विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 6613 1392684 1377656 2026-10-13T15:40:18Z Bhatta Richa 81409 /* तस्वीरहरू */ फोटो + 1392684 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- आधारभूत जानकारी --> |name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = पूर्व गाविस |motto = <!-- चित्र र नक्सा--> |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = कास्की जिल्ला (गाविस तह)#गण्डकी अञ्चल#पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र#नेपाल |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = <!-- अवस्थिति --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[कास्की जिल्ला]] <!-- राजनीति --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- क्षेत्रफल --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 282.1<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- जनसङ्ख्या --> |population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं २०६८]] |population_footnotes = |population_note = |population_total = 4265 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |population_blank2_title = Religions <!-- साधारण जानकारी --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|28.377|83.807|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन]] अनुसार, [[पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|पश्चिमाञ्चल]] विकास क्षेत्रको [[गण्डकी अञ्चल]], [[कास्की जिल्ला]] पर्ने एक अवस्थित [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] थियो। [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८]]मा यहाँको जनसङ्ख्या ४२६५ रहेको थियो जसमध्ये २०५४ पुरुष र २२११ महिला रहेका थिए भने यहाँ ११०२ घरधुरी रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2019/07/pulationandhousing-census-2011.pdf|शीर्षक=राष्ट्रिय जनगणना २०६८| प्रकाशक=[[नेपाल सरकार]] केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग|प्रारूप=पिडिएफ |कार्य=राष्ट्रिय योजना आयोग सचिवालय}}</ref> घान्द्रुक प्राय गरी [[अन्नपूर्ण हिमाल]] तथा [[अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र]] घुम्न आउने नेपाली तथा विदेशी पर्यटकहरूमा एक चिरपरिचित गन्तब्यको रूपमा लिइन्छ। यो हाल [[अन्नपूर्ण गाउँपालिका, कास्की|अन्नपूर्ण गाउँपालिका]]मा पर्दछ। यसको साविकका १-५ वडाहरू अन्नपूर्ण गाउँपालिकाको वडा नम्बर १० हो भने ६-९ वडाहरू वडा नम्बर ११ हो। ==तस्वीरहरू== <gallery> File:Ghandruk (16).JPG|[[चित्र:Ghandruk_Sunrise.jpg|अङ्गुठाकार|गुरुङ कटेज, घान्द्रुक, कास्कीबाट घान्द्रुकको सूर्योदय।]]घान्द्रुकको एक मनोरम दृश्य File:Ghandruk1 village.jpg|घान्द्रुक गाउ File:Annapurna South from Ghandruk (4525940208).jpg|घान्द्रुकबाट देखिने अन्नपुर्णको दृश्य File:Morning View from Ghandruk.jpg|साझमा घान्द्रुकको दृश्य </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[अन्नपूर्ण पदमार्ग]] *[[अन्नपूर्ण हिमाल]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == *[http://www.un.org.np/maps/district-maps/western/Kaski.pdf कास्की जिल्लाका ठाउँहरूको संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय नक्सा] {{कास्की जिल्लाका गाविस तथा नगरपालिकाहरू}} [[श्रेणी:कास्की जिल्लाका ठाउँहरू]] j3r8nmcj5yr8p3d2ucbtcxhenjtbn18 1392704 1392684 2026-10-14T09:18:06Z Janak Bhatta 10885 /* तस्वीरहरू */ 1392704 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- आधारभूत जानकारी --> |name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = पूर्व गाविस |motto = <!-- चित्र र नक्सा--> |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = कास्की जिल्ला (गाविस तह)#गण्डकी अञ्चल#पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र#नेपाल |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = <!-- अवस्थिति --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[कास्की जिल्ला]] <!-- राजनीति --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- क्षेत्रफल --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 282.1<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- जनसङ्ख्या --> |population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं २०६८]] |population_footnotes = |population_note = |population_total = 4265 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |population_blank2_title = Religions <!-- साधारण जानकारी --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|28.377|83.807|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन]] अनुसार, [[पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|पश्चिमाञ्चल]] विकास क्षेत्रको [[गण्डकी अञ्चल]], [[कास्की जिल्ला]] पर्ने एक अवस्थित [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] थियो। [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८]]मा यहाँको जनसङ्ख्या ४२६५ रहेको थियो जसमध्ये २०५४ पुरुष र २२११ महिला रहेका थिए भने यहाँ ११०२ घरधुरी रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2019/07/pulationandhousing-census-2011.pdf|शीर्षक=राष्ट्रिय जनगणना २०६८| प्रकाशक=[[नेपाल सरकार]] केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग|प्रारूप=पिडिएफ |कार्य=राष्ट्रिय योजना आयोग सचिवालय}}</ref> घान्द्रुक प्राय गरी [[अन्नपूर्ण हिमाल]] तथा [[अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र]] घुम्न आउने नेपाली तथा विदेशी पर्यटकहरूमा एक चिरपरिचित गन्तब्यको रूपमा लिइन्छ। यो हाल [[अन्नपूर्ण गाउँपालिका, कास्की|अन्नपूर्ण गाउँपालिका]]मा पर्दछ। यसको साविकका १-५ वडाहरू अन्नपूर्ण गाउँपालिकाको वडा नम्बर १० हो भने ६-९ वडाहरू वडा नम्बर ११ हो। ==तस्वीरहरू== <gallery> चित्र:Ghandruk_Sunrise.jpg|thumb|घान्द्रुकको सूर्योदय। File:Ghandruk (16).JPG|घान्द्रुकको एक मनोरम दृश्य File:Ghandruk1 village.jpg|घान्द्रुक गाउ File:Annapurna South from Ghandruk (4525940208).jpg|घान्द्रुकबाट देखिने अन्नपुर्णको दृश्य File:Morning View from Ghandruk.jpg|साझमा