfouz Zaki }} |strength1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} 175,000 | {{flagicon|GBR}} 45,000 | {{flagicon|FRA}} 34,000 }} |strength2 = 3,००,०००<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/casualties.html Casualties in Arab–Israeli Wars], ''Jewish Virtual Library''</ref> |casualties1 = {{unbulleted list|'''इजरायल''': {{unbulleted list| १७२ मृत्यु | ८१७ घाइते | १ [[युद्ध बन्दी|बन्दि]]}} |'''बेलायत''': {{unbulleted list| १६ मृत्यु | ९६ घाइते }}| '''फ्रान्स''': {{unbulleted list| १० मृत्यु | ३३ घाइते }}}} |casualties2 = {{unbulleted list| १,६५० <ref name="Varble 1956, p. 90">Varble, ''Derek The Suez Crisis 1956'', Osprey: London 2003, p. 90</ref><ref>[http://www.onwar.com/aced/nation/ink/israel/fsinai1956.htm Britain France Israel Egypt War 1956]</ref>–3,००० वीरगति| १,००० सर्वसाधारण मृत्यु | ४,९०० घाइते | 5,000<ref>[https://books.google.com/books?id=SaFtAAAAMAAJ&q=5000#search_anchor A History of the Israeli Army: 1870 - 1974 - Zeev Schiff - كتب Google]</ref>–३०,००० + बन्दि<ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=h0X1qIECZcU#t=0m30s |title=Israel – The Suez War of 1956: U.S. newsreel footage |time=0:30–0:40}}</ref>}} }} '''स्वेज सङ्कट''', वा '''दोश्रो अरब-इजरायल युद्ध''',<ref name="Ross2004">{{cite book|last=Ross|first=Stewart|title=Causes and Consequences of the Arab–Israeli Conflict|url=https://books.google.com/books?id=sF-vF1fxM8YC&pg=PA76|year=2004|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-52585-9|pages=76–}}</ref><ref name="Isacoff2006">{{cite book|last=Isacoff|first=Jonathan B.|title=Writing the Arab–Israeli Conflict: Pragmatism and Historical Inquiry|url=https://books.google.com/books?id=9uEZYuEHZWMC&pg=PA79|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1273-1|pages=79–}}</ref><ref name="Caplan1983">{{cite book|last=Caplan|first=Neil|title=Futile Diplomacy: Operation Alpha and the Failure of Anglo-American Coercive Diplomacy in the Arab–Israeli Conflict, 1954–1956|url=https://books.google.com/books?id=j05JHMFH-G8C&pg=PR15|year=1983|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-4757-9|pages=15–}}</ref> '''त्रीपक्षीय आक्रमण''' ({{lang-ar|العدوان الثلاثي}}) अरब जगतमा <ref>{{cite web|url=http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|title=Port Said Remembers 'Tripartite Aggression' of 1956'|work=Daily News Egypt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825183715/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|archive-date=25 August 2011|url-status=dead|df=}}</ref> र इजरायल मा '''सिनाइ युद्ध''' ,<ref name="names">Also known as the '''Suez War''' or '''1956 War'''; other names include the ''Sinai war'', ''Suez–Sinai war'', ''1956 Arab–Israeli war'', the '''Second Arab–Israeli war''', ''Suez Campaign'', ''Sinai Campaign'', ''Kadesh Operation'' and ''Operation Musketeer''</ref> १९५६को उत्तरार्धमा इजिप्ट माथि इजरायल, र पछि संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्स ले गरेको आक्रमण थियो । यो आक्रमण [[स्वेज नहर]] माथि पश्चिमी देशको नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न तथा [[गमाल अब्देल नासेर|मिस्रको राष्ट्रपति नासेर]], जसले नहरलाई राष्ट्रियकरण गरेका थिए, लाई सत्ताबाट हटाउने उद्देश्यले गरिएको थियो।<ref>{{cite book|last=Mayer|first=Michael S.|title=The Eisenhower Years|url=https://books.google.com/books?id=dIhZxpoZVIQC&pg=PR44|publisher=Infobase Publishing|year=2010|page=44|isbn=9780816053872}}</ref> सन् १९५६ मा पहिले [[इजरायल|इजराइल]] तथा पछि ब्रिटेन र [[फ्रान्स]]द्वारा मिस्र माथि गरिएको आक्रमणलाई स्वेज संकट (Suez Crisis) भनिन्छ। युद्ध शुरू भए पछि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] राष्ट्रपति [[ड्वीट डेभिड आइजेनहावर|ड्वीट डी. आइजेनहावर]], [[सोवियत सङ्घ]] र [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]ले यसमा राजनयिक हस्तक्षेप गरे र आक्रमणकारी देशहरू पछि हट्नलाई बाध्य भए। यसले संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्सलाई लज्जित बनायो र नासेरको शक्तिलाई अझै मजबुत बनायो।<ref>{{cite book|last=Abernathy|first=David|title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980|page=CXXXIX|url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC&pg=PA139|date=2000|publisher=Yale University Press|accessdate=1 September 2015|isbn=978-0300093148}}</ref><ref>Roger Owen "Suez Crisis" ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.</ref><ref name="Economist2006">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/7218678|title=An affair to remember|date=27 June 2006|work=The Economist|accessdate=3 September 2014}}</ref> == पृष्ठभूमि == === '''१९४५ अघिको''' '''स्वेज नहर''' === [[चित्र:Canal_de_Suez.jpg|अङ्गुठाकार|भूमध्य सागर र रातो सागर हुँदै हिन्द महासागरलाई जोड्ने स्वेज नहरको अवस्थिति]] स्वेज नहर फ्रान्सेली र इजिप्टियाली सरकारहरूको वित्तीय लगानीमा सन् १८६९ मा खोलिएको थियो।<ref>{{Harvnb|Turner|2006|pp=21–24}}</ref> यस नहरको सञ्चालन ' स्वेज कम्पनी' नामक इजिप्टमा दर्ता भएको कम्पनीले गर्दथ्यो; तर नहर वरपरको क्षेत्र भने इजिप्टको सार्वभौम भूभागकै रूपमा रहेको थियो। यो नहर रणनीतिक रूपमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण थियो, किनकि यसले भूमध्य सागर र हिन्द महासागरबीच सबैभन्दा छोटो समुद्री मार्ग प्रदान गर्दथ्यो। सन् १८७५ मा, ऋण र वित्तीय सङ्कटका कारण इजिप्ट सञ्चालक कम्पनीमा रहेको आफ्नो सेयर ब्रिटिस सरकारलाई बेच्न बाध्य भयो। ब्रिटेनले ४० लाख पाउन्ड (सन् २०२३ को मूल्य अनुसार करिब ४० करोड पाउन्ड बराबर) मा कम्पनीको ४४ प्रतिशत सेयर प्राप्त गर्यो। सन् १८८२ को आक्रमण र कब्जासँगै, संयुक्त अधिराज्य (UK) ले इजिप्टका साथै नहर, यसको अर्थतन्त्र र सञ्चालनमाथि दे फ्याक्टो (व्यावहारिक) नियन्त्रण कायम गर्यो। सन् १८८८ को 'कन्स्ट्यान्टिनोपल महासन्धि'ले नहरलाई ब्रिटिस संरक्षण अन्तर्गतको एक तटस्थ क्षेत्र घोषणा गर्यो।<ref name="SIS: Suez Canal">{{Cite web |title=Suez Canal |url=http://www.sis.gov.eg/En/Land&people/50th/031700000000000002.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220163200/http://www.sis.gov.eg/En/Land%26people/50th/031700000000000002.htm |archive-date=20 February 2007 |access-date=18 March 2007 |publisher=Egyptian State Information Service}}</ref> यसलाई अनुमोदन गर्दा, [[अटोमन साम्राज्य|ओटोमन साम्राज्य]]ले युद्ध र शान्ति दुवै समयमा अन्तर्राष्ट्रिय जहाजहरूलाई नहर भएर स्वतन्त्र रूपमा आउजाउ गर्न दिन सहमति जनाएको थियो।<ref name="Sachar">{{Harvnb|Sachar|1996}}{{Page needed|date=December 2014}}<!-- since the page is missing, why not use a newer edition? --></ref> यस महासन्धिको बाबजुद, ब्रिटेनले धेरै अवसरहरूमा नहर बन्द गर्यो। सन् १९०४-०५ को रुस-जापान युद्धका क्रममा, डगर बैंक घटनापछि ब्रिटिसहरूले रुसी बाल्टिक फ्लिटलाई नहर प्रयोग गर्न अस्वीकार गरे र अफ्रिका घुमेर जान बाध्य बनाए, जसले जापानी साम्राज्यवादी सशस्त्र बलहरूलाई आफ्नो स्थिति सुदृढ गर्ने समय दियो। पहिलो विश्वयुद्धका क्रममा, ब्रिटेन र फ्रान्सले मित्रराष्ट्र (Allies) बाहेकका अन्य देशका जहाजहरूका लागि नहर बन्द गरिदिएका थिए।<ref>{{Harvnb|Varble|2003|p=11}}</ref> === १९४५–१९५२ === दोस्रो विश्वयुद्धपछिको समयमा, स्वेजमा रहेको ब्रिटेनको सैन्य अड्डा विश्वका ठूला सैन्य संरचनाहरूमध्ये एक थियो। स्वेज बेस मध्यपूर्वमा ब्रिटेनको रणनीतिक स्थितिका लागि एक महत्त्वपूर्ण अंग थियो; यद्यपि, यो बेलायत-इजिप्ट सम्बन्धमा बढ्दो तनावको स्रोत बन्यो।<ref name="Darwin 207">{{Harvnb|Darwin|1988|loc=p. 207 "Nothing could have been better calculated to lash popular Muslim feeling to new fury ... and to redouble Egyptian hostility to Britain on whose 'betrayal' of the Palestine Arabs the catastrophe could easily be blamed."}}</ref> दोस्रो विश्वयुद्धपछि पनि इन्धन (तेल) ओसारपसारका लागि स्वेज नहरको रणनीतिक महत्त्व निरन्तर कायम रह्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 12">{{Harvnb|Varble|2003|p=12}}</ref><ref>{{Harvnb|Yergin|1991|p=480}}</ref> त्यस समयमा पश्चिम युरोपले मध्यपूर्वबाट दैनिक २० लाख ब्यारेल तेल आयात गर्दथ्यो, जसमध्ये १२ लाख ब्यारेल ट्याङ्करमार्फत नहर भएर र बाँकी ८ लाख ब्यारेल फारसको खाडी (ट्रान्स-अरबियन पाइपलाइन) तथा किर्कुक (किर्कुक-बानियास पाइपलाइन) बाट भूमध्य सागरसम्म पुग्ने पाइपलाइनमार्फत ल्याइन्थ्यो। यी पाइपलाइन मार्गहरू अस्थिरताको जोखिममा रहने भएकाले बेलायती नेताहरू नहरको समुद्री मार्ग प्रयोग गर्न रुचाउँथे। इजिप्टको आन्तरिक राजनीतिमा व्यापक परिवर्तन आइरहेको थियो। इजिप्टमा मुस्लिम ब्रदरहुड जस्ता कट्टरपन्थी राजनीतिक समूहहरूको उदय र ब्रिटेन तथा उसको उपस्थितिप्रति बढ्दो आक्रामक रवैयाका साथ अशान्ति देखिन थाल्यो। यस बेलायत-विरोधी भावनामा इजरायलको स्थापनामा ब्रिटेनले खेलेको भूमिकाले पनि आगोमा घिउ थप्ने काम गरेको थियो।<ref name="Darwin 207" /> अक्टोबर १९५१ मा, इजिप्ट सरकारले एकतर्फी रूपमा सन् १९३६ को बेलायत-इजिप्ट सन्धि रद्द गर्यो, जसको सर्तले ब्रिटेनलाई स्वेज बेस थप २० वर्षका लागि भाडामा प्रयोग गर्न दिएको थियो।<ref>{{Harvnb|Butler|2002|p=111}}</ref> ब्रिटेनले आफ्ना सन्धि अधिकारहरू र स्वेज तैनाथ सैन्य दस्ताको उपस्थितिमा टेकेर स्वेजबाट हट्न अस्वीकार गर्यो। यसको परिणामस्वरूप इजिप्टमा ब्रिटेन र उसका सैनिकहरूप्रति हिंसात्मक शत्रुता थप चुलिन पुग्यो।{{Citation needed|date=October 2022}} == स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण == [[चित्र:1956-07-30_Suez_Canal_Seized.ogv|thumb|Nasser announces the nationalisation of the canal ([[Universal Newsreel]], 30 July 1956).]] [[चित्र:Suez_Canal,_Port_Said_-_ISS_2.jpg|thumb|[[Port Said]], at the entrance to the Suez Canal from the Mediterranean.]] २६ जुलाई १९५६ मा अलेक्जेद्रिया-(अलेक्जान्ड्रिया) मा सबोधन गर्दै नासेरले इजिप्टको सेनालाई [[स्वेज नहर]] नियन्त्रण गर्न र नहरको राष्ट्रियकरण कार्वान्ययन गर्न आदेश दिए। <ref>{{harvnb|Kissinger|1994|p=530}}</ref> उनले राष्ट्रियकरण कानुन प्रकाशित भएको , स्वेज नहरको सबै सम्पत्ति रोक्का भएको, र सबै शेयरधनीहरूलाई पेरिस स्टक एक्सचेन्जको अन्तिम मूल्य अनुसारको पैसा चुक्ता गरिने घोषणा गरे ।<ref>BBC On This Day, [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm 1956: Egypt seizes Suez Canal]</ref> त्यहि दिन, इजिप्टले इजरायली जहाजहरूलाई बन्द गरियो ।<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|title=1956: Egypt Seizes Suez Canal|date=26 July 1956|accessdate=4 March 2007|publisher=BBC}}</ref> मिस्त्रका राष्ट्रपति कर्नल गमाल नासेरले २६ जुलाई १९५६ मा [[स्वेज नहर]]लाई राष्ट्रियकरण गरे तथा ब्रिटेन र फ्रान्सको सेनालाई इजिप्टबाट हट्न आदेश दिए । त्यसपछि ब्रिटेन र फ्रान्सका सेनाले मिस्त्रमाथि आक्रमण गरे। [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्|सुरक्षा परिषद]]मा रुसले आक्रमण नरोकिए युद्धमा उत्रने धम्कि दिए र ब्रिटेन तथा फ्रान्सले युद्ध बन्द गरे [[संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव]] '''[[डग हमरसल्ड|ड्याग ह्यामरसोल्ड]]'''ले एक संयुक्त राष्ट्रिय सेनालाई मिस्त्र पठाए र त्यहाँ शान्ति स्थापित गराए । तथा १९५७ मा [[स्वेज नहर]] सबै देशको जहाजको आबगमनको लागि खुला गरियो। {{clear}} == अपरेसन कादेश == [[चित्र:1956_Suez_war_-_conquest_of_Sinai.jpg|अङ्गुठाकार|Anglo-French para drops on the Suez Canal and Israeli conquest of Sinai]] लडाइँ १९५६ अक्टोबर २९ मा सुरु भएको थियो।<ref>{{Harvnb|Risse-Kappen|1997|p=94}}</ref> दिउँसो करिब ३:०० बजे, इजरायली वायुसेनाका मस्ट्याङ्ग (Mustangs) विमानहरूले सिनाईभरका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा शृङ्खलाबद्ध आक्रमण सुरु गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 28">{{harvnb|Varble|2003|p=28}}</ref> इजिप्टका कमाण्डर फिल्ड मार्सल अब्दुल हकिम अमिरले सुरुमा सिनाईमा भएको इजरायली घुसपैठका रिपोर्टहरूलाई आक्रमण (invasion) नभई एउटा ठूलो छापा (raid) को रूपमा लिए र सामान्य सतर्कता (general alert) को आदेश दिएनन्।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> अमिरले आफ्नो गल्ती महसुस गर्दासम्म इजरायलीहरूले सिनाईमा ठूलो प्रगति गरिसकेका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> इजरायली गुप्तचर निकायले जोर्डन इजिप्टको पक्षबाट युद्धमा आउने अपेक्षा गरेको हुनाले, इजरायल सीमा पुलिसले वेस्ट बैंकसँगको ग्रीन लाइनसहित इजरायल-जोर्डन सीमालाई सैन्यीकरण गर्यो।<ref>[[Benny Morris]], ''Righteous Victims'', p. 289</ref>जोर्डन सीमा क्षेत्रमा रहेका इजरायली-अरब गाउँहरूमा कर्फ्यू लगाइयो। यसको परिणामस्वरूप कफ्र कासिम नरसंहारको रूपमा चिनिने घटनामा काफ्र कासिम नामक अरब गाउँमा ४८ जना नागरिकको हत्या भयो। [[चित्र:Tzniha-mitle.jpg|अङ्गुठाकार|मिटला पास (Mitla Pass) नजिक इजरायली प्याराट्रूपर]] इजरायली नवौँ इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अक्टोबर २९–३० को राति सारम अल-शेखविरुद्ध पछिल्लो आक्रमणका लागि एक महत्वपूर्ण आधार मानिने रास अल-नकब कब्जा गर्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29">{{harvnb|Varble|2003|p=29}}</ref> सोही राति, चौथो इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अबु उवायला (Abu Uwayulah) विरुद्धको आक्रमणका लागि सुरुवाती विन्दु मानिने अल-कुसाइमा (al-Qusaymah) मा धावा बोल्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29" /><ref name="Varble, Derek, p. 31">{{harvnb|Varble|2003|p=31}}</ref> [[चित्र:Israeli_troops_in_sinai_war.jpg|अङ्गुठाकार|पारकर मेमोरियल (Parker Memorial) नजिक इजरायली प्याराट्रूपरहरू खाडल खन्दै]] एरियल सारोन (Ariel Sharon) को नेतृत्वमा रहेका प्याराट्रूपरहरूको एक भाग प्रथम ब्रिगेडलाई भेट्न अगाडि बढ्यो। बाटोमा, सारोनले बिहानीपखको आक्रमणमा थेमेद (Themed) माथि धावा बोले र आफ्ना बख्तरबन्द टोलीका साथ सहर कब्जा गर्न सफल भए।<ref name="Varble, Derek, p. 32">{{harvnb|Varble|2003|p=32}}</ref> सारोनले जेबेल हेटान (Jebel Heitan) मा रहेका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा आक्रमण गर्ने निर्णय गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 32" /> इजिप्टियालीहरू पराजित भए र पछि हट्न बाध्य भए। यस लडाइँमा कुल २६० इजिप्टियाली र ३८ इजरायली सैनिक मारिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33">{{harvnb|Varble|2003|p=33}}</ref> यद्यपि यो लडाइँ इजरायलको जित थियो, तर यसमा भएको जनधनको क्षतिले सारोनलाई विवादमा तान्यो।<ref name="Varble, Derek, pp. 32–33">{{harvnb|Varble|2003|pp=32–33}}</ref> अबु उवायला गाउँ सम्पूर्ण सिनाईका लागि सडक केन्द्रको रूपमा रहेको थियो, त्यसैले यो इजरायलको मुख्य लक्ष्य बन्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अबु उवायलाको पूर्वमा धेरै पहाडी शृङ्खलाहरू थिए जसले इजरायलीहरूमाझ "हेजहग" (Hedgehog) को रूपमा चिनिने प्राकृतिक रक्षात्मक क्षेत्र बनाएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> कर्णेल सामी यासाको कमाण्डमा रहेको तेस्रो इन्फन्ट्री डिभिजनका १७ औँ र १८ औँ बटालियनका ३,००० इजिप्टियाली सैनिकहरूले "हेजहग" लाई नियन्त्रणमा लिएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर १ को अवधिमा इजरायली सेनाले सो स्थानमा बारम्बार आक्रमण गर्यो। अन्ततः, गोलाबारुद र पानीको अभावका कारण इजिप्टियालीहरू पछि हट्न बाध्य भए।<ref name="Varble, Derek, p. 39">{{harvnb|Varble|2003|p=|pp=35-39}}</ref><ref name="Varble, Derek, p. 35">{{harvnb|Varble|2003|p=35}}</ref> === हवाई अभियान === हवाई युद्धमा, इजरायली विमानहरूले आफ्नो एक विमान गुमाउँदै<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138">{{harvnb|Herzog|1982|p=138}}</ref><ref>Nordeen, Lon ''Fighters Over Israel'' London 1991, p. 198</ref> इजिप्टका सातदेखि नौ वटा जेट विमानहरूलाई खसाले।<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138" /> नोभेम्बर १ मा, राष्ट्रपति नासेरले आफ्ना पाइलटहरूलाई युद्धबाट पछि हट्न र आफ्ना विमानहरू दक्षिणी इजिप्टका बेसहरूमा उडान भर्न आदेश दिए। नोभेम्बर ३ मा, इजरायली डासो मिस्टेयर युद्धक जेटहरूले ब्रिटिस युद्धपोत 'एचएमएस क्रेन' (HMS Crane - ब्ल्याक स्वान क्लास स्लूप) लाई इजिप्टियाली नौसेनाको युद्धपोत ठानेर आक्रमण गरे, जब त्यो अकाबाको खाडीतर्फ जाने जलमार्गमा गस्ती गरिरहेको थियो। सो आक्रमणमा तीन जना क्रू सदस्यहरू घाइते भए। युद्धपोतले कडा विमान-भेदी (anti-aircraft) गोलाबारी गर्यो, र त्यसले आक्रमणकारी जेटहरूमध्ये एउटा खसाल्यो वा खसालेन भन्नेबारे विरोधाभासपूर्ण विवरणहरू रहेका छन्।<ref>Midshipman RJH Griffiths, HMS Newfoundland: ''The Night we sank the Domiat''</ref><ref>{{hansard|1956/dec/19/hms-crane-aircraft-attack|house=written|access-date=8 September 2011}}</ref><ref>Carter, Geoffrey – ''Crises do Happen: The Royal Navy and Operation Musketeer, Suez, 1956''</ref><ref>{{Cite book|last=Creveld|first=Martin Van|url=https://books.google.com/books?id=UnY4DgAAQBAJ|title=The Sword And The Olive: A Critical History Of The Israeli Defense Force|date=6 August 2008|publisher=PublicAffairs|isbn=978-0-7867-2546-5}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dayan|first=Moshe|url=https://books.google.com/books?id=xGBtAAAAMAAJ|title=Diary of the Sinai Campaign|date=1966|publisher=Harper & Row}}</ref><ref>{{Cite web |title=Orders, Decorations, Medals and Militaria (9 & 10 May 2018): Lot 81 &#124; Noonans Mayfair |url=https://www.noonans.co.uk/auctions/archive/past-catalogues/476/catalogue/310015/ |website=www.noonans.co.uk}}</ref> == बेलायती-फ्रान्सेली नहर आक्रमण == [[चित्र:Suez_Sea_Venom.jpg|अङ्गुठाकार|'एचएमएस इगल' (HMS Eagle) मा क्षति पुगेको डी ह्याभिल्यान्ड सी भेनम (de Havilland Sea Venom) विमान। ]] बेलायती-फ्रान्सेली सैन्य कारबाहीका दुई चरण थिए: अपरेसन मस्किटर र अपरेसन टेलिस्कोप । अपरेसन मस्किटर दुई चरणमा भएको थियो: * '''चरण १:''' इजिप्टको आकाशमाथि पूर्ण हवाई नियन्त्रण हासिल गर्न बेलायती-फ्रान्सेली वायुसेनाको परिचालन<ref name="Varble, Derek, p. 2522">{{harvnb|Varble|2003|p=25}}</ref> * '''चरण २:''' एङ्ग्लो-फ्रान्सेली वायुसेनाद्वारा १० दिने "हवाई-मनोवैज्ञानिक" (aero-psychological) अभियान चलाउने, जसले इजिप्टको अर्थतन्त्रलाई ध्वस्त पार्नेछ।<ref name="Varble, Derek, p. 2522" /> यस आक्रमणमा ब्रिटेन र फ्रान्सद्वारा साइप्रस र माल्टामा ठूलो संख्यामा वायुसेनाका टोलीहरू परिचालन गरिएका थिए भने धेरै विमानवाहक पोतहरू (aircraft carriers) पनि तैनाथ गरिएका थिए। साइप्रसमा रहेका दुईवटा हवाईअड्डाहरू यति धेरै भीडभाड भएका थिए कि फ्रान्सेली विमानहरूका लागि कमजोर स्थितिमा रहेको तेस्रो हवाईमैदान प्रयोगमा ल्याउनु परेको थियो। अपरेसन टेलिस्कोपमा नहर क्षेत्र (Canal Zone) कब्जा गर्नका लागि हवाई तथा समुद्री मार्गबाट सैनिकहरू अवतरण गराउने रणनीति सामेल थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Cold War}} [[श्रेणी:विश्वका युद्ध]] [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:फ्रान्स सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्य सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:स्वेज नहर]] [[श्रेणी:इजरायल सम्मिलित युद्धहरू]] 1rgzu0k1c27olfku7hu8njo111gvh8s 1392221 1392220 2026-10-03T11:52:13Z Bishaldev100 28807 /* पृष्ठभूमि */ 1392221 wikitext text/x-wiki {{distinguish|text=the [[२०२१ स्वेज नहर अवरोध]]}}{{Infobox military conflict |conflict = {{plainlist| * Suez Crisis * Tripartite Aggression * Sinai War}} |partof = [[शीतयुद्ध]] |campaign = |image = Tanks Destroyed Sinai.jpg |image_size = 300px |caption = |date = {{start date|df=yes|1956|10|29}}{{spaced ndash}}{{end date|df=yes|1956|11|7}} <br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=10|day1=29|year1=1956|month2=11|day2=7|year2=1956}}) <br />सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा Sinai (until March 1957) |place = [[गाजा पट्टि]] and [[इजिप्ट]] ([[सिनाइ प्रान्त]] र [[स्वेज नहर]] zone) |casus = स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण |result = गठबन्धन शैन्यको विजय;<ref name="Tal"/><ref>{{cite book |first=Michelle |last=Mart |title=Eye on Israel: How America Came to View the Jewish State as an Ally |page=159 |isbn=0791466876 |url=https://books.google.com/books?id=siDi1WTHjOUC&pg=PA159 }}</ref><ref>Stewart (2013) p 133</ref> <br>इजिप्टको राजनीतिक विजय<ref name="Tal">Tal (2001) p 203</ref> * अन्तराष्ट्रिय दबाब पछि ब्रिटेन फ्रेन्चको फिर्ता(December 1956) * सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा (until March 1957) * संयुक्त रास्ट्रिय सेना परिचालन<ref name="victory">{{cite book |first=Diane B. |last=Kunz |title=The Economic Diplomacy of the Suez Crisis |page=187 |isbn=0-8078-1967-0 |url=https://books.google.com/books?id=8lG54d7vzKkC&pg=PA187 }}</ref> * एन्टोनी इडेनद्वारा बेलायती प्रधानमन्त्री पदबाट राजिनामा * महाशक्तिको भूमिकाबाट बेलायतको अन्त्य |combatant1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR|size=22px}} [[इजरायल]]| {{Flag|संयुक्त अधिराज्य|size=22px}} | {{flagicon|फ्रान्स|size=22px}} [[French Fourth Republic|फ्रान्स]] }} |combatant2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922|size=22px}}<!-- Egypt used a slightly different flag during 1922–1958, see [[Flag of Egypt]] and [[Republic of Egypt (1953–58)]]; the current flag was introduced in 1984 --> [[Republic of Egypt (1953–1958)|इजिप्ट]]}} |commander1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} [[डेभिड बेन-गुरियन]] | {{flagicon|ISR}} [[Moshe Dayan]] | {{flagicon|ISR}} [[Asaf Simhoni]] | {{flagicon|ISR}} [[Haim Bar-Lev]] | {{flagicon|ISR}} [[Avraham Yoffe]] | {{flagicon|ISR}} [[Israel Tal]] | {{flagicon|ISR}} [[Ariel Sharon]] | {{flagicon|ISR}} Uri Ben-Ari | {{flagicon|GBR}} [[एन्थोनी एडिन]] | {{flagicon|GBR}} [[Gerald Templer]] | {{flagicon|GBR}} [[Charles Keightley]] | {{flagicon|GBR}} [[Hugh Stockwell]] | {{flagicon|GBR}} [[Manley Laurence Power|Manley Power]] |{{flagicon|FRA}} [[René Coty]] |{{flagicon|FRA}} [[Guy Mollet]] |{{flagicon|FRA}} [[Pierre Barjot]] |{{flagicon|FRA}} [[André Beaufre]] | |{{flagicon|FRA}} [[Jacques Massu]] }} |commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922}} [[गमाल अब्देल नासेर]] | {{flagicon|Egypt|1922}} [[Abdel Hakim Amer]] | {{flagicon|Egypt|1922}} Saadedden Mutawally | {{flagicon|Egypt|1922}} Sami Yassa | {{flagicon|Egypt|1922}} Jaafar al-Abd | {{flagicon|Egypt|1922}} Salahedin Moguy | {{flagicon|Egypt|1922}} Raouf Mahfouz Zaki }} |strength1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} 175,000 | {{flagicon|GBR}} 45,000 | {{flagicon|FRA}} 34,000 }} |strength2 = 3,००,०००<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/casualties.html Casualties in Arab–Israeli Wars], ''Jewish Virtual Library''</ref> |casualties1 = {{unbulleted list|'''इजरायल''': {{unbulleted list| १७२ मृत्यु | ८१७ घाइते | १ [[युद्ध बन्दी|बन्दि]]}} |'''बेलायत''': {{unbulleted list| १६ मृत्यु | ९६ घाइते }}| '''फ्रान्स''': {{unbulleted list| १० मृत्यु | ३३ घाइते }}}} |casualties2 = {{unbulleted list| १,६५० <ref name="Varble 1956, p. 90">Varble, ''Derek The Suez Crisis 1956'', Osprey: London 2003, p. 90</ref><ref>[http://www.onwar.com/aced/nation/ink/israel/fsinai1956.htm Britain France Israel Egypt War 1956]</ref>–3,००० वीरगति| १,००० सर्वसाधारण मृत्यु | ४,९०० घाइते | 5,000<ref>[https://books.google.com/books?id=SaFtAAAAMAAJ&q=5000#search_anchor A History of the Israeli Army: 1870 - 1974 - Zeev Schiff - كتب Google]</ref>–३०,००० + बन्दि<ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=h0X1qIECZcU#t=0m30s |title=Israel – The Suez War of 1956: U.S. newsreel footage |time=0:30–0:40}}</ref>}} }} '''स्वेज सङ्कट''', वा '''दोश्रो अरब-इजरायल युद्ध''',<ref name="Ross2004">{{cite book|last=Ross|first=Stewart|title=Causes and Consequences of the Arab–Israeli Conflict|url=https://books.google.com/books?id=sF-vF1fxM8YC&pg=PA76|year=2004|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-52585-9|pages=76–}}</ref><ref name="Isacoff2006">{{cite book|last=Isacoff|first=Jonathan B.|title=Writing the Arab–Israeli Conflict: Pragmatism and Historical Inquiry|url=https://books.google.com/books?id=9uEZYuEHZWMC&pg=PA79|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1273-1|pages=79–}}</ref><ref name="Caplan1983">{{cite book|last=Caplan|first=Neil|title=Futile Diplomacy: Operation Alpha and the Failure of Anglo-American Coercive Diplomacy in the Arab–Israeli Conflict, 1954–1956|url=https://books.google.com/books?id=j05JHMFH-G8C&pg=PR15|year=1983|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-4757-9|pages=15–}}</ref> '''त्रीपक्षीय आक्रमण''' ({{lang-ar|العدوان الثلاثي}}) अरब जगतमा <ref>{{cite web|url=http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|title=Port Said Remembers 'Tripartite Aggression' of 1956'|work=Daily News Egypt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825183715/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|archive-date=25 August 2011|url-status=dead|df=}}</ref> र इजरायल मा '''सिनाइ युद्ध''' ,<ref name="names">Also known as the '''Suez War''' or '''1956 War'''; other names include the ''Sinai war'', ''Suez–Sinai war'', ''1956 Arab–Israeli war'', the '''Second Arab–Israeli war''', ''Suez Campaign'', ''Sinai Campaign'', ''Kadesh Operation'' and ''Operation Musketeer''</ref> १९५६को उत्तरार्धमा इजिप्ट माथि इजरायल, र पछि संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्स ले गरेको आक्रमण थियो । यो आक्रमण [[स्वेज नहर]] माथि पश्चिमी देशको नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न तथा [[गमाल अब्देल नासेर|मिस्रको राष्ट्रपति नासेर]], जसले नहरलाई राष्ट्रियकरण गरेका थिए, लाई सत्ताबाट हटाउने उद्देश्यले गरिएको थियो।<ref>{{cite book|last=Mayer|first=Michael S.|title=The Eisenhower Years|url=https://books.google.com/books?id=dIhZxpoZVIQC&pg=PR44|publisher=Infobase Publishing|year=2010|page=44|isbn=9780816053872}}</ref> सन् १९५६ मा पहिले [[इजरायल|इजराइल]] तथा पछि ब्रिटेन र [[फ्रान्स]]द्वारा मिस्र माथि गरिएको आक्रमणलाई स्वेज संकट (Suez Crisis) भनिन्छ। युद्ध शुरू भए पछि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] राष्ट्रपति [[ड्वीट डेभिड आइजेनहावर|ड्वीट डी. आइजेनहावर]], [[सोवियत सङ्घ]] र [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]ले यसमा राजनयिक हस्तक्षेप गरे र आक्रमणकारी देशहरू पछि हट्नलाई बाध्य भए। यसले संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्सलाई लज्जित बनायो र नासेरको शक्तिलाई अझै मजबुत बनायो।<ref>{{cite book|last=Abernathy|first=David|title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980|page=CXXXIX|url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC&pg=PA139|date=2000|publisher=Yale University Press|accessdate=1 September 2015|isbn=978-0300093148}}</ref><ref>Roger Owen "Suez Crisis" ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.</ref><ref name="Economist2006">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/7218678|title=An affair to remember|date=27 June 2006|work=The Economist|accessdate=3 September 2014}}</ref> == पृष्ठभूमि == === १९४५ अघिको स्वेज नहर === [[चित्र:Canal_de_Suez.jpg|अङ्गुठाकार|भूमध्य सागर र रातो सागर हुँदै हिन्द महासागरलाई जोड्ने स्वेज नहरको अवस्थिति]] स्वेज नहर फ्रान्सेली र इजिप्टियाली सरकारहरूको वित्तीय लगानीमा सन् १८६९ मा खोलिएको थियो।<ref>{{Harvnb|Turner|2006|pp=21–24}}</ref> यस नहरको सञ्चालन ' स्वेज कम्पनी' नामक इजिप्टमा दर्ता भएको कम्पनीले गर्दथ्यो; तर नहर वरपरको क्षेत्र भने इजिप्टको सार्वभौम भूभागकै रूपमा रहेको थियो। यो नहर रणनीतिक रूपमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण थियो, किनकि यसले भूमध्य सागर र हिन्द महासागरबीच सबैभन्दा छोटो समुद्री मार्ग प्रदान गर्दथ्यो। सन् १८७५ मा, ऋण र वित्तीय सङ्कटका कारण इजिप्ट सञ्चालक कम्पनीमा रहेको आफ्नो सेयर ब्रिटिस सरकारलाई बेच्न बाध्य भयो। ब्रिटेनले ४० लाख पाउन्ड (सन् २०२३ को मूल्य अनुसार करिब ४० करोड पाउन्ड बराबर) मा कम्पनीको ४४ प्रतिशत सेयर प्राप्त गर्यो। सन् १८८२ को आक्रमण र कब्जासँगै, संयुक्त अधिराज्य (UK) ले इजिप्टका साथै नहर, यसको अर्थतन्त्र र सञ्चालनमाथि दे फ्याक्टो (व्यावहारिक) नियन्त्रण कायम गर्यो। सन् १८८८ को 'कन्स्ट्यान्टिनोपल महासन्धि'ले नहरलाई ब्रिटिस संरक्षण अन्तर्गतको एक तटस्थ क्षेत्र घोषणा गर्यो।<ref name="SIS: Suez Canal">{{Cite web |title=Suez Canal |url=http://www.sis.gov.eg/En/Land&people/50th/031700000000000002.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220163200/http://www.sis.gov.eg/En/Land%26people/50th/031700000000000002.htm |archive-date=20 February 2007 |access-date=18 March 2007 |publisher=Egyptian State Information Service}}</ref> यसलाई अनुमोदन गर्दा, [[अटोमन साम्राज्य|ओटोमन साम्राज्य]]ले युद्ध र शान्ति दुवै समयमा अन्तर्राष्ट्रिय जहाजहरूलाई नहर भएर स्वतन्त्र रूपमा आउजाउ गर्न दिन सहमति जनाएको थियो।<ref name="Sachar">{{Harvnb|Sachar|1996}}{{Page needed|date=December 2014}}<!-- since the page is missing, why not use a newer edition? --></ref> यस महासन्धिको बाबजुद, ब्रिटेनले धेरै अवसरहरूमा नहर बन्द गर्यो। सन् १९०४-०५ को रुस-जापान युद्धका क्रममा, डगर बैंक घटनापछि ब्रिटिसहरूले रुसी बाल्टिक फ्लिटलाई नहर प्रयोग गर्न अस्वीकार गरे र अफ्रिका घुमेर जान बाध्य बनाए, जसले जापानी साम्राज्यवादी सशस्त्र बलहरूलाई आफ्नो स्थिति सुदृढ गर्ने समय दियो। पहिलो विश्वयुद्धका क्रममा, ब्रिटेन र फ्रान्सले मित्रराष्ट्र (Allies) बाहेकका अन्य देशका जहाजहरूका लागि नहर बन्द गरिदिएका थिए।<ref>{{Harvnb|Varble|2003|p=11}}</ref> === १९४५–१९५२ === दोस्रो विश्वयुद्धपछिको समयमा, स्वेजमा रहेको ब्रिटेनको सैन्य अड्डा विश्वका ठूला सैन्य संरचनाहरूमध्ये एक थियो। स्वेज बेस मध्यपूर्वमा ब्रिटेनको रणनीतिक स्थितिका लागि एक महत्त्वपूर्ण अंग थियो; यद्यपि, यो बेलायत-इजिप्ट सम्बन्धमा बढ्दो तनावको स्रोत बन्यो।<ref name="Darwin 207">{{Harvnb|Darwin|1988|loc=p. 207 "Nothing could have been better calculated to lash popular Muslim feeling to new fury ... and to redouble Egyptian hostility to Britain on whose 'betrayal' of the Palestine Arabs the catastrophe could easily be blamed."}}</ref> दोस्रो विश्वयुद्धपछि पनि इन्धन (तेल) ओसारपसारका लागि स्वेज नहरको रणनीतिक महत्त्व निरन्तर कायम रह्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 12">{{Harvnb|Varble|2003|p=12}}</ref><ref>{{Harvnb|Yergin|1991|p=480}}</ref> त्यस समयमा पश्चिम युरोपले मध्यपूर्वबाट दैनिक २० लाख ब्यारेल तेल आयात गर्दथ्यो, जसमध्ये १२ लाख ब्यारेल ट्याङ्करमार्फत नहर भएर र बाँकी ८ लाख ब्यारेल फारसको खाडी (ट्रान्स-अरबियन पाइपलाइन) तथा किर्कुक (किर्कुक-बानियास पाइपलाइन) बाट भूमध्य सागरसम्म पुग्ने पाइपलाइनमार्फत ल्याइन्थ्यो। यी पाइपलाइन मार्गहरू अस्थिरताको जोखिममा रहने भएकाले बेलायती नेताहरू नहरको समुद्री मार्ग प्रयोग गर्न रुचाउँथे। इजिप्टको आन्तरिक राजनीतिमा व्यापक परिवर्तन आइरहेको थियो। इजिप्टमा मुस्लिम ब्रदरहुड जस्ता कट्टरपन्थी राजनीतिक समूहहरूको उदय र ब्रिटेन तथा उसको उपस्थितिप्रति बढ्दो आक्रामक रवैयाका साथ अशान्ति देखिन थाल्यो। यस बेलायत-विरोधी भावनामा इजरायलको स्थापनामा ब्रिटेनले खेलेको भूमिकाले पनि आगोमा घिउ थप्ने काम गरेको थियो।<ref name="Darwin 207" /> अक्टोबर १९५१ मा, इजिप्ट सरकारले एकतर्फी रूपमा सन् १९३६ को बेलायत-इजिप्ट सन्धि रद्द गर्यो, जसको सर्तले ब्रिटेनलाई स्वेज बेस थप २० वर्षका लागि भाडामा प्रयोग गर्न दिएको थियो।<ref>{{Harvnb|Butler|2002|p=111}}</ref> ब्रिटेनले आफ्ना सन्धि अधिकारहरू र स्वेज तैनाथ सैन्य दस्ताको उपस्थितिमा टेकेर स्वेजबाट हट्न अस्वीकार गर्यो। यसको परिणामस्वरूप इजिप्टमा ब्रिटेन र उसका सैनिकहरूप्रति हिंसात्मक शत्रुता थप चुलिन पुग्यो।{{Citation needed|date=October 2022}} == स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण == [[चित्र:1956-07-30_Suez_Canal_Seized.ogv|thumb|Nasser announces the nationalisation of the canal ([[Universal Newsreel]], 30 July 1956).]] [[चित्र:Suez_Canal,_Port_Said_-_ISS_2.jpg|thumb|[[Port Said]], at the entrance to the Suez Canal from the Mediterranean.]] २६ जुलाई १९५६ मा अलेक्जेद्रिया-(अलेक्जान्ड्रिया) मा सबोधन गर्दै नासेरले इजिप्टको सेनालाई [[स्वेज नहर]] नियन्त्रण गर्न र नहरको राष्ट्रियकरण कार्वान्ययन गर्न आदेश दिए। <ref>{{harvnb|Kissinger|1994|p=530}}</ref> उनले राष्ट्रियकरण कानुन प्रकाशित भएको , स्वेज नहरको सबै सम्पत्ति रोक्का भएको, र सबै शेयरधनीहरूलाई पेरिस स्टक एक्सचेन्जको अन्तिम मूल्य अनुसारको पैसा चुक्ता गरिने घोषणा गरे ।<ref>BBC On This Day, [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm 1956: Egypt seizes Suez Canal]</ref> त्यहि दिन, इजिप्टले इजरायली जहाजहरूलाई बन्द गरियो ।<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|title=1956: Egypt Seizes Suez Canal|date=26 July 1956|accessdate=4 March 2007|publisher=BBC}}</ref> मिस्त्रका राष्ट्रपति कर्नल गमाल नासेरले २६ जुलाई १९५६ मा [[स्वेज नहर]]लाई राष्ट्रियकरण गरे तथा ब्रिटेन र फ्रान्सको सेनालाई इजिप्टबाट हट्न आदेश दिए । त्यसपछि ब्रिटेन र फ्रान्सका सेनाले मिस्त्रमाथि आक्रमण गरे। [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्|सुरक्षा परिषद]]मा रुसले आक्रमण नरोकिए युद्धमा उत्रने धम्कि दिए र ब्रिटेन तथा फ्रान्सले युद्ध बन्द गरे [[संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव]] '''[[डग हमरसल्ड|ड्याग ह्यामरसोल्ड]]'''ले एक संयुक्त राष्ट्रिय सेनालाई मिस्त्र पठाए र त्यहाँ शान्ति स्थापित गराए । तथा १९५७ मा [[स्वेज नहर]] सबै देशको जहाजको आबगमनको लागि खुला गरियो। {{clear}} == अपरेसन कादेश == [[चित्र:1956_Suez_war_-_conquest_of_Sinai.jpg|अङ्गुठाकार|Anglo-French para drops on the Suez Canal and Israeli conquest of Sinai]] लडाइँ १९५६ अक्टोबर २९ मा सुरु भएको थियो।<ref>{{Harvnb|Risse-Kappen|1997|p=94}}</ref> दिउँसो करिब ३:०० बजे, इजरायली वायुसेनाका मस्ट्याङ्ग (Mustangs) विमानहरूले सिनाईभरका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा शृङ्खलाबद्ध आक्रमण सुरु गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 28">{{harvnb|Varble|2003|p=28}}</ref> इजिप्टका कमाण्डर फिल्ड मार्सल अब्दुल हकिम अमिरले सुरुमा सिनाईमा भएको इजरायली घुसपैठका रिपोर्टहरूलाई आक्रमण (invasion) नभई एउटा ठूलो छापा (raid) को रूपमा लिए र सामान्य सतर्कता (general alert) को आदेश दिएनन्।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> अमिरले आफ्नो गल्ती महसुस गर्दासम्म इजरायलीहरूले सिनाईमा ठूलो प्रगति गरिसकेका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> इजरायली गुप्तचर निकायले जोर्डन इजिप्टको पक्षबाट युद्धमा आउने अपेक्षा गरेको हुनाले, इजरायल सीमा पुलिसले वेस्ट बैंकसँगको ग्रीन लाइनसहित इजरायल-जोर्डन सीमालाई सैन्यीकरण गर्यो।<ref>[[Benny Morris]], ''Righteous Victims'', p. 289</ref>जोर्डन सीमा क्षेत्रमा रहेका इजरायली-अरब गाउँहरूमा कर्फ्यू लगाइयो। यसको परिणामस्वरूप कफ्र कासिम नरसंहारको रूपमा चिनिने घटनामा काफ्र कासिम नामक अरब गाउँमा ४८ जना नागरिकको हत्या भयो। [[चित्र:Tzniha-mitle.jpg|अङ्गुठाकार|मिटला पास (Mitla Pass) नजिक इजरायली प्याराट्रूपर]] इजरायली नवौँ इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अक्टोबर २९–३० को राति सारम अल-शेखविरुद्ध पछिल्लो आक्रमणका लागि एक महत्वपूर्ण आधार मानिने रास अल-नकब कब्जा गर्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29">{{harvnb|Varble|2003|p=29}}</ref> सोही राति, चौथो इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अबु उवायला (Abu Uwayulah) विरुद्धको आक्रमणका लागि सुरुवाती विन्दु मानिने अल-कुसाइमा (al-Qusaymah) मा धावा बोल्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29" /><ref name="Varble, Derek, p. 31">{{harvnb|Varble|2003|p=31}}</ref> [[चित्र:Israeli_troops_in_sinai_war.jpg|अङ्गुठाकार|पारकर मेमोरियल (Parker Memorial) नजिक इजरायली प्याराट्रूपरहरू खाडल खन्दै]] एरियल सारोन (Ariel Sharon) को नेतृत्वमा रहेका प्याराट्रूपरहरूको एक भाग प्रथम ब्रिगेडलाई भेट्न अगाडि बढ्यो। बाटोमा, सारोनले बिहानीपखको आक्रमणमा थेमेद (Themed) माथि धावा बोले र आफ्ना बख्तरबन्द टोलीका साथ सहर कब्जा गर्न सफल भए।<ref name="Varble, Derek, p. 32">{{harvnb|Varble|2003|p=32}}</ref> सारोनले जेबेल हेटान (Jebel Heitan) मा रहेका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा आक्रमण गर्ने निर्णय गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 32" /> इजिप्टियालीहरू पराजित भए र पछि हट्न बाध्य भए। यस लडाइँमा कुल २६० इजिप्टियाली र ३८ इजरायली सैनिक मारिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33">{{harvnb|Varble|2003|p=33}}</ref> यद्यपि यो लडाइँ इजरायलको जित थियो, तर यसमा भएको जनधनको क्षतिले सारोनलाई विवादमा तान्यो।<ref name="Varble, Derek, pp. 32–33">{{harvnb|Varble|2003|pp=32–33}}</ref> अबु उवायला गाउँ सम्पूर्ण सिनाईका लागि सडक केन्द्रको रूपमा रहेको थियो, त्यसैले यो इजरायलको मुख्य लक्ष्य बन्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अबु उवायलाको पूर्वमा धेरै पहाडी शृङ्खलाहरू थिए जसले इजरायलीहरूमाझ "हेजहग" (Hedgehog) को रूपमा चिनिने प्राकृतिक रक्षात्मक क्षेत्र बनाएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> कर्णेल सामी यासाको कमाण्डमा रहेको तेस्रो इन्फन्ट्री डिभिजनका १७ औँ र १८ औँ बटालियनका ३,००० इजिप्टियाली सैनिकहरूले "हेजहग" लाई नियन्त्रणमा लिएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर १ को अवधिमा इजरायली सेनाले सो स्थानमा बारम्बार आक्रमण गर्यो। अन्ततः, गोलाबारुद र पानीको अभावका कारण इजिप्टियालीहरू पछि हट्न बाध्य भए।<ref name="Varble, Derek, p. 39">{{harvnb|Varble|2003|p=|pp=35-39}}</ref><ref name="Varble, Derek, p. 35">{{harvnb|Varble|2003|p=35}}</ref> === हवाई अभियान === हवाई युद्धमा, इजरायली विमानहरूले आफ्नो एक विमान गुमाउँदै<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138">{{harvnb|Herzog|1982|p=138}}</ref><ref>Nordeen, Lon ''Fighters Over Israel'' London 1991, p. 198</ref> इजिप्टका सातदेखि नौ वटा जेट विमानहरूलाई खसाले।<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138" /> नोभेम्बर १ मा, राष्ट्रपति नासेरले आफ्ना पाइलटहरूलाई युद्धबाट पछि हट्न र आफ्ना विमानहरू दक्षिणी इजिप्टका बेसहरूमा उडान भर्न आदेश दिए। नोभेम्बर ३ मा, इजरायली डासो मिस्टेयर युद्धक जेटहरूले ब्रिटिस युद्धपोत 'एचएमएस क्रेन' (HMS Crane - ब्ल्याक स्वान क्लास स्लूप) लाई इजिप्टियाली नौसेनाको युद्धपोत ठानेर आक्रमण गरे, जब त्यो अकाबाको खाडीतर्फ जाने जलमार्गमा गस्ती गरिरहेको थियो। सो आक्रमणमा तीन जना क्रू सदस्यहरू घाइते भए। युद्धपोतले कडा विमान-भेदी (anti-aircraft) गोलाबारी गर्यो, र त्यसले आक्रमणकारी जेटहरूमध्ये एउटा खसाल्यो वा खसालेन भन्नेबारे विरोधाभासपूर्ण विवरणहरू रहेका छन्।<ref>Midshipman RJH Griffiths, HMS Newfoundland: ''The Night we sank the Domiat''</ref><ref>{{hansard|1956/dec/19/hms-crane-aircraft-attack|house=written|access-date=8 September 2011}}</ref><ref>Carter, Geoffrey – ''Crises do Happen: The Royal Navy and Operation Musketeer, Suez, 1956''</ref><ref>{{Cite book|last=Creveld|first=Martin Van|url=https://books.google.com/books?id=UnY4DgAAQBAJ|title=The Sword And The Olive: A Critical History Of The Israeli Defense Force|date=6 August 2008|publisher=PublicAffairs|isbn=978-0-7867-2546-5}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dayan|first=Moshe|url=https://books.google.com/books?id=xGBtAAAAMAAJ|title=Diary of the Sinai Campaign|date=1966|publisher=Harper & Row}}</ref><ref>{{Cite web |title=Orders, Decorations, Medals and Militaria (9 & 10 May 2018): Lot 81 &#124; Noonans Mayfair |url=https://www.noonans.co.uk/auctions/archive/past-catalogues/476/catalogue/310015/ |website=www.noonans.co.uk}}</ref> == बेलायती-फ्रान्सेली नहर आक्रमण == [[चित्र:Suez_Sea_Venom.jpg|अङ्गुठाकार|'एचएमएस इगल' (HMS Eagle) मा क्षति पुगेको डी ह्याभिल्यान्ड सी भेनम (de Havilland Sea Venom) विमान। ]] बेलायती-फ्रान्सेली सैन्य कारबाहीका दुई चरण थिए: अपरेसन मस्किटर र अपरेसन टेलिस्कोप । अपरेसन मस्किटर दुई चरणमा भएको थियो: * '''चरण १:''' इजिप्टको आकाशमाथि पूर्ण हवाई नियन्त्रण हासिल गर्न बेलायती-फ्रान्सेली वायुसेनाको परिचालन<ref name="Varble, Derek, p. 2522">{{harvnb|Varble|2003|p=25}}</ref> * '''चरण २:''' एङ्ग्लो-फ्रान्सेली वायुसेनाद्वारा १० दिने "हवाई-मनोवैज्ञानिक" (aero-psychological) अभियान चलाउने, जसले इजिप्टको अर्थतन्त्रलाई ध्वस्त पार्नेछ।<ref name="Varble, Derek, p. 2522" /> यस आक्रमणमा ब्रिटेन र फ्रान्सद्वारा साइप्रस र माल्टामा ठूलो संख्यामा वायुसेनाका टोलीहरू परिचालन गरिएका थिए भने धेरै विमानवाहक पोतहरू (aircraft carriers) पनि तैनाथ गरिएका थिए। साइप्रसमा रहेका दुईवटा हवाईअड्डाहरू यति धेरै भीडभाड भएका थिए कि फ्रान्सेली विमानहरूका लागि कमजोर स्थितिमा रहेको तेस्रो हवाईमैदान प्रयोगमा ल्याउनु परेको थियो। अपरेसन टेलिस्कोपमा नहर क्षेत्र (Canal Zone) कब्जा गर्नका लागि हवाई तथा समुद्री मार्गबाट सैनिकहरू अवतरण गराउने रणनीति सामेल थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Cold War}} [[श्रेणी:विश्वका युद्ध]] [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:फ्रान्स सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्य सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:स्वेज नहर]] [[श्रेणी:इजरायल सम्मिलित युद्धहरू]] pe8t8xko5jziznspq8py5e5649gzj64 1392222 1392221 2026-10-03T11:55:09Z Bishaldev100 28807 1392222 wikitext text/x-wiki {{distinguish|text=the [[२०२१ स्वेज नहर अवरोध]]}}{{Infobox military conflict |conflict = {{plainlist| * Suez Crisis * Tripartite Aggression * Sinai War}} |partof = [[शीतयुद्ध]] |campaign = |image = Tanks Destroyed Sinai.jpg |image_size = 300px |caption = |date = {{start date|df=yes|1956|10|29}}{{spaced ndash}}{{end date|df=yes|1956|11|7}} <br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=10|day1=29|year1=1956|month2=11|day2=7|year2=1956}}) <br />सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा Sinai (until March 1957) |place = [[गाजा पट्टि]] and [[इजिप्ट]] ([[सिनाइ प्रान्त]] र [[स्वेज नहर]] zone) |casus = स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण |result = गठबन्धन शैन्यको विजय;<ref name="Tal"/><ref>{{cite book |first=Michelle |last=Mart |title=Eye on Israel: How America Came to View the Jewish State as an Ally |page=159 |isbn=0791466876 |url=https://books.google.com/books?id=siDi1WTHjOUC&pg=PA159 }}</ref><ref>Stewart (2013) p 133</ref> <br>इजिप्टको राजनीतिक विजय<ref name="Tal">Tal (2001) p 203</ref> * अन्तराष्ट्रिय दबाब पछि ब्रिटेन फ्रेन्चको फिर्ता(December 1956) * सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा (until March 1957) * संयुक्त रास्ट्रिय सेना परिचालन<ref name="victory">{{cite book |first=Diane B. |last=Kunz |title=The Economic Diplomacy of the Suez Crisis |page=187 |isbn=0-8078-1967-0 |url=https://books.google.com/books?id=8lG54d7vzKkC&pg=PA187 }}</ref> * एन्टोनी इडेनद्वारा बेलायती प्रधानमन्त्री पदबाट राजिनामा * महाशक्तिको भूमिकाबाट बेलायतको अन्त्य |combatant1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR|size=22px}} [[इजरायल]]| {{Flag|संयुक्त अधिराज्य|size=22px}} | {{flagicon|फ्रान्स|size=22px}} [[French Fourth Republic|फ्रान्स]] }} |combatant2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922|size=22px}}<!-- Egypt used a slightly different flag during 1922–1958, see [[Flag of Egypt]] and [[Republic of Egypt (1953–58)]]; the current flag was introduced in 1984 --> [[Republic of Egypt (1953–1958)|इजिप्ट]]}} |commander1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} [[डेभिड बेन-गुरियन]] | {{flagicon|ISR}} [[Moshe Dayan]] | {{flagicon|ISR}} [[Asaf Simhoni]] | {{flagicon|ISR}} [[Haim Bar-Lev]] | {{flagicon|ISR}} [[Avraham Yoffe]] | {{flagicon|ISR}} [[Israel Tal]] | {{flagicon|ISR}} [[Ariel Sharon]] | {{flagicon|ISR}} Uri Ben-Ari | {{flagicon|GBR}} [[एन्थोनी एडिन]] | {{flagicon|GBR}} [[Gerald Templer]] | {{flagicon|GBR}} [[Charles Keightley]] | {{flagicon|GBR}} [[Hugh Stockwell]] | {{flagicon|GBR}} [[Manley Laurence Power|Manley Power]] |{{flagicon|FRA}} [[René Coty]] |{{flagicon|FRA}} [[Guy Mollet]] |{{flagicon|FRA}} [[Pierre Barjot]] |{{flagicon|FRA}} [[André Beaufre]] | |{{flagicon|FRA}} [[Jacques Massu]] }} |commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922}} [[गमाल अब्देल नासेर]] | {{flagicon|Egypt|1922}} [[Abdel Hakim Amer]] | {{flagicon|Egypt|1922}} Saadedden Mutawally | {{flagicon|Egypt|1922}} Sami Yassa | {{flagicon|Egypt|1922}} Jaafar al-Abd | {{flagicon|Egypt|1922}} Salahedin Moguy | {{flagicon|Egypt|1922}} Raouf Mahfouz Zaki }} |strength1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} 175,000 | {{flagicon|GBR}} 45,000 | {{flagicon|FRA}} 34,000 }} |strength2 = 3,००,०००<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/casualties.html Casualties in Arab–Israeli Wars], ''Jewish Virtual Library''</ref> |casualties1 = {{unbulleted list|'''इजरायल''': {{unbulleted list| १७२ मृत्यु | ८१७ घाइते | १ [[युद्ध बन्दी|बन्दि]]}} |'''बेलायत''': {{unbulleted list| १६ मृत्यु | ९६ घाइते }}| '''फ्रान्स''': {{unbulleted list| १० मृत्यु | ३३ घाइते }}}} |casualties2 = {{unbulleted list| १,६५० <ref name="Varble 1956, p. 90">Varble, ''Derek The Suez Crisis 1956'', Osprey: London 2003, p. 90</ref><ref>[http://www.onwar.com/aced/nation/ink/israel/fsinai1956.htm Britain France Israel Egypt War 1956]</ref>–3,००० वीरगति| १,००० सर्वसाधारण मृत्यु | ४,९०० घाइते | 5,000<ref>[https://books.google.com/books?id=SaFtAAAAMAAJ&q=5000#search_anchor A History of the Israeli Army: 1870 - 1974 - Zeev Schiff - كتب Google]</ref>–३०,००० + बन्दि<ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=h0X1qIECZcU#t=0m30s |title=Israel – The Suez War of 1956: U.S. newsreel footage |time=0:30–0:40}}</ref>}} }} '''स्वेज सङ्कट''', वा '''दोश्रो अरब-इजरायल युद्ध''',<ref name="Ross2004">{{cite book|last=Ross|first=Stewart|title=Causes and Consequences of the Arab–Israeli Conflict|url=https://books.google.com/books?id=sF-vF1fxM8YC&pg=PA76|year=2004|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-52585-9|pages=76–}}</ref><ref name="Isacoff2006">{{cite book|last=Isacoff|first=Jonathan B.|title=Writing the Arab–Israeli Conflict: Pragmatism and Historical Inquiry|url=https://books.google.com/books?id=9uEZYuEHZWMC&pg=PA79|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1273-1|pages=79–}}</ref><ref name="Caplan1983">{{cite book|last=Caplan|first=Neil|title=Futile Diplomacy: Operation Alpha and the Failure of Anglo-American Coercive Diplomacy in the Arab–Israeli Conflict, 1954–1956|url=https://books.google.com/books?id=j05JHMFH-G8C&pg=PR15|year=1983|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-4757-9|pages=15–}}</ref> '''त्रीपक्षीय आक्रमण''' ({{lang-ar|العدوان الثلاثي}}) अरब जगतमा <ref>{{cite web|url=http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|title=Port Said Remembers 'Tripartite Aggression' of 1956'|work=Daily News Egypt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825183715/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|archive-date=25 August 2011|url-status=dead|df=}}</ref> र इजरायल मा '''सिनाइ युद्ध''' ,<ref name="names">Also known as the '''Suez War''' or '''1956 War'''; other names include the ''Sinai war'', ''Suez–Sinai war'', ''1956 Arab–Israeli war'', the '''Second Arab–Israeli war''', ''Suez Campaign'', ''Sinai Campaign'', ''Kadesh Operation'' and ''Operation Musketeer''</ref> १९५६को उत्तरार्धमा इजिप्ट माथि इजरायल, र पछि संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्स ले गरेको आक्रमण थियो । यो आक्रमण [[स्वेज नहर]] माथि पश्चिमी देशको नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न तथा [[गमाल अब्देल नासेर|मिस्रको राष्ट्रपति नासेर]], जसले नहरलाई राष्ट्रियकरण गरेका थिए, लाई सत्ताबाट हटाउने उद्देश्यले गरिएको थियो।<ref>{{cite book|last=Mayer|first=Michael S.|title=The Eisenhower Years|url=https://books.google.com/books?id=dIhZxpoZVIQC&pg=PR44|publisher=Infobase Publishing|year=2010|page=44|isbn=9780816053872}}</ref> सन् १९५६ मा पहिले [[इजरायल|इजराइल]] तथा पछि ब्रिटेन र [[फ्रान्स]]द्वारा मिस्र माथि गरिएको आक्रमणलाई स्वेज संकट (Suez Crisis) भनिन्छ। युद्ध शुरू भए पछि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] राष्ट्रपति [[ड्वीट डेभिड आइजेनहावर|ड्वीट डी. आइजेनहावर]], [[सोवियत सङ्घ]] र [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]ले यसमा राजनयिक हस्तक्षेप गरे र आक्रमणकारी देशहरू पछि हट्नलाई बाध्य भए। यसले संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्सलाई लज्जित बनायो र नासेरको शक्तिलाई अझै मजबुत बनायो।<ref>{{cite book|last=Abernathy|first=David|title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980|page=CXXXIX|url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC&pg=PA139|date=2000|publisher=Yale University Press|accessdate=1 September 2015|isbn=978-0300093148}}</ref><ref>Roger Owen "Suez Crisis" ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.</ref><ref name="Economist2006">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/7218678|title=An affair to remember|date=27 June 2006|work=The Economist|accessdate=3 September 2014}}</ref> यस सङ्कटले नासेरको साख र स्थितिलाई थप मजबुत बनायो भने बेलायत र फ्रान्सका लागि शीतयुद्धका बीच अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अपमानको स्थिति सिर्जना गर्यो। इतिहासकारहरूका अनुसार यस घटनाले एउटा [[महाशक्ति]]का रूपमा बेलायतको भूमिकाको अन्त्य भएको सङ्केत गरेको थियो।<ref>{{Cite book|last=Abernathy|first=David|title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980|date=2000|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-3000-9314-8|page=[https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC&pg=PA139 CXXXIX]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Owen|first=Roger|author-link=Roger Owen (historian)|title=Suez Crisis|date=2001|publisher=Oxford University Press|editor-last=Krieger|editor-first=Joel|edition=2nd|series=The Oxford Companion to the Politics of the World}}{{Page needed|date=May 2023}}</ref><ref name="Economist20062">{{Cite news|url=https://www.economist.com/special-report/2006/07/27/an-affair-to-remember|title=An affair to remember|date=27 June 2006|newspaper=[[The Economist]]|access-date=3 September 2014}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ellis|first=Sylvia|title=Historical Dictionary of Anglo-American Relations|date=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6297-5|page=[https://books.google.com/books?id=MYs-8OMk_H0C&pg=PA212 212]}}</ref><ref name="Peden2012">{{Citation |last=Peden |first=G. C. |title=Suez and Britain's Decline as a World Power |date=December 2012 |journal=The Historical Journal |volume=55 |issue=4 |pages=1073–1096 |doi=10.1017/S0018246X12000246 |issn=0018-246X |author-link=G. C. Peden |doi-access=free}}</ref><ref name="history_com_12">{{Cite web |last1=Mullen |first1=Matt |last2=Onion |first2=Amanda |last3=Sullivan |first3=Missy |last4=Zapata |first4=Christian |date=2022-09-14 |title=Suez Crisis |url=https://www.history.com/topics/cold-war/suez-crisis |access-date=2023-06-15 |website=[[History Channel]]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Reassessing Suez 1956: New perspectives on the crisis and its aftermath|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-0-7546-6170-2|editor-last=Smith|editor-first=Simon C.|pages=216–218}}</ref> यस द्वन्द्वको परिणामस्वरूप, संयुक्त राष्ट्र सङ्घ ले इजिप्ट-इजरायल सीमामा गस्ती र निगरानी गर्नका लागि एक आपतकालीन बलको स्थापना गर्यो। युएनको पहलमा कूटनीतिक प्रयासहरूमार्फत द्वन्द्व समाधान गर्न खेलेको भूमिकाका लागि क्यानाडाका विदेश मन्त्री लेस्टर बी. पियर्सनले नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त गरे। विश्लेषकहरूका अनुसार यस सङ्कटले सोभियत सङ्घ को हौसला बढाएको हुन सक्छ, जसले गर्दा उसलाई हंगेरीमाथि आक्रमण गर्न प्रेरित गर्यो।<ref>{{Cite web |last=Mastny |first=Vojtech |author-link=Vojtech Mastny (historian) |date=March 2002 |title=NATO in the Beholder's Eye: Soviet Perceptions and Policies, 1949–56 |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/ACFB01.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127053153/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/ACFB01.pdf |archive-date=2023-11-27 |access-date=30 April 2018 |website=Cold War International History Project |publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars}}</ref><ref>{{Cite book|last=Christopher|first=Adam|title=The 1956 Hungarian Revolution: Hungarian and Canadian Perspectives|date=2010|publisher=University of Ottawa Press|isbn=978-0-7766-0705-4|page=[https://books.google.com/books?id=K33FTgZjPFIC&pg=PA37 37]}}</ref> == पृष्ठभूमि == === १९४५ अघिको स्वेज नहर === [[चित्र:Canal_de_Suez.jpg|अङ्गुठाकार|भूमध्य सागर र रातो सागर हुँदै हिन्द महासागरलाई जोड्ने स्वेज नहरको अवस्थिति]] स्वेज नहर फ्रान्सेली र इजिप्टियाली सरकारहरूको वित्तीय लगानीमा सन् १८६९ मा खोलिएको थियो।<ref>{{Harvnb|Turner|2006|pp=21–24}}</ref> यस नहरको सञ्चालन ' स्वेज कम्पनी' नामक इजिप्टमा दर्ता भएको कम्पनीले गर्दथ्यो; तर नहर वरपरको क्षेत्र भने इजिप्टको सार्वभौम भूभागकै रूपमा रहेको थियो। यो नहर रणनीतिक रूपमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण थियो, किनकि यसले भूमध्य सागर र हिन्द महासागरबीच सबैभन्दा छोटो समुद्री मार्ग प्रदान गर्दथ्यो। सन् १८७५ मा, ऋण र वित्तीय सङ्कटका कारण इजिप्ट सञ्चालक कम्पनीमा रहेको आफ्नो सेयर ब्रिटिस सरकारलाई बेच्न बाध्य भयो। ब्रिटेनले ४० लाख पाउन्ड (सन् २०२३ को मूल्य अनुसार करिब ४० करोड पाउन्ड बराबर) मा कम्पनीको ४४ प्रतिशत सेयर प्राप्त गर्यो। सन् १८८२ को आक्रमण र कब्जासँगै, संयुक्त अधिराज्य (UK) ले इजिप्टका साथै नहर, यसको अर्थतन्त्र र सञ्चालनमाथि दे फ्याक्टो (व्यावहारिक) नियन्त्रण कायम गर्यो। सन् १८८८ को 'कन्स्ट्यान्टिनोपल महासन्धि'ले नहरलाई ब्रिटिस संरक्षण अन्तर्गतको एक तटस्थ क्षेत्र घोषणा गर्यो।<ref name="SIS: Suez Canal">{{Cite web |title=Suez Canal |url=http://www.sis.gov.eg/En/Land&people/50th/031700000000000002.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220163200/http://www.sis.gov.eg/En/Land%26people/50th/031700000000000002.htm |archive-date=20 February 2007 |access-date=18 March 2007 |publisher=Egyptian State Information Service}}</ref> यसलाई अनुमोदन गर्दा, [[अटोमन साम्राज्य|ओटोमन साम्राज्य]]ले युद्ध र शान्ति दुवै समयमा अन्तर्राष्ट्रिय जहाजहरूलाई नहर भएर स्वतन्त्र रूपमा आउजाउ गर्न दिन सहमति जनाएको थियो।<ref name="Sachar">{{Harvnb|Sachar|1996}}{{Page needed|date=December 2014}}<!-- since the page is missing, why not use a newer edition? --></ref> यस महासन्धिको बाबजुद, ब्रिटेनले धेरै अवसरहरूमा नहर बन्द गर्यो। सन् १९०४-०५ को रुस-जापान युद्धका क्रममा, डगर बैंक घटनापछि ब्रिटिसहरूले रुसी बाल्टिक फ्लिटलाई नहर प्रयोग गर्न अस्वीकार गरे र अफ्रिका घुमेर जान बाध्य बनाए, जसले जापानी साम्राज्यवादी सशस्त्र बलहरूलाई आफ्नो स्थिति सुदृढ गर्ने समय दियो। पहिलो विश्वयुद्धका क्रममा, ब्रिटेन र फ्रान्सले मित्रराष्ट्र (Allies) बाहेकका अन्य देशका जहाजहरूका लागि नहर बन्द गरिदिएका थिए।<ref>{{Harvnb|Varble|2003|p=11}}</ref> === १९४५–१९५२ === दोस्रो विश्वयुद्धपछिको समयमा, स्वेजमा रहेको ब्रिटेनको सैन्य अड्डा विश्वका ठूला सैन्य संरचनाहरूमध्ये एक थियो। स्वेज बेस मध्यपूर्वमा ब्रिटेनको रणनीतिक स्थितिका लागि एक महत्त्वपूर्ण अंग थियो; यद्यपि, यो बेलायत-इजिप्ट सम्बन्धमा बढ्दो तनावको स्रोत बन्यो।<ref name="Darwin 207">{{Harvnb|Darwin|1988|loc=p. 207 "Nothing could have been better calculated to lash popular Muslim feeling to new fury ... and to redouble Egyptian hostility to Britain on whose 'betrayal' of the Palestine Arabs the catastrophe could easily be blamed."}}</ref> दोस्रो विश्वयुद्धपछि पनि इन्धन (तेल) ओसारपसारका लागि स्वेज नहरको रणनीतिक महत्त्व निरन्तर कायम रह्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 12">{{Harvnb|Varble|2003|p=12}}</ref><ref>{{Harvnb|Yergin|1991|p=480}}</ref> त्यस समयमा पश्चिम युरोपले मध्यपूर्वबाट दैनिक २० लाख ब्यारेल तेल आयात गर्दथ्यो, जसमध्ये १२ लाख ब्यारेल ट्याङ्करमार्फत नहर भएर र बाँकी ८ लाख ब्यारेल फारसको खाडी (ट्रान्स-अरबियन पाइपलाइन) तथा किर्कुक (किर्कुक-बानियास पाइपलाइन) बाट भूमध्य सागरसम्म पुग्ने पाइपलाइनमार्फत ल्याइन्थ्यो। यी पाइपलाइन मार्गहरू अस्थिरताको जोखिममा रहने भएकाले बेलायती नेताहरू नहरको समुद्री मार्ग प्रयोग गर्न रुचाउँथे। इजिप्टको आन्तरिक राजनीतिमा व्यापक परिवर्तन आइरहेको थियो। इजिप्टमा मुस्लिम ब्रदरहुड जस्ता कट्टरपन्थी राजनीतिक समूहहरूको उदय र ब्रिटेन तथा उसको उपस्थितिप्रति बढ्दो आक्रामक रवैयाका साथ अशान्ति देखिन थाल्यो। यस बेलायत-विरोधी भावनामा इजरायलको स्थापनामा ब्रिटेनले खेलेको भूमिकाले पनि आगोमा घिउ थप्ने काम गरेको थियो।<ref name="Darwin 207" /> अक्टोबर १९५१ मा, इजिप्ट सरकारले एकतर्फी रूपमा सन् १९३६ को बेलायत-इजिप्ट सन्धि रद्द गर्यो, जसको सर्तले ब्रिटेनलाई स्वेज बेस थप २० वर्षका लागि भाडामा प्रयोग गर्न दिएको थियो।<ref>{{Harvnb|Butler|2002|p=111}}</ref> ब्रिटेनले आफ्ना सन्धि अधिकारहरू र स्वेज तैनाथ सैन्य दस्ताको उपस्थितिमा टेकेर स्वेजबाट हट्न अस्वीकार गर्यो। यसको परिणामस्वरूप इजिप्टमा ब्रिटेन र उसका सैनिकहरूप्रति हिंसात्मक शत्रुता थप चुलिन पुग्यो।{{Citation needed|date=October 2022}} == स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण == [[चित्र:1956-07-30_Suez_Canal_Seized.ogv|thumb|Nasser announces the nationalisation of the canal ([[Universal Newsreel]], 30 July 1956).]] [[चित्र:Suez_Canal,_Port_Said_-_ISS_2.jpg|thumb|[[Port Said]], at the entrance to the Suez Canal from the Mediterranean.]] २६ जुलाई १९५६ मा अलेक्जेद्रिया-(अलेक्जान्ड्रिया) मा सबोधन गर्दै नासेरले इजिप्टको सेनालाई [[स्वेज नहर]] नियन्त्रण गर्न र नहरको राष्ट्रियकरण कार्वान्ययन गर्न आदेश दिए। <ref>{{harvnb|Kissinger|1994|p=530}}</ref> उनले राष्ट्रियकरण कानुन प्रकाशित भएको , स्वेज नहरको सबै सम्पत्ति रोक्का भएको, र सबै शेयरधनीहरूलाई पेरिस स्टक एक्सचेन्जको अन्तिम मूल्य अनुसारको पैसा चुक्ता गरिने घोषणा गरे ।<ref>BBC On This Day, [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm 1956: Egypt seizes Suez Canal]</ref> त्यहि दिन, इजिप्टले इजरायली जहाजहरूलाई बन्द गरियो ।