घान्द्रुकको दृश्य </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[अन्नपूर्ण पदमार्ग]] *[[अन्नपूर्ण हिमाल]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == *[http://www.un.org.np/maps/district-maps/western/Kaski.pdf कास्की जिल्लाका ठाउँहरूको संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय नक्सा] {{कास्की जिल्लाका गाविस तथा नगरपालिकाहरू}} [[श्रेणी:कास्की जिल्लाका ठाउँहरू]] 5unopsokwpl2hz4a9cn8zjbk261c65p 0 31034 1392686 1357450 2026-10-13T23:34:58Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392686 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific_prefix = '''[[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपति]] भट्टारक''', [[w:Licchavis|लिच्छविको महासमन्ता]] |name = अंशुवर्मा | image = Amshuverma.JPG | caption = छाउनी सङ्ग्रहालय, काठमाडौंमा रहेको अंशुवर्माको मूर्ति |office = [[w:Licchavis|लिच्छवी]]का महासामन्त |term_start = ५९५ CE | term_end = ६२१ CE |residence = [[कैलाशकूट भवन]] |children = [[भृकुटी]] }} '''अंशुवर्मा''' नेपालका लिच्छवी कालिन राजा थिए। यिनी [[नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] मध्ये एक हुन्। यिनी लिच्छवी कालमा राजा भएका भए तापनि, वैस ठकुरी बंशका थिए। यिनी राजा [[शिवदेव प्रथम]]का ज्वाईं थिए। नेपालको इतिहासमा पहिलोपटक "महाराजधिराज" को उपाधि लिने राजा अंशुवर्मा नै हुन्। यसको मतलब उनी धेरै सामन्तहरूका पनि शासक रहेको बुझिन्छ। शिवदेबका (ज्वाइँ वा भानिज) नाता पर्ने अंशुवर्मा कुन वंशका थिए भन्ने कुरा अज्ञात भए पनि चिनियाँयात्री ह्वेनसाङले नेपालका राजाहरूलाई क्षत्रिय भनेका छन्। त्यसैले अंशुवर्मा क्षत्री थिए। राजा अंशुवर्माको राज्यकालमा भारतमा [[हर्षवर्धन|हर्षवर्द्धन]] र तिब्बतमा [[स्रोङ्चन गम्पो|स्रङ्चङ गम्पो]] शासक निकै बलिष्ठ थिए। नेपाललाई दुई शक्तिबाट रक्षा गर्नुपर्ने उनले देखे अनि दुबैतिर मित्रता बढाए।<ref>{{Cite book|title= लिच्छविसंवत्‌को निर्णय| author-link = नयराज पन्त|last=पन्त |first= नयराज |publisher=नेपाल राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठान|year=बि.सं २०४३|isbn= |location=काठमाडौं|pages=१-३४}}</ref> ==उदय== राजा शिवदेवको शासनकालमा वि.सं ६५१ देखि पछिका अभिलेखहरूमा अंशुवर्माको नाउँ प्रमुख भारदारका रुपमा रहेको पाइन्छ। पहिले अंशुवर्मा सामन्त थिए। पछि इनी महासामन्त भएका आठओटा अभिलेख प्रकाशित भएका छन्। <ref>{{Cite book|title=लिच्छविकालका अभिलेख|last=वज्राचार्य |first= धनवज्र |publisher=नेपाल एसियाली अध्ययन संस्थान|year=बि.सं २०३०|isbn= |location=काठमाडौं|pages=२३३-२७७}}</ref> उनी [[सामन्त]] रहेको बेलामा लिच्छवि दरबारमा रवि गुप्ता शक्तिशाली भारदार थिए। उनी पछि भौम गुप्ताले शक्तिको उपयोग गरे। भौम गुप्ताको मृत्युुपछि लिच्छवि राजाले अंशुवर्मालाई प्रमुख भारदार बनाए। सम्भवत गुप्तपरिवारमा प्रभावशाली व्यक्तिको त्यो बेला अभाव थियो। [[शिवदेव प्रथम|शिवदेव]] र अंशुवर्माको संयुक्त शासन थियो। <ref name="सुवेदी">{{cite book | last = सुवेदी | first = राजाराम | author-link = राजाराम सुवेदी | year = फागुन २०६१ | title = नेपालको तथ्य इतिहास | publisher = [[साझा प्रकाशन]] | url = | isbn = 99933-2-406-X | pages = ६६ }}</ref> राजा शिवदेवले जारी गरेको अभिलेखहरूमा आफ्ना भानिज र भारदार अंशुवर्माको प्रशंसा लेखेका छन्। त्यही भुमिकाको कारण शिवदेवपछि अंशुवर्मा राजा भए।<ref>{{Cite book|title=प्राचीन नेपालको राजनीतिक इतिहास |last=रेग्मी |first= जगदीशचन्द्र |publisher=|year=बि.सं |isbn= |location=|pages=१३३-३६}}</ref> ==शासनकाल == यिनले वि.सं. ६६२ देखि ६७८ सम्म १६ वर्ष शासन गरेका थिए। उनी बुद्धिमानी, साहसी र दुरदर्शी लिच्छबी राजा थिए। उनी साहित्य, कला र वास्तूकलाका पनि प्रेमी थिए। उनले बनाएको [[कैलाशकूट भवन]] सातौँ शताब्दीमा राज्यको सबैभन्दा प्रसिद्ध दरबारको नामले चिनिएको थियो। दरबारका केही अवशेषहरू [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौं]]को [[हाँडिगाउँ]]मा अवस्थित हुन सक्छन्।<ref>{{Cite web|url=http://nepalihimal.com/article/15780|title=कैलाशकूटको खोजी|last=महर्जन|first=वसन्त|date=१०-१६ असार २०७५|website=हिमाल खबरपत्रिका|accessdate=२४ श्रावण २०७९}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अंशुवर्मा [[शैव सम्प्रदाय|शैव धर्म]] मान्दथे तर [[बौद्ध धर्म]]प्रति पनि यिनको ठूलो श्रद्धा रहेको थियो। ==शासनकालमा गरिएका कार्यहरू== बालकको सालनाल काट्ने, गुप्त सम्बत चलाउने र वैष्णव सिक्का समेत निकाल्ने काम यिनले गरेका थिए। यिनले महाराजधिराज तथा महासामन्त जस्ता पद्वी धारण गरेका थिए। त्यस्तै यिनले [[शब्द विद्या]] नामक ग्रन्थको रचना गरेका थिए। अंशुवर्माका समयमा नेपाल भारत र तिब्बत भन्दा शक्तिशाली थियो । अंशुवर्माले [[तिब्बत]] र [[भारत]]सँग सन्तुलनपूर्ण सम्बन्ध कायम गरेका थिए। त्यसबेला भारतसँगको सम्बध बलियो राख्नको लागि अंशुबर्माले आफनो बहिनीको बिबाह भारतका [[सम्राट हर्षवर्द्धन]]सँग गरी मित्रता कायम राखेका थिए भने [[तिब्बत]]का राजा [[स्रोङ्चन गम्पो]]सँग आफ्नी छोरी [[भृकुटी]]को विवाह गराइदिएका थिए। नेपालमा अंशुवर्मा नेपालका राष्ट्रिय विभूति हुन। धेरै सामाजिक सुधारका काम गरेका यिनको शासनकाललाई लिच्छवीकालिन नेपालको स्वर्णयुग मानिन्छ। <ref>सामान्यज्ञान, भोजराज भूषाल, मोहनकृष्ण ओझा</ref> ==मृत्यु== अंशुवर्माको मृत्यु इस्वी संवत् ६२१ मा भएको मानिन्छ र [[उदयदेव]] उनको उत्तराधिकारी बनेका थिए।