<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|title=1956: Egypt Seizes Suez Canal|date=26 July 1956|accessdate=4 March 2007|publisher=BBC}}</ref> मिस्त्रका राष्ट्रपति कर्नल गमाल नासेरले २६ जुलाई १९५६ मा [[स्वेज नहर]]लाई राष्ट्रियकरण गरे तथा ब्रिटेन र फ्रान्सको सेनालाई इजिप्टबाट हट्न आदेश दिए । त्यसपछि ब्रिटेन र फ्रान्सका सेनाले मिस्त्रमाथि आक्रमण गरे। [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्|सुरक्षा परिषद]]मा रुसले आक्रमण नरोकिए युद्धमा उत्रने धम्कि दिए र ब्रिटेन तथा फ्रान्सले युद्ध बन्द गरे [[संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव]] '''[[डग हमरसल्ड|ड्याग ह्यामरसोल्ड]]'''ले एक संयुक्त राष्ट्रिय सेनालाई मिस्त्र पठाए र त्यहाँ शान्ति स्थापित गराए । तथा १९५७ मा [[स्वेज नहर]] सबै देशको जहाजको आबगमनको लागि खुला गरियो। {{clear}} == अपरेसन कादेश == [[चित्र:1956_Suez_war_-_conquest_of_Sinai.jpg|अङ्गुठाकार|Anglo-French para drops on the Suez Canal and Israeli conquest of Sinai]] लडाइँ १९५६ अक्टोबर २९ मा सुरु भएको थियो।<ref>{{Harvnb|Risse-Kappen|1997|p=94}}</ref> दिउँसो करिब ३:०० बजे, इजरायली वायुसेनाका मस्ट्याङ्ग (Mustangs) विमानहरूले सिनाईभरका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा शृङ्खलाबद्ध आक्रमण सुरु गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 28">{{harvnb|Varble|2003|p=28}}</ref> इजिप्टका कमाण्डर फिल्ड मार्सल अब्दुल हकिम अमिरले सुरुमा सिनाईमा भएको इजरायली घुसपैठका रिपोर्टहरूलाई आक्रमण (invasion) नभई एउटा ठूलो छापा (raid) को रूपमा लिए र सामान्य सतर्कता (general alert) को आदेश दिएनन्।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> अमिरले आफ्नो गल्ती महसुस गर्दासम्म इजरायलीहरूले सिनाईमा ठूलो प्रगति गरिसकेका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> इजरायली गुप्तचर निकायले जोर्डन इजिप्टको पक्षबाट युद्धमा आउने अपेक्षा गरेको हुनाले, इजरायल सीमा पुलिसले वेस्ट बैंकसँगको ग्रीन लाइनसहित इजरायल-जोर्डन सीमालाई सैन्यीकरण गर्यो।<ref>[[Benny Morris]], ''Righteous Victims'', p. 289</ref>जोर्डन सीमा क्षेत्रमा रहेका इजरायली-अरब गाउँहरूमा कर्फ्यू लगाइयो। यसको परिणामस्वरूप कफ्र कासिम नरसंहारको रूपमा चिनिने घटनामा काफ्र कासिम नामक अरब गाउँमा ४८ जना नागरिकको हत्या भयो। [[चित्र:Tzniha-mitle.jpg|अङ्गुठाकार|मिटला पास (Mitla Pass) नजिक इजरायली प्याराट्रूपर]] इजरायली नवौँ इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अक्टोबर २९–३० को राति सारम अल-शेखविरुद्ध पछिल्लो आक्रमणका लागि एक महत्वपूर्ण आधार मानिने रास अल-नकब कब्जा गर्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29">{{harvnb|Varble|2003|p=29}}</ref> सोही राति, चौथो इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अबु उवायला (Abu Uwayulah) विरुद्धको आक्रमणका लागि सुरुवाती विन्दु मानिने अल-कुसाइमा (al-Qusaymah) मा धावा बोल्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29" /><ref name="Varble, Derek, p. 31">{{harvnb|Varble|2003|p=31}}</ref> [[चित्र:Israeli_troops_in_sinai_war.jpg|अङ्गुठाकार|पारकर मेमोरियल (Parker Memorial) नजिक इजरायली प्याराट्रूपरहरू खाडल खन्दै]] एरियल सारोन (Ariel Sharon) को नेतृत्वमा रहेका प्याराट्रूपरहरूको एक भाग प्रथम ब्रिगेडलाई भेट्न अगाडि बढ्यो। बाटोमा, सारोनले बिहानीपखको आक्रमणमा थेमेद (Themed) माथि धावा बोले र आफ्ना बख्तरबन्द टोलीका साथ सहर कब्जा गर्न सफल भए।<ref name="Varble, Derek, p. 32">{{harvnb|Varble|2003|p=32}}</ref> सारोनले जेबेल हेटान (Jebel Heitan) मा रहेका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा आक्रमण गर्ने निर्णय गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 32" /> इजिप्टियालीहरू पराजित भए र पछि हट्न बाध्य भए। यस लडाइँमा कुल २६० इजिप्टियाली र ३८ इजरायली सैनिक मारिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33">{{harvnb|Varble|2003|p=33}}</ref> यद्यपि यो लडाइँ इजरायलको जित थियो, तर यसमा भएको जनधनको क्षतिले सारोनलाई विवादमा तान्यो।<ref name="Varble, Derek, pp. 32–33">{{harvnb|Varble|2003|pp=32–33}}</ref> अबु उवायला गाउँ सम्पूर्ण सिनाईका लागि सडक केन्द्रको रूपमा रहेको थियो, त्यसैले यो इजरायलको मुख्य लक्ष्य बन्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अबु उवायलाको पूर्वमा धेरै पहाडी शृङ्खलाहरू थिए जसले इजरायलीहरूमाझ "हेजहग" (Hedgehog) को रूपमा चिनिने प्राकृतिक रक्षात्मक क्षेत्र बनाएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> कर्णेल सामी यासाको कमाण्डमा रहेको तेस्रो इन्फन्ट्री डिभिजनका १७ औँ र १८ औँ बटालियनका ३,००० इजिप्टियाली सैनिकहरूले "हेजहग" लाई नियन्त्रणमा लिएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर १ को अवधिमा इजरायली सेनाले सो स्थानमा बारम्बार आक्रमण गर्यो। अन्ततः, गोलाबारुद र पानीको अभावका कारण इजिप्टियालीहरू पछि हट्न बाध्य भए।<ref name="Varble, Derek, p. 39">{{harvnb|Varble|2003|p=|pp=35-39}}</ref><ref name="Varble, Derek, p. 35">{{harvnb|Varble|2003|p=35}}</ref> === हवाई अभियान === हवाई युद्धमा, इजरायली विमानहरूले आफ्नो एक विमान गुमाउँदै<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138">{{harvnb|Herzog|1982|p=138}}</ref><ref>Nordeen, Lon ''Fighters Over Israel'' London 1991, p. 198</ref> इजिप्टका सातदेखि नौ वटा जेट विमानहरूलाई खसाले।<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138" /> नोभेम्बर १ मा, राष्ट्रपति नासेरले आफ्ना पाइलटहरूलाई युद्धबाट पछि हट्न र आफ्ना विमानहरू दक्षिणी इजिप्टका बेसहरूमा उडान भर्न आदेश दिए। नोभेम्बर ३ मा, इजरायली डासो मिस्टेयर युद्धक जेटहरूले ब्रिटिस युद्धपोत 'एचएमएस क्रेन' (HMS Crane - ब्ल्याक स्वान क्लास स्लूप) लाई इजिप्टियाली नौसेनाको युद्धपोत ठानेर आक्रमण गरे, जब त्यो अकाबाको खाडीतर्फ जाने जलमार्गमा गस्ती गरिरहेको थियो। सो आक्रमणमा तीन जना क्रू सदस्यहरू घाइते भए। युद्धपोतले कडा विमान-भेदी (anti-aircraft) गोलाबारी गर्यो, र त्यसले आक्रमणकारी जेटहरूमध्ये एउटा खसाल्यो वा खसालेन भन्नेबारे विरोधाभासपूर्ण विवरणहरू रहेका छन्।<ref>Midshipman RJH Griffiths, HMS Newfoundland: ''The Night we sank the Domiat''</ref><ref>{{hansard|1956/dec/19/hms-crane-aircraft-attack|house=written|access-date=8 September 2011}}</ref><ref>Carter, Geoffrey – ''Crises do Happen: The Royal Navy and Operation Musketeer, Suez, 1956''</ref><ref>{{Cite book|last=Creveld|first=Martin Van|url=https://books.google.com/books?id=UnY4DgAAQBAJ|title=The Sword And The Olive: A Critical History Of The Israeli Defense Force|date=6 August 2008|publisher=PublicAffairs|isbn=978-0-7867-2546-5}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dayan|first=Moshe|url=https://books.google.com/books?id=xGBtAAAAMAAJ|title=Diary of the Sinai Campaign|date=1966|publisher=Harper & Row}}</ref><ref>{{Cite web |title=Orders, Decorations, Medals and Militaria (9 & 10 May 2018): Lot 81 &#124; Noonans Mayfair |url=https://www.noonans.co.uk/auctions/archive/past-catalogues/476/catalogue/310015/ |website=www.noonans.co.uk}}</ref> == बेलायती-फ्रान्सेली नहर आक्रमण == [[चित्र:Suez_Sea_Venom.jpg|अङ्गुठाकार|'एचएमएस इगल' (HMS Eagle) मा क्षति पुगेको डी ह्याभिल्यान्ड सी भेनम (de Havilland Sea Venom) विमान। ]] बेलायती-फ्रान्सेली सैन्य कारबाहीका दुई चरण थिए: अपरेसन मस्किटर र अपरेसन टेलिस्कोप । अपरेसन मस्किटर दुई चरणमा भएको थियो: * '''चरण १:''' इजिप्टको आकाशमाथि पूर्ण हवाई नियन्त्रण हासिल गर्न बेलायती-फ्रान्सेली वायुसेनाको परिचालन<ref name="Varble, Derek, p. 2522">{{harvnb|Varble|2003|p=25}}</ref> * '''चरण २:''' एङ्ग्लो-फ्रान्सेली वायुसेनाद्वारा १० दिने "हवाई-मनोवैज्ञानिक" (aero-psychological) अभियान चलाउने, जसले इजिप्टको अर्थतन्त्रलाई ध्वस्त पार्नेछ।<ref name="Varble, Derek, p. 2522" /> यस आक्रमणमा ब्रिटेन र फ्रान्सद्वारा साइप्रस र माल्टामा ठूलो संख्यामा वायुसेनाका टोलीहरू परिचालन गरिएका थिए भने धेरै विमानवाहक पोतहरू (aircraft carriers) पनि तैनाथ गरिएका थिए। साइप्रसमा रहेका दुईवटा हवाईअड्डाहरू यति धेरै भीडभाड भएका थिए कि फ्रान्सेली विमानहरूका लागि कमजोर स्थितिमा रहेको तेस्रो हवाईमैदान प्रयोगमा ल्याउनु परेको थियो। अपरेसन टेलिस्कोपमा नहर क्षेत्र (Canal Zone) कब्जा गर्नका लागि हवाई तथा समुद्री मार्गबाट सैनिकहरू अवतरण गराउने रणनीति सामेल थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Cold War}} [[श्रेणी:विश्वका युद्ध]] [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:फ्रान्स सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्य सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:स्वेज नहर]] [[श्रेणी:इजरायल सम्मिलित युद्धहरू]] ivyuw0b9m8lok6qv0n5j8x3p69syusk 1392223 1392222 2026-10-03T11:56:17Z Bishaldev100 28807 1392223 wikitext text/x-wiki {{distinguish|text=the [[२०२१ स्वेज नहर अवरोध]]}}{{Infobox military conflict |conflict = {{plainlist| * Suez Crisis * Tripartite Aggression * Sinai War}} |partof = [[शीतयुद्ध]] |campaign = |image = Tanks Destroyed Sinai.jpg |image_size = 300px |caption = |date = {{start date|df=yes|1956|10|29}}{{spaced ndash}}{{end date|df=yes|1956|11|7}} <br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=10|day1=29|year1=1956|month2=11|day2=7|year2=1956}}) <br />सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा Sinai (until March 1957) |place = [[गाजा पट्टि]] and [[इजिप्ट]] ([[सिनाइ प्रान्त]] र [[स्वेज नहर]] zone) |casus = स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण |result = गठबन्धन शैन्यको विजय;<ref name="Tal"/><ref>{{cite book |first=Michelle |last=Mart |title=Eye on Israel: How America Came to View the Jewish State as an Ally |page=159 |isbn=0791466876 |url=https://books.google.com/books?id=siDi1WTHjOUC&pg=PA159 }}</ref><ref>Stewart (2013) p 133</ref> <br>इजिप्टको राजनीतिक विजय<ref name="Tal">Tal (2001) p 203</ref> * अन्तराष्ट्रिय दबाब पछि ब्रिटेन फ्रेन्चको फिर्ता(December 1956) * सिनाइ प्रान्तमा इजरेली कब्जा (until March 1957) * संयुक्त रास्ट्रिय सेना परिचालन<ref name="victory">{{cite book |first=Diane B. |last=Kunz |title=The Economic Diplomacy of the Suez Crisis |page=187 |isbn=0-8078-1967-0 |url=https://books.google.com/books?id=8lG54d7vzKkC&pg=PA187 }}</ref> * एन्टोनी इडेनद्वारा बेलायती प्रधानमन्त्री पदबाट राजिनामा * महाशक्तिको भूमिकाबाट बेलायतको अन्त्य |combatant1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR|size=22px}} [[इजरायल]]| {{Flag|संयुक्त अधिराज्य|size=22px}} | {{flagicon|फ्रान्स|size=22px}} [[French Fourth Republic|फ्रान्स]] }} |combatant2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922|size=22px}}<!-- Egypt used a slightly different flag during 1922–1958, see [[Flag of Egypt]] and [[Republic of Egypt (1953–58)]]; the current flag was introduced in 1984 --> [[Republic of Egypt (1953–1958)|इजिप्ट]]}} |commander1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} [[डेभिड बेन-गुरियन]] | {{flagicon|ISR}} [[Moshe Dayan]] | {{flagicon|ISR}} [[Asaf Simhoni]] | {{flagicon|ISR}} [[Haim Bar-Lev]] | {{flagicon|ISR}} [[Avraham Yoffe]] | {{flagicon|ISR}} [[Israel Tal]] | {{flagicon|ISR}} [[Ariel Sharon]] | {{flagicon|ISR}} Uri Ben-Ari | {{flagicon|GBR}} [[एन्थोनी एडिन]] | {{flagicon|GBR}} [[Gerald Templer]] | {{flagicon|GBR}} [[Charles Keightley]] | {{flagicon|GBR}} [[Hugh Stockwell]] | {{flagicon|GBR}} [[Manley Laurence Power|Manley Power]] |{{flagicon|FRA}} [[René Coty]] |{{flagicon|FRA}} [[Guy Mollet]] |{{flagicon|FRA}} [[Pierre Barjot]] |{{flagicon|FRA}} [[André Beaufre]] | |{{flagicon|FRA}} [[Jacques Massu]] }} |commander2 = {{unbulleted list| {{flagicon|Egypt|1922}} [[गमाल अब्देल नासेर]] | {{flagicon|Egypt|1922}} [[Abdel Hakim Amer]] | {{flagicon|Egypt|1922}} Saadedden Mutawally | {{flagicon|Egypt|1922}} Sami Yassa | {{flagicon|Egypt|1922}} Jaafar al-Abd | {{flagicon|Egypt|1922}} Salahedin Moguy | {{flagicon|Egypt|1922}} Raouf Mahfouz Zaki }} |strength1 = {{unbulleted list| {{flagicon|ISR}} 175,000 | {{flagicon|GBR}} 45,000 | {{flagicon|FRA}} 34,000 }} |strength2 = 3,००,०००<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/casualties.html Casualties in Arab–Israeli Wars], ''Jewish Virtual Library''</ref> |casualties1 = {{unbulleted list|'''इजरायल''': {{unbulleted list| १७२ मृत्यु | ८१७ घाइते | १ [[युद्ध बन्दी|बन्दि]]}} |'''बेलायत''': {{unbulleted list| १६ मृत्यु | ९६ घाइते }}| '''फ्रान्स''': {{unbulleted list| १० मृत्यु | ३३ घाइते }}}} |casualties2 = {{unbulleted list| १,६५० <ref name="Varble 1956, p. 90">Varble, ''Derek The Suez Crisis 1956'', Osprey: London 2003, p. 90</ref><ref>[http://www.onwar.com/aced/nation/ink/israel/fsinai1956.htm Britain France Israel Egypt War 1956]</ref>–3,००० वीरगति| १,००० सर्वसाधारण मृत्यु | ४,९०० घाइते | 5,000<ref>[https://books.google.com/books?id=SaFtAAAAMAAJ&q=5000#search_anchor A History of the Israeli Army: 1870 - 1974 - Zeev Schiff - كتب Google]</ref>–३०,००० + बन्दि<ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=h0X1qIECZcU#t=0m30s |title=Israel – The Suez War of 1956: U.S. newsreel footage |time=0:30–0:40}}</ref>}} }} '''स्वेज सङ्कट''', वा '''दोश्रो अरब-इजरायल युद्ध''',<ref name="Ross2004">{{cite book|last=Ross|first=Stewart|title=Causes and Consequences of the Arab–Israeli Conflict|url=https://books.google.com/books?id=sF-vF1fxM8YC&pg=PA76|year=2004|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-52585-9|pages=76–}}</ref><ref name="Isacoff2006">{{cite book|last=Isacoff|first=Jonathan B.|title=Writing the Arab–Israeli Conflict: Pragmatism and Historical Inquiry|url=https://books.google.com/books?id=9uEZYuEHZWMC&pg=PA79|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1273-1|pages=79–}}</ref><ref name="Caplan1983">{{cite book|last=Caplan|first=Neil|title=Futile Diplomacy: Operation Alpha and the Failure of Anglo-American Coercive Diplomacy in the Arab–Israeli Conflict, 1954–1956|url=https://books.google.com/books?id=j05JHMFH-G8C&pg=PR15|year=1983|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-4757-9|pages=15–}}</ref> '''त्रीपक्षीय आक्रमण''' ({{lang-ar|العدوان الثلاثي}}) अरब जगतमा <ref>{{cite web|url=http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|title=Port Said Remembers 'Tripartite Aggression' of 1956'|work=Daily News Egypt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825183715/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=3658|archive-date=25 August 2011|url-status=dead|df=}}</ref> र इजरायल मा '''सिनाइ युद्ध''' ,<ref name="names">Also known as the '''Suez War''' or '''1956 War'''; other names include the ''Sinai war'', ''Suez–Sinai war'', ''1956 Arab–Israeli war'', the '''Second Arab–Israeli war''', ''Suez Campaign'', ''Sinai Campaign'', ''Kadesh Operation'' and ''Operation Musketeer''</ref> १९५६को उत्तरार्धमा इजिप्ट माथि इजरायल, र पछि संयुक्त अधिराज्य र फ्रान्स ले गरेको आक्रमण थियो । यो आक्रमण [[स्वेज नहर]] माथि पश्चिमी देशको नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न तथा [[गमाल अब्देल नासेर|मिस्रको राष्ट्रपति नासेर]], जसले नहरलाई राष्ट्रियकरण गरेका थिए, लाई सत्ताबाट हटाउने उद्देश्यले गरिएको थियो।<ref>{{cite book|last=Mayer|first=Michael S.|title=The Eisenhower Years|url=https://books.google.com/books?id=dIhZxpoZVIQC&pg=PR44|publisher=Infobase Publishing|year=2010|page=44|isbn=9780816053872}}</ref> सन् १९५६ मा पहिले [[इजरायल|इजराइल]] तथा पछि ब्रिटेन र [[फ्रान्स]]द्वारा मिस्र माथि गरिएको आक्रमणलाई स्वेज संकट (Suez Crisis) भनिन्छ। युद्ध शुरू भए पछि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] राष्ट्रपति [[ड्वीट डेभिड आइजेनहावर|ड्वीट डी. आइजेनहावर]], [[सोवियत सङ्घ]] र [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]ले यसमा राजनयिक हस्तक्षेप गरे र आक्रमणकारी देशहरू पछि हट्नलाई बाध्य भए। यस सङ्कटले नासेरको साख र स्थितिलाई थप मजबुत बनायो भने बेलायत र फ्रान्सका लागि शीतयुद्धका बीच अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अपमानको स्थिति सिर्जना गर्यो। इतिहासकारहरूका अनुसार यस घटनाले एउटा [[महाशक्ति]]का रूपमा बेलायतको भूमिकाको अन्त्य भएको सङ्केत गरेको थियो।<ref>{{Cite book|last=Abernathy|first=David|title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980|date=2000|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-3000-9314-8|page=[https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC&pg=PA139 CXXXIX]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Owen|first=Roger|author-link=Roger Owen (historian)|title=Suez Crisis|date=2001|publisher=Oxford University Press|editor-last=Krieger|editor-first=Joel|edition=2nd|series=The Oxford Companion to the Politics of the World}}{{Page needed|date=May 2023}}</ref><ref name="Economist20062">{{Cite news|url=https://www.economist.com/special-report/2006/07/27/an-affair-to-remember|title=An affair to remember|date=27 June 2006|newspaper=[[The Economist]]|access-date=3 September 2014}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ellis|first=Sylvia|title=Historical Dictionary of Anglo-American Relations|date=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6297-5|page=[https://books.google.com/books?id=MYs-8OMk_H0C&pg=PA212 212]}}</ref><ref name="Peden2012">{{Citation |last=Peden |first=G. C. |title=Suez and Britain's Decline as a World Power |date=December 2012 |journal=The Historical Journal |volume=55 |issue=4 |pages=1073–1096 |doi=10.1017/S0018246X12000246 |issn=0018-246X |author-link=G. C. Peden |doi-access=free}}</ref><ref name="history_com_12">{{Cite web |last1=Mullen |first1=Matt |last2=Onion |first2=Amanda |last3=Sullivan |first3=Missy |last4=Zapata |first4=Christian |date=2022-09-14 |title=Suez Crisis |url=https://www.history.com/topics/cold-war/suez-crisis |access-date=2023-06-15 |website=[[History Channel]]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Reassessing Suez 1956: New perspectives on the crisis and its aftermath|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-0-7546-6170-2|editor-last=Smith|editor-first=Simon C.|pages=216–218}}</ref> यस द्वन्द्वको परिणामस्वरूप, संयुक्त राष्ट्र सङ्घ ले इजिप्ट-इजरायल सीमामा गस्ती र निगरानी गर्नका लागि एक आपतकालीन बलको स्थापना गर्यो। युएनको पहलमा कूटनीतिक प्रयासहरूमार्फत द्वन्द्व समाधान गर्न खेलेको भूमिकाका लागि क्यानाडाका विदेश मन्त्री लेस्टर बी. पियर्सनले नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त गरे। विश्लेषकहरूका अनुसार यस सङ्कटले सोभियत सङ्घ को हौसला बढाएको हुन सक्छ, जसले गर्दा उसलाई हंगेरीमाथि आक्रमण गर्न प्रेरित गर्यो।<ref>{{Cite web |last=Mastny |first=Vojtech |author-link=Vojtech Mastny (historian) |date=March 2002 |title=NATO in the Beholder's Eye: Soviet Perceptions and Policies, 1949–56 |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/ACFB01.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127053153/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/ACFB01.pdf |archive-date=2023-11-27 |access-date=30 April 2018 |website=Cold War International History Project |publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars}}</ref><ref>{{Cite book|last=Christopher|first=Adam|title=The 1956 Hungarian Revolution: Hungarian and Canadian Perspectives|date=2010|publisher=University of Ottawa Press|isbn=978-0-7766-0705-4|page=[https://books.google.com/books?id=K33FTgZjPFIC&pg=PA37 37]}}</ref> == पृष्ठभूमि == === १९४५ अघिको स्वेज नहर === [[चित्र:Canal_de_Suez.jpg|अङ्गुठाकार|भूमध्य सागर र रातो सागर हुँदै हिन्द महासागरलाई जोड्ने स्वेज नहरको अवस्थिति]] स्वेज नहर फ्रान्सेली र इजिप्टियाली सरकारहरूको वित्तीय लगानीमा सन् १८६९ मा खोलिएको थियो।<ref>{{Harvnb|Turner|2006|pp=21–24}}</ref> यस नहरको सञ्चालन ' स्वेज कम्पनी' नामक इजिप्टमा दर्ता भएको कम्पनीले गर्दथ्यो; तर नहर वरपरको क्षेत्र भने इजिप्टको सार्वभौम भूभागकै रूपमा रहेको थियो। यो नहर रणनीतिक रूपमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण थियो, किनकि यसले भूमध्य सागर र हिन्द महासागरबीच सबैभन्दा छोटो समुद्री मार्ग प्रदान गर्दथ्यो। सन् १८७५ मा, ऋण र वित्तीय सङ्कटका कारण इजिप्ट सञ्चालक कम्पनीमा रहेको आफ्नो सेयर ब्रिटिस सरकारलाई बेच्न बाध्य भयो। ब्रिटेनले ४० लाख पाउन्ड (सन् २०२३ को मूल्य अनुसार करिब ४० करोड पाउन्ड बराबर) मा कम्पनीको ४४ प्रतिशत सेयर प्राप्त गर्यो। सन् १८८२ को आक्रमण र कब्जासँगै, संयुक्त अधिराज्य (UK) ले इजिप्टका साथै नहर, यसको अर्थतन्त्र र सञ्चालनमाथि दे फ्याक्टो (व्यावहारिक) नियन्त्रण कायम गर्यो। सन् १८८८ को 'कन्स्ट्यान्टिनोपल महासन्धि'ले नहरलाई ब्रिटिस संरक्षण अन्तर्गतको एक तटस्थ क्षेत्र घोषणा गर्यो।<ref name="SIS: Suez Canal">{{Cite web |title=Suez Canal |url=http://www.sis.gov.eg/En/Land&people/50th/031700000000000002.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220163200/http://www.sis.gov.eg/En/Land%26people/50th/031700000000000002.htm |archive-date=20 February 2007 |access-date=18 March 2007 |publisher=Egyptian State Information Service}}</ref> यसलाई अनुमोदन गर्दा, [[अटोमन साम्राज्य|ओटोमन साम्राज्य]]ले युद्ध र शान्ति दुवै समयमा अन्तर्राष्ट्रिय जहाजहरूलाई नहर भएर स्वतन्त्र रूपमा आउजाउ गर्न दिन सहमति जनाएको थियो।<ref name="Sachar">{{Harvnb|Sachar|1996}}{{Page needed|date=December 2014}}<!-- since the page is missing, why not use a newer edition? --></ref> यस महासन्धिको बाबजुद, ब्रिटेनले धेरै अवसरहरूमा नहर बन्द गर्यो। सन् १९०४-०५ को रुस-जापान युद्धका क्रममा, डगर बैंक घटनापछि ब्रिटिसहरूले रुसी बाल्टिक फ्लिटलाई नहर प्रयोग गर्न अस्वीकार गरे र अफ्रिका घुमेर जान बाध्य बनाए, जसले जापानी साम्राज्यवादी सशस्त्र बलहरूलाई आफ्नो स्थिति सुदृढ गर्ने समय दियो। पहिलो विश्वयुद्धका क्रममा, ब्रिटेन र फ्रान्सले मित्रराष्ट्र (Allies) बाहेकका अन्य देशका जहाजहरूका लागि नहर बन्द गरिदिएका थिए।<ref>{{Harvnb|Varble|2003|p=11}}</ref> === १९४५–१९५२ === दोस्रो विश्वयुद्धपछिको समयमा, स्वेजमा रहेको ब्रिटेनको सैन्य अड्डा विश्वका ठूला सैन्य संरचनाहरूमध्ये एक थियो। स्वेज बेस मध्यपूर्वमा ब्रिटेनको रणनीतिक स्थितिका लागि एक महत्त्वपूर्ण अंग थियो; यद्यपि, यो बेलायत-इजिप्ट सम्बन्धमा बढ्दो तनावको स्रोत बन्यो।<ref name="Darwin 207">{{Harvnb|Darwin|1988|loc=p. 207 "Nothing could have been better calculated to lash popular Muslim feeling to new fury ... and to redouble Egyptian hostility to Britain on whose 'betrayal' of the Palestine Arabs the catastrophe could easily be blamed."}}</ref> दोस्रो विश्वयुद्धपछि पनि इन्धन (तेल) ओसारपसारका लागि स्वेज नहरको रणनीतिक महत्त्व निरन्तर कायम रह्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 12">{{Harvnb|Varble|2003|p=12}}</ref><ref>{{Harvnb|Yergin|1991|p=480}}</ref> त्यस समयमा पश्चिम युरोपले मध्यपूर्वबाट दैनिक २० लाख ब्यारेल तेल आयात गर्दथ्यो, जसमध्ये १२ लाख ब्यारेल ट्याङ्करमार्फत नहर भएर र बाँकी ८ लाख ब्यारेल फारसको खाडी (ट्रान्स-अरबियन पाइपलाइन) तथा किर्कुक (किर्कुक-बानियास पाइपलाइन) बाट भूमध्य सागरसम्म पुग्ने पाइपलाइनमार्फत ल्याइन्थ्यो। यी पाइपलाइन मार्गहरू अस्थिरताको जोखिममा रहने भएकाले बेलायती नेताहरू नहरको समुद्री मार्ग प्रयोग गर्न रुचाउँथे। इजिप्टको आन्तरिक राजनीतिमा व्यापक परिवर्तन आइरहेको थियो। इजिप्टमा मुस्लिम ब्रदरहुड जस्ता कट्टरपन्थी राजनीतिक समूहहरूको उदय र ब्रिटेन तथा उसको उपस्थितिप्रति बढ्दो आक्रामक रवैयाका साथ अशान्ति देखिन थाल्यो। यस बेलायत-विरोधी भावनामा इजरायलको स्थापनामा ब्रिटेनले खेलेको भूमिकाले पनि आगोमा घिउ थप्ने काम गरेको थियो।<ref name="Darwin 207" /> अक्टोबर १९५१ मा, इजिप्ट सरकारले एकतर्फी रूपमा सन् १९३६ को बेलायत-इजिप्ट सन्धि रद्द गर्यो, जसको सर्तले ब्रिटेनलाई स्वेज बेस थप २० वर्षका लागि भाडामा प्रयोग गर्न दिएको थियो।<ref>{{Harvnb|Butler|2002|p=111}}</ref> ब्रिटेनले आफ्ना सन्धि अधिकारहरू र स्वेज तैनाथ सैन्य दस्ताको उपस्थितिमा टेकेर स्वेजबाट हट्न अस्वीकार गर्यो। यसको परिणामस्वरूप इजिप्टमा ब्रिटेन र उसका सैनिकहरूप्रति हिंसात्मक शत्रुता थप चुलिन पुग्यो।{{Citation needed|date=October 2022}} == स्वेज नहरको राष्ट्रियकरण == [[चित्र:1956-07-30_Suez_Canal_Seized.ogv|thumb|Nasser announces the nationalisation of the canal ([[Universal Newsreel]], 30 July 1956).]] [[चित्र:Suez_Canal,_Port_Said_-_ISS_2.jpg|thumb|[[Port Said]], at the entrance to the Suez Canal from the Mediterranean.]] २६ जुलाई १९५६ मा अलेक्जेद्रिया-(अलेक्जान्ड्रिया) मा सबोधन गर्दै नासेरले इजिप्टको सेनालाई [[स्वेज नहर]] नियन्त्रण गर्न र नहरको राष्ट्रियकरण कार्वान्ययन गर्न आदेश दिए। <ref>{{harvnb|Kissinger|1994|p=530}}</ref> उनले राष्ट्रियकरण कानुन प्रकाशित भएको , स्वेज नहरको सबै सम्पत्ति रोक्का भएको, र सबै शेयरधनीहरूलाई पेरिस स्टक एक्सचेन्जको अन्तिम मूल्य अनुसारको पैसा चुक्ता गरिने घोषणा गरे ।<ref>BBC On This Day, [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm 1956: Egypt seizes Suez Canal]</ref> त्यहि दिन, इजिप्टले इजरायली जहाजहरूलाई बन्द गरियो ।<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|title=1956: Egypt Seizes Suez Canal|date=26 July 1956|accessdate=4 March 2007|publisher=BBC}}</ref> मिस्त्रका राष्ट्रपति कर्नल गमाल नासेरले २६ जुलाई १९५६ मा [[स्वेज नहर]]लाई राष्ट्रियकरण गरे तथा ब्रिटेन र फ्रान्सको सेनालाई इजिप्टबाट हट्न आदेश दिए । त्यसपछि ब्रिटेन र फ्रान्सका सेनाले मिस्त्रमाथि आक्रमण गरे। [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्|सुरक्षा परिषद]]मा रुसले आक्रमण नरोकिए युद्धमा उत्रने धम्कि दिए र ब्रिटेन तथा फ्रान्सले युद्ध बन्द गरे [[संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव]] '''[[डग हमरसल्ड|ड्याग ह्यामरसोल्ड]]'''ले एक संयुक्त राष्ट्रिय सेनालाई मिस्त्र पठाए र त्यहाँ शान्ति स्थापित गराए । तथा १९५७ मा [[स्वेज नहर]] सबै देशको जहाजको आबगमनको लागि खुला गरियो। {{clear}} == अपरेसन कादेश == [[चित्र:1956_Suez_war_-_conquest_of_Sinai.jpg|अङ्गुठाकार|Anglo-French para drops on the Suez Canal and Israeli conquest of Sinai]] लडाइँ १९५६ अक्टोबर २९ मा सुरु भएको थियो।<ref>{{Harvnb|Risse-Kappen|1997|p=94}}</ref> दिउँसो करिब ३:०० बजे, इजरायली वायुसेनाका मस्ट्याङ्ग (Mustangs) विमानहरूले सिनाईभरका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा शृङ्खलाबद्ध आक्रमण सुरु गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 28">{{harvnb|Varble|2003|p=28}}</ref> इजिप्टका कमाण्डर फिल्ड मार्सल अब्दुल हकिम अमिरले सुरुमा सिनाईमा भएको इजरायली घुसपैठका रिपोर्टहरूलाई आक्रमण (invasion) नभई एउटा ठूलो छापा (raid) को रूपमा लिए र सामान्य सतर्कता (general alert) को आदेश दिएनन्।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> अमिरले आफ्नो गल्ती महसुस गर्दासम्म इजरायलीहरूले सिनाईमा ठूलो प्रगति गरिसकेका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 28" /> इजरायली गुप्तचर निकायले जोर्डन इजिप्टको पक्षबाट युद्धमा आउने अपेक्षा गरेको हुनाले, इजरायल सीमा पुलिसले वेस्ट बैंकसँगको ग्रीन लाइनसहित इजरायल-जोर्डन सीमालाई सैन्यीकरण गर्यो।<ref>[[Benny Morris]], ''Righteous Victims'', p. 289</ref>जोर्डन सीमा क्षेत्रमा रहेका इजरायली-अरब गाउँहरूमा कर्फ्यू लगाइयो। यसको परिणामस्वरूप कफ्र कासिम नरसंहारको रूपमा चिनिने घटनामा काफ्र कासिम नामक अरब गाउँमा ४८ जना नागरिकको हत्या भयो। [[चित्र:Tzniha-mitle.jpg|अङ्गुठाकार|मिटला पास (Mitla Pass) नजिक इजरायली प्याराट्रूपर]] इजरायली नवौँ इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अक्टोबर २९–३० को राति सारम अल-शेखविरुद्ध पछिल्लो आक्रमणका लागि एक महत्वपूर्ण आधार मानिने रास अल-नकब कब्जा गर्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29">{{harvnb|Varble|2003|p=29}}</ref> सोही राति, चौथो इन्फन्ट्री ब्रिगेडले अबु उवायला (Abu Uwayulah) विरुद्धको आक्रमणका लागि सुरुवाती विन्दु मानिने अल-कुसाइमा (al-Qusaymah) मा धावा बोल्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 29" /><ref name="Varble, Derek, p. 31">{{harvnb|Varble|2003|p=31}}</ref> [[चित्र:Israeli_troops_in_sinai_war.jpg|अङ्गुठाकार|पारकर मेमोरियल (Parker Memorial) नजिक इजरायली प्याराट्रूपरहरू खाडल खन्दै]] एरियल सारोन (Ariel Sharon) को नेतृत्वमा रहेका प्याराट्रूपरहरूको एक भाग प्रथम ब्रिगेडलाई भेट्न अगाडि बढ्यो। बाटोमा, सारोनले बिहानीपखको आक्रमणमा थेमेद (Themed) माथि धावा बोले र आफ्ना बख्तरबन्द टोलीका साथ सहर कब्जा गर्न सफल भए।<ref name="Varble, Derek, p. 32">{{harvnb|Varble|2003|p=32}}</ref> सारोनले जेबेल हेटान (Jebel Heitan) मा रहेका इजिप्टियाली ठेगानाहरूमा आक्रमण गर्ने निर्णय गरे।<ref name="Varble, Derek, p. 32" /> इजिप्टियालीहरू पराजित भए र पछि हट्न बाध्य भए। यस लडाइँमा कुल २६० इजिप्टियाली र ३८ इजरायली सैनिक मारिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33">{{harvnb|Varble|2003|p=33}}</ref> यद्यपि यो लडाइँ इजरायलको जित थियो, तर यसमा भएको जनधनको क्षतिले सारोनलाई विवादमा तान्यो।<ref name="Varble, Derek, pp. 32–33">{{harvnb|Varble|2003|pp=32–33}}</ref> अबु उवायला गाउँ सम्पूर्ण सिनाईका लागि सडक केन्द्रको रूपमा रहेको थियो, त्यसैले यो इजरायलको मुख्य लक्ष्य बन्यो।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अबु उवायलाको पूर्वमा धेरै पहाडी शृङ्खलाहरू थिए जसले इजरायलीहरूमाझ "हेजहग" (Hedgehog) को रूपमा चिनिने प्राकृतिक रक्षात्मक क्षेत्र बनाएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> कर्णेल सामी यासाको कमाण्डमा रहेको तेस्रो इन्फन्ट्री डिभिजनका १७ औँ र १८ औँ बटालियनका ३,००० इजिप्टियाली सैनिकहरूले "हेजहग" लाई नियन्त्रणमा लिएका थिए।<ref name="Varble, Derek, p. 33" /> अक्टोबर ३० देखि नोभेम्बर १ को अवधिमा इजरायली सेनाले सो स्थानमा बारम्बार आक्रमण गर्यो। अन्ततः, गोलाबारुद र पानीको अभावका कारण इजिप्टियालीहरू पछि हट्न बाध्य भए।<ref name="Varble, Derek, p. 39">{{harvnb|Varble|2003|p=|pp=35-39}}</ref><ref name="Varble, Derek, p. 35">{{harvnb|Varble|2003|p=35}}</ref> === हवाई अभियान === हवाई युद्धमा, इजरायली विमानहरूले आफ्नो एक विमान गुमाउँदै<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138">{{harvnb|Herzog|1982|p=138}}</ref><ref>Nordeen, Lon ''Fighters Over Israel'' London 1991, p. 198</ref> इजिप्टका सातदेखि नौ वटा जेट विमानहरूलाई खसाले।<ref name="Herzog, The Arab-Israeli Wars, p. 138" /> नोभेम्बर १ मा, राष्ट्रपति नासेरले आफ्ना पाइलटहरूलाई युद्धबाट पछि हट्न र आफ्ना विमानहरू दक्षिणी इजिप्टका बेसहरूमा उडान भर्न आदेश दिए। नोभेम्बर ३ मा, इजरायली डासो मिस्टेयर युद्धक जेटहरूले ब्रिटिस युद्धपोत 'एचएमएस क्रेन' (HMS Crane - ब्ल्याक स्वान क्लास स्लूप) लाई इजिप्टियाली नौसेनाको युद्धपोत ठानेर आक्रमण गरे, जब त्यो अकाबाको खाडीतर्फ जाने जलमार्गमा गस्ती गरिरहेको थियो। सो आक्रमणमा तीन जना क्रू सदस्यहरू घाइते भए। युद्धपोतले कडा विमान-भेदी (anti-aircraft) गोलाबारी गर्यो, र त्यसले आक्रमणकारी जेटहरूमध्ये एउटा खसाल्यो वा खसालेन भन्नेबारे विरोधाभासपूर्ण विवरणहरू रहेका छन्।<ref>Midshipman RJH Griffiths, HMS Newfoundland: ''The Night we sank the Domiat''</ref><ref>{{hansard|1956/dec/19/hms-crane-aircraft-attack|house=written|access-date=8 September 2011}}</ref><ref>Carter, Geoffrey – ''Crises do Happen: The Royal Navy and Operation Musketeer, Suez, 1956''</ref><ref>{{Cite book|last=Creveld|first=Martin Van|url=https://books.google.com/books?id=UnY4DgAAQBAJ|title=The Sword And The Olive: A Critical History Of The Israeli Defense Force|date=6 August 2008|publisher=PublicAffairs|isbn=978-0-7867-2546-5}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dayan|first=Moshe|url=https://books.google.com/books?id=xGBtAAAAMAAJ|title=Diary of the Sinai Campaign|date=1966|publisher=Harper & Row}}</ref><ref>{{Cite web |title=Orders, Decorations, Medals and Militaria (9 & 10 May 2018): Lot 81 &#124; Noonans Mayfair |url=https://www.noonans.co.uk/auctions/archive/past-catalogues/476/catalogue/310015/ |website=www.noonans.co.uk}}</ref> == बेलायती-फ्रान्सेली नहर आक्रमण == [[चित्र:Suez_Sea_Venom.jpg|अङ्गुठाकार|'एचएमएस इगल' (HMS Eagle) मा क्षति पुगेको डी ह्याभिल्यान्ड सी भेनम (de Havilland Sea Venom) विमान। ]] बेलायती-फ्रान्सेली सैन्य कारबाहीका दुई चरण थिए: अपरेसन मस्किटर र अपरेसन टेलिस्कोप । अपरेसन मस्किटर दुई चरणमा भएको थियो: * '''चरण १:''' इजिप्टको आकाशमाथि पूर्ण हवाई नियन्त्रण हासिल गर्न बेलायती-फ्रान्सेली वायुसेनाको परिचालन<ref name="Varble, Derek, p. 2522">{{harvnb|Varble|2003|p=25}}</ref> * '''चरण २:''' एङ्ग्लो-फ्रान्सेली वायुसेनाद्वारा १० दिने "हवाई-मनोवैज्ञानिक" (aero-psychological) अभियान चलाउने, जसले इजिप्टको अर्थतन्त्रलाई ध्वस्त पार्नेछ।<ref name="Varble, Derek, p. 2522" /> यस आक्रमणमा ब्रिटेन र फ्रान्सद्वारा साइप्रस र माल्टामा ठूलो संख्यामा वायुसेनाका टोलीहरू परिचालन गरिएका थिए भने धेरै विमानवाहक पोतहरू (aircraft carriers) पनि तैनाथ गरिएका थिए। साइप्रसमा रहेका दुईवटा हवाईअड्डाहरू यति धेरै भीडभाड भएका थिए कि फ्रान्सेली विमानहरूका लागि कमजोर स्थितिमा रहेको तेस्रो हवाईमैदान प्रयोगमा ल्याउनु परेको थियो। अपरेसन टेलिस्कोपमा नहर क्षेत्र (Canal Zone) कब्जा गर्नका लागि हवाई तथा समुद्री मार्गबाट सैनिकहरू अवतरण गराउने रणनीति सामेल थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Cold War}} [[श्रेणी:विश्वका युद्ध]] [[श्रेणी:मध्य-पूर्वको युद्ध]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:फ्रान्स सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्य सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:स्वेज नहर]] [[श्रेणी:इजरायल सम्मिलित युद्धहरू]] fqspg0qdyeg817s22iz4j1czxj5qjli 0 99923 1392156 1386538 2026-10-02T13:19:57Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392156 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet |cabinet_name=दोस्रो ओली मन्त्रिपरिषद् |former_members_resigned= |successor=[[पाँचौँ देउवा मन्त्रिपरिषद्, २०७८|पाँचौँ देउवा मन्त्रिपरिषद्]] |previous=[[चौथो देउवा मन्त्रिपरिषद्|चौथौ देउवा मन्त्रिपरिषद्]] |outgoing_formation= |legislature_term=[[नेपालको पहिलो सङ्घीय संसद|पहिलो सङ्घीय संसद]] |election=[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|प्रतिनिधिसभा निर्वाचन, २०७४]] |opposition_party=[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |opposition_leader=[[शेरबहादुर देउवा]], {{small|[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेका]]}} |opposition_cabinet=[[नेपालको सङ्घीय संसदको छाया मन्त्रिपरिषद्|देउवा छाया मन्त्रिपरिषद्]] |legislature_status=बहुमतिय गठबन्धन सरकार {{small|(सन् २०१८ फेब्रुअरी - मे, सन् २०२१ मार्च - मे)}}<br>बहुमतिय सरकार {{small|(सन् २०१८ मे - सन् २०२१ मार्च)}}<br>अल्पमतिय सरकार {{small|(सन् २०२१ मे - जुन)}}<br>{{nowrap|अल्पमतिय अन्तरिम सरकार {{small|(२०२१ जुन - जुलाई)}}}} |political_party= |total_number= |former_members_number= |cabinet_type=मन्त्रिपरिषद् |state_head=[[विद्यादेवी भण्डारी]] |state_head_title=[[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] |government_head_history= |other_government_minister=[[ईश्वर पोखरेल]] {{small|(सन् २०१८-२०२१)}}<br>[[विष्णुप्रसाद पौडेल]] {{small|(सन् २०२१)}}<br>[[रघुबीर महासेठ|रघुवीर महासेठ]] {{small|(सन् २०२१)}}<br>[[राजेन्द्र महतो]] {{small|(सन् २०२१)}} |other_government_minister_title={{nowrap|उप प्रधानमन्त्रीहरू}}|government_head=[[खड्गप्रसाद ओली|खड्गप्रसाद शर्मा ओली]] |government_head_title=प्रधानमन्त्री |date_dissolved=सन् २०२१ जुलाई १२ |date_formed=सन् २०१८ फेब्रुअरी १५ |image=KP Oli.png |flag=Flag_of_Nepal.svg |jurisdiction=नेपाल |political_parties={{colorbox|#EB0000}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]<br>'''पूर्व सदस्यहरू:'''<br>{{colorbox|#EB0000}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]<br>{{colorbox|#8B0000}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माके)]]<br>{{colorbox|#FFC0CB}} [[समाजवादी पार्टी, नेपाल]]<br>{{colorbox|#FFC0CB}} [[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] }} '''दोश्रो ओली मन्त्रिपरिषद्''' वि.सं. २०७४ मा नेपालको [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|प्रतिनिधिसभा निर्वाचन]]पछि [[खड्गप्रसाद ओली]]को नेतृत्वमा वि.सं. २०७४ फाल्गुन ३ गते बनेको [[नेपाल सरकार]] थियो। ओलीको उम्मेदवारीलाई सो समयमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी एमाले]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी माओवादी केन्द्र]]ले समर्थन गरेको थियो। उनले आफ्नो कार्यभार दुई मन्त्रीहरूसँग सुरु गरेका थिए भने पछि विभिन्न मन्त्रालयहरूका लागि मन्त्रीहरू थप गर्दै लगेका थिए। नेपालको राष्ट्रपति [[विद्यादेवी भण्डारी]]ले [[नेपालको संविधान २०७२|नेपालको संविधान]]को धारा ७६ को उपधारा २ अनुसार उनलाई प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गरेकी थिइन्।<ref name="ओली नियुक्त">{{cite web|url=http://www.everesttimesnews.com/oli-new-pm/#sthash.xQLsSGlu.dpbs|title=प्रधानमन्त्रीमा केपी ओली नियुक्त |author=|date=|work=एभरेष्ट टाइम्स|accessdate=१६ साउन २०७६}}</ref> वि.सं. २०७८ बैसाख २१ गते [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]ले सरकारलाई दिएको समर्थन फिर्ता गर्ने निर्णय गरेपछि सरकार अल्पमतमा परेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2021/05/04/162012757659746584.html |title=माओवादीले सरकारलाई दिएको समर्थन फिर्ता लियो |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2021-11-17}}</ref> [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]को विघटनपछि बहुमतिय सरकार अन्तरिम सरकारमा परिवर्तन भएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/politics/2021/05/05/maoist-centre-withdraws-support-to-the-government|title=Maoist Centre withdraws support to the government|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/politics/2021/05/22/president-dissolves-house-calls-snap-polls-for-november-12-and-19|title=In a midnight drama, Nepal President dissolves House and calls polls for November 12 and 19|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=2021-06-10}}</ref> वि.सं. २०७८ असार २८ गते नेपालको [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]]ले नेपालको संविधानको धारा ७६ को उपधारा ५ अनुसार [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]का सभापति [[शेरबहादुर देउवा]]लाई प्रधानमन्त्री बनाउने परमादेश जारी गरेपछि ओली मन्त्रिपरिषद्लाई [[पाँचौँ देउवा मन्त्रिपरिषद्, २०७८|पाँचौँ देउवा मन्त्रिपरिषद्]]ले विस्थापन गरेको हो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2021/07/12/162606988455742874.html |title=सर्वोच्चद्वारा प्रतिनिधिसभा पुन:स्थापना, देउवालाई प्रधानमन्त्री बनाउन परमादेश |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2021-11-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/politics/2021/07/12/nepal-top-court-restores-house-orders-to-appoint-congress-chief-new-prime-minister|title=Nepal top court restores House, orders to appoint Congress chief new prime minister|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=2021-07-14}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|url=https://english.onlinekhabar.com/pm-sher-bahadur-deuba-oath-opening-cabinet.html|title=New PM, ministers sworn-in: Here’s the detail of Deuba’s opening cabinet|website=OnlineKhabar|language=en-GB|url-status=live|access-date=2021-07-13}}</ref> == अन्तिम व्यवस्था == {| class="wikitable" !क्र.सं. !संविभाग !मन्त्री !राजनीतिक दल !पदभार ग्रहण !पदभार मुक्त |- |colspan="6" bgcolor="darkgrey" |'''मन्त्रिपरिषद् मन्त्रीहरू''' |- |style="text-align:center;" |१. |'''[[नेपालको प्रधानमन्त्री]]'''<br>[[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा मन्त्री]]{{efn|name=defmin|Prime Minister Oli is in charge of the [[Ministry of Defence (Nepal)|Ministry of Defence]] since सन् २०२० अक्टोबर १४.<ref>{{cite web|title=Pm Oli reshuffles cabinet, Bishnu Paudel gets Finance portfolio|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/pm-oli-reshuffles-cabinet-bishnu-paudel-gets-finance-portfolio|website=The Himalayan Times|accessdate=5 June 2021|date=सन् २०२० अक्टोबर १४}}</ref>}}<br>[[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र मन्त्री]]{{efn|name=foreignmin|Prime Minister Oli is in charge of the [[Ministry of Foreign Affairs (Nepal)|Ministry of Foreign Affairs]] since सन् २०२१ जुन २४.<ref>{{cite web|title=प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूको कार्यभार तोकियो- गृहको जिम्मा पौडेललाई, सञ्चारमा नेम्वाङ|url=https://ekantipur.com/news/2021/06/24/162453740194868125.html|website=कान्तिपुर|language=ne|accessdate=26 June 2021|date=सन् २०२१ जुन २४}}</ref>}} |[[खड्गप्रसाद ओली|खड्गप्रसाद शर्मा ओली]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०१८ फेब्रुअरी १५ |सन् २०२१ जुलाई १२ |- | rowspan="4" style="text-align:center;" |२. |[[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ मन्त्री]] | rowspan="4" |[[विष्णुप्रसाद पौडेल]] | rowspan="4" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० अक्टोबर १४ | rowspan="4" |सन् २०२१ जुलाई १२ |- |[[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री]] | rowspan="3" |सन् २०२१ जुन २४ |- |[[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय (नेपाल)|ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिंचाई मन्त्री]] |- |[[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्री]] |- |rowspan="5" style="text-align:center;" |३. |[[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन तथा वातावरण मन्त्री]] |rowspan="5" |[[कृष्णगोपाल श्रेष्ठ]] |rowspan="5" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |rowspan="2" |सन् २०२१ जुन २४ | rowspan="5" |सन् २०२१ जुलाई १२ |- |[[युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय (नेपाल)|युवा तथा खेलकुद मन्त्री]] |- |[[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |- |[[श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्री]] |rowspan="2" |सन् २०२१ जुन २४ |- |[[स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्री]] |- |rowspan="5" style="text-align:center;" |४. |[[कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्री]] |rowspan="5" |[[वसन्तकुमार नेम्वाङ|बसन्त कुमार नेम्वाङ]] |rowspan="5" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |rowspan="2" |सन् २०२१ जुन २४ | rowspan="5" |सन् २०२१ जुलाई १२ |- |[[खानेपानी मन्त्रालय (नेपाल)|खानेपानी मन्त्री]] |- |[[भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय|भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्री]] |सन् २०१९ नोभेम्बर २१ |- |[[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्री]] |rowspan="2" |सन् २०२१ जुन २४ |- |[[सहरी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|सहरी विकास मन्त्री]] |- |rowspan="5" style="text-align:center;" |५. |[[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्री]] |rowspan="5" |[[लिलानाथ श्रेष्ठ]] |rowspan="5" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ | rowspan="5" |सन् २०२१ जुलाई १२ |- |[[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय (नेपाल)|भूमि व्यवस्था,सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्री]] |rowspan="4" |सन् २०२१ जुन २४ |- |[[महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय (नेपाल)|महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्री]] |- |[[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय (नेपाल)|संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री]] |- |[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्री]] |} == पछिल्लो व्यवस्थाहरू == === सन् २०२१ जुन ४ – जुन २२ === {| class="wikitable" !संविभाग !मन्त्री !राजनीतिक दल !पदभार ग्रहण !पदभार मुक्त |- | colspan="5" bgcolor="darkgrey" |'''मन्त्रिपरिषद् मन्त्रीहरू''' |- |'''[[नेपालको प्रधानमन्त्री]]'''<br>[[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा मन्त्री]]{{efn|name=defmin}} |[[खड्गप्रसाद ओली|खड्गप्रसाद शर्मा ओली]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०१८ फेब्रुअरी १५ | |- |'''उप प्रधानमन्त्री''' | rowspan="2" |[[विष्णुप्रसाद पौडेल]] | rowspan="2" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२१ जुन ४ |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9">{{Cite web|date=2021-06-23|title=Nepal's top court removes most of cabinet in blow to caretaker PM|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/nepals-top-court-removes-most-cabinet-blow-caretaker-pm-2021-06-23/|access-date=2021-06-26|website=Reuters}}</ref> |- |[[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ मन्त्री]] |सन् २०२० अक्टोबर १४ | |- |'''उप प्रधानमन्त्री'''<br>[[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र मन्त्री]] |[[रघुबीर महासेठ|रघुवीर महासेठ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२१ जुन ४ |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |'''उप प्रधानमन्त्री'''<br>[[सहरी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|सहरी विकास मन्त्री]] |[[राजेन्द्र महतो]] |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |सन् २०२१ जुन ४ |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्री]] |[[खगराज अधिकारी]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२१ जुन १० |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय (नेपाल)|ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिंचाई मन्त्री]] |[[शरतसिंह भण्डारी]] |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |सन् २०२१ जुन ४ |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री]] |[[कृष्णगोपाल श्रेष्ठ|कृष्ण गोपाल श्रेष्ठ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ | |- |[[खानेपानी मन्त्रालय (नेपाल)|खानेपानी मन्त्री]] |[[अनिल कुमार झा]] |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |सन् २०२१ जुन ४ |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्री]] |[[शेरबहादुर तामाङ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२१ जुन ४ |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री]] |[[राजकिशोर यादव]] |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |सन् २०२१ जुन १० |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय (नेपाल)|भूमि व्यवस्था,सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्री]] |[[लक्ष्मणलाल कर्ण]] |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |सन् २०२१ जुन ४ |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय|भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्री]] |[[वसन्तकुमार नेम्वाङ|बसन्त कुमार नेम्वाङ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०१९ नोभेम्बर २१ | |- |[[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्री]] |[[लिलानाथ श्रेष्ठ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ | |- |[[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्री]] |[[नैनकला थापा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२१ जुन १० |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्री]] |[[ज्वालाकुमारी शाह|ज्वाला कुमारी साह]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२१ जुन १० |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्री]] |[[बिमल प्रसाद श्रीवास्तव]] |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |सन् २०२१ जुन ४ |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय (नेपाल)|संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री]] |[[उमाशङ्कर अरगरिया|उमाशंकर अरगरिया]] |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |सन् २०२१ जुन ४ |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय (नेपाल)|महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्री]] |[[चन्दा चौधरी]] |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |सन् २०२१ जुन ४ |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय (नेपाल)|युवा तथा खेलकुद मन्त्री]] |[[एकवाल मियाँ]] |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |सन् २०२१ जुन ४ |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन तथा वातावरण मन्त्री]] |[[नारदमुनि राना|नारदमुनि राणा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२१ जुन १० |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्री]] |[[गणेशकुमार पहाडी]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२१ जुन १० |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषदको कार्यालय (नेपाल)|प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषदको कार्यालय मन्त्री]] |[[मोहन बानियाँ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२१ जुन १० |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- | colspan="5" bgcolor="darkgrey" |'''राज्य मन्त्रीहरू''' |- |[[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय (नेपाल)|ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिंचाई राज्य मन्त्री]] |[[चन्द्रकान्त चौधरी]] |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |सन् २०२१ जुन ४ | सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय (नेपाल)|महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक राज्य मन्त्री]] |[[रेणुका गुरुङ]] |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |सन् २०२१ जुन ४ |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |- |[[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन तथा वातावरण राज्य मन्त्री]] |[[आशाकुमारी विक|आशा कुमारी बिक]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२१ जुन १० |सन् २०२१ जुन २२<ref name=":9" /> |} === सन् २०२० डिसेम्बर – सन् २०२१ जुन === {| class="wikitable" !संविभाग !मन्त्री !राजनीतिक दल !पदभार ग्रहण !पदभार मुक्त |- | colspan="5" bgcolor="darkgrey" |'''मन्त्रिपरिषद् मन्त्रीहरू''' |- |'''[[नेपालको प्रधानमन्त्री]]'''{{efn|Prime Minister Oli was also in charge of the [[Ministry of Home Affairs (Nepal)|Ministry of Home Affairs]], [[Ministry of Industry, Commerce and Supplies (Nepal)|Ministry of Industry, Commerce and Supplies]], [[Ministry of Urban Development (Nepal)|Ministry of Urban Development]], [[Ministry of Energy, Water Resources and Irrigation (Nepal)|Ministry of Energy, Water Resources and Irrigation]], [[Ministry of Labour, Employment and Social Security (Nepal)|Ministry of Labour, Employment and Social Security]], [[Ministry of Water Supply (Nepal)|Ministry of Water Supply]] and [[Ministry of Youth and Sports (Nepal)|Ministry of Youth and Sports]] from सन् २०२१ मे २० until सन् २०२१ जुन ४.<ref>{{cite web|title=Supreme Court scraps appointment of seven ministers who are not lawmakers|url=https://kathmandupost.com/politics/2021/05/20/supreme-court-scraps-appointment-of-seven-ministers-who-are-not-lawmakers|publisher=The Kathmandu Post|accessdate=5 June 2021|date=सन् २०२१ मे २०}}</ref>}}<br>[[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा मन्त्री]]{{efn|name=defmin}} |[[खड्गप्रसाद ओली|खड्गप्रसाद शर्मा ओली]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०१८ फेब्रुअरी १५ | |- |'''उप प्रधानमन्त्री''' |[[ईश्वर पोखरेल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०१८ जुन १ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्री]] |[[रामबहादुर थापा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] |सन् २०१८ फेब्रुअरी २६ |सन् २०२१ मे २०<ref name="mindismissed">{{cite web|title=Reappointment of former Maoist leaders as ministers unconstitutional: SC|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/reappointment-of-former-maoist-center-leaders-as-ministers-unconstitutional-sc-tells/|publisher=Republica|accessdate=5 June 2021|date=सन् २०२१ मे २०}}</ref> |- |[[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र मन्त्री]] |[[प्रदीपकुमार ज्ञवाली]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय|भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्री]] |[[वसन्तकुमार नेम्वाङ|बसन्त कुमार नेम्वाङ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०१९ नोभेम्बर २१ | |- |[[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री]] |[[लेखराज भट्ट]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] |सन् २०१९ नोभेम्बर २१ |सन् २०२१ मे २०<ref name="mindismissed" /> |- |[[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ मन्त्री]] |[[विष्णुप्रसाद पौडेल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० अक्टोबर १४ | |- |[[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्री]] |[[पर्वत गुरुङ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० अक्टोबर १४ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्री]] |[[पद्मकुमारी अर्याल|पद्म कुमारी अर्याल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय (नेपाल)|संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री]] |[[भानुभक्त ढकाल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय (नेपाल)|भूमि व्यवस्था,सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्री]] |[[शिवमाया तुम्बाहाम्फे]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्री]] |[[हृदयेश त्रिपाठी]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री]] |[[कृष्णगोपाल श्रेष्ठ|कृष्ण गोपाल श्रेष्ठ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ | |- |[[सहरी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|सहरी विकास मन्त्री]] | [[प्रभु साह]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ मे २०<ref name="mindismissed" /> |- |[[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय (नेपाल)|ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिंचाई मन्त्री]] |[[टोपबहादुर रायमाझी|टोप बहादुर रायमाझी]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ मे २०<ref name="mindismissed" /> |- |[[महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय (नेपाल)|महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्री]] |[[जुली कुमारी महतो]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्री]] | [[गणेश सिंह ठगुन्ना]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन तथा वातावरण मन्त्री]] | [[प्रेमबहादुर आले|प्रेम बहादुर आले]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्री]] |[[लिलानाथ श्रेष्ठ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्री]] |[[गौरीशङ्कर चौधरी|गौरी शंकर चौधरी]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ मे २०<ref name="mindismissed" /> |- |[[खानेपानी मन्त्रालय (नेपाल)|खानेपानी मन्त्री]] | [[मणि थापा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ मे २०<ref name="mindismissed" /> |- |[[युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय (नेपाल)|युवा तथा खेलकुद मन्त्री]] | [[दावा लामा तामाङ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ मे २०<ref name="mindismissed" /> |- | colspan="5" bgcolor="darkgrey" |'''राज्य मन्त्रीहरू''' |- |[[स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या राज्य मन्त्री]] |[[नवराज रावत]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०१९ नोभेम्बर २१ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[सहरी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|सहरी विकास राज्य मन्त्री]] |[[रामविर मानन्धर]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०१९ नोभेम्बर २१ |सन् २०२१ जुन ४ |- |[[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति राज्य मन्त्री]] |[[विमला विक|विमला बिक]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |सन् २०२१ जुन ४ |} === सन् २०२० अक्टोबर – डिसेम्बर === {| class="wikitable" !संविभाग !मन्त्री !राजनीतिक दल !पदभार ग्रहण !पदभार मुक्त |- | colspan="5" bgcolor="darkgrey" |'''मन्त्रिपरिषद् मन्त्रीहरू''' |- |'''[[नेपालको प्रधानमन्त्री]]'''<br>[[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा मन्त्री]]{{efn|name=defmin}} |[[खड्गप्रसाद ओली|खड्गप्रसाद शर्मा ओली]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4|Elected to the [[Pratinidhi Sabha]] as member of the [[Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)]].}} |सन् २०१८ फेब्रुअरी १५ | |- |'''उप प्रधानमन्त्री''' |[[ईश्वर पोखरेल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4|Elected to the [[Pratinidhi Sabha]] as member of the [[Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)]].}} |सन् २०१८ जुन १ | |- |[[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्री]] |[[रामबहादुर थापा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5|Elected to the [[Pratinidhi Sabha]] as member of the [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]].}} |सन् २०१८ फेब्रुअरी २६ | |- |[[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र मन्त्री]] |[[प्रदीपकुमार ज्ञवाली]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ | |- |[[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री]] |[[गिरीराजमणि पोखरेल|गिरीराज मणि पोखरेल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २०<ref name=":6">{{Cite web|title=Seven ministers, all from the Dahal-Nepal faction in ruling party, resign|url=https://kathmandupost.com/politics/2020/12/20/seven-ministers-all-from-the-dahal-nepal-faction-in-ruling-party-resign-1608463576|access-date=2021-02-28|website=kathmandupost.com|language=English}}</ref> |- |[[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय (नेपाल)|ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिंचाई मन्त्री]] |[[वर्षमान पुन]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २०<ref name=":6" /> |- |[[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन तथा वातावरण मन्त्री]] |[[शक्तिबहादुर बस्नेत|शक्ति बहादुर बस्नेत]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २०<ref name=":6" /> |- |[[खानेपानी मन्त्रालय (नेपाल)|खानेपानी मन्त्री]] |[[बिना मगर]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २०<ref name=":6" /> |- |[[युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय (नेपाल)|युवा तथा खेलकुद मन्त्री]] |[[जगत बहादुर सुनार विश्वकर्मा|जगत बहादुर विश्वकर्मा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |- |[[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय (नेपाल)|भूमि व्यवस्था,सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्री]] |[[पद्मकुमारी अर्याल|पद्म कुमारी अर्याल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ अगस्ट ३ |सन् २०२० डिसेम्बर २५<ref name=":1" /> |- |[[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय (नेपाल)|संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री]] |[[योगेश भट्टराई]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ जुलाई ३१ |सन् २०२० डिसेम्बर २०<ref name=":6" /> |- |[[स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्री]] |[[भानुभक्त ढकाल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |सन् २०२० डिसेम्बर २५<ref name=":1" /> |- |[[श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्री]] |[[रामेश्वर राय यादव]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |सन् २०२० डिसेम्बर २०<ref name=":6" /> |- |[[भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय|भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्री]] |[[वसन्तकुमार नेम्वाङ|बसन्त कुमार नेम्वाङ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१<ref name="Nov2019" /> | |- |[[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री]] |[[लेखराज भट्ट]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१<ref name="Nov2019" /> | |- |[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्री]] |[[हृदयेश त्रिपाठी]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१<ref name="Nov2019" /> |सन् २०२० डिसेम्बर २५<ref name=":1" /> |- |[[कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्री]] |[[घनश्याम भुसाल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१<ref name="Nov2019" /> |सन् २०२० डिसेम्बर २०<ref name=":6" /> |- |[[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्री]] |[[शिवमाया तुम्बाहाम्फे]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०२० फेब्रुअरी १७<ref name=":4">{{Cite web|date=2020-02-17|title=Newly appointed Law Minister Shivamaya Tumbahangphe takes oath of office|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/newly-appointed-law-minister-shivamaya-tumbahangphe-takes-oath-of-office/|access-date=2020-02-17|website=The Himalayan Times|language=en-US}}</ref> |सन् २०२० डिसेम्बर २५<ref name=":1" /> |- |[[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ मन्त्री]] |[[विष्णुप्रसाद पौडेल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०२० अक्टोबर १४<ref name="October" /> | |- |[[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्री]] |[[पर्वत गुरुङ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०२० अक्टोबर १४<ref name="October" /> | |- |[[महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय (नेपाल)|महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्री]] |[[लिलानाथ श्रेष्ठ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०२० अक्टोबर १४<ref name="October" /> |सन् २०२० डिसेम्बर २५<ref name=":1" /> |- |[[सहरी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|सहरी विकास मन्त्री]] |[[कृष्णगोपाल श्रेष्ठ|कृष्ण गोपाल श्रेष्ठ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०२० अक्टोबर १४<ref name="October" /> |सन् २०२० डिसेम्बर २५<ref name=":1" /> |- | colspan="5" bgcolor="darkgrey" |'''राज्य मन्त्रीहरू''' |- |[[स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या राज्य मन्त्री]] |[[नवराज रावत]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१ | |- |[[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति राज्य मन्त्री]] |[[मोतिलाल दुगड]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१ |सन् २०२० डिसेम्बर २५<ref name=":1" /> |- |[[सहरी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|सहरी विकास राज्य मन्त्री]] |[[रामविर मानन्धर]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१ | |} === सन् २०१९ नोभेम्बर – सन् २०२० अक्टोबर === {| class="wikitable" !संविभाग !मन्त्री !राजनीतिक दल !पदभार ग्रहण !पदभार मुक्त |- | colspan="5" bgcolor="darkgrey" |'''मन्त्रिपरिषद् मन्त्रीहरू''' |- |'''[[नेपालको प्रधानमन्त्री]]''' |[[खड्गप्रसाद ओली|खड्गप्रसाद शर्मा ओली]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4|Elected to the [[Pratinidhi Sabha]] as member of the [[Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)]].}} |सन् २०१८ फेब्रुअरी १५ | |- |'''उप प्रधानमन्त्री''' | rowspan="2" |[[ईश्वर पोखरेल]] | rowspan="2" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ जुन १ | |- |[[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा मन्त्री]]{{efn|Pokharel was stripped the portfolio on सन् २०२० अक्टोबर १४, but still remains part of the Council of Minister and is expected to get a new portfolio.<ref name="October2020-Engl">{{cite web |title=Newly-appointed ministers administered oath of office and secrecy |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/newly-appointed-ministers-administered-oath-of-office-and-secrecy/ |publisher=República |accessdate=18 October 2020 |date=15 October 2020}}</ref>}} |सन् २०१८ फेब्रुअरी २६ |सन् २०२० अक्टोबर १४<ref name="October" /> |- |'''उप प्रधानमन्त्री''' [[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्री]] |[[उपेन्द्र यादव]] |[[समाजवादी पार्टी, नेपाल]]{{efn|name=fn7|Elected to the [[Pratinidhi Sabha]] as member of the [[Federal Socialist Forum, Nepal]].}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१<ref>{{cite web|date=November 26, 2019|title=Yadav takes charge of new ministry|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/yadav-takes-charge-of-new-ministry/|accessdate=26 May 2020|publisher=The Himalayan Times}}</ref> |सन् २०१९ डिसेम्बर २४<ref name=":5" /> |- |[[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्री]] |[[रामबहादुर थापा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5|Elected to the [[Pratinidhi Sabha]] as member of the [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]].}} |सन् २०१८ फेब्रुअरी २६ | |- |[[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ मन्त्री]] | rowspan="2" |[[युवराज खतिवडा]]{{efn|name=fn12|Served partially as a minister with two portfolios.}}{{efn|name=fn15|Khatiwada had to resign from his ministeral posts on 3 March 2020, as his two-year term in the Rastriya Sabha ended, however he was reappointed only on the next day<ref>{{cite web |title=Yubaraj Khatiwada resigns as finance minister, likely to be reappointed today |url=https://thehimalayantimes.com/business/yubaraj-khatiwada-resigns-as-finance-minister-likely-to-be-reappointed-today/ |publisher=The Himalayan Times |accessdate=26 May 2020 |date=4 March 2020}}</ref>}} | rowspan="2" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ फेब्रुअरी २६ | rowspan="2" |सन् २०२० सेप्टेम्बर ४<ref name=":2">{{Cite web|title=Yubaraj Khatiwada resigns as finance and communication minister|url=https://kathmandupost.com/politics/2020/09/04/yubaraj-khatiwada-resigns-as-finance-and-communication-minister|access-date=2020-09-04|website=kathmandupost.com|language=English}}</ref> |- | rowspan="2" |[[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्री]] |सन् २०२० फेब्रुअरी २०<ref name="20Feb2020">{{Cite web|last=|first=|date=सन् २०२० फेब्रुअरी २०|title=Finance Minister to look after CIT Ministry|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/88185/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-26|website=My Republica|language=en}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | rowspan="2" |[[गोकुल प्रसाद बास्कोटा]]{{efn|name=fn12}} | rowspan="2" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ जुन १ | rowspan="2" |सन् २०२० फेब्रुअरी २० |- | rowspan="3" |[[सहरी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|सहरी विकास मन्त्री]] |सन् २०२० जनवरी १०<ref name=":0">{{Cite web|date=2020-01-11|title=Minister Dhakal, Baskota get responsibility of two more ministries|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/minister-bhanu-bhakta-dhakal-gokul-prasad-baskota-get-responsibility-of-two-more-ministries/|access-date=2020-02-05|website=The Himalayan Times|language=en-US}}</ref> |- |[[मोहम्मद इस्तियाक राइ]] |[[समाजवादी पार्टी, नेपाल]]{{efn|name=fn7}} |सन् २०१८ जुन १ |सन् २०१९ डिसेम्बर २४<ref name=":5" /> |- | rowspan="2" |[[वसन्तकुमार नेम्वाङ|बसन्त कुमार नेम्वाङ]]{{efn|name=fn12}} | rowspan="2" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०२० फेब्रुअरी २०<ref name="20Feb2020" /> |सन् २०२० अक्टोबर १४<ref name="October" /> |- |[[भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय|भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्री]] |सन् २०१९ नोभेम्बर २१<ref name="Nov2019" /> | |- |[[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र मन्त्री]] |[[प्रदीपकुमार ज्ञवाली]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ | |- |[[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री]] |[[गिरीराजमणि पोखरेल|गिरीराज मणि पोखरेल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २० |- |[[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय (नेपाल)|ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिंचाई मन्त्री]] |[[वर्षमान पुन]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २० |- |[[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन तथा वातावरण मन्त्री]] |[[शक्तिबहादुर बस्नेत|शक्ति बहादुर बस्नेत]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २० |- |[[खानेपानी मन्त्रालय (नेपाल)|खानेपानी मन्त्री]] |[[बिना मगर]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २० |- |[[युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय (नेपाल)|युवा तथा खेलकुद मन्त्री]] |[[जगत बहादुर सुनार विश्वकर्मा|जगत बहादुर विश्वकर्मा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |- |[[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय (नेपाल)|भूमि व्यवस्था,सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्री]] |[[पद्मकुमारी अर्याल|पद्म कुमारी अर्याल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ अगस्ट ३ |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |- |[[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय (नेपाल)|संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री]] |[[योगेश भट्टराई]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ जुलाई ३१ |सन् २०२० डिसेम्बर २० |- |[[स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्री]] | rowspan="2" |[[भानुभक्त ढकाल]]{{efn|name=fn12}}{{efn|name=fn14|Dhakal served twice as the Minister for Law, Justice and Parliamentary Affairs }} | rowspan="2" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |- | rowspan="2" |[[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्री]] |सन् २०२० जनवरी १०<ref name=":0" /> |सन् २०२० फेब्रुअरी १७ |- |[[शिवमाया तुम्बाहाम्फे]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०२० फेब्रुअरी १७<ref name=":4" /> |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |- |[[श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्री]] |[[रामेश्वर राय यादव]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |सन् २०२० डिसेम्बर २० |- |[[महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय (नेपाल)|महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्री]] |[[पर्वत गुरुङ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१<ref name="Nov2019" /> |सन् २०२० अक्टोबर १४<ref name="October" /> |- |[[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री]] |[[लेखराज भट्ट]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१ | |- |[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्री]] |[[हृदयेश त्रिपाठी]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१<ref name="Nov2019" /> |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |- |[[कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्री]] |[[घनश्याम भुसाल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१<ref name="Nov2019" /> |सन् २०२० डिसेम्बर २० |- | colspan="5" bgcolor="darkgrey" |'''राज्य मन्त्रीहरू''' |- |[[स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या राज्य मन्त्री]] |[[नवराज रावत]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१<ref name="Nov2019-State-Min">{{cite web|date=सन् २०१९ नोभेम्बर २१|title=Newly appointed ministers take oath|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/newly-appointed-ministers-take-oath/|accessdate=26 May 2020|publisher=The Himalayan Times}}</ref> | |- |[[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति राज्य मन्त्री]] |[[मोतिलाल दुगड]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१<ref name="Nov2019-State-Min" /> |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |- |[[सहरी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|सहरी विकास राज्य मन्त्री]] |[[रामविर मानन्धर]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ नोभेम्बर २१<ref name="Nov2019-State-Min" /> | |} === सन् २०१८ फेब्रुअरी – सन् २०१९ नोभेम्बर === {| class="wikitable" !संविभाग !मन्त्री !राजनीतिक दल !पदभार ग्रहण !पदभार मुक्त |- | colspan="5" bgcolor="darkgrey" |'''मन्त्रिपरिषद् मन्त्रीहरू''' |- |'''[[नेपालको प्रधानमन्त्री]]'''{{efn|name=fn1|Prime Minister Oli was also in charge of the [[Ministry of Health and Population (Nepal)|Ministry of Health and Population]] and the [[Ministry of Urban Development (Nepal)|Ministry of Urban Development]] from February 2018 until सन् २०१८ मे ३१.<ref name="Office of the PM">{{cite web|title=Council of Ministers|url=http://www.opmcm.gov.np/en/cabinet/|publisher=Government of Nepal|accessdate=22 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628201633/http://opmcm.gov.np/en/cabinet/|archive-date=28 June 2017}}</ref><ref name="expansion three">{{cite web |title=Yadav appointed as Minister for Health, Raya as Minister for Urban Development |date=सन् २०१८ जुन १|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-06-01/yadav-appointed-as-minister-for-health-raya-as-minister-for-urban-development.html |publisher=The Kathmandu Post |accessdate=सन् २०१८ जुन १}}</ref>}}{{efn|name=fn3|Prime Minister Oli was also in charge of the [[Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation (Nepal)|Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation]] from 1 March until 30 July 2019.<ref>{{cite web |title=Council of Ministers |url=http://www.opmcm.gov.np/en/cabinet/ |publisher=Office of the Prime Minister and Council of Ministers |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190731113459/http://www.opmcm.gov.np/en/cabinet/ |archivedate=सन् २०१९ जुलाई ३१ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628201633/http://opmcm.gov.np/en/cabinet/ |date=2017-06-28 }}</ref><ref>{{cite web |title=संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय |url=http://tourism.gov.np/ |publisher=Government of Nepal |accessdate=1 April 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331130209/http://tourism.gov.np/ |archivedate=31 March 2019 |language=Nepali }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331130209/http://tourism.gov.np/ |date=31 March 2019 }}</ref>}} |[[खड्गप्रसाद ओली|खड्गप्रसाद शर्मा ओली]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4|Elected to the [[Pratinidhi Sabha]] as member of the [[Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)]].}} |सन् २०१८ फेब्रुअरी १५ | |- |'''उप प्रधानमन्त्री'''{{efn|Pokharel was appointed Deputy Prime Minister on सन् २०१८ जुन १, prior to that he only served as Minister of Defence.<ref name="The Himalayan Times">{{cite web |title=Prez appoints Pokhrel and Yadav as deputy prime ministers |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/prez-appoints-pokhrel-and-yadav-as-deputy-prime-minister/ |publisher=The Himalayan Times |accessdate=सन् २०१८ जुन १ |date=सन् २०१८ जुन १}}</ref>}} [[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा मन्त्री]] |[[ईश्वर पोखरेल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ फेब्रुअरी २६ | |- |'''उप प्रधानमन्त्री''' [[स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्री]]{{efn|name=fn1}} |[[उपेन्द्र यादव]] |[[समाजवादी पार्टी, नेपाल]]{{efn|name=fn7|Elected to the [[Pratinidhi Sabha]] as member of the [[Federal Socialist Forum, Nepal]].}} |सन् २०१८ जुन १ |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |- |[[महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय (नेपाल)|महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्री]] |[[थम माया थापा]]{{efn|थम माया थापा was given the portfolio of Women, Children and Social Welfare which was converted to Ministry of Labour, Employment, Women, Children and Social Security following the ministry reorganization of 23 February 2018.<ref name="MinistriesSplit">{{cite web |title=Three ministries split just 22 days after merger |url=https://setopati.net/political/119178 |publisher=Setopati |accessdate=1 April 2019 |date=सन् २०१८ मार्च १६}}</ref> The ministry's portfolio was again adjusted to ''Ministry of Women, Children and Senior Citizen'' on 17 March 2018.<ref name="Split">{{cite web|title=Ministries split to create posts|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-03-17/ministries-split-to-create-posts.html|publisher=The Kathmandu Post|accessdate=1 May 2018|date=17 March 2018}}</ref>}} |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ फेब्रुअरी १५<ref name="Nov2019-State-Min" /> |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |- |[[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्री]] |[[रामबहादुर थापा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5|Elected to the [[Pratinidhi Sabha]] as member of the [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]].}} |सन् २०१८ फेब्रुअरी २६ | |- |[[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ मन्त्री]] |[[युवराज खतिवडा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ फेब्रुअरी २६ |सन् २०२० सेप्टेम्बर ४ |- |[[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री]] |[[मातृकाप्रसाद यादव]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ फेब्रुअरी २६ |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |- |[[भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय|भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्री]] |[[रघुबीर महासेठ|रघुवीर महासेठ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |- |[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्री]] |[[लालबाबु पण्डित]]{{efn|लालबाबु पण्डित was given the portfolio of Population and Environment on सन् २०१८ फेब्रुअरी १५ which was converted to Ministry of Health and Population following the ministry reorganization of 23 February 2018.<ref name="MinistriesSplit"/> His portfolio was changed to Federal Affairs and General Administration on सन् २०१८ मार्च १६.<ref>{{cite web |title=लालबाबु पण्डित फेरि फर्किए सामान्य प्रशासन मन्त्रालयमा |url=http://www.pahilopost.com/content/-47676.html |date=सन् २०१८ मार्च १६ |website=Pahilopost |language=Nepali |accessdate=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627145035/http://www.pahilopost.com/content/-47676.html |archive-date=27 June 2018}}</ref>}} |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |- |[[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र मन्त्री]] |[[प्रदीपकुमार ज्ञवाली]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ | |- |[[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री]] |[[गिरीराजमणि पोखरेल|गिरीराज मणि पोखरेल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २० |- | rowspan="2" |[[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय (नेपाल)|संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री]]{{efn|name=fn3}} |[[रविन्द्र अधिकारी]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०१९ फेब्रुअरी २७<ref>{{Cite web|title=Seven people, including tourism minister, killed in a helicopter crash|url=https://kathmandupost.com/national/2019/02/27/chopper-carrying-minister-rabindra-adhikari-crashes-in-taplejung|access-date=2021-02-28|website=kathmandupost.com|language=English}}</ref><br>{{Small|(मृत्यु)}} |- |[[योगेश भट्टराई]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१९ जुलाई ३१<ref name=":3">{{cite web|date=सन् २०१९ जुलाई ३१|title=योगेश भट्टराई to take oath of office as tourism minister at 4 pm today|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/yogesh-bhattarai-to-take-oath-of-office-as-tourism-minister-at-4-pm/?categoryId=blog|accessdate=सन् २०१९ जुलाई ३१|publisher=República}}</ref> |सन् २०२० डिसेम्बर २० |- | rowspan="2" |[[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्री]] |[[शेरबहादुर तामाङ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०१८ जुलाई २४<ref>{{cite web|date=सन् २०१८ जुलाई २४|title=Law Minister Tamang calls it quits after controversial remarks|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-07-24/law-minister-tamang-to-resign-following-controversial-remarks.html|accessdate=सन् २०१८ अगस्ट ३|publisher=The Kathmandu Post}}</ref> |- |[[भानुभक्त ढकाल]]{{efn|name=fn14}} |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ अगस्ट ३<ref>{{cite web|date=सन् २०१८ अगस्ट ३|title=Dhakal appointed Law Minister|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-08-03/dhakal-appointed-law-minister.html|accessdate=सन् २०१८ अगस्ट ३|publisher=The Kathmandu Post}}</ref> |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |- |[[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय (नेपाल)|ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिंचाई मन्त्री]] |[[वर्षमान पुन]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २० |- |[[श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्री]] |[[गोकर्ण विष्ट]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |- |[[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन तथा वातावरण मन्त्री]] |[[शक्तिबहादुर बस्नेत|शक्ति बहादुर बस्नेत]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २० |- |[[खानेपानी मन्त्रालय (नेपाल)|खानेपानी मन्त्री]] |[[बिना मगर]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २० |- |[[कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्री]] |[[चक्रपाणी खनाल]]{{efn|name=fn2|चक्रपाणी खनाल was in charge of the Ministry of Agriculture, Land Management and Cooperatives until 2 August 2018, however, due to a cabinet expansion, पद्म कुमारी अर्याल became the new Minister of Land Management, Cooperatives and Poverty Alleviation, while Khanal's portfolio was changed to Ministry of Agricultural and Livestock Development.<ref name="Expansion Three">{{cite web |title=PM expands Cabinet |url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-08-04/pm-expands-cabinet.html |publisher=The Kathmandu Post |accessdate=1 April 2019|date=4 August 2018}}</ref>|group=}} |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |- |[[युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय (नेपाल)|युवा तथा खेलकुद मन्त्री]] |[[जगत बहादुर सुनार विश्वकर्मा|जगत बहादुर विश्वकर्मा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |- |[[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्री]] |[[गोकुल प्रसाद बास्कोटा]]{{efn|name=fn6|गोकुल प्रसाद बास्कोटा served as State Minister for Information and Communications from सन् २०१८ मार्च १६ until सन् २०१८ मे ३१, before being promoted to Minister for Information and Communications on सन् २०१८ जुन १.<ref name="expansion three"/>}} |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ जुन १ |सन् २०२० फेब्रुअरी २० |- |[[सहरी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|सहरी विकास मन्त्री]]{{efn|name=fn1}} |[[मोहम्मद इस्तियाक राइ]] |[[समाजवादी पार्टी, नेपाल]]{{efn|name=fn7}} |सन् २०१८ जुन १ |सन् २०१९ डिसेम्बर २४ |- |[[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय (नेपाल)|भूमि व्यवस्था,सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्री]] |[[पद्मकुमारी अर्याल|पद्म कुमारी अर्याल]]{{efn|name=fn2}} |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ अगस्ट ३ |सन् २०२० डिसेम्बर २५ |- | colspan="5" bgcolor="darkgrey" |'''राज्य मन्त्रीहरू''' |- |[[कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|कृषि तथा पशुपंक्षी विकास राज्य मन्त्री]] |[[राम कुमारी चौधरी]]{{efn|name=fn20|राम कुमारी चौधरी was sworn in as State Minister at the Ministry of Agriculture, Land Management and Cooperatives. However, due to a cabinet expansion, the ministry's portfolio was changed to the Ministry of Agricultural and Livestock Development.<ref name="Expansion Three"/>}} |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn5}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |- |[[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय (नेपाल)|संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन राज्य मन्त्री]] |[[धनबहादुर बुढा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |- |[[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सञ्चार तथा सूचना प्रविधि राज्य मन्त्री]]{{efn|name=fn6}} |[[गोकुल प्रसाद बास्कोटा]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०१८ मे ३१ |- | rowspan="2" |[[स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य्य तथा जनसङ्ख्या राज्य मन्त्री]] |[[पद्मकुमारी अर्याल|पद्म कुमारी अर्याल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]{{efn|name=fn4}} |सन् २०१८ मार्च १६ |सन् २०१८ अगस्ट ३ |- |[[सुरेन्द्र कुमार यादव]] |[[समाजवादी पार्टी, नेपाल]]{{efn|name=fn7}} |सन् २०१८ अगस्ट ३ |सन् २०१९ नोभेम्बर २० |} ==उपलब्धि तथा उल्लेखनीय कार्य== * [[बारा-पर्सा टोर्नाडो २०७५|बारा र पर्साका चक्रवातीय आँधी]]पीडितका लागि ८६९ घर निर्माण गरी हस्तान्तरण गरिएको * थप एक हजार माध्यमिक विद्यालयमा पुस्तकालय स्थापना * श्रमिकहरूको वैदेशिक रोजगारी सुलभ, सुरक्षित र मर्यादित तुल्याउन शून्य लागतको सिद्धान्त बमोजिम [[मलेसिया|मलेशिया]], [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]] तथा [[मौरिसस|मोरिशस]]सँग श्रम सम्झौता र समझदारी गरिएको * यसै आर्थिक वर्षबाट श्रमिकहरूको योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा योजना कार्यान्वयनमा आएको * जटिल मानिएको कर्मचारी समायोजन सम्पन्न *[[दक्षिण एसियाली खेलकुद २०१९|१३ औँ दक्षिण एसियाली खेलकुद]] सप्पन्न * २३ वर्ष पछि चिनियाँ राष्ट्रपतिको नेपाल भ्रमण * अतिक्रमित भूमि समेटिएको नेपालको नयाँ नक्सालाई सार्वजनिक * तेजाब तथा अन्य घातक रासायनिक पदार्थ (नियमन) अध्यादेश, २०७७ जारी ==विवादहरू== ===ऐन, कानुन निर्माण विधेयक विवाद=== * [[राष्ट्रिय चिकित्सा शिक्षा विधेयक, २०७५|राष्ट्रिय चिकित्सा विधेयक]] *[[गुठी विधेयक]] * राजनीतिक दल र संवैधानिक परिषद् सम्बन्धी अध्यादेश <ref>[https://www.onlinekhabar.com/2020/04/856610 राष्ट्रपतिले अध्यादेश जारी गरेपछि नेकपा सचिवालय बैठक प्रभावित]</ref> * भिजिट भिसामा विदेश जान घुम्न जानेले न्यूनतम एसएलसीसरहको शैक्षिक योग्यताको प्रमाणपत्र देखाउनुपर्ने वा अंग्रेजी बोल्न जान्नुपर्ने बाध्यात्मक व्यवस्था<ref>[https://ekantipur.com/opinion/2020/12/11/16076540313996569.html विचार सरकार, विदेश घुम्न न अंग्रेजी चाहिन्छ, न एसएलसी]</ref> ===गीत संगीत विवाद=== * [[लुट्न सके लुट कान्छा|लुट्न सके लुट कान्छा (लोक गीत]]) प्रतिबन्ध * यस्तै त हो नि ब्रो गीत युट्युबबाट हटाइनु, र्याप गायकहरू पक्राउ ===काम कारबाही तथा निर्णय विवाद=== * प्रधानमन्त्रीकाल अवधिमा नेपालको [[सार्वजनिक ऋण]] २५० प्रतिशतले बढेर १७ खर्ब २९ अर्ब रुपैयाँ नाघेको थियो । ४ वर्ष अवधिमा केपी ओली नेतृत्वको सरकारले ऋण करिब साढे १० खर्बले बढाएको देखिएको हो । आर्थिक वर्ष २०७३÷७४ मा कुल तिर्न बाँकी सार्वजनिक ऋण ६ खर्ब ९८ अर्ब अर्थात कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको २२.७ प्रतिशत रहेको थियो । यस्तो ऋण गत आर्थिक वर्ष २०७७÷७८ मा २५० प्रतिशतले वृद्धि भई १७ खर्ब २९ अर्ब अर्थात कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ४०.५ प्रतिशत पुगेको छ । <ref>{{Cite news|url=https://clickmandu.com/2021/08/164567.html|title=ओली सरकारले ४ वर्षमा थप्यो २५०% ऋण, १७ खर्ब २९ अर्ब तिर्न बाँकी|date=२६ श्रावण २०७८|work=क्लिकमान्डु}}</ref> * वाइड बडि काण्ड *[[३३ किलो सुन प्रकरण|सुन काण्ड]] * राष्ट्रपतिको लागि प्रहरी तालिम केन्द्र स्थानान्तरण * [[निर्मला पन्त बलात्कार र हत्या|निर्मला पन्त हत्या]] अनुसन्धान * [[चन्द्रकान्त राउत|सिके राउत]]सँगको सम्झौता * राष्ट्रपतिको सम्बोधनमा "मेरो सरकार" * होली वाइन विवाद * आइफा अवार्ड विवाद * बेलायत भ्रमणको क्रममा बिबिसीसँगको अन्तर्वार्ता * "भारतीय दबाब"मा "तरकारी विषादी परीक्षण गर्ने निर्णय" फिर्ता<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/07/779307 |title=भारतीय दूतावासको यो पत्र, जसले सरकारलाई गलायो (चिठीसहित) |website=Online Khabar |language=en-US |accessdate=2019-08-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/07/779920 |title=विषादी परीक्षण रोक्ने भारतको पत्रबारे प्रधानमन्त्री– म भ्रममा रहेछु |website=Online Khabar |language=en-US |accessdate=2019-08-01}}</ref> * प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्ति: मेरो कार्यकालमा अघि काठमाडौंंका आधा जनसंख्याले माक्स लगाउँथे, अहिले माक्स लगाउन पर्दैन<br>सरकारको विरोध गर्न विरोधीले माक्स लगाउन थाले । * प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्ति: "अरिंगालले जस्तै प्रतिवाद गर्नुस्" । <ref>[https://ekantipur.com/news/2018/09/15/153701779422381880.html अरिंगालले जस्तै प्रतिवाद गर्नुस्]</ref> * प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद् कार्यालयको एक्सन रुममा प्रधानमन्त्रीपत्नीको उपस्थिति * प्रधानमन्त्री सल्लाहकारको ट्विट: छौडा काण्ड * '''कुटनैतिक चुक/त्रुटी''': सुनामीबाट सयौंको मृत्यु भएकोमा इन्डोनेसियालाई समवेदना सन्देश पठाउनु पर्नेमा बधाई सन्देश <ref>[https://www.okantipur.com/wp-content/uploads/2018/12/foreign-ministry-2_RWS0Hc6ESj.jpg प्रेस रिलिज]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, भेनेजुएला प्रकरण, बेलायती प्रधानमन्त्री [[बोरिस जोनसन]]लाई बधाई सन्देशमा त्रुटि<ref>https://twitter.com/kpsharmaoli/status/1154279268911685632?s=20</ref><ref>[https://nagariknews.nagariknetwork.com/news/83677/ कूटनीतिक सन्देश आदानप्रदानमा किन दोहोरिन्छ त्रुटि]</ref>, श्रीलंकाका लागि राजदुत [[विश्वम्भर प्याकुरेल]]को राजिनामा * [[नेपाल ट्रष्ट]]को सम्पत्ति हिनामिना * यति समूह सँग सरकारको साँठगाठ * ओम्नी समूहसँग सरकारको साँठगाठ<ref>[https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/40787/2020-04-09 २३ हजार कम्प्युटर किन्ने ठेक्का ओम्नी समूहलाई दिन टेन्डर सूचनासमेत संशोधन, डेढ अर्बको सामग्रीलाई साढे तीन अर्ब विद्यालयमा कम्प्युटरका नाममा भ्रष्टाचारको आधुनिक प्रयोगशाला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200409065911/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/40787/2020-04-09 |date=2020-04-09 }}</ref> * आर्यघाटमा राष्ट्रगान बजाउने निर्णय <ref>[https://hamrakura.com/news-details/66755/2019-09-12 नेकपा सरकारको ऐतिहासिक काम : मसानघाटमा राष्ट्रगान !]</ref><ref>[https://www.himalpost.com/yogesh-bibad/ मन्त्री योगेश भट्टराईको निर्णय विवादमा : संसद्‍देखि सञ्‍जालसम्‍म विरोध]</ref> * पर्यटन मन्त्री [[योगेश भट्टराई]] को अभिव्यक्ति: कोरोना मुक्त देश भनेर प्रचार गरी पर्यटक भित्र्याऔ <ref>[http://tourism.gov.np/files/Press%20RELEASE%20FILE%20PDF/CoronaVirusPR_76_11_6.pdf सूचना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807114106/https://tourism.gov.np/files/Press%20RELEASE%20FILE%20PDF/CoronaVirusPR_76_11_6.pdf |date=2020-08-07 }}</ref><ref>[https://www.setopati.com/politics/199962 'कोरोनामुक्त नेपाल'को विदेशमा प्रचार गर्न पर्यटनमन्त्रीको निर्देशन]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * आगलागी, डढेलोका कारण अस्ट्रेलियामा जनजीवन नै अस्थव्यस्त भएको समयमा अस्ट्रेलियामा मानवीय संवेदनाका दुःखद् घटना भइरहेका बेला पर्यटनमन्त्री भट्टराई भने नेपाल भ्रमण वर्षको प्रचार <ref>[https://www.dcnepal.com/2020/01/112849/ पर्यटनमन्त्री भट्टराईको अस्ट्रेलिया भ्रमण विवादमा, फिर्ता बोलाउन काँग्रेस नेतृ सुजाताको माग]</ref> * मन्त्री [[योगेश भट्टराई]]का कारण शनिवार विमान समयमा नउडेपछि यात्रुहरूले गरेको विरोध<ref>[https://www.bbc.com/nepali/news-49705578 योगेश भट्टराईः मन्त्रीका कारण विमान उडानमा भएको विलम्बले उब्जाएका प्रश्न]</ref> * [[सेक्युरिटी प्रेस प्रकरण|सेक्युरिटी प्रेस : बास्कोटा प्रकरण]] * स्वास्थ्य मन्त्रीको अभिव्यक्ति: घरमा पाहुना आइरहेका छन्, फुर्सद छैन।<ref>[https://twitter.com/dhakalut/status/1239819733354123264?s=20 भिडियो]</ref> * स्वास्थ्य मन्त्रीको अभिव्यक्ति :भात पकाउन पनि पिपिइ व्यक्तिगत सुरक्षा सामग्री चाहिने जस्तो गर्छन्।<ref>[https://twitter.com/seeuabhishek/status/1242843575789871104?s=20 मलाई त थाहा छैन]</ref> * कोरोना विश्वव्यापी महामारी र [[बन्दाबन्दी|लकडाउन]] को समयमा प्रचलित मूल्य भन्दा अत्याधिक मूल्यमा स्वास्थ्य सामाग्री खरिद * स्वास्थ्य्य सामग्री खरिदको जिम्मेवारी नेपाली सेना<ref>[https://ekantipur.com/bibidha/2020/04/03/158589967664289909.html टिप्पणी : सामान खरिदमा जंगी अड्डा, के मनसायले निर्णय भयो ?]</ref> * प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्ति:"ओम्नीसँगको सम्झौता थाहै थिएन"<ref>[https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/40706/2020-04-08 प्रधानमन्त्रीले भने– ओम्नीसँगको सम्झौता थाहै थिएन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411064930/https://nayapatrikadaily.com/news-details/40706/2020-04-08 |date=2020-04-11 }}</ref> * प्रधानमन्त्रीको भाइरस सम्बन्धि भ्रामक अभिव्यक्ति <ref>[https://twitter.com/AnupKaphle/status/1251516791270113287?s=20 प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्ति ]</ref><ref>[https://twitter.com/KaaLeKeeto/status/1251383599686799360?s=20 भिडियो]</ref> * डा. शेरबहादुर पुन प्रकरण <ref>[https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/41621/2020-04-20 डा. पुन भन्छन्, ‘मिडिया र जनताको आवाजले कारबाही रोकियो, न्यायको पक्षमा उभिने नेपालीप्रति आभारी छु’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200504124713/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/41621/2020-04-20 |date=2020-05-04 }}</ref><ref>[https://nepalmag.com.np/contemporary/2020/04/19/1587314884 नेपाल ब्रिफिङ : स्वास्थ्य्य मन्त्रालयका दुई चिठी, एउटा नक्कली डा पुन प्रकरण र पटाक्षेपको पृष्ठभुमि]</ref> * प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्ति: "सिडिओ, प्रहरीलाई थाहा छैन, मिडियाले कसरी थाहा पाउँछ? रहस्यमय छैन र?" * उपप्रधानमन्त्री [[ईश्वर पोखरेल]]को अभिव्यक्ति :"दूध पोखेर फोटो खिच्नेहरूले तमासा गरे" <ref>[https://twitter.com/Thejuly23rdd/status/1252163861181902850?s=20 मन्त्रीज्यु भन्नुहुन्छ, "दुध पोख्ने महानुभावहरु.... "]</ref> * पूर्व सचिव भीम उपाध्यय को पक्राउ * सांसद अपहरण प्रकरण * [[बाबुराम भट्टराई|डा. बाबुराम भट्टराई]]को अन्तर्वार्ता को क्रममा सरकारको विरुद्ध संवाद प्रत्यक्ष प्रसारण भएकोमा [[रेडियो नेपाल]]का कार्यकारी निर्देशक सुरेन्द्र कुमार कार्की लाई स्पष्टीकरण माग <ref>[https://pbs.twimg.com/media/EWrWkfgU0AYJFNh?format=jpg&name=medium स्पष्टीकरण माग गरिएको चिठी ]</ref> * [[सलह]] कक्रक्कै हुने अमेरिकी गीत सङ्कलन गर्दैछौं : मन्त्री [[घनश्याम भुसाल]]<ref>[https://twitter.com/ekantipur_com/status/1277583604667670529?s=20 घनश्याम भुसाल]</ref> * २०७७ असार १८ गते आकस्मिक रूपमा संसदको अधिवेशन अन्त्य<ref>[https://radio-assets-api.ekantipur.com/thumb.php?src=https://radio-assets-cdn.ekantipur.com/uploads/source/news/2020/third-party/a-1593682749.jpg&w=700&height=600 राष्ट्रपति कार्यालयको पत्र]</ref> * शुशिल भट्टलाई लगानी बोर्डको [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]] (सीईओ) मा नियुक्त गर्ने निर्णय <ref>[https://ekantipur.com/news/2020/08/04/159650591337457421.html आयोजनाका बिचौलियालाई बोर्डको जिम्मा:बोर्डको प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन १० वर्षको व्यवस्थापकीय अनुभव हुनुपर्नेमा भट्टसँग योजना आयोगमा सदस्य भएको २ वर्षको मात्रै अनुभव]</ref> * भारतको जासुसी संस्था रअका प्रमुख सामन्त गोयलको गोप्य भ्रमण <ref>[https://ekantipur.com/feature/2020/10/26/160372066935233876.html टिप्पणी : गोयल भ्रमणका अनुत्तरित प्रश्नहरु]</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू|नेपालका मन्त्रिमण्डलहरू]] * [[लुट्न सके लुट कान्छा|लुट्न सके लुट कान्छा (लोक गीत]]) == टिप्पणीहरू == {{notes}} == सन्दर्भ सामाग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपाली मन्त्रिपरिषद्हरू}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास (२०६५–हाल)]] ss6atafoj9ub47pkdjq4gtygo82thjo 0 100168 1392211 1220730 2026-10-03T11:13:21Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392211 wikitext text/x-wiki {{multiple image | width = 250 | footer = [[West Texas Intermediate]] oil price history 1946–2022<ref>{{Cite web|url=https://www.macrotrends.net/1369/crude-oil-price-history-chart|title=Crude Oil Prices – 70 Year Historical Chart|access-date=2024-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418232516/https://www.macrotrends.net/1369/crude-oil-price-history-chart|archive-date=2022-04-18}}</ref> | image1 = Crude-oil-price-history-chart-2022.webp | alt1 = | caption1 = Price of oil adjusted for inflation | image2 = Price of oil nominal price.webp | alt2 = | caption2 = Price of oil (nominal) }} '''१९७३ तेल सङ्कट''' [[अरब पेट्रोल निर्यातक राष्ट्रहरूको सङ्घ|अरब पेट्रोल निर्यातक राष्ट्रहरूको सङ्घका सदस्य]] राष्ट्रहरूले तेलमा व्यापारिक प्रतिरोध सुरु गरेपछी [[अक्टोबर]] [[१९७३]] मा प्रारम्भ भयो। यो तेलको व्यापारिक प्रतिरोध [[योम किपुर युद्ध|योम किप्पुर युद्ध]]मा [[इजरायल]]लाई सहयोग गर्ने देशहरू माथि लक्षित गरिएको थियो । <ref>Smith, Charles D. (2006), Palestine and the Arab–Israeli Conflict, New York: Bedford, p. 329.</ref> प्रारम्भमा यो व्यापारिक प्रतिरोध [[क्यानडा|क्यानाडा]], [[जापान]], [[नेदरल्यान्ड|नेदरल्यान्ड्स]], [[संयुक्त अधिराज्य]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] माथि लक्षित गरिएको थियो र पछि [[पोर्चुगल]] र [[दक्षिण अफ्रिका]] माथि पनि विस्तार गरियो ।  मार्च १९७४ मा व्यापारिक प्रतिरोध अन्त्य भएसंगै ,<ref name="USstate2ndCrisis">{{cite web|url=https://history.state.gov/milestones/1969-1976/oil-embargo|title=OPEC Oil Embargo 1973–1974|publisher=[[U.S. Department of State]], [[Office of the Historian]]|accessdate=August 30, 2012}}</ref> तेलको मूल्य ३ अमेरिकी डलर प्रति ब्यारेलबाट झन्डै १२ डलर पुगेको थियो र त्यस समयमा अमेरिकी डलरको मूल्य निकै उच्च थिए। यो व्यापरिक प्रतिरोधले तेल सङ्कट निम्त्यायो र विश्व राजनीति र वैश्विक अर्थतन्त्रमा थुप्रै तत्कालको र दीर्घकालीन असरहरू देखा पर्‍यो। यसलाई [[१९७९ तेल सङ्कट|१९७९ को तेल सङ्कट]] 'दोश्रो तेल सङ्कट' भएपछि 'पहिलो तेल सङ्कट' भनियो । == पृष्ठभूमि == === अमेरिकी उत्पादन गिरावट === १९६९ सम्म अमेरिकी आन्तरिक तेल उपजले बढ्दो तेलको माग धान्न सकेको थिएन। [[दोस्रो विश्व युद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] सुरु भएपछी एक तिहाई अमेरिकी उर्जाको माग तेलबाट पूर्ति हुन्थ्यो । तेलले घरमा तापको लागि; विद्युत उत्पादनको लागि [[कोइला]]लाई विस्थापित गर्न सुरु गर्यो, र एक मात्र हवाईजहाज उर्जा तेल नै थियो। १९२० मा, अमेरिकाले वैश्विक तेल उत्पादनको दुई तिहाई तेल उत्पादन गर्थ्यो। १९४५ मा, यूएस उत्पादन बढेको दुई तिहाई भन्दा बढी थियो। १९४५ देखि १९५५ सम्म अमेरिकाले आफ्नो उर्जाको माग आफै पूर्ति गर्न सक्यो ; १९५० को उत्तरार्धमा प्रत्येक वर्ष ३५ करोड ब्यारेल तेल मुख्यतः [[भेनेजुएला]] र [[क्यानडा|क्यानाडा]]बाट आयात गर्न सुरु गर्यो १९४५ मा, यूएस उत्पादन बढेको दुई तिहाई भन्दा बढी थियो।१९७३ मा , अमेरिकी तेल उत्पादन वैश्विक उपजको १६.५ % मा गिर्न पुग्यो 1 9 45 मा, यूएस उत्पादन बढेको दुई तिहाई भन्दा बढी थियो।<ref name="painter">{{Cite journal|volume=39|issue=4|last=David S. Painter|title=Oil and Geopolitics: The Oil Crises of the 1970s and the Cold War|journal=Historical Social Research / Historische Sozialforschung|jstor=24145533}}</ref><ref name="little">{{Cite book|publisher=Univ of North Carolina Press|isbn=978-0-8078-7761-6|last=Little|first=Douglas|title=American Orientalism: The United States and the Middle East since 1945|chapter=2. Opening the Door: Business, Diplomacy, and America's Stake in Middle East Oil|date=2009-09-15}}</ref> === ओपेक === {{main|ओपेक}} [[चित्र:Flag_of_OPEC.svg|thumb|पेट्रोल निर्यातक राष्ट्रहरूको सङ्घ (ओपेक) को झण्डा]] '''पेट्रोल निर्यातक राष्ट्रहरूको सङ्घ [[ओपेक]]''' १५ राष्ट्रहरूको अन्तर सरकारी सङ्गठन हो। यसको स्थापना पाँच संस्थापक सदस्य राष्ट्रहरू ([[इरान]], [[इराक]], [[कुवेत]], [[साउदी अरब]], र [[भेनेजुएला]])द्वारा १९६० मा इराकको बग्दादमा भएको थियो र १९६५ देखि यसको मुख्यालय [[भियना|भियना, अस्ट्रियामा]] छ । सेप्टेम्बर २०१८ को एक प्रतिवेदन अनुसार विश्वको तेल उत्पादनको ४४ प्रतिशत र ८१.५ प्रतिशत प्रमाणित तेल खानी भएकाले विश्वको तेल बजारको मुल्यमा ओपेकको ठुलो प्रभाव रहेको छ जुन पहिला 'सात बहिनी' भनिएर चिनिने बहुराष्ट्रिय तेल कम्पनीले मुल्य निर्धारण गर्थ्यो ।<ref>{{Cite web|url=http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/23.htm|title=Our Mission|website=OPEC|accessdate=16 February 2013}}</ref> यो सङ्गठन अन्तरास्ट्रिय तेल बजारको महत्त्वपुर्ण सुचना संवाहक समेत हो। हालको ओपेक राष्ट्रहरू निम्न राष्ट्रहरू हुन्।{{As of|2018|June|alt=The current OPEC members are|url=http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/25.htm|post=:}} [[अल्जेरिया]], [[अङ्गोला|एङ्गोला]], [[इक्वेडर]], [[भूमध्यरेखीय गिनी]], [[गाबाेन|गाबोन]], [[इरान]] , [[इराक|ईराक]], [[कुवेत]], [[लिबिया]], [[नाइजेरिया]], [[कतार]], [[गणतन्त्र कङ्गो]], [[साउदी अरब|साउदी अरेबिया]] (अघोषित नेता), [[संयुक्त अरब इमिरेट्स|संयुक्त अरब इमिरेट्स यु.ए.इ.]], र [[भेनेजुएला]]। [[इन्डोनेसिया]] पुर्व सदस्य राष्ट्र हो । महाद्वीपमा दक्षिण अमेरिकाबाट दुई , अफ्रिकाबाट सात र एसिया (मध्य पुर्व)बाट छ राष्ट्र रहेका छन् । ओपेक रास्ट्रको दुई-तिहाई तेल उत्पादन र रिजर्भ यसका छ [[मध्य पूर्व|मध्य पूर्वी]] राष्ट्रहरूमा रहेका छन् जसले पर्सियन खाडीलाई वरिपरी घेरेका छन् ।यो सङ्गठनको उल्लेखित मिशन <nowiki>''</nowiki> सदस्य राष्ट्रहरू बीच समन्वय र सहकार्य गर्नु, सदस्य राष्ट्रहरूलाई एक गर्नु र उपभोक्तासम्म कुशल, आर्थिक र नियमित पेट्रोलियमको आपूर्ति सुनिश्चित गर्नका लागि तेल बजार स्थिर गर्ने र पेट्रोलियम उद्योगमा लगानी गर्नेको उचित लगानी फिर्ती सुनिश्चित गर्नु हो । " सन् १९६० को दशकको शुरुवातमा [[लिबिया]], [[इन्डोनेसिया]] र [[कतार]] ओपेकमा सामेल भए। [[लिबिया]] र [[इराक]]को राजनीतिमा उतारचढाव नआउन्जेल ओपेकलाई अप्रभावी मानिन्थ्यो जुन सन् १९७० मा गएर मजबूत भयो। साथै, [[सोभियत सङ्घ]]को बढ्दो प्रभावले तेल उत्पादक देशहरूलाई बजारसम्म तेल ढुवानीको लागि विभिन्न वैकल्पिक माध्यमहरू उपलब्ध गरायो।<ref name=peelo>{{Cite journal |issn=0577-5132 |volume=18 |issue=4 |pages=49 |last=Peelo |first=Victor |title=Behind the U.S.-OPEC Conflict |journal=Challenge: The U.S. Economy in Action |accessdate=2018-06-20 |date=1975-10-09 |url=http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=bth&AN=6149590&site=ehost-live |via=[[EBSCOhost]] |url-access=subscription }}</ref> तेहरान मुल्य सम्झौता १९७१ अनुसार अमेरिकी डलरको गिर्दो भोको कारणले तेलको मुल्य बढ्यो । <ref name="peelo" /><ref>{{Cite journal|volume=9|issue=4|pages=501–511|last1=David Hammes|last2=Douglas Wills|title=Black Gold: The End of Bretton Woods and the Oil-Price Shocks of the 1970s|journal=The Independent Review|date=2005|jstor=24562081}}</ref><ref>For a discussion about the impact of inflation on the purchasing power of oil revenues in the 1970s ''see'' {{Cite journal|issn=0098-1818|volume=98|issue=11|pages=36|last1=Murphy|first1=Edward E.|last2=Perez-Lopez|first2=Jorge F.|title=Trends in U.S. export prices and OPEC oil prices|journal=Monthly Labor Review|accessdate=2018-06-20|date=1975|url=http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=bth&AN=6009420&site=ehost-live|via=[[EBSCOhost]]|subscription=yes}}</ref> सेप्टेम्बर १९७३ मा रास्ट्रपति [[रिचार्ड निक्सन]] १९५१ मा इरानी तेल उद्योगको राष्ट्रियकरण लाई सङ्केत गर्दै बताए , "बजार बिनाको तेलले धेरै धेरै वर्ष अघि झैँ कुनै पनि देशलाई राम्रो गर्दैन ," तर ओपेक राष्ट्रले अक्टोबर १९७३ देखि फेब्रुअरी १९७४ सम्म तेलको मुल्य १२ डलर सम्म पुर्याए ।<ref>{{Cite journal|doi=10.1353/hum.2015.0002|issn=2151-4372|volume=6|issue=1|pages=63–78|last=Dietrich|first=Christopher R. W.|title=Mossadegh Madness: Oil and Sovereignty in the Anticolonial Community|journal=Humanity: An International Journal of Human Rights, Humanitarianism, and Development|date=2015}}</ref> == कालक्रम == * जनवरी १९७३—१९७३-७४ शेयर बजार क्र्यास * अगस्ट २३, १९७३—योम किप्पुर युद्धको तयारीबारे साउदी राजा फैसलर  इजिप्टेली रास्ट्रपति [[अनवर सादात]] बीच भेट र "तेल"लाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्ने वार्ता{{sfn|Yergin|2008|p=597}} * अक्टोबर ६ —[[इजिप्ट]] र [[सिरिया|सीरिया]]द्वारा [[इजरायल]] माथि आक्रमण; १९७३ अरब इजरायल युद्ध सुरु * अक्टोबर ८ को रात—इजरायल पूर्ण परमाणु सतर्क * अक्टोबर ८-१०—ओपेक तेल वार्ता * अक्टोबर १२—अमेरिकाद्वारा इजरायललाई हतियार आपूर्ति ; सोभियत सङ्घद्वारा अरब पक्षलाई सहयोग * अक्टोबर १६—[[साउदी अरब]], [[इरान]], [[इराक|ईराक]], [[अबु धाबी]], [[कुवेत]] र [[कतार]]द्वारा उत्पादन कटौती र मुल्यबृद्धिको घोषणा<ref>Editorial Note: this conflicts with the 70% price increase to $5.11, noted by a cited reference, in the section above.</ref> * अक्टोबर १७ —ओएपेक तेलमन्त्रीद्वारा पश्चिमी समर्थनलाई तेलले प्रभाव पार्ने निर्णय * अक्टोबर १९ —निक्सन द्वारा कंग्रेससँग इजरायललाई २.२ अर्ब डलर सहयात गर्न अपिल{{sfn|Lenczowski|1990|p=130}} [[लिबिया|लिबिया]] द्वारा तत्कालै अमेरिका माथि प्रतिरोध<ref name="gaddafiem">{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/r/pa/prs/ps/2008/sept/109054.htm|title=Significant Events in U.S.-Libyan Relations|publisher=2001-2009.state.gov|accessdate=August 7, 2012}}</ref> साउदी र अन्य तेल उत्पादक मुलुकद्वारा अर्को दिन प्रतिरोध * अक्टोबर २६ —योम किप्पुर युद्ध अन्त्य. * नोबेम्बर ५—अरब उत्पादकद्वारा २५ % कटौती घोषणा; ५ % अझै कटौती गर्ने धम्कि * नोबेम्बर २३—[[पोर्चुगल]], रोडेसिया र [[दक्षिण अफ्रिका]]माथि प्रतिरोध विस्तार * नोबेम्बर २७—निक्सनद्वारा तेल मुल्यको आपतकालीन कानुन हताक्षर * डिसेम्बर ९—अरब तेल मात्री द्वारा जनवरी १९७४बाट अर्को ५ % कटौती गर्ने निर्णय * डिसेम्बर २५—अरब तेल मात्री द्वारा जनवरी १९७४बाट अर्को ५ % कटौती गर्ने निर्णय . * जनवरी ७-९ १७४—ओपेक द्वारा मुल्य अप्रिल १ सम्म फ्रिज * जनवरी १८—इजरायल द्वारा स्वेज नहरबाट फौज फिर्ता गर्ने सम्झौतामा हस्ताक्षर * फेब्रुअरी १२-१४—वार्तामा प्रगति * मार्च ५—इजरायलद्वारा आफ्नो अन्तिम फौज [[स्वेज नहर]]बाट फिर्ता * मार्च १७—लिबिया बाहेक अरब तेल मन्त्रिद्वारा अमेरिका माथिको प्रतिरोध अन्त्य * डिसेम्बर १९७४—१९७३-७४ शेयर बजार क्र्यास अन्त्य ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[२०२० रुस- साउदी अरब तेल मूल्य युद्ध]] {{वित्तीय सङ्कट}} == सन्दर्भ == {{Reflist|30em}} [[श्रेणी:ओपेक]] [[श्रेणी:अर्थतन्त्रमा १९७३]] [[श्रेणी:1973 in international relations|Oil Crisis]] [[श्रेणी:अरब-इजरायल द्वन्द]] [[श्रेणी:Embargoes]] [[श्रेणी:उर्जा संकटहरू]] [[श्रेणी:Gold standard]] [[श्रेणी:History of the petroleum industry]] [[श्रेणी:मुल्यस्फ्रिति]] [[श्रेणी:Natural resource conflicts]] [[श्रेणी:Peak oil]] [[श्रेणी:पेट्रोलियम अर्थतन्त्र]] [[श्रेणी:पेट्रोलियम राजनीति]] [[श्रेणी:रिचार्ड निक्सनको राष्ट्रपतिकाल]] awyfj82o3bxhdphvilfcbbyux58gd1j 0 100978 1392160 1386866 2026-10-02T14:45:58Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392160 wikitext text/x-wiki {{Infobox news event | title = निर्मला पन्त बलात्कार तथा हत्या | image = | image_name =भीमदत्त नगरपालिका.png | image_size = | caption = घटना घटेको स्थान | date = २०७५ साउन १० | place = [[कञ्चनपुर जिल्ला]], [[भीमदत्त नगरपालिका|भीमदत्त]] | verdict = | sentence= | convictions = |suspects= दीलिपसिंह विष्ट | convicted = | outcome = | reported injuries = | reported death(s) = १ <small>(निर्मला पन्त)</small> २०७५ साउन १० }} '''निर्मला पन्त बलात्कार र हत्या प्रकरण''' नेपालमा भएको र हालसम्म पनि नसुल्झिएको हत्याकाण्डहरू मध्ये एक हो। निर्मला पन्त नेपालको [[कञ्चनपुर जिल्ला]]को [[भीमदत्त नगरपालिका]] वडा नम्बर २ उल्टाखामकी एक १३ वर्षीया बालिका थिइन्। २०७५ साउन १० मा दिन आफ्नो घर नजिकैको एउटा उखुबारीमा [[बलात्कार]] र [[हत्या]] गरिएको अवस्थामा फेला परेकी थिइन् भने उनी त्यसको अघिल्लो दिन हराएकी थिइन्। यस घटनाको समाचार व्यापक रूपमा फैलिएको थियो र यसको चौतर्फी व्यापक आलोचना गरिएको थियो। त्यसपछिका दिन र महिनाहरूमा, सरकार र प्रहरीलाई दबाब दिनका लागि देशभरि विभिन्न न्याय अभियान र सामूहिक विरोध प्रदर्शनहरू आयोजना गरिएका थिए। २०७५ भदौ ७ गते सरकारले उक्त घटनाको लागि एक विशेष छानबीन समिति गठन गरेको थियो।<ref>{{Cite web|title=निर्मला हत्याकाण्ड : छानबिन प्रतिवेदन सार्वजनिक (पूर्णपाठ)|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/news/59343/|language=नेपाली|website=नागरिक दैनिक|date=२०७५ असोज २१|accessdate=२०८३ असार २३}}</ref> छानबिन आयोगले घटनाको अनुसन्धानमा प्रहरीले लापरवाही गरेको प्रतिवेदन दिएको थियो। भदौ ८ गते प्रहरीको विरूद्धमा भएको प्रदर्शनमा गोली लागि थप एक युवकको समेत मृत्यु भएको थियो।<ref>{{Cite web|title=निर्मला पन्त हत्या प्रकरण : प्रहरीको गोलीले एक जनाको मृत्यु (अपडेट)|url=https://reportnepal.com/news/%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0-4/|language=नेपाली|website=रिपोर्ट नेपाल|date=२०७५ भदौ ८|accessdate=२०८३ असार २३}}</ref> स्थानीय प्रहरी र [[केन्द्रिय अनुसन्धान ब्युरो]]को टोलीले गरेको पहिलो अनुसन्धानको कार्यशैली र आचरणलाई लिएर व्यापक आलोचना भएको थियो। == घटना == निर्मला पन्त [[भीमदत्त नगरपालिका|भीमदत्त]] वडा नम्बर २ की कक्षा नौमा अध्ययनरत विद्यार्थी थिइन्।<ref name=":0" /> २०७५ साउन १० मा उनी आफ्नी साथी रोशनी बमको घरमा पढ्नका लागि निस्किएकी थिइन्।<ref name=":0">{{Cite web |date=2019-09-11 |title=Everything you should know about the Nirmala Pant rape and murder case |url=https://kathmandupost.com/national/2019/07/25/everything-you-should-know-about-the-rape-and-murder-of-nirmala-pant |access-date= |website=The Kathmandu Post |language=en|archive-date=25 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725235618/https://kathmandupost.com/national/2019/07/25/everything-you-should-know-about-the-rape-and-murder-of-nirmala-pant |url-status=live }}</ref> उनी बिहान ११ बजेतिर आफ्नो घरबाट १.५ किलोमिटर टाढा रहेको बमको घरमा गएकी थिइन्।<ref name="nagarik1" /> उनी दिउँसो ३ बजेतिर त्यहाँबाट निस्किएकी थिइन् र पछि घर फर्किइनन्।<ref name="nagarik1" /> पन्तको परिवारले स्थानीय प्रहरी कार्यालयमा बेपत्ता भएको निवेदन दर्ता गराउन खोजे पनि प्रहरीले उनीहरूलाई भोलिपल्ट बिहान आउन अनुरोध गरेको थियो।<ref name="nagarik1">{{cite web |last=Chhatyal |first=Dil Bahadur |date=2018-07-29 |title=Teenager raped and killed in Kanchanpur |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/teenager-raped-and-killed-in-kanchanpur/ |website=MyRepublica |access-date=19 September 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923110933/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/teenager-raped-and-killed-in-kanchanpur/ |url-status=live }}</ref> साउन ११ मा भीमदत्तनगर वडा नम्बर १८ को निम्बुखेडास्थित बमको घरबाट करिब {{Convert|500|m|ft}} टाढा रहेको पानीले भरिएको उखुबारीमा निर्मलाको नग्न शव फेला परेको थियो।<ref name="nagarik1" /><ref name="kathmandupost1">{{cite web|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-07-29/kanchanpur-tense-after-girls-rape-murder.html|title=Kanchanpur tense after girl's rape, murder|access-date=19 September 2018|archive-date=18 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018161419/http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-07-29/kanchanpur-tense-after-girls-rape-murder.html|url-status=live}}</ref> == अनुसन्धान == सडकको छेउमा रहेको उखुबारीमा निर्मलाको साइकल देखेपछि उनको शव फेला परेको थियो।<ref name="kathmandupost1"/> प्रारम्भिक अनुसन्धानका आधारमा स्थानीय प्रहरीले उनको बलात्कार पछि हत्या गरिएको जनाएको थियो।<ref name="kathmandupost1"/> घटनाको चार दिनपछि कञ्चनपुर पुगेर प्रहरी नायब उपरीक्षक अङ्गुर जिसीको नेतृत्वमा रहेको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरोको टोलीले अनुसन्धान सुरु गरेको थियो। कञ्चनपुर प्रहरी र सिआईबी टोलीले आफ्नै जेठानको हत्या अभियोगमा ९ वर्ष जेल सजाय भुक्तान गरिसकेका एक ४१ वर्षीय स्थानीय व्यक्ति दिलिपसिंह विष्टलाई मुख्य संदिग्धको रूपमा सार्वजनिक गरेको थियो।<ref name=":0" /> प्रहरीले उनले सोधपुछका क्रममा पटक-पटक अपराध स्वीकार गरेको दाबी गरेको थियो।<ref name=":0" /> तर, पीडितको शरीरबाट सङ्कलन गरिएको नमुनासँग उनको [[डिएनए]] मेल नखाएपछि उनलाई २०७५ भदौ २७ मा रिहा गरिएको थियो।<ref name=":0" /> उनी निर्दोष रहेको र वास्तविक अपराधीहरूलाई जोगाउन प्रहरीले उनलाई फसाएको भन्दै निर्मलाको परिवार सहित स्थानीय बासिन्दाहरूले विरोध प्रदर्शन सुरु गरेका थिए।<ref name=":1">{{Cite web |last=Bhatta |first=Bhawani |date=2018-09-12 |title=Bista, Bam sisters released |url=http://kathmandupost.com/national/2018/09/12/bista-bam-sisters-released |access-date= |website=The Kathmandu Post |language=English |archive-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505052334/https://kathmandupost.com/national/2018/09/12/bista-bam-sisters-released |url-status=live }}</ref> आन्दोलनकारीहरूले उनीहरूलाई पक्राउ गर्न माग गरेपछि भदौ ७ मा बम दिदीबहिनी (रोशनी र बबिता बम) लाई पक्राउ गरिएको थियो। पछि, पर्याप्त प्रमाण नभएको भन्दै प्रहरीले जिल्ला सरकारी वकिल कार्यालयसँगको सल्लाहमा उनीहरूलाई रिहा गरेको थियो। रोशनी बमलाई प्रहरीले माग गरेका बखत उपस्थित हुने सर्तमा र उनकी दिदीलाई ३०,००० रुपैयाँ धरौटीमा रिहा गरिएको थियो।<ref name=":1" /> भदौ ७ देखि कारागार व्यवस्थापन विभागका महानिर्देशक हरिप्रसाद मैनालीको नेतृत्वमा नेपाल सरकारले यस घटनाको छानबिन गर्न एक समिति गठन गरेको थियो। कञ्चनपुरका प्रहरी प्रमुख, प्रहरी उपरीक्षक डिल्लीराज विष्ट र प्रमुख जिल्ला अधिकारी कुमारबहादुर खड्कालाई काठमाडौँ बोलाइएको थियो,<ref name="setopati1">{{cite web |date=2018-08-25 |title=SP Bista to be suspended over mishandling of Nirmala Panta rape case |url=https://setopati.net/political/128910 |website=Setopati |access-date=20 September 2018 |archive-date=4 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204102055/http://setopati.net/political/128910 |url-status=live }}</ref> र उनीहरूको स्थानमा नयाँ अधिकारीहरू पठाइएको थियो।<ref name="himalayan1">{{cite web |last=Satyal |first=Ujjwal |date=2018-09-13 |title=Nirmala's parents in capital seeking justice |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmala-panta-parents-in-capital-seeking-justice/ |website=The Himalayan Times |access-date=19 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914133526/https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmala-panta-parents-in-capital-seeking-justice/ |url-status=live }}</ref> यस घटनाका कारण [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्रालय]]ले डिएसपीहरू ज्ञानबहादुर सेठी र अङ्गुर जिसी, इन्स्पेक्टरहरू एकेन्द्र खड्का र जगदीश भट्ट, तथा प्रहरी सहायक निरीक्षक रामसिंह धामीलाई निलम्बन गरेको थियो।<ref name="kathmandupost4">{{Cite web |date=2018-09-17 |title=New team to scan officers for faulty investigation |url=https://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-09-17/new-team-to-scan-officers-for-faulty-investigation.html |website=The Kathmandu Post |access-date=19 September 2018 |archive-date=18 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918132659/http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-09-17/new-team-to-scan-officers-for-faulty-investigation.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=2018-09-16 |title=DIG Dhiru Basnet to lead investigation of rape and murder of Nirmala Panta |url=https://setopati.net/social/130408 |website=Setopati |access-date=20 September 2018 |archive-date=4 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204102058/http://setopati.net/social/130408 |url-status=live }}</ref> भदौ ३१ मा पूर्व एसपी डिल्लीराज विष्ट सहित नौ जना प्रहरी अधिकारीहरूसँग घटनाको अनुसन्धानमा उनीहरूको भूमिकालाई लिएर सोधपुछ गरिएको थियो।<ref>{{cite web |date=2018-09-18 |title=Basnyat panel grills police officials |url=http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2018-09-18/basnyat-panel-grills-police-officials.html |website=The Kathmandu Post |access-date=19 September 2018 |archive-date=4 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005843/http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2018-09-18/basnyat-panel-grills-police-officials.html |url-status=live }}</ref> तथापि, अनुसन्धानलाई कमजोर बनाउन खोज्ने समूहबाट धम्की आएको भन्दै वीरेन्द्र केसीले गृह मन्त्रालयको छानबिन समितिबाट राजीनामा दिएका थिए।<ref name=":1" /> [[नेपाल प्रहरी]]का तत्कालीन प्रवक्ता प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक (एसएसपी) [[शैलेश थापा क्षेत्री]]का अनुसार थप अनुसन्धानका लागि पीडितको योनि स्राव (भेजाइनल स्वाब)को नमुनासँगै एसपी विष्ट, उनका छोरा र [[भीमदत्त नगरपालिका|भीमदत्त]]का मेयरका भतिजाको डिएनए नमुना सङ्कलन गरिएको थियो, तर कसैको पनि मेल खाएको थिएन।<ref name="kathmandupost4" /> भदौ ३१ मा एसएसपी उत्तम सुवेदीको नेतृत्वमा रहेको तत्कालीन अनुसन्धान समितिको सट्टा प्रहरी नायब महानिरीक्षक (डिआईजी) धीरु बस्न्यातको नेतृत्वमा [[नेपाल प्रहरीले]] नयाँ छानबिन समिति गठन गरेको थियो।<ref name="kathmandupost4" /> सोही दिन तात्कालीन प्रधानमन्त्री [[केपी शर्मा ओली]]ले स्थानीय प्रहरीले अनुसन्धानलाई गलत दिशामा मोडेको दाबी गरेका थिए। उनले प्रहरीले या त नक्कली अनुसन्धान गरेको वा अनुसन्धानमा गम्भीर गल्ती गरेको शङ्का व्यक्त गरेका थिए। पन्त परिवार केन्द्र सरकारको ध्यानाकर्षण गराउन ३५ घण्टा बसको यात्रा गरेर कञ्चनपुरबाट [[काठमाडौँ]] आइपुगेका थिए।<ref name="himalayan1" /> असोज २ मा कञ्चनपुरका नयाँ प्रहरी प्रमुख एसपी कुवेर कठायतले कुनै ठोस प्रमाण फेला नपरेको र अनुसन्धान जारी रहेको बताएका थिए। पीडितको शव फेला परेपछि स्थानीय अनुसन्धान अधिकारीहरूले प्रमाण नष्ट गरेको पाइएपछि सरकारले यसअघि नै छानबिन समिति गठन गरिसकेको थियो।