<ref name=":0">{{Cite book|title=Ancient Nepal|last=रेग्मी|first= डि आर|publisher=Rupa|year=1965|isbn=81-291-1098-9|location=Delhi|pages=172, 173, 174, 178}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=श्रेष्ठ |first=डिबि |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/History_Ancient_Medieval_Nepal.pdf |title=The History of Ancient and Medieval Nepal |publisher=University of Cambridge |year=1972}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[भृकुटी]] ==बाह्य कडीहरू== * [https://www.onlinekhabar.com/2018/07/690588 अंशुवर्माको ‘कैलाशकुट भवन’ खोज्दै पुरातत्व-अनलाइन खबर] {{लिच्छवि राजाहरू}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{कमन्सश्रेणी|Amshuverma}} [[श्रेणी:लिच्छवी शासन]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रीय विभुति]] [[श्रेणी:वौद्धमार्गी नेपाली]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] jw0n23ls437c50629jwjtgutdpbjek3 3 46859 1392688 1381371 2026-10-14T05:05:43Z Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang 77231 /* */ नयाँ खण्ड 1392688 wikitext text/x-wiki पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत/ तुलसीपुर ६ दाङ चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक :राजेन्द्रबहादुर बस्नेत, Tulsipur 6 Dang == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक                                                                                             राजेन्द्रबहादुर बस्नेत खस को हुन्? प्राचीन सिंजा राज्यअन्तर्गत बसोबास गर्ने खस जातिले अपनाएको संस्कृति नै मष्टो संस्कृति हो। खस राज्य विशाल भूभागमा फैलिएको थियो। यसमा कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी प्रदेश, नेपालको कर्णालीसहितको पश्चिम भूभागदेखि गण्डकी प्रदेशसम्म यसको विस्तार भएको थियो। यसको बारेमा गुइसापे तुची (Giuseppe Tucci) ले आफ्नो पुस्तक Nepal: The Discovery of the Malla मा सिंजाको इतिहासको बारेमा लेखेका छन् — "The Empire of The khas is greater than my country Italy." कर्णाली वारिपारि विकसित भएर फैलिएको खस राज्यको आफ्नै मष्टो संस्कृति र सभ्यता थियो। खसहरूले विकास गरेको मष्टो संस्कृति र यसको प्रारूपको बारेमा उल्लेख गर्नुपूर्व खसहरू को हुन्, यसको बारेमा चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल कहाँ हो र यिनीहरू को हुन् भन्ने बारेमा विभिन्न मतहरू छन्। एउटा मत अनुसार एसिया माइनरबाट विभिन्न समूहहरू बसाइँ सर्ने क्रममा पूर्वतिर सर्दै आएको भन्ने भनाइ छ। अर्को मत उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र नजिकबाट बसाइँ सराई गरेर आएको पाइन्छ। त्यसैगरी अर्को मत खसहरूको कश्मीर उद्गम स्थल मान्नेहरू छन्। अर्को महत्त्वपूर्ण मत अनुसार खसहरू टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीको किनारमा विकसित मेसोपोटामिया/बेबिलोनियाको सभ्यतासँग जोडिन पुग्छन्। बेबिलोनियामा त्यहाँका प्रख्यात राजा हम्मुरावी (ई.पू. २१२३–२०८०) को शासनकाल पछि उनका उत्तराधिकारीहरू कमजोर हुँदै गएको र करिब ई.पू. १७०० आसपासमा कस्साइट्स (Kassites) ले आक्रमण गरी बेबिलोनियामा कब्जा गरेका थिए। कस्साइट्सहरू उत्तरी पहाडी प्रदेशका बासिन्दाहरू थिए। प्राचीन बेबिलोनियामा (ई.पू. १९९५–११५५) कुसाइटहरू (Kushites) ले राज्य गरेका थिए। तिनै काउस (Kaus), कुसाइट (Kushite), कस्साइट्स (Kassites) बाट खस बनेका हुन् भन्ने मानिन्छ। करिब ई.पू. १००० तिर बेबिलोनियाका कुसाइटहरू पूर्व लागेर विभिन्न ठाउँ हुँदै तिब्बततिर आए, जहाँ उनीहरूले करिब १५० देखि २०० वर्ष शासन गरेको पाइन्छ। यिनीहरू पाँचौँ शताब्दी ईस्वीसम्म तिब्बत र नेपालको कर्णाली क्षेत्रसम्म फैलिएका थिए भन्ने मानिन्छ। सिंजामा तिब्बतको खारी प्रदेशबाट आएका नागराजले शासन गर्नुपूर्व पाल वंशका राजाले राज्य गरेका थिए भन्ने कुरा पूर्णप्रसाद ब्राह्मणले उल्लेख गरेका छन्। ११औँ शताब्दी ईस्वीमा पश्चिम तिब्बत, यारी, खारी, पुराङबाट आएका नागराजले खस राज्यको स्थापना गरेका थिए। ई.पू. १७०० आसपासमा बेबिलोनिया कब्जा गरी लिने कस्साइट्सले मेसोपोटामियामा पहिलोपटक घोडा ल्याएका थिए। घोडचढी गरेर युद्ध गर्दा उनीहरूलाई युद्धमा विजय हासिल गर्न निकै सहज भएको थियो। पछि कस्साइट्सलाई हराएर हिट्टाइट्स (Hittites) ले बेबिलोनियामा शासन गरे। हिट्टाइट्स पछि असीरियनहरूले बेबिलोनियामा शासन गरे। उनीहरू असुर सहर (टिग्रिस नदी किनार) का निवासी थिए। उनीहरूका असुरबनिपाल र सेनाचेरिव प्रसिद्ध राजा थिए। कसै-कसैले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। असुर प्राचीन असीरियाको धार्मिक राजधानी थियो। प्राचीन मेसोपोटामिया (हालको इराक) को टिग्रिस नदीको पश्चिम किनारमा असुर साम्राज्यको विकास भएको थियो। करिब ई.पू. २६००–२५०० देखि करिब ई.पू. १४०० सम्म यो समृद्ध सहर थियो। असुर यो सहरको मुख्य देवता थिए जो त्यहाँका सबैभन्दा शक्तिशाली र असीरियन साम्राज्यको संरक्षक समेत मानिन्थ्यो। असुरको पुरातात्त्विक सर्वेक्षण जर्मन पुरातत्त्वविद् फ्रेडरिक डिलिच र पछि वाल्टर आन्द्रे (Walter Andrae) ले गरेका थिए। जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटीले पनि यसमा कार्य गरेको थियो। यहाँ १६०० भन्दा बढी क्युनिफर्म (Cuneiform) लिपि अंकित माटोका भाँडाहरू भेटिएका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। मेसोपोटामियामा त्यस समयमा विभिन्न देवताहरूको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसबेला मुख्य रूपमा इया (Ea), एन-लिल (En-Lil), उतु (Uta), मर्दुक (Marduk) आदि देवताहरूको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। बेबिलोनियाको यसै मर्दुकलाई खसहरूको मुख्य देवता मानेर मर्दुकबाट मष्टो भएको हो भन्ने एकथरी मत पाइन्छ। कतिपयले बेबिलोनियाबाट आएको मष्टो भएकाले यसको नाम 'बाबिरो मष्टो' रहन गएको समेत मान्दछन्। बेबिलोनिया बासीहरू शक्तिका पनि उपासक थिए। उनीहरू इस्तार (Istar) देवीको पूजा गर्दथे। खस जातिहरूले बेबिलोनियामा शासन गर्दा टुर्गु (Turgu) को पूजा गर्दथे। टुर्गु शब्दको अपभ्रंश भएर दुर्गा हुन गएको हो भन्ने मत पनि पाइन्छ। यहाँ विभिन्न देव-देवीका मन्दिरहरू बनेका थिए। सेनाचेरिव (ई.पू. ७०४–६८१) को शासनकालमा मात्र ३४ वटा मन्दिर बनेका थिए। यहाँका प्रमुख राजाहरूमा टिगलाथ-पिलेसर तृतीय, सार्गन द्वितीय, सेनाचेरिव र एसरहडोन प्रमुख थिए। अर्को महान् राजा असुरबनिपाल थिए, तिनै असुरबनिपालबाट बान्नी मष्टो र बेबिलोनियाबाट बाबिरो मष्टो खसहरूमा परम्परागत रूपमा आएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। असुर सहरमा बेबिलोनियाको दमन पछि त्यहाँका मानिसहरू (असुर) लाई हेयको दृष्टिले हेरिने र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गर्ने र आफूलाई देवत्वकरण गर्ने कार्य उनीहरूले गर्दथे। पछि भारतीय भूभागको तल्लो क्षेत्र (मैदानी क्षेत्र) मा पकड जमाएर सैन्धव सभ्यताको विनाश गर्ने कथित आर्यहरूको समूहले पराजित समूहहरूलाई बेबिलोनियाले असुरहरूमाथि विजय गरेर उनीहरूमाथि विजय गरेको अहङ्कार र असुर शब्दलाई घृणा र हेपाइको रूपमा प्रयोग गरे जस्तै गरेर प्राचीन भारतमा पनि पराजित माथि असुर शब्द त्यसै रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र पराजितलाई असुरको आवरण लगाएर आफूलाई देवत्वकरण गरेको पाइन्छ। उनीहरूले साहित्य र शिक्षामा जमाएको पकडले उनीहरूमा यस्तो प्रवृत्ति आयो। खसहरूको बारेमा वैदिक साहित्यमा खासै उल्लेख नहुनु र असुरलाई कतै दानव र कतै देवताको रूपमा उल्लेख गर्नुबाट उनीहरू पहिले खसहरूलाई उपेक्षा मात्र होइन खसले पूजा गर्ने शिवलाई समेत अत्यन्त न्यून कोटीको देवताका रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। असुर कुनै दानव नभएर असुर सहरका बासिन्दा थिए। जसको देवताको नाम असुरबाट त्यस सहरको नाम समेत असुर राखिएको थियो। असुर (अस्सूर) प्राचीन मेसोपोटामिया स्थित नव असीरियन साम्राज्यको राजधानी थियो। यसै क्षेत्रमा अहुरमज्दा नामक प्रसिद्ध देवता थिए। प्राचीन इरानी पन्थका यी देवता अहुरमज्दाबाट मज्दाको अपभ्रंश भई मष्टो हुन आएको हो भन्ने एकथरीको मत पाइन्छ। अहुरमज्दालाई संस्कृतमा असुर महत भनेर उल्लेख गरेको छ। पारसी पन्थका संस्थापक जरथुस्त्रले यी देवतालाई अजन्मा, सर्वज्ञ परमेश्वर भनेका छन्। यिनलाई अहुरमज्दा बाहेक ओहरमज्द, होउरमज्द, हुर्मुज, अरमज्द र अज्जन्दार नामबाट पनि चिनिन्छन्। ऋग्वेदमा 'असुर महत' को वर्णन गरेको पाइन्छ। मेसोपोटामियाको सभ्यताको विकासको उत्कर्षको समयमा विभिन्न देव-देवीहरूका मूर्तिहरूको निर्माण र पूजा गर्ने परम्परा विकसित अवस्थामा थियो। यसको प्रारम्भ कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अत्यन्तै जटिल छ। सभ्यताको आदिम युगमा जसलाई पाषाण युग भन्ने गरिन्छ, मानिसहरूमा धर्मको भावनाको विकास भएको थिएन। उनीहरूले मानिसको मृत्यु पछि शवलाई त्यत्तिकै छोडेर जान्थे जो पशुपन्छीको आहारा बन्दथ्यो। मध्य पाषाण युगमा आएर शवलाई गाड्ने कार्य प्रारम्भ भएको थियो। विभिन्न उत्खननबाट शवहरूको अस्थिपञ्जरको शिर नजिक राखिएका पाषाण सामग्रीहरूबाट यो कुरा थाहा हुन्छ। यसै युगबाट अन्त्येष्टिमा गरिने अनुष्ठानहरूको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैबाट मानिसमा धार्मिक चेतनाको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उत्तर पाषाण युगमा धार्मिक अनुष्ठानको साथसाथै विभिन्न अन्धविश्वासको पनि विकास भएको थियो भन्ने कुरा त्यसबेलाका उत्खननबाट प्राप्त अवशेषहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ। सभ्यताको विकासको साथसाथै मानिसहरू समूहमा बस्ने प्रचलन सुरु भएको थियो। भारतमा गरिएको एउटा अध्ययनले भारतमा सबैभन्दा पहिले 'नेग्रिटो' जातिले बसोबास गरेका थिए। त्यसपछि प्रोटो-अस्ट्रेलोइड वा निषाद आएका थिए। यो जातिको पछि आएका आर्यहरूको संस्कृतिमा विलिन भएको थियो। यी जातिहरू टोटमवादी जातिका थिए। यिनीहरूले नाग, गोही, बाँदर आदिको पूजाको सुरुवात गरेका थिए। भारतमा प्रोटो-अस्ट्रेलोइड जातिले धार्मिक भावनाको सुरुवात गरेका थिए। निषाद पछि द्रविड जाति भारतमा भूमध्य सागरीय क्षेत्रबाट आएका र यिनीहरूले सैन्धव सभ्यता र संस्कृतिको विकास गरेका थिए। सैन्धव धर्मको बारेमा लेख्य सामग्री प्राप्त नभए पनि उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीबाट यिनीहरू मातृशक्तिका उपासक थिए। जसमा अनेकौँ नारी मूर्तिहरू समेत प्राप्त भएका छन्। मोहन्जोदारोमा उत्खननबाट एउटा परम पुरुषको कल्पना गरिएको एक मुद्रा जसमा एक नग्न पुरुष योगासन मुद्रामा बसेका छन्। यी योगीका ३ मुख छन् शिरमा शृङ्ग-मुकुट अथवा त्रिशूल अंकित छ। योगीको बायाँतिर एउटा गैँडा र भैँसी र दाहिनेतिर एउटा हात्ती र बाघ छ अगाडि तिर मृग छ। यो आकृति हेर्दा खसहरूसँग शिवलाई जोड्न मिल्ने शैवपाशुपत स्वरूपको यो आकृति देखिन्छ। मार्शलले यसलाई शिवको मुद्रा मानेका छन्। वैदिक आर्यहरू भारतमा आउनु पूर्व विकसित यो सभ्यता र मष्टोलाई शिवसँग जोड्ने मतको आधारमा खस सभ्यताको प्रभाव सैन्धव सभ्यतामा परेको अड्कल गर्न सकिन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल बारे विभिन्न विद्वान्हरूका फरक फरक मतहरू छन्। पौराणिक मत अनुसार खस क्षेत्रीहरूको उद्गम थलो हुम्लाको शैपाल र बझाङ थियो भन्ने एकथरीको मान्यता छ। उनीहरू अनुसार खस क्षेत्रीका पुर्खा कैलाशबाट आएको र मष्टोलाई कैलाशमा उत्पन्न भएको र त्यहीँबाट कर्णाली उपत्यकामा आएर अन्यत्र फैलिएको मान्दछन्। इन्डो-आर्यन ओरिजिन थ्योरी (Indo-Aryan Origin Theory) अनुसार हिन्दू साहित्यमा खसहरूको उल्लेख पाइन्छ। आइरिस भाषाविद् सर जी.ए. ग्रियर्सनले आर्य भाषिक हिमालयको तल्लो भागदेखि कश्मीर सम्मका बासिन्दाहरू महाभारतमा उल्लिखित खसका सन्तान हुन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र नृतत्त्वशास्त्री डोरबहादुर विष्ट खसलाई इन्डो-युरोपियन मूलका मान्दछन्। खसहरू हालको कश्मीरबाट आएका र त्यहाँका स्थानीय खस/कसबाट त्यो ठाउँ कश्मीर रहन गएको मान्दछन्।   करिब ई.पू. २००० तिर खसको एउटा समूह इरानतिर र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्वतर्फको पहाडी भागदेखि भेरी नदीसम्म फैलिएर बसे। बालकृष्ण पोखरेल खसलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। उनीहरू पछि गुर्जर, पल्लव, शक जस्तै आर्य बनेका मान्दछन्। आइरिस भाषाशास्त्री जर्ज अब्राहम ग्रियर्सनले खसहरू संस्कृत र इरानी भाषा समूहका आर्य मूलका क्षत्रिय जातिका योद्धाहरू हुन् भन्ने मत राख्दछन्। खसहरूको उद्गमको बारेमा अर्को सशक्त मत झाङ-झुङ (Zhang Zhung) सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसलाई झाङ-झुङ सभ्यताको सिद्धान्तको रूपमा चिन्ने गरिन्छ। यो सिद्धान्त अनुसार खसहरूको सम्बन्ध तिब्बतको प्रारम्भिक उद्भव कालदेखि तिब्बती साम्राज्यको उत्थानसम्म खसहरू जोडिएका छन्। कुनै-कुनै वर्णनमा झाङ-झुङ संस्कृति खससँग सम्बन्धित मानिएको छ। केही विवाद पश्चात् खस मल्ल अस्तित्वमा आएका थिए जो तिब्बतबाट पश्चिम नेपालमा आएका मानिन्छन्। किरातहरूको प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थले खसहरू प्राचीन चीनको तारीम बेसिन (Tarim basin) बाट नेपाल आएका र त्यो बेला नेपालमा किरातहरूको शासन रहेको उल्लेख छ। खसहरूको तारीम बेंसीमा रहेको खसगर (Khasgar) नामक किल्लामा लघु युची कुषाणले आक्रमण गरी त्यहाँबाट भगाएपछि उनीहरू नेपालमा आएको र किराती राजाले त्रिशूली नदीको पश्चिमतिर बसोबास गर्न दिएको र त्यहीँबाट पश्चिम कश्मीरसम्म फैलिएको उल्लेख छ। तिब्बती मान्यतामा पनि खसहरू तिब्बती साम्राज्यसँग जोडिएका थिए। झाङ-झुङ सभ्यता अन्तर्गत यात्से किंगडम (Yaste kingdom) लाई खस/यात्से वा चल्ला/मल्ल वंशको रूपमा चिनिन्थ्यो। कर्णाली प्रदेशमा खस राज्यको स्थापना गर्ने मानिएका नागराज यसै वंशका मानिन्छन्। उनको काल करिब ११औँ शताब्दी मानिन्छ। यात्सेले सन् १२२० तिर जुम्ला र गढवाल विजय गरेको, सन् १२३५–१२३९ बीच गङताङ (Gangtang) माथि विजय हासिल गरेको पाइन्छ। राजा अशोक चल्ल/कल्लले सन् १२५० तिर दक्षिणी सीमा विस्तार गरेका थिए। खसहरूले सन् १२८८ र सन् १३३४ मा काठमाडौँ आक्रमण गरेका थिए। सन् १३२८ पछि पतनोन्मुख भएको खसहरूको राज्य सन् १३७० सम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।   