<ref name="kathmandupost6">{{cite web |date=2018-09-18 |title=Kanchanpur rape and murder case: Investigators still 'clueless' |url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-09-18/investigators-still-clueless.html |website=The Kathmandu Post |access-date=20 September 2018 |archive-date=21 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921001516/http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-09-18/investigators-still-clueless.html |url-status=live }}</ref> २०७५ भदौ ३१ मा गठित ९ सदस्यीय छानबिन समितिको नेतृत्व सम्हालेका डिआईजी धीरु बस्न्यातले अनुसन्धानलाई पूर्ण रूपमा नयाँ शिराबाट सुरु गरिने बताएका थिए।<ref name="kathmandupost.ekantipur.com">{{cite web |date=2018-09-30 |title=Kanchanpur rape and murder: Probe committee formed under DIG Dhiru Basnyat |url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-09-16/kanchanpur-rape-and-murder-probe-committee-formed-under-dig-dhiru-basnet.html |website=The Kathmandu Post |access-date=20 September 2018 |archive-date=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919131530/http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-09-16/kanchanpur-rape-and-murder-probe-committee-formed-under-dig-dhiru-basnet.html |url-status=live }}</ref> २०७५ मङ्सिर मा केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरोले काठमाडौँबाट निर्मलाका एक छिमेकीलाई पक्राउ गरेको थियो। सोधपुछका लागि कञ्चनपुरबाट उनका एक साथीलाई पनि ब्युरोमा बोलाइएको थियो। प्रहरी स्रोतका अनुसार तात्कालीन प्रहरी महानिरीक्षक [[सर्वेन्द्र खनाल]] र ब्युरो प्रमुख प्रहरी नायब महानिरीक्षक नीरजबहादुर शाहीले उनीहरूसँग आफैँ सोधपुछ गरेका थिए। प्रहरीका अनुसार उनीहरूले निर्मलाको बलात्कार र हत्या गरेको स्वीकार गरेका थिए।<ref name=":0" /> तर, उनीहरूको डिएनए पनि निर्मलाको भेजाइनल स्वाबबाट सङ्कलन गरिएको नमुनासँग मेल नखाएपछि उनीहरू दुवैलाई रिहा गरिएको थियो। पछि उनीहरूले प्रहरीले आफूहरूलाई यातना दिएको आरोप लगाएता पनि प्रहरीले उक्त आरोपको खण्डन गरेको थियो।<ref name=":0" /> === डिएनए परीक्षण === [[राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग]]को प्रतिवेदन अनुसार डिएनए सङ्कलनमा गम्भीर लापरबाही भएको र जसका कारण सही नतिजा आउन नसकेको जनाएको थियो। भेजाइनल स्वाबको तीनवटा पत्रबाट डिएनएको नमुना परीक्षण नली (टेस्ट ट्युब) मा सङ्कलन गरिएको थियो। आयोगको प्रतिवेदनमा नमुना निकाल्दा पर्याप्त मात्रामा डिएनए प्राप्त हुन नसकेको र यो क्षतिग्रस्त समेत भएको हुन सक्ने बताएको थियो। प्रतिवेदनले डिएनए परीक्षणमा अपनाइएको वैज्ञानिक विधिमा पनि त्रुटि पनि औंल्याएको थियो।<ref name=":0" /> आयोगले डिएनए परीक्षण बाहेकका अन्य अनुसन्धान विधिहरू प्रयोग गर्न सिफारिस गरेको थियो। डिएनए अनुसन्धानका लागि गठित जीवन रिजाल नेतृत्वको अर्को प्राविधिक समितिले पनि पीडितको शरीरबाट लिइएको नमुनामा पुरुषको अंश दूषित भएको हुन सक्ने र त्यो वास्तविक अपराधीको नहुन सक्ने निष्कर्ष निकालेको थियो। यसले नमुनामा शुक्रकीट फेला परेको भन्ने प्रयोगशालाको प्रतिवेदनको वैधतामाथि पनि प्रश्न उठाएको थियो। === प्रहरी अधिकारीहरूको निलम्बन र पुनर्बहाली === २०७५ मङ्सिरमा नागरिक समाजको सल्लाहमा निर्मला पन्तकी आमा दुर्गादेवीले यस घटनामा प्रमाण नष्ट गरेको आरोप लगाउँदै आठ जना प्रहरी अधिकारीविरुद्ध किटानी जाहेरी दर्ता गराएकी थिइन्।<ref name="thehimalayantimes.com">{{Cite news |last=Himalayan News Service |title=Durga Devi's U-turn |url=https://thehimalayantimes.com/ampArticle/245755 |work=The Himalayan Times}}</ref> २०७५ फागुन मा जिल्ला सरकारी वकिल कार्यालयले कञ्चनपुर जिल्ला अदालतमा ती अधिकारीहरू विरुद्ध संदिग्ध दिलीपसिंह विष्टलाई यातना दिएको र प्रमाण नष्ट गरेको अभियोगमा मुद्दा दायर गरेको थियो। तर, निर्मलाकी आमा दुर्गादेवी पन्तले पछि उक्त जाहेरी फिर्ता लिन निवेदन दिएकी थिइन्। उनले जाहेरीमा राखिएका नामहरूबारे आफूलाई थाहा नभएको खुलासा गरेकी थिइन्।<ref name="thehimalayantimes.com"/><ref>{{Cite web |last=CHHATYAL |first=DIL BAHADUR |title=Nirmala's mother files complaint against 8 cops for 'destroying evidence' |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/55589/ |access-date=2024-01-05 |website=My Republica |language=en}}</ref> सो निवेदनका बाबजुद आठमध्ये छ जना प्रहरी कर्मचारीलाई तुरुन्तै हिरासतमा लिएर अदालतमा उपस्थित गराइएको थियो।<ref>{{Cite web |title=Case filed against eight cops for torture, evidence destruction in Nirmala rape and murder case |url=https://kathmandupost.com/karnali-province/2019/03/07/nirmala-pant-rape-and-murder-six-cops-arrested-for-torture-evidence-destruction |access-date=2024-01-05 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> न्यायाधीश राजेन्द्रकुमार आचार्यको एकल इजलासले छ जना प्रहरी अधिकारीलाई विभिन्न धरौटी रकममा रिहा गर्न आदेश दिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=Court releases six cops on bail in Nirmala rape and murder case |url=https://kathmandupost.com/national/2019/03/14/nirmala-pant-rape-and-murder-court-orders-release-of-six-police-officers-on-bail |access-date=2024-01-05 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> तत्कालीन प्रहरी उपरीक्षक (एसपी) डिल्लीराज विष्टले पछि कञ्चनपुर जिल्ला अदालतमा आत्मसमर्पण गरेका थिए र अदालतले उनलाई १५ लाख रुपैयाँ धरौटीमा छाड्ने आदेश दिएको थियो।<ref>{{Cite web |date=2019-03-19 |title=Suspended SP Bista surrenders in court |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/suspended-sp-bista-surrenders-to-court |access-date=2024-01-05 |website=himalayantimes}}</ref><ref>{{Cite web |title=Court frees former SP Dilli Raj Bista, an accused in torture and evidence tampering in Nirmala rape and murder, on Rs1.05 million bail |url=https://kathmandupost.com/national/2019/03/24/court-frees-former-sp-dilli-raj-bista-an-accused in-torture-and-evidence-tampering-in-nirmala-rape-and-murder-on-rs-rs15-million-bail |access-date=2024-01-05 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> सीआईबीका डीएसपी अङ्गुर जिसीले पनि पछि अदालतमा आत्मसमर्पण गरेका थिए र अदालतले उनलाई ९ लाख रुपैयाँ धरौटीमा रिहा गरेको थियो। निर्मलाका बुबा यज्ञराज पन्तले अदालतको सो आदेशको स्वागत गरेका थिए।<ref>{{Cite web |date=2019-03-28 |title=Suspended DSP GC freed on bail |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/suspended-dsp-angoor-gc-freed-on-bail |access-date=2024-01-05 |website=himalayantimes}}</ref><ref>{{Cite web |last=CHHATYAL |first=DIL BAHADUR |title=Suspended DSP GC surrenders before court |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/61987/ |access-date=2024-01-05 |website=My Republica |language=en}}</ref> २०७७ साउन मा न्यायाधीश गोपालप्रसाद बास्तोलाको एकल इजलासले ती आठै जना प्रहरी अधिकारीलाई सफाइ दिएको थियो।<ref>{{cite web|title=निर्मला पन्तको बलात्कार र हत्याकाण्ड झन् रहस्यमय बन्दै, परिवारमाथि प्रहरीकै दबाब|url=http://www.dcnepal.com/-47723|website=डिसी नेपाल|accessdate=५ भाद्र २०७५|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322005938/http://www.dcnepal.com/-47723|archive-date=2019-03-22}}</ref> निलम्बित सात अधिकारीहरू काममा फर्किएका थिए भने सेवाबाट बर्खास्त गरिएका डिल्लीराज विष्टलाई पछि पुनर्बहाली गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |last=diwakar |date=2020-12-31 |title=Nirmala Pant murder: Acquitted police officer Bista reinstated - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/nirmala-pant-murder-acquitted-police-officer-bista-reinstated.html |access-date=2024-01-05 |language=en}}</ref> === पत्रकार खेम भण्डारीको भूमिका === स्थानीय पत्रिका 'मानसखण्ड'का प्रकाशक तथा प्रधान सम्पादक खेम भण्डारीले निर्मला प्रकरणलाई आफ्नो अनुकूलतामा प्रस्तुत गर्न स्थानीय संवाददाताहरूलाई परिचालन गरेका थिए।<ref>{{cite news |last1=Republica |title=Apathy delays justice |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/apathy-delays-justice/ |access-date=5 January 2024 |publisher=Republica}}</ref><ref>{{cite web |title=POLICE ARREST JOURNALISTS BHANDARI, BHATTA OVER NEWS |url=https://nepalpressfreedom.org/main/issue-single/838 |website=Freedom Forum |publisher=Nepal Press Freedom |access-date=5 January 2024}}</ref> उनको समाचारले सार्वजनिक विरोध प्रदर्शनलाई थप उक्साएको थियो र बम दिदीबहिनी (रोशनी र बबिता बम), डिल्लीराजका छोरा आयुष र अन्य विरुद्ध सामाजिक सञ्जालमा एक प्रकारको 'मिडिया ट्रायल' सुरु भएको थियो। उनले निर्मलाकी आमा दुर्गादेवीमाथि 'पैसाका लागि छोरीको न्याय बेचेको' आरोप समेत लगाएका थिए। उनले आफ्नो फेसबुकमा दुर्गादेवीले दिलीप सिंह विष्टलाई अपराधी प्रमाणित गराउन १० लाख रुपैयाँ र एक [[बिघा]] जग्गा लिएको लेखेका थिए।<ref>{{cite news |last1=Subedi |first1=Anjali |title=Durga Devi in digital violence maelstrom |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/durga-devi-in-digital-violence-maelstrom/ |access-date=5 January 2024 |publisher=Republica}}</ref> पछि उनी मुख्य अभियुक्त दिलीपसिंह विष्टका नातेदार भएको खुलेको थियो। कञ्चनपुर जिल्ला बार एसोसिएसनले उनीविरुद्ध अदालतको मानहानी गरेको र अदालतको प्रक्रियामा हस्तक्षेप गरेको आरोपमा मुद्दा दायर गरेको थियो।<ref>{{cite news |last1=Dhakal |first1=Sabin |title=पत्रकार खेम भण्डारीलाई १ घन्टा जेल हालियो र १ रुपैयाँ जरिवाना पनि तिरायो अदालतले |url=https://pahilopost.com/content/20191119163449.html |access-date=5 January 2024 |publisher=Pahilopost |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20240105100920/https://pahilopost.com/content/20191119163449.html |archive-date=5 January 2024}}</ref> उनलाई पक्राउ गरिएङ्को थियो र अदालतले उनलाई मानहानी तथा बलात्कार र हत्याको घटनालाई 'अतिरञ्जित' गरेको र 'भ्रामक समाचार' प्रकाशित गरेको अभियोगमा दोषी ठहर गरेको थियो। अदालतले उनलाई एक घण्टाको जेल सजाय र १ रुपैयाँ जरिवानाको प्रतीकात्मक सजाय सुनाएको थियो।<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Journalist in Nepal Given 1-Hour Jail Term, Fined Re 1 for 'Sensationalising' and Publishing 'Twisted' News |url=https://www.news18.com/news/world/nepali-journalist-gets-1-hour-jail-term-re-1-fine-for-sensationalising-publishing-twisted-news-2393035.html |access-date=5 January 2024 |agency=PTI |publisher=News18}}</ref><ref>{{cite news |last1=RSS |title=Journalist released after 1 hr jail and fine of 1 rupee in Kanchanpur |url=https://www.eadarsha.com/eng/journalist-released-after-1-hr-jail-and-fine-of-1-rupee-in-kanchanpur/ |access-date=5 January 2024 |agency=RSS |publisher=eAdarsha.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20240105094433/https://www.eadarsha.com/eng/journalist-released-after-1-hr-jail-and-fine-of-1-rupee-in-kanchanpur/ |archive-date=5 January 2024 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Onlinekhabar |title=Morning Starter: Wednesday, November 20, 2019 |url=https://english.onlinekhabar.com/morning-starter-wednesday-november-20-2019.html |access-date=5 January 2024 |publisher=Onlinekhabar}}</ref><ref>{{cite news |last1=Annapurna |title=निर्मला प्रकरण : खेम भण्डारी 'तुच्छ सजाय'मा जेल चलान |url=https://annapurnapost.com/story/141100/ |access-date=5 January 2024 |publisher=अन्नपूर्ण मिडिया नेटवर्क|language=नेपाली}}</ref> ‍ ==== पछिल्ला कानुनी विकासक्रमहरू ==== २०८३ असार १८ मा, कञ्चनपुर जिल्ला प्रहरीले निर्मला पन्त प्रकरणसँग सम्बन्धित मानहानीको मुद्दामा उच्च अदालत दिपायलको महेन्द्रनगर इजलासको फैसला कार्यान्वयनका लागि खेम भण्डारीलाई पक्राउ गरेको थियो। भण्डारीले ''मानसखण्ड'' दैनिक र सामाजिक सञ्जालमा प्रकाशित गरेका सामग्रीहरू मार्फत आफ्नो बेइज्जती गरेको आरोप लगाउँदै किरण विष्टले मानहानीको मुद्दा दायर गरेका थिए। कञ्चनपुर जिल्ला अदालतले २०८२ जेठ १ मा भण्डारीलाई दोषी ठहर गर्दै एक महिना सात दिनको कैद सजाय, १२,१०० रुपैयाँ जरिवाना र १,००,००० रुपैयाँ क्षतिपूर्ति भराउने फैसला सुनाएको थियो। भण्डारीले उक्त फैसला विरुद्ध पुनरावेदन गरे पनि २०८३ चैत २३ मा उच्च अदालत दिपायलको महेन्द्रनगर इजलासले जिल्ला अदालतको फैसलालाई सदर गरेको थियो। अदालतको फैसला कार्यान्वयनका लागि भण्डारीलाई नियन्त्रणमा लिई स्वास्थ्य परीक्षण पश्चात् कञ्चनपुर जिल्ला अदालतमा उपस्थित गराइएको प्रहरीले जनाएको थियो।<ref>{{cite web|title=निर्मला पन्त प्रकरणमा पुरानो फैसला कार्यान्वयन गर्न पत्रकार खेम भण्डारी पक्राउ |url=https://ekantipur.com/sudurpaschim-pradesh/2026/07/02/journalist-khem-bhandari-arrested-to-enforce-old-verdict-in-nirmala-panta-case-08-04.html|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|date=१८ असार २०८३|accessdate=२३ असार २०८३}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == *[[नमिता सुनिता हत्याकाण्ड]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://drive.google.com/file/d/1jBzvDf-H6MNd_q0IK3AFjBunN9elJhVy/view?usp=embed_facebook निर्मला पन्तको पोस्टमार्टम प्रतिवेदन, नयाँ पत्रिका (पिडिएफ)] [[श्रेणी:नेपालमा बलात्कार]] [[श्रेणी:कञ्चनपुर जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा महिला विरुद्धको हिंसा]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] lx979mwkavgsw4dg7et4bxdki5barv6 0 101199 1392209 1310430 2026-10-03T09:22:13Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392209 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = सुनिल बल | image = Sunil Bal.png | caption = नेपालको फुटबल जर्सीमा सुनिल बल | fullname = सुनिल बल | birth_date = १९९८ जनवरी १ | height = | position = आक्रमक मीडफिल्डर | currentclub = [[थ्री स्टार क्लब]] | clubnumber = | youthyears1 = २०१२-२०१६ | youthclubs1 = [[अखिल नेपाल फुटबल सङ्घ|एन्फा एकेडेमी]] | years1 = वि.स.२०७५- | clubs1 = [[थ्री स्टार क्लब]] | caps1 = | goals1 = | years2 = | clubs2 = | caps2 = | goals2 = | nationalyears1 = २०१३-२०१४ | nationalteam1 = [[नेपाल|नेपाल यू-१७]] | nationalcaps1 = ६ | nationalgoals1 = १ | nationalyears2 = २०१५-२०१७ | nationalteam2 = [[नेपाल|नेपाल यू-१९]] | nationalcaps2 = | nationalgoals2 = | nationalyears3 = २०१८ | nationalteam3 = [[नेपाल|नेपाल यू-२३]] | nationalcaps3 = ४ | nationalgoals3 = ० | nationalyears4 = २०१६– | nationalteam4 = [[नेपाल]] | nationalcaps4 = ४ | nationalgoals4 = १ | pcupdate = | ntupdate = २०७५ चैत ०९ | medaltemplates = {{Medal|W|[[साफ यू-१९ च्याम्पियनसिप]]|[[२०१५ साफ यू-१९ च्याम्पियनसिप|२०१५]]}}}} '''सुनिल बल''' एक नेपाली राष्ट्रिय फुटबल टिमका सदस्य हुन् । मुख्य गरी उनी मैदानमा आक्रमक मीडफिल्डरका रूपमा खेल्ने गर्दछन् । उनी [[एन्फा एकेडेमी]] का उत्पादन हुन् । २०१५ सालमा नेपाली १९ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय फुटबल टिमले साफ च्याम्पियनसिप यू-१८ को उपाधि जित्दा उनी टोलीका एक महत्त्वपूर्ण सदस्य रहेका थिए । उनी नेपाली राष्ट्रिय फुटबल जगतका फ्रि किक तथा कर्नर किक हान्नका लागि माहिर खेलाडका रूपमा [[२०१८ साफ च्याम्पियनसिप]] देखि स्थापित भएका थिए सुनिल बल हाल [[थ्री स्टार क्लब]]बाट नेपाली राष्ट्रिय लिग [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग|शहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग]] खेल्ने गर्दछन् । बलले सन् २०१६ मा लाओसविरुद्ध भएको मैत्रीपूर्ण खेलमा राष्ट्रिय टोलीका लागि डेब्यु गरेका थिए । साथै २०१८ साफ च्याम्पियनसिप उनको राष्ट्रका लागि पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल प्रतियोगिता उपस्थिति थियो<ref>[https://www.khabarbreak.com/2018/09/11/ढाकामा-चम्कदै-सुनिल-बल-ने/ ढाकामा चम्कदै सुनिल बल , नेपाली फुटबलमा उत्कृष्ट प्रतिभाको उदय]</ref> । उक्त प्रतियोगितामा भुटानसँगको खेलमा उत्कृष्ट प्रदर्शनी गरे पछि सुनिल बल नेपाली फुटबल जगतमा स्टार खेलाडीका रूपमा स्थापित हुन सफल भएका थिए । ==क्लब जीवन== घरेलु फुटबलमा उनी हाल [[थ्री स्टार क्लब|रुस्लान थ्री स्टार क्लबबाट]] खेल्ने गरेका छन् । त्यसअघि उनले [[सङ्कटा क्लब|संकटा क्लब]] तथा सुदूरपश्चिम फुटबल क्लबबाट पनि विभिन्न खाले घरेलु फुटबल प्रतियोगितामा सहभागी जनाउने गर्दथे । ===२०७५ राष्ट्रिय लिग=== सुनिल बलले [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग]] का लागि [[थ्री स्टार क्लब]]को तर्फबाट २०७५ सालमा डेब्यु गरेका थिए<ref>[http://pahilopost.com/content/20180921175312.html ए डिभिजन लिग : थ्री स्टारको टोली घोषणा, हेर्नुस् को-को छन् खेलाडी]</ref>। साथै उनी अन्य घरेलु प्रतियोगीताका लागि पनि [[थ्री स्टार क्लब]]बाटै सहभागीता जनाउने गर्दछन्। ==अन्तराष्ट्रिय जीवन== इन्डोनेसियामा सम्पन्न [[२०१८ एसियाली खेलकुद]]मा पनि उनी नेपाली राष्ट्रिय यू-२३ टोलीमा पनि सहभागी रहेका थिए<ref>[https://www.hamrokhelkud.com/football/24516 नेपाली यू२३ फुटबल टोलीका खेलाडीहरूको विस्तृत परिचय (हाम्रो खेलकुद) शुक्रबार, अषाढ ३०, २०७४] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323141455/https://www.hamrokhelkud.com/football/24516 |date=2019-03-23 }}</ref> । साथै उनले नेपालको प्राय सबै खाले उमेर समुहका टिमबाट सहभागी जानाएका छन् । उनले आफ्नो पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय खेल पाकिस्तान विरूद्व खेलेका थिए । ===२०१५ यू-साफ च्याम्पियनसिप=== उनी सन् २०१५ मा साफ यू-१९ च्याम्पियनसिप जित्दाका नेपाली टोलीका महत्त्वपूर्ण सदस्य थिए । उनकै फ्रिकिकमा नेपालले उक्त प्रतियोगिताको सेमिफाइनलमा उपाधि दाबेदार मानिएको अफगानिस्तानलाई पराजित गरेको थियो । ===२०१८ साफ च्याम्पियनसिप=== [[२०१८ साफ च्याम्पियनसिप]] अन्तर्गत समूह चरणको दोस्रो खेलमा नेपालले भुटानलाई ४-० ले पराजित गर्दा सुनिल बलले उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका थिए । नेपाल राष्ट्रिय टोलीबाट तेस्रो पटक खेलिरहेका सुनील पहिलो पटक त्यो खेलम सुरुआती ११ मा परेका थिए । भुटानविरुद्ध सुनीलले १ गोल गर्नुका साथै २ असिस्ट प्रदान गरेका थिए । २१ औँ मिनेटमा सुनीलकै कर्नरमा [[अनन्त तामाङ]]ले हेडरमार्फत गोल गरेका थिए । ७१ औँ मिनेटमा [[विमल घर्ति मगर]]को पेनाल्टी गोलरक्षकले रोकेपछि फर्केर आएको बलमा उनले गोल गरे । ८८ औँ मिनेटमा उनकै कर्नरमा [[निराजन खड्का]]ले गोल गरेका थिए । एकाएक उनको यो भुटान विरूद्वको खेल प्रदर्शनले नेपाली फुटबल प्रेमी माझ स्टार खेलाडीका रूपमा स्थापित हुन सफल भएका थिए<ref>[http://www.onlinetvnepal.com/2018/09/199569 नेपालको फुटबलमा तहल्का पिट्दै आइरहेका सुनिल बल को हुन् ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181125051118/http://www.onlinetvnepal.com/2018/09/199569 |date=2018-11-25 }}</ref> । सम्भव भुटानसँगको खेलमा सबैभन्दा उच्च र उत्कृष्ट प्रदर्शनी गरेका सुनिल बलले उक्त खेलमा म्यान अफ दी म्याच घोषित हुन सफल भएका थिए<ref>{{Cite web |url=http://www.pahilopost.com/content/20180906222702.html |title=नेपालको लागि आफ्नो पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय गोल गर्दा एकदमै खुशी छु : सुनिल बल ( पहिलोपोस्ट) 6th September 2018, 10:25 pm {{!}} २१ भदौ २०७५ |access-date=2019-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323142601/http://www.pahilopost.com/content/20180906222702.html |archive-date=2019-03-23}}</ref> । ==अन्तर्राष्ट्रिय खेल विवरण== {{Updated|६ जुन २०१९}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=3 | [[नेपाल|नेपाल राष्ट्रिय टिम]] |- !वर्ष!!खेलहरू!!गोलहरू |- |- |२०१६||१||० |- |२०१७||१||० |- |२०१८||३||१ |- |२०१९||०||० |- !जम्मा||४||१ |} ==अन्तर्राष्ट्रिय गोलहरू== ===अन्डर-१८=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%" |- ! गोल नम्बर. !! मिति !! स्थान !! विपक्ष !! स्कोर !! नतिजा !! प्रतियोगिता |- | १. || २७ अगस्ट २०१५ ||एन्फा कम्प्लेक्सहल, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]], [[नेपाल]] || {{fb|BAN}} ||align=center| '''३'''–० ||align=center| ३-२|| २०१५ साफ यू-१८ च्याम्पियनसिप |} ===राष्ट्रिय टिम=== {| class="wikitable" style="font-size:100%;" ! नम्बर. !! मिति !! स्थान !! विपक्ष !! गोल अवस्था !! अन्तिम नतिजा !! प्रतियोगिता |- | २. || ६ सेप्टेम्बर २०१८ || [[बङ्गबन्धु राष्ट्रिय रंगशाला]], [[ढाका]], [[बङ्गलादेश]] || {{fb|BHU}} || align=center | '''२'''–० || align=center | ४–० || [[२०१८ साफ च्याम्पियनसिप]] |} ==उपाधि तथा सम्मानहरू== ===उपाधिहरू=== *[[File:Cup Winner.png]] [[साफ यू-१९ च्याम्पियनसिप]] (१) :२०१५ *[[File:Cup Finalist.png]] [[साफ यू-१६ च्याम्पियनसिप]] उपविजेता (१) : २०१३ ===सम्मान=== *म्यान अफ दि म्याच : साफ च्याम्पियनसिप(२०१८ ६ सेप्टेम्बर, भुटान विरूद्व समूह चरण) ==खेल्ने शैली== सुनिल मुख्यतय आक्रामक मीडफिल्डरका रूपमा मैदान उत्रने हुदाँ उनले टीमका लागि जस्तो सुकै अवस्थामा पनि सकारात्मक नतिजा दिलाउने सामर्थ्य राख्छन् । उनको एकल प्रयासले पनि टिमले खेलमा उत्कृष्ट नतिजा ल्याउन सफल रहेको छ । जस्तै उदाहरणमा [[२०१८ साफ च्याम्पियनसिप]] को भुटानसँगको खेल पनि हो । साथै उनी एक मिहिनेती खेलाडी पनि हुन् । फ्रि-किक तथा कर्नर किकका लागि उनी उत्कृष्ट खेलाडी हुन् । साथै तेज गति वा रफ्तारमा बललाई विपक्षी टिमको गोल पोष्ट नजिक पुर्याएर अन्य खेलाडीहरूलाई सहि समयमा सहि तरिकाबाट पास उपलब्ध गराउन उनी माहिर रहेका छन् । ==व्यक्तिगत जीवन== ==सन्दर्भ सामाग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://m.facebook.com/profile.php?id=100008703403356&refid=46&ref=104&__xts__%5B0%5D=12.%7B%22unit_id_click_type%22%3A%22graph_search_results_item_tapped%22%2C%22click_type%22%3A%22result%22%2C%22module_id%22%3A4012%2C%22result_id%22%3A100008703403356%2C%22session_id%22%3A%2285408536ee46e989732f376b2f06e5f5%22%2C%22module_role%22%3A%22ENTITY_USER%22%2C%22unit_id%22%3A%22browse_rl%3A10881e1a-8857-ae2f-86c2-b0011e818e24%22%2C%22browse_result_type%22%3A%22browse_type_user%22%2C%22unit_id_result_id%22%3A100008703403356%2C%22module_result_position%22%3A1%7D सुनिल बलको आधिकारिक फेसबुक पेज] {{नेपाली फुटबल टिम/२०१८ साफ च्याम्पियनसिप}} [[श्रेणी:नेपाली फुटबल खेलाडीहरू]] tkxpz9qfhgjzpm2fnbj50p97fs3zq2f 0 102505 1392208 1391063 2026-10-03T09:02:34Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392208 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament | current = [[सिमरा गोल्डकप २०७५]] | logo = | founded = २०६६ | region = {{झण्डा|नेपाल}} | number of teams = १२ | current champions = [[थ्री स्टार क्लब]] (१ अौँ उपाधि)<ref>{{cite web|url=http://esimana.com/detail/2078/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%B0-%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A4%95-%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%A7-%E0%A4%9C%E0%A4%A4%E0%A4%A6-%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%9F%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%AC%E0%A4%B2-%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%AF-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%B9%E0%A4%B8|title=सिमरा गोल्डकपको उपाधी जित्दै थ्रिस्टार क्लबले रच्यो इतिहास|author=|date=|work=इ सिमाना|accessdate=२०७५ माघ २२|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218231335/http://esimana.com/detail/2078/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%B0-%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A4%95-%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%A7-%E0%A4%9C%E0%A4%A4%E0%A4%A6-%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%9F%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%AC%E0%A4%B2-%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%AF-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%B9%E0%A4%B8|archive-date=2019-02-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kharibot.com/news-details/27873/2019-01-26|title=रुस्लान दशौँ सिमरा गोल्डकपको उपाधी थ्री स्टारले उचाल्यो |author=श्याम गुप्ता|date=२o७५ माघ १२ शनिबार|work=खरीबोट|accessdate=७ फागुन २०७५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/01/737293|title=सिमरा गोल्डकपको उपाधि थ्रीस्टारलाई |author=कृष्ण सिग्देल|date=२०७५ माघ १२ गते|work=अनलाइन खबर|accessdate=६ फागुन २०७५}}</ref> | most successful club = [[मनाङ- मर्स्याङ्दी क्लब]] <br> [[नेपाल आर्मी क्लब]] (२ अौँ उपाघि) | broadcasters = | song = | website = }} '''सिमरा गोल्डकप''' नेपालको [[पिपरा सिमरा|सिमरा]]मा आयोजित एक वार्षिक फुटबल प्रतियोगिता हो। यो सिमरा फुटबल क्लब (पहिला नव जनजागृति युवा फुटबल क्लब) द्वारा व्यवस्थित गरिएको छ।<ref>{{cite web|title=५अौँ सिमरा गोल्डकप २०७०|url=http://njjycsimara.com/index.php/latest-news/122-ruslan-5th-simara-gold-cup-2070|website=एनजेनेवाइसि सिमरा|accessdate=२ सेप्टेम्बर २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905131648/http://njjycsimara.com/index.php/latest-news/122-ruslan-5th-simara-gold-cup-2070|archive-date=2014-09-05}}</ref><ref>{{cite web|title=नव जन जागृति युवा क्लब, सिमरा फुटबल क्लब बन्ने भएको छ|url=http://www.goalnepal.com/news.php?id=9686|website=[[गोल नेपाल डटकम]]|accessdate=२ सेप्टेम्बर २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041700/http://www.goalnepal.com/news.php?id=9686|archive-date=2016-03-04}}</ref> हाल यस प्रतियोगितालाई रूस्लान भोड्काले प्रायोजन गरेको छ। यस प्रतियोगिताका विजेताले ट्रफी सहित ६ लाख नगद पुरस्कार र उप-विजेताले ३ लाख नगद, विधागततर्फ उत्कृष्ट हुनेले २०/२० हजार र खेलका उत्कृष्ट खेलाडीलाई १० हजार नगद रूपैयाँ प्रदान गरिँदै आइरहेको छ। ==संस्करण अनुसार विजेताहरू== {| class="wikitable" border="1" |- ! संस्करण ! वर्ष ! विजेता ! उप-विजेता |- | पहिलो | २०६६ | मजदुर सहिद स्मृति क्लब | गोर्खा ब्वाइज स्पोर्ट्स क्लब (बुटवल) |- | दोस्रो | २०६७ | [[हिमालयन शेर्पा क्लब]] | [[सशस्त्र प्रहरी बल क्लब]] |- | तेस्रो <ref>{{cite web|url=http://www.goalnepal.com/tournament_details.php?tid=64|title=प्रतियोगिताको विवरण|author=|date=|work=[[गोल नेपाल डटकम|गोल नेपाल]]|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118091329/http://www.goalnepal.com/tournament_details.php?tid=64|archive-date=2017-11-18}}</ref> | २०६८ | [[मनाङ- मर्स्याङ्दी क्लब]] | [[सहारा क्लब पोखरा]] |- | चौथो <ref>{{cite web|url=http://www.goalnepal.com/tournament_details.php?tid=83|title=प्रतियोगिताको विवरण|author=|date=|work=[[गोल नेपाल डटकम|गोल नेपाल]]|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20171123052751/http://www.goalnepal.com/tournament_details.php?tid=83|archive-date=2017-11-23}}</ref> | २०६९ | [[मनाङ- मर्स्याङ्दी क्लब]] | हिमालयन शेर्पा क्लब |- | पाँचौ <ref>{{cite web|url=http://www.goalnepal.com/tournament_details.php?tid=106|title=प्रतियोगिताको विवरण|author=|date=|work=[[गोल नेपाल डटकम|गोल नेपाल]]|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20171120040836/http://www.goalnepal.com/tournament_details.php?tid=106|archive-date=2017-11-20}}</ref> | २०७० | [[नव जनजागृति युवा क्लब]] | [[वीरगञ्ज युनाइटेड]] |- | छैटौँ <ref>{{cite web|url=http://www.goalnepal.com/tournament_details.php?tid=127|title=प्रतियोगिताको विवरण|author=|date=|work=[[गोल नेपाल डटकम|गोल नेपाल]]|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118091208/http://www.goalnepal.com/tournament_details.php?tid=127|archive-date=2017-11-18}}</ref> | २०७१ | [[नेपाल आर्मी क्लब]] | [[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|नेपाल पुलिस क्लब]] |- | सातौँ <ref>{{cite web|url=http://www.goalnepal.com/tournament_details.php?tid=149|title=प्रतियोगिताको विवरण|author=|date=|work=[[गोल नेपाल डटकम|गोल नेपाल]]|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118092844/http://www.goalnepal.com/tournament_details.php?tid=149|archive-date=2017-11-18}}</ref> | २०७२ | [[विजय युथ क्लब]] | [[रूपन्देही ११]] |- |[[२०७३ रूस्लान सिमरा गोल्डकप कप|आठौँ]] |२०७३ |[[सङ्कटा क्लब]]<ref>{{cite web|url=https://www.hamrokhelkud.com/football/15194|title=आर्मीलाई हराउँदै सङ्कटा रुस्लान सिमरा गोल्डकप च्याम्पियन|author=|date=शनिबार, माघ २९, २०७३|work=हाम्रो खेलकुद|accessdate=८ फागुन २०७५|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705145341/http://www.hamrokhelkud.com/football/15194|archive-date=2017-07-05}}</ref> |[[नेपाल आर्मी क्लब]] |- |नवौँ |२०७४ |[[नेपाल आर्मी क्लब]]<ref>{{cite web|url=https://www.hamrokhelkud.com/football/33003|title=सिमरा गोल्डकपमा थ्रीस्टारलाई हराउँदै आर्मीलाई सिजनको पाँचौं उपाधि|author=|date=फाल्गुन ५, २०७४|work=हाम्रो खेलकुद|accessdate=फागुन ५, २०७५|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325024221/http://www.hamrokhelkud.com/football/33003|archive-date=2018-03-25}}</ref> |[[थ्री स्टार क्लब]] |- |दशौँ |२०७५ |[[थ्री स्टार क्लब]]<ref>{{cite web|url=http://www.pariwartankhabar.com/2019/01/27/71476/|title=सिमरा गोल्डकप : थ्री स्टार च्याम्पियन|author=धनवल राई|date=१० फागुन २०७५|work=परिवर्तन खवर|accessdate=१३ माघ २०७५, काठमाडौँ|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525144346/https://www.pariwartankhabar.com/2019/01/27/71476/|archive-date=2019-05-25}}</ref> |[[नेपाल आर्मी क्लब]] |} ==उच्च प्रदर्शनीका क्लबहरू== {|class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 95%; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |-bgcolor="#efefef" !क्लबहरू !विजेता !उप-विजेता |- |[[मनाङ- मर्स्याङ्दी क्लब]] || २|| ० |- |[[नेपाल आर्मी क्लब]] || २|| १ |- |[[हिमालयन शेर्पा क्लब]] || १ || १ |- |-[[विजय युथ क्लब]] || १ || ० |- |[[नव जन जागृति युवा क्लब]] || १|| ० |- |[[विजय युथ क्लब]] || १ || ० |- |[[सङ्कटा क्लब]] || १ || ० |- |[[सशस्त्र प्रहरी बल क्लब]] || ० || १ |- |[[वीरगञ्ज युनाइटेड]] || ० || १ |- |[[गोर्खा ब्वाइज स्पोर्ट्स क्लब (बुटवल)]]|| ० || १ |- |[[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|नेपाल पुलिस क्लब]] || ० ||१ |- |[[रूपन्देही ११]] || ०||१ |- |[[सहारा क्लब पोखरा]] || ० || १ |- |[[थ्री स्टार क्लब]] |१<ref>{{cite web|url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/4404/2019-01-27|title=थ्री स्टारलाई सिमरा गोल्डकपको उपाधि|author=|date=२०७५ माघ १३ आइतबार|work=नयाँ पत्रिका|accessdate=वि.सं २०७५ फाल्गुण ७ मंगलबार}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |१ |} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[इटहरी गोल्डकप]] * [[फाल्गुनन्द गोल्डकप]] * [[बुढासुब्बा गोल्डकप]] * [[विराट गोल्डकप]] * [[तिलोत्तमा गोल्डकप]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य सुत्र== {{नेपाली फुटबल प्रतियोगिताहरू}} [[श्रेणी:सिमरा गोल्डकप]] [[श्रेणी:नेपाली फुटबल प्रतियोगिताहरू]] 17c0ls5ug88hhqog776i18hopbduxe3 0 105083 1392180 1208120 2026-10-03T01:43:34Z ~2026-53144-81 81216 /* सिंह थरको तालिका */ 1392180 wikitext text/x-wiki '''सिंह''' [[नेपाल]] र [[भारत]]मा प्रयोग हुने एक नाम, मध्य नाम वा थर हो | [[नेपाल]] र [[भारत]]मा सिंह थर लेख्ने मान्छे क्षत्रिय वर्णसँग सम्बन्धित हुन्छन् । यसका उदाहरण भारतका [[राजपुत]]/ठाकुर तथा नेपालका ठकुरीहरु हुन् | सिंह थर लेख्ने ब्राह्मण, वैश्य र दलित (शुद्र)हरु पनि भेटिन्छन । क्षत्रिय वर्णसँग सम्बन्धित मानिसहरु 'सिंह' मध्य नामको रूपमा प्रयोग गर्ने गर्छन् | यसमा भारतका [[राजपुत]]/[[ठाकुर]] तथा नेपालका [[ठकुरी]], [[क्षेत्री]] क्षत्रिय वंशका मल्ल नेवारहरु पनि छन् | सिँह ठकुरी मुलस्थान उत्तराखण्ड श्रीमोर साँडुल्या गोत्र यूध्द बंशी कुल देबि जालपा(मोमाइ) सुर्खेत ,बाँके, बर्दिया ==भारत== [[File:Western Satrap Coin of Rudrasimha I .jpg|thumb|300px|पश्चिमी क्षत्रप शासक रुद्रसिंह प्रथम (१७८ देखि १९७ इश्वी सन्).]] सुरुवातमा भारतमा पश्चिमी क्षत्रप शासकहरूले सिंह प्रयोग गरेको देखिन्छ | ==नेपाल== नेपालको दार्चुला को मार्मा गर्खा ,बझांग, बाजुरा,डोटी मा कश्यप र कौशिक गोत्रका सिंह राजपुत (ठाकुर)हरू छन् । रोल्पाको गजुल ,खुन्ग्री डोटी को अलाड़ क्षेत्रमा शौनक गोत्रका सिंह राजपुत/ठकुरी छन् । दांग,प्युठान ,सल्यानमा अत्रि गोत्रका सिंह ठकुरी /ठाकुर भेटिन्छन । सिंह थर लेख्नेहरू [[केदारनाथ]] /मलिकर्जुंन जस्ता बैदिक [[शिव]] गणका देबी देवता र अबैदिक मष्ट/ [[मष्टो देवता]]सँग सम्बन्धित छन् । ===सिंह थरको तालिका=== सिंह थर लेख्नेहरूको पहिचानमा आधारित तालिका {| class="wikitable" |- ! क्र-स !! थर !! गोत्र !! वंश !! कुलदेवता !! बसोबास !! पहिचान !! कैफियत |- | १ || सिंह || कश्यप/कौशिक || चन्द्रवंशी || [[मष्टो देवता]]|| बझांग /बाजुरा || ठकुरी || [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] [[रैका राजवंश]]का भारदार हरिबम र नारीबमको वंशज |- |२ || सिंह || कौशिक || चन्द्रवंशी || [[मष्टो देवता]] || बझ्नाग / बाजुरा थालारा डोटी दौड डोउड/सायल क्षेत्र|| ठकुरी ||----- |- |३|| सिंह ||कश्यप ||सूर्यवंशी ||मलिकर्जुंन /लटिनाथ /भगवती || दार्चुला मारमागर्खा|| ठकुरी ||-----? |- |४ ||सिंह ||शौनक ||सूर्यवंशी || भगवती देवी || रुकुम रोल्पा /खुन्ग्री ||ठकुरी ||दक्षिण भारत वाकटक राज्यका सेन / मल्ल डोटी हुँदै गएको |- |५ || सिंह || शौनक || सूर्यवंशी || समैजी || डोटी अलाड़ बोगटान || ठकुरी || दक्षिण भारत वाकटक राज्यका सेनको वंशज डोटी बोगटान बसेको |- |६ || सिंह || अत्रि || चन्द्रवंशी || [[मष्टो देवता]] || दाङ्ग सल्यान || ठकुरी ||-----? |- |७ || सिंह || कश्यप || -----?|| बराह [[मष्टो देवता]]|| गुल्मी क्षेत्र ||-----?||-----? |- |८ || सिंह || "|| -----? || "||डोटी सात्फरी गाँउविकास समितिको डौडा वोगटन क्षेत्र|| ठकुरी ||उनिहरु संग एकिन इतिहास/ नभएको पछी बिभिन्न समय कालखण्डमा पछि परेका। |- |९ || सिंह || -----?|| -------?|| --------? || नेपाल र उत्तरखंड भारत || मधेशी वैश्य सिंह ||----- |- |१० || सिंह ||-----? || -----? || -------? || नेपाल र उत्तरखंड भारत-|| नेपाली समाजमा भेटिने दलित र वैश्य जातिका सिंह ||---- |} ११।। सिँह ठकुरी मुलस्थान उत्तराखण्ड श्रीमोर साँडुल्या गोत्र यूध्द बंशी कुल देबि जालपा(मोमाइ) सुर्खेत ,बाँके, बर्दिया ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:थरहरू]] kl3fxlf3q7nm4szjwpz97mlplj7p1i1 0 107925 1392174 1387866 2026-10-02T20:14:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392174 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} बङ्गाली विकिपिडिया | screenshot = বাংলা উইকিপিডিয়ার প্রধান পাতা.png | screenshot_size = 250px | logo = Wikipedia-logo-v2-bn.svg | logo_size = 85% | collapsible = yes | caption = बङ्गाली विकिपिडियाको [[गृहपृष्ठ|गृह पृष्ठ]] | url = {{URL|https://bn.wikipedia.org|बीएन.विकिपिडिया.ओर्ग}} | commercial = हैन | location = [[ढाका]] र [[कोलकाता|कलकत्ता]] | type = इन्टरनेट विश्वकोष परियोजना | language = [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]] | registration = वैकल्पिक | owner = [[विकिमिडिया फाउन्डेसन]] | num_users = २५३,४३१ | launch_date = {{Start date and age|2004|01|27|df=yes}} | author = | current_status = चालू }} '''बङ्गाली विकिपिडिया''' ({{भाषा-बङ्गाली|বাংলা উইকিপিডিয়া}}), [[बङ्गाली भाषा]] संस्करणको नि:शुल्क अनलाइन विश्वकोश परियोजना हो जसलाई गैर लाभकारी अमेरिकी संस्था [[विकिमिडिया फाउन्डेसन]]ले सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ। यो २७ जनवरी २००४ मा सुरु गरिएको थियो। यसले सुरुवातको दुई वर्षमै, अक्टोबर २००६ मा, १०,००० वटा पृष्ठ नाघिसकेको थियो जसले गर्दा यो दक्षिण एसियाली भाषाहरूमा सो गर्ने दोस्रो विकिपिडिया बन्न सफल भएको थियो।<ref name="Nazmul">{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.monstersandcritics.com/tech/news/article_1206718.php/Bengali_Wikipedia_crosses_10000_articles|शीर्षक=Bengali Wikipedia crosses 10,000 articles|लेखक=Noronha Frederick|मिति=September 30, 2006|कार्य=हिन्द-एसियाली समाचार सेवा|प्रकाशक=मोन्ष्टर एण्ड क्रिटिक्स|पहुँचमिति=25 December 2013|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20131226084330/http://www.monstersandcritics.com/tech/news/article_1206718.php/Bengali_Wikipedia_crosses_10000_articles|अभिलेखमिति=26 December 2013}}</ref> १८ जुलाई २०१९ सम्म, कुल पृष्ठले ७०,२०४ नाधेको थियो जसमा मासिक सक्रिय सम्पादनकर्ता १,५२८ भन्दा बढी रहेका थिए। औसत रूपमा, यस वेबसाइटलाई दिनको पाँच हजार भन्दा बढी पटक हेरिएको थियो।<ref name="techshohor"/> २२ जुलाई २०१९ सम्म, यस [[बङ्गाली भाषा]]को विकिपिडियामा कुल ३५ लाख भन्दा बढी सम्पादन भैसकेको छ। हाल यसका ११ जना प्रवन्धकहरू रहेका छन् भने यस [[विकिपिडिया]]को गहिराई ३९० रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=এবার মোবাইল ফোনে বাংলা উইকিপিডিয়া |युआरएल=http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2010-03-16/news/49176 |वेबसाइट=www.prothom-alo.com |पहुँचमिति=26 January 2019}}</ref> जनवरी २०१९ को अनुसार, बङ्गाली विकिपिडिया बङ्गाली भाषामा लिखित एकमात्र अनलाइन स्वतन्त्र विश्वकोश हो। यो इन्टरनेट बङ्गाली सामग्री सम्बन्धी वेबसाइटहरूको सबैभन्दा ठूलो वेबसाइट हो।<ref name=DS-1>{{cite news|title=A decade of Bangla Wikipedia An open call|url=http://www.thedailystar.net/bytes/a-decade-of-bangla-wikipedia-an-open-call-15875|access-date=15 April 2014|newspaper=द डेली ष्टार (बङ्गलादेश)|date=March 17, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140323090248/http://www.thedailystar.net/bytes/a-decade-of-bangla-wikipedia-an-open-call-15875|archivedate=23 March 2014}}</ref> सन् २०१० मा, मोबाइल फोनहरूमा बङ्गाली विकिपिडियाको मोबाइल संस्करण पनि सुरुवात गरिएको थियो। सन् २०१८ मा, बङ्गाली विकिपिडियालाई विश्वव्यापी रूपमा १९० मिलियन भन्दा बढी पटक अवलोकन गरिएको थियो।<ref name="techshohor">{{cite web |title=৯৯ কোটিবার দেখা হয়েছে বাংলা উইকিপিডিয়া |url=https://techshohor.com/138140/%E0%A7%A7%E0%A7%AF-%E0%A6%95%E0%A7%8B%E0%A6%9F%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A6%BE-%E0%A6%B9%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82/ |website=टेक सहर |language=बङ्गाली |accessdate=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629053152/https://techshohor.com/138140/%E0%A7%A7%E0%A7%AF-%E0%A6%95%E0%A7%8B%E0%A6%9F%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A6%BE-%E0%A6%B9%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82/ |archive-date=29 June 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629053152/https://techshohor.com/138140/%E0%A7%A7%E0%A7%AF-%E0%A6%95%E0%A7%8B%E0%A6%9F%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A6%BE-%E0%A6%B9%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82/ |date=29 June 2021 }}</ref><ref name="Jugantor">{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকিপিডিয়ার ১৫ বছর |युआरएल=https://www.jugantor.com/todays-paper/it-world/138790/%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE-%E0%A6%89%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A7%A7%E0%A7%AB-%E0%A6%AC%E0%A6%9B%E0%A6%B0 |वेबसाइट =जुगाण्टार |पहुँचमिति=28 January 2019}}</ref> बङ्गाली विकिपिडियासँग बङ्गाली लिपि लेख्नको लागि एक उपकरण रहेको छ जसको प्रयोगले प्रयोगकर्ताहरूले तपाईँ कुनै पनि ल्याटिन वर्णमाला कुञ्जीपाटी प्रयोग नयाँ तरीकाबाट बङ्गाली भाषामा लेख्न सक्दछन्। यसका लागि कुनै बाह्य सफ्टवेयरको आवश्यकता भने पर्दैन। <ref>{{वेब स्रोत|भाषा=बङ्गाली|लेखक=|युआरएल=https://bn.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A7%8D%E0%A6%AF:%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE_%E0%A6%9F%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%AA_%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%BE#%E0%A6%87%E0%A6%89%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2_%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A7%81%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87%E0%A6%9C_%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%B0|शीर्षक=সাহায্য:বাংলা টাইপ করা|वेबसाइट=बङ्गाली विकिपिडिया|मिति=|पहुँचमिति=}}</ref> == पृष्ठभूमि == फेब्रुअरी २००२ मा, विकासकर्ताहरूले विभिन्न भाषाका विकिपिडियाहरूका लागि भाषा साङ्केतिक शब्दमा, आधारित उप डोमेन सृजना गर्न सुरुवात गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=http://bn.wikipedia.com/|title=विकिपिडिया: गृह पृष्ठ|date=2002-02-22|website=web.archive.org|access-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20020222224618/http://bn.wikipedia.com/|archive-date=2002-02-22}}</ref> अरू विकिपिडियाको उप डोमेनका साथसाथै बङ्गाली भाषाको पनि उप डोमेन सृजना गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://bn.wikipedia.com/|title=विकिपिडिया: गृह पृष्ठ|date=2002-07-23|website=web.archive.org|access-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20020723102052/http://bn.wikipedia.com/|archive-date=2002-07-23}}</ref> ९ डिसेम्बर २००३ मा, क्यानडाको म्याकगील विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधि गरिरहेका बङ्गलादेशी विद्यार्थी शाह आसादुजामनले विकिपिडियाका संस्थापक [[जिमी वेल्स]]लाई बङ्गाली भाषामा पनि विकिपिडिया ल्याउनका लागि [[इमेल|विडाँक]] मार्फत आग्रह गरेका थिए। <ref>{{Cite web|url=https://lists.gt.net/wiki/wikitech/11087|title=Mailing List Archive: [asad@cs.mcgill.ca: About starting a new wikipedia in language : Bengali]|website=lists.gt.net|access-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128030442/https://lists.gt.net/wiki/wikitech/11087|archive-date=2019-01-28}}</ref><ref name="Kalerkantho">{{cite web |title=বাংলা উইকিপিডিয়ায় প্রথম |url=http://www.kalerkantho.com/online/techbishwa/2017/02/25/467582 |website=कालेरकाण्ठो |accessdate=27 January 2019 |language=बङ्गाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128030422/http://www.kalerkantho.com/online/techbishwa/2017/02/25/467582 |archive-date=28 January 2019 |url-status=dead }}</ref> फलस्वरूप, सोही वर्षको २६ डिसेम्बरमा, विकासकर्ताहरूले विकिपिडियामा परीक्षण पृष्ठको सृजना गरेका थिए।<ref name="Kalerkantho"/> बङ्गाली विकिपिडियाको प्रमुख पृष्ठ आइपी ठेगाना मार्फत २७ जनवरी २००४ मा, सृजना गरिएको थियो जसलाई बङ्गाली विकिपिडियाको सुरुवात पनि भन्ने गरिएको छ। बङ्गाली विकिपिडियामा, बङ्गाली भाषाको पृष्ठ २४ मे २००४ मा सृजना गरिएको थियो जुन चाहिँ बङ्गाली विकिपिडियाको पहिलो पृष्ठ रहेको थियो। बङ्गाली विकिपिडियाको निर्माण पछि, विकिपिडियाले यसको मुल डोमेन नाम प्राप्त गर्नका लागि [[बङ्गलादेश दूरसञ्चार कम्पनी लिमिटेड]]लाई पत्राचार गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=সেই অবহেলাতে বাংলা ডোমেইন, নেই ব্যবহার |युआरएल=https://techshohor.com/141267/%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%87-%E0%A6%85%E0%A6%AC%E0%A6%B9%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%87%E0%A6%87-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE-%E0%A6%A1%E0%A7%8B%E0%A6%AE%E0%A7%87/ |प्रकाशक=টেকশহর |पहुँचमिति=२२ मार्च २०१७}}</ref> ==इतिहास== [[File:10th year anniversary of Bengali Wikipedia.jpg|300px|thumb|बङ्गाली विकिपिडियाको १०औँ जन्मोत्सवमा विपिडियाका संस्थापक [[जिमी वेल्स]], बङ्गाली विकिपिडिया सम्पादकहरूसँग, [[ढाका]] (सन् २०१५ मा)]] बङ्गाली विकिपिडिया २७ जनवरी २००४ मा सुरुवात भएको थियो।<ref name="auto">{{cite web|url=http://www.kalerkantho.com/online/techbishwa/2017/02/25/467581|title=একনজরে বাংলা উইকিপিডিয়া – কালের কণ্ঠ|first=कालेर|last=काण्ठो|publisher=|access-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911191715/http://www.kalerkantho.com/online/techbishwa/2017/02/25/467581|archive-date=2018-09-11|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kalerkantho.com/print-edition/tech-everyday/2018/01/28/595065|title=১৪ বছরে বাংলা উইকিপিডিয়া – কালের কণ্ঠ|first=कालेर|last=काण्ठो|publisher=}}</ref> पहिला बङ्गलादेशका मानिसहरूमा विकिपिडिया प्रति कम चासो थियो। केही विद्यार्थी र शिक्षकहरूले मात्र अङ्ग्रेजी विकिपिडियाको प्रयोग गर्दथे। त्यस बाहेक, बङ्गाली विकिपिडिया योगदान गर्नका लागि विभिन्न समस्यहरू आउँथे। सन् २००६ मा सबै रूपरेखा परिवर्तन भएको थियो।<ref name="auto1">{{cite web|url=http://www.kalerkantho.com/online/techbishwa/2017/02/25/467571|title=যুগ পেরিয়ে বাংলা উইকিপিডিয়া – কালের কণ্ঠ|first=कालेर|last=काण्ठो|publisher=|access-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911191623/http://www.kalerkantho.com/online/techbishwa/2017/02/25/467571|archive-date=2018-09-11|url-status=dead}}</ref> २५ मार्च २००६ मा, [[बङ्गलादेश]]को खुला स्रोत सञ्जालले एक विकि टोलीको सृजना गरेको थियो जसको उदेश्य राष्ट्रव्यापी रूपमा बङ्गाली विकिपिडियाको लोकप्रियता वृद्धि गराई बङ्गाली भाषाको सबैभन्दा ठूलो विश्वकोश बनाउनु थियो।<ref name="auto1"/> उक्त समयमा, बङ्गाली विकिपिडियामा जम्मा ५०० पृष्ठहरू सङ्ग्रहित थिए। बङ्गलादेशको खुला स्रोत सञ्जालले सृजना गरेको विकि टोलीले केही पत्र पत्रिका मार्फत शब्द व्यवस्थापनको प्रवन्धन गरेको थियो। छिट्टै, थुप्रै बङ्गाली मातृभाषी र बिदेशमा रहेका बङ्गाली बोल्न सक्ने प्रयोगकर्ताहरूले यस गतिशील परियोजनामा सहभागी भएका थिए। फलस्वरूप, अक्टोबरको अन्त्य तिर, बङ्गाली विकिपिडियाले १०,००० पृष्ठ पार गरेको थियो।<ref name="auto1"/> दक्षिणी एसियाली भाषाका विकिपिडियाको तुलनामा उक्त कोशेढुङ्गामा पुग्ने यो पहिलो विकिपिडिया थियो। यी लेखहरूमध्ये धेरै तस्वीरहरूसँग चित्रण गरिएको थियो। चिकित्सक राफिकुल इस्लामले बङ्गाली भाषा अभियानमा सङ्कलन गरेका सबै ऐतिहासिक तस्वीरहरू विकिमिडिया [[विकिमिडिया कमन्स]]मा उर्ध्वभरण गरेका थिए। <ref name="auto1"/> बङ्गाली विकिपिडियाको अग्रगामी, चिकित्सक राजिब हसानले यस्तो बताएका छन्। {{quote| “सबै ठूलो चुनौती इण्टरनेटमा बङ्गाली भाषामा लेख्नु हो। धेरै जस्तो सञ्चालन प्रणालीहरूमा बङ्गाली भाषाको युनिकोड असमर्थित छन् इण्टरनेटका केही वेबसाइटहरूले मात्र बङ्गाली युनिकोडलाई समर्थन गर्दछ र प्रयोगकर्ताहरूलाई यो सञ्चालनमा ल्याउन धेरै गार्‍हो हुन्छ। त्यसबाहेक, सुरुवाती चरणमा बङ्गाली युनिकोडमा लेख्नु नयाँ थियो। बङ्गाली भाषामा विकिपिडिया सञ्चालनमा ल्याउनुले काम गर्छ जस्तो मलाई लाग्दैन।"<ref name="auto1"/>}} सन् २००९ देखि २०१० सम्म, भारतको पश्चिम बङ्गालमा रहेका बङ्गाली मातृभाषीहरूले पनि बङ्गाली विकिपिडियामा योगदान गर्न थालेका थिए।<ref name="auto1"/> सोही समयमा, विकिमिडिया फाउण्डेसनले आफ्नो कार्य ३ अक्टोबर २०११ मा सञ्चालन गरेको थियो जसलाई विकिमिडिया बङ्गलादेशको नामले चिनिन्छ। यसलाई पछि बङ्गलादेशले पनि स्वीकृत गरेको थियो।<ref name="auto"/> यस कोशले बङ्गाली भाषाको शैक्षिक सामग्रीहरू प्रवर्द्धनमा विशेष जोड दिएको छ। २६ फेब्रुअरी २०१५ मा, विकिपिडियाका सह-संस्थापकले बङ्गलादेश भ्रमण गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://en.prothomalo.com/science-technology/news/59709/Wikipedia-co-founder-arrive-Dhaka|title=Wikipedia co-founder arrive Dhaka|website=Prothom Alo|language=en|access-date=2019-08-18}}</ref><ref name="prothomalo.com">{{cite web|url=https://www.prothomalo.com/technology/article/463339/%E0%A6%AF%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BE-%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87-%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AE%E0%A6%BF-%E0%A6%93%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%B8|title=যে বার্তা দিয়ে গেলেন জিমি ওয়েলস|publisher=}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|url=http://somoynews.tv/pages/details/%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A6%BC-%E0%A6%89%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%B9-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BE-%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AE%E0%A6%BF-%E0%A6%93%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%B8|title=ঢাকায় উইকিপিডিয়ার সহ-প্রতিষ্ঠাতা জিমি ওয়েলস|first=|last=webdesk@somoynews.tv|website=somoynews.tv|access-date=2019-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200524144923/https://www.somoynews.tv/pages/details/%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A6%BC-%E0%A6%89%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%B9-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BE-%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AE%E0%A6%BF-%E0%A6%93%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%B8|archive-date=2020-05-24}}</ref> उनी बङ्गाली विकिपिडियाको १०औँ वार्षिकोत्सब समारोहमा सहभागी हुन बङ्गलादेश आएका थिए।<ref name="prothomalo.com"/><ref name="auto2"/><ref>{{cite web|url=https://thedhakatimes.com/58671/bengali-wikipedia-third-language/|title=গভীরতার বিচারে বাংলা উইকিপিডিয়ায় তৃতীয় ভাষা – द ढाका टाइम्स|first=द ढाका|last=टाइम्स|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ntvbd.com/tech/2524/উইকিপিডিয়ায়-তৃতীয়-ভাষা-বাংলা|title=উইকিপিডিয়ায় তৃতীয় ভাষা বাংলা|website=एनटिभी अनलाइन|access-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818150717/https://www.ntvbd.com/tech/2524/%25E0%25A6%2589%25E0%25A6%2587%25E0%25A6%2595%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25AA%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25A1%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BC%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BC-%25E0%25A6%25A4%25E0%25A7%2583%25E0%25A6%25A4%25E0%25A7%2580%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BC-%25E0%25A6%25AD%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B7%25E0%25A6%25BE-%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%2582%25E0%25A6%25B2%25E0%25A6%25BE/|archive-date=2019-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818150717/https://www.ntvbd.com/tech/2524/%25E0%25A6%2589%25E0%25A6%2587%25E0%25A6%2595%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25AA%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25A1%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BC%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BC-%25E0%25A6%25A4%25E0%25A7%2583%25E0%25A6%25A4%25E0%25A7%2580%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BC-%25E0%25A6%25AD%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B7%25E0%25A6%25BE-%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%2582%25E0%25A6%25B2%25E0%25A6%25BE/ |date=2019-08-18 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/technology/article/460678|title=বাংলাদেশে আসছেন জিমি ওয়েলস|website=প্রথম আলো|language=bn|access-date=2019-08-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://en.ntvbd.com/sci-tech/1377/GP-subscribers-get-free-Wikipedia-access/print|title=GP subscribers get free Wikipedia access|website=एनटिभी अनलाइन|access-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190903140900/http://en.ntvbd.com/sci-tech/1377/GP-subscribers-get-free-Wikipedia-access/print|archive-date=2019-09-03}}</ref> उनले भाषणको बेलामा, पृष्ठहरूको गहिराईको आधारमा बङ्गाली विकिपिडिया राम्रो रहेको कुरा बताएका थिए। बङ्गाली विकिपिडियामा हाल विभिन्न विषयमा ७०,२०४ पृष्ठहरू रहेका छन् र यसमा मासिक रूपमा १,५२८ प्रयोगकर्ताहरू सक्रिय रूपमा रहेका छन्। जनवरी २०१९ सम्म, बङ्गाली भाषामा लेखिएको यो एकमात्र खुला विश्वकोश हो। यो बङ्गाली भाषामा सबैभन्दा धेरै सामग्री भएको वेबसाइटहरू मध्ये एक हो। <ref name="Jugantor"/><ref>{{Cite web|url=https://www.kalerkantho.com/feature/chakriache/2015/02/18/189075|title=জেনে রাখুন {{!}} কালের কণ্ঠ|website=कालेर काण्ठो|language=bn|access-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818150640/https://www.kalerkantho.com/feature/chakriache/2015/02/18/189075|archive-date=2019-08-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kalerkantho.com/online/world/2010/02/19/33256|title={{!}} কালের কণ্ঠ|website=कालेर काण्ठो|language=bn|access-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726195535/https://www.kalerkantho.com/online/world/2010/02/19/33256|archive-date=2020-07-26}}</ref> ==प्रयोगकर्ता र सम्पादकहरू== <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''बङ्गाली विकिपिडिया तथ्याङ्क''' |- ! प्रयोगकर्ता खाताहरूको संख्या !! लेखहरूको संख्या !! चित्रहरूको संख्या !! प्रबन्धकहरूको संख्या |- | {{formatnum: {{NUMBEROF|USERS|bn}} }} || {{formatnum: {{NUMBEROF|ARTICLES|bn}} }} || {{formatnum: {{NUMBEROF|FILES|bn}} }} || {{formatnum: {{NUMBEROF|ADMINS|bn}} }} |} </center> ==भ्रम== बङ्गलादेशी सञ्चार माध्यमहरूमा यस विकिपीडियाका केहि जानकारीको बारेमा भ्रम भएको थियो। अप्रिल २०१८ मा, बङ्गलादेशको, छापा तथा विद्युतीय कम्पनीले विकिपिडियाले बङ्गलादेशकी प्रसिद्ध गायिक रूना लायलालाई सदाबाहार प्रमुख ३० बङ्गलादेशी मानिसहरूको सूचीमा नामकरण गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=উইকিপিডিয়ায় শীর্ষ ত্রিশ বাঙালিতে রুনা লায়লা {{!}} আনন্দ বিনোদন |युआरएल=http://archive1.ittefaq.com.bd/print-edition/anondo-binodon/2018/04/05/268645.html |वेबसाइट=archive1.ittefaq.com.bd |पहुँचमिति=१७ मार्च २०१९}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=উইকিপিডিয়ায় শীর্ষ ত্রিশ বাঙালির তালিকায় রুনা লায়লা |युआरएल=http://mzamin.com/article.php?mzamin=111375 |वेबसाइट=मिजामिन |पहुँचमिति=१७ मार्च २०१९}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=উইকিপিডিয়ার শীর্ষ ত্রিশ বাঙালির তালিকায় রুনা লায়লা |युआरएल=https://samakal.com/todays-print-edition/tp-entertainment/article/180438/%E0%A6%89%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B6%E0%A7%80%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7-%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%B6-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A7%9F-%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A6%B2%E0%A6%BE |वेबसाइट=समोकाल |accessdate=17 March 2019 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=শীর্ষ ৩০ বাঙালির মধ্যে রুনা লায়লা |url=https://www.ekushey-tv.com/%E0%A6%B6%E0%A7%80%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7-%E0%A7%A9%E0%A7%A6-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%A7%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A7%87-%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A6%B2%E0%A6%BE/31423 |website= |accessdate=17 March 2019}}</ref> यो भ्रम बङ्गाली र अङ्ग्रेजी विकिपिडियामा प्रयोग गरिएको तस्वीरले गर्दा उत्पन्न भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=রুনা লায়লাকে নিয়ে গণমাধ্যমে বিভ্রান্তি |युआरएल=https://www.jagonews24.com/entertainment/news/418644 |वेबसाइट=जागोन्युज डटकम|पहुँचमिति=१७ मार्च २०१९}}</ref> सोही वर्षको अगस्टमा, एउटा दर्ता नगरिएका प्रयोगकर्ताले मृत्युनै नभएका वैज्ञानिक मोहम्मद जफर इक्बलको मृत्यु भएको भनेर मिति थपिदिएका थिए जसको फलस्वरूप बङ्गलादेशमा विभिन्न सञ्चार माध्यमको ध्यानाकर्षण गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=ড. জাফর ইকবালকে মৃত দেখাচ্ছে বাংলা উইকিপিডিয়া |युआरएल=http://www.thebangladeshtoday.com/bangla/2018/08/03/%E0%A6%A1-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%B0-%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%AE%E0%A7%83%E0%A6%A4-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A7%8D/ |वेबसाइट=thebangladeshtoday.com |पहुँचमिति=१७ मार्च २०१९}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=জাফর ইকবালকে মৃত দেখাচ্ছে বাংলা উইকিপিডিয়া |युआरएल=https://www.jamuna.tv/news/44063 |वेबसाइट=जमुना टेलिभिशान |पहुँचमिति=१७ मार्च २०१९ |भाषा=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=জাফর ইকবালের মৃত্যুর খবর সংশোধন করলো বাংলা উইকিপিডিয়া |युआरएल=https://www.jamunatv.online/news/9584 |वेबसाइट=jamunatv.online |पहुँचमिति=१७ मार्च २०१९ }}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.jamuna.tv/news/44085|शीर्षक=জাফর ইকবালের মৃত্যুর খবর সংশোধন করলো বাংলা উইকিপিডিয়া|अन्तिम=टेलिभिजन|प्रथम=जमुना|वेबसाइट=जमुना टेलिभिशान|भाषा=बङ्गाली|पहुँचमिति=२०१९-०८-२४}}</ref> == समुदाय र अनुष्ठान == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 150 | image1 = Wikimedia Bangladesh logo.svg | caption1 = विकिमिडिया बङ्गलादेशको प्रतिक | image2 = Logo of West Bengal Wikimedians User Group.svg | caption2 = पश्चिम बङ्गाल विकिमिडिया प्रयोगकर्ता समूहको प्रतिक }} बङ्गाली विकिपिडिया र विकिपिडिया जस्ता विभिन्न परियोजनाहरू विकिमिडिया फाउन्डेसनले स्थानीय भाषामा विभिन्न देशका लागि प्रयोगकर्ता समुदायहरूको साथ अनुमोदन गरेको छ।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকিপিডিয়া নিবন্ধ প্রতিযোগিতা |युआरएल=http://www.risingbd.com/scienceand-technology-news/212682 |प्रकाशक=রাইজিংবিডি |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९ |भाषा=बङ्गाली}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকিপিডিয়ায় চলছে নিবন্ধ প্রতিযোগিতা |युआरएल=http://www.kalerkantho.com/print-edition/tech-everyday/2017/02/08/461167 |प्रकाशक=কালের কণ্ঠ |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९ |भाषा=बङ्गाली}}</ref> यो संस्करणको विकिपिडिया बङ्गलादेशमा, विकिपिडियाले बङ्गलादेश र भारतमा 'पश्चिम बङ्गाल विकिपिडिया समुदाय मार्फत सञ्चालित छ।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকির দশম বর্ষপূর্তি পালিত |युआरएल=https://bangla.bdnews24.com/tech/article975348.bdnews |प्रकाशक=বিডিনিউজ টোয়েন্টিফোর |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९}}</ref> २१औँ शताब्दीको सुरूवात देखि बङ्गाली विकिपिडिया योगदानकर्ताहरूले विभिन्न कार्यक्रमहरू अनुसरण गर्दै आएका छन्। केही वर्ष यता बङ्गाली विकिपिडिया योगदानकर्ताहरूले पश्चिम बङ्गालम जागरूकता कार्यक्रमहरू आयोजना गर्न थालेका छन्।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=ইস্ট ডেল্টায় উইকিপিডিয়া বিষয়ক কর্মশালা |युआरएल=https://bangla.bdnews24.com/ctg/article1426158.bdnews |प्रकाशक=বিডিনিউজ টোয়েন্টিফোর |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=কুমিল্লা বিশ্ববিদ্যালয়ে উইকিপিডিয়া-বিষয়ক কর্মশালা |युआरएल=https://www.ntvbd.com/education/122773/%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A6%BE-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%89%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B7%E0%A7%9F%E0%A6%95-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BE |प्रकाशक=এনটিভি |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=রাজশাহী বিশ্ববিদ্যালয়ে উইকিপিডিয়া কর্মশালা অনুষ্ঠিত |युआरएल=http://archive.