खसहरूमा सुरुमा तिब्बती संस्कृतिको ठुलो प्रभाव थियो। खसहरू बसोबास गर्ने सिंजा, जुम्ला, गढवाल र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा यसको व्यापक प्रभाव थियो। पछि हिन्दू आर्य शासकहरूको दबदबा बढेको र शासकहरूले पनि उनीहरूका मान्यता अवलम्बन गर्दै गएकाले खसहरूले अवलम्बन गर्दै आएका मान्यताहरूमा क्षयीकरण हुँदै गए। ________________________________________    खसहरूले गुगे नजिकको खसहरूले गुगे नजिकको पाराङमा शासन गर्दथे, पछि तिनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङला  हिमाल को बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ तिनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए।". खस र मष्टो संस्कृति: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्राचीन सिंजा राज्यको गुगेमा अवस्थित रहेको मल्लवंशका पुर्खाहरू दक्षिण पाराङको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा राज्य गरेको पाइन्छ, जसको ल्हासा राजपरिवारसँग सम्बन्ध रहेको थियो। पछि गुगेले आफूलाई स्वतन्त्र गरेको थियो। त्यहाँका शासकहरूमध्ये नागदेव र उनका पुत्र कपिललाई खस (Yatse) वंशको संस्थापक मानिन्छ। तिब्बती मूलका भए तापनि नेपालमा आउँदा हिन्दू-आर्य तथा बौद्ध दुवै संस्कृतिको प्रभावले यिनीहरूको जीवनशैली प्रभावित थियो। खसहरूले गुगे नजिकैको पुराङमा शासन गर्दथे। पछि उनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङ्गला हिमालको बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ उनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए। त्यसभन्दा पहिले यिनीहरूले चीनको तारिम उपत्यकामा खसगर (Khasgar) राज्यको स्थापना गरे। त्यसपछि ताक्लाकोटमा आफ्नो कब्जा गरे। खसहरूको उद्गमको सन्दर्भमा अर्को मत अनुसार खसहरू 'शक' जातिबाट आएका हुन् भन्ने छ। राहुल सांकृत्यायन खस र शकलाई एउटै जातिका दुई समूह मान्दछन्। शकहरू ई.पू. को पहिलो शताब्दी पहिले नै आएको र खसहरू हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिएको मानिन्छ। ओमचन्द्र हण्डा लगायत कतिपय विद्वान् यसै सिद्धान्तका पक्षधर छन्। दैलेखको संवत् १०३८ (९८१ ई.) को पहिलो नेपाली भाषाको शिलालेखबाट १००० ई.पू. देखि ५०० ई.पू. सम्म खसहरू नेपालमा आइसकेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। खसहरूको समृद्ध राजनीतिक र नगर सभ्यताको उत्कृष्ट चरण बेबिलोनियामा जुन समयमा कस्साइटहरूको शासन चलिरहेको थियो (१५९५–११५५ ई.पू.), त्यसै समयमा अर्थात् करिब १५०० ई.पू.–६०० ई.पू. (जसलाई वैदिक काल भनिन्छ), खसहरूको विभिन्न समूह बेबिलोनिया क्षेत्रबाट नयाँ ठाउँहरूमा समूह-समूहमा फैलिएर अगाडि गइरहेका थिए। तीमध्येकै एउटा ठुलो समूह इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको मैदानी भूभागतर्फ अगाडि बढ्यो। त्यो समूहले आर्य संस्कृतिको विकास गर्यो, वैदिक मन्त्रको रचना गर्यो, आख्यान र उपनिषद्हरूको रचना गर्यो; त्यो समूहले आफूलाई वैदिक आर्यको रूपमा स्थापित गर्यो। ६०० ई.पू. देखि २०० ई.पू. सम्म आउँदा दर्शन, उपनिषद्को रचना, रामायण र महाभारतबाट मानिस र देवताका सम्मानित विचारहरू र विरचित कृतिहरू रचिए। विभिन्न धार्मिक विचार र सम्प्रदाय (बौद्ध, जैन, वैष्णव) अस्तित्वमा आए। २०० ई.पू. बाट मौखिक कुरालाई सम्झन गाह्रो हुने भएकाले यसलाई संक्षिप्त रूपमा बुझ्नका लागि सूत्र रचनाको प्रारम्भ भयो। त्यसका लागि टीका र २०० ई.पू. पश्चात् विभिन्न दर्शन सूत्र, ग्रन्थ भाष्य टीका रचना भए र धार्मिक आन्दोलनले समाजमा ठुलो प्रभाव छोड्न गयो। हरिभद्रको 'षड्दर्शन समुच्चय' छैटौँ शताब्दीमा, समन्तभद्रले 'आप्तमीमांसा', बौद्ध दर्शनका विद्वान् आचार्य भावविवेकले मीमांसा, सांख्य, वैशेषिक र वेदान्तको आलोचना गरिएको 'तर्क ज्वाला' को रचना गरे। १४औँ शताब्दीतिर बौद्ध धर्मको अत्यधिक प्रभाव र वैदिक धर्मप्रतिको प्रहारबाट त्यसलाई बचाउन शंकराचार्य आक्रामक रूपमा अगाडि आए र उनले 'सर्व सिद्धान्त सार संग्रह' नामक पुस्तकको रचना गरे। इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको समथर भूभागतर्फ नगएर अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै हिमालयको काख हुँदै पूर्व नेपाली भूभागतर्फ फैलिएको खस (कस्साइट्सको शाखा) आफ्नो आदिम रीतिथिति, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा निरन्तर लागिरह्यो। त्यही समूह खस जाति थियो। यिनीहरू बेबिलोनिया र असुर सहरमा विकसित सभ्यता र देवताको विरासत साथै कालान्तरमा बौद्ध संस्कृति तथा धार्मिक प्रभावका कारण खसहरूको संस्कृतिमाथि वैदिक खस आर्यको अपहेलित व्यवहार र आफूलाई श्रेष्ठ ठहर्याउने दम्भका कारण खसहरूका देवता मष्टोलाई उनीहरूले देवताको स्थान नदिएको र वेद तथा उपनिषद्हरूमा कतै उल्लेख नगरेको कुराबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यति मात्र होइन, शिव सम्भवतः अवैदिक खसका देवता हुन् जसलाई सैन्धव सभ्यतामा अपनाएर एउटा महत्त्वपूर्ण देवताको रूपमा स्वीकार गरिएको शैव पाशुपताकृति युक्त सामग्री प्राप्त छ। वैदिक साहित्यमा शिवलाई तल्लो दर्जाको महत्त्वहीन देवताको रूपमा देखाइएको छ। पछि वैदिक संस्कृतिमाथि चारैतिरबाट प्रहार भएपछि खसहरूसँग वैदिक खसहरू पराजित भए र खसहरूलाई क्षत्रीयको श्रेणी र सर्वशक्तिमान् देवताको रूपमा शिवलाई मान्यता प्राप्त भएको मानिन्छ। शंकराचार्यको उदयपछि (१४औँ शताब्दी पछि) नेपाली तथा उत्तराखण्ड, कुमाऊँ र कश्मीरका क्षेत्रमा फैलिएका खसहरूको अहिले सम्म पनि आफ्नै समृद्ध मष्टो परम्परा र संस्कृतिमाथि ठुलो प्रहार गरियो र खस पहिचान मास्ने प्रयास गरियो। 'खस' शब्द नै अपमानित शब्दको रूपमा प्रचार गर्न सुरु गरियो। खसहरू पनि बिस्तारै वैदिक खस आर्यहरूका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक व्यवहार अवलम्बन गर्दै आफ्ना आदिम युगदेखि सञ्चित गरेर जोगाएका परम्परा छोड्दै गए र नयाँ व्यवहारहरू अवलम्बन गर्न थाले। डा. हरिश लखेडाले संविधानमा अहिले बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, संन्यासीलाई नेपालमा 'खस आर्य' मा सूचीकृत गरिएको बताउँछन्। People of Nepal का लेखक डोरबहादुर विष्टले दलितहरूलाई पनि खस हुन् भनेका छन्। कामी, दमाई, सार्कीहरूले पनि मष्टो देवताको पूजा गर्दछन्। डा. विपिन अधिकारीले नेपालमा अहिलेका क्षेत्री, बाहुन, कामी, ठकुरी, सार्की, संन्यासी, बादी, दमाई, गाईने र अन्य खसमा पर्दछन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र डोरबहादुर विष्ट खस/कसलाई युझी मूलका मान्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्य खस ऐरावतको एउटा उपशाखा (कविला) हो जसको उत्पत्ति इडावर्त हालको कश्मीरबाट भएको मान्दछन्। खसहरू तेस्रो शताब्दी ई.पू. मा इडावर्तमा रहन्थे। खसको मूल अर्थ 'राजा' वा 'क्षेत्री' अर्थात् 'योद्धा' भन्ने हुन्छ। उनीहरूको बसोबासको स्थल 'खस' बाट कश्मीर रहेको र दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा खसको एउटा समूह कजाकिस्तान र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्व हुँदै नेपालतर्फ गयो। बालकृष्ण पोखरेल खसहरूलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। प्रा.डा. गोविन्द सिंहले खसहरूमा विधवा विवाह प्रचलित थियो भन्ने मान्यता राख्दछन्। उनीहरूमा खुला समाज थियो। स्त्रीको उच्च स्थान थियो। खसको आर्यको जस्तो जकडन र बन्धनमा बाँधिएको समाज थिएन भन्ने कुराको उल्लेख गरेका छन्। बस्नेत को हुन्? माथि उल्लिखित खसहरूका विभिन्न समूहहरू जो स-साना समूहमा नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा फैलिएको हिमालयको काखमा अवस्थित भूभागमा बस्ने खसहरूको एउटा समूह बस्नेत हो। आदिकालदेखि आफ्नै शौर्य, पराक्रम, वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहास बनाउन सफल भएका कारण बस्नेतहरू इतिहासका विभिन्न कालखण्डदेखि नेपालको एकीकरणको लागि युद्धका मैदानमा अभूतपूर्व उत्साह र साहसले इतिहासमा स्वर्ण अक्षरमा नाम अंकित गर्न सफल जाति हुन्। राजा-रजौटा र राज्य सञ्चालनका प्रमुख जिम्मेवारीहरूका लागि बस्नेत सधैँ नै राज्यको सुरक्षा र सञ्चालनको निम्ति अनिवार्य जस्तै भूमिकामा रहे। "खप्तडी बस्नेतको मूल थलो खप्तड लेक (खेचराद्री) बडीमालिका पश्चिमपट्टी सेती अञ्चलमा अछाम, बझाङ, बाजुरा, थलारा, दार्चुला, बैतडी, डोटीको माझ पूर्व-पश्चिम लम्बायमान अवस्थामा रहेको स्थान हाल मानव विहीन छ। खप्तडी बस्न्यातको अवस्थन खप्तड (खेचराद्री) सेती अञ्चल बडीमालिकाको दायाँ पट्टी छ" भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बताउनुभएको छ। खप्तड लेकतिर मोटो खालको भुईँमा कालो छिट्का मिसिएको मोटो टुप्पा मसङ्ग्रिँदै गएको निगालो बाँस प्रशस्त पाइने र त्यहीँको नेटो (डाँडाको सिरान) अर्थात् बाँस पाइने नेटो "बाँसनेटो" मा बस्ने मानिसलाई बाँसनेटो — बासनेता — बस्न्याता — बस्न्यात — बस्नेत भएर बस्नेत भएको हुन सक्दछ। आजभोलि पनि गाउँघरमा यस्ता प्रशस्त उदाहरण पाइन्छ, जस्तै: तुलसीपुरबाट बसाइँ सरेर आएको तुलसीपुरे, दैलेखबाट आएको दैलेखी, सल्यानबाट आएको सल्यानी आदि। मध्यकालीन राज्य व्यवस्थामा दरबार सम्बन्धी मुद्दामामिला हेर्ने, बस्ती बसाउने र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएको मानिसलाई 'बस्नेत' भन्ने गरिन्थ्यो भन्ने मत तथ्यको नजिक लाग्छ। यसको कारण बस्नेत थरका मानिसहरूको गोत्र एउटै नहुनु पनि हो। खप्तडी बस्नेतको गोत्र कौशिक, श्रीपाली बस्नेतको गोत्र भारद्वाज, खुलाल बस्नेतको गोत्र धनञ्जय र लामिछाने बस्नेतको गोत्र गर्ग हुनाले बस्नेत जातीय भन्दा पदिय उपाधि थियो, जो विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरूलाई कार्यदक्षता, योग्यता र जिम्मेवारी वहन गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रदान गर्ने गरिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। श्रीपाली बस्नेतहरूले आफ्ना पुर्खाहरू श्रीपाल राज्यका श्रीपुर शाहीका वंशज मान्दछन्, जसबाट विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरू बस्नेत उपाधिबाट विभूषित भएको र कालान्तरमा विभिन्न थर र गोत्रका मानिस बस्नेत भएको हुन सक्छ भन्न सकिन्छ। खप्तडी बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो, श्रीपाली बस्नेतको कुलदेवता आदि मष्टो लिसिसाँकोटी, खुलाल बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो र लामिछाने बस्नेतहरू मध्य भोजपुरको अघेरीतिर कैलाशमष्टो मान्दछन् भने तेह्रथुमतिरका लामिछाने बस्नेतहरू महामष्टो कुलदेवता मान्ने गर्दछन्। मष्टो को हुन्? मष्टो सिंजा साम्राज्य अन्तर्गतका खस जातिले आफ्नो कुलदेवताको रूपमा पूजा-आराधना गर्दै आएका देवता हुन्। प्राचीन सिंजा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी लगायत कतिपय अन्य जातिका कुलदेवता मष्टो हुन्। तत्कालीन सिंजा राज्य नेपाल खाल्डोदेखि कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी सम्म फैलिएको थियो। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। मष्टोका विभिन्न भेदहरू पनि छन्। मुख्य रूपमा मष्टो २ किसिमका छन्: १. दाह्रे मष्टो २. दुधे मष्टो मष्टोको पूजा घरमाण्डौ र वनमाण्डौमा गरिन्छ। घरमाण्डौमा मूल धामी बस्ने स्थान जसलाई 'गादी' भनिन्छ, त्यसमा सेतो कपडा लगाएका झाँक्री, चमर, सोँटा सहित मष्टोको थानमा धामी गएपछि देउता चढ्दछन् र उनीहरू काँप्न थाल्दछन्। पश्चिम नेपालको हिमाली क्षेत्र 'जडान' र पहाडी क्षेत्र 'खसान' को नामले चिनिन्छ। यही खसान क्षेत्रमा खस भाषा र मष्टो संस्कृतिको विकास भएको मानिन्छ। तत्कालीन खस देशमा बस्ने बाहुनहरूको कुलदेवता मष्टो हुन्। भारतमा मुसलमान आक्रमण पछि भागेर नेपाल प्रवेश गरेका र हुकुमी शासन कालमा हुकुम प्रमाङ्गीबाट खस बनेका खसहरूको कुलदेवता मष्टो हुँदैनन् भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङ मान्दछन्। उनको अनुसार सम्पूर्ण खसहरूका कुलदेवता मष्टो हुन्। मष्टोका पिता-माता को हुन् भन्ने उल्लेख कतै पाइँदैन। मुगुतिर एउटा किंवदन्ती प्रचलित छ। उक्त मत अनुसार मष्टोको उत्पत्ति कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमा भएको थियो। महिषासुर राक्षसले तपस्या गरी ब्रह्माजीलाई रिझाएर पुरुषको हातबाट नमर्ने वरदान