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDdfMjNfMTNfMV8zM18xXzU4NDA0 |प्रकाशक=দৈনিক ইত্তেফাক |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९ |भाषा=बङ्गाली}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=উইকিপিডিয়ায় ব্রাহ্মণবাড়িয়ার তথ্য বাড়ানোর উদ্যোগ |युआरएल=https://www.prothomalo.com/technology/article/616528 |वेबसाइट=প্রথম আলো |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९ |भाषा=बङ्गाली}}</ref> बङ्गाली विकिपिडिया समुदायले हरेक वर्ष विभिन्न प्रतियोगिता तथा सम्पादनथनको सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকিপিডিয়া সম্মেলন |युआरएल=https://www.banglanews24.com/information-technology/news/bd/92216.details |प्रकाशक=বাংরানিউজ২৪ |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९ |भाषा=बाङ्ल}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=চট্টগ্রামে বাংলা উইকিপিডিয়া সম্মেলন শুরু |युआरएल=https://www.banglanews24.com/national/news/bd/93053.details |प्रकाशक=বাংলানিউজ২৪ |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९ |भाषा=बङ्गाली}}</ref> बङ्गलादेशमा बङ्गाली विकिपिडियाको गुणस्तर वृद्धि गर्नका लागि वार्षिक रूपमा लेख प्रतियोगिता हुने गरेको छ। बङ्गाली विकिपिडियाको पहिलो सम्मेलन [[चट्टोग्राम विभाग|चट्टग्राम]]मा भएको थियो जहाँ पहिलो पटक बङ्गाली विकिपिडिया तस्वीर प्रतियोगिता आयोजना गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকিপিডিয়া ছবি প্রতিযোগিতা |युआरएल=http://www.risingbd.com/scienceand-technology-news/66114 |प्रकाशक=রাইজিংবিডি |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকিপিডিয়ায় ছবি প্রতিযোগিতা |युआरएल=http://archive.banglatribune.com/news/show/52999 |प्रकाशक=বাংলা ট্রিবিউন |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকিপিডিয়া ছবি প্রতিযোগিতা |युआरएल=https://www.banglanews24.com/information-technology/news/bd/323611.details |प्रकाशक=বাংলানিউজ২৪ |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९}}</ref> वार्षिक मातृभाषा दिवसको उपलक्ष्यमा यसले प्रत्येक वर्ष मातृभाषा सम्पादनथन प्रतियोगिताको आयोजना गर्दै आइरहेको छ। <ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=একুশের চেতনায় বাংলা উইকিপিডিয়া সমৃদ্ধ করার আহ্বান |युआरएल=https://www.banglanews24.com/information-technology/news/bd/555915.details |प्रकाशक=বাংলানিউজ২৪ |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९ |भाषा=बङ्गाली}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=একুশের চেতনায় বাংলা উইকিপিডিয়া সমৃদ্ধ করার আহ্বান |युआरएल=http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2013-08-31/news/133006 |प्रकाशक=প্রথম আলো |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=ভাষার মাসে বাংলা উইকিপিডিয়া সমৃদ্ধ করার আহ্বান |युआरएल=http://archive1.ittefaq.com.bd/print-edition/it-corner/2017/02/23/177843.html |प्रकाशक=ইত্তেফাক |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९}}</ref> बङ्गाली विकिपिडिया १० वर्षमा प्रवेश गरेको उपलक्ष्यमा विकिमिडिया बङ्गलादेश र पश्चिम बङ्गालको विकिमिडिया समुदायले वार्षिकोत्सव समारोह आयोजना गरेको थियो, जहाँ दुई देशका बङ्गाली भाषी विकिमिडिया सम्पादकहरूको सहभागिता रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=ভারতে উইকিপিডিয়া কন্ট্রিবিউটরদের সম্মেলন শুক্রবার |युआरएल=http://www.kalerkantho.com/print-edition/news/2015/01/04/171318 |प्रकाशक=কালের কণ্ঠ |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९ |भाषा=बङ्गाली}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকিপিডিয়ার দশম বছর পূর্তি উদযাপিত |युआरएल=http://www.ntvbd.com/tech/10359 |प्रकाशक=এনটিভি |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९ }}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকির দশকপূর্তির আয়োজন |युआरएल=https://www.prothomalo.com/technology/article/543769 |वेबसाइट=প্রথম আলো |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९ |भाषा=बङ्गाली}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকিপিডিয়ার দশম বছর পূর্তি উদযাপিত |युआरएल=http://archive1.ittefaq.com.bd/print-edition/it-corner/2015/05/31/51941.html |प्रकाशक=ইত্তেফাক |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকিপিডিয়ার ১০ বছর পূর্তি |युआरएल=http://bonikbarta.net/bangla/print.php?id=38441&&date=2015-05-31 |प्रकाशक=বণিক বার্তা |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९}}</ref> बङ्गलादेशमा दशौँ वार्षिकोत्सव समारोह दुई चरणमा सम्पन्न भएको थियो जसमा विकिपिडियाका सह संस्थापक [[जिमी वेल्स|जिम्मी वेल्स]]ले भाग लिएका थिए जहाँ उनले बङ्गाली विकिपिडिया योगदानकर्ताहरूको प्रशंसा गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=যে বার্তা দিয়ে গেলেন জিমি ওয়েলস |युआरएल=https://www.prothomalo.com/technology/article/463339 |वेबसाइट=প্রথম আলো |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९ |भाषा=बङ्गाली}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=উইকিপিডিয়ায় তৃতীয় ভাষা বাংলা |युआरएल=http://archive1.ittefaq.com.bd/print-edition/kachikachar-asor/2015/12/02/87011.html |प्रकाशक=ইত্তেফাক |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९}}</ref> यसले अन्य गतिविधिहरूमा विकिमिडिया परियोजनामा महिलाको सहभागिता बढाउने उद्देशका साथ जागरूकता कार्यक्रमहरूको आयोजना गरेको थियो।<ref name="daily-sun.com">http://www.daily-sun.com/printversion/details/294727/2018/03/12/Wiki-workshop-for-women-held{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> विकिपिडियाले बङ्गलादेशले राष्ट्रका प्रमुख सहर ढाका, [[सिलेट विभाग|सिलेट]] र [[राजशाही विभाग|राजशाही]]मा यसको वार्षिकोत्सब मनाएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=বাংলা উইকিপিডিয়ার ১৫ বছর |युआरएल=https://www.jugantor.com/todays-paper/it-world/138790/%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE-%E0%A6%89%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A7%A7%E0%A7%AB-%E0%A6%AC%E0%A6%9B%E0 |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=১৫ বছরে পা দিল বাংলা উইকিপিডিয়া |युआरएल=http://www.risingbd.com/scienceand-technology-news/287533 |प्रकाशक=রাইজিংবিডি |पहुँचमिति=२० जनवरी २०१९ |भाषा=बङ्गाली}}</ref> == चित्र दीर्घा == {{multiple image | align = center | direction = | background color = #ffffff | total_width = 1000 | caption_align = center | image1 = 14th Anniversary of Bengali Wikipedia, Dhaka 153.jpg | link1 = File:14th Anniversary of Bengali Wikipedia, Dhaka 153.jpg | caption1 = विकिपिडियाको १४औँ जन्मोत्सवमा खिचिएको सामूहिक तस्वीर, ढाका (सन् २०१८) | image2 = 13th anniversary of Bangla Wikipedia with all wikipedians 02.jpg | link2 = File:13th anniversary of Bangla Wikipedia with all wikipedians 02.jpg | caption2 = विकिपिडियाको १३औँ जन्मोत्सवमा खिचिएको सामूहिक तस्वीर, ढाका (सन् २०१७) | image3 = BNWIKI10-Bengali Wikipedians Celebration Group Photo-Wikipedia 10th Anniversary Celebration.jpg | link3 = File:BNWIKI10-Bengali Wikipedians Celebration Group Photo-Wikipedia 10th Anniversary Celebration.jpg | caption3 = बङ्गाली विकिपिडियाको १०औँ जन्मोत्सवमा खिचिएको सामूहिक तस्वीर, कलकत्ता (सन् २०१५) }} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Bengali Wikipedia|बङ्गाली विकिपिडिया}} * [http://bn.wikipedia.org बङ्गाली विकिपिडिया] * [http://bn.m.wikipedia.org बङ्गाली विकिपिडियाको मोबाइल संस्करण] [[श्रेणी:बङ्गलादेशी विश्वकोशहरू]] [[श्रेणी:भाषा अनुसार विकिपिडियाहरू]] ebsn6p8lgkp9eofsbj0ziqa6d4do5w6 0 111178 1392177 1388550 2026-10-02T22:42:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392177 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = भिभियान मिदेमा | image = Vivianne Miedema beim Aufwaermen BL FCB gg. SGS Essen Muenchen-1 (cropped).jpg | image_size = | fullname = भिभियान मिदेमा<ref name="fifa">{{cite web|title=खेलाडीहरूको सूची – नेदरल्यान्ड|url=http://www.fifadata.com/document/FWWC/2015/pdf/FWWC_2015_SquadLists.pdf|publisher=[[फिफा]]|accessdate=31 May 2015|page=16|format=पिडिएफ|date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20250306125454/https://www.fifadata.com/document/FWWC/2015/pdf/FWWC_2015_SquadLists.pdf|archive-date=6 March 2025}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1996|07|15}} | birth_place = हुगेभिन, नेदरल्यान्ड | height = {{height|cm=175}}<ref name="fifa" /> | position = [[अग्रपङ्क्ति (फुटबल)|अग्रपङ्क्ति]] | currentclub = [[आर्सनल महिला फटबल क्लब|आर्सनल]] | clubnumber = ११ | youthyears1 = सन् २००१–२००९ | youthclubs1 = हाजेटभिभी | youthyears2 = सन् २००९–२०११ | youthclubs2 = भिभी दि वाइद | years1 = 2011–2014 | caps1 = 69 | goals1 = 78 | clubs1 = [[एससी हिरनभिन (महिला)|एससी हिरनभिन]] | years2 = सन् २०१४–२०१७ | caps2 = ६१ | goals2 = ३५ | clubs2 = [[एफसे बायान मुन्छेन (महिला)|बायन मुन्छेन]] | years3 = सन् २०१७– | caps3 = ४४ | goals3 = ४३ | clubs3 = [[आर्सनल महिला फटबल क्लब|आर्सनल]] | nationalyears1 = सन् २०१०–२०११ | nationalteam1 = नेदरल्यान्ड (१५ वर्ष मुनि) | nationalcaps1 = ९ | nationalgoals1 = १० | nationalyears2 = सन् २०१०–२०१२ | nationalteam2 = नेदरल्यान्ड (१६ वर्ष मुनि) | nationalcaps2 = ११ | nationalgoals2 = ४ | nationalyears3 = सन् २०११–२०१२ | nationalteam3 = नेदरल्यान्ड (१७ वर्ष मुनि) | nationalcaps3 = ११ | nationalgoals3 = २२ | nationalyears4 = सन् २०१३ | nationalteam4 = नेदरल्यान्ड (१९ वर्ष मुनि) | nationalcaps4 = १० | nationalgoals4 = ७ | nationalyears5 = सन् २०१३– | nationalteam5 = [[नेदरल्यान्ड महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|नेदरल्यान्ड]] | nationalcaps5 = ८८ | nationalgoals5 = ६९ | pcupdate = ३० जनवरी २०२० | ntupdate = १० मार्च २०२०<ref name=ONS/> | medaltemplates = {{Medal|Sport|महिला [[भकुन्डो|फुटबल]]}} {{Medal|Country|the {{Flagicon|NED}}}} {{Medal|Competition|[[फिफा महिला विश्वकप]]}} {{Medal|Silver|[[२०१९ फिफा महिला विश्वकप|सन् २०१९ फ्रान्स]]|टोली}} {{Medal|Competition|[[युइएफए महिला च्याम्पियन्स लिग]]}} {{Medal|Gold|[[सन् २०१७ युइएफए महिला युरो|सन् २०१७ नेदरल्यान्ड]]|टोली}} }} '''भिभियान मिदेमा''' १५ जुलाई १९९६ मा जन्मिएकी एक नेदरल्यान्डेली फुटबल खेलाडी हुन् जो सामान्यतया अग्रपङ्क्तिको खेलाडीका रूपमा मैदान उत्रने गर्दछिन्। उनी सन् २०१७ को जुन देखि आर्सनलका लागि सुपर लिगमा खेल्दै आइरहेकी छिन्। उनले यस भन्दा अगाडि एससी हिरनभिन र बायान मुन्छेन लागि खेल्ने गर्दथिन्। मिदेमाले सन् २०१३ मा नेदरल्यान्डको राष्ट्रिय टोलीमा पाइला राखेकी थिइन्। बायान मुन्छेनमा रहँदा उनले दुई पटक बुन्डेसलिगाको उपाधि जित्नका लागि महत्त्वपूर्ण योगदान गरेकी थिइन् भने आर्सनलसँग उनले सन् २०१२ मा एफए महिला सुपर कपको उपाधि जित्नका लागि सहयोग गरेकी थिइन्। [[नेदरल्यान्ड महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|नेदरल्यान्ड राष्ट्रिय टोली]]सँगै उनी सन् २०१७ मा युरोपेली विजेता बनेकी थिइन्। हालसम्म नेदरल्यान्डका लागि उनले महिला र पुरुष दुबै टोलीमा अन्य खेलाडीहरू भन्दा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी पनि हुन्। उनी नेदरल्यान्ड महिला राष्ट्रिय टोलीकी नियमित सदस्य हुन्। == क्लब कार्यकाल == === एससी हिरनभिन === मिदेमाले १४ वर्षको उमेरमा हुगेभिनको फुटबल क्लब एचजेटभिभिमा फुटबल खेल्नका लागि सम्झौता हस्ताक्षर गरेकी थिइन्।<ref>[http://www.dvhn.nl/nieuws/sport/article6740633.ece/Toptalent-Vivianne-Miedema-naar-Heerenveen Toptalent Vivianne Miedema naar Heerenveen] Dagblad van het Noorden, 29 juni 2011</ref> सन् २०११ मा उनी खेललाई अग्रता दिनका लागि एससी हिरनभिनमा गएकी थिइन्। उनले २ सेप्टेम्बर २०११ मा २०११/१२ सत्रको पहिलो चरणको खेलबाट आफ्नो कार्यकालको सुरुवात गरेकी थिइन र १५ वर्षको उमेरमा वयस्क टोलीमा पर्दापण गरेकी उनले त्यतिबेलाको एरिडिभिसी महिलाको सबैभन्दा कम उमेरको खेलाडी भएकोमा किर्तिमानी कायम गरेकी थिइन्।<ref>[https://web.archive.org/web/20150402154924/http://www.vrouwenteam.be/index.php?option=com_content&view=article&id=1850%3Avivianne-miedema-straks-al-weg-uit-nederland&catid=34%3Abeneleague&Itemid=204 Vivianne Miedema straks al weg uit Nederland?] Vrouwenteam, 3 december 2013</ref> मिदेमाले दोस्रो लिग खेलमा पिइसी जोलेका विरुद्ध पहिलो गोल गरेकी थिइन् र उक्त खेल हिरनभिनले ४ - ३ ले जित्न सफल भएको थियो। उनले उक्त संस्करणमा १७ वटा खेलमा १० गोल गरेकी थिइन्। <ref>[http://www.voetbal.com/wedstrijdverslag/frauen-bundesliga-2014-2015-bayern-muenchen-msv-duisburg/liveticker/ Wedstrijdverslag Bayern München - MSV Duisburg] op voetbal.com</ref> संस्करणको अन्त्य सम्ममा मिदेमा क्लबको शीर्ष गोलकर्ताको बनेकी थिइन् र सर्वाधिक गोलकर्ताको पुरस्कार समेत प्राप्त गरेकी थिइन्।<ref>[http://www.voetbalcentraal.nl/nieuws/113571/miedema-scheurt-buitenband-van-enkel-in-bij-bayern-mnchen Miedema scheurt buitenband van enkel in bij Bayern München] Voetbal Centraal, 6 december 2014</ref> सन् २०१३/१४ सत्रमा, मिदेमाले बेन लीगमा २६ खेलहरूमा एससी हिरनभिनका लागि ४१ गोल ​​गरेकी थिइन्।<ref>[http://www.vi.nl/nieuws/miedema-sleept-titel-in-de-wacht-bij-dubbel-voor-bayern-.htm Miedema sleept titel in de wacht bij 'dubbel' voor Bayern] Voetbal International, 10 mei 2015</ref> प्रति खेल १.६ गोलको प्रभावशाली गोल औसतका साथ मिदेमालाई स्थानान्तरण बजारमा एक प्रभावशाली खेलाडीको रूपमा उभ्याएको थियो। सन् २०१४ मा मिदेमाले एससी हिरनभिनबाट बायर्न म्युनिखमा अज्ञात रकमको लागि क्लब परिवर्तन गरेकी थिइन्।<ref>[http://www.dfb.de/allianz-frauen-bundesliga/torjaegerinnen/?spieledb_path=%2Fleague_player%2F325804 Spielerinnenprofil Miedema] op de website van de Deutsche Fussball Bund</ref> === बायान मुन्छेन === [[File:Vivianne Miedema BL FCB gg. 1. FFC Frankfurt Muenchen-5.jpg|thumb|left|बायानको साथ मिदेमा (सन् २०१५)]] ६ जून २०१४ मा उनले [[बायान मुन्छेन महिला फुटबल क्लब|बायान मुन्छेन]]सँग १७ वर्षको उमेरको रूपमा तीन वर्षेमा सम्झौता हस्ताक्षर गरेकी थिइन्। <ref>[http://www.fcupdate.nl/voetbalnieuws/316581/miedema-maakt-overstap-van-bayern-munchen-naar-arsenal/ Miedema maakt overstap van Bayern München naar Arsenal] FCUpdate, 23 mei 2017</ref> मिदेमाले [[जर्मनी]]मा पहिलो लिग गोल ५ अक्टोबर २०१४ मा एफसीआर डुइसबर्गको बिरुद्धको खेलमा गरेकी थिइन् जसमा बायान मुन्छेनले उक्त खेल ६–० ले जितेको थियो। <ref name=sportschau>{{cite news|title=Vivianne Miedema: Der nächste Superstar?|url=http://fifafrauenwm.sportschau.de/fifafrauenwm/nachrichten/Vivianne-Miedema-Der-naechste-Superstar-,miedema100.html|accessdate=14 June 2015|publisher=Sportschau|date=6 June 2015|language=जर्मनेली|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804022919/http://fifafrauenwm.sportschau.de/fifafrauenwm/nachrichten/Vivianne-Miedema-Der-naechste-Superstar-,miedema100.html|archive-date=4 August 2017}}</ref> नोभेम्बर ३० मा एसजी एसेन-स्नेकबेक बिरुद्धको खेलमा मिदेमाको चुरकुच्चोमा चोट लागेको थियो। चोटपटकको अवधिमा २२ फेब्रुअरी २०१५ मा जर्मन लिगमा उनी भिएफएल उल्फ्सबर्गको विरुद्धमा खेल्न असमर्थ भएकी थिइन्। <ref>{{cite web|title=Star of 2014: Vivianne Miedema|url=http://www.uefa.com/womensunder19/news/newsid=2192611.html|publisher=[[युरोपेली फुटबल महासङ्घ|युइएफए]]|accessdate=5 June 2015}}</ref> १ मार्चमा, मिदेमा पुन: रक्षापङ्क्तिको खेलाडीको रूपमा सावधानीपूर्वक बायर लेभेरकुसेनको बिरूद्ध खेलेकी थिइन् र उनले सोही खेलमा १ गोल प्रहार गरेकी थिइन्। उक्त खेल २-० मा टुङ्गिएको थियो।<ref name="Summer2014/4transfers">{{cite web |url=http://www.fcbayern-frauenfussball.de/news/FC+Bayern+verpflichtet+Vivianne+Miedema+und+Katie+Stengel,25762.htm |title=FC Bayern verpflichtet Vivianne Miedema und Katie Stengel |date=6 June 2014 |work=बायान मुन्छेन |accessdate=6 June 2014 |language=जर्मनेली}}</ref> क्लब बुन्डेस्लिगामा ८ चरणको खेल पछि पहिलो स्थानमा पुगेको थियो, तर त्यसपछिको एघारौँ चरणमा क्लब भिएफएल उल्फ्सबर्गसँग पराजित हुन पुगेको थियो। अन्तिम चरणको खेलमा, मिदेमाले एसजिएस एसेनको बिरूद्ध २-० को जीतमा योगदान पुर्‍याएकी थिइन्। मिदेमा २२ खेलबाट १४ गोलका साथ प्रतियोगिताको उप शीर्ष गोलकर्ता बनेकी थिइन्। <ref>{{cite news|title=Vivianne Miedema kampioen met Bayern München|url=http://www.nu.nl/voetbal/4046591/vivianne-miedema-kampioen-met-bayern-munchen.html|accessdate=14 June 2015|publisher=NU.nl|date=10 May 2015|language=नेदरल्यान्डेली}}</ref> === आर्सनल === ==== सन् २०१७/१८ ==== बुन्डेसलिगाको तीनवटा संस्करणमा, मिदेमाले क्लबका लागि ३५ गोल गरेकी थिइन्। बायान सन् २०१४/१५ र सन् २०१५/१६ को संस्करणको विजेता बन्न सफल भएको थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.kicker.de/frauen-bundesliga/spieltag/2015-16/22/0|title=Vivianne Miedema|publisher=Kicker|language=नेदरल्यान्डेली}}</ref> मे २०१७ मा, मिदेमाले नयाँ चुनौतीको लागि तयार रहेको, क्लब उनीसँग सम्झौता जारी राख्न चाहेको तथापि उनले प्रस्तावलाई अलग राखि नयाँ चुनौतीहरूलाई सामना गर्नका लागि समय दिएको अभिव्यक्ती प्रकट गरेकी थिइन्। <ref name="BBC">{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/40018786|title=Vivianne Miedema: Bayern Munich striker joins Arsenal Ladies|website=बिबिसी}}</ref> सोही महिना उनले आर्सनलसँग एक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेकी थिइन्। उनकै देशका डान्याले भ्यान दे डोन्क, सारी भ्यान भिन्देनाल र डोमिनिक जान्सेन त्यसबेला आर्सनलसँग पहिले नै सम्झौतामा रहेका थिए। <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/45383041|title=WSL: Arsenal Women beat Liverpool Women 5–0 as Vivianne Miedema stars|date=2018-09-09|work=बिबिसी खेलकुद|access-date=2018-10-29|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> आर्सनलसँगको उनको पहिलो संस्करणमा, उनले पहिला बायर्न र हिरनभिनलाई पुर्‍याएका महत्त्वपूर्ण गोलहरू ल्याउन असमर्थ रहेकी थिइन्। <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/48065752|title=Virgil van Dijk and Vivianne Miedema win PFA Player of the Year awards|date=2019-04-28|work=बिबिसी खेलकुद|access-date=2019-10-16}}</ref> युरोपेली कपको समाप्ति पछि उनी केही समयका लागि आफ्नै देश गएकी थिइन्। तथापि, म्यानचेस्टर सिटी बिरूद्ध डब्ल्यूएसएल कपको फाइनलमा निर्णायक गोल गरेता पनि पनि उनले मात्र ६ गोल गर्न सकेकी थिइन् जसमा उनले ४ वटा गोल समूह चरणमा गरेकी थिइन्।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2019/oct/16/arsenals-vivianne-miedema-hits-four-in-champions-league-win-at-slavia-prague|title=Arsenal's Vivianne Miedema hits four in Champions League win at Slavia Prague|date=2019-10-16|work=द गार्जिएन|access-date=2019-10-16}}</ref> ==== सन् २०१८/१९ ==== उनको दोस्रो संस्करणको सुरुवात अघि नै धेरै आश गरिएको थियो। इटालीको विजेता युभेन्टसको विरुद्ध संस्करणको सुरु हुनुभन्दा अघिको मैत्रीपूर्ण खेलमा उनले [[लिभरपुल फुटबल क्लब|लिभरपुल]]को बिरुद्ध ४ गोल र लुइस बिरुद्धको खेल ह्याट ट्रिक गरेकी थिइन्।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2019/oct/21/six-liverpool-players-on-ballon-dor-shortlist-bronze-and-white-nominated|title=Seven Liverpool players on Ballon d'Or shortlist, Bronze and White nominated|date=2019-10-21|work=The Guardian|access-date=2019-10-22|agency=PA Media}}</ref> यसका साथ तीन गोल पछि, उनको गोल कुल पहिलो संस्करणको बराबरीको स्थितिमा रहेको थियो। मिदेमाले लिग खेलहरूमा चेल्सी (५-० जित, दुई गोल), रिडिङ (६-० जीत र ३ गोल) र ब्रिस्टल सिटी (४-० जित, दुई गोल) का विरुद्ध गोलहरू गरेकी थिइन्। आर्सनलले संस्करणको राम्रो सुरुवात गरेको थियो जसमा आर्सनलको ३१ गोलहरू मध्ये मिदेमाले ११ गोल गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/50534277|title=Arsenal Women 11–1 Bristol City Women|publisher=BBC Sport|date=1 December 2019|accessdate=2 December 2019}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/football/2019/dec/04/vivianne-miedema-arsenal-six-goals-netherlands-forward Vivianne Miedema: Arsenal’s six-goal headline stealer who hates limelight], द गार्जिएन, ४ डिसेम्बर २०२९</ref> == अन्तर्राष्ट्रिय कार्यकाल == === नेदरल्यान्ड – १९ === मिदेमा सन् २०१३ देखि शीर्ष टोलीका लागि खेलिरहेकी भएता पनि सन् २०१४ को गृष्म सम्ममा उनी युरोपेली कपमा आफ्ना साथीहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्नका लागि युवा वर्गमा (१९ वर्ष भन्दा मुनि) फर्किएकी थिइन्।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=A-Nationalmannschaft |युआरएल=http://www.onsoranje.nl/team-statistieken/teams/speler/38/50a3c21a-050a8817-181296 |प्रकाशक=onsoranje|मिति=१६ मे २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=U-19 |युआरएल=http://www.onsoranje.nl/team-statistieken/teams/speler/27/50a3c21a-050a8817-181296|प्रकाशक=onsoranje|मिति=१६ मे २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=U-17 |युआरएल=http://www.onsoranje.nl/team-statistieken/teams/speler/29/50a3c21a-050a8817-181296|प्रकाशक=onsoranje|मिति=१६ मे २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=U-16 |युआरएल=http://www.onsoranje.nl/team-statistieken/teams/speler/30/50a3c21a-050a8817-18129|प्रकाशक=onsoranje|मिति=१६ मे २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=U-15 |युआरएल=http://www.onsoranje.nl/team-statistieken/teams/speler/31/50a3c21a-050a8817-181296 |प्रकाशक=onsoranje|मिति=१६ मे २०२०}}</ref> अन्तिम प्रतिस्पर्धामा [[नर्वे]]मा सञ्चालन भएको थियो जहाँ फाइनलमा नेदरल्यान्डले स्पेन विरूद्ध १-० ले जीत निकालेको थियो।<ref name="vrouwen" /> मिदेमाले फाइनलमा निर्णायक गोल गर्दै प्रतियोगितामा भरिमा ६ गोल गर्न सफल भएकी थिइन्। <ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=''Spielbericht Portugal-Niederlande'' |युआरएल=http://www.onsoranje.nl/nieuws/artikel/17284/monsterzege-vrouwen-portugal |कार्य=onsoranje|पहुँचमिति=१० मे २०२०}}, onsoranje.nl, abgerufen am 7. Juni 2014।</ref> यस प्रतियोगिताको अन्त्य सम्ममा उनी शीर्ष गोलकर्ताको बनेकी थिइन् र युइएफएले उनलाई प्रतियोगिताको सर्वश्रेष्ठ खेलाडीको रूपमा पुरस्कृत गरेको थियो।<ref name=vrouwen>[http://de.uefa.com/womensunder19/history/season=2014/goldenplayer/index.html?cid=PULSE_TW ''2014: Vivianne Miedema''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233431/http://de.uefa.com/womensunder19/history/season=2014/goldenplayer/index.html?cid=PULSE_TW |date=2016-03-04 }}, uefa.com, abgerufen am 2. August 2014।</ref> त्यसबेला उनी नेदरल्यान्ड राष्ट्रिय टोलीमा अन्तर्राष्ट्रिय खेलहरू खेल्दै गरेका कारण नेदरल्यान्ड –१९ का लागि धेरै खेलहरू खेल्न असमर्थ रहेकी थिइन्। उनले अन्ततः दश अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा सात गोल गर्न सफल भएकी थिइन्।<ref>[https://www.onsoranje.nl/nieuws/nederlands-vrouwenelftal/72383/oranjeleeuwinnen-walsen-over-noord-ierland-heen onsoranje.nl: OranjeLeeuwinnen walsen over Noord-Ierland heen]</ref> === नेदरल्यान्ड === [[File:20170716 WEURO NED NOR 3652.jpg|thumb|right|युइएफए महिला च्याम्पियन्स लिगमा नेदरल्यान्डको तर्फबाट खेल्दै गरेकी मिदेमा]] मिदेमाले अल्बानियाको विरूद्धको अन्तर्राष्ट्रिय खेलको क्रममा २६ सेप्टेम्बर २०१३ मा डच राष्ट्रिय टोलीमा पर्दापण गरेकी थिइन।<ref name=ONS>{{cite web |title=Profile |url=https://www.onsoranje.nl/teams/207834/speler/3038 |language=नेदरल्यान्डेली |work=onsoranje.nl |accessdate=23 December 2017}}</ref> उनलाई राष्ट्रिय प्रशिक्षक रोजर रिजेनरले चयन गरेका थिए। सन् २०१४ को अन्त्यमा, इटालीको भ्रमण गर्ने क्रममा, विश्वकप छनोटको दोस्रो चरणमा नेदरल्यान्डले इटालीलाई २-१ को गोल अन्तरले जित्न सफल भएको थियो,<ref name=robben>{{cite web|title=Miedema: I play very differently to Robben|url=https://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=3/news=miedema-i-play-very-differently-to-robben-2556714.html|publisher=[[फिफा]]|accessdate=5 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150609095327/http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=3/news=miedema-i-play-very-differently-to-robben-2556714.html|archive-date=9 June 2015}}</ref> जसले गर्दा [[नेदरल्यान्ड]]लाई विश्वव्यापी मुख्य प्रतियोगितामा प्रवेश गर्न सक्षम बनाएको थियो। <ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/womensunder19/history/season=2014/goldenplayer/index.html|title=UEFA.com Golden Player 2014: Vivianne Miedema|publisher=युइएफए|access-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706125537/http://www.uefa.com/womensunder19/history/season=2014/goldenplayer/index.html|archive-date=2015-07-06}}</ref> सन् २०१५ को क्यानडामा भएको [[२०१५ फिफा महिला विश्वकप|महिला विश्वकप]]मा मिदेमाले दुई गोल गर्न सफल भएकी थिइन्।<ref>{{cite news|title=Schotland 1–2 Nederland: kleine straf geeft de Schotse WK hoop|url=http://sport.stv.tv/football/international/297161-scotland-1-2-netherlands-little-penalty-gives-scots-world-cup-hope/|accessdate=5 June 2015|work=स्कटल्यान्ड दूरदर्शन|date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304123228/http://sport.stv.tv/football/international/297161-scotland-1-2-netherlands-little-penalty-gives-scots-world-cup-hope/|archive-date=4 March 2016}}</ref> मिदेमाले आफ्नो पचासौँ अन्तर्राष्ट्रिय खेल १३ जुन २०१७ मा खेलेकी थिइन् जसमा टोलीले अष्ट्रियाको राष्ट्रिय टोलीको विरूद्ध एक मैत्रीपूर्ण खेलेको थियो र उक्त खेलमा नेदरल्यान्डले ३-० को जित निकाल्न सफल भएको थियो जसमा उनले तीन मध्ये एक गोल गरेकी थिइन्।<ref name=fifa/> सन् २०१७ अगस्टमा, उनी र उनको टोलीले उनको आफ्नै देशमा युरोपेली फुटबलको उपाधि जितेको थियो र फाइनलमा उनले डेनमार्कको विरूद्ध दुई गोलका गरेकी थिइन्।<ref name=robben /> [[२०१९ फिफा महिला विश्वकप|सन् २०१९ को महिला विश्वकप]]को बेलामा क्यामेरून बिरुद्धको समूह चरणको दोस्रो खेलमा मिदेमाले उनको लागि ५९ र ६० औँ अन्तर्राष्ट्रिय गोल गरेकी थिइन्।<ref name=sportschau /> उनले मानन मेलिसले राखेको सर्वाधिक गोलको किर्तिमानीलाई भङ्ग गरी पुरुष टोलीका अग्रणी गोलकर्ता [[रोबिन भान पर्सी]] भन्दा पनि अगाडि बढेकी थिइन्।<ref>{{cite news|last1=Taylor|first1=Louise|title=Women’s World Cup 2015: 10 players to watch|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2015/jun/05/womens-world-cup-2015-football-10-players-to-watch|accessdate=14 June 2015|publisher=The Guardian|date=5 June 2015}}</ref> उनले दुबै गोलहरू नेदरल्यान्डको इटालीमा २-० उनको उत्कृष्ट दुई गोलको मद्दतले टोलीले क्वार्टरफाइनलमा इटालीलाई २-० पाखा लगाएको थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.knvb.com/news/knvb/womens-football/903/sarina-wiegman-names-netherlands-women%E2%80%99s-world-cup-squad|title=Sarina Wiegman benoemt het WK-team van de Nederlandse vrouwen|date=10 April 2019|publisher=शाही नेदरल्यान्ड फुट सङ्घ}}</ref> सन् [[२०१९ फिफा महिला विश्वकप|२०१९ को विश्वकप]]को फाइनलमा नेदरल्यान्ड पूर्व विजेता अमेरिकासँग २-० गोल अन्तरले पराजित हुन पुगेको थियो।<ref>{{cite news |last1=van Warmerdam |first1=Hidde |last2=Reedijk |first2=Tim |title=Miedema: Zonde dat Van Persie niet nog tien jaar voetbalt |url=https://www.ad.nl/wk-vrouwenvoetbal/miedema-zonde-dat-van-persie-niet-nog-tien-jaar-voetbalt~aae2bed7 |accessdate=30 June 2019 |publisher=Algemeen Dagblad |date=18 June 2019 |language=नेदरल्यान्डेली}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/2019/06/29/dutch-head-into-world-cup-semis-after-2-0-win-over-italy |title=Niederländisch in WM-Halbfinale nach 2-0 Sieg gegen Italien|work=युरोन्युज |accessdate=30 June 2019}}</ref> == खेल्ने तरिका == मिदेमा फेनुर्ड क्लबकी समर्थकको रूपमा हुर्किएकी थिइन् र [[रोबिन भान पर्सी]] उनको मनपर्ने खेलाडी थिए। उनले बायान मुन्छेनको लागि १० नम्बरको जर्सी लगाउँछिन र उनलाई धेरै [[आर्जेन रोबिन]]सँग तुलना गरेका छन्।<ref name=robben/> डच फुटबलको बारेमा पुस्तकका लेखका पत्रकार डेभिड विनरले उनको खेल शैलीलाई मार्को भ्यान बास्टन र डेनिस बर्गक्याम्पको मिश्रणको रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए।<ref>{{cite news||url= https://nos.nl/artikel/2316810-oranje-en-ajax-worden-weer-bewonderd-totaalvoetbal-5-0-of-zoiets.html|title=Oranje en Ajax worden weer bewonderd: 'Totaalvoetbal 5.0 of zoiets' |publisher=NOS|date= 31 December 2019|first=Jesse|last=Wieten}}</ref> ==सम्मानहरू== ===क्लब=== '''बायान मुन्छेन''' * [[बुन्डेसलिगा (महिला)|बुन्डेसलिगा]]: [[सन् २०१४–१५ बुन्डेसलिगा (महिला)|२०१४–१५]], [[सन् २०१५–१६ बुन्डेसलिगा (महिला)|२०१६–१६]] '''आर्सनल''' * [[एफए महिला सुपर लिग]]: [[सन् २०१८–१९ एफए महिला सुपर लिग|२०१८–१९]] * एफए महिला सुपर लिग कप: [[सन् २०१७–१८ एफए महिला सुपर लिग कप|२०१७–१८]] ===अन्तर्राष्ट्रिय=== * [[युइएफए महिला च्याम्पियनसिप (१९ वर्ष भन्दा मुनि)]]: [[सन् २०१४ युइएफए महिला च्याम्पियनसिप (१९ वर्ष भन्दा मुनि)|सन् २०१४]] * [[युइएफए महिला युरो]]: [[सन् २०१७ एफए महिला युरो|सन् २०१७]] * [[फिफा महिला विश्वकप]] उप-विजेता: [[२०१९ फिफा महिला विश्वकप|सन् २०१९]] ===व्यक्तिगत=== * [[बेने लिग]] सर्वाधिक गोलकर्ता: [[सन् २०१३–१४ बेने लिग|सन् २०१३–१४]] * [[युइएफए महिला च्याम्पियनसिप (१९ वर्ष भन्दा मुनि)]] सर्वाधिक गोलकर्ता: [[सन् २०१४ युइएफए महिला च्याम्पियनसिप (१९ वर्ष भन्दा मुनि)|सन् २०१४]] * [[सन् २०१४ युइएफए महिला च्याम्पियनसिप (१९ वर्ष भन्दा मुनि)|सन् २०१४]] सुनौलो खेलाडी: [[युइएफए महिला च्याम्पियनसिप (१९ वर्ष भन्दा मुनि)|सन् २०१४]] * [[युइएफए महिला च्याम्पियन्स लिग]]: सर्वाधिक गोलकर्ता: [[सन् २०१६–१७ युइएफए महिला च्याम्पियन्स लिग|सन् २०१६–१७]] * लन्डन फुटबल पुरस्कार:वर्षको उत्कृष्ट महिला खेलाडी सन् २०१९<ref>{{Cite web|url=https://londonfootballawards.org/|title=The London Football Awards 2019 – Celebrating the very best of London Football|website=londonfootballawards.org|access-date=2019-03-01}}</ref> * पिएफए खेलाडी' वर्ष खेलाडी: सन् १०१८–१९<ref>{{Cite web|url=https://www.thepfa.com/thepfa/pfa-awards|title=The PFA|website=www.thepfa.com|access-date=2019-07-07}}</ref><ref>{{Citation|last=Evening Standard|title=PFA Awards 2019 live stream {{!}} Van Dijk wins POTY|date=2019-04-28|url=https://www.youtube.com/watch?v=dB1JYv6IoAc|access-date=2019-07-07}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{commons category}} *[http://www.onsoranje.nl/team-statistieken/teams/speler/38/5579777e-98823326-243301 प्रोफाइल] onsoranje (नेदरल्यान्डेलीमा) *[http://www.vrouwenvoetbalnederland.nl/vvned/index.php?option=com_content&view=article&id=9331:vivianne-miedema&catid=167:internationals&Itemid=446 प्रोफाइल] vrouwenvoetbalnederland मा (नेदरल्यान्डेलीमा) *[https://web.archive.org/web/20190629054915/http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=250049072/profile/index.html प्रोफाइल] युइएफए डटकममा *[https://www.dfb.de/allianz-frauen-bundesliga/torjaegerinnen/?spieledb_path=%2Fleague_player%2F325804 जर्मनेली घरेलु फुटबल तथ्याङ्कहरू] जर्मनेली फुटबल सङ्घ (जर्मनेलीमा) [[श्रेणी:नेदरल्यान्डेली महिला फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:नेदरल्यान्डेली अन्तर्राष्ट्रिय महिला फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९६ मा जन्म]] pj5w24bytzm92sgnn1e2iemumgafivh 0 123570 1392171 1387227 2026-10-02T17:58:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392171 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific_prefix=[[सम्माननीय]] |term_start6= |term_end6= |predecessor6= |constituency6= |office4=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभाको सदस्य]] |constituency4=[[स्याङ्जा २ (निर्वाचन क्षेत्र)]] |term_start4=सन् २०१७ |term_end4=सन् २०२१ |party=[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |birth_date= {{birth date and age|1968|12|21}} |birth_place= [[वालिङ नगरपालिका]], स्याङ्जा |nationality=[[नेपाली]] |office5=[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|दोस्रो संविधानसभा]] सदस्य |constituency5= समानुपातिक प्रणाली |term_start5=सन् २०१४ |term_end5= सन् २०१७ |primeminister2=[[खड्गप्रसाद ओली]] |name=पद्म कुमारी अर्याल |office1=[[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय (नेपाल)|भूमि व्यवस्था,सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्री]] |image= |office=[[कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्री]] |termstart=सन् २०२० डिसेम्बर २५ |termend=सन् २०२१ जुन ४ |primeminister=[[खड्गप्रसाद ओली]] |president=[[विद्यादेवी भण्डारी]] |termstart1=सन् २०१८ अगस्ट ३ |president2=[[विद्यादेवी भण्डारी]] |termend1=सन् २०२० डिसेम्बर २५ |primeminister1=[[खड्गप्रसाद ओली]] |president1=[[विद्यादेवी भण्डारी]] |predecessor1= |office2=[[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या राज्य मन्त्री]] |term_start2=सन् २०१८ मार्च १६ |term_end2=सन् २०१८ अगस्ट ३ |website={{url|https://padmaaryal.com/}} }} '''पद्मा कुमारी अर्याल''' एक [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाली कम्युनिष्ट]] राजनीतिज्ञ, [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]को सदस्य,<ref>{{Cite web|url=http://na.parliament.gov.np/en/video/870|title=Padma Kumari Aryal|website=na.parliament.gov.np|language=अङ्ग्रेजी|accessdate=6 November 2019}}</ref>, पूर्व [[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय (नेपाल)|भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण]] तथा [[कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|कृषि तथा पशुपंक्षी विकास]] मन्त्री हुन्।<ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2019/06/18/after-widespread-condemnation-government-backtracks-on-guthi-bill|title=After widespread condemnation, government backtracks on Guthi Bill|website=kathmandupost.com|language=अङ्ग्रेजी|accessdate=6 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/new-system-will-help-govt-find-excess-land/|title=‘New system will help govt find excess land’|date=2019-08-12|website=The Himalayan Times|language=अङ्ग्रेजी|accessdate=6 November 2019}}</ref> उनी यसअघि [[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या राज्यमन्त्री]] पनि थिइन्। <ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/act-will-be-developed-to-protect-womens-reproductive-right/|title='Act will be developed to protect women's reproductive right'|date=2018-04-10|website=The Himalayan Times|language=अङ्ग्रेजी|accessdate=6 November 2019}}</ref> == राजनीतिक जीवन == वि.सं. २०३९ सालदेखि उनले नेकपा एमालेको विद्यार्थी सङ्गठन [[अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन]] मार्फत राजनीति सुरु गरेकी थिइन्। उनी वि.सं. २०६९ देखि [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]की केन्द्रीय समिति सदस्य र पार्टीको स्याङ्जा जिल्लाको जिल्ला अध्यक्ष छिन्।<ref name="mr1">{{Cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/32793/|title=I deliver whatever I promise: Padma Kumari Aryal|last=Republica|website=My Republica|language=अङ्ग्रेजी|accessdate=6 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191106083819/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/32793/|archive-date=6 November 2019}}</ref> == निर्वाचन इतिहास == वि.सं. २०७४ को सङ्घीय व्यवस्थापिकाको [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|निर्वाचन]]मा उनी [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]को [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]–२ निर्वाचन क्षेत्रबाट प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणालीबाट उम्मेदवारी दिएकी थिइन्।<ref name="mr11">{{Cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/32793/|title=I deliver whatever I promise: Padma Kumari Aryal|last=Republica|website=My Republica|language=अङ्ग्रेजी|accessdate=6 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191106083819/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/32793/|archive-date=6 November 2019}}</ref> उनले निकटतम प्रतिद्वन्द्वी [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]का [[गोपालमान श्रेष्ठ]]लाई ३ हजार ५ सयभन्दा बढी मतले पराजित गर्दै विजयी भएकी हुन्। उनले ३५ हजार १४२ मत प्राप्त गरेकी थिइन् भने श्रेष्ठले ३१ हजार ४३६ मत प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=http://election.ekantipur.com/pradesh-4/district-syangja?lng=eng|title=Syangja : Province 4 - Nepal Election Latest Updates and Result for Federal Parliament|website=election.ekantipur.com|language=अङ्ग्रेजी|accessdate=6 November 2019}}</ref> उनी वि.सं. २०७४ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा जनताको प्रत्यक्ष मतदानबाट संसदमा निर्वाचित हुने मात्र आठ जना महिलाहरू मध्ये एक थिइन्।<ref name="mr1" /> === [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|प्रतिनिधिसभा निर्वाचन, २०७४]] === {| class="wikitable" ! colspan="2" |राजनीतिक दल !उम्मेदवार !प्राप्त मत |- | style="background-color:{{Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)/meta/color}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |पद्म कुमारी अर्याल |३५,१४२ |- | style="background-color:{{Nepali Congress/meta/color}}" | |नेपाली कांग्रेस |[[गोपालमान श्रेष्ठ]] |३१,४३६ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: पहिलो पोस्ट<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/-43856.html?fb_comment_id=1472365422861710_1472385322859720 |title=१० जायन्टलाई ढाल्ने १० असाधारण |website=पहिलोपोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2021-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211119073911/https://pahilopost.com/content/-43856.html?fb_comment_id=1472365422861710_1472385322859720 |archive-date=2021-11-19}}</ref> |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} [[श्रेणी:नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)का राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:स्याङ्जा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका महिला राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालको पहिलो संविधान सभाका सदस्यहरू]] [[श्रेणी:सन् १९५२ मा जन्म]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारका मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०७४–२०७९]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका नेपाली महिला राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] i9af6qgajgl9dgu5tj9f4k15mkffpfh 0 128529 1392197 1262681 2026-10-03T05:56:32Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392197 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake | title = २०७९ को डोटी भूकम्प | timestamp = 2022-11-08 20:27:23 | anss-url = us7000incn | isc-event = | image = <!-- file name only --> | alt = | caption = | map = <!-- file name only --> | map_alt = | map_caption = | map2 = {{Location map | Nepal | relief = 1 | label = | lat = 29.274 | long = 81.149 | mark = Bullseye1.png | marksize = 50 | position = top | width = 260 | float = right | caption = }} | date = कार्तिक २२, २०७९ | local-time = 02:12 [[Nepal Standard Time|NST]] (UTC+5:45) | duration = | magnitude = 5.7 {{M|w|link=y}} | depth = {{convert|18.7|km|abbr=on}} | location = {{coord|29.274|N|81.189|E|region:NP_type:event|display=inline,title}} | type =[[Fault (geology)#Dip-slip faults|Reverse]] | countries affected = = [[नेपाल]], [[भारत]] | fault =[[Main Central Thrust]] | damages = Severe | intensity = {{MMI|VII}} | pga = <!-- NN''[[Peak ground acceleration|g]]'' --> | tsunami = | landslide = Yes | foreshocks = | aftershocks = | casualties = ६ जनाको मृत्यु, १३ घाइते }} कार्तिक २२, २०७९ [[नेपालको प्रमाणिक समय]] अनुसार बिहान २ बजेर १२ मिनेटमा गएको ६.६ म्याग्निच्युडको भूकम्प गयो. [[राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्र]]का अनुसार डाेटीस्थित [[खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज|खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्र]]मा केन्द्रविन्दु बनाई ६.६ म्याग्निच्युडकाे भूकम्प गएकाे हाे । भूकम्पले पश्चिम नेपाल र उत्तर पश्चिमी भारतमा क्षति पुर्यायो। ==भूकम्प== यो भूकम्प नेपाल, भारत र चीनका ४ करोड भन्दा धेरै मानिसले महसुस गरेका थिए। <ref name="PAGER">{{Cite web|title=PAGER|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000incn/pager|work=[[United States Geological Survey]]}}</ref> यो भूकम्प '''डिप-स्लिप फल्ट/ रिभर्स फल्ट (Dip-slip faults/reverse faulting)''' को परिणाम थियो। ४०० किलोमिटर (२५० माइल) पर भारतको राजधानी नयाँ दिल्ली सम्म यो भूकम्पको धक्का महसुस गतिएको थियो।<ref>{{Cite web|title=Earthquake rocks west Nepal, felt as far as New Delhi|url=https://abcnews.go.com/amp/International/wireStory/earthquake-rocks-west-nepal-felt-delhi-92933111|author=Binaj Gurubacharya|work=[[ABC News]]}}</ref> === तीव्रता=== === पराकम्पहरू=== ==भूकम्पले गरेको विनाश== ===नेपाल=== नेपालको डोटी जिल्लामा चार जना बालबालिका सहित छ जना मानिस को मृत्यु भयो। <ref>{{Cite web|title=भूकम्प अपडेट : मृतक ६ जनासहित सबै घाइतेको परिचय खुल्याे|url=https://www.newsofnepal.com/2022/11/09/535775/|website=newsofnepal.com|language=ne}}</ref> उनीहरू घरले भत्किदा पुरिएर उनीहरूको मृत्यु भएको थियो। <ref>{{Cite news|title=6 killed as 6.3-magnitude earthquake hits Nepal; strong tremors felt in Delhi, neighbouring areas|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/6-3-magnitude-earthquake-hits-nepal-strong-tremors-felt-in-delhi-and-neighbouring-areas/articleshow/95387649.cms|agency=[[The Times of India]]|date=9 November 2022}}</ref> १२ जना घाइते भएका छन्, जसमध्ये पाँच जना गम्भीर घाइते भएका थिए भने दर्जनौ घरमा क्षति पुगेको छ। <ref>{{Cite web|title=भूकम्पका घाइतेको उपचार डोटीमा हुँदै|url=https://www.nayapage.com/archives/439084|language=ne|access-date=2022-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110204121/https://www.nayapage.com/archives/439084|archive-date=2022-11-10}}</ref><ref>{{Cite news|title=Six dead, 12 injured in Doti earthquake|url=https://kathmandupost.com/sudurpaschim-province/2022/11/09/six-dead-in-doti-earthquake-12-injured|agency=The Kathmandu Post|date=9 November 2022}}</ref> ===भारत === भारतको [[उत्तराखण्ड]] राज्यमा, भूकम्पमा भाग्दै गरेकी एक महिला घाइते भएकी छिन्। कयौं घरमा चिरा परेका छन्।<ref>{{Cite news|title=Earthquake: रुद्रपुर में भूकंप के झटके लगते ही अपनी जान बचाने के लिए दौड़ी युवती, दो मंजिला छत से नीचे गिरी|trans-title=Earthquake: As soon as the earthquake struck Rudrapur, a girl ran to save her life, fell down from a two-storey roof|url=https://www.amarujala.com/amp/dehradun/earthquake-in-uttarakhand-girl-ran-to-save-her-life-in-rudrapur-fell-down-from-a-two-storey-roof|agency=[[Amar Ujala]]|language=hi|date=9 November 2022}}</ref><ref>{{Cite news|title=भूकम्प के झटकों से दहशत में लोग|trans-title=People in panic due to earthquake|url=https://news100uttarakhand.com/uttarakhand/people-in-panic-due-to-earthquake/|agency=News 100 Uttarakhand|language=hi|date=9 November 2022}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ज्यानहानी तथा हताहत=== === जनहानी तालिका=== === क्षति=== ===आर्थिक घाटा तथा सामाजिक पक्ष=== == राहत कार्य== ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[विसं २०७२ को महाभूकम्प]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} sbw7uar8j94ux0jftd9d5znzetjda82 0 134316 1392157 1386544 2026-10-02T13:24:24Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392157 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislative session |name=दोस्रो बागमती प्रदेश सभा |before=[[पहिलो बागमती प्रदेश सभा|पहिलो सभा]] |after= |membership2= |state=[[बागमती प्रदेश]] |country=[[नेपाल]] |meeting_place={{nowrap|क्षेत्रीय शिक्षा निर्देशनालय,<br/>[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]], [[मकवानपुर जिल्ला]]}} |body={{nowrap|[[बागमती प्रदेश सभा]]}} |membership1=११० |election=[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९]] |term_start=१८ पुस २०७९ |term_end= २०८४ '''[[नेपाल सरकार|सरकार]] (६५)''' *{{colorbox|{{party color|Nepali Congress}}}} [[नेपाली काङ्ग्रेस]]: ३७ *{{colorbox|{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]: २० *{{colorbox|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Socialist)}}}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]]: ७ *{{colorbox|{{party color|Nepal Socialist Party}}}} [[नेपाल समाजवादी पार्टी]]: १ '''विश्वासको मत (२)''' *{{colorbox|#003594}} [[हाम्रो नेपाली पार्टी]]: २ '''प्रतिपक्ष (४३)''' *{{colorbox|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]: २७ *{{colorbox|{{party color|Rastriya Prajatantra Party}}}} [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]: १३ *{{colorbox|{{party color|Nepal Workers Peasants Party}}}} [[नेपाल मजदुर किसान पार्टी]]: ३ |government=[[जमरकट्टेल मन्त्रिपरिषद्|जमरकट्टेल मन्त्रिपरिषद्, २०७९]] |chamber1=प्रदेश सभा |chamber1_leader1_type=सभामुख |chamber1_leader1=भुवनकुमार पाठक ([[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]) |chamber1_leader2_type={{nowrap|उप सभामुख}} |chamber1_leader2=अप्सरा चापागाई खत्री ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|एमाले]]) |chamber1_leader3_type=[[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] |chamber1_leader3=[[शालिकराम जमरकट्टेल]] ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |chamber1_leader4_type=[[विपक्षी नेता|प्रतिपक्ष दलको नेता]] |chamber1_leader4=बहादुरसिंह लामा ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |website={{url|https://pradeshsabha.p3.gov.np}}}} '''दोस्रो वाग्मती प्रदेश सभा''' २०७९ मङ्सिर ४ गते सम्पन्न भएको [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|प्रदेश सभा निर्वाचन]] मार्फत निर्वाचित भएको थियो।<ref>{{cite web |date=5 August 2022 |title=Elections announced for November 20 |url=https://kathmandupost.com/politics/2022/08/05/elections-announced-for-november-20 |access-date=2 December 2022 |website= |publisher=Kantipur Media Group}}</ref> प्रदेश सभामा ११० सदस्यहरू निर्वाचित भएका थिए, जसमध्ये ६६ [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन प्रणाली|प्रत्यक्ष निर्वाचन]]द्वारा निर्वाचित भएका थिए र जसमध्ये ४४ जना दलको बन्द सूचीमा समावेश [[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली]] मार्फत निर्वाचित भएका थिए। सभाको पहिलो अधिवेशन १८ पुस २०७९ देखि सुरु भएको थियो।<ref>{{Cite web |title=बागमती प्रदेश सभाको पहिलो बैठक बस्दै |url=https://www.onlinekhabar.com/2023/01/1241397 |access-date=2023-01-02 |website=Online Khabar |language=ne}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bagmati Provincial Assembly begins its second term |url=https://kathmandupost.com/province-no-3/2023/01/02/bagmati-provincial-assembly-begins-its-second-term |access-date=2023-01-02 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> == नेतृत्व == === पदाधिकारी === * प्रदेश सभाको सभामुख: माननीय भुवनकुमार पाठक ([[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]])<ref>{{Cite web |title=Bhuwan Pathak elected Bagmati assembly speaker |url=https://kathmandupost.com/province-no-3/2023/01/13/bhuwan-pathak-elected-bagmati-assembly-speaker |access-date=2023-01-13 |website=kathmandupost.com |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> * उपसभामुख: माननीय अप्सरा चापागाई खत्री ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]])<ref>{{Cite web |title=वाग्मती प्रदेश उपसभामुखमा एमालेकी अप्सरा चापागाईं चयन |url=https://ekantipur.com/pradesh-3/2023/01/16/167387067365937289.html |access-date=2023-01-16 |website=ekantipur.com |language=नेपाली}}</ref> * सभा प्रमुख ([[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]]) : माननीय [[शालिकराम जमरकट्टेल]] ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]])<ref>{{Cite web |date=10 January 2023 |title=बागमती प्रदेशका मुख्यमन्त्रीसहित तीन मन्त्रीले लिए सपथ |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/104669/2023-01-10 |access-date=2023-01-10 |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110042530/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/104669/2023-01-10 |archive-date=2023-01-10 }}</ref> * प्रतिपक्ष दलको नेता: माननीय बहादुरसिंह लामा ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) === संसदीय दल === * संसदीय दलको नेता [[नेपाली काङ्ग्रेस]]: माननीय बहादुरसिंह लामा<ref>{{Cite web |title=Bahadur Singh Lama and Surendra Pandey elected leader of provincial assembly parties of Nepali Congress |url=https://kathmandupost.com/national/2022/12/28/bahadur-singh-lama-and-surendra-pandey-elected-leader-of-provincial-assembly-parties-of-nepali-congress |access-date=2022-12-28 |website=kathmandupost.com |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> * संसदीय दलको नेता [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]: माननीय [[जगन्नाथ थपलिया]]<ref>{{Cite web |title=वाग्मती प्रदेश एमाले संसदीय दलको नेतामा थपलिया चयन |url=https://ekantipur.com/pradesh-3/2022/12/29/16722988672861532.html |access-date=2022-12-29 |website=ekantipur.com |language=नेपाली}}</ref> * संसदीय दलको नेता [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]: माननीय [[शालिकराम जमरकट्टेल]]<ref>{{Cite web |last= |first= |title=माओवादी बागमती प्रदेशको दलका नेतामा जम्मकट्टेल |url=https://www.setopati.com/politics/290912/ |access-date=2022-12-31 |website=Setopati |language=ne |agency=राष्ट्रिय समाचार समिति |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231125110/https://www.setopati.com/politics/290912 |archive-date=2022-12-31 }}</ref> * संसदीय दलको नेता [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]: माननीय उद्धव थापा <ref>{{Cite web |date=26 December 2022 |title=राप्रपा वाग्मती प्रदेश संसदीय दलको नेतामा उद्धव थापा |url=https://pahilopost.com/content/20221226143011.html |access-date=28 December 2022 |website=पहिलो पोस्ट |language=ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228035552/https://pahilopost.com/content/20221226143011.html |archive-date=28 December 2022}}</ref> * संसदीय दलको नेता [[नेपाल मजदुर किसान पार्टी]]: माननीय सुरेन्द्रराज गोसाइँ<ref name=":0">{{Cite web |title=बागमती प्रदेश : ६ दलले चयन गरे दलको नेता, एकीकृत समाजवादी अझै अलमलमा |url=https://nepalkhabar.com/bagmati/153970-2023-1-4-15-31-25 |access-date=2023-01-09 |website=नेपाल खकर |language=नेपाली}}</ref> * संसदीय दलको नेता [[हाम्रो नेपाली पार्टी]]: माननीय शैलेन्द्रमान बज्राचार्य<ref name=":0" /> === सचेतक === * प्रमुख सचेतक [[नेपाली काङ्ग्रेस]]: माननीय कुन्दन काफ्ले<ref>{{Cite web |title=वाग्मती प्रदेशसभा कांग्रेस मुख्य सचेतकमा कुन्दन काफ्ले चयन |url=https://ekantipur.com/pradesh-3/2023/01/16/167387624509639771.html |access-date=2023-01-16 |website=ekantipur.com |language=नेपाली}}</ref> == संरचना == [[File:Nepal_Bagmati_ProvincialAssembly_2022.svg|360x360px]] {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="3" |दल ! colspan="6" |सिट |- ! colspan="3" |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|निर्वाचन]] पश्चात् ! colspan="3" |हाल |- !प्रत्यक्ष !समानुपातिक<ref>{{Cite web |date=7 December 2022 |title=आयोगद्वारा समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली अन्तर्गत प्रतिनिधि सभा सदस्य तथा प्रदेश सभा सदस्य निर्वाचनमा दलहरुले प्राप्त गरेको मत र सिट संख्या निर्धारण |url=https://ebulletin.election.gov.np/2022/12/2095/ |access-date=12 December 2022 |website=निर्वाचन आयोग |language=नेपाल |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212161106/https://ebulletin.election.gov.np/2022/12/2095/ |archive-date=12 December 2022 }}</ref> !जम्मा<ref>{{Cite web |title=वाग्मती प्रदेश : सत्तारुढ गठबन्धनलाई बहुमत |url=https://ekantipur.com/news/2022/12/06/167034441281598474.html |access-date=2022-12-06 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> !प्रत्यक्ष !समानुपातिक !जम्मा |- | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |२५ |१२ |३७ |२५ |१२ |३७ |- | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |१३ |१४ |२७ |१३ |१४ |२७ |- | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |१४ |७ |२१ |१४ |७ |२१ |- | bgcolor="{{party color|Rastriya Prajatantra Party}}" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |७ |६ |१३ |७ |६ |१३ |- | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Socialist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]] |५ |२ |७ |५ |२ |७ |- | bgcolor="{{party color|Nepal Workers Peasants Party}}" | |[[नेपाल मजदुर किसान पार्टी]] |१ |२ |३ |१ |२ |३ |- | bgcolor="{{party color|Hamro Nepali Party}}" | |[[हाम्रो नेपाली पार्टी]] |१ |१ |२ |१ |१ |२ |- ! colspan="2" |जम्मा !६६ !४४ !११० !६६ !४३ !११० |} == सदस्यहरू == {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" style="width: 800pt; background:{{party color|Nepali Congress}}; color: white;" |नेपाली काङ्ग्रेस (३७) |- ! style="width:150pt;"| निर्वाचन क्षेत्र/{{Abbr|समानुपातिक प्रतिनिधित्व}} ! style="width:250pt;"| सदस्य !विभाग र जिम्मेवारी |- |[[नुवाकोट २ (निर्वाचन क्षेत्र)|नुवाकोट २ (ख)]] |बहादुरसिंह लामा | * संसदीय दलको नेता * आर्थिक मामिला मन्त्री |- |[[काभ्रेपलान्चोक १ (निर्वाचन क्षेत्र)|काभ्रेपलान्चोक १ (ख)]] |तीर्थबहादुर लामा | * खानेपानी, ऊर्जा तथा सिंचाइमन्त्री |- |[[काठमाडौँ १० (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ १० (क)]] |पुकार महर्जन | * संस्कृति, पर्यटन तथा सहकारी मन्त्री |- |[[ललितपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|ललितपुर २ (ख)]] |रामकृष्ण चित्रकार | * उद्योग, वाणिज्य, भूमि तथा सामान्य प्रशासन मन्त्री |- |[[चितवन २ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन २ (ख)]] |उत्तम जोशी | * स्वास्थ्य मन्त्री |- |[[सिन्धुपाल्चोक १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुपाल्चोक १ (क)]] |मसिना खड्का | * वन तथा वातावरण मन्त्री |- |[[दोलखा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|दोलखा १ (क)]] |कुन्दनराज काफ्ले | * प्रमुख सचेतक |- |[[सिन्धुली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली १ (ख)]] |रामकुमार पहाडी | |- |[[सिन्धुली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली २ (क)]] |क्षेत्रबहादुर बोम्जन | |- |[[रसुवा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रसुवा १ (क)]] |प्रभात तामाङ | |- |[[धादिङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|धादिङ १ (क)]] |मधुकुमार श्रेष्ठ | |- |[[धादिङ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|धादिङ २ (क)]] |गोविन्द लम्साल | |- |[[नुवाकोट १ (निर्वाचन क्षेत्र)|नुवाकोट १ (ख)]] |रमेशकुमार महत | |- |[[काठमाडौँ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ १ (क)]] |दीपेन्द्र श्रेष्ठ | |- |[[काठमाडौँ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ १ (ख)]] |सुरजचन्द्र लामिछाने | |- |[[काठमाडौँ ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ३ (क)]] |छिरिङ दोर्जे लामा | |- |[[काठमाडौँ ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ३ (ख)]] |विमल ठकुरी | |- |[[काठमाडौँ ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ४ (क)]] |श्रीराम लामिछाने | |- |[[काठमाडौँ ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ५ (ख)]] |श्यामबहादुर खड्का | |- |[[काठमाडौँ ६ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ६ (क)]] |हरिप्रभा खड्गी | |- |[[भक्तपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|भक्तपुर १ (क)]] |सुरेश श्रेष्ठ | |- |[[ललितपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|ललितपुर १ (ख)]] |मीनकृष्ण महर्जन | |- |[[काभ्रेपलान्चोक २ (निर्वाचन क्षेत्र)|काभ्रेपलान्चोक २ (ख)]] |कञ्चनचन्द्र बडे | |- |[[सिन्धुपाल्चोक २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुपाल्चोक २ (ख)]] |कृष्णकुमार तामाङ | |- |[[मकवानपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|मकवानपुर २ (ख)]] |इन्द्रबहादुर बानियाँ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |समिता खड्गी | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |लक्ष्मीदेवी श्रेष्ठ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |गीता गुरुङ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |यमुनादेवी श्रेष्ठ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]], [[शेर्पा जाति|शेर्पा]] |याङ्किला शेर्पा | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |माया श्रेष्ठ | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |शिवराज अधिकारी | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |उर्मिला नेपाल | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |मिना पराजुली | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |शान्ता ढकाल | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |बिनु रायमाझी पौडेल | |- |[[दलित]] |सुना परियार | |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" style="width: 800pt; background:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}; color: white;" |नेकपा (एमाले) (२७) |- ! style="width:150pt;"| निर्वाचन क्षेत्र/{{Abbr|समानुपातिक प्रतिनिधित्व}} ! style="width:250pt;"| सदस्य !विभाग र जिम्मेवारी |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |अप्सरा चापागाई खत्री | * प्रदेश सभाको उपसभामुख |- |[[चितवन १ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन १ (क)]] |जगन्नाथ थपलिया | * संसदीय दलको नेता |- |[[मकवानपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मकवानपुर १ (ख)]] |एकलाल श्रेष्ठ | |- |[[ललितपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|ललितपुर २ (क)]] |रामेश्वर श्रेष्ठ | |- |[[काठमाडौँ ९ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ९ (ख)]] |केशवप्रसाद पोखरेल | |- |[[दोलखा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|दोलखा १ (ख)]] |भरतबहादुर केसी | |- |[[काठमाडौँ ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ४ (ख)]] |जयराम थापा | |- |[[काठमाडौँ ६ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ६ (ख)]] |अमनकुमार मास्के | |- |[[काठमाडौँ ७ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ७ (ख)]] |प्रकाश श्रेष्ठ | |- |[[भक्तपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|भक्तपुर २ (क)]] |किरण थापा मगर | |- |[[ललितपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|ललितपुर १ (क)]] |मधुसुदन पौडेल | |- |[[ललितपुर ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|ललितपुर ३ (क)]] |रधुनाथ महर्जन | |- |[[ललितपुर ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|ललितपुर ३ (ख)]] |प्रेमभक्त महर्जन | |- |[[चितवन २ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन २ (क)]] |कृष्णप्रसाद सिलवाल | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |आनन्दकुमार श्रेष्ठ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |ज्ञानबहादुर तामाङ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |ठुला थामी | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |विन्दु श्रेष्ठ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |माइली तामाङ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |सुकमाया तामाङ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |सकुन्तला श्रेष्ठ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]], सुनुवार |उर्मिला सुनुवार | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |दिनेशचन्द्र देवकोटा | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |हरिप्रसाद सापकोटा | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |भारतीकुमारी पाठक | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |मायाकुमारी कार्की | |- |[[दलित]] |बालकुमारी विश्वकर्मा | |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" style="width: 800pt; background:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}; color: white;" |नेकपा (माओवादी केन्द्र) (२१) |- ! style="width:150pt;"| निर्वाचन क्षेत्र/{{Abbr|समानुपातिक प्रतिनिधित्व}} ! style="width:२५०pt;"| सदस्य !