मागेको र वरदान पाएपछि देवताहरूलाई पराजित गरी इन्द्रपुत्रलाई पराजित गर्न पिछा गर्दा उनी भागेर हिमवत् खण्ड आउँदा मष्टोदेवको जन्म भएको थियो। कोही-कोहीले मष्टोलाई भगवान् शिवको अंशको रूपमा पनि हेर्ने गर्दछन् र १२ मष्टोका मूल स्थानमा शिवलिङ्गको स्वरूपको अवस्थितिले समेत उक्त कुरालाई औचित्यपूर्ण ठहर्याउने प्रयास गरिन्छ। अर्को मत अनुसार मष्टोलाई स्वर्गका राजा इन्द्रका पुत्र मान्ने गरिन्छ। "स्वर्गका राजा इन्द्र, धर्तीका राजा मष्टो, पातालका राजा नागराज" भन्ने उक्ति प्रचलित छ। मष्टो निराकार हुन्छन्। मष्टो शब्दको उत्पत्ति 'मस्तक' (शिर) बाट भएको योगी नरहरिनाथले मान्दछन्। उनले सुरुमा मष्टो एउटै भएको र पछि मष्टो देवता थपिँदै जाँदा बाह्र मष्टो भन्न थालिएको र बाह्र मष्टोलाई पछि वराह मष्टो, वारामष्टो समेत भन्ने गरिएको थियो। मष्टोको वाहन घोडा हो। भेडा, चितुवा र झार पनि मष्टोका वाहन हुन्। मेसोपोटामियाको मुख्य देवता Marduk (मर्डुक) बाट मष्टो भएको र मेसोपोटामिया स्थित नव-असीरियन साम्राज्यको राजधानी असुरमा स्थित तत्कालीन विख्यात देवता अहुरमज्दाको 'मज्दा' को अपभ्रंश भएर मष्टो भएको भन्ने मत छ। करिब १७०० ई.पू. तिर पहिलोपटक मेसोपोटामियामा घोडा ल्याएर आक्रमण गरी त्यहाँ विजयी भएर शासन गर्ने कस्साइट्स (खस) र उनीहरूको वाहन घोडा र कस/खसको देवता अहुरमज्दाबाट मष्टो बनेका देवताको वाहन घोडा हुनु संयोग मात्र नभई कस्साइट्सबाट खस र अहुरमज्दाबाट मष्टोको निकट र निरन्तरताको सम्बन्ध देखिन्छ। वैदिक सनातन धर्मको विकास हुनुपूर्व नै नेपालमा मष्टो धर्मको विकास भइरहेको भए तापनि हालसम्म मष्टो धर्मको विषयमा कुनै पनि प्राचीन हस्तलिखित सामग्रीहरू प्राप्त भएका छैनन्। तर मष्टो धर्म, देवता र यसको उत्पत्तिका सन्दर्भमा विभिन्न किंवदन्ती, मिथक र कहावतहरू भने प्रशस्त रूपमा पाइन्छन्। प्राचीन बेबिलोनिया/मेसोपोटामियामा मष्टोको पूर्व रूपलाई 'अहुरमज्दा' भनिन्छ र मष्टो धर्म मान्ने प्रथम व्यक्ति आदिमनाथ हुन्। आदिमनाथलाई आदिनाथ भनिन्छ। भगवान् शिवले अलकापुरी शक्तसिंह (बहादुर) लाई दिए र उनै शक्तसिंह देवताका राजा इन्द्र तथा मष्टो भए भन्ने एउटा मत पनि छ। 'मरुत' शब्दको अर्थ वायु हुन्छ, यिनै वायु देवता मरुतबाट मरुत—मउत—मष्ट हुँदै मष्टो भएको भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। मान्छेले मान्ने देवता भएकाले मान्ठ, मान्ठा, मन्ठा हुँदै मष्टो भएको अनुमान सत्यमोहन जोशीको छ। योगी नरहरिनाथले मष्टोलाई महेश्वरको अंश अवतार/अष्टमूर्ति महादेव शिव (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, चन्द्र, सूर्य र आत्मा) महा+अष्ट भुजी— महाअष्ट, महाष्ट हुँदै मष्टो भएको अड्कल गर्दछन्। मष्टोलाई निराकार बाल ब्रह्मचारी देवता मानिन्छ। पितृ स्वरूपमा वायु, प्रकृतिका स्वरूपमा लिङ्गो, ध्वजा, पताका, रक्षा सूचक हतियार आदि थापेर पूजा गरिन्छ। विक्रम संवत्को पाँचौँ शताब्दीतिर बझाङका राजा सैपाल थापाको समयमा मष्टोले राजकीय मान्यता पाएको थियो भन्ने गरिन्छ। तर लेख्य प्रमाण सन् १४५७ सुरती शाहले जारी गरेको एउटा अभिलेखमा पहिलो पल्ट मष्टो शब्दको उल्लेख गरेकाले यो नै सर्वाधिक प्राचीन मष्टो शब्द उल्लिखित अहिलेसम्मको प्रामाणिक अभिलेख मानिन्छ। खसहरूले मानी आएको मष्टो देवतालाई आर्य जातिले वेद, पुराणमा कतै उल्लेख नगरेकाले खसहरू आर्य नै हुन् भनेर मान्ने आधार नभएको एकथरी मत छ। अथर्ववेदमा खसहरूले मान्ने शिवलाई 'व्रात्य' भनेर हेपिएको र उनका अनुयायी खस जातिलाई 'व्रात्य जाति' भनेर खसालिएको छ। व्रात्य भनेको उपनयन वा यज्ञोपवीत संस्कार नगर्ने, अनार्य, वैदिक कृत्य आदि गर्ने अधिकार नभएको, जसको दश संस्कार हुँदैन भन्ने हो। आर्यका दुई समूहहरू बीचको वैमनस्यताले वा उनीहरूलाई चुनौती दिने आदिवासीहरूसँगको टकरावले यस्तो स्थिति आएको हुन सक्छ। वैष्णवहरूको वर्णाश्रम व्यवस्थालाई नमनेका हुनाले खसहरू र उनले मान्ने देवता शिवलाई व्रात्य भनेको हुनुपर्छ। आफूलाई ठुलो देखाउने र अरूलाई होच्याउने रूपमा आफूलाई देव खलक र अरूलाई राक्षस खलक भनेको हुनुपर्छ। राम्रो काम गर्ने आदर्शवान् व्यक्तिलाई देवता र अरूलाई दुःख दिनेलाई राक्षस भन्ने गरिन्छ। जरथुस्त्र धर्मग्रन्थको देवतालाई "असुर" र राक्षसलाई "दइव" भनिएको छ। ऋग्वेदमा असुर शब्दलाई १५ पल्ट नराम्रो र ९० पल्ट राम्रो अर्थमा प्रयोग गरिएको छ। असुर देवता र असुर सहरको बारेमा यसै आलेखमा अगाडि पनि उल्लेख गरिएको छ। मनुस्मृति तथा महाभारतमा उल्लेख गरिएका झल्ल, मल्ल, नट, करण, खस र द्रविडहरूलाई पाप योनिबाट जन्मिएका धर्मच्युत, व्रात्य जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। यक्ष जातिलाई खस, चीन तथा मंगोल जातिलाई दरद र पिशाच, किरात जातिलाई किन्नर र द्रविडलाई बाहिक जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। भारतको राजस्थानमा मष्टोलाई मामा देव, पहाडमा मामा ज्यू भन्दछन्। पिथौरागढमा चण्डक मष्टोको मन्दिर छ। बद्रीनाथमा मष्टोलाई घण्टाकर्ण देवता भनेर पूजा गर्छन्। दार्चुला-बैतडीतिर भूमिराज भनेर पूजा गर्छन्। लेखक तेज कार्कीले मष्टो प्रकृति पूजा (Shamanism) वा जडवाद (Animism) नै सर्वप्राचीन आध्यात्मिक चिन्तन भएको र मष्टो संस्कृति यही प्रकृति पूजक भएकाले यसको प्राचीनताको पुष्टि गर्न मिल्ने भाव व्यक्त गर्दछन्। मानव जातिले ३० हजार वर्षदेखि धर्म व्यापार र सामाजिक विभेदीकरण गर्न सिकेको नोआ हरारीको मत लेखक कार्कीले उल्लेख गरेका छन्। करिब ३२ हजार वर्ष पुरानो जर्मनीको स्टे डेल गुफामा भेटिएको सिंह मानव (पुरुष वा महिला) नै पहिलो धार्मिक चिह्न भएको (Harari, Yuval Noah (2015), Sapiens: A Brief History of Humankind, London: Vintage, P. 23/25) मान्दछन्। प्रकृति पूजाको प्रारम्भ साइबेरिया र मध्य एसियाबाट करिब २० हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको र मष्टो परम्परा पनि प्रकृति पूजामा आधारित अत्यन्त प्राचीन परम्परा भएको सम्भवतः प्राग-ऐतिहासिक कालदेखि नै सुरु भएको मान्यता छ। मष्टोको प्रादुर्भाव खसहरूका पुर्खाहरूले बेबिलोनियामा शासन गरेको समयमा भएको मान्यता एकथरीको छ। विभिन्न मष्टोहरूका विभिन्न थानहरू हुन्छन्। खोला, किनार, रूखमुनि यिनका थान हुन्छन्। यिनीहरू डरलाग्दा, मानिसहरूलाई दुःख दिने, चाँडै रिसाउने स्वभावका हुन्छन्। ढँडार मष्टोका थान खोल/ढेल्यो र घाई, दुगे। बदु मष्टोका थान कुटासिली र छरिढुस्के, थापा मष्टोको थान घोडा, मौल्याल, गुम्देव, गाईगोठ्या आदि हुन्। नेपालमा मष्टो