विभाग र जिम्मेवारी |- |[[धादिङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|धादिङ १ (ख)]] |शालिकराम जमरकट्टेल | * [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|बागमती प्रदेशको मुख्यमन्त्री]] * संसदीय दलको नेता |- |[[सिन्धुली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली २ (ख)]] |गङ्गानारायण श्रेष्ठ | * आन्तरिक मामिला तथा कानूनमन्त्री |- |[[सिन्धुपाल्चोक २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुपाल्चोक २ (क)]] |युवराज दुलाल | * भौतिक पूर्वाधार विकास मन्त्री |- |[[मकवानपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|मकवानपुर २ (क)]] |कुमारी मोक्तान | * सामाजिक विकास मन्त्री |- |[[रामेछाप १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रामेछाप १ (क)]] |तारानारायण श्रेष्ठ | |- |[[रामेछाप १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रामेछाप १ (ख)]] |युवराज चौलागाई | |- |[[सिन्धुली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली १ (क)]] |मातृकाप्रसाद भट्टराई | |- |[[रसुवा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रसुवा १ (ख)]] |इन्द्रप्रसाद गोतामे | |- |[[नुवाकोट १ (निर्वाचन क्षेत्र)|नुवाकोट १ (क)]] |राधिका तामाङ | |- |[[नुवाकोट २ (निर्वाचन क्षेत्र)|नुवाकोट २ (क)]] |रामप्रसाद ढुङ्गाना | |- |[[काभ्रेपलान्चोक १ (निर्वाचन क्षेत्र)|काभ्रेपलान्चोक १ (क)]] |रत्नप्रसाद ढकाल | |- |[[सिन्धुपाल्चोक १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुपाल्चोक १ (ख)]] |सरल सहयात्री पौडेल | |- |[[मकवानपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मकवानपुर १ (क)]] |प्रेमबहादुर पुलामी | |- |[[चितवन ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन ३ (ख)]] |ठाकुरप्रसाद ढकाल | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |देवेन्द्र श्रेष्ठ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |उर्मिला कुमारी | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |भुवनकिशोरी श्रेष्ठ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |सुस्पा भुजेल | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |ईश्वर सापकोटा | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |अमृता नेपाल | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |रुकु चौलागाई | |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" style="width: 800pt; background:{{party color|Rastriya Prajatantra Party}}; color: white;" |राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (१३) |- ! style="width:150pt;"| निर्वाचन क्षेत्र/{{Abbr|समानुपातिक प्रतिनिधित्व}} ! style="width:250pt;"| सदस्य !विभाग र जिम्मेवारी |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |भुवनकुमार पाठक | * प्रदेश सभाको सभामुख |- |[[काठमाडौँ ८ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ८ (ख)]] |उद्धव थापा | * संसदीय दलको नेता |- |[[धादिङ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|धादिङ २ (ख)]] |डम्बर तामाङ | |- |[[काठमाडौँ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ २ (ख)]] |राजु विष्ट | |- |[[काठमाडौँ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ २ (क)]] |सुनील केसी | |- |[[काठमाडौँ ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ५ (क)]] |राजेन्द्र प्रजापति | |- |[[काठमाडौँ ९ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ९ (क)]] |नुरज बज्राचार्य | |- |[[चितवन ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन ३ (क)]] |गिरबहादुर तामाङ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |कुमारी तामाङ | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |आशा लामा | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |धनेश्वरी प्रजापति | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |मोनिका श्रेष्ठ | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |लक्ष्मी घिमिरे | |} {| class="wikitable sortable" ! colspan="3" style="width: 800pt; background:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Socialist)}}; color: white;" |नेकपा (एकीकृत समाजवादी) (७) |- ! style="width:150pt;"| निर्वाचन क्षेत्र/{{Abbr|समानुपातिक प्रतिनिधित्व}} ! style="width:250pt;"| सदस्य !विभाग र जिम्मेवारी |- |[[चितवन १ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन १ (ख)]] |कृष्णप्रसाद शर्मा खनाल | * संसदीय दलको नेता |- |[[काभ्रेपलान्चोक २ (निर्वाचन क्षेत्र)|काभ्रेपलान्चोक २ (क)]] |लक्ष्मण लम्साल | * श्रम, रोजगार तथा यातायात मन्त्री |- |[[भक्तपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|भक्तपुर २ (ख)]] |राजेन्द्रमान श्रेष्ठ | * कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्री |- |[[काठमाडौँ ७ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ७ (क)]] |वसन्तप्रसाद मानन्धर | |- |[[काठमाडौँ १० (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ १० (ख)]] |रमा आले मगर | |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |ओमकुमारी श्रेष्ठ | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |मायादेवी शर्मा | |} {| class="wikitable sortable" ! colspan="3" style="width: 800pt; background:{{party color|Nepal Workers Peasants Party}}; color: white;" |नेपाल मजदुर किसान पार्टी (३) |- ! style="width:150pt;"| निर्वाचन क्षेत्र/{{Abbr|समानुपातिक प्रतिनिधित्व}} ! style="width:250pt;"| सदस्य !विभाग र जिम्मेवारी |- |[[भक्तपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|भक्तपुर १ (ख)]] |सुरेशराज गोसाई | * संसदीय दलको नेता |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |सिर्जना सायजू | |- |[[खस जाति|खस आर्य]] |गीता काफ्ले | |} {| class="wikitable sortable" ! colspan="3" style="width: 800pt; background:{{party color|Hamro Nepali Party}}; color: white;" |हाम्रो नेपाली पार्टी (२) |- ! style="width:150pt;"| निर्वाचन क्षेत्र/{{Abbr|समानुपातिक प्रतिनिधित्व}} ! style="width:250pt;"| सदस्य !विभाग र जिम्मेवारी |- |[[काठमाडौँ ८ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ८ (क)]] |शैलेन्द्रमान बज्राचार्य | * संसदीय दलको नेता |- |[[नेपालका जातीहरू|आदिवासी जनजाति]] |सरिता खड्गी | |} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[बागमती प्रदेश]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://election.gov.np/admin/public//storage/PR/PR%20Elected/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%20%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AB%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A4%E0%A5%80%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%20%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%A3.pdf '''समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली तर्फको बागमती प्रदेश सभामा निर्वाचित सदस्यहरूको विवरण'''] {{Lists of Nepalese legislators}} [[श्रेणी:बागमती प्रदेश सभाका सदस्यहरू]] g4pcwddngadb10zzae8km41912yym5w 0 137048 1392175 1341986 2026-10-02T21:08:18Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392175 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | country = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | type = संसदीय | registered = ११,९६,९१,६३३ | turnout = ४१.८%<ref>{{cite news |url=https://www.bssnews.net/news-flash/167021 |title=AL gets 222 seats, independent candidates 62 out of 298 seats |work=BSS News |date=8 January 2024 |access-date=8 January 2024 |archive-date=8 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108154612/https://www.bssnews.net/news-flash/167021 |url-status=live}}</ref> (विवादास्पद; {{efn|स्वतन्त्र स्रोतहरूले २८% मतदान भएको रिपोर्ट गरेका छन्।<ref>[https://netra.news/2024/election-comission-dashboard-shows-28-voter-turnout/ Election Commission Dashboard shows 28 voter turnout]. ''Netra News''</ref>}} {{decrease}} ३९.४ प्रतिशत बिन्दु) | previous_election = एघारौँ जातीय संसद निर्वाचन | previous_year = सन् २०१८ | next_election = तेह्रौँ जातीय संसद निर्वाचन | next_year = सन् २०२६ | election_date = ७ जनवरी २०२४ | seats_for_election = [[जातीय संसद]]का ३५० सिटमध्ये ३०० सिटहरू | majority_seats = १५१ | image1 = {{CSS image crop|Image=Prime Minister Sheikh Hasina Attends Business Advisory Committee Meeting 2024-05-02 (PID-0008829) (portrait cropped).jpg|bSize=120|cWidth=100|cHeight=120|oLeft=12|oTop=0}} | party1 = [[अवामी लिग]] | leader1 = [[शेख हसिना]] | last_election1 = ७४.९६%, २५७ सिट | leaders_seat1 = [[गोपालगञ्ज-३ (निर्वाचन क्षेत्र)|गोपालगञ्ज-३]] (विजयी) | seats1 = '''२२४'''<ref>{{cite news |title=Bangladesh counts votes in low-turnout election boycotted by opposition |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/7/bangladesh-counts-votes-in-low-turnout-election-boycotted-by-opposition |access-date=7 January 2024 |publisher=Al Jazeera}}</ref> | seat_change1 = {{down}} ३३ | popular_vote1 = '''३,२१,१३,२४०''' | percentage1 = '''६३.८५%''' | swing1 = {{down}} ११.११ प्रतिशत बिन्दु | image2 = {{CSS image crop|Image=GM Quader 2023.png|bSize=120|cWidth=100|cHeight=120|oLeft=12|oTop=0}} | leader2 = [[जिएम कादर]] | party2 = जातीय पार्टी (एरसाद) | last_election2 = ५.२२%, २४ सिट | leaders_seat2 = [[रङ्पुर-३ (निर्वाचन क्षेत्र)|रङ्पुर-३]] (विजयी) | seats2 = ११ | seat_change2 = {{वृद्धि}} १३ | popular_vote2 = २१,७९,६७३ | percentage2 = ४.३३% | swing2 = {{down}} ०.८९ प्रतिशत बिन्दु | map_image = Bangladesh election 2024.svg | map_caption = निर्वाचन क्षेत्र अनुसार परिणाम | title = [[बङ्गलादेशको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | posttitle = निर्वाचन पछिको प्रधानमन्त्री | before_election = [[शेख हसिना]] | before_party = अवामी लिग | after_election = [[शेख हसिना]] | after_party = अवामी लिग | outgoing_members = ११औँ जातीय संसदका सदस्यहरूको सूची | elected_members = १२औँ जातीय संसदका सदस्यहरूको सूची }} {{infobox |above= निर्वाचन पूर्वका तथ्याङ्क |label11=सिट सङ्ख्या |data11=३०० |label12=दल |data12=२८ |label13=कुल मतदाता |data13= ११,९६,८९,२८९ जना |label14= पुरुष मतदाता |data14= ६,०७,६९,७४१ जना |label15= महिला मतादाता |data15= ५,८९,१८,६९९ जना |label16= तेस्रोलिङ्गी मतदाता |data16= ६४९ जना |label17= कुल उम्मेदवार |data17= १,९७० जना |label18= स्वतन्त्र उम्मेदवार |data18= ४३६ जना | }} '''बाह्रौँ जातीय संसद निर्वाचन''' [[बङ्गलादेश]]मा सन् २०२४ जनवरी ७ का दिन आयोजित जातीय संसद्का सदस्यहरू छनोट गर्नका लागि गरिएको निर्वाचन थियो।<ref name="আলো">{{cite web |first=প্রতিবেদক |last=নিজস্ব |title=সংসদ নির্বাচনে ভোট ७ जनवरी |url=https://www.prothomalo.com/politics/4yfus8kwke |website=প্রথম আলো|accessdate=१५ नोभेम्बर २०२३ |language=बङ्गाली |date=१५ नोभेम्बर २०२३}}</ref>बङ्गलादेशमा सन् २०२३ को अन्त्यमा वा सन् २०२४ को सुरुमा संसदीय निर्वाचन गर्नुपर्ने संवैधानिक बाध्यताका कारण निर्वाचन आयोगले नोभेम्बर सन् २०२३ नोभेम्बर १५ का दिन निर्वाचनको मिति घोषणा गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.banglatribune.com/amp/politics/awami-league/711891/%E0%A6%9C%E0%A7%8B%E0%A7%9C-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A6%A8-%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A7%9F-%E0%A6%86%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%B2%E0%A7%80%E0%A6%97|title=জোড় সালে নির্বাচন চায় আওয়ামী লীগ|last=চৌধুরী|first=পাভেল হায়দার|date=१० नोभेम्बर २०२१|work=বাংলা ট্রিবিউন|accessdate=१९ फेब्रुअरी २०२२|archivedate=१९ फेब्रुअरी २०२२|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220219092156/https://www.banglatribune.com/amp/politics/awami-league/711891/%E0%A6%9C%E0%A7%8B%E0%A7%9C-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A6%A8-%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A7%9F-%E0%A6%86%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%B2%E0%A7%80%E0%A6%97}}</ref> सन् २०१८ डिसेम्बर ३० मा ११औँ संसदीय निर्वाचन भएको थियो। यस चुनावमा [[शेख हसिना]]को नेतृत्वमा रहेको [[बङ्गलादेश अवामी लिग]]ले भारी मत अन्तरले जित हासिल गर्दै सरकार गठन गरेको थियो। यस निर्वाचनमा [[बङ्गलादेश राष्ट्रियतावादी दल]]को नेतृत्वको जातीय ऐक्यफ्रन्ट दोस्रो र [[इस्लामी आन्दोलन बङ्गलादेश]] तेस्रो स्थान प्राप्त गरेको।<ref>{{cite web|url=https://archive.dhakatribune.com/bangladesh/election/2019/01/03/islami-andolan-musters-3rd-highest-votes|title=Islami Andolan musters 3rd highest votes|last=শোভন|first=ফাহিম রেজা|date=३ जनवरी २०१९|work=ঢাকা ট্রিবিউন}}</ref> यद्यपि, यो निर्वाचनको विश्वसनीयता विवादित भएकाले यो निर्वाचनको परिणाम पूर्णतया एकतर्फी थियो।<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.bbc.com/bengali/news-50916704|title=সংসদ নির্বাচন २०१८: যেভাবে হয়েছিল ३०শে डिसेम्बरের নির্বাচন|last=কল্লোল|first=কাদির|date=३० डिसेम्बर २०१९|work=বিবিসি বাংলা}}</ref> त्यसयता बिएनपीलगायत विपक्षीले परिणाम अस्वीकार गर्दै पुनः निर्वाचनको माग गर्दै आएका थिए। बिएनपीको दलीय सरकारको अधीनमा आयोजित बाह्रौँ जातीय संसद निर्वाचनमा बिएनपीले भाग लिएको थिएन।<ref>{{cite web|url=https://www.somoynews.tv/news/2022-02-11/%E0%A6%86-%E0%A6%B2%E0%A7%80%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%85%E0%A6%A7%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%80%E0%A6%AF%E0%A6%BC-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%8F%E0%A6%A8%E0%A6%AA%E0%A6%BF-%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9C%E0%A6%BE-%E0%A6%AB%E0%A6%96%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%B2|title=আ. লীগের অধীনে জাতীয় নির্বাচনে যাবে না বিএনপি|date=११ फेब्रुअरी २०२२|work=সময় টিভি|access-date=2024-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219023138/https://www.somoynews.tv/news/2022-02-11/%E0%A6%86-%E0%A6%B2%E0%A7%80%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%85%E0%A6%A7%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%80%E0%A6%AF%E0%A6%BC-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%8F%E0%A6%A8%E0%A6%AA%E0%A6%BF-%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9C%E0%A6%BE-%E0%A6%AB%E0%A6%96%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%B2|archive-date=2022-02-19}}</ref><ref>{{cite web|date=2023-11-29|language=बङ्गाली|title=সংসদ २०२४: বিএনপি কীভাবে দলের নেতাদের নির্বাচন থেকে বিরত রাখছে|url=https://www.bbc.com/bengali/articles/crgp108k71ro|accessdate=2024-01-07|website=BBC News বাংলা}}</ref> == निर्वाचन व्यवस्था == जातीय संसद्मा ३५० सिटको तुलनामा ३०० सांसद हरू जनताद्वारा प्रत्यक्ष निर्वाचित हुन्छन्। ५० सिट महिलाका लागि छुट्याइएको छ। संसद्मा ३०० सिटमध्ये आधाभन्दा बढी अर्थात् १५१ वा सोभन्दा बढी सिट जित्ने दलले सरकार बनाउन सक्छ। गठबन्धनले १५० भन्दा बढी सिट भएको सरकार पनि बनाउन सक्छ। निर्वाचित प्रतिनिधिहरू पाँच वर्षका लागि निर्वाचित हुन्छन्। == निर्वाचन पूर्वका तथ्याङ्कहरू == निर्वाचन आयोगले सन् २०२४ जनवरी ४ का दिन सार्वजनिक गरेको अन्तिम तथ्याङ्कअनुसार आगामी संसदीय निर्वाचनमा ११ करोड ९६ लाख ८९ हजार २८९ जना मतदाता छन्। जसमध्ये ६ करोड ७ लाख ६९ हजार ७ सय ४१ पुरुष, ५ करोड ८९ लाख १८ हजार ६ सय ९९ महिला र ८ सय ४९ तेस्रोलिङ्गी मतदाता रहेका छन्। निर्वाचनमा २८ राजनीतिक दल र एक हजार ९७० उम्मेदवार चुनावी प्रतिस्पर्धामा छन्।<ref>{{cite web|url=https://www.somoynews.tv/news/2024-01-04/tNxLs2GN|title=সংসদ নির্বাচনের চূড়ান্ত ভোটার তালিকা প্রকাশ|date=४ जनवरी २०२४|work=সময় টিভি|accessdate=६ जनवरी २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106112918/https://www.somoynews.tv/news/2024-01-04/tNxLs2GN|archive-date=2024-01-06}}</ref> आगामी निर्वाचनमा ४२ हजार १ सय ४८ अन्तिम मतदान स्थल र २ लाख ६१ हजार ५ सय ६४ अन्तिम मतदानकक्ष रहनेछन्।<ref>{{cite web|last=BonikBarta|language=en|title=চূড়ান্ত ভোটার তালিকা প্রকাশ করল ইসি|url=https://bonikbarta.net/home/news_description/367464/%E0%A6%9A%E0%A7%82%E0%A7%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4-%E0%A6%AD%E0%A7%8B%E0%A6%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%BE-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B6-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%B2-%E0%A6%87%E0%A6%B8%E0%A6%BF|accessdate=2024-01-06|website=চূড়ান্ত ভোটার তালিকা প্রকাশ করল ইসি}}</ref> सन् २०२४ जनवरी ७ का दिन नउगाँ-२ निर्वाचन क्षेत्र बाहेक २९९ सिटहरूमा मतदान भएको थियो। निर्वाचन आयोगले स्वतन्त्र उम्मेदवार आमिनुल हकको मृत्युभएपछि नउगाँ–२ मा मतदान स्थगित गरेको थियो।<ref>{{cite web|last=ঢাকা|first=নিজস্ব প্রতিবেদক|language=बङ्गाली|title=নওগাঁ-२ আসনে প্রার্থীর মৃত্যুতে ভোট গ্রহণ স্থগিত|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/20gubdfvym|accessdate=2024-01-07|website=www.prothomalo.com}}</ref> == पृष्ठभूमि == सन् २०१८ डिसेम्बर ३० का दिन ११औँ संसदीय निर्वाचन भएको थियो। यो निर्वाचन बङ्गलादेशको इतिहासमैै सर्वाधिक अनियमितता भएको निर्वाचन बन्न पुगेको थियो। पहिलोपटक कामचलाउ शासन प्रणालीको उन्मूलन पछि, देशका सबै राजनीतिक दलले दलीय सरकारको अधीनमा भएको चुनावमा भाग लिएका थिए। अवामी लिगले चुनावमा भारी मत अन्तरले हासिल गरे पनि निर्वाचन परिणामको विश्लेषण गर्दा २१३ केन्द्रमा मतदान दर शतप्रतिशत रहेको देखिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|अन्तिम=মোর্তোজা|प्रथम=গোলাম|मिति=2019-07-03|भाषा=en|शीर्षक=মৃত ব্যক্তির ভোটদান ও ‘করণীয় কিছু নেই’ সমাচার|युआरएल=https://bangla.thedailystar.net/node/115171|पहुँचमिति=2023-12-15|वेबसाइट=The Daily Star Bangla}}</ref>यी केन्द्रहरूमा मृत व्यक्तिहरूको नाममा पनि मत खसेको थियो भने लगत्तै विवाद सुरु भएको थियो। बिएनपी नेतृत्वको जातीय ऐक्य मोर्चाका उम्मेदवारले १ हजार १७७ केन्द्रमा कुनै मत प्राप्त गरेका थिएनन्। <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://m.mzamin.com/article.php?mzamin=315674|शीर्षक=একটি বিতর্কিত নির্বাচন কমিশনের আমলনামা|अन्तिम=রহমান|प्रथम=লুৎফর|मिति=१४ फेब्रुअरी २०२२|कार्य=মানবজমিন পত্রিকা|अन्तिम२=সালেকিন|प्रथम२=সিরাজুস}}</ref>''सुशासनका लागि नागरिकको'' विश्लेषणअनुसार सत्तारुढ 'डुङ्गा'का उम्मेदवारले ७५ सिटका ५८६ केन्द्रमा खसेको सबै वैध मत प्राप्त गरेका थिए। बेलायतस्थित अनुसन्धान संस्था इकोनोमिस्ट इन्टेलिजेन्स युनिटले निर्वाचनको १० दिनपछि प्रकाशित गरेको प्रतिवेदनमा बङ्गलादेशलाई 'लोकतान्त्रिक' देशको सूचीमा समावेश गराएको थिएन।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-46819571|शीर्षक=ইকোনমিস্ট ইনটেলিজেন্সের গণতান্ত্রিক দেশের তালিকায় নেই বাংলাদেশ|अन्तिम=রনি|प्रथम=সরদার|मिति=१० जनवरी २०१९|कार्य=বিবিসি বাংলা}}</ref> त्यसयता बिएनपी नेतृत्वको जातीय ऐक्य मोर्चा, बङ्गलादेश जमायाते इस्लामी र इस्लामी आन्दोलन बङ्गलादेश लगायतका अन्य विपक्षी दलहरूले पुनः निर्वाचनको माग गर्दै आएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=অনড় জামায়াত ও ইসলামী আন্দোলন|युआरएल=https://mzamin.com/news.php?news=85168|पहुँचमिति=2023-12-27|वेबसाइट=মানবজমিন}}</ref> पुनः निर्वाचनको माग गरे पनि प्रतिपक्षले निर्वाचनपछिको सरकारविरुद्ध प्रभावकारी आन्दोलन गर्न सकेन। अप्रिल १२, २०२१ मा, निर्वाचन आयोगले घोषणा गरे अनुसार १२औँ संसदीय चुनावमा पूर्णरूपमा विद्युतीय मदतान यन्त्र प्रयोग गरिनेछ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://banglanews24.com/election-comission/news/bd/851642.details|शीर्षक=দ্বাদশ সংসদ নির্বাচনের পুরোটাই ইভিএমে ভোট|अन्तिम=ইকরাম-উদ দৌলা|मिति=१२ अप्रिल २०२१|कार्य=বাংলানিউজ२४.কম}}</ref> सत्तारुढ अवामी लिगकी अध्यक्ष समेत रहेकी शेख हसिनाले सेप्टेम्बर ९ मा आफ्नो पार्टीलाई १२औँ संसदीय चुनावको तयारी गर्न निर्देशन दिएकी थिइन्।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.jugantor.com/politics/awami-league/463265/%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%B8%E0%A6%A6-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%A4%E0%A6%BF-%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6-%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%96-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%B0|शीर्षक=সংসদ নির্বাচনের প্রস্তুতি নেওয়ার নির্দেশ শেখ হাসিনার|मिति=९ सेप्टेम्बर २०२१|कार्य=দৈনিক যুগান্তর}}</ref> सरकारले सन् २०२१ को अन्त्यमा नयाँ निर्वाचन आयोग गठन गर्ने तयारी थालेको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.jugantor.com/todays-paper/last-page/499087/%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A-%E0%A6%95%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%9F%E0%A6%BF-%E0%A6%97%E0%A6%A0%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%A4%E0%A6%BF-%E0%A6%B6%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%81-%E0%A6%B8%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0|शीर्षक=সার্চ কমিটি গঠনে প্রস্তুতি শুরু সরকারের|अन्तिम=খান|प्रथम=বাহরাম|मिति=१८ डिसेम्बर २०२१|कार्य=দৈনিক যুগান্তর}}</ref>राष्ट्रपति हमिदले डिसेम्बर २०, २०२१ देखि जनवरी १७, २०२२ सम्म विभिन्न राजनीतिक दलसँगको संवादमा भाग लिएका थिए। प्रमुख प्रतिपक्षी दल बिएनपी र इस्लामी आन्दोलन बङ्गलादेश लगायतका केही दलले राष्ट्रपतिको वार्ता बहिस्कार गरेका थिए। <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/নির্বাচন-কমিশন-গঠনে-অবশেষে-আইন-হচ্ছে|शीर्षक=নির্বাচন কমিশন গঠনে অবশেষে আইন হচ্ছে|मिति=१८ जनवरी २०२२|प्रकाशक=দৈনিক প্রথম আলো}}</ref>मुख्य निर्वाचन आयुक्त तथा अन्य निर्वाचन आयुक्त नियुक्ति ऐन २२, सन् २०२२ जनवरी २७ का दिन पारित भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.kalerkantho.com/online/national/2022/02/05/1117593|शीर्षक=নির্বাচন কমিশন গঠনে ৬ সদস্যের অনুসন্ধান কমিটি|मिति=५ फेब्रुअरी २०२२|प्रकाशक=দৈনিক কালের কণ্ঠ}}</ref>कानुनअनुसार निर्वाचन आयोग गठन गर्न अनुसन्धान समिति, २०२२ गठन गरिएको थियो। समितिको बैठकमा प्रमुख प्रतिपक्षी दल बिएनपी, इस्लामी आन्दोलन बङ्गलादेशलगायत १५ राजनीतिक दल सहभागी भएका थिएनन्। <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.prothomalo.com/politics/%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A6%A8%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%80%E0%A6%A8-%E0%A6%B8%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%87-%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A6%BF-%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A7%8B%E0%A6%AF%E0%A7%8B%E0%A6%97-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0|शीर्षक=নির্বাচনকালীন সরকারেই বেশি মনোযোগ তাদের|अन्तिम=জাহিদ|प्रथम=সেলিম|मिति=१३ फेब्रुअरी २०२२|कार्य=দৈনিক প্রথম আলো}}</ref>समितिको सिफारिसका आधारमा राष्ट्रपति अब्दुल हमिदले फेब्रुअरी २६ मा १३औँ निर्वाचन आयोग हबिबुल अवालको गठन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.prothomalo.com/amp/story/politics/%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A7%81%E0%A6%B2-%E0%A6%86%E0%A6%89%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%A4%E0%A7%83%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%87%E0%A6%B8%E0%A6%BF|शीर्षक=হাবিবুল আউয়ালের নেতৃত্বে ইসি|मिति=२७ फेब्रुअरी २०२२|कार्य=দৈনিক প্রথম আলো}}</ref> सन् २०२१ नोभेम्बर २४ मा भएको संयुक्त राज्य अमेरिकाको गणतान्त्रिक समिटमा बङ्गलादेशलाई निमन्त्रणा गरिएको थिएन।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.ittefaq.com.bd/303523/%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%A1%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%A3%E0%A6%A4%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%86%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%A4-%E0%A7%A7%E0%A7%A7%E0%A7%A6-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0|शीर्षक=বাইডেনের গণতন্ত্র সম্মেলনে আমন্ত্রিত ১১০ দেশের তালিকায় নেই বাংলাদেশ|मिति=२४ नोभेम्बर २०२१|कार्य=দৈনিক ইত্তেফাক}}</ref> गत डिसेम्बर १० मा संयुक्त राज्य अमेरिकाले र्‍यापिड एक्सन बटालियनका पूर्व अधिकारी र वर्तमानका ७ अधिकारीहरूमाथि गम्भीर मानवअधिकार उल्लङ्घनको आरोपमा प्रतिबन्ध लगाएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.thedailystar.net/bangla/%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A6%AE%E0%A6%A4/%E0%A6%AE%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%A4/%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%A8-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B7%E0%A7%87%E0%A6%A7%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A7%8D%E0%A6%9E%E0%A6%BE-%E0%A6%93-%E0%A6%B8%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%A8-%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9E%E0%A7%8D%E0%A6%9C-295631|शीर्षक=মার্কিন নিষেধাজ্ঞা ও সরকারের নতুন চ্যালেঞ্জ|अन्तिम=আহমেদ|प्रथम=মোশতাক|मिति=१९ डिसेम्बर २०२१|कार्य=ডেইলি স্টার}}</ref> बेलायतलगायतका विकास साझेदारहरू सन् २०२२ को फेब्रुअरी १३ मा बङ्गलादेशमा भयरहित, स्वतन्त्र, निष्पक्ष, तटस्थ र विश्वसनीय निर्वाचन चाहेको बताएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.dw.com/bn/%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%B2%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%9F-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%8B%E0%A6%97-%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A5/a-60580545|शीर्षक=যুক্তরাষ্ট্রে লবিস্ট নিয়োগ বনাম দেশের স্বার্থ|अन्तिम=স্বপন|प्रथम=হারুন উর রশীদ|मिति=२७ जनवरी २०२२|कार्य=ডয়েচে ভেলে বাংলা}}</ref> बेलायतले निर्वाचन निष्पक्ष नभए लगानीमा पुनर्विचार गर्ने पनि बताएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.jugantor.com/national/others/519863/%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A6%A8-%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A0%E0%A7%81-%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%B9%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%8B%E0%A6%97-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%A8-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A7%8D%E0%A6%AF-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%B0|शीर्षक=নির্বাচন সুষ্ঠু না হলে বিনিয়োগ নিয়ে নতুন করে ভাববে যুক্তরাজ্য: হাইকমিশনার|मिति=१३ फेब्रुअरी २०२२|कार्य=দৈনিক যুগান্তর}}</ref> सन् २०२२ अगस्ट ८ का दिन सात राजनीतिक दलहरूद्वारा गणतन्त्र मञ्च सुरु गरिएको थियो। गणतन्त्र मञ्चमा; आसम अब्दुर रब नेतृत्वको जातीय समाजवादी दल जेएसडी, महमुदुर रहमान मान्ना नेतृत्वको नागरिक ऐक्य, साइफुल हक नेतृत्वको बङ्गलादेशी विप्लवी वर्कर्स पार्टी, जोनाएद साकी नेतृत्वको गणसङ्घटी आन्दोलन, डा. रेजा किबरिया नेतृत्वमा रहेको गण अधिकार परिषद्, रफिकुल इस्लाम बब्लु नेतृत्वको भासानी अनुसारी परिषद् र हसनात कयुमको राज्य सुधार आन्दोलन रहेका छन्।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.banglatribune.com/politics/awami-league/757160/%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%A4-%E0%A6%A6%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A7%8B%E0%A6%9F-%E2%80%98%E0%A6%97%E0%A6%A3%E0%A6%A4%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%9E%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E2%80%99%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B6|शीर्षक=সাত দলের জোট ‘গণতন্ত্র মঞ্চ’র আত্মপ্রকাশ|मिति=८ अगस्ट २०२२|कार्य=বাংলা ট্রিবিউন|पहुँचमिति=१७ अगस्ट २०२२|अभिलेखमिति=१७ अगस्ट २०२२|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20220817040039/https://www.banglatribune.com/politics/awami-league/757160/%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%A4-%E0%A6%A6%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A7%8B%E0%A6%9F-%E2%80%98%E0%A6%97%E0%A6%A3%E0%A6%A4%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%9E%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E2%80%99%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B6}}</ref> == नतिजा == === दल अनुसार नतिजा === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+नतिजा | colspan="9" |[[File:2024BDelectionresults.svg]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |दल ! colspan="3" |मत ! colspan="3" |सिट ! colspan="1" rowspan="2" |सन्दर्भ |- !मत सङ्ख्या !% !± प्रतिशत विन्दुहरू !चुनाव लड्ने सिटहरूको सङ्ख्या !जितेका सिटहरूको सङ्ख्या !'''+/-''' |- | bgcolor="{{party color|Awami League}}" | |[[बङ्गलादेश अवामी लिग|अवामी लिग]] | | | |२६३ |२२२ | | colspan="1" rowspan="7" style="background-color:#E9E9E9" | <ref>{{वेब स्रोत|भाषा=बङ्गाली|शीर्षक=দ্বাদশ জাতীয় সংসদ নির্বাচনের ফলাফল|युआरएल=https://election.prothomalo.com/election-result/2024|पहुँचमिति=2024-01-08|वेबसाइट=প্রথম আলো}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|अन्तिम=টিম|प्रथम=বিবিসি ভিজুয়াল এবং ডেটা জার্নালিজম|भाषा=बङ्गाली|शीर्षक=জাতীয় সংসদ নির্বাচন ২০২৪ - BBC News বাংলা|युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/resources/idt-95a6d214-1697-40d0-a150-d9196f4547ca|पहुँचमिति=2024-01-08|वेबसाइट=News বাংলা}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|मिति=2023-12-14|भाषा=बङ्गाली|शीर्षक=দ্বাদশ জাতীয় নির্বাচন ২০২৪|युआरएल=https://election.channelionline.com/|पहुँचमिति=2024-01-08|वेबसाइट=Channel i Online}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|अन्तिम=|भाषा=|शीर्षक=দ্বাদশ জাতীয় সংসদ নির্বাচন ২০২৪ {{!}}{{!}} Channel 24-Election|वेबसाइट=https://election.channel24bd.tv/|पहुँचमिति=2024-01-08|वेबसाइट=Channel 24}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|मिति=७ जनवरी २०२३|शीर्षक=দ্বাদশ জাতীয় সংসদ নির্বাচন-২০২৪|युआरएल=https://election.somoynews.tv/|पहुँचमिति=८ जनवरी २०२३|वेबसाइट=সময় টিভি}}</ref> |- | bgcolor="{{Party color|Jatiya Party (Ershad)}}" | |[[जातीय पार्टी (एरशाद)|जातीय पार्टी]] | | | |२८६ |११ | |- | bgcolor="{{Party color|Workers Party of Bangladesh}}" | |[[बङ्गलादेश वर्कर्स पार्टी]] | | | |२ |१ | |- | bgcolor="{{Party color|Jatiya Samajtantrik Dal}}" | |[[जातीय समाजतान्त्रीक दल]] | | | |३ |१ | |- | bgcolor="#01b85d" | |[[बङ्गलादेश कल्याण पार्टी]] | | | |२० |१ | |- | bgcolor="{{Party color|Others}}" | |अन्य | | | | |० | |- | bgcolor="{{Party color|Independent politician}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ]] | | | | |६२ | |- ! colspan="2" |कुल ! ! ! !- ! !२९८ ! |- | colspan="8" | |- ! colspan="8" |मतको तथ्याङ्क ! colspan="1" |सन्दर्भ |- | colspan="2" style="text-align:left;" |सदर मत | align="right" | | align="right" | ! colspan="4" rowspan="5" style="background-color:#E9E9E9" | |- | colspan="2" style="text-align:left;" |बदर मत | align="right" | | align="right" | |- | colspan="2" style="text-align:left;" |'''प्राप्त मत सङ्ख्या''' | align="right" | | align="right" | |- | colspan="2" style="text-align:left;" |मतदानमा भाग नलिएका | align="right" | | align="right" | |- | colspan="2" style="text-align:left;" |'''पञ्जीकृत मतदाता''' | align="right" | | align="right" | |} === सिट अनुसार नतिजा === == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका संसदीय निर्वाचनहरू]] dqg0lg6ixhvdujkd4vgr4digoxrm70e 0 137106 1392165 1329845 2026-10-02T15:02:31Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392165 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = चित्र:Netra-lal-abhagi-jos-bahadur.jpg| | caption = | native_name = सहिद नेत्रलाल पौडेल 'अभागी' | native_name_lang = ne | birth_date = २००१ पुस २७ | birth_place = [[धर्ना, दाङ|धर्ना]], दङ | death_date = २०४१ जेठ ६ | death_place = [[चौलाही]], दाङ | monuments = | nationality = नेपाली | occupation = कवि, राजनीतिज्ञ | known_for = | spouse = | children = | father = मोहनलाल उपाध्याय }} '''सहिद नेत्रलाल पौडेल 'अभागी'''' एक नेपाली प्रगतिवादी कवि थिए। उनी नेपाली वामपन्थी आन्दोलनका एक महत्त्वपूर्ण व्यक्ति थिए। उनको सतिसाल मात्र ठिङ्ग उभिन सक्छ नामक कविता सङ्ग्रह लगायत विभिन्न साहित्यिक कृतिहरू प्रख्यात छन्। उनको निधन २०४१ साल जेठ ६ गते भएको थियो।<ref>{{Cite web|author=|title=शहीद नेत्रलाल स्मृति|url=https://www.nayapage.com/archives/491901|access-date=२५ माघ २०८०|website=नयाँ पेज|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527050917/https://www.nayapage.com/archives/491901|archive-date=2023-05-27}}</ref> == जीवनी == नेत्रलाल पौडेलको 'अभागी' जन्म वि.सं. २००१ पुस २७ गते [[दाङ जिल्ला]]को [[धर्ना, दाङ|धर्ना]] गाविसको वडा नं. २ सिसैपुर गाउँमा भएको थियो। उनको राजनीतिक जीवनको लम्बाइ जम्मा १९ वर्षको थियो। त्यसमा पनि ११ वर्ष उनले पूर्ण भूमिगत कठोर राजनीतिक यात्रा उनको राजनीतिक जीवनको उत्कर्ष समयको रूपमा लिन सकिन्छ। सहिद नेत्रलाल पौडेल 'अभागी' ले वि.सं २०२२ सालमा बिए अनर्सको अध्ययन पूरा गरेका थिए। वि.सं. २०२३ बाट नेत्रलालले राजनीति र शिक्षण पेसालाई एकैसाथ अँगालेका थिए। वि.सं. २०२३ मा केन्द्रको पुष्पलाल समूह निकट रहेर अर्घाखाँची र गुल्मीको संयुक्त प्र.ने.क.पा. जिल्ला कमिटीमा रही काम गर्ने क्रममा उनले वि.सं. २०२३ मा नै कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्यता प्राप्त गरेका थिए। उनी पार्टी सदस्य बनेपछि त्यहाँ सङ्गठित भएर काम गर्न थालेका थिए। यस क्रममा उनले शिक्षण, राजनीति र साहित्य तीनै क्षेत्रमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेका थिए।<ref>{{Cite web |author=|title=नेत्रलाल पौडेलको स्मृति दिवस आज|url=https://tulsipurkhabar.com/archives/11980|access-date=२५ माघ २०८० |website=तुलसीपुर खबर|language=नेपाली}}</ref> वि.संं २०३१ मा भएको चौथो महाधिवेशन पश्चात् नेत्रलाल सुदूरपश्चिमको क्षेत्रीय ब्युरोको सदस्य बनेका थिए। नेत्रलाल यसरी राजनीतिमा आउने क्रममा वि.सं. २०३० श्रावण २५ गतेदेखि पूर्णरूपमा राजनीतिक गतिविधिमा समर्पित हुन भूमिगत जीवनको यात्रा सुरु गरेका थिए। उनी वि.सं. २०३६ साउनमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (माले)]] को केन्द्रीय सदस्य बनेका थिए।<ref>{{Cite web|author=|title=को हुन् सहीद घोषणा भएका दाङका नेत्रलाल अभागी ? (संक्षिप्त जीवनीसहित)|url=https://jagaranonline.com.np/newss/28301|access-date=२५ माघ २०८०|website=जागरण अनलाइन|language=नेपाली}}{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नेत्रलालले बिए अनर्ससम्मको नेपाली विषय अध्ययनका क्रममा साहित्यको आवश्यक ज्ञान प्राप्त गरेकाले उनको साहित्य लेखन खारिँदै गएको थियो। उनले [[भूपि शेरचन]], [[गोपालप्रसाद रिमाल]], युद्धप्रसाद मिश्र आदिका कविता पढेर त्यसै प्रकारका कविता रचनातर्फ आफूलाई उन्मुख गराएका थिए। राजनीतिक गतिविधिमा सहभागी भएपछि विश्वक्रान्तिका रचना पढ्ने र रचना गर्ने, विश्वचर्चित साहित्यकारहरूको कृति अनुवाद गर्ने कामसमेत उनले गरेका थिए। उनले साहित्यका मुक्तक, गीत, कविता, कथा, नाटक, समालोचना, अनुवाद आदि क्षेत्रमा कलम चलाएका थिए। उनको साहित्य लेखन वि.सं. २०१५ देखि मृत्युपर्यन्तसम्म निरन्तर सक्रिय रहेको थियो। उनलाई २०७४ सालमा सहिद घोषणा गरिएको थियो। [[नेपाल सरकार]]ले २०८० फागुन ४ गते नेत्रलाल अभागीको तस्विर अङ्कित टिकट प्रकाशन गरेको थियो।<ref>{{Cite web|author=|title=शहीद नेत्रलाल अभागीको तस्विर अंकित टिकट प्रकाशन|url=https://mechikalionline.com/amp/2024-02-16-3533|access-date=२५ माघ २०८०|website=मेचीकाली अनलाइन|language=नेपाली}}{{Dead link|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाली कविहरू]] npl20jeieyyeujxx24o4w8gqy2w75ei 0 138538 1392203 1388687 2026-10-03T07:13:11Z Bishaldev100 28807 /* राजा */ 1392203 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = मकवानपुर राज्य |conventional_long_name = मकवानपुर राज्य |common_name = मकवानपुर |continent = एसिया |region = दक्षिण एसिया |country = नेपाल |government_type = राजतन्त्र |era = |status = |event_start = राजा लोहाङ सेनद्वारा शासन सुरु |year_start = वि.सं. १६१० |date_start = |event1 = |date_event1 = |event2 = |date_event2 = |event_end = गोर्खा अधिराज्यमा विलय |year_end = वि.सं. १८१८ |date_end = |p1 = पाल्पा राज्य |p2 = |s1 = गोर्खा राज्य |flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg |flag_type = |image_coat = |image_map =Ruin Makwanpur Gadi Palace.JPG |capital = [[मकवानपुर गढी]] |common_languages = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]] (नेपाली), |religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], | title_leader = राजा |leader1 = [[लोहाङ सेन]] (प्रथम) |year_leader1 = वि.सं. १६१०- १६४२ |leader2 = राघवनरेन्द्र सेन |year_leader2 = |leader3 =[[दिग्वन्धन सेन]] (अन्तिम) |year_leader3 = वि.सं. १८१८ |today = {{flag|नेपाल}} <br>{{flag|भारत}} }} '''मकवानपुर राज्य''' मध्य कालको [[नेपालको एकीकरण]] पूर्व एउटा स्वतन्त्र र प्रख्यात सेन राज्य थियो । [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण शा]]हको राज्यकालमा त्यो सेन राज्य वृहत [[नेपाल]]को अङ्ग बनेको हो । हालको नेपालभन्दा धेरै गुणा ठूला राज्य पाल्पा र मकवानपुर तथा पछि टुक्रिएर बनेका चौदण्डी, [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] जस्ता राज्य सेन राजाद्वारा शासित रहेको इतिहासकार बताउँछन् । विसं १००० तिर नेपाल पसेका सेनहरुको झण्डै ११०० वर्ष लामो इतिहास भए पनि सत्ताच्युत हुनुपरेका कारण कतिपय इतिहास पनि गर्भमै लुकेको आभास हुन्छ । इतिहासकारका मत बाझिएको तथा प्रस्ट्याउने तथ्यपूर्ण आधार फेला नपर्दा एघारौँ शताब्दीमा नेपाल प्रवेश गरेका तुला सेनदेखि पाल्पाका राजा मुकुन्द सेन प्रथमसम्मको वंशलता वा ऐतिहासिकता अन्योलग्रस्त नै छ। तर मुकुन्द सेनले सन्यास धारण गरेर छोरा-नातीहरुलाई राज्य बाँडेपछिको इतिहासको सारसंक्षेप भने अध्ययन गर्न पाइन्छ ।<ref>{{Cite news|url=https://www.satelitekhabar.com/details/6835|title=मकवानपुरका सेन राजाहरुको दुईसय नौ वर्ष|date=२०७८, आषाढ २३|work=स्याटलाईट खबर}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == मकवानपुरको नामकरण == [[पाल्पा राज्य|पाल्पा]]का राजा [[मुकुन्द सेन]] प्रथम (वि. सं. १५७५-१६१०) ले आफ्नो राज्य पूर्वमा [[दुधकोशी नदी|दूधकोशी]]सम्म विस्तार गरेपछि पश्चिम गुल्मीदेखि [[कोशी अञ्चल|कोशी]]सम्म फैलिएको हुँदा त्यस राज्यको बीच भागमा पर्ने मकवानपुरलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी त्यसैलाई आफ्नो राजमुकाम गराई राजधानी घोषित गरेका थिए । तर त्यो कुरा प्राप्त स्रोतले पुष्टी गरेका छैनन् । मकवानपुरलाई उनका छोरा लोहांग सेनले मकवानपुरमाथि विजय गरेको कुरा जानकारी हुन्छ । त्यसै अभियानमा मुकुन्द सेन पनि साथै थिए र [[गण्डकी नदी|नारायणी नदी]] नवलपुर गैंडाकोटबाट तरी मकवानपुरको भावर प्रदेश कब्जा गरी बढियानालादेखि कमला नदी बीचमा पर्ने तल हट्टीलाई पनि अधिकार गरेका थिए । त्यसो गर्दा पाल्पाको सीमाना [[लिम्बुवान]]को [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]] राज्य संग जोडियो । त्यतिबेलासम्म मुकुन्द सेन जोगी नभई सशक्त शासक हुनाले मकवानपुर क्षेत्र रमणीय लागेकोले एउटा बस्ती वा पुर निर्माण गरी त्यस बस्तीलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी मकवानपुर नामबाट पछि प्रख्यात भएको कुरा इतिहास सम्मत लाग्दछ । वि.सं.१६०५ पछिका ५ वर्षको अन्तरालमा मुकुन्द सेनले पाल्पा राज्यको पूर्व सीमानाको व्यापक विस्तार गरेको देखिन्छ । त्यसै समयमा लोहाङ्ग सेनले [[लिम्बुवान|विजयपुर]] राज्य माथि विजय गरेको देखिन्छ । तर विजयपुरका लिम्बु राजा ( राय) विजयनारायण खेवाङ को राज्यकाल १६४६ - १६६६ वि.सं सम्म रहेको देखिनाले त्यो क्रम बारे टुङ्गो गर्नु पर्ने स्थिति छ । राजा मुकुन्द सेनसंग उनका कान्छा छोरा लोहाङ्ग सेन पूर्वी विजय अभियानमा आएको कुरा स्पष्ट भएको छ । त्यसै क्रममा मकवानपुर पहिले दखल भएको थियो भने अझ पूर्वतिर अलिपछि । राजा मुकुन्द सेनले आफ्नो विस्तृत राज्य पश्चिमदेखिपूर्वतर्फका जंगल फडानी गरी बसोबास गराउने क्रममा ठाउँ ठाउँमा मानवीय बस्तीहरू बसालेका थिए । [[पूर्वी राप्ती नदी|रापती नदी]] देखि पूर्व र हेटौंडा देखि उत्तरी क्षेत्रमा पर्ने पहाडी भागमाएउटा नगर या पुर बसाले र त्यसको नाम आफ्नै नामबाट मुकुन्दपुर नामकरण गरे । त्यसै आधारबाट सो ठाउँलाई पछि मकवानपुर भन्न थालियो । मुकुन्द सेनका वंशजलाई मुकुवानी वा मकवानी पनि भन्न थालिएको थाहा पाइन्छ । == इतिहास == [[चित्र:Ruin_Makwanpur_Gadi_Palace.JPG|अङ्गुठाकार|271x271पिक्सेल|Ruin Makwanpur Gadi Palace]] === पाल्पा राज्यको विखण्डन === [[पाल्पा राज्य|पाल्पाका राजा]] [[मुकुन्द सेन]]ले आफ्नो उत्तरार्द्ध जीवनराजर्षीको रूपमा बिताउन थाले । उनले [[रुरु क्षेत्र|रिडी]], [[देवघाट धाम|देवघाट]], [[बराहक्षेत्र|बराह क्षेत्र]], हरिहर क्षेत्र जस्ता प्राचीन धार्मिक क्षेत्रहरूमा बस्दै तपस्या गर्दै हिड्ने गर्न थाले । आफू त्यसरी भक्तिभावमा लाग्दा उनले आर्जन गरेको विशाल राज्य उनैका जेठा छोरा माणिक सेन पाल्पा, माहिला विनायक सेन वुटवल, साहिँला भृंगी सेन [[तनहुँ राज्य|तनहूँ]]मा कान्छा छोरा लोहाङ सेन मकवानपुरमा, नाति राम सेन [[रिसिङ]]मा कुवेर सेन राजपुरमा, खड्ग सेन मदरियामा राजा बनाइएका थिए । === लोहाङ सेन (१६१०- १६४२ वि.सं.) === राजा लोहाङ सेन पुरूषार्थी थिए । आफ्नो बाबुको मृत्युपछि वि.सं १६१० सम्ममा उनी [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] देखि पूर्व [[टिस्टा नदी|टिष्टा]]सम्मका शासक भई मकवानपुरबाट शासन गर्न थाले । उनले मकवानपुरलाई वि.सं १६०३ सम्ममा आफ्ना बाबु मुकुन्द सेनसंग मिलेर विजय गरेका थिए । मकवानपुरका राजा भएपछि पूर्व [[लिम्बुवान|फेदापका]] लिम्बु राजा बाजहाङसंगको संझौता अनुसार वंशानुगत चौतारा हुने परम्पराले पूर्वीनेपालमा राम्रो पकड हुन गएको थियो । त्यस बेला मकवानपुर एक समृद्ध राज्यको रूपमा स्थान पाएको थियो । वि.सं १६१३ मा राजा लोहाङ्ग सेनको धनुषाधाममा एउटा अभिलेख स्थापना गरिएको छ । त्यसबेला उनले वैदिक साहित्यलाई रक्षा गर्न भूमिका खेलेको देखिन्छ । त्यसबाट उनी र उनका उत्तराधिकारीहरूले किराँत प्रदेशमा अधिकार गरिसकेपछि त्यहाँका गुरू, पुरोहित, ज्योतिष र मठमन्दिरका पूजारीहरूलाई क्रमशः मन्थली, दाप्चा, नर्मदेश्वर,दिङला, हलेसी, खाँदवारी, अखले, लेगुवा खार्पा, दलगाउँ,साब्ला, साभदिन, रानीगाउँ, सुलुबुङ्ग, नाम्सालिङ, सतासीधाम जस्ता ठाउँमा विर्ता र गुठी स्थापना गरिदिएका प्रमाणहरू प्राप्त भएका छन् । सेन राजाहरूले आफ्नो प्रशासनको मद्दतका निम्ति मन्त्री सुबा , राय , दिवान, मुखिया जस्ता पदमा किरातहरूलाई राख्ने र त्यहाँका अरू जातिबीच पनि घनिष्ट समझदारी बढाएका थिए । किराँतहरूमा [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] क्षेत्रमा विद्याचन्द्र राय, सप्तरीमा चोङवाङहाङ राय, महोत्तरी मालिवाङहाङ राय, मकवानपुरमा शेरिङहाङ रायलाई अख्तियारी दिई इज्जतसाथ रायसुब्बा भन्न थालियो । ३ पूनिया,सिलीगुढी र गिद्धेपहाडमा पनि किरात सुब्बालाई नै जिम्मा दिई, पाँच खण्डमा छुट्याई लोहाङसेनले दही प्रशासनको व्यवस्था मिलाए । कोचेराजका पालामा पाँच क्षेत्रका लिम्बु सुब्बाहरू पालैपालो मन्त्री हुने कुरालाई संशोधन गरी लोहाङ सेनले विद्याचन्द्र रायलाई मात्र मन्त्री पद दिने परम्पराको थालनी गरे । ती पाँचवटै क्षेत्रको मालपोत कर चार खण्डमा बॉडी २५% सुब्बाले र ७५% केन्द्रलाई पठाउने नियम बसाले । मन्त्री वा नायक, राया र सुब्बाहरूलाई जागिरस्वरूप जमिन दिने र जागिर छुटेपछि जमिन छुटाउनेपरम्परा पनि कायम गरिएको थियो । राजा लोहाङ सेनका ७ वटी रानीहरू थिए । जस्तैःजेठी अनुपावती, माहिली कल्याणमती, साहिँली साहेवदेवी,काहिँली दुलहिनीदेवी, ठाहिँली कोइलीदेवी, ठूलीकान्छीकपूरादेवी र कान्छी गंगादेवी थिए । जेठी रानी अनुपावतीका तर्फबाट राघवनरेन्द्र सेनको जन्म भएको थियो । लोहाङसेनले आफ्ना छोरालाई राजकाजको तालिम दिलाउन मन्त्री विद्याचन्द्र रायका साथमा पठाई दिएका थिए । लोहाङसेनको मृत्यु वि.सं १६४२ मा भएकोले उनका छोरामकवानपुरको गद्दीमा बसे । === राघवनरेन्द्र सेन (१६४२-१७१८) === आफ्नो बाबुले बनाई दिएको मेलजुलको वातावरण पाएकाले राघवनरेन्द्र सेनले शान्तिपूर्वक शासन गर्न समर्थ रहे । उनी प्रजाका प्रीय बन्न सकेका थिए । === हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन): १७१८-१७४१ वि.सं) === राजा राघवनरेन्द्र सेनकी रानी दुर्गावती पट्टिबाट हरिहरइन्द्र सेनको जन्म भएको हो । उनले कोशी नदी र भागीरथीको दोभान गोन्द्वारासम्म आफ्नो राज्य विस्तार गरेका थिए । त्यसैले उनले “हिन्दूपति" भन्ने उपाधि धारण गरेका थिए । उनका छ वटी रानीहरू थिए जस्तैः माहेश्वरपट्टि छत्रपति इन्द्रसेन, यशोधरातर्फ पद्मावती र इन्द्रसेन, सकुन्तलापट्टिका बाशुदेव, महादेवीतिरका शुभसेन,जगन्माताकी राजकुमारी, लक्ष्मीवतीपट्टिबाट प्राणमती र राजमतीको जन्म भएको थियो । राजा हरिहरइन्द्र सेनसाँच्चिकै पुरूषार्थी र विजिगिषु भएको देखिन्छ । उनैले प्राचीन नेपाल [[हरिहरपुरगढी|हरिहरपुर गढी]] निर्माण गरेका थिए । उनकी जेठी पत्नी कुचबिहारका राजा बीरनारायण सिंहकी छोरी थिइन् । उनैका अरू छोरीहरू [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]का राजा [[प्रताप मल्ल]]ले विवाह गरेकाले फरिया नाता थियो । उनकी जेठी रानीबाट छत्रपति इन्द्रसेनको जन्म भएर पनि एउटा सन्तान भएपछि अल्पायुमा मरे । उनी मरेकाले उनका छोरा विधाताइन्द्रसेनलाई राजा हरिहरइन्द्र सेनले राजा घोषित नगरी अर्कीपत्नी महादेवी तर्फका पुत्र शुभ सेनलाई मकवानपुरको उत्तराधिकारी घोषित गरे । उनको त्यो निर्णय नाति विधाताइन्द्र सेनलाई चित्त नबुझेकाले दलबलसाथ लिई विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे । त्यस घटनाले मकवानपुर विभक्तभई कोशी नदीको सीमाना निश्चित हुनगयो । मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेनले चाहेका भए राज्य विभक्त हुने थिएन तर त्यसबेला एकीकरणको चेतना पल्हाएको थिएन । त्यसको परिणतिले मकवानपुर राज्य टुक्रियो र [[विजयपुर राज्य]] स्वतन्त्र अस्तित्वमा आयो । कोशीदेखि टिस्टासम्मको सकल भू-भाग विजयपुर राज्यका नामले नेपालको एकीकरणकालसम्म अस्तित्वमा रहेको थियो । कोशी पूर्वतिर छुट्टै राज्य हुनु राम्रो कुरा थिएन ।। === शुभ सेन (१७४१ - १७६३ वि. सं ) === शुभ सेन मकवानपुरमा शौभाग्यले राजा भएका थिए । उनका दाजु छत्रपतिइन्द्र सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै मरिहालेकाले उनका टुहुरा छोरा विधाताइन्द्र सेनलाई छोडी परलोक भए । उता हरिहरइन्द्र सेनको शेषपछि विधाताइन्द्र सेनले राज्य पाउनुको सट्टामा रानी महादेवीतर्फका छोरा शुभ सेनलाई आफ्नो उत्तराधिकारी बनाईदिए। त्यस कार्यबाट विधाताइन्द्र सेनलाई आफ्नो पक्षमा अविवेक भएको महसुस भएकोले कोशी पूर्व [[लिम्बुवान–गोरखा युद्ध|लिम्बुवानको]] किरातीहरूलाई हात लिएर पूर्वी नेपाल कब्जा गरी आफू स्वतन्त्र राजा भएको घोषणा गरे । अब के थियो र शुभ सेनले पनि ललितपुर, भक्तपुर, गोरखा जस्ता राज्यहरूसंग मद्दत लिई मोरङमाथि आक्रमण गरी १७ वटा गाउँ कब्जा गरी मकवानपुरतिर मिलाएका थिए। त्यति भएर पनि त्यस संयुक्त मकवानी सेनाले मोरङ्गमाथि पूरा कब्जा गर्न सकेन । यसरी मकवानपुर विशाल राज्य रहेन । ती दुवै राज्य मकवानपुर र विजयपुरको प्राकृत सीमाना [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] कायम हुन गयो । कोशी पूर्व टिष्टा पश्चिमको भाग विजयपुर राज्यको हुन गयो । राजा शुभ सेनले आफ्ना छिमेकी राज्यहरूसंग राम्रो सम्बन्ध कायम गरे । उनी गृह प्रशासनमा पनि दक्ष हुनाले आफ्नो मन्त्रीमा प्रवोध दासलाई प्रमुख बनाएका थिए ।आफ्नो भू-भाग विस्तार गर्दै शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनले संयुक्तरूपमा गंगा मैदानमा कब्जा गर्नतिर लागे । दूर्भाग्यवश दुवै राजाहरूलाई मुसलमानी सेनाले पक्रेर दिल्ली पुयाई बेपत्ता गराए । त्यो परिस्थितिमा चौतारा प्रवोध दासले शुभसेनका दुई छोरालाई सुरक्षा दिन महिपति ( मान्धाता) र माणिक्य सेनलाई किरात प्रदेश पुन्याई राखेका थिए । विजयपुरका राजा र मकवानपुरका राजाहरू मुसलमानी चङ्गुलबाट येनकेन फुत्केर आ-आफ्ना राज्यमा फर्के । त्यस अन्तरालमा विधाताइन्द्र सेनकी रानीले विजयपुर र मकवानपुरको संयुक्त शासन चलाएकी थिइन् । उनको नाउँ राजेश्वरी देवी थियो । किराती स्रोतका अनुसार मकवानपुरका राजा शुभाङ्ग सेन (शुभ सेन) का पालामा [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरूगएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो ।किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ । मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमा र कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरेको कुरा माथि उल्लेख गरियो । त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरकोसंयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ । अपहरित मकवानीराजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेनमुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए । फ्रान्सिली यात्री टेवरनियरको वर्णन अनुसार शुभसेनले मुगल बादशाहलाई वार्षिक रू. १२०० /- तिर्ने कवुलियत गरी सम्झौता गरी छुट्न गए भन्ने जानकारी हुन्छ । पछि सोही मूल्य बराबरको एउटा हात्ति वर्षेनी मकवानपुरबाट पटना पठाउने बन्दोबस्त भएको थियो । वि.सं १८१९ मा बडामहाराज श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले मकवानपुर विजय गरेपछि तलहट्टी ( तराई ) को समस्या समाधान गर्दा "मालवाजवी” भनी चौध तमसुकको एक हात र १४ हातकै ( पुच्छरदेखि नाप्दा ) लामो हात्ति बुझाउने प्रचलन अनुसार १८२३ देखि १८२७ सम्मको ५ वर्षसम्मको पाँच हात्ति बुझाएको र पछि १२ हात लामो हात्ति पठाउन थाले । पछि १८३७ मा अंग्रेज गभर्नर हेस्टिङसले आफूलाई मद्दत गरेवापत माफी गरिदिएका थिए ।नेपालको इतिहास लेख्ने [[फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|ह्यामिल्टन]]ले शुभ सेन मुसलमानी पकडबाट फर्केपछि ३१ वर्षसम्म शासन गरेको कुरा उल्लेख गरेका भए पनि प्रमाणित हुन सकेको छैन । हामीमा विदेशीको प्रभाव अनावश्यकरूपमा पर्दा यस्तै धोका हुन्छ । किनभने अपहरित राजाहरूको अभावमा रानी पद्मधाताइन्दु राजेश्वरी देवीले किरात प्रान्तका रायहरूलाई सम्बोधन गरी चेम्जोङ राय, पसेनामा राय, इन्दमा राय, सेवाराय, सुक्मी राय, माजिम् राय, मोआजा राय, गामा राय,साहागं रायलाई मुसलमानी सेना विरूद्ध जाई लाग्ने आह्वान गरी विजयको आशिर्वाद दिइएको थियो । अर्कातिर विचित्रचन्द्र राय मोरङको राजा बन्ने दाउमा लागेको पनि बुझिन्छ । उनको पत्रानुसार २४, ६, ५ थुमका फाकफोक,मिकलुक थुमका योद्धाले मुसलमानलाई जलालगढबाट धपाए । रानीलाई नायव बनाइयो भने १७६३ देखि १७७४ सम्म उनले सफलतापूर्वक मोरङ र मकवानपुरको संयुक्त शासन संचालन गरेकी थिइन् । यसरी विचार गर्दा मुगलहरूले अपहरण गरेका राजाहरू फर्केपछि राजा भएको प्रमाण पाइएका छैनन् । विराट राज्य जिती लिने लिम्बु राजा माराहाङका भाई शुभ सेनलाई भनिएको र उनको छोरा हरबाहाङ राय राजाहरूलाई देवअंशी भनी मोरेडेश्वरलाई नै शुभसेन मानी [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढासुब्बा]] र हरवाहाङलाई हर्भङ भनी देवांश मानीमन्दिर स्थापना गरी किरातहरूले पूजा, बलि गरी आएको कुरा किराती इतिहासबाट बुझिन्छ | === मानिक सेन === मकवानपुरका राजाहरूमा विख्यात मानिक सेन मानिन्छन् । उनी शुभ सेनका जेठा छोरा थिएनन् तापनि राजा बन्ने शौभाग्य पाएका थिए । त्यसको कारण विजयपुर राज्यमा शुभ सेनका जेठा छोरा महिपति सेनलाई राजाबनाएकाले कान्छा हुँदा पनि मानिक सेनले मकवानपुरको गद्दी पाएका थिए । वि.सं. १७७४ मा मकवानपुरमाथि बाहयआक्रमण हुन लागेकोमा माघ सुदी चतुर्दशीमा देवानशिवसिंह बानिया क्षेत्रीलाई [[मकवानपुर गढी]]बाट पत्र लेखेका थिए र त्यो प्रकाशित छ । मकवानपुरलाई त्यस समयमा खतरा पर्नु पर्ने खास कुरा आफ्ना बाबुकै पालादेखि मुसलमानी अतिक्रमणलाई संकेत गरेको हुनसक्ने कुरामा स्वतः विचार गर्न सकिन्छ । आफ्नो सेनालाई हरिहरपुर जाने सल्लाह पत्रमा दिनुको हेतु अर्को हुन ज्यादै कम सम्भावना छ । राजा मानिक सेनको उल्लेख वि.सं. १७७५आश्विनसुदी पूर्णिमा आइतवारको अभिलेखमा परेको छ । सो अभिलेख हाल चण्डनीमाइ राखेको ढुंगामा १०.५x२"उक्त अभिलेख उत्कीर्ण गरिएको छ । मकवानपुर जिल्लाहटिया गा.वि.स. वार्ड नं. २ को गुबावारी गाउँमा हेटौडादेखि ८ किलोमिटर पूर्वी पहाडको फेदीमा छ । पहिले मकवानपुरगढीमा सेन राजाका दरबार नजिक रहेकोमा २०१२ सालमा सेन राजाका पूरेत अर्ज्यालहरूले आफ्ना पूर्खाले स्थापना गरेकी देवी भनी गुवावारीमा लगेर पुनस्थापित गरेका थिए । वि.सं २०३९ सालमा तिलकबहादुर बानियाँले देवीस्थानको सफा सुग्घर गर्दा मूर्तिलाई आड लगाएको तल्लो ढुंगामाअक्षर जस्ता देखेर पढेर जानकारी भएको थियो । देवीको मूर्ति २०४१ साल चैत्रमा चोरी भयो र हाल सो अभिलेखको ढुंगो नाङ्गै छ । देवीको मूर्ति सिंहवाहिनी, ४ हातमा आयुधाश्त्र,मुण्डमाला १६ x १०" लामा चाक्लो थियो र ती देवीलाई चण्डिनी देवी वा बदीका देवीको मूर्ति पनि भनिन्थ्यो र सो अभिलेखको पाठ "स्वस्ति श्री श्री वदीका क मुर्ती श्रीश्रीमानिक सेनक राजे समय महन्ती सकत सिघ बानीयानेथपना कैल श्रीसम्वत् १७७५ साल श्री साके १६४१आसीनसुदी १५ रोज १ कर नीहार श्री नारायेन हमत्रह:अग्याकारी" सम्वत्‌मा १ वर्ष अन्तर देखिन्छ । राजा मानिक सेनले मुकुन्द सेनद्वारा निर्मित मकवानपुर गढीको निर्माण गरी मजबुत बनाउनुका साथै हरिहरपुरगढी, सिन्धुली गढी, पौवा गढी, पर्सागढीको समेत निर्माण गरी राज्यलाई सुरक्षित पारेका थिए । उनले [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत]] उत्तरतिरका मगरहरूका बस्तीलाई विकास गराएका र पर्सा गढी निर्माण गरी सकेपछि पारसनाथको मन्दिर निर्माण गर्नुका साथै जनकपुरकी जानकी माईलाई भूमि अर्पण गरी गुठी राखिदिएका थिए । राजा माणिक्यसेनले मकवानपुरलाई मजबुत बनाउन ठूलै प्रयत्न गरेको देखिन्छ । वि.सं १७८४ मा जनकपुरका गोसाईलाई भोगलगाउन र १७८७ मा मकवानपुर गढी भित्र वंशगोपालकोमूर्तिको स्थापना गरेबाट उनी पुरूषार्थी योद्धाका साथै धार्मिक भएको प्रमाणित भएको छ ।<ref>{{Cite journal |first=डा. राजाराम सुवेदी |date=June 2001 |title=मकवानपुर राज्य |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |issue=147 |pages=47 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |archive-date=2024-04-08 |access-date=2024-04-08 }}</ref> === हेमकर्ण सेन === जेठा छोरा भएकाले हेमकर्ण सेन आफ्ना बाबुको मृत्युपछि वि.सं.१७९० मा मकवानपुरको गद्दीमा बसेका थिए । हेमकर्ण सेनले आफ्ना भाइहरूको मद्दत लिएर शासन गर्न थालेकाले माहिला भाइ जगत सेनलाई मकवानपुरको पूर्वी क्षेत्र [[कमला नदी]]देखि कोशीसम्मको समथर भूभाग तलहट्टी र माझकिरात पहाडी भागसमेत रेखदेख गर्न लगाएका थिए । त्यसो गर्दागर्दै माझ किरात क्षेत्रलाई जगत सेनले हात पारेर त्यस ठाउँका स्वतन्त्र राजा भए । त्यसरी नयाँ राज्य स्थापना भई [[चौदण्डी]]का नामले प्रख्यात हुन गयो । चौदण्डी गढी राज्य राजा हेमकर्ण सेनका दिग्बन्धन सेन र रणमर्दन सेन( रणमस्त) नामका दुई छोरा र इन्द्रकुमारी तथा नाम जानकारी नभएकी गरी दुई छोरी थिए । जेठी छोरी इन्द्रकुमारीको विवाह [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का युवराज [[पृथ्वीनारायण शाह]]संग भएको थियो । १३ वर्षकी कन्या १५ वर्षका वरको विवाह वि.सं १७९४ मा सम्पन्न भएको थियो। मकवानी रानीले आफ्नी सानी छोरीले सासु चन्द्रप्रभाको कर्कशबुहार्तन भोग्न सक्षम हुने छैनन् भन्ने ठानेकी थिइन । === दिग्वन्धन सेन === === मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९) === {{मुख्य|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}} वि.स. १८१९ को भदौ मा (ई २१ अगस्ट १७६२ मा ) [[गोरखा राज्य]] र [[मकवानपुर राज्य]]बीच युद्ध भएको थियो। <ref>{{Cite web |last=Basnyat |first=Prem Singh |date=31 July 2020 |title=The battle of Makawanpur |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/97266/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128125318/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-makawanpur/ |archive-date=28 January 2021 |access-date=28 January 2021 |website=My Republica |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115210347/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/97266/ |date=15 January 2021 }}</ref> करिब आठ घण्टासम्म चलेको लडाइँमा गोर्खाली विजयी भयो । <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O3RuAAAAMAAJ|title=Military History of Nepal|date=1995|location=}}</ref> मकवानपुरको तर्फबाट ६० गोर्खाली सैनिक मारिए र ४०० सिपाही मारिए। <ref name=":0" /> मकवानपुरका राजा दिग्बन्धन सेनले बंगालका नवाब मिर कासिमसँग सहयोग मागेका थिए। गुरगिन खानको नेतृत्वमा आएको बंगाली सेनालाई छापामार युद्ध गरी पराजित गरेपछि दिग्बन्धन सेनले आत्मसमर्पण गरे र मकवानपुर पूर्णतः गोरखामा विलय भयो। == अर्थतन्त्र == === व्यापार === == वैदेशिक सम्बन्ध == == राजा == {| class="wikitable" |+ ! !राजा !जन्म !शासन !मृत्यु |- |१. |लोहाङ सेन | |१६१०- १६४२ वि.सं. | |- |२ |राघवनरेन्द्र सेन | |१६४२-१७१८ | |- |३ |हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन) | |१७१८-१७४१ वि.सं | |- |४ |शुभ सेन | |१७४१ - १७६३ वि. सं | |- |५ |मानिक सेन | | | |- |६ |हेमकर्ण सेन | |वि.सं. १७९०–१८१६ |१८१६ |- |७ |दिग्वन्धन सेन | |१८१६- १८१९ | |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:सेन राज्यहरू]] [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] rspgh19wkssi1eno72wm15u3qdf16km 0 141178 1392150 1353441 2026-10-02T12:27:29Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392150 wikitext text/x-wiki डान्टे अलिगेरी (मे/जुन १२६५ – १४ सेप्टेम्बर, १३२१) मध्यकालका [[इटालेली भाषा]]का कवि थिए। उनलाई [[भर्जिल]] पछिका इटालीका सबैभन्दा महान कविका रूपमा लिइन्छ। उनी इटालीका राष्ट्रकवि समेत हुन्। उनको सुप्रसिद्ध पुस्तक डिभाइन कमेडी महाकाव्यहरू मध्ये सबैभन्दा अनुपम कृति हो। यसका अतिरिक्त उनको गीतीकाव्य वीटा न्युओवा (जसको अर्थ हुन्छ नयाँ जीवन) अत्यन्तै मार्मिक कविताहरूको एक सङ्ग्रह हो, जसमा उनले आफ्नी प्रेमिका सीट्रिसको प्रेमकथा तथा २३ वर्षको उमेरमै भएको उनको देहावसान माथी मार्मिक विरह कथा वर्णन गरेका छन्। डान्टेको जन्म [[युरोप|यूरोप]] महाद्विपको [[इटाली]] नामक राष्ट्रमा भएको थियो। उनी [[फ्लोरेन्स]]का नागरिक थिए। उनको परिवार प्राचिन भएपनि उच्चवर्गीय भने थिएन। उनको जन्म त्यस समय भयो जब मध्ययुगीन विचारधारा र संस्कृतिको पुनरूत्थान हुन प्रारम्भ हुँदै थियो। राजनीति सम्बन्धी विचार तथा कला सम्बन्धी मान्यतामा पनि परिवर्तन आउँदै थियो। [[रोमन भाषा|ल्याटिन भाषा]]मा लेख्नुको सट्टा डान्टेले सामान्य बोलीचालीको इटालेली भाषामा आफ्ना रचनाहरू तयार गरी सम्पूर्ण इटालीलाई इतिहाँसको पानामा गौरवान्वित तुल्याए जुन कार्य युग परिवर्तनको शङ्खनाद थियो भन्दा अत्युक्ति नहोला। डान्टे केवल कवि र विचारक मात्र थिएनन्, उनी राजनीतिज्ञ र प्रशासक पनि थिए। उनले फ्लोरेन्स राज्यमा शासन पनि गरे। ==प्रारम्भिक जीवन== डान्टे फ्लोरेन्स (जुन अहिलेको इटालीमा पर्छ) मा लगभग सन् १२६५ तिर जन्मिएका थिए। उनको जन्म मिति ठ्याक्कै कसैलाई थाहा छैन, तर उनको प्रसिद्ध कृति [[द डिभाइन कमेडी]]मा भएका सङ्केतहरूका आधारमा अनुमान लगाउन सकिन्छ।<ref name=dbi>{{cite encyclopedia|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/dante-alighieri_%28Dizionario-Biografico%29/|title=Alighieri, Dante|encyclopedia=Dizionario Biografico degli Italiani|first=Siro A.|last=Chimenz|volume=2|year=1960|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it|access-date=February 22, 2022|archive-date=March 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317041529/https://www.treccani.it/enciclopedia/dante-alighieri_(Dizionario-Biografico)/|url-status=live}}</ref> उक्त पुस्तकको पहिलो भाग इन्फेर्नोमा डान्टेले आफूले आधा जीवन बाँचिसकेको कुरा उल्लेख गरेका छन्। [[बाइबल]]का अनुसार मानिसको जीवन ७० वर्षको हुन्छ जसको मतलब त्यस कृति लेख्दाका बखत डान्टे लगभग ३५ वर्षका थिए। साथै यो कथा सन् १३०० मा भएको देखाइन्छ, त्यसैले उनको जन्म सन् १२६५ वरपर भएको हुनसक्छ। द डिभाइन कमेडीको अर्को भाग प्याराडिजोमा डान्टेले आफ्नो जन्म समयलाई इशारा गर्दै मिथुन राशीको बारेमा कुरा गरेका छन्। सन् १२६५ मा सूर्य मिथुन राशीमा लगभग मे ११ देखि जुन ११ सम्म थियो, जसले गर्दा उनको जन्म मिति अझ स्पष्ट हुन्छ। डान्टेले आफ्नो परिवार [[प्राचीन रोम]]बाट आएको दाबी गरेका थिए (इन्फर्नो*, अध्याय १५, हरफ ७६), तर उनले नाम लिने सबैभन्दा पुरानो पूर्वज उनका बुढा हजुरबुवा क्याच्चागुइदा थिए (प्याराडिजो, अध्याय १५, हरफ १३५), जसको जन्म सन् ११०० तिर भएको थियो। डान्टेका बुवा अलिघिएरो दी बेलिनचिओने व्यवसायी र साहुकार थिए। उनकी आमाको नाम बेल्ला थियो जो एक कुलीन फ्लोरेन्सी परिवारकी छोरी थिइन्। उनकी आमाको निधन उनी १० वर्षको नपुग्दै भयो। आमाको मृत्यु पछि डान्टेका बुवा अलिघिएरोले लापा दी चियारिस्सिमो चिआलुफीसँग पुनः विवाह गरे, यद्यपि उनीहरूले औपचारिक रूपमा विवाह गरे कि गरेनन् भन्ने स्पष्ट छैन। उनले दुई सन्तान जन्माइन्। डान्टेका सौतेनी भाइको नाम फ्रान्सेस्को र सौतेनी बहिनीको नाम ताना थियो।<ref name="Trecc">{{cite dictionary|dictionary=Dizionario Biografico degli Italiani|publisher=[[Enciclopedia Italiana]]|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/dante-alighieri_(Dizionario-Biografico)/|title=Alighieri, Dante|first=S.A|last=Chimenz|year=2014|bibcode=2014bea..book...56.|language=it|access-date=March 7, 2016|archive-date=March 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308070357/http://www.treccani.it/enciclopedia/dante-alighieri_(Dizionario-Biografico)/|url-status=live}}</ref> डान्टेको समयमा, उत्तरी इटालीका धेरै शहरहरू दुई राजनीतिक समूहमा विभाजित थिए: ग्वेल्फ, जो पोपलाई समर्थन गर्थे, र गिबेलिन, जो पवित्र रोम साम्राज्यलाई समर्थन गर्थे। डान्टेको परिवार ग्वेल्फहरूको समर्थनमा थियो। सन् १२६० मा, गिबेलिनहरूले मोन्टापर्टीको युद्ध जितेर फ्लोरेन्स राज्यलाई समेत आफ्नो नियन्त्रण लिए र धेरै ग्वेल्फ परिवारहरूलाई राज्यबाट बाहिर धपाए। यद्यपि डान्टेको परिवार ग्वेल्फ भए पनि उनीहरूलाई युद्धपछि कुनै हानी भएन। उनका बुवा अलिघिएरोले कुनै ठूलो सार्वजनिक सेवाको पद धारण नगरेको कारण उनीहरूको परिवार भने सुरक्षित नै रह्यो। १२६६ मा, ग्वेल्फहरूले पुन: लडाईँ गरी बेनेभेन्टोको युद्ध जिते र फ्लोरेन्सलाई गिबेलिनहरूबाट फिर्ता लिए। डान्टेले भनेका छन् कि उनले पहिलोपटक बिआत्रिछे पोर्टिनारीलाई तब भेटे जब उनी ९ वर्षका थिए र बीट्राइस ८ वर्षकी थिइन्।<ref>{{Cite web|url=https://www.florenceinferno.com/beatrice-portinari/|title=Beatrice and Dante Alighieri > A Love Story|date=December 14, 2016|access-date=January 13, 2022|archive-date=January 13, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113235750/https://www.florenceinferno.com/beatrice-portinari/|url-status=live}}</ref> उनले पहिलो दृष्टिमा नै बिआत्रिछेसँग प्रेममा परेका दाबी गरेका थिए, तर त्यो बेला उनीहरूको सामान्य बोलीचाली पनि भएको थिएन।<ref>{{cite book |title=Delphi Complete Works of Dante Alighieri |edition= Illustrated |volume=6 |first=Dante |last=Alighieri |publisher= Delphi Classics |year=2013 |isbn=978-1-909496-19-4}}</ref> जब डान्टे १२ वर्षका भए, उनलाई जेम्मा दी मानेट्टो डोनाटीसँग विवाहको आश्वासन दिइयो, जो एक शक्तिशाली परिवारकी छोरी थिइन्। त्यतिबेला बालविवाह सामान्य कुरा थियो र दुइ परिवारबीच औपचारिक सम्झौता भएपछि विवाह हुन्थ्यो। डान्टेले १८ वर्षको भएपछि बिआत्रिछेलाई बारम्बार देख्न पाएको र फ्लोरेन्सका सडकहरूमा उनलाई अभिवादन गरेको दाबी गरेका छन् तर उनीहरूले एकअर्कालाई राम्रोसँग चिन्ने अवसर भने पाएनन्। डान्टेले आफ्नो विवाहको धेरै वर्ष पछि पुन: बिआत्रिछेलाई भेटेको दाबी गरेका छन् र उनका लागि केही सोनेटहरू (१४ पङ्क्तिमा लेखिने कविता) समेत लेखेका थिए। तर उनले कुनै पनि कवितामा आफ्नो पत्नी जेम्मा को कुरा गरेनन्। उनले आफ्नो पुस्तक द डिभाइन कमेडीमा डोनाटी परिवारका अन्य सदस्यहरू, विशेष गरी फोरेसे र पिकार्डाका बारेमा उल्लेख गरेका छन्। डान्टेको विवाहको वास्तविक मिति पनि कसैलाई थाहा छैन, तर यो निश्चित छ कि सन् १३०१ मा निर्वासित हुनु अघि उनकी जेम्माको कोखबाट तीन सन्तान जन्मिएका थिए: पिएट्रो, जाकोपो, र एन्टोनिया। डान्टेले ११ जुन १२८९ मा क्याम्पाल्डिनोको युद्धमा ग्वेल्फ घोडसवारहरूको पक्षमा युद्ध गरेका थिए। यो विजयले फ्लोरेन्सको संविधान संसोधन भयो। राजनीतिक जीवनमा भाग लिनका लागि शहरका कुनै एक व्यावसायिक वा शील्प सङ्घमा सदस्यता लिनु पर्दर्थ्यो, त्यसैले डान्टे चिकित्सक र औषधी व्यवसायीहरूको सङ्घमा सामेल भए। पुराना अभिलेखहरूले यो देखाउँछ कि उनले कहिलेकाहीँ गणतन्त्रको सभाहरूमा बोलेका वा मतदान गरेका थिए, तर १२९८-१३०० को बीचका धेरै बैठकका माइन्युटहरू हराइसकेकाले उनी कति संलग्न थिए भन्ने कुरा स्पष्ट छैन। ==शिक्षा र कवित्व== डान्टेको शिक्षाबारे धेरै जानकारी छैन, तर उनले घरमै वा फ्लोरेन्सको कुनै गिर्जाघर वा मठसँग सम्बन्धित विद्यालयमा अध्ययन गरेको विश्वास गरिन्छ। उनले टसकन कविताको अध्ययन गरेका थिए र बोलोग्नाका कवि गुइडो गुइनिजेलीलाई प्रशंसा गर्थे, जसलाई उनले [[पुर्गाटोरियो]] अध्याय २६ मा आफ्नो "बाबु" भनेर वर्णन गरेका छन्। यो त्यही समय थियो जब सिसिलियन स्कूलको कविता टस्कनीमा प्रसिद्ध हुँदै थियो। डान्टेले अर्नाउट ड्यानियलजस्ता ट्रुबाडोरहरूको कविता र प्राचीन रोमका लेखकहरू, जस्तै सिसेरो, ओविड, र विशेष गरी भर्जिलको लेखाइमा रुचि राखेका थिए। डान्टे र बिआत्रिछे बीचको सम्बन्धले तथाकथित "दरबारिया प्रेम" (कोर्टली लभ) लाई प्रतिनिधित्व गर्छ, जुन अवधारणा फ्रेन्च र प्रोभेन्सल कवितामा लोकप्रिय भएको थियो। दरबारिया प्रेमले प्रायः प्राप्त गर्न नसकिने व्यक्तिको लागि उच्च सम्मानजनक र टाढाको प्रेमलाई जनाउँछ। बिआत्रिछेप्रति डान्टेको प्रेम यस परम्परामा सामान्य थियो, तर उनले यसलाई व्यक्त गर्ने तरिका अद्वितीय थियो। डान्टेले यो प्रेमलाई प्रेरणाको स्रोत बनाएर नयाँ काव्यिक शैली [[डोल्से स्टिल न्वोभो]] ("नयाँ मीठो शैली") सिर्जना गरे। उनका कविताहरूमा बिआत्रिछेलाई एक प्रकारको देवदूतको रूपमा चित्रण गरिएको छ जसले उनलाई आध्यात्मिक रूपमा मार्गदर्शन गर्छिन्। सन् १२९० मा बिआत्रिछेको मृत्यु भएपछि पनि उनी डान्टेको जीवन र कृतिहरूको केन्द्रीय पात्र रहिन् जसले उनको कविता र व्यक्तिगत विश्वासलाई चलायमान बनायो। जब बिआत्रिछेको निधन भयो, डान्टेले बोइथियस र सिसेरोका दार्शनिक कृतिहरू पढेर सान्त्वना पाए, जसमा उनले बुद्धि र मार्गनिर्देशन खोजे। पछि डान्टेले आफूलाई दार्शनिक अध्ययनतर्फ समर्पित गरे र सान्ता मारिया नोभेलाजस्ता धार्मिक विद्यालयहरूमा अध्ययन गरे। उनले फ्लोरेन्समा रहेका दुई प्रमुख [[भीक्षु]]हरू (फ्रान्सिस्कन र डोमिनिकन) बीचको विवादहरूमा पनि भाग लिए। फ्रान्सिस्कनहरूले रहस्यवादी र सन्त बोनाभेन्चुराका सिद्धान्तहरूको व्याख्या गर्थे भने, डोमिनिकनहरूले सन्त थोमस एक्विनासका सिद्धान्तहरूको व्याख्या गर्थे। यी बहसहरूले डान्टेको दर्शन र धर्मको समझलाई आकार दिन मद्दत गर्यो।<ref name=jmdent>{{cite book |title= द प्याराडिजो अफ डान्टे अलिघेरी |url= https://archive.org/details/paradisoofdantea00dantrich |first= Dante |last=Alighieri |editor= Philip Henry Wicksteed, Herman Oelsner |edition= fifth |publisher= J.M. Dent and Company |year= 1904 |page= [https://archive.org/details/paradisoofdantea00dantrich/page/129 129]}}</ref> करिब १८ वर्षको उमेरमा, डान्टेले [[गुइडो काभालकान्ति]], [[लापो जियानी]], [[चिनो दा पिस्टोइया]] र केही समयपछि [[ब्रुनेटो लातिनी]]लाई भेटे। उनीहरूले मिलेर डोल्से स्टिल न्वोभो ("नयाँ मीठो शैली") नामक काव्यिक शैलीको नेतृत्व गरे जसले प्रेम, सुन्दरताको प्रशंसा र आध्यात्मिक विषयहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्थ्यो। ब्रुनेटो लातिनीले डान्टेमाथि विशेष प्रभाव पारेका थिए र डान्टेले उनलाई आफ्नो प्रसिद्ध कृति डिभाइन कमेडी (इन्फर्नो, अध्याय १५, हरफ २८) मा विशेष रूपमा उल्लेख गरेका छन्। यस खण्डमा, डान्टेले ब्रुनेटोसँग हिँड्दै ब्रुनेटोका परिचित साथीहरूको बारेमा सोधिरहेका छन् जसले डान्टेको ब्रुनेटोप्रति सम्मान र उनको शिक्षाप्रतिको कदरभाव देखाउँछ। ==फ्लोरेन्स र राजनीति== डान्टे फ्लोरेन्समा भएको ग्वेल्फ-गिबेलिन संघर्षमा पूर्णरूपमा संलग्न थिए। उनले १२८९ मा क्याम्पाल्डिनोको युद्धमा फ्लोरेन्सका ग्वेल्फहरूतर्फबाट लडाईँ गरे। आफ्नो राजनीतिक जीवन अघि बढाउन उनले सन् १२९५ मा चिकित्सक र औषधि व्यवसायीहरूको समूहको सदस्यता लिए जसले उनलाई सार्वजनिक पद धारण गर्न अनुमति दियो। ग्वेल्फहरू पनि पछि दुई पक्षमा विभक्त भए — सेता ग्वेल्फ (डान्टेको समूह) र काला ग्वेल्फ। [[रोम]]बाट थप स्वतन्त्रता खोज्ने सेता ग्वेल्फहरूले सत्ता कब्जा गरे र काला ग्वेल्फहरूलाई निष्कासित गरे। यसको प्रतिक्रियामा [[पोप बोनिफेस ८]] ले सैन्य हस्तक्षेपको योजना बनाए। सन् १३०१ मा डान्टेलाई एक प्रतिनिधिमण्डलको सदस्यको रूपमा रोम पठाइयो जसको उद्देश्य पोपलाई शान्तिदूतका रूपमा नियुक्त [[चार्ल्स अफ भालोइस]]लाई फ्लोरेन्स नपठाउन राजी गराउनु थियो। ==फ्लोरेन्सबाट निर्वासन== सन् १३०१ मा, पोप बोनिफेसले डान्टेलाई रोममा बस्न आग्रह गरे जब चार्ल्स अफ भालोइस र काला ग्वेल्फहरूले फ्लोरेन्स कब्जा गरे, जसले शहरमा ठूलो विनाश र धेरैको हत्या गरे। नयाँ काला ग्वेल्फहरूको सरकार गठन गरियो र १३०२ मा सेता ग्वेल्फ रहेका डान्टेलाई दुई वर्षको लागि देश निकाला गरी जरिवाना समेत तिर्न लगाइयो। उनलाई सन् १३०० मा शहरको सर्वोच्च पदमा रहँदा [[भ्रष्टाचार]]को आरोप लगाइएको थियो। रोममा रहँदा डान्टेले जरिवाना तिरेनन् किनभने उनले आफूलाई निर्दोष माने र उनको सम्पत्ति काला ग्वेल्फहरूले कब्जा गरेका थिए। परिणामस्वरूप उनलाई स्थायी देश निकाला गरिएको थियो र यदि उनी फर्किएको खण्डमा उनलाई मृत्युदण्ड दिन सकिन्थ्यो। पछि १३०६-०७ तिर डान्टे मोरोएलो मालास्पिनाको अतिथिको रूपमा लुनिगियानामा गइ बसे। सेतो ग्वेल्फहरूले त्यसपछि सत्तामा फर्किने धेरै असफल प्रयासहरू गरे जसमा डान्टेले समेत भाग लिए तर विश्वासघात र आन्तरिक द्वन्द्वका कारण उनी निराश भए। उनी आफ्नो राजनीतिक शत्रुहरूप्रति कटु बने र सबै राजनीतिक गुटबाट टाढा रहँदै आफूलाई "एउटा मात्र गुट" घोषणा गरे। उनले भेरोनामा बार्टोलोमेओ I डेला स्कालाको अतिथिको रूपमा र पछि सार्जानामा जीवन बिताए। सम्भवतः उनी लुक्कामा जेन्टुक्का नामकी महिलासँग बसेका थिए, जसले उनलाई सहज बनाइन् (उनले यसबारे पुर्गाटोरियो मा उल्लेख गरेका छन्)। केही इतिहाँसकारहरूले डान्टेले [[पेरिस]] र अक्सफोर्ड भ्रमण गरेको आँकलन पनि गरेका छन् तर उनले इटाली छोडेर बाहिर गएको कुनै प्रमाण भेटिँदैन। निर्वासनमा हुँदा डान्टेको दर्शन र साहित्यको आफ्नो ज्ञानमा अझ निखार आयो। सन् १३१० मा जब रोमन सम्राट [[हेनरी सातौँ]] लक्जेमबर्ग इटालीमा प्रवेश गरे, डान्टेले उनलाई सम्राट चार्लेमेनको रूपमा हेरे, जसले साम्राज्यलाई पुनर्स्थापित गर्दै काला ग्वेल्फहरूलाई परास्त गर्न सक्छन्। डान्टेले हेनरी र इटालीका राजकुमारहरूलाई आफ्नो राजनीतिक शत्रुहरूलाई समाप्त गर्न आग्रह गरे र फ्लोरेन्समा दैवी क्रोध बोलाए। यस समयमा, उनले "डि मोनार्चिया" लेखे, जसमा हेनरी सातौँ नेतृत्वको एक सार्वभौम राजतन्त्रको प्रस्ताव गरिएको थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist}} ==बाह्य लिङ्कहरू== * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/dante-alighieri/}} * {{Gutenberg author |id=507}} * {{Internet Archive author |sname=Dante}} * {{Librivox author |id=1189}} * {{Curlie|Arts/Literature/Periods_and_Movements/Medieval/Dante_Alighieri/}} * [https://onemorelibrary.com/index.php/en/search-results/author/dante-alighieri-381?order=loc&ord_t=asc Works by Dante Alighieri]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at [https://onemorelibrary.com/index.php/en One More Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200817164938/https://onemorelibrary.com/index.php/en/ |date=2020-08-17 }} (Works in English, Italian, Latin, Arabic, German, French and Spanish) * {{cite SEP |url-id=dante |title=Dante Alighieri |last=Wetherbee |first=Winthrop}} * The [http://www.museocasadidante.it/en/ Dante Museum in Florence]: his life, his books and a history & literature blog about Dante * The [https://web.archive.org/web/20170830160755/http://www.worldofdante.org/ World of Dante] multimedia, texts, maps, gallery, searchable database, music, teacher resources, timeline * The [http://etcweb.princeton.edu/dante/index.html Princeton Dante Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603094521/http://etcweb.princeton.edu/dante/index.html |date=June 3, 2009 }} texts and multimedia * The [http://dante.dartmouth.edu/ Dartmouth Dante Project] searchable database of commentary * [http://www.danteonline.it/english/home_ita.asp Dante Online] manuscripts of works, images and text transcripts by Società Dantesca Italiana * [http://dante.ilt.columbia.edu/ Digital Dante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040326133000/http://dante.ilt.columbia.edu/ |date=2004-03-26 }} – ''Divine Comedy'' with commentary, other works, scholars on Dante * [http://oyc.yale.edu/italian-language-and-literature/ital-310 Open Yale Course on Dante] by [[Yale University]] * [http://perunaenciclopediadantescadigitale.eu/dantesources/en/ DanteSources] project about Dante's primary sources developed by [[Istituto di Scienza e Tecnologie dell'Informazione|ISTI]]-[[National Research Council (Italy)|CNR]] and the [[University of Pisa]] * [https://research.bowdoin.edu/dante-today/ Dante Today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111043549/https://research.bowdoin.edu/dante-today/ |date=January 11, 2018 }} citings and sightings of Dante in contemporary culture * [https://repository.upenn.edu/bibdant/ Bibliotheca Dantesca] journal dedicated to Dante and his reception *[https://web.archive.org/web/20220920172555/https://www.ucl.ac.uk/library/special-collections/a-z/barlow-dante Dante Collection] at [[University College London]] (c. 3000 volumes of works by and about Dante) sakdnb2qvk91ihx0cfbimfituj5uxwx 0 146265 1392161 1321090 2026-10-02T14:55:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392161 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = नुमाफुङ | image = नुमाफुङ.jpg | alt = | caption = | native_name = | director = [[नबिन सुब्बा]] | producer = छबिलाल हाङस्रोङ लिम्बू, सरस्वती हङस्रोङ लिम्बू | writer = | screenplay = [[नबिन सुब्बा]] | story = काजीमान कन्दङवा | based_on = कारोबार की घरबार | narrator = | starring = | music = [[न्ह्यू बज्राचार्य|न्ह्यु ब्रजाचार्य]] | cinematography = राजु थापा | editing = समीरा जैन | released = {{Film date|२००१}} | runtime = ११० मिनेट | country = [[नेपाल]] | language = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | budget = | gross = }} '''नुमाफुङ''' [[नेपाली भाषा]]को एक [[चलचित्र]] हो जसले [[लिम्बू जाति|लिम्बू समुदाय]]को संस्कृति र परम्परालाई चित्रण गर्दछ। यो चलचित्रको पटकथा लेख्ने नबिन सुब्बाले निर्देशन गरेका हुन्। यो चलचित्र तेह्रौँ फिनिश आदिवासी चलचित्र महोत्सवमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |title='जारी'मा नवीन सुब्बाले देखेका त्रुटि, कतिको मिल्छ 'नुमाफुङ'सँग? |url=https://pahilopost.com/content/20230419121349.html |access-date=2025-08-25 |website=पहिलोपोस्ट |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419085041/https://pahilopost.com/content/20230419121349.html |archive-date=2023-04-19}}</ref> चलचित्रका मुख्य पात्रहरू अनुपमा सुब्बा, निवाहाङ्मा लिम्बू, प्रेम सुब्बा, [[आलोक नेम्वाङ|आलोक नेम्बाङ]] र रमेश सिंघक हुन्। लिम्बू भाषामा नुमाफुङको अर्थ "सुन्दर फूल" हो। अधिकांश छायाङ्कन [[नेपाल]]को [[पाँचथर जिल्ला|पाँचथर]], [[सिक्किम]] र [[असम]]मा भएको थियो।<ref>{{Cite web |last= |first= |title=नुमाफुङ : नुमाको नवीन निर्णय |url=https://kathmandupress.com/detail/59009/ |access-date=2025-08-25 |website=काठमाडौँ प्रेस}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-06-03 |title=बोर्डले ‘नुमाफुङ’सहितका १० नेपाली फिल्मलाई एचडी गुणस्तरमा डिजिटाइज गर्ने |url=https://nepalkhabar.com/entertainment/221251-2024-12-13-12-36-56 |access-date=2025-08-25 |website=नेपालखबर |language=}}</ref> == कथा == गाउँकी एक केटी नुमाले आफ्नो बुबाको परम्परागत आर्थिक माग (सुनौली रुपौली) पूरा गरेपछि ओझाङसँग विवाह गर्छिन्। उनीहरूको विवाह छोटो समयको लागि टिक्छ; नुमा गर्भवती हुँदा ओझाङको दुर्घटनामा मृत्यु हुन्छ। शोकमा, नुमा गर्भपतन गर्छिन् र आफ्नो आमाबाबुको घर फर्किन्छिन्। समय बित्दै जाँदा, उनी निको हुन थाल्छिन् र एक पुरानो प्रशंसक रिकुटेलाई भेट्छिन्। यसैबीच, एक धनी प्रेमी, गिरिहाङले नुमासँग विवाह गर्ने प्रस्ताव राख्छिन्। उनको बुबाले विवाह रोक्ने प्रयास गरे पनि, गिरिहाङले मागहरू सजिलै पूरा गर्छिन्, र नुमा अनिच्छुकताका साथ फेरि विवाह गर्छिन्। उनको दोस्रो विवाह दुर्व्यवहारपूर्ण हुन्छ—गिरिहाङ हिंस्रक, मातेको र आक्रामक छिन्। दुर्व्यवहार सहन नसकेर, नुमा रिकुटेसँग भाग्छिन्। फलस्वरूप, उनको बुबा गिरिहाङलाई ठुलो विवाह सम्झौता तिर्न बाध्य हुन्छन्। त्यसो गर्न, उनी आफ्नो सबै जग्गा र घर बेच्छिन्, र परिवारले दुःखमा गाउँ छोड्छ। == कलाकार == * [[आलोक नेम्वाङ|आलोक नेम्बाङ]]: ओझाङ * अनुपमा सुब्बा: नुमा * निवाहाङ्मा लिम्बू: लोजिना * प्रेम सुब्बा: गिरिहाङ * रम्मया तुमरोक: फुङ्गलोटी * रमेश सिंघक: रिकुटे ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb title|0304487}} [[श्रेणी:सन् २००१ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:सन् २००४ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:२००० को दशकका नेपाली भाषाका चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:नेपाली चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा छायाङ्कन गरिएका चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:नेपाली बहुभाषी चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:नेपाली भाषाका चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:नेपाली नाटक चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:नेपाली कथानक चलचित्रहरू]] 9703uvr8xowlde3lugulh14bmcmmgip 0 146718 1392169 1386948 2026-10-02T15:20:42Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392169 wikitext text/x-wiki {{कम्पनी |नाम = नेपाल खाद्य बैंक लिमिटेड |लोगो = |प्रकार = सेवादायि |उद्योग = कृषि तथा पर्यटन |स्थापित वर्ष = सन् २०१५ |संस्थापक = रामराजा श्रेष्ठ ,राजन श्रेष्ठ ,दिपक श्रेष्ठ ,अनिता श्रेष्ठ,राज श्रेष्ठ,शम्भु सिग्देल,जिवन कुमार पौडेल |मुख्यालय = बेलकोटगढी नगरपालिका, नुवाकोट |सेवा क्षेत्र = नेपाल ,नाईजेरिया |प्रमुख कार्यकारी अधिकृत = रामराजा श्रेष्ठ |प्रमुख ब्यक्तिहरू = रामराजा श्रेष्ठ ,योगेन्द्र थापा |उत्पादन = |राजस्व = |चालु पुँजी = १०,००,००,००० |जारी पुँजी = ७,००,००,००० |कर्मचारी = |उत्पादक = |परिसम्पत्ति = |सञ्चालन आय = |शुद्ध आय = |वेबसाईट = }} '''नेपाल खाद्य बैंक लिमिटेड''', नेपालको पहिलो खाद्य बैंक <ref>{{Cite web |last=समाचार |first=आईसीटी |title=नेपाल खाद्य बैंकका अध्यक्ष रामराजा श्रेष्ठलाइ नाइजेरियामा बिशेष सम्मान |url=https://ictsamachar.com/news/19/ |access-date=2025-09-18 |website=ictsamachar.com |language=en}}</ref> भनेर चिनिन्छ। यसलाई '''नेपाल फुड बैंक'', "खाद्य बैंक" समेत भनिन्छ। जस्लाई यो नुवाकोटका बेलकोटगढी नगरपालिका ,काशिटारमा दर्ता गरिएको छ।{{स्रोत नखुलेको}} नेपालमा खाद्य सुरक्षा र कृषि क्षेत्रको विकासका लागि स्थापित एक कम्पनी हो। यसको मुख्य उद्देश्य कृषकहरूबाट सिधै कृषि उत्पादन खरिद गरी भण्डारण गर्नु, उचित मूल्यमा उपभोक्ताहरूलाई उपलब्ध गराउनु र खाद्य वस्तुहरूको आपूर्ति शृङ्खलालाई व्यवस्थित गर्नु हो। हुन त यो बैंकको स्थापनाकाल पश्चात कोभिड महामारिको कारण चुनौतिहरू श्रृजना भएको देखिन्छ। ततपश्चात [[नेपाल सरकार]]ले नै विभिन्न जिल्लामा खाद्य बैंक गरेको भेटिन्छ भने सन् २०२० पछि धेरै संख्यामा फुड बैंक र खाद्य बैंकहरु दर्ता र प्रचलनमा आएको भेटिन्छ। उदाहरणको लागि रास्ट्रिय खाद्य बैंक लिमिटेड र समृद्धि खाद्य बैंक नेपालमा प्रचलनमा आएको कोभिड पछि नै हो भन्ने कुरा दस्तावेजहरुले पुष्ठि गर्दछ। नेपाल खाद्य बैंक लिमिटेडले केही बर्षदेखि नेपाली उत्पादनको अन्तर्राष्ट्रिय बजारिकरणको लागी मार्केट सर्भे, मार्केट रिसर्च एन्ड डेभलपमेन्ट, प्रोडक्ट डिजाइन, फूड सेक्युरिटी, एग्री टुरिजम, क्रियटीङ डिमाण्ड तथा क्षमता अभिबृद्दिको लागी काम गर्दै आएको छ । == स्थापना र अवधारणा == नेपाल खाद्य बैंकको स्थापना सन् २०१५ मा भएको हो। यसको अवधारणा खाद्य सुरक्षा ,कृषि पर्यटन ,रासन कार्ड सहित कृषकहरूलाई उनीहरूको उत्पादनको उचित मूल्य दिलाउनु र बजारमा बिचौलियाहरूको भूमिकालाई कम गर्नु हो। यसले '''खाद्य वस्तुलाई बचत गर्ने'''<ref>{{Cite web |last=Khabar |first=Halo |title=केडिया ग्रुपले तयार पारेको कृषि उपजका उत्पादन अब युरोपेली बजारमा उपलब्ध हुने |url=https://halokhabar.com/news-details/1415/2019-05-01 |access-date=2025-09-18 |website=Halokhabar |language=np }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-10-05 |title=नेपाल खाद्य बैंकका अध्यक्ष श्रेष्ठलाई ‘ओसन युथ फर पिस अवार्ड’, सम्मान थाप्न नाइजेरिया जाँदै |url=https://www.bizkhabar.com/news/30960.html |access-date=2025-09-18 |website=Bizkhabar Online |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240505030021/https://www.bizkhabar.com/news/30960.html |archive-date=2024-05-05 }}</ref> (बचत गर्ने, उधारो लिने र दिने) प्रणालीलाई प्रोत्साहन गर्छ। यसअन्तर्गत, कृषकहरूले आफूले उत्पादन गरेका अन्न, तरकारी र फलफूल बैंकमा जम्मा गर्न सक्छन् र आवश्यक परेको बेला फिर्ता लिन वा सोही बराबरको मूल्य प्राप्त गर्न सक्छन्।<ref>{{Cite web |title=के हो ‘नेपाल खाद्य बैंक ?’ के पाउँछन् कृषकले ? के पाउँछ देशले ?, राम राजा श्रेष्ठसँगको अन्तर्वार्ता |url=https://arthasarokar.com/2016/12/ram-raja-shrestha-2.html |access-date=2025-09-18 |website=arthasarokar.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Osun to partner Nepal bank on Agriculture |url=https://dailytrust.com/osun-to-partner-nepal-bank-on-agriculture/ |access-date=2026-07-06 |website=Daily Trust |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=BusinessDay |date=2017-08-22 |title=Nepalese Bank to invest in Nigeria’s agribusiness |url=https://businessday.ng/agriculture/article/nepalese-bank-invest-nigerias-agribusiness/ |access-date=2026-07-06 |website=Businessday NG |language=en-US}}</ref> == प्रमुख कार्यहरू == नेपाल खाद्य बैंकले विभिन्न कार्यहरू सञ्चालन गर्दछ, जसले कृषि क्षेत्रलाई टेवा पुर्‍याउन मद्दत गर्छ:<ref>{{Cite web |last=Nation |first=The |date=2017-08-08 |title=Nepalese bank mulls massive agric investment in UNILORIN |url=https://thenationonlineng.net/nepalese-bank-mulls-massive-agric-investment-unilorin/ |access-date=2025-09-18 |website=The Nation Newspaper |language=en-US}}</ref> * '''कृषि उपजको भण्डारण र प्रशोधन:''' बैंकले कृषकहरूबाट धान, गहुँ, मकै, दालजस्ता खाद्यान्नहरू र अन्य कृषि उपजहरू सिधै खरिद गरी सुरक्षित भण्डारण गर्छ। यसले गर्दा कृषकहरूले सस्तोमा आफ्नो उत्पादन बेच्नुपर्ने बाध्यता हट्छ। * '''उचित मूल्यको सुनिश्चितता:''' यसले बजार मूल्यमा हुने उतारचढावलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ। जब बजारमा कुनै वस्तुको अभाव हुन्छ, बैंकले आफ्नो भण्डारबाट वस्तुहरू बजारमा ल्याई मूल्य स्थिर राख्न सहयोग गर्छ। * '''आपूर्ति शृङ्खला व्यवस्थापन:''' बैंकले कृषकदेखि उपभोक्तासम्मको खाद्य यात्रालाई व्यवस्थित र पारदर्शी बनाउने प्रयास गर्छ। यसले अनावश्यक बिचौलियाहरूलाई हटाउँछ र सबैलाई फाइदा हुने वातावरण सिर्जना गर्छ। * '''खाद्य सुरक्षाको प्रवर्द्धन:''' विपद् वा संकटको समयमा खाद्य वस्तुहरूको उपलब्धता सुनिश्चित गर्नु पनि यसको एक महत्त्वपूर्ण लक्ष्य हो। * '''कृषक सशक्तिकरण:''' बैंकले कृषकहरूलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन र उनीहरूलाई थप उत्पादन गर्न प्रोत्साहन गर्छ। == चुनौतीहरू र भविष्य == नेपाल खाद्य बैंकले आफ्नो यात्रामा केही चुनौतीहरू पनि सामना गरिरहेको छ। ठूलो मात्रामा कृषि उपजको भण्डारणका लागि आवश्यक पर्ने पूर्वाधारको कमी, लगानीको चुनौती र देशभरि आफ्नो सञ्जाल विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता यसका प्रमुख चुनौती हुन्। यद्यपि, बैंकले आधुनिक प्रविधि र दिगो कृषि प्रणालीलाई अपनाएर यी चुनौतीहरू पार गर्ने लक्ष्य राखेको छ। भविष्यमा नेपाल खाद्य बैंकले नेपालको समग्र कृषि अर्थतन्त्रलाई सकारात्मक दिशामा डोर्‍याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ। २०१७ मा नाईजेरियाको ओसुन राज्यमा कार्यक्रम बिस्तार गरेको देखिन्छ । <ref>{{Cite web |title=नेपाल र नाइजेरियाका उच्च अधिकारीबीच कृर्षि परियोजनामा सम्झौता |url=https://pahilopost.com/content/-42816.html |access-date=2025-09-18 |website=pahilopost.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922041620/https://pahilopost.com/content/-42816.html |archive-date=2025-09-22}}</ref><ref>{{Cite web |last=क्लिकमान्डु |title=नेपाल र नाइजेरियाबीच कृषि क्षेत्रमा सहकार्य गर्ने सम्झौता |url=https://clickmandu.com/2017/12/36505.html |access-date=2025-09-18 |website=Clickmandu |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2017-08-09 |title=Osun to Partner Nepal bank on Agriculture |url=https://www.osunstate.gov.ng/2017/08/osun-partner-nepal-bank-agriculture/ |access-date=2025-09-18 |website=Osun State Official Website |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Uzor |first=Franklin |date=2017-08-23 |title=Nepalese Bank to Invest in Nigeria’s Agribusiness |url=https://www.nipc.gov.ng/2017/08/23/nepalese-bank-invest-nigerias-agribusiness/ |access-date=2025-09-18 |website=Nigerian Investment Promotion Commission |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112135807/https://www.nipc.gov.ng/2017/08/23/nepalese-bank-invest-nigerias-agribusiness/ |archive-date=2024-11-12 }}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{Reflist|2}} 6qo4virh7zymg4q96nkewbo8yzjcd6p 0 148093 1392144 1363468 2026-10-02T12:11:26Z Bishaldev100 28807 /* राजेन्द्रलक्ष्मी-बहादुर शाहको झगडा */ 1392144 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = महोद्दामकीर्ति शाह | image = | caption = | order = | office = चौतारिया | monarch = [[पृथ्वी नारायण शाह]] | term_start = | term_end = | vice_president = | predecessor = | successor = | order1 = | office1 = | term_start1 = | term_end1 = | president1 = | predecessor1 = | successor1 = | order2 = | office2 = | term_start2 = | term_end2 = | deputy2 = | president2 = | predecessor2 = | successor2 = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | resting_place = | party = | spouse = | children = {{flatlist| * [[बलभद्र शाह]] * [[श्रीकृष्ण शाह]] }} | relatives = दाइ [[पृथ्वी नारायण शाह]] | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = शुभद्रावति | education = | awards = | signature = | branch = | service_years = | rank = | unit = | battles = {{Tree list}} * [[ नुवाकोटको युद्ध]] * [[मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको लडाईं]] | mawards = }} '''महोद्दामकीर्ति शाह''' [[गोरखा राज्य|गोर्खा राज्य]]का राजकुमार थिए। उनी आफ्ना दाइ राजा [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]]को नेतृत्वमा [[नेपालको एकीकरण]] सैन्य अभियानको क्रममा सक्रिय थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VXUdAAAAMAAJ|title=A Short History of Nepal|date=1967}}</ref> उनले [[चौतारिया|चौतारिय]] पदमा नियुक्त भएका थिए। १८०१ मा उनले [[नुवाकोटको युद्ध]]मा [[कालु पाँडे|कालू पाण्डे]] र पृथ्वी नारायण शाहको साथ साथ नेतृत्व गरेका थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VXUdAAAAMAAJ|title=A Short History of Nepal|date=1967}}</ref> ==मकवानपुरको हाकिम== गोर्खाले [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर दखल गरे]]पछि महोद्दामकीर्ति शाहलाई हाकिम बनाएर राखेका थिए। उनले त्यहाँ स्वतन्त्र राजा बन्ने चेष्टा गरेको गन्ध पाएर जङ्गी कामबाट झिकी निजामती काममा लगाएका थिए।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नु भएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=१३ |issue=३ |pages=1}}</ref> मकवानपुरले चर्चेको तराई भेगको प्रशासक भएर बसेका [[महोद्दामकीर्ति शाह|महोद्दामकीर्ति शाहले]] मकवानपुरको राजा हुने दाबीलाई [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण]]ले भाइभतिजालाई श्रीपेच बाँड्न विभाजित र टुक्रे राज्यलाई एउटै राज्यमा मिलाएको होइन भनेर सातो लिए पनि उनले राजा हुन्छु भनेर श्रीपेच नै बनाएको खबर [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह बस्नेत]]ले पृथ्वीनारायणलाई पठाइदिएपछि ‘''त्यसो गरिस् भने तेरा आँखा झिकिदिन्छु''’ भनेर गाली गरेपछि महोद्दामकीर्ति बिभिन्डिएर हिँडेपछि उनलाई खुसी पार्न रोजेको [[बाग दरबार]] दिइएको थियो ।<ref>{{Cite web |last=देवकोटा |first=यादव |date=श्रावण २६, २०७५ |title=सत्ता–शक्तिको तोड |url=https://ekantipur.com/koseli/2018/08/11/153395725988514350.html |access-date=2026-01-07 |website=ekantipur.com |language=ne}}</ref> ==कास्कीमा नेपाली दूत== [[कास्की राज्य]]माथि पर्वत र [[लमजुङ राज्य]]ले मौका मौकामा आक्रमण गरी लुट मच्चाएका थिए। त्यसैले कास्की राज्य छिमेकीहरूबाट असुरक्षित थियो।<ref>{{Cite journal |last=सुवेदी |first=राजाराम |date=२०४८ मङ्सिर |title=कास्कीका अन्तिम राजा |journal=गरिमा |volume=१०८ |pages=58-62}}</ref> त्यसको सुरक्षा गोरखाले मात्र गर्न सक्थ्यो। कास्कीका राजाले सहयोग मागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले १८३१ मा चौतारिया [[महोद्दामकीर्ति शाह]]लाई कास्कीतिर पठाई कास्कीको सुरक्षाको जिम्मा लिए<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१८३|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref>। == राजेन्द्रलक्ष्मी-बहादुर शाहको झगडा == [[प्रतापसिंह शाह]]को मृत्युपछि [[राजेन्द्रलक्ष्मी]]ले नायवी लिइन्। उनले महोद्दामकीर्ति शाह र [[दलमर्दन शाह]]लाई काशीबास तोकिदिइन्। महोद्दामकीर्तिका छोरा बलभद्र शाह र कृष्ण शाहलाई दरबारमा बोलाइन् र [[बहादुर शाह]]सँग राजकाजको सल्लाह लिई काम गर्न थालिन्। देवर भाउजू बीच विवाद हुन थाल्यो। राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई नजरबन्दमा राखिन्। पछि बहादुर शाह मुक्त भएर राजेन्द्रलक्ष्मीलाई नजरबन्दमा राखे। त्यसैबेला चौबीसीहरूले गोरखामाथि आक्रमण गरेको हुँदा बहादुर शाहले दरबारको संरक्षक बलभद्र शाह र दलजित शाहलाई छोडी आफू गोरखा तिर लागे। त्यही मौकामा नजरबन्दबाट राजेन्द्रलक्ष्मीले महोद्दामकीर्ति शाहलाई बनारसबाट बोलाइन्। उनी आएपछि बहादुर शाह बाहिर रहेको मौका पारेर राजेन्द्रलक्ष्मीलाई छुटाए। केही दिनपछि महोद्दामकीर्ति शाहलाई एक ब्राह्मणलाई कुटेकोमा मप्यो भनि मारेको आरोपमा बि. सं. १८३७ आषाढमा देश निकाला भएर काशी जानु पर्‍यो। ==सन्तान == उनका दुई छोरा [[बलभद्र शाह]] र [[श्रीकृष्ण शाह (चौतारिया)|श्रीकृष्ण शाह]] पनि चौतारिया नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VXUdAAAAMAAJ|title=A Short History of Nepal|date=1967}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] 72sce5h8hkzeckyhgq1fdh23gxs6xqb 1392146 1392144 2026-10-02T12:17:04Z Bishaldev100 28807 1392146 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = महोद्दामकीर्ति शाह | image = | caption = | order = | office = चौतारिया | monarch = [[पृथ्वी नारायण शाह]] | term_start = | term_end = | vice_president = | predecessor = | successor = | order1 = | office1 = | term_start1 = | term_end1 = | president1 = | predecessor1 = | successor1 = | order2 = | office2 = | term_start2 = | term_end2 = | deputy2 = | president2 = | predecessor2 = | successor2 = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | resting_place = | party = | spouse = | children = {{flatlist| * [[बलभद्र शाह]] * [[श्रीकृष्ण शाह]] }} | relatives = दाइ [[पृथ्वी नारायण शाह]] | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = शुभद्रावति | education = | awards = | signature = | branch = | service_years = | rank = | unit = | battles = {{Tree list}} * [[ नुवाकोटको युद्ध]] * [[मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको लडाईं]] | mawards = }} '''महोद्दामकीर्ति शाह''' [[गोरखा राज्य|गोर्खा राज्य]]का राजकुमार थिए। उनी आफ्ना दाइ राजा [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]]को नेतृत्वमा [[नेपालको एकीकरण]] सैन्य अभियानको क्रममा सक्रिय थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VXUdAAAAMAAJ|title=A Short History of Nepal|date=1967}}</ref> उनले [[चौतारिया|चौतारिय]] पदमा नियुक्त भएका थिए। १८०१ मा उनले [[नुवाकोटको युद्ध]]मा [[कालु पाँडे|कालू पाण्डे]] र पृथ्वी नारायण शाहको साथ साथ नेतृत्व गरेका थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VXUdAAAAMAAJ|title=A Short History of Nepal|date=1967}}</ref> ==मकवानपुरको हाकिम== गोर्खाले [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर दखल गरे]]पछि महोद्दामकीर्ति शाहलाई हाकिम बनाएर राखेका थिए। उनले त्यहाँ स्वतन्त्र राजा बन्ने चेष्टा गरेको गन्ध पाएर जङ्गी कामबाट झिकी निजामती काममा लगाएका थिए।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नु भएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=१३ |issue=३ |pages=1}}</ref> मकवानपुरले चर्चेको तराई भेगको प्रशासक भएर बसेका [[महोद्दामकीर्ति शाह|महोद्दामकीर्ति शाहले]] मकवानपुरको राजा हुने दाबीलाई [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण]]ले भाइभतिजालाई श्रीपेच बाँड्न विभाजित र टुक्रे राज्यलाई एउटै राज्यमा मिलाएको होइन भनेर सातो लिए पनि उनले राजा हुन्छु भनेर श्रीपेच नै बनाएको खबर [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह बस्नेत]]ले पृथ्वीनारायणलाई पठाइदिएपछि ‘''त्यसो गरिस् भने तेरा आँखा झिकिदिन्छु''’ भनेर गाली गरेपछि महोद्दामकीर्ति बिभिन्डिएर हिँडेपछि उनलाई खुसी पार्न रोजेको [[बाग दरबार]] दिइएको थियो ।<ref>{{Cite web |last=देवकोटा |first=यादव |date=श्रावण २६, २०७५ |title=सत्ता–शक्तिको तोड |url=https://ekantipur.com/koseli/2018/08/11/153395725988514350.html |access-date=2026-01-07 |website=ekantipur.com |language=ne}}</ref> ==कास्कीमा नेपाली दूत== [[कास्की राज्य]]माथि पर्वत र [[लमजुङ राज्य]]ले मौका मौकामा आक्रमण गरी लुट मच्चाएका थिए। त्यसैले कास्की राज्य छिमेकीहरूबाट असुरक्षित थियो।<ref>{{Cite journal |last=सुवेदी |first=राजाराम |date=२०४८ मङ्सिर |title=कास्कीका अन्तिम राजा |journal=गरिमा |volume=१०८ |pages=58-62}}</ref> त्यसको सुरक्षा गोरखाले मात्र गर्न सक्थ्यो। कास्कीका राजाले सहयोग मागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले १८३१ मा चौतारिया [[महोद्दामकीर्ति शाह]]लाई कास्कीतिर पठाई कास्कीको सुरक्षाको जिम्मा लिए<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१८३ |date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref>। == राजेन्द्रलक्ष्मी-बहादुर शाहको झगडा == [[प्रतापसिंह शाह]]को मृत्युपछि [[राजेन्द्रलक्ष्मी]]ले नायवी लिइन्। उनले महोद्दामकीर्ति शाह र [[दलमर्दन शाह]]लाई काशीबास तोकिदिइन्। महोद्दामकीर्तिका छोरा बलभद्र शाह र कृष्ण शाहलाई दरबारमा बोलाइन् र [[बहादुर शाह]]सँग राजकाजको सल्लाह लिई काम गर्न थालिन्। देवर भाउजू बीच विवाद हुन थाल्यो। राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई नजरबन्दमा राखिन्। पछि बहादुर शाह मुक्त भएर राजेन्द्रलक्ष्मीलाई नजरबन्दमा राखे। त्यसैबेला चौबीसीहरूले गोरखामाथि आक्रमण गरेको हुँदा बहादुर शाहले दरबारको संरक्षक बलभद्र शाह र दलजित शाहलाई छोडी आफू गोरखा तिर लागे। त्यही मौकामा नजरबन्दबाट राजेन्द्रलक्ष्मीले महोद्दामकीर्ति शाहलाई बनारसबाट बोलाइन्। उनी आएपछि बहादुर शाह बाहिर रहेको मौका पारेर राजेन्द्रलक्ष्मीलाई छुटाए। केही दिनपछि महोद्दामकीर्ति शाहलाई एक ब्राह्मणलाई कुटेकोमा मप्यो भनि मारेको आरोपमा बि. सं. १८३७ आषाढमा देश निकाला भएर काशी जानु पर्‍यो।<ref>{{cite book|title=वडा महाराजा पृथ्वीनारायण साह Gaal सुयोग्य अनुयायी अधिराजकुमार वहाढुर साहकों प्रमाणित इतिहास|author= शम्शेर बहादुर थापा |page=५५|date=२०५५ |publisher=दिवाकर विक्रम शाह|isbn=|url=https://archive.org/details/pfkw_vada-maharaja-prithvi-narayan-shah-devaka-suyogya-anuyayi-adhirajkumar-baha/page/54/mode/2up}}</ref> ==सन्तान == उनका दुई छोरा [[बलभद्र शाह]] र [[श्रीकृष्ण शाह (चौतारिया)|श्रीकृष्ण शाह]] पनि चौतारिया नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VXUdAAAAMAAJ|title=A Short History of Nepal|date=1967}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] m8jgwp6d2fxug5philuyape7g52i6ak 1392148 1392146 2026-10-02T12:24:24Z Bishaldev100 28807 /* राजेन्द्रलक्ष्मी-बहादुर शाहको झगडा */ 1392148 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = महोद्दामकीर्ति शाह | image = | caption = | order = | office = चौतारिया | monarch = [[पृथ्वी नारायण शाह]] | term_start = | term_end = | vice_president = | predecessor = | successor = | order1 = | office1 = | term_start1 = | term_end1 = | president1 = | predecessor1 = | successor1 = | order2 = | office2 = | term_start2 = | term_end2 = | deputy2 = | president2 = | predecessor2 = | successor2 = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | resting_place = | party = | spouse = | children = {{flatlist| * [[बलभद्र शाह]] * [[श्रीकृष्ण शाह]] }} | relatives = दाइ [[पृथ्वी नारायण शाह]] | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = शुभद्रावति | education = | awards = | signature = | branch = | service_years = | rank = | unit = | battles = {{Tree list}} * [[ नुवाकोटको युद्ध]] * [[मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको लडाईं]] | mawards = }} '''महोद्दामकीर्ति शाह''' [[गोरखा राज्य|गोर्खा राज्य]]का राजकुमार थिए। उनी आफ्ना दाइ राजा [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]]को नेतृत्वमा [[नेपालको एकीकरण]] सैन्य अभियानको क्रममा सक्रिय थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VXUdAAAAMAAJ|title=A Short History of Nepal|date=1967}}</ref> उनले [[चौतारिया|चौतारिय]] पदमा नियुक्त भएका थिए। १८०१ मा उनले [[नुवाकोटको युद्ध]]मा [[कालु पाँडे|कालू पाण्डे]] र पृथ्वी नारायण शाहको साथ साथ नेतृत्व गरेका थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VXUdAAAAMAAJ|title=A Short History of Nepal|date=1967}}</ref> ==मकवानपुरको हाकिम== गोर्खाले [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर दखल गरे]]पछि महोद्दामकीर्ति शाहलाई हाकिम बनाएर राखेका थिए। उनले त्यहाँ स्वतन्त्र राजा बन्ने चेष्टा गरेको गन्ध पाएर जङ्गी कामबाट झिकी निजामती काममा लगाएका थिए।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नु भएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=१३ |issue=३ |pages=1}}</ref> मकवानपुरले चर्चेको तराई भेगको प्रशासक भएर बसेका [[महोद्दामकीर्ति शाह|महोद्दामकीर्ति शाहले]] मकवानपुरको राजा हुने दाबीलाई [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण]]ले भाइभतिजालाई श्रीपेच बाँड्न विभाजित र टुक्रे राज्यलाई एउटै राज्यमा मिलाएको होइन भनेर सातो लिए पनि उनले राजा हुन्छु भनेर श्रीपेच नै बनाएको खबर [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह बस्नेत]]ले पृथ्वीनारायणलाई पठाइदिएपछि ‘''त्यसो गरिस् भने तेरा आँखा झिकिदिन्छु''’ भनेर गाली गरेपछि महोद्दामकीर्ति बिभिन्डिएर हिँडेपछि उनलाई खुसी पार्न रोजेको [[बाग दरबार]] दिइएको थियो ।<ref>{{Cite web |last=देवकोटा |first=यादव |date=श्रावण २६, २०७५ |title=सत्ता–शक्तिको तोड |url=https://ekantipur.com/koseli/2018/08/11/153395725988514350.html |access-date=2026-01-07 |website=ekantipur.com |language=ne}}</ref> ==कास्कीमा नेपाली दूत== [[कास्की राज्य]]माथि पर्वत र [[लमजुङ राज्य]]ले मौका मौकामा आक्रमण गरी लुट मच्चाएका थिए। त्यसैले कास्की राज्य छिमेकीहरूबाट असुरक्षित थियो।<ref>{{Cite journal |last=सुवेदी |first=राजाराम |date=२०४८ मङ्सिर |title=कास्कीका अन्तिम राजा |journal=गरिमा |volume=१०८ |pages=58-62}}</ref> त्यसको सुरक्षा गोरखाले मात्र गर्न सक्थ्यो। कास्कीका राजाले सहयोग मागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले १८३१ मा चौतारिया [[महोद्दामकीर्ति शाह]]लाई कास्कीतिर पठाई कास्कीको सुरक्षाको जिम्मा लिए<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१८३ |date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref>। == राजेन्द्रलक्ष्मी-बहादुर शाहको झगडा == [[प्रतापसिंह शाह]]को मृत्युपछि [[राजेन्द्रलक्ष्मी]]ले नायवी लिइन्। उनले महोद्दामकीर्ति शाह र [[दलमर्दन शाह]]लाई काशीबास तोकिदिइन्। महोद्दामकीर्तिका छोरा बलभद्र शाह र कृष्ण शाहलाई दरबारमा बोलाइन् र [[बहादुर शाह]]सँग राजकाजको सल्लाह लिई काम गर्न थालिन्। देवर भाउजू बीच विवाद हुन थाल्यो। राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई नजरबन्दमा राखिन्। पछि बहादुर शाह मुक्त भएर राजेन्द्रलक्ष्मीलाई नजरबन्दमा राखे। त्यसैबेला चौबीसीहरूले गोरखामाथि आक्रमण गरेको हुँदा बहादुर शाहले दरबारको संरक्षक बलभद्र शाह र दलजित शाहलाई छोडी आफू गोरखा तिर लागे। त्यही मौकामा नजरबन्दबाट राजेन्द्रलक्ष्मीले महोद्दामकीर्ति शाहलाई बनारसबाट बोलाइन्। उनी आएपछि बहादुर शाह बाहिर रहेको मौका पारेर राजेन्द्रलक्ष्मीलाई छुटाए। केही दिनपछि महोद्दामकीर्ति शाहलाई एक ब्राह्मणलाई कुटेकोमा मप्यो भनि मारेको आरोपमा बि. सं. १८३७ आषाढमा देश निकाला भएर काशी जानु पर्‍यो।<ref>{{cite book|title=वडा महाराजा पृथ्वीनारायण साह Gaal सुयोग्य अनुयायी अधिराजकुमार वहाढुर साहकों प्रमाणित इतिहास|author= शम्शेर बहादुर थापा |page=७९|date=२०५५ |publisher=दिवाकर विक्रम शाह|isbn=|url=https://archive.org/details/pfkw_vada-maharaja-prithvi-narayan-shah-devaka-suyogya-anuyayi-adhirajkumar-baha/page/54/mode/2up}}</ref> ==सन्तान == उनका दुई छोरा [[बलभद्र शाह]] र [[श्रीकृष्ण शाह (चौतारिया)|श्रीकृष्ण शाह]] पनि चौतारिया नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VXUdAAAAMAAJ|title=A Short History of Nepal|date=1967}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] qxrdioda4yh422gn0e4qcltnivdxnej 1392184 1392148 2026-10-03T04:17:18Z Bishaldev100 28807 /* राजेन्द्रलक्ष्मी-बहादुर शाहको झगडा */ 1392184 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = महोद्दामकीर्ति शाह | image = | caption = | order = | office = चौतारिया | monarch = [[पृथ्वी नारायण शाह]] | term_start = | term_end = | vice_president = | predecessor = | successor = | order1 = | office1 = | term_start1 = | term_end1 = | president1 = | predecessor1 = | successor1 = | order2 = | office2 = | term_start2 = | term_end2 = | deputy2 = | president2 = | predecessor2 = | successor2 = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | resting_place = | party = | spouse = | children = {{flatlist| * [[बलभद्र शाह]] * [[श्रीकृष्ण शाह]] }} | relatives = दाइ [[पृथ्वी नारायण शाह]] | father = [[नरभूपाल शाह]] | mother = शुभद्रावति | education = | awards = | signature = | branch = | service_years = | rank = | unit = | battles = {{Tree list}} * [[ नुवाकोटको युद्ध]] * [[मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९)|मकवानपुरको लडाईं]] | mawards = }} '''महोद्दामकीर्ति शाह''' [[गोरखा राज्य|गोर्खा राज्य]]का राजकुमार थिए। उनी आफ्ना दाइ राजा [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]]को नेतृत्वमा [[नेपालको एकीकरण]] सैन्य अभियानको क्रममा सक्रिय थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VXUdAAAAMAAJ|title=A Short History of Nepal|date=1967}}</ref> उनले [[चौतारिया|चौतारिय]] पदमा नियुक्त भएका थिए। १८०१ मा उनले [[नुवाकोटको युद्ध]]मा [[कालु पाँडे|कालू पाण्डे]] र पृथ्वी नारायण शाहको साथ साथ नेतृत्व गरेका थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VXUdAAAAMAAJ|title=A Short History of Nepal|date=1967}}</ref> ==मकवानपुरको हाकिम== गोर्खाले [[मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)|मकवानपुर दखल गरे]]पछि महोद्दामकीर्ति शाहलाई हाकिम बनाएर राखेका थिए। उनले त्यहाँ स्वतन्त्र राजा बन्ने चेष्टा गरेको गन्ध पाएर जङ्गी कामबाट झिकी निजामती काममा लगाएका थिए।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नु भएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=१३ |issue=३ |pages=1}}</ref> मकवानपुरले चर्चेको तराई भेगको प्रशासक भएर बसेका [[महोद्दामकीर्ति शाह|महोद्दामकीर्ति शाहले]] मकवानपुरको राजा हुने दाबीलाई [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण]]ले भाइभतिजालाई श्रीपेच बाँड्न विभाजित र टुक्रे राज्यलाई एउटै राज्यमा मिलाएको होइन भनेर सातो लिए पनि उनले राजा हुन्छु भनेर श्रीपेच नै बनाएको खबर [[केहरसिंह बस्न्यात|केहरसिंह बस्नेत]]ले पृथ्वीनारायणलाई पठाइदिएपछि ‘''त्यसो गरिस् भने तेरा आँखा झिकिदिन्छु''’ भनेर गाली गरेपछि महोद्दामकीर्ति बिभिन्डिएर हिँडेपछि उनलाई खुसी पार्न रोजेको [[बाग दरबार]] दिइएको थियो ।<ref>{{Cite web |last=देवकोटा |first=यादव |date=श्रावण २६, २०७५ |title=सत्ता–शक्तिको तोड |url=https://ekantipur.com/koseli/2018/08/11/153395725988514350.html |access-date=2026-01-07 |website=ekantipur.com |language=ne}}</ref> ==कास्कीमा नेपाली दूत== [[कास्की राज्य]]माथि पर्वत र [[लमजुङ राज्य]]ले मौका मौकामा आक्रमण गरी लुट मच्चाएका थिए। त्यसैले कास्की राज्य छिमेकीहरूबाट असुरक्षित थियो।<ref>{{Cite journal |last=सुवेदी |first=राजाराम |date=२०४८ मङ्सिर |title=कास्कीका अन्तिम राजा |journal=गरिमा |volume=१०८ |pages=58-62}}</ref> त्यसको सुरक्षा गोरखाले मात्र गर्न सक्थ्यो। कास्कीका राजाले सहयोग मागेपछि पृथ्वीनारायण शाहले १८३१ मा चौतारिया [[महोद्दामकीर्ति शाह]]लाई कास्कीतिर पठाई कास्कीको सुरक्षाको जिम्मा लिए<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१८३ |date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref>। == राजेन्द्रलक्ष्मी-बहादुर शाहको झगडा == [[प्रतापसिंह शाह]]को मृत्युपछि [[राजेन्द्रलक्ष्मी]]ले नायवी लिइन्। उनले महोद्दामकीर्ति शाह र [[दलमर्दन शाह]]लाई काशीबास तोकिदिइन्। महोद्दामकीर्तिका छोरा बलभद्र शाह र कृष्ण शाहलाई दरबारमा बोलाइन् र [[बहादुर शाह]]सँग राजकाजको सल्लाह लिई काम गर्न थालिन्। देवर भाउजू बीच विवाद हुन थाल्यो। राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई नजरबन्दमा राखिन्। पछि बहादुर शाह मुक्त भएर राजेन्द्रलक्ष्मीलाई नजरबन्दमा राखे। त्यसैबेला चौबीसीहरूले गोरखामाथि आक्रमण गरेको हुँदा बहादुर शाहले दरबारको संरक्षक बलभद्र शाह र दलजित शाहलाई छोडी आफू गोरखा तिर लागे। त्यही मौकामा नजरबन्दबाट राजेन्द्रलक्ष्मीले महोद्दामकीर्ति शाहलाई बनारसबाट बोलाइन्। उनी आएपछि बहादुर शाह बाहिर रहेको मौका पारेर राजेन्द्रलक्ष्मीलाई छुटाए। केही दिनपछि महोद्दामकीर्ति शाहलाई एक ब्राह्मणलाई कुटेकोमा मप्यो भनि मारेको आरोपमा बि. सं. १८३७ आषाढमा देश निकाला भएर काशी जानु पर्‍यो।<ref>{{cite book|title=वडा महाराजा पृथ्वीनारायण साहका सुयोग्य अनुयायी अधिराजकुमार वहादुर साहको प्रमाणित इतिहास|author= शम्शेर बहादुर थापा |page=७९|date=२०५५ |publisher=दिवाकर विक्रम शाह|isbn=|url=https://archive.org/details/pfkw_vada-maharaja-prithvi-narayan-shah-devaka-suyogya-anuyayi-adhirajkumar-baha/page/54/mode/2up}}</ref> ==सन्तान == उनका दुई छोरा [[बलभद्र शाह]] र [[श्रीकृष्ण शाह (चौतारिया)|श्रीकृष्ण शाह]] पनि चौतारिया नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VXUdAAAAMAAJ|title=A Short History of Nepal|date=1967}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] o5ge7kk8p4qz2d5vxdy4s8nm56qnl0t 0 148287 1392145 1386312 2026-10-02T12:12:04Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392145 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|काल्पनिक र जादुमयी पात्रहरूमा आधारित लोककथाको एक विधा}} [[File:Carl_Larsson_-_Little_Red_Riding_Hood_1881.jpg|thumb|सन् १८८१ मा कार्ल लार्सनले बनाएको '[[लिटिल रेड राइडिङ हुड]]' र ब्वाँसोको चित्र।]] '''दन्त्यकथा''' वा '''परिकथा''' भन्नाले [[लोककथा]] विधा अन्तर्गत पर्ने एक [[लघुकथा]]लाई बुझिन्छ।<ref>{{cite book|last=Jorgensen|first=Jeana|date=2022|title=Fairy Tales 101: An Accessible Introduction to Fairy Tales|publisher=Fox Folk Press|pages=372 pages|isbn=979-8985159233}}</ref> यो आफैँले कल्पना गरेर भनिने कथा हो। यस्ता कथाहरू धेरै पहिला देखि नै हाम्रो घरगाउमा भनिँदै आएका हुन्छन्। यस्ता कथाहरूमा प्रायः [[जादू]], मन्त्र र काल्पनिक वा तल्लो तहका देवताहरू जस्ता पात्रहरूको प्रयोग हुन्छन्। धेरै संस्कृतिहरूमा मिथक र लोककथा वा परीका कथाबीच कुनै स्पष्ट भिन्नता हुँदैन; यी सबै मिलेर साक्षरता पूर्वको समाजको साहित्य बन्दछ।<ref>{{Cite book|last=Bettelheim|first=Bruno|year=1989|title=The Uses of Enchantment|url=https://archive.org/details/usesofenchantmen00brun/page/25|page=25}}</ref> यसलाईलाई अन्य लोक कथाहरू जस्तै [[दन्त्यकथा]] (किंवदन्ती, जसमा घटनाहरू सत्य हुन् भन्ने विश्वास गरिन्छ)<ref>{{Cite dictionary |last=Thompson |first=Stith |dictionary=Funk & Wagnalls Standard Dictionary of Folklore, Mythology & Legend |date=1972 |title=Fairy Tale |publisher=Funk & Wagnalls |isbn=978-0-308-40090-0}}</ref> र स्पष्ट नैतिक सन्देश दिने पशु-कथाहरूबाट अलग गर्न सकिन्छ। यस विधामा प्रचलित तत्वहरूमा ड्रागन, बाउन्ने, परी, राक्षस, पिशाच, बोक्सी, वनमान्छे, लुटेरा, दानव, बोल्ने जनावर आदी पर्दछन्। सामान्य सन्दर्भमा, यो शब्द कुनै असाधारण खुसीको वर्णन गर्न पनि प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{cite web|last1=Martin|first1=Gary|title='Fairy-tale ending' – the meaning and origin of this phrase|url=https://www.phrases.org.uk/meanings/fairy-tale-ending.html|website=Phrasefinder}}</ref> कथाहरू भन्दा फरक, दन्त्यकथाहरूलाई उनीहरूको संस्कृतिमा वास्तविक मानिन्छ; तर यसमा धर्म वा वास्तविक स्थान र मानिसहरूको सन्दर्भ अति नै कम हुन्छ। यिनीहरू वास्तविक समयको सट्टा धेरै समय पहिले वा '''एकादेश'''मा को सन्दर्भमा हुन्छन्।<ref>{{Cite book|last=Orenstein|first=Catherine|year=2002|title=Little Red Riding Hood Uncloaked|url=https://archive.org/details/littleredridingh0000oren_t9q3|page=[https://archive.org/details/littleredridingh0000oren_t9q3/page/9 9]}}</ref> दन्त्यकथा हरू मौखिक र लिखित दुवै रूपमा पाइन्छन्। यो शब्द (फ्रान्सेलीमा "conte de fées") भन्ने नाम १७औँ शताब्दीको अन्त्यमा मदाम दे औलनोयले पहिलो पटक प्रयोग गरेकी थिइन्।<ref>{{Cite news|last=Gray|first=Richard|url=http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/6142964/Fairy-tales-have-ancient-origin.html|title=Fairy tales have ancient origin|work=The Telegraph|date=5 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090908150605/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/6142964/Fairy-tales-have-ancient-origin.html|archive-date=8 September 2009|access-date=2 February 2026}}</ref> डरहम र लिस्बनका विश्वविद्यालयहरूका अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यस्ता कथाहरू हजारौँ वर्ष पुराना, सम्भवतः कांस्य युग देखिका हुन सक्छन्।<ref name="bbc">{{cite news|title=Fairy tale origins thousands of years old, researchers say|url=https://www.bbc.com/news/uk-35358487|website=BBC News|date=20 January 2016}}</ref> मूल रूपमा, वयस्कहरू पनि बालबालिकाहरू जत्तिकै परी कथाका श्रोता थिए। साहित्यिक दन्त्यकथाहरू वयस्कहरूका लागि बनाइएका कृतिहरूमा देखा पर्दथे, तर १९औँ र २०औँ शताब्दीमा यस्ता कथाहरू बाल साहित्यसँग सम्बन्धित भएको थियो। == परिभाषा == [[नेपाली बृहत् शब्दकोश]]का अनुसार, दन्त्यकथा भनेको लोकले युगौँदेखि परम्परागत रूपमा संरक्षित गर्दै आएको, मौखिक तथा काल्पनिक कथा भनेर परिभाषित गरेको छ।<ref>{{cite news|title=दन्त्यकथा|url=https://nepalishabdakosh.com/dictionary?dict=NepNep&word=%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%20%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE|website=नेपाली शब्दकोश|date=१९ माघ २०८२|language=नेपाली}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == इतिहास == यस प्रकारको कथाको मौखिक परम्परा लिखित भन्दा धेरै अघिदेखि नै आएको थियो। कथाहरू लेख्नुको सट्टा नाटकीय रूपमा भनिन्थ्यो वा अभिनय गरिन्थ्यो, र पुस्तादेखि पुस्तासम्म हस्तान्तरण पनि गरिन्थ्यो। यस कारणले गर्दा, तिनीहरूको विकासको इतिहास अनिवार्य रूपमा अस्पष्ट छ। दन्त्य कथाहरू, कहिलेकाहीँ, साक्षर संस्कृतिभरि लिखित साहित्यमा देखा पर्छन्।<ref>{{cite journal |last1=Honti |first1=John Th. |title=Celtic Studies and European Folk-Tale Research |journal=Béaloideas |date=1936 |volume=6 |issue=1 |pages=33–39 |doi=10.2307/20521905 |jstor=20521905 }}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:दन्त्यकथाहरू| ]] [[श्रेणी:लोककथा]] [[श्रेणी:परम्परागत कथाहरू]] 5ldjclxs7k825ba75hs16fsoa3btd5z 0 149473 1392193 1364502 2026-10-03T05:15:36Z Ramesh Deuba 37151 सुधार गरियो 1392193 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = रुबी कुमारी ठाकुर | native_name = | native_name_lang = ne | image = Rubi Kumari Thakur.jpg | caption = आधिकारिक तस्विर, २०२६ | office = [[प्रतिनिधि सभाको सभामुख (नेपाल)|प्रतिनिधि सभाको उपसभामुख]] | president = [[रामचन्द्र पौडेल]] | vice_president = [[राम सहाय यादव]] | prime_minister = [[बालेन्द्र शाह]] | 1blankname = [[सभामुख]] | 1namedata = [[डोलप्रसाद अर्याल]] | predecessor = [[इन्दिरा राना मगर]] | term_start = २७ चैत २०८२ | term_end = | office1 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा सदस्य]] | term_start1 = १२ चैत २०८२ | term_end1 = | predecessor1 = | successor1 = | constituency1 = [[समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली|समानुपातिक सूची]] ([[श्रम संस्कृति पार्टी|श्रसपा]]) | birth_date = {{birth date and age|2000|01|01|df=y}} | birth_place = मुजेलिया, [[धनुषा जिल्ला|धनुषा]], [[नेपाल]] | father = सोग्रथ ठाकुर | mother = रेणु देवी | party = {{color box|{{party color|श्रम संस्कृति पार्टी}}}} [[श्रम संस्कृति पार्टी]] | other_party = | spouse = | children = }} '''रुबी कुमारी ठाकुर'''{{efn|{{langx|en|Ruby Kumari Thakur}}; {{langx|mai|𑒩𑒳𑒥𑒲 𑒏𑒳𑒧𑒰𑒩𑒲 𑒚𑒰𑒏𑒳𑒩 ([[तिरहुता लिपि|तिरहुता]]), 𑂩𑂳𑂥𑂲 𑂍𑂳𑂧𑂰𑂩𑂲 𑂘𑂰𑂍𑂳𑂩 ([[कैथी लिपि|कैथी]]), रुबी कुमारी ठाकुर ([[देवनागरी लिपि|देवनागरी]])}}}} (जन्म २०५७) २७ चैत २०८२ देखि [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] उपसभामुखको रूपमा सेवा गरिरहेकी नेपाली राजनीतिज्ञ हुन् । उनी १२ चैत २०८२ देखि [[श्रम संस्कृति पार्टी]] [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्य छिन् ।<ref>{{Cite news|url=https://english.ratopati.com/story/53827/these-are-the-4-people-who-will-become-proportional-representatives-from-the-labor-culture-party|title=Harka Sampang's Labor Culture Party Finalizes Proportional Representation Candidates|date=15 March 2026|work=Ratopati|access-date=10 April 2026}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन == ठाकुरको जन्म मुजेलिया, धनुषा, नेपालमा सोग्रत ठाकुर र रेणु देवी ठाकुरको घरमा भएको थियो । रुबी कुमारी ठाकुर सर्लाहीको बलरा नगरपालिका वडा न. ४ स्थित बलरा बहुप्राविधिक शिक्षालय, बलराबाट अध्ययन गर्नु भएको छ । राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्दा उनी अपेक्षाकृत कम उमेरमा सार्वजनिक ध्यानमा पुगेकी थिइन् ।<ref name="onlinekhabar-ruby">{{Cite web |title=२५ वर्षकी रुबीलाई हर्क साम्पाङको सरप्राइज |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/03/1891886/25-year-old-ruby-gets-a-surprise-from-hark-sampang |access-date=10 April 2026 |website=Online Khabar |language=ne}}</ref> == राजनीतिक यात्रा == ठाकुर [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२|२०८२ को आम निर्वाचन]]मा [[श्रम संस्कृति पार्टी]] प्रतिनिधित्व गर्ने मधेसी महिला समूहअन्तर्गत समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणालीमार्फत [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] निर्वाचित भएकी थिइन् ।<ref>{{Cite news|url=https://english.ratopati.com/story/54525/father-goes-to-saudi-arabia-to-work-daughter-becomes-mp-in-nepal|title=Father Goes To Saudi Arabia To Work, Daughter Becomes MP In Nepal|date=19 March 2026|work=Ratopati|access-date=10 April 2026}}</ref> २०८२ चैतको अन्त्यमा, उनी [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] समर्थनसहित धेरै राजनीतिक दलहरूको समर्थनमा उपाध्यक्ष पदका लागि उम्मेद्वारको रूपमा देखा परिन् ।<ref name="ht-rsp">{{Cite web |title=RSP decides to back Shram Sanskriti Party for Deputy Speaker |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/rsp-decides-to-back-shram-sanskriti-party-for-deputy-speaker |access-date=10 April 2026 |website=The Himalayan Times}}</ref> उनको उम्मेद्वार चयन प्रक्रियाको समयमा व्यापक संसदीय संरेखण र गठबन्धन गतिशीलताको भागको रूपमा रिपोर्ट गरिएको थियो ।<ref name="khoj-support">{{Cite web |title=Ruby Thakur gains political backing for Deputy Speaker |url=https://khojsamachar.com/nepal-deputy-speaker-ruby-thakur-support/ |access-date=10 April 2026 |website=Khoj Samachar}}</ref> २७ चैत २०८२ मा, ठाकुर प्रतिनिधि सभाको उपाध्यक्षका रूपमा निर्वाचित भइन् । उनी नेपालको संसदको इतिहासमा उपसभामुखको पद सम्हाल्ने सबैभन्दा कान्छी हुन् ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newkerala.com/news/a/26-year-old-rubi-kumari-thakur-elected-as-nepals-youngest-ever-491.htm|title=Nepal Elects 26-Year-Old Rubi Kumari Thakur as Youngest-Ever Deputy Speaker|date=9 April 2026|work=New Kerala|access-date=10 April 2026}}</ref> उनको उदय राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया कभरेजमा नेपालको सङ्घीय राजनीतिक संस्थाहरूमा युवा नेताहरू र मधेसी महिलाहरूको बढ्दो प्रतिनिधित्वलाई प्रतिबिम्बित गर्ने रूपमा उल्लेख गरिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.latestly.com/world/rubi-kumari-thakur-becomes-nepals-youngest-deputy-speaker-wins-hor-post-with-rsp-backing-7388475.html|title=Rubi Kumari Thakur Becomes Nepal’s Youngest Deputy Speaker, Wins HoR Post with RSP Backing|work=Latestly|access-date=10 April 2026}}</ref> == सन्दर्भहरू == === नोटहरू === {{Reflist|50em|group=lower-alpha}} === उद्धरणहरू === <references /> [[श्रेणी:सन् २००० मा जन्म]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०८२–]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:विकिडाटामा जन्म मिति नभएका पृष्ठहरू]] makguc268fex40gjlzmllr46uogxjwy 0 150227 1392178 1367856 2026-10-02T23:28:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392178 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपाली राजनीतिज्ञ}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = मदन भण्डारी | native_name = | native_name_lang = ne | honorific_suffix = | image = Madan bhandari.jpg | image_size = | alt = | caption = मदन भण्डारीको तस्वीर | office = [[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)]]को महासचिव | term_start = २०४७ पुस २२ | term_end = २०५० जेठ ३ | predecessor = ''पार्टी स्थापना'' | successor = [[माधवकुमार नेपाल]] | office1 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा सदस्य]] | term_start1 = २०४८ असार ६ | term_end1 = २०५० जेठ ३ | predecessor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र सिर्जना'' | successor1 = [[विद्यादेवी भण्डारी]] | constituency1 = [[काठमाडौँ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ १]] | birth_name = | birth_date = {{जन्म मिति|1951|06|27}} | birth_place = [[ढुङ्गेसाँघु]], [[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]] | disappeared_date = | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date = {{मृत्यु मिति र उमेर|1993|05|16|1951|06|27}} | death_place = [[दासढुङ्गा]], [[चितवन जिल्ला|चितवन]] | death_cause = सम्भावित हत्या (जीप दुर्घटना) | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | employer = | agent = | known_for = [[जनताको बहुदलीय जनवाद]] | style = | height = | television = | title = | term = | party = [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)]] | boards = | criminal_charge = | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = [[विद्यादेवी भण्डारी]] | children = २ | parents = | relatives = | callsign = | awards = [[नेपाल रत्न मान पदवी|नेपाल रत्न]] {{small|(२०७३)}} | website = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''मदनकुमार भण्डारी''' (२००८ असार १३ &ndash; २०५० जेठ ३) एक [[नेपाली]] राजनीतिज्ञ थिए।<ref>[http://kuwaitnepal.com/2009/05/19/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D/ नेपाली जनताका नायक स्वर्गीय जननेता मदन भण्डारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112201016/http://kuwaitnepal.com/2009/05/19/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D/ |date=2013-11-12 }} कुवेत नेपाल डट कम</ref> उनी [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)]]को महासचिवमा निर्वाचित भएका थिए, जसले नेपालमा बहुदलीय प्रजातन्त्र र मौलिक मानव अधिकारका लागि सङ्घर्ष गरेको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.eurasiareview.com/22052018-nepal-decisive-turn-analysis/|title=Nepal: Decisive Turn – Analysis|last=SATP|date=2018-05-22|website=Eurasia Review|language=en-US|access-date=2019-01-05}}</ref> [[आम निर्वाचन २०४८]]मा बहालवाला प्रधानमन्त्री [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]]लाई पराजित गरेपछि उनको लोकप्रियता चुलिएको थियो। प्रखर वक्ता र जनतासँग जोडिन सक्ने क्षमताका लागि परिचित भण्डारीको सबैभन्दा मौलिक योगदान उनको राजनीतिक विचार थियो, जसलाई "[[जनताको बहुदलीय जनवाद]]" (जबज) भनेर चिनिन्छ।<ref> Dhakal, Tika P. (2023). “Madan Bhandari and His Theory of People’s Multiparty Democracy”. State, Society and Development: PMPD Perspectives, 1(1), 61–76. https://doi.org/10.3126/ssd.v1i1.58470 </ref> राजाको प्रत्यक्ष शासनको ३० वर्षपछि नेपालमा प्रजातन्त्र र मौलिक मानव अधिकार पुनर्स्थापना गर्ने [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|४६ साल को जनआन्दोलन]]मा केन्द्रीय भूमिका खेल्नुका साथै नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई उच्च उचाइमा पुर्‍याएको श्रेय उनलाई दिइन्छ। वि.सं २०५० मा चितवनको दासढुङ्गामा भएको जीप दुर्घटनामा परी उनको निधन भएको थियो।<ref>[http://himalayatv.com/news/2012/05/16/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8-%E0%A4%AD%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0/ मदन भण्डारी र जीवराज आश्रिमतको १९ औँ स्मृति दिवस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522014657/http://himalayatv.com/news/2012/05/16/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8-%E0%A4%AD%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0/ |date=2012-05-22 }} हिमालय टेलिभिजन</ref> == प्रारम्भिक जीवन == मदन भण्डारीको जन्म पूर्वी नेपालको [[ताप्लेजुङ जिल्ला]]को [[ढुङ्गेसाँघु]]मा एक [[खस]] [[ब्राह्मण]] परिवारमा भएको थियो। २०२४ सालमा उनको परिवार ताप्लेजुङबाट [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]]को [[इटहरा]]मा सरेको थियो। उनी [[भारत]]को [[मथुरा]]मा अध्ययन गर्न गएका थिए। दुई वर्ष मथुरामा बिताएपछि २०२८ मा [[देहरादुन|देहरादुन]]बाट [[बनारस]] पुगेका भण्डारीले २०२३ सालमा [[बनारस विश्वविद्यालय]]बाट भाषा साहित्यमा स्नातकोत्तर गरेका थिए। उनले ताप्लेजुङको मेदिबुङ विद्यालय र भारतको [[वाराणसी]]मा शिक्षा हासिल गरेका थिए। == राजनीतिक जीवन == वि.सं २०२८ सालमा पुष्पलालसँगको भेटपछि उनी राजनीतिमा लागेका थिए। वि.सं २०२९ मा उनी [[पुष्पलाल श्रेष्ठ]]द्वारा स्थापित विद्यार्थी सङ्गठन 'जनवादी सांस्कृतिक मोर्चा'को केन्द्रीय सदस्य बनेका थिए। त्यसको अध्यक्षमा [[युद्धप्रसाद मिश्र]] र महासचिव [[मोदनाथ प्रश्रित|मोदनाथ प्रश्रीत]] थिए। २०३० सालमा पार्टीको पूर्णकालीन कार्यकर्ता भए। वि.सं २०३३ मा उनले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (पुष्पलाल)]] छाडेर 'मुक्ति मोर्चा समूह'को गठन गरेका थिए जसले २०३५ मा झापा आन्दोलनका बाँकी नेताहरूसँग गठबन्धन गरेको थियो। उनी [[जनमत सङ्ग्रह, २०३७|२०३७ को जनमत सङ्ग्रह]]अघि नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)का संस्थापक सदस्य थिए र २०४३ मा यसको चौथो राष्ट्रिय महाधिवेशनबाट महासचिव निर्वाचित भएका थिए।<ref>[http://www.ekantipur.com/kantipur/news/news-detail.php?news_id=40257 मदन भण्डारी, प्रजातन्त्र र एमाले] कान्तिपुर दैनिक</ref> २०४७ मा नेकपा (माले) अर्को मार्क्सवादी समूहसँग एकीकरण भई [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] बनेपछि भण्डारी महासचिव निर्वाचित भएका थिए। त्यसपछिको महाधिवेशनमा उनले पार्टीलाई रूढिवादी उग्रवादबाट मुक्त गराई समावेशी र प्रतिस्पर्धी लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यतालाई अङ्गीकार गर्दै आफ्नो सिद्धान्त "[[जनताको बहुदलीय जनवाद]]" (जबज) अपनाउन सहमत गराएका थिए। यस नवप्रवर्तनले एकातिर नेकपा (एमाले) लाई नेपालको सबैभन्दा शक्तिशाली कम्युनिस्ट पार्टीको रूपमा स्थापित गरेको थियो भने अर्कोतिर देशका साथै विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई नै नयाँ लोकतान्त्रिक दृष्टिकोण प्रदान गरेको थियो।<ref>[https://nepalresearch.org/publications/khk_sa98_5.PDF Chancen für Nepals angeschlagene Demokratie?]</ref> == २०४८ को निर्वाचन र त्यसपछिको अवस्था == [[नेकपा (एमाले)]]ले तीन दशकभन्दा बढी समयपछिको देशको पहिलो स्वतन्त्र निर्वाचन, [[आम निर्वाचन २०४८]]मा ६९ सीटमा जित हासिल गरेको थियो, जसको पूर्वसन्ध्यामा भण्डारी आफ्नो पार्टीको प्रचार अभियानका प्रमुख नेताका रूपमा अगाडि आएका थिए।<ref name=":0">{{Cite news|title = Communists Celebrate Nepal Victories : Elections: Katmandu goes Marxist but moderates lead in countryside voting.|url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-05-15-mn-1739-story.html|newspaper = Los Angeles Times|date = 1991-05-15|access-date = 2015-10-28|issn = 0458-3035|first = MARK|last = FINEMAN}}</ref> भण्डारीले यसलाई "प्रजातन्त्रका लागि मतदान", "स्वतन्त्रताका लागि मतदान" र "गरिबी निवारणका लागि मतदान" भनेर घोषणा गरेका थिए।<ref name=":0" /> उनले कम्युनिस्टहरूका लागि सशस्त्र सङ्घर्षको साटो जनमतलाई मुख्य रणनीतिका रूपमा अघि सारेका थिए। [[चित्र:Madan Bhandari 9.jpg|left|thumb|250x250px|वि.सं २०४९ मा भण्डारी]] == व्यक्तिगत जीवन == भण्डारीले वि.सं २०३९ मा [[विद्यादेवी भण्डारी]]सँग विवाह गरेका थिए। विवाहको समयमा विद्यादेवी भण्डारी एक प्रमुख विद्यार्थी नेता थिइन्।<ref>Office of the President of Nepal.“Biography of the Right Honorable President Mrs. Bidya Devi Bhandari. https://president.gov.np/biography-of-rt-honble-president-bidhya-devi-bhandari/</ref> विवाहपछि भने मदन भण्डारी पार्टीको शीर्ष नेतृत्वमा रहेकाले उनले पर्दापछाडि नै रहन रुचाएकी थिइन्। श्रीमान्‌को निधनपछि राजनीतिमा पुनः सक्रिय भएकी उनी चार पटक सांसद निर्वाचित भइन्, प्रमुख मन्त्रालयहरूको जिम्मेवारी सम्हालेकी थिइन् र सात वर्ष चार महिना सर्वोच्च पदमा रहँदै नेपालको पहिलो महिला राष्ट्रपति बन्न सफल भएकी थिइन्। यो दम्पतीका उषाकिरण भण्डारी र निशाकुसुम भण्डारी गरी दुई छोरीहरू छन्। == निधन == २०५० जेठ ३ मा चितवनको दासढुङ्गामा भएको जीप दुर्घटनामा भण्डारीको निधन भएको थियो।<ref name=":2">{{Cite web|title = A Death Heavier than the Himalayas|url = https://www.marxists.org/reference/archive/mishra/1993/06/x01.htm|website = www.marxists.org|accessdate = 2015-10-28}}</ref> [[केपी शर्मा ओली|केपी ओली]]को नेतृत्वमा भएको छानबिन अनुसार यो दुर्घटना नभई एक सुल्झिन नसकेको हत्या थियो।<ref name="Maoists">{{Cite news|url=https://www.groundreport.com/uml-leader-accuses-maoists-of-having-assassinated-madan-bhandari/|title=UML Leader Accuses Maoists of Having Assassinated Madan Bhandari|last=Anonymous|date=May 24, 2009|access-date=February 18, 2018|archive-date=31 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331053856/https://www.groundreport.com/uml-leader-accuses-maoists-of-having-assassinated-madan-bhandari/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331053856/https://www.groundreport.com/uml-leader-accuses-maoists-of-having-assassinated-madan-bhandari/ |date=March 31, 2019 }}</ref> गाडीमा सवार तीन जनामध्ये चालक अमर लामा मात्र जीवित रहेका थिए, जसलाई पछि काठमाडौँको कीर्तिपुरमा अज्ञात बन्दुकधारी समूहले अपहरण गरी हत्या गरेको थियो।<ref>Reporters Without Borders Annual Report 2004: Nepal https://www.refworld.org/reference/annualreport/rsf/2004/en/48745</ref> दुर्घटनामा दुई नेता मदन भण्डारी र [[जीवराज आश्रित]]को निधन भएको थियो। उनको शव तीन दिनपछि फेला परेको थियो र [[दशरथ रङ्गशाला]]मा राखिएको थियो, जहाँ दिनभर र रातिसम्म मानिसहरूले उनीप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गरेका थिए।<ref name=":2" /> त्यस दुर्घटनाका एकमात्र जीवित व्यक्ति, चालक अमर लामाको १० वर्षपछि हत्या भएको थियो।<ref name=":3">{{Cite news|url = http://sajha.com/archives/openthread.cfm?threadid=11724|title = Driver of murdered UML leaders killed|last = Acharya|first = Yuvraj|date = July 28, 2003|archive-url = https://web.archive.org/web/20180915071806/http://sajha.com/archives/openthread.cfm?threadid=11724|archive-date = September 15, 2018|access-date = July 27, 2026}}</ref> अज्ञात बन्दुकधारीको समूहले दिउँसो करिब १३:४५ बजे ताजाखबर साप्ताहिकको कार्यालयबाट लामालाई अपहरण गरेको थियो। उनलाई राजधानीको दक्षिणपश्चिम किनारमा रहेको कीर्तिपुरमा लगेर गोली हानिएको थियो। त्यसपछि हत्याराहरू पाङ्गा गाउँतर्फ फरार भएका थिए।<ref name=":3"/> == त्यसपछिका घटनाक्रमहरू == दुर्घटनास्थल दासढुङ्गामा उनको एउटा अर्धकदको सालिक निर्माण गरिएको छ।<ref>{{Cite web|url=http://in.news.yahoo.com/heart-broken-nepalese-turn-backs-gods-082402358.html|title=Some heart-broken Nepalese turn their backs on gods|website=in.news.yahoo.com|language=en-IN|access-date=2019-01-05}}</ref> नेपाल सरकारले [[झापा जिल्ला]]को शान्तिनगरदेखि डडेल्धुरा जिल्लाको रुपालसम्म मदन भण्डारी राजमार्ग निर्माण गर्ने प्रस्ताव गरेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/business/budget-more-focused-on-physical-infrastructure/|title=Budget more focused on physical infrastructure|date=2018-05-30|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=2019-01-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/business/highway-named-after-late-communist-leader/|title=Highway named after late communist leader|date=2018-05-22|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=2019-01-05}}</ref> सन् २०१८ मार्चमा मोरङको [[उर्लाबारी]]मा मदन भण्डारी सङ्ग्रहालयको उद्घाटन गरिएको थियो। सन् १९९३ को दुर्घटनामा क्षति पुगेको जीप उर्लाबारी सङ्ग्रहालयमा प्रदर्शनीका लागि राखिएको छ।<ref>{{Cite web|author=सुमन घिमिरे|url=https://kharibot.com/news-details/12602/kharibot/|title=मदन भण्डारी संग्रहालय : ढुंगेसाँघुदेखि दासढुंगासम्म|date=२०७४ चैत १७ |website=खरिबोट|language=नेपाली|access-date=२०८३ साउन १२}}</ref> == सम्मान == * [[चित्र:Norges_skytterforbunds_hederstegn_stripe.svg|57x57px]] [[नेपाल रत्न मान पदवी]] (२०७३ जेठ १५) – तत्कालीन राष्ट्रपति [[विद्यादेवी भण्डारी]]द्वारा मदन भण्डारीलाई मरणोपरान्त प्रदान गरिएको।<ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/81790-conferred-awards-decorations/|title=81,790 to be conferred awards and decorations|date=2016-05-29|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2019-01-05}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{S-start}} {{S-ppo}} {{Succession box |before = कुनै पनि होइन |title = नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)को महासचिव |years = २०४३–२०४७ |after = स्वयं<br><small>([[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)|नेकपा (एमाले)]]को महासचिवका रूपमा)</small> }} {{Succession box |before = कुनै पनि होइन |title = [[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]]को महासचिव |years = २०४७–२०५० |after = [[माधवकुमार नेपाल]] }} {{S-end}} == बाह्य कडीहरू == {{नेपालमा साम्यवाद}} * [http://madanbhandarifoundation.com/ मदन भण्डारी प्रतिष्ठान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130404072048/http://madanbhandarifoundation.com/ |date=2013-04-04 }} * [https://mbman.org.np/introduction/ मदन भण्डारी मेमोरियल कलेज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428033026/https://mbman.org.np/introduction/ |date=2021-04-28 }} [[श्रेणी:सन् १९५१ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् १९९३ मा मृत्यु]] [[श्रेणी:नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)का राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:ताप्लेजुङ जिल्लाका मानिसहरू]] mvp9mpx2jkrrax1826t7q8imy09ajxa 0 150314 1392207 1357170 2026-10-03T08:24:31Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392207 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Lochay_hydro-electric_power_station_tailrace_-_geograph.org.uk_-_745436.jpg|अङ्गुठाकार|स्कटल्याण्डमा रहेको एउटा सानो जलविद्युत केन्द्र]] '''साना जलविद्युत''' भन्नाले स्थानीय समुदाय र स्थानीय उद्योगहरूको आवश्यकता पूरा गर्न डिजाइन गरिएका साना स्तरका जलविद्युत विद्युतगृहहरूलाई बुझाउँछ। साना जलविद्युत गृहहरूले क्षेत्रीय पावर ग्रिडहरूमा पनि बिजुली आपूर्ति गर्न सक्छन्। <ref name="Thesis">{{Cite web |last=Crettenand |first=N. |year=2012 |title=The facilitation of mini and small hydropower in Switzerland: shaping the institutional framework. With a particular focus on storage and pumped-storage schemes |url=http://infoscience.epfl.ch/record/176337?ln=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913040049/https://infoscience.epfl.ch/record/176337?ln=en |archive-date=13 सितंबर 2018 |access-date=12 सितंबर 2018 |website=École Polytechnique Fédérale de Lausanne (EPFL). PhD Thesis N° 5356 |publisher=Infoscience.epfl.ch}}</ref> साना जलविद्युतको कुनै परिभाषा देश र स्थान अनुसार फरक फरक हुन्छ। १ [[वाट|मेगावाटदेखि]] २० मेगावाटसम्मका प्लान्टहरूलाई सामान्यतया यस श्रेणीमा पर्ने मानिन्छ। मुख्य ग्रिडबाट बिजुली आपूर्ति गर्न धेरै महँगो पर्ने दुर्गम स्थानहरूमा साना जलविद्युत स्थापना गर्न सकिन्छ। ==विवरण== "साना जलविद्युत" शब्दको प्रयोग विश्वभरि धेरै फरक फरक तरिकाले हुन्छ। भारतमा, २५ मेगावाटसम्म क्षमता भएका जलविद्युत परियोजनाहरूलाई साना जलविद्युतको रूपमा वर्गीकृत गरिन्छ।<ref>{{Cite web |date=2018-02-20 |title=Small Hydro {{!}} Ministry of New & Renewable Energy {{!}} Government of India |url=http://mnre.gov.in/small-hydro |access-date=2025-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220053206/http://mnre.gov.in/small-hydro |archive-date=20 February 2018 }}</ref> नेपालमा [[वैकल्पिक ऊर्जा प्रवर्द्धन केन्द्र|वैकल्पिक उर्जा प्रवर्द्धन केन्द्र]]द्वारा १०० देखि १००० किलोवाट सम्मको आयोजनालाई साना जलविद्युत आयोजनामा वर्गीकरण गरिएको छ।<ref>{{Cite web |title=प्रचार सामग्रीहरू |url=https://kms.aepc.gov.np/chapter/promotional-materials-for-communities-30/31 |access-date=2026-05-26 |website=kms.aepc.gov.np}}</ref> [[क्यालिफोर्निया]]मा, ३० मेगावाटभन्दा कम क्षमता भएका जलविद्युत उत्पादन विद्युतगृहहरूलाई "साना जलविद्युत"को रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ र राज्यको नवीकरणीय पोर्टफोलियो मानकमा समावेश गर्न योग्य छन्।<ref>{{Cite web |last=Commission |first=California Energy |date= |title=Hydroelectric Power |url=https://www.energy.ca.gov/data-reports/california-power-generation-and-power-sources/hydroelectric-power |access-date=2025-03-20 |website=www.energy.ca.gov |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311204835/https://www.energy.ca.gov/data-reports/california-power-generation-and-power-sources/hydroelectric-power |archive-date=2025-03-11}}</ref> अधिकतम सीमा सामान्यतया १० देखि ३० मेगावाटको बीचमा हुन्छ र क्यानडा, चीन, पाकिस्तान र संयुक्त राज्य अमेरिकामा ५० मेगावाटसम्म फैलिएको छ।[[File:Former Site of Iron Gate Dam.jpg|thumb|आइरन गेट बाँधको जलाशय, १८ मेगावाट क्षमताको deconstructed in 2024.]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} {{ढाँचा:जलविद्युत}} epowryl4rq9j99j68f8zrrsjrolaydb 0 150852 1392205 1390660 2026-10-03T07:23:52Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392205 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|Name=Satya Raj Chaulagain|image=Satya_raj_chaulagain.jpg|native_name=सत्य राज चौलागाई|birth_date={{birth date and age|1990|05|19|df=y}}|birth_place=नेपाल|Origin=नेपाली|Occupation=चलचित्र निर्देशक, चलचित्र लेखक, निर्माता|Years_active=२०११–हाल|website=}} '''सत्य राज चौलागाई''' (जन्म: १९ मे १९९०) नेपाली चलचित्र निर्देशक, लेखक, निर्माता तथा गीतकार हुन्। उनी विगत ११ वर्षदेखि नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा निर्देशकका रूपमा सक्रिय रहँदै आएका छन्।<ref name=":0">{{Cite web |title=सत्यराज चौलागाईको 'आमा' सार्वजनिक (भिडियो) |url=https://www.meronews.com/2021/05/41706.html |access-date=2023-03-12 |website=MeroNews}}</ref> == जीवनी == सत्य राज चौलागाईले आफ्नो व्यावसायिक यात्रा निर्देशक दयाराम दाहालको निर्देशनमा बनेको चलचित्र '''मायाको बारीमा''' मा सहायक निर्देशकका रूपमा सुरु गरेका हुन्। आफ्नो करियरमा उनले '''कोहिनूर''', '''नाइके''', '''को आफ्नो''', '''भाग सानी भाग''', '''के म तिम्रो होइन र''' तथा '''म यस्तो गीत गाउँछु''' जस्ता चलचित्रहरूमा मुख्य सहायक निर्देशकका रूपमा काम गरेका छन्। चलचित्र क्षेत्रबाहेक उनले धेरै सङ्गीत भिडियो तथा केही लघु चलचित्रहरूको पनि निर्देशन गरेका छन्। सन् २०१८ मा उनले ऋषि धमलाद्वारा निर्मित चलचित्र '''अनुराग''' मार्फत निर्देशकका रूपमा डेब्यु गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=एलिजाको साथी बन्न खोज्दै समुन्द्र |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/05/680284 |access-date=2023-03-12 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title='अनुराग' लिएर कलेज दौडदै एलिजा र समुन्द्र |url=https://www.news24nepal.tv/2018/09/19/402514 |access-date=2023-03-13 |website=News24 : Premium News Channel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313045520/https://www.news24nepal.tv/2018/09/19/402514 |archive-date=2023-03-13}}</ref> उनले '''"चाहन्छु–२"''', '''"आमा"''' तथा '''"मेरो देश नेपाल"<ref name=":12">{{Cite web |last=मध्यान्ह |title=सत्यराजको निर्देशनमा 'चाहान्छु २'को भिडियो सार्वजनिक |url=https://madhyanhadaily.com/post/36773 |access-date=2023-03-15 |website=Madhyanha Daily |language=en-US}}</ref>''' जस्ता चर्चित गीतहरूको निर्देशन गरेका छन्।[१] चलचित्र '''अनुराग''' को गीत '''"यस्तो साथी"''' का लागि गीतकारको रूपमा उनी '''राष्ट्रिय राप्ती सङ्गीत पुरस्कार २०७५''' (सातौँ संस्करण) मा मनोनयनमा परेका थिए। उनी '''चलचित्र निर्देशन समाज''' का सदस्य पनि हुन्।<ref>{{Cite web |title=निर्देशक समाजमा जनकदीपको अध्यक्षतामा निर्विरोध कार्यसमिति चयन |url=https://www.newsofnepal.com/2023/03/27/561657/ |access-date=2023-04-13 |website=News of Nepal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=चलचित्र निर्देशक समाजको अध्यक्षमा पराजुली |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/110680/2023-03-26 |access-date=2023-04-13 |website=Naya Patrika |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413144326/https://nayapatrikadaily.com/news-details/110680/2023-03-26 |archive-date=2023-04-13 }}</ref> == गीतहरू == {| class="wikitable" |+ !एसएन !गीतको नाम !क्रेडिट !गायक !रिलिज मिति !रेफ |- |1 |मेरो देश मेरो नेपाल |गीतकार | |चाँडै रिलिज |<ref>{{Cite web |title=राष्ट्रिय गीत तयार पार्दै |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/41911/2020-04-23 |access-date=2023-03-15 |website=Naya Patrika |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315020819/https://nayapatrikadaily.com/news-details/41911/2020-04-23 |archive-date=2023-03-15 }}</ref> |- |2 |चाहन्छु–२ |निर्देशक |[[रचना रिमाल]] |2022 |<ref name=":1">{{Cite web |last=मध्यान्ह |title=सत्यराजको निर्देशनमा 'चाहान्छु २'को भिडियो सार्वजनिक |url=https://madhyanhadaily.com/post/36773 |access-date=2023-03-15 |website=Madhyanha Daily |language=en-US}}</ref> |- |3 |आमा |निर्देशक |प्रबीन राजथला |2021 |<ref name=":0"/> |- |4 |तिम्रो स्वरमा |गीतकार |प्रताप दास |2018 |<ref>{{Cite web |title=प्रताप दासको आवाजमा अनुरागको तेस्रो गीत रिलिज (भिडियोसहित) |url=https://www.nagariktimes.com/2018/09/60524/ |access-date=2023-03-22 |website=NagarikTimes : National News Portal From Kathmandu |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322121805/https://www.nagariktimes.com/2018/09/60524/ |archive-date=2023-03-22 }}</ref> |- |5 |येस्तो साथी |गीतकार |[[सुगम पोखरेल]], [[अञ्जु पन्त]] |2018 | |} == चलचित्र == {| class="wikitable" |+ !एसएन !चलचित्रको नाम !क्रेडिट !कास्ट !रिलिज मिति !सन्दर्भ |- |1 |अन्तरे |निर्देशक |[[मुकुन भुषाल|मुकुन भुसल]] |चाँडै रिलिज |<ref>{{Cite web |date=2019-10-09 |title=निर्देशक सत्यराज चौलागाई नयाँ चलचित्र 'अन्तरे' लिएर आउँदै । |url=https://namasteonlinetv.com/news/2766/2019/10/ |access-date=2023-03-12 |website=Namaste Online TV |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312104355/https://namasteonlinetv.com/news/2766/2019/10/ |archive-date=2023-03-12 }}</ref> |- |2 |विच्छेद |निर्देशक |मुकुन भुसाल, लक्ष्मी बर्देवा |2023 |<ref>{{Cite web |title=सकियो 'बिच्छेद' को छायाङ्कन |url=https://www.ratopati.com/story/209782 |access-date=2023-03-15 |website=www.ratopati.com |language=Nepali}}</ref><ref>{{Cite web |title=लक्ष्मी बर्देवा र मुकुन भुसाल अभिनित 'विच्छेद'को टिजर सार्वजनिक |url=https://www.onlinekhabar.com/2023/10/1382650 |access-date=2024-02-08 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Setopati |first=सेतोपाटी कला |title=मुकुन र लक्ष्मीको फिल्म 'विच्छेद' को टिजर सार्वजनिक (भिडिओ) |url=https://www.setopati.com/art/art-activity/314223/ |access-date=2024-02-08 |website=Setopati |language=en-US}}</ref> |- |3 |मेरो कथा |निर्देशक |प्रकाश ब्रेली, साबत्री बज्राचार्य |2020 |<ref>{{Cite web |last=काठमाडौँ |first=नागरिक |title='मेरो कथा' महामारीले निम्त्याएको पीडा |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/326101-1599227263.html |access-date=2023-03-15 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> |- |4 |अनुराग |निर्देशक |अलिजा गौतम, समुन्द्र पण्डित |2018 |<ref>{{Cite web |title=कलेज दौडमा एलिजा र समुन्द्र |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/09/707480 |access-date=2023-03-12 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Setopati |first=सेतोपाटी संवाददाता |title=अनुरागमा एलिजाको कान्छा दाई गाना बजाइदेउन... भिडियो |url=https://www.setopati.com/index.php/art/art-activity/133461/ |access-date=2023-03-12 |website=Setopati |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312115158/https://www.setopati.com/index.php/art/art-activity/133461/ |archive-date=2023-03-12 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Movie Details |url=https://nmdb.film.gov.np/movie-details/102073 |access-date=2023-03-22 |website=nmdb.film.gov.np}}</ref> |- |5 |म येस्तो गाउँछु |प्रमुख सहायक निर्देशक |[[पल शाह]]/[[पुजा शर्मा|पूजा शर्मा]] |2017 | |- |6 |के म तिम्रो हैनर |प्रमुख सहायक निर्देशक |आर्यन अधिकारी/[[मरिष्का पोखरेल|मरिस्का पोखरेल]] |2016 |उप्रेती |- |7 |भाग सानी भाग |प्रमुख सहायक निर्देशक |सबिन श्रेष्ठ/[[केकी अधिकारी]] |2016 |<ref name=":2">{{Cite web |last=मध्यान्ह |title=डेढ दशकदेखि कलाकारितामा रमाउँदै सत्यराज |url=https://madhyanhadaily.com/post/52468 |access-date=2023-03-22 |website=Madhyanha Daily |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322113218/https://madhyanhadaily.com/post/52468 |archive-date=2023-03-22 }}</ref> |- |8 |को आफ्नो |प्रमुख सहायक निर्देशक |राजन खातीवडा/सुशान्त मैनाली/सुभाष थापा |2016 | |- |9 |नागरिक |कार्यकारी निर्माता |सरिता गिरी/रमेश बुढाथोकी/गणेश उप्रेती /अनु शाह |2015 |<ref>{{Cite web |title=Nepali Film – Nagarik (2015) – Films of Nepal |url=https://filmsofnepal.com/nepali-film-nagarik-2015/ |access-date=2023-03-22 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322122121/https://filmsofnepal.com/nepali-film-nagarik-2015/ |archive-date=2023-03-22 }}</ref> |- |10 |कोहिनूर |प्रमुख सहायक निर्देशक |[[श्रीकृष्ण श्रेष्ठ|श्री कृष्ण श्रेष्ठ]]/[[श्वेता खड्का|श्वेता खडका]] |2014 |<ref name=":2" /> |- |11 |माया को बारीमा |सहायक निर्देशक |[[राजेश हमाल]]/[[करिश्मा मानन्धर]]/[[केकी अधिकारी]] |2012 | |- |12 |हेलिकप्टर |निर्माता | | |<ref>{{Cite web |title=निर्देशक बन्दै अभिनेता मुकुन भुषाल |url=https://www.setopati.com/art/art-activity/306848/ |access-date=2023-07-16 |website=Setopati |language=en-US}}</ref> |} == पुरस्कार == {| class="wikitable sortable" !एसएन !पुरस्कार !पुरस्कारको शीर्षक !परिणाम |- |1 |7औँ राष्ट्रिय राप्ती सङ्गीत पुरस्कार 2075 |'यस्तो साथी' गीतकार-चलचित्रको गीत अनुराग |मनोनित |- |2 |प्रथम एभरेस्ट अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार 2019 |'डेब्यु निर्देशक' फिल्म अनुराग |मनोनित |- |3 |8 औँ राष्ट्रिय राप्ती सङ्गीत पुरस्कार <ref name=":22">{{Cite web|last=मध्यान्ह|title=डेढ दशकदेखि कलाकारितामा रमाउँदै सत्यराज|url=https://madhyanhadaily.com/post/52468|access-date=2023-03-22|website=Madhyanha Daily|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322113218/https://madhyanhadaily.com/post/52468|archive-date=2023-03-22}}</ref> |उत्कृष्ट निर्देशक- चाहन्छु–२ |मनोनित |- |4 |8औँ राष्ट्रिय रप्ति सङ्गीत पुरस्कार |उत्कृष्ट नेपाली आधुनिक गीतकार -माया तिमी संगै |मनोनित |- |5 |दोस्रो स्टार संगीत र फिल्म पुरस्कार 2023 <ref>{{Cite web|last=डेस्क|first=खुल्लापेज|date=2023-06-20|title=स्टार म्यूजिक एण्ड फिल्म अर्वाड सम्पन्न ।|url=https://khullapage.com/2023/06/20/624/|access-date=2024-02-08|website=Khulla Page|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240208070855/https://khullapage.com/2023/06/20/624/|archive-date=2024-02-08}}</ref> |उत्कृष्ट म्युजिक भिडियो निर्देशक-चाहन्छु–२ |विजयी |- |6 |दोस्रो स्टार संगीत र फिल्म पुरस्कार 2023 |सर्वश्रेष्ठ नेपाली आधुनिक गीतकार माया तिमी सांगाई |मनोनित |- |7 |दोस्रो जीवन्त नेपाल सङ्गीत पुरस्कार 2023 <ref>{{Cite web|last=Rana|first=Thuman|title='जीवन्त नेपाल म्युजिक अवार्ड' क-कसले पाए ? (सूचीसहित)|url=https://screennepal.com/2024/01/07/23588/|access-date=2024-02-08|website=screennepal.com|language=en}}</ref> |वर्षको उत्कृष्ट आधुनिक संगीत भिडियो निर्देशक - सपना बनेर |विजयी |- |8 |दोस्रो जीवन्त नेपाल सङ्गीत पुरस्कार 2023 |वर्षको सर्वोत्कृष्ट आधुनिक गीतकार - माया तिमी संगै |मनोनित |- |9 |सौराहा दक्षिण एसियाली चलचित्र महोत्सव-2024 <ref>{{Cite web|title=Awarding Sati Devi as best film, Sauraha SA Film Festival concludes|url=https://risingnepaldaily.com/news/38625|access-date=2024-02-08|website=GorakhaPatra}}</ref> |उत्कृष्ट लेखक/पटकथा-विच्छेद |विजयी |- |10 |बिन्दाबासिनी सङ्गीत पुरस्कार 2024 <ref>{{Cite web|date=2024-03-14|title=सत्यराज चौलागाइलाई 'सँग सँगै बांचौला' गीतबाट 'सर्वोत्कृष्ट रचना सुगम संगीत' अवार्ड -|url=https://www.ujyaalonetwork.com/archives/224284|access-date=2024-03-17|website=Ujyaalo Network|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317083834/https://www.ujyaalonetwork.com/archives/224284|archive-date=2024-03-17}}</ref> |बेस्ट मोडर्न सांग लिरिसिस्ट अफ द इयर-साङ्गा साङ्गाई बचौला |विजयी |- |11 |चौथो हिमालयन अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार-2024 <ref>{{Cite web|date=2024-04-20|title=चौथो हिमालयन अन्तर्राष्ट्रिय अवार्ड २०८० का उत्कृष्ट पाँच सार्वजनिक|url=https://surcinema.com/2024/04/6117/|access-date=2024-05-17|language=en-US}}</ref> |वर्षको उत्कृष्ट आधुनिक गीतकार - सँग सँगै बाचौला |मनोनित |- |12 |दोस्रो बिराट सङ्गीत र चलचित्र पुरस्कार-2023 ईस्वी <ref>{{Cite web|title=सौगात र सुरक्षा उत्कृष्ट कलाकार, गीतकार बीबी थापालाई दीर्घ साधना सम्मान|url=https://www.ratopati.com/story/436654/gift-and-safety-outstanding-artist-lyricist-bibi-thapa-gets-long-sadhana-award|access-date=2024-07-30|website=www.ratopati.com|language=Nepali}}</ref> |वर्षको उत्कृष्ट आधुनिक संगीत भिडियो निर्देशक - चाहानछु २ |विजयी |} == सम्मान == {| class="wikitable" |+ !एसएन !सम्मान शीर्षक !सन्दर्भ |- |1 |राष्ट्रीय समबेसी संगीत पुरस्कार 2079 (BS) |<ref name=":2"/> |- |2 |म्युजिक भिडियो निर्देशक समाज नेपाल - श्रष्ठा सम्मान 2080 |<ref name=":4">{{Cite web |title=Satya Raj Chaulagain: Making movies that matter |url=https://annapurna-express.prixa.net/story/46319/ |access-date=2024-02-08 |website=The Annapurna Express |language=Nepali}}</ref> |- |3 |गोल्डन हर्स इन्टरनेसनल अवार्ड-2080 |<ref name=":4" /> |} == निर्णायक मण्डल == {| class="wikitable" |+ !एसएन !सङ्गठनको नाम !आयोजक !रेफ |- |1 |राष्ट्रिय समावेशी सङ्गीत पुरस्कार (एनआइएम-2023) |पावर इन्टरनेसनल मिडिया |<ref name=":2"/> |- |2 |11औँ नेपाल अफ्रिका चलचित्र महोत्सव (नाफ) 2023 |पत्रकारिता र जन संचार कलेज |<ref>{{Cite web |last=मध्यान्ह |title='द ट्रेन अफ साल्ट एण्ड सुगर' र 'प्रकाश' सर्वोत्कृष्ट फिचर फिल्म, तेज र नीता सर्वोत्कृष्ट नायक नायिका |url=https://madhyanhadaily.com/post/59595 |access-date=2024-02-08 |website=Madhyanha Daily |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208080949/https://madhyanhadaily.com/post/59595 |archive-date=2024-02-08 }}</ref> |- |3 |राष्ट्रिय बक्स अफिस तेज सङ्गीत पुरस्कार-2023 |बक्स अफिस इन्टरनेसनल |<ref>{{Cite web |last=सम्पन्न |first=प्रभाव संवाददाता :: ‘नेसनल बक्स अफिस तिज म्युजिक अवार्ड २०८०’ |title='नेसनल बक्स अफिस तिज म्युजिक अवार्ड २०८०' सम्पन्न |url=https://www.prabhabonline.com/detail/73154/ |access-date=2024-02-08 |website=‘नेसनल बक्स अफिस तिज म्युजिक अवार्ड २०८०’ सम्पन्न}}</ref> |} == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:सन् १९९० मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली चलचित्र निर्देशकहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] [[श्रेणी:विकिडाटामा जन्म मिति नभएका पृष्ठहरू]] rzo6mkardv94mzrk0l03fh52ksfuxbb 0 150853 1392206 1390664 2026-10-03T07:24:03Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392206 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता|date=जुलाई २०२६}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox musical artist|Name=Satya Raj Chaulagain|image=Satya_raj_chaulagain.jpg|native_name=सत्य राज चौलागाई|birth_date={{birth date and age|1990|05|19|df=y}}|birth_place=नेपाल|Origin=नेपाली|Occupation=चलचित्र निर्देशक, चलचित्र लेखक, निर्माता|Years_active=२०११–हाल|website=}} '''सत्य राज चौलागाई''' (जन्म: १९ मे १९९०) नेपाली चलचित्र निर्देशक, लेखक, निर्माता तथा गीतकार हुन्। उनी विगत ११ वर्षदेखि नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा निर्देशकका रूपमा सक्रिय रहँदै आएका छन्।<ref name=":0">{{Cite web |title=सत्यराज चौलागाईको 'आमा' सार्वजनिक (भिडियो) |url=https://www.meronews.com/2021/05/41706.html |access-date=2023-03-12 |website=MeroNews}}</ref> == जीवनी == सत्य राज चौलागाईले आफ्नो व्यावसायिक यात्रा निर्देशक दयाराम दाहालको निर्देशनमा बनेको चलचित्र '''मायाको बारीमा''' मा सहायक निर्देशकका रूपमा सुरु गरेका हुन्। आफ्नो करियरमा उनले '''कोहिनूर''', '''नाइके''', '''को आफ्नो''', '''भाग सानी भाग''', '''के म तिम्रो होइन र''' तथा '''म यस्तो गीत गाउँछु''' जस्ता चलचित्रहरूमा मुख्य सहायक निर्देशकका रूपमा काम गरेका छन्। चलचित्र क्षेत्रबाहेक उनले धेरै सङ्गीत भिडियो तथा केही लघु चलचित्रहरूको पनि निर्देशन गरेका छन्। सन् २०१८ मा उनले ऋषि धमलाद्वारा निर्मित चलचित्र '''अनुराग''' मार्फत निर्देशकका रूपमा डेब्यु गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=एलिजाको साथी बन्न खोज्दै समुन्द्र |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/05/680284 |access-date=2023-03-12 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title='अनुराग' लिएर कलेज दौडदै एलिजा र समुन्द्र |url=https://www.news24nepal.tv/2018/09/19/402514 |access-date=2023-03-13 |website=News24 : Premium News Channel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313045520/https://www.news24nepal.tv/2018/09/19/402514 |archive-date=2023-03-13}}</ref> उनले '''"चाहन्छु–२"''', '''"आमा"''' तथा '''"मेरो देश नेपाल"<ref name=":12">{{Cite web |last=मध्यान्ह |title=सत्यराजको निर्देशनमा 'चाहान्छु २'को भिडियो सार्वजनिक |url=https://madhyanhadaily.com/post/36773 |access-date=2023-03-15 |website=Madhyanha Daily |language=en-US}}</ref>''' जस्ता चर्चित गीतहरूको निर्देशन गरेका छन्।[१] चलचित्र '''अनुराग''' को गीत '''"यस्तो साथी"''' का लागि गीतकारको रूपमा उनी '''राष्ट्रिय राप्ती सङ्गीत पुरस्कार २०७५''' (सातौँ संस्करण) मा मनोनयनमा परेका थिए। उनी '''चलचित्र निर्देशन समाज''' का सदस्य पनि हुन्।<ref>{{Cite web |title=निर्देशक समाजमा जनकदीपको अध्यक्षतामा निर्विरोध कार्यसमिति चयन |url=https://www.newsofnepal.com/2023/03/27/561657/ |access-date=2023-04-13 |website=News of Nepal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=चलचित्र निर्देशक समाजको अध्यक्षमा पराजुली |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/110680/2023-03-26 |access-date=2023-04-13 |website=Naya Patrika |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413144326/https://nayapatrikadaily.com/news-details/110680/2023-03-26 |archive-date=2023-04-13 }}</ref> == गीतहरू == {| class="wikitable" |+ !एसएन !गीतको नाम !क्रेडिट !गायक !रिलिज मिति !रेफ |- |1 |मेरो देश मेरो नेपाल |गीतकार | |चाँडै रिलिज |<ref>{{Cite web |title=राष्ट्रिय गीत तयार पार्दै |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/41911/2020-04-23 |access-date=2023-03-15 |website=Naya Patrika |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315020819/https://nayapatrikadaily.com/news-details/41911/2020-04-23 |archive-date=2023-03-15 }}</ref> |- |2 |चाहन्छु–२ |निर्देशक |[[रचना रिमाल]] |2022 |<ref name=":1">{{Cite web |last=मध्यान्ह |title=सत्यराजको निर्देशनमा 'चाहान्छु २'को भिडियो सार्वजनिक |url=https://madhyanhadaily.com/post/36773 |access-date=2023-03-15 |website=Madhyanha Daily |language=en-US}}</ref> |- |3 |आमा |निर्देशक |प्रबीन राजथला |2021 |<ref name=":0"/> |- |4 |तिम्रो स्वरमा |गीतकार |प्रताप दास |2018 |<ref>{{Cite web |title=प्रताप दासको आवाजमा अनुरागको तेस्रो गीत रिलिज (भिडियोसहित) |url=https://www.nagariktimes.com/2018/09/60524/ |access-date=2023-03-22 |website=NagarikTimes : National News Portal From Kathmandu |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322121805/https://www.nagariktimes.com/2018/09/60524/ |archive-date=2023-03-22 }}</ref> |- |5 |येस्तो साथी |गीतकार |[[सुगम पोखरेल]], [[अञ्जु पन्त]] |2018 | |} == चलचित्र == {| class="wikitable" |+ !एसएन !चलचित्रको नाम !क्रेडिट !कास्ट !रिलिज मिति !सन्दर्भ |- |1 |अन्तरे |निर्देशक |[[मुकुन भुषाल|मुकुन भुसल]] |चाँडै रिलिज |<ref>{{Cite web |date=2019-10-09 |title=निर्देशक सत्यराज चौलागाई नयाँ चलचित्र 'अन्तरे' लिएर आउँदै । |url=https://namasteonlinetv.com/news/2766/2019/10/ |access-date=2023-03-12 |website=Namaste Online TV |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312104355/https://namasteonlinetv.com/news/2766/2019/10/ |archive-date=2023-03-12 }}</ref> |- |2 |विच्छेद |निर्देशक |मुकुन भुसाल, लक्ष्मी बर्देवा |2023 |<ref>{{Cite web |title=सकियो 'बिच्छेद' को छायाङ्कन |url=https://www.ratopati.com/story/209782 |access-date=2023-03-15 |website=www.ratopati.com |language=Nepali}}</ref><ref>{{Cite web |title=लक्ष्मी बर्देवा र मुकुन भुसाल अभिनित 'विच्छेद'को टिजर सार्वजनिक |url=https://www.onlinekhabar.com/2023/10/1382650 |access-date=2024-02-08 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Setopati |first=सेतोपाटी कला |title=मुकुन र लक्ष्मीको फिल्म 'विच्छेद' को टिजर सार्वजनिक (भिडिओ) |url=https://www.setopati.com/art/art-activity/314223/ |access-date=2024-02-08 |website=Setopati |language=en-US}}</ref> |- |3 |मेरो कथा |निर्देशक |प्रकाश ब्रेली, साबत्री बज्राचार्य |2020 |<ref>{{Cite web |last=काठमाडौँ |first=नागरिक |title='मेरो कथा' महामारीले निम्त्याएको पीडा |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/326101-1599227263.html |access-date=2023-03-15 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> |- |4 |अनुराग |निर्देशक |अलिजा गौतम, समुन्द्र पण्डित |2018 |<ref>{{Cite web |title=कलेज दौडमा एलिजा र समुन्द्र |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/09/707480 |access-date=2023-03-12 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Setopati |first=सेतोपाटी संवाददाता |title=अनुरागमा एलिजाको कान्छा दाई गाना बजाइदेउन... भिडियो |url=https://www.setopati.com/index.php/art/art-activity/133461/ |access-date=2023-03-12 |website=Setopati |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312115158/https://www.setopati.com/index.php/art/art-activity/133461/ |archive-date=2023-03-12 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Movie Details |url=https://nmdb.film.gov.np/movie-details/102073 |access-date=2023-03-22 |website=nmdb.film.gov.np}}</ref> |- |5 |म येस्तो गाउँछु |प्रमुख सहायक निर्देशक |[[पल शाह]]/[[पुजा शर्मा|पूजा शर्मा]] |2017 | |- |6 |के म तिम्रो हैनर |प्रमुख सहायक निर्देशक |आर्यन अधिकारी/[[मरिष्का पोखरेल|मरिस्का पोखरेल]] |2016 |उप्रेती |- |7 |भाग सानी भाग |प्रमुख सहायक निर्देशक |सबिन श्रेष्ठ/[[केकी अधिकारी]] |2016 |<ref name=":2">{{Cite web |last=मध्यान्ह |title=डेढ दशकदेखि कलाकारितामा रमाउँदै सत्यराज |url=https://madhyanhadaily.com/post/52468 |access-date=2023-03-22 |website=Madhyanha Daily |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322113218/https://madhyanhadaily.com/post/52468 |archive-date=2023-03-22 }}</ref> |- |8 |को आफ्नो |प्रमुख सहायक निर्देशक |राजन खातीवडा/सुशान्त मैनाली/सुभाष थापा |2016 | |- |9 |नागरिक |कार्यकारी निर्माता |सरिता गिरी/रमेश बुढाथोकी/गणेश उप्रेती /अनु शाह |2015 |<ref>{{Cite web |title=Nepali Film – Nagarik (2015) – Films of Nepal |url=https://filmsofnepal.com/nepali-film-nagarik-2015/ |access-date=2023-03-22 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322122121/https://filmsofnepal.com/nepali-film-nagarik-2015/ |archive-date=2023-03-22 }}</ref> |- |10 |कोहिनूर |प्रमुख सहायक निर्देशक |[[श्रीकृष्ण श्रेष्ठ|श्री कृष्ण श्रेष्ठ]]/[[श्वेता खड्का|श्वेता खडका]] |2014 |<ref name=":2" /> |- |11 |माया को बारीमा |सहायक निर्देशक |[[राजेश हमाल]]/[[करिश्मा मानन्धर]]/[[केकी अधिकारी]] |2012 | |- |12 |हेलिकप्टर |निर्माता | | |<ref>{{Cite web |title=निर्देशक बन्दै अभिनेता मुकुन भुषाल |url=https://www.setopati.com/art/art-activity/306848/ |access-date=2023-07-16 |website=Setopati |language=en-US}}</ref> |} == पुरस्कार == {| class="wikitable sortable" !एसएन !पुरस्कार !पुरस्कारको शीर्षक !परिणाम |- |1 |7औँ राष्ट्रिय राप्ती सङ्गीत पुरस्कार 2075 |'यस्तो साथी' गीतकार-चलचित्रको गीत अनुराग |मनोनित |- |2 |प्रथम एभरेस्ट अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार 2019 |'डेब्यु निर्देशक' फिल्म अनुराग |मनोनित |- |3 |8 औँ राष्ट्रिय राप्ती सङ्गीत पुरस्कार <ref name=":2"/> |उत्कृष्ट निर्देशक- चाहन्छु–२ |मनोनित |- |4 |8औँ राष्ट्रिय रप्ति सङ्गीत पुरस्कार |उत्कृष्ट नेपाली आधुनिक गीतकार -माया तिमी संगै |मनोनित |- |5 |दोस्रो स्टार संगीत र फिल्म पुरस्कार 2023 <ref>{{Cite web |last=डेस्क |first=खुल्लापेज |date=2023-06-20 |title=स्टार म्यूजिक एण्ड फिल्म अर्वाड सम्पन्न । |url=https://khullapage.com/2023/06/20/624/ |access-date=2024-02-08 |website=Khulla Page |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208070855/https://khullapage.com/2023/06/20/624/ |archive-date=2024-02-08 }}</ref> |उत्कृष्ट म्युजिक भिडियो निर्देशक-चाहन्छु–२ |विजयी |- |6 |दोस्रो स्टार संगीत र फिल्म पुरस्कार 2023 |सर्वश्रेष्ठ नेपाली आधुनिक गीतकार माया तिमी सांगाई |मनोनित |- |7 |दोस्रो जीवन्त नेपाल सङ्गीत पुरस्कार 2023 <ref>{{Cite web |last=Rana |first=Thuman |title='जीवन्त नेपाल म्युजिक अवार्ड' क-कसले पाए ? (सूचीसहित) |url=https://screennepal.com/2024/01/07/23588/ |access-date=2024-02-08 |website=screennepal.com |language=en}}</ref> |वर्षको उत्कृष्ट आधुनिक संगीत भिडियो निर्देशक - सपना बनेर |विजयी |- |8 |दोस्रो जीवन्त नेपाल सङ्गीत पुरस्कार 2023 <ref name=":3" /> |वर्षको सर्वोत्कृष्ट आधुनिक गीतकार - माया तिमी संगै |मनोनित |- |9 |सौराहा दक्षिण एसियाली चलचित्र महोत्सव-2024 <ref>{{Cite web |title=Awarding Sati Devi as best film, Sauraha SA Film Festival concludes |url=https://risingnepaldaily.com/news/38625 |access-date=2024-02-08 |website=GorakhaPatra}}</ref> |उत्कृष्ट लेखक/पटकथा-विच्छेद |विजयी |- |10 |बिन्दाबासिनी सङ्गीत पुरस्कार 2024 <ref>{{Cite web |date=2024-03-14 |title=सत्यराज चौलागाइलाई 'सँग सँगै बांचौला' गीतबाट 'सर्वोत्कृष्ट रचना सुगम संगीत' अवार्ड - |url=https://www.ujyaalonetwork.com/archives/224284 |access-date=2024-03-17 |website=Ujyaalo Network |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317083834/https://www.ujyaalonetwork.com/archives/224284 |archive-date=2024-03-17 }}</ref> |बेस्ट मोडर्न सांग लिरिसिस्ट अफ द इयर-साङ्गा साङ्गाई बचौला |विजयी |- |11 |चौथो हिमालयन अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार-2024 <ref>{{Cite web |date=2024-04-20 |title=चौथो हिमालयन अन्तर्राष्ट्रिय अवार्ड २०८० का उत्कृष्ट पाँच सार्वजनिक |url=https://surcinema.com/2024/04/6117/ |access-date=2024-05-17 |language=en-US}}</ref> |वर्षको उत्कृष्ट आधुनिक गीतकार - सँग सँगै बाचौला |मनोनित |- |12 |दोस्रो बिराट सङ्गीत र चलचित्र पुरस्कार-2023 ईस्वी <ref>{{Cite web |title=सौगात र सुरक्षा उत्कृष्ट कलाकार, गीतकार बीबी थापालाई दीर्घ साधना सम्मान |url=https://www.ratopati.com/story/436654/gift-and-safety-outstanding-artist-lyricist-bibi-thapa-gets-long-sadhana-award |access-date=2024-07-30 |website=www.ratopati.com |language=Nepali}}</ref> |वर्षको उत्कृष्ट आधुनिक संगीत भिडियो निर्देशक - चाहानछु २ |विजयी |} == सम्मान == {| class="wikitable" |+ !एसएन !सम्मान शीर्षक !सन्दर्भ |- |1 |राष्ट्रीय समबेसी संगीत पुरस्कार 2079 (BS) |<ref name=":2"/> |- |2 |म्युजिक भिडियो निर्देशक समाज नेपाल - श्रष्ठा सम्मान 2080 |<ref name=":4">{{Cite web |title=Satya Raj Chaulagain: Making movies that matter |url=https://annapurna-express.prixa.net/story/46319/ |access-date=2024-02-08 |website=The Annapurna Express |language=Nepali}}</ref> |- |3 |गोल्डन हर्स इन्टरनेसनल अवार्ड-2080 |<ref name=":4" /> |} == निर्णायक मण्डल == {| class="wikitable" |+ !एसएन !सङ्गठनको नाम !आयोजक !रेफ |- |1 |राष्ट्रिय समावेशी सङ्गीत पुरस्कार (एनआइएम-2023) |पावर इन्टरनेसनल मिडिया |<ref name=":2"/> |- |2 |11औँ नेपाल अफ्रिका चलचित्र महोत्सव (नाफ) 2023 |पत्रकारिता र जन संचार कलेज |<ref>{{Cite web |last=मध्यान्ह |title='द ट्रेन अफ साल्ट एण्ड सुगर' र 'प्रकाश' सर्वोत्कृष्ट फिचर फिल्म, तेज र नीता सर्वोत्कृष्ट नायक नायिका |url=https://madhyanhadaily.com/post/59595 |access-date=2024-02-08 |website=Madhyanha Daily |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208080949/https://madhyanhadaily.com/post/59595 |archive-date=2024-02-08 }}</ref> |- |3 |राष्ट्रिय बक्स अफिस तेज सङ्गीत पुरस्कार-2023 |बक्स अफिस इन्टरनेसनल |<ref>{{Cite web |last=सम्पन्न |first=प्रभाव संवाददाता :: ‘नेसनल बक्स अफिस तिज म्युजिक अवार्ड २०८०’ |title='नेसनल बक्स अफिस तिज म्युजिक अवार्ड २०८०' सम्पन्न |url=https://www.prabhabonline.com/detail/73154/ |access-date=2024-02-08 |website=‘नेसनल बक्स अफिस तिज म्युजिक अवार्ड २०८०’ सम्पन्न}}</ref> |} == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:सन् १९९० मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली चलचित्र निर्देशकहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] [[श्रेणी:विकिडाटामा जन्म मिति नभएका पृष्ठहरू]] bhe7xjkwpkp1k8uw30eka8bzgx9n3wn 0 151217 1392182 1369360 2026-10-03T02:53:50Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392182 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1955|07|12|df=y}}<ref>{{cite news |title=राकेश झुनझुनवालाका गुरु भेट्नुहोस्—मुकेश अम्बानीपछि भारतका दोस्रो धनी व्यक्ति|url=https://www.businesstoday.in/markets/stocks/rakesh-jhunjunwala-guru-radhakishan-damani-second-richest-mukesh-ambani/story/396422.html |access-date=11 May 2020 |work=Business Today}}</ref> | birth_place = [[बिकानेर]], [[राजस्थान]], भारत | occupation = व्यवसायी, लगानीकर्ता<ref name="rich">{{cite news |title=डी-मार्टका राधाकिशन दमानी अब आरआईएलका मुकेश अम्बानीपछि दोस्रो धनी भारतीय|url=https://www.financialexpress.com/industry/d-marts-radhakishan-damani-now-2nd-richest-indian-after-rils-mukesh-ambani/1868150/ |work=Financial Express|access-date=11 May 2020}}</ref> | known_for = [[डीमार्ट]]का संस्थापक तथा अध्यक्ष | alma_mater = | parents = | children = ३<ref>{{cite web |title=राधाकिशन दमानी र परिवार |url=https://www.forbes.com/profile/radhakishan-damani/#68b2ef440de3 |work=Forbes |access-date=11 May 2020}}</ref> | awards = | website = | footnotes = | spouse = श्रीकान्तादेवी राधाकिशन दमानी }} '''राधाकिशन शिवकिशन दमानी''' एक भारतीय अरबपति व्यवसायी तथा लगानीकर्ता हुन्।<ref>{{Cite web|date=14 July 2020|title=राधाकिशन दमानीले आफ्नो पोर्टफोलियोमा थप दुई कम्पनीका शेयर थपे|url=https://www.thehindubusinessline.com/markets/stock-markets/radhakishan-damani-adds-shares-of-two-more-companies-to-portfolio/article32077482.ece|access-date=2021-05-20|website=The Hindu BusinessLine|language=en}}</ref> उनी [[खुद्रा व्यापार शृङ्खला]] [[डीमार्ट]]का संस्थापक तथा अध्यक्ष हुन्। दमानीलाई भारतका "खुद्रा व्यापारका राजा" का रूपमा सम्बोधन गरिन्छ।<ref>{{cite news |title=खुद्रा व्यापारका राजा राधाकिशन दमानीसँग यस क्षेत्रको ७७% सम्पत्ति |url=https://www.fortuneindia.com/infographics/retail-king-radhakishan-damani-owns-77-of-sector-wealth/114078 |access-date=8 June 2024 |work=Fortune India |date=5 September 2023 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=राधाकिशन दमानी: धैर्य र स्थिरताका खुद्रा व्यापारका राजा |url=https://www.outlookbusiness.com/the-big-story-1/lead-story-8/radhakishan-damani-the-slow-and-steady-retail-king-6675 |access-date=8 June 2024 |work=Outlook Business}}</ref> उनको अनुमानित कुल सम्पत्ति डिसेम्बर २०२४ सम्ममा [[फोर्ब्स]] का अनुसार १५.५ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको छ।<ref>{{Cite web |title=Radhakishan Damani |url=https://www.forbes.com/profile/radhakishan-damani-1/ |access-date=2024-12-19 |website=Forbes |language=en}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र करियर == राधाकिशन शिवकिशन दमानी<ref>[https://www.sebi.gov.in/sebi_data/commondocs/ganondraft_p.pdf#page=8 प्रस्तावित प्रस्तावपत्र – SEBI]</ref> [[महेश्वरी]] [[मारवाडी समुदाय|मारवाडी हिन्दू]] परिवारमा [[मुम्बई]]स्थित एक कोठे अपार्टमेन्टमा हुर्किएका थिए। उनले [[मुम्बई विश्वविद्यालय]]मा वाणिज्य विषयको अध्ययन गरे, तर एक वर्षपछि पढाइ छाडे। [[दलाल स्ट्रीट]]मा कार्यरत उनका बुबाको निधन भएपछि दमानीले बल बेयरिङको आफ्नो व्यवसाय छाडेर शेयर बजारका दलाल तथा लगानीकर्ता बने।<ref>{{cite news |title=Radhakishan Damani quiet as ever after stellar D-Mart listing |url=https://www.livemint.com/Money/pEpN3GZCX10SAj2vi1h26L/Radhakishan-Damani-quiet-as-ever-after-stellar-DMart-listin.html |access-date=11 May 2020 |work=Mint}}</ref><ref>{{cite news |title=The rise of DMart's Radhakishan Damani, who got richer during lockdown |url=https://www.business-standard.com/article/markets/the-rise-of-dmart-s-radhakishan-damani-who-got-richer-during-lockdown-120042401376_1.html |work=Business Standard|access-date=11 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Radhakishan Damani, the only Indian tycoon to get richer under lockdown |url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/radhakishan-damani-the-only-indian-tycoon-to-get-richer-under-lockdown/articleshow/75038712.cms |work=Economic Times|access-date=11 May 2020}}</ref> सन् १९९० को दशकको प्रारम्भमा उनले [[हर्षद मेहता]]द्वारा [[१९९२ भारतीय शेयर बजार घोटाला|कृत्रिम रूपमा बढाइएका]] शेयरहरू [[short-selling|शर्ट सेलिङ]] गरेर ठूलो नाफा कमाए।<ref>{{cite news |last1=Vijayraghavan |first1=Kala |last2=Malviya |first2=Sagar |title=Radhakishan Damani: Man with the Midas touch in the stock markets |url=https://economictimes.indiatimes.com/radhakishan-damani-man-with-the-midas-touch-in-the-stock-markets/articleshow/32630959.cms |access-date=8 June 2024 |work=The Economic Times |date=25 March 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Of D-Mart's IPO and the legend of Radhakishan Damani |url=https://www.business-standard.com/article/markets/of-dmart-s-ipo-and-the-legend-of-radhakishan-damani-117030100035_1.html |access-date=11 May 2020 |work=Business Standard}}</ref> सन् १९९५ मा [[HDFC Bank]] सार्वजनिक भएपछि दमानी त्यस बैंकका सबैभन्दा ठूलो व्यक्तिगत शेयरधनी रहेको बताइएको थियो।<ref name="rediff1" /> सन् १९९९ मा उनले [[नेरुल]]मा सहकारी [[डिपार्टमेन्ट स्टोर]] [[अपना बजार]]को एउटा फ्रेन्चाइज सञ्चालन गरे, तर यसको व्यवसायिक मोडलप्रति उनी "विश्वस्त हुन सकेनन्"।<ref>{{cite web |title=Make Way For The New King of Retail |url=https://www.magzter.com/article/Business/Outlook-Business/Make-Way-For-The-New-King-of-Retail |website=Outlook Business |access-date=11 May 2020 |archive-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607045040/https://www.magzter.com/article/Business/Outlook-Business/Make-Way-For-The-New-King-of-Retail |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Exiting a business one has nurtured is always painful, says former DMart co-promoter Ashok Maheshwari |url=https://economictimes.indiatimes.com/opinion/interviews/exiting-a-business-one-has-nurtured-is-always-painful-ashok-maheshwari-entrepreneur/articleshow/58583839.cms |work=Economic Times|access-date=11 May 2020}}</ref> सन् २००० मा उनले शेयर बजारबाट बाहिरिएर आफ्नै [[हाइपरमार्केट]] शृङ्खला [[DMart]] सुरु गर्ने निर्णय गरे र सन् २००२ मा [[पवई]]मा पहिलो स्टोर स्थापना गरे। सन् २०१० सम्ममा यस शृङ्खलाका २५ वटा स्टोर भइसकेका थिए। त्यसपछि कम्पनीले तीव्र गतिमा विस्तार गर्दै सन् २०१७ मा [[प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन|सार्वजनिक शेयर निष्कासन]] गर्‍यो।<ref name="rediff1">{{cite news |title=The silent giant of the stock market |url=https://www.rediff.com/business/special/how-well-do-you-know-d-marts-damani/20170405.htm |work=Rediff|access-date=11 May 2020}}</ref><ref name="rediff2">{{cite news |title=The businessman who got richer during the lockdown |url=https://www.rediff.com/business/special/the-businessman-who-got-richer-during-the-lockdown/20200508.htm |work=Rediff}}</ref><ref>{{cite news |title=This is how Radhakishan Damani became India's second richest person |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/5-facts-about-radhakishan-damani-how-he-became-second-richest-person-in-india |work=GQ India |access-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607103635/https://www.gqindia.com/get-smart/content/5-facts-about-radhakishan-damani-how-he-became-second-richest-person-in-india |archive-date=7 June 2020}}</ref> सन् २०२० मा उनी १६.५ अर्ब अमेरिकी डलरको अनुमानित कुल सम्पत्तिसहित भारतका चौथो धनी व्यक्ति बने। विश्वका अर्बपतिहरूको सूचीमा उनी ११७औँ स्थानमा परेका थिए।<ref>{{cite news |title=Forbes' richest list: India ranks third among countries with most billionaires |url=https://indianexpress.com/article/business/india-top-richest-billionaires-mukesh-ambani-gautam-adani-shiv-nadar-radhakishan-damani-uday-kotak-7264167/ |work=The Indian Express |date=2021-04-08 |language=en}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |title=Radhakishan Damani & family |url=https://www.forbes.com/profile/radhakishan-damani/?sh=2d096bc840de |work=Forbes |language=en}}</ref> सन् २०२२ मा १८.९ अर्ब अमेरिकी डलरको अनुमानित कुल सम्पत्तिसहित उनी विश्वका अर्बपतिहरूको [[फोर्ब्स]] सूचीमा ८७औँ स्थानमा परेका थिए।<ref>{{cite web |title=Radhakishan Forbes Billionaires 2022: The Richest People In The World. |url=https://www.forbes.com/billionaires/ |website=Forbes |access-date=January 25, 2023}}</ref> सन् २०२४ को अक्टोबरमा, दमानी र उनको परिवार ३१.५ अर्ब अमेरिकी डलरको कुल सम्पत्तिसहित [[फोर्ब्स]]द्वारा प्रकाशित भारतका १०० सर्वाधिक धनी उद्योगपतिहरूको सूचीमा छैटौँ स्थानमा परेका थिए।<ref>{{Cite web |date=October 9, 2024 |title=India's 100 Richest |url=https://www.forbes.com/lists/india-billionaires/ |website=India’s 100 Richest}}</ref> == लगानी == दमानीले [[भीएसटी इन्डस्ट्रिज]] र [[इन्डिया सिमेन्ट्स]] लगायतका विभिन्न कम्पनीहरूमा समेत शेयर स्वामित्व राखेका छन्। दमानीले सार्वजनिक रूपमा १४ वटा कम्पनीमा शेयर स्वामित्व राखेका छन्; सन् २०२४ को जुन महिनामा उनको शेयर स्वामित्वको कुल मूल्य लगभग {{INRconvert|2140.49|b|lk=r}} रहेको थियो।<ref>{{Cite web |title=Latest Radhakishan Damani shareholdings and portfolio |url=https://trendlyne.com/portfolio/superstar-shareholders/178317/latest/radhakishan-damani-portfolio/ |access-date=2023-10-15 |website=Trendlyne.com |language=en}}</ref> सन् २०२० मा दमानीले [[आन्ध्र पेपर]]मा १% शेयर स्वामित्व खरिद गरे।<ref>{{Cite news|date=2020-06-30|title=Debt free! Andhra Paper in focus as SBI MF, Damani take stakes|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-mf-damani-take-stakes-in-andhra-paper/articleshow/76701437.cms|access-date=2020-07-04}}</ref> त्यस्तै, सन् २०२० को मे महिनामा दमानीले [[इन्डिया सिमेन्ट्स]]मा १५% शेयर स्वामित्व खरिद गरे, जससँगै इन्डिया सिमेन्ट्समा उनको कुल शेयर स्वामित्व १९.८९% पुगेको थियो।<ref>{{Cite news|date=2020-05-15|title=Damanis pick over 15% stake in India Cements in March quarter; shares jump 16%|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/damanis-pick-over-15-stake-in-india-cements-in-march-quarter-shares-jump-16/articleshow/75757573.cms|access-date=2020-07-04}}</ref> सन् २०२३ मा दमानीले विलासी अपार्टमेन्ट परिसर [[थ्री सिक्स्टी वेस्ट]]मा २८ वटा आवासीय एकाइ {{INRconvert|12.38|b|year=2023}} मा खरिद गरे।<ref>{{cite news |title=D'Mart's Damani seals country's largest real estate deal at Rs 1,238 cr for 28 luxury apartments |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/real-estate/dmarts-damani-buys-28-luxury-apartments-for-rs-129938-cr-in-countrys-largest-real-estate-deal-10009641.html |access-date=8 June 2024 |work=Moneycontrol}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == उनको श्रीकान्तादेवीसँग विवाह भएको छ र उनीहरूका तीन छोरी छन्।<ref>{{Cite news |date=5 April 2024 |title=Radhakishan Damani is richer by over ₹2,600 crore as DMart shares rally |url=https://www.hindustantimes.com/business/radhakishan-damani-is-richer-by-over-rs-2-600-crore-as-dmart-shares-rally-101712219903099.html |access-date=27 February 2025 |work=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]]}}</ref> == सन्दर्भहरू == {{reflist|2}} l97xa3ef6ug73hg500ddjoleqywesbc 3 151757 1392164 2026-10-02T15:02:18Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1392164 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Prajawaltimalsinaज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०४९]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Prajawaltimalsina|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) २०:४७, २ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) jzmlnth1dgwvb2qz1iudph4fzfsmfl4 3 151759 1392183 2026-10-03T03:20:27Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1392183 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Suchana Rawatज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०४८]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Suchana Rawat|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ०९:०५, ३ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) i7w5uxpnyyjo894cpnzn9p6dxw6k0fx 0 151760 1392196 2026-10-03T05:47:10Z Paresh Kumar 1 81219 नयाँ पृष्ठ: 'पञ्च केदार' भारतको एक प्रसिद्ध तीर्थस्थल हो, जसमा भगवान् शिवका विभिन्न शारीरिक अङ्गहरूसँग सम्बन्धित पाँच पवित्र मन्दिरहरू समावेश छन्। 'पञ्च केदार' संस्कृत शब्द हो; यसमा 'पञ्च'... 1392196 wikitext text/x-wiki 'पञ्च केदार' भारतको एक प्रसिद्ध तीर्थस्थल हो, जसमा भगवान् शिवका विभिन्न शारीरिक अङ्गहरूसँग सम्बन्धित पाँच पवित्र मन्दिरहरू समावेश छन्। 'पञ्च केदार' संस्कृत शब्द हो; यसमा 'पञ्च' को अर्थ पाँच र 'केदार' को अर्थ भगवान् शिवको वासस्थान हुन्छ। यसरी यसको अर्थ भगवान् शिवका पाँच पवित्र वासस्थानहरू भन्ने बुझिन्छ, जसमा केदारनाथ, मध्यमहेश्वर, तुङ्गनाथ, रुद्रनाथ र कल्पेश्वर पर्दछन्। तुङ्गनाथलाई पञ्च केदारमध्ये सबैभन्दा उचाइमा रहेको र विश्वकै सबैभन्दा अग्लो स्थानमा अवस्थित शिव मन्दिर मानिन्छ।<ref>[https://www.manchalamushafir.com/tungnath-temple-twelve-fascinating-facts/ तुंगनाथ: विश्वको सबैभन्दा अग्लो शिव मन्दिर]</ref> केदारनाथ भारतका १२ ज्योतिर्लिङ्ग र उत्तराखण्डको चारधाममध्ये पनि एक हो। == पौराणिक कथा == प्राचीन किंवदन्तीहरूका अनुसार, पाण्डवहरूले आफ्ना नातेदारहरूको हत्या गरेको पापको प्रायश्चित गर्न भगवान् शिवका यी पाँच मन्दिरहरू निर्माण गरेका थिए। कुरुक्षेत्रको युद्धपछि, पाण्डवहरू युद्धमा आफ्ना दाजुभाइहरूको हत्या गरेकोमा प्रायश्चित गर्न चाहन्थे। त्यसैले उनीहरू महादेवको शरणमा गए, तर युद्धको विनाशका कारण भगवान् शिव उनीहरूसँग रुष्ट हुनुहुन्थ्यो र उनीहरूसँग भेट्न चाहनुहुन्नथ्यो। त्यसैले उहाँले साँढेको रूप धारण गर्नुभयो र हिमालयमा लुक्नुभयो। जब पाण्डवहरूले उहाँलाई निष्ठापूर्वक खोजिरहेका थिए, बलवान् भाइ भीमले त्यो साँढेलाई चिन्नुभयो र त्यसको ढाडको उठेको भाग (कुब्ज) समात्नुभयो। केही क्षणपछि त्यो साँढे जमिनमा विलीन हुन थाल्यो र पछि गढवाल क्षेत्रका पाँच अलग-अलग स्थानहरूमा शरीरका पाँच विभिन्न भागहरूका रूपमा प्रकट भयो; तिनै स्थानहरूमा पाण्डवहरूलाई मन्दिरहरू निर्माण गर्न भनिएको थियो।<ref>[https://www.manchalamushafir.com/panch-kedar/ उत्तराखण्डका पञ्चकेदार मन्दिरहरूबारे]</ref> पञ्च केदार मन्दिरहरूका नाम र तिनले प्रतिनिधित्व गर्ने शरीरका भागहरू यस प्रकार छन्: * '''केदारनाथ:''' साँढेको ढाडको उठेको भाग (कुब्ज) * '''मध्यमहेश्वर:''' भगवान् शिवको नाभी वा पेट * '''तुंगनाथ:''' पाखुरा वा अघिल्ला अंगहरू * '''रुद्रनाथ:''' भगवान् शिवको मुख * '''कल्पेश्वर:''' जटा (केश) == पञ्च केदारको अवस्थिति == यी पाँचवटै मन्दिरहरू गढवाल हिमालय क्षेत्रका विभिन्न स्थानमा अवस्थित छन् र त्यहाँ पुग्न पदयात्रा तथा धैर्यको आवश्यकता पर्दछ। पञ्च केदार मन्दिरहरूको नाम र अवस्थिति यस प्रकार छन्: * '''केदारनाथ:''' रुद्रप्रयाग जिल्ला (११,७५५ फिट / ३,५८३ मिटर) * '''मध्यमहेश्वर''': रुद्रप्रयाग जिल्ला (११,४७३ फिट / ३,४९७ मिटर) * '''तुंगनाथ:''' रुद्रप्रयाग जिल्ला (१२,०७३ फिट / ३,६८० मिटर) * '''रुद्रनाथ:''' चमोली जिल्ला (११,८०० फिट / ३,६०० मिटर) * '''कल्पेश्वर:''' चमोली जिल्ला (७,२१७ फिट / २,२०० मिटर) lqcyk6cx88ynxfewvs05he2llc12xjq 3 151761 1392218 2026-10-03T11:49:08Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[Template:Welcome|स्वागतम्]] 1392218 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Ramsarn Rayज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०४८]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Ramsarn Ray|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:३४, ३ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) mar85flnxod31tj5lev2dija63sswzv