देवताको सुरुवात कहिले, कसरी र कहाँ भएको थियो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न अड्कल, आख्यान, किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। विभिन्न मत तथा अड्कल जे जस्ता भए तापनि बझाङ जिल्लाको ढँडार नै मष्टोको उत्पत्ति भएको सर्वाधिक प्राचीन स्थल हो भन्ने कुरामा अधिकांश मानिसहरूको सहमति छ। ढँडार मष्टोको एउटा मूल धामी हुन्छ। त्यो ढँडार मष्टोका धामीको मृत्यु भएपछि मात्र अर्को धामी हुने र भित्र पूजा गर्ने अर्को धामी बन्ने गर्दछन्। बाहिर बत्ती बाल्ने र अन्य काम गर्ने अन्य हुन्छन्। ढँडार मष्टोका हालसम्म ज्ञात पुजारीहरूमा परिङ्ग्या परिवारबाट १२ पुस्ता, सुवासकोटी नयरका १० पुस्ता, सुवेदी परिवारका १२ पुस्ता र जैसी परिवारका कुशु जैसीबाट सुरु भएर हाल १८औँ पुस्ताले मूल पुजारीको रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसबाट यो मन्दिरमा मष्टो पूजाको परम्पराको प्राचीनताको अनुमान गर्न सकिन्छ। किंवदन्ती अनुसार मष्टो ढँडारमा जाँदा ढँडारका मानिसहरू खर्कमा गोठालो गएका थिए। गोठमा गाई-भैँसीका दूध राखेका भाँडाहरू खर्कबाट गोठमा आउँदा रित्तो हुने क्रम दिनदिनै हुन थालेपछि दिउँसो सबै मानिसहरू खर्क गएको बेला कसले दूध चोरेर खान्छ पत्ता लगाउनुपर्यो भन्ने हिसाबले लुकेर चियो गर्दा एउटा स्याल जस्तो जीव आएर दूध चोरेर खान लागेपछि सो जीवलाई देखेर कराउँदा उक्त जीव त्यही गोठमा आगो बालेको ठाउँबाट जमिन घस्रिएर करिब ४ किलोमिटर टाढाको पैंयादरो भन्ने ठाउँमा निस्कियो, त्यसलाई पैंयादरोको मष्टो भनिन्छ। उक्त जमिन घस्रिएर बनेको प्वाल अहिले पनि यथावत नै छ। अर्को यसै सँग मिल्दोजुल्दो किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। कुश भट्ट नामक एकजना मानिस तीर्थाटन गर्न विभिन्न तीर्थमा जाँदा शंखधारमा एउटा शिला भेटेपछि उक्त शिलालाई आफूसँग लिएर हिँडे। राती सपनामा शिलाले आफू बेबिलोनिया तिरको देवता भएको र साइपाल हिमालको प्रस्रवण क्षेत्रमा बस्न चाहेको बताएछ। त्यसपछि उनले ढँडारमा माडौँ (थान) बनाएर शिला स्थापना गरे। त्यस ठाउँमा बँदेलले गोठालाको दही चोरेर खाने गरेपछि गोठालाले बँदेल समात्न खोज्दा सबै गोठाला बेहोस भएछन् र के भयो भनेर हेर्न आउने मान्छेहरू मध्ये जसराज भन्ने गोठालालाई कम्प छुटेछ र "म मरुत हुँ तिमी खसको कुलमुली हुँ। दैत्यको प्रहारबाट भवानीलाई बचाउन आएको हुँ, मेरो मन्दिर बनाउनुको सट्टा साधारण माडौँ बनाई त्यसको गाभिरमा खोपो राख्नु र मेरो गााधी सम्झेर पूज्नु, मेरो बहिनीको पनि सम्झना गर्नु" भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ। अर्को भनाइ अनुसार बझाङको चैनपुर नजिकैको सुवेडाका जोशी ब्राह्मण शंखधार र जालन्धरबाट ढुङ्गा (शिला) को रूपमा आएको बान्नी गएपछि ती ब्राह्मणले झोली बिसाएपछि भगवान् लुप्त भए, त्यो ठाउँ देउबाँझ (बाँझको रूख) को टोड्का (ढँड वा कसै-कसैले ढँडार पनि भन्दछन्) त्यही ढँडमा मष्टोको जन्म भयो। त्यहाँ बाँधिएकाले 'बान्नी मष्टो' भनियो। त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा फैलिएकाले त्यसका भेदहरू भए। डोलने (हिँड्ने डुल्ने) भएकाले मष्टो-मष्टो भन्न थाले। १२ अङ्गालको मष्टो भन्ने पनि गरिन्छ, यसको मतलब मष्टोका १२ भेद भनेको होला। १२ ठाउँमा बसेकाले १२ उपमष्टो भनेको हो। मूल रूपमा मष्टोका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मष्टोलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। मष्टोहरूको स्वभाव वा प्रकृति हेरेर यिनीहरूलाई गुणको आधारमा सत्त्व, रज र तम गुण युक्त हुने भनिन्छ। सत्त्वगुण भएका मष्टोहरूमा दुधे मष्टो, मण्डली मष्टो, लडे मष्टो आदि पर्दछन्। रजोगुण वा राजसी गुण भएका मष्टोहरूमा दाह्रे मष्टो, रुमाल मष्टो, तेडी मष्टो, खापर पर्दछन्। तमोगुण भएका मष्टोमा कालो मष्टो, रुपा मष्टो, कैलो मष्टो, मुण्ड मष्टो आदि पर्दछन्। ढँडार स्थित दाह्रे मष्टो ज्येष्ठ र श्रेष्ठ मानिन्छन्। थापा मष्टो विद्वान् मष्टो, बाबिरो मष्टोलाई कान्छो मष्टो मानिन्छ। गुरौ मष्टो र विजय मष्टोलाई भाइराजा मष्टो भनिन्छ। मष्टो उपासना गर्दा वैदिक विधि नअपनाएर धामीले प्राकृतिक विधि अपनाएर काँप्दै पूजा गर्ने गर्दछन्। मष्टो देवताको मूर्ति हुँदैन, यसमा स्वर्ग-नर्कको परिकल्पना गरिएको पाइँदैन। मष्टोको पूजा गर्दा साह्रो-गाह्रो पर्दा पनि भाकल गरी पूजा गर्ने पनि गरिन्छ। ढँडारमा मष्टो पूजा गर्दा विभिन्न जातजातिहरूको सहभागिता हुन्छ। दाह्रे मष्टोले मष्टो थानमा बलिको लागि लिएको बोका दाँतले छिनाल्ने गरिन्छ। बलि दिने सम्बन्धमा एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। एकपल्ट बझाङी राजाले बलि दिनुपर्यो भन्दा माघको महिनामा बलि दिन मिल्दैन भनेपछि राजाले नमानी बलि दिन हठ गरेछन्। त्यसपछि राजाले निकै जिद्दी गरेपछि मष्टो चलेछ र राजाले बोकालाई गाईको बाच्छो बनाइदिएछन्। मष्टोले त्यो देखेर त्यसलाई बाघ बनाइदिए, मष्टोले बाघ बनाएको देखेर राजाले सर्प बनाइदियो। राजाले सर्प बनाएपछि मष्टोले गरुड बनाइदिए। राजाले बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधिदियो र मष्टोले पातासहित बोकाको घाँटी दाँतले छिनालिदिए। त्यो देखेर राजा रिसायो। अहिले पनि मष्टो चल्यो भने मष्टोले "तँ जिउँदो होइज म पन्छी होइजुँ, तँ खैर होइज म बाघ होइजुँ" भनी बोल्दछन्। ढँडारमा शनिबार र मंगलबार बलि (दाँतले) दिइन्छ। अरू बार दूध, चामलले पूजा गरिन्छ। पर्वको समयमा चैते दशैँमा बलि हुन्छ। जन्माष्टमीमा बलि हुँदैन। जुठो, सुतक परेको बेला मष्टोको पूजा हुँदैन। ढँडारमा नयाँ धामी निस्किए भने देउता चढेपछि दाँतले बोका छिनाल्नुपर्ने र धामी प्रमाणित भएपछि मष्टो देवताको अवतार भयो भनी ताल्कोटी राजाले धरी, पगडी, कानमा मुन्द्रा, बाला प्रदान गर्दछन्। त्यसपछि कुँवर जाति अनि ब्राह्मण जाति हुँदै अन्य हिलो पूजामा सहभागी हुन्छन्। मष्टो धामीमा मात्र आउँदछ। जुनसुकै नयाँ बाली भए पनि दाह्रे मष्टोलाई चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ। धामीले जाँड-रक्सी खानु हुँदैन। बलि दिने बेलामा धामीको स्वरूप डरलाग्दो हुन्थ्यो। त्यस्तो डरलाग्दो स्वरूप देखेर मानिसहरू डराउने भएकाले कपडाले छेकेर बलि दिने गरिन्थ्यो। जति बोका बलिका लागि ल्याइन्थ्यो ती सबैलाई दाँतले छिनालेर बलि दिने गरिन्थ्यो। बझाङी राजा गजराजले धामीको जाँच गर्न बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधेर बलि दिन ल्याएको र सो बोकालाई पातासहित दाँतले छिनालेको भनाइ छ। मष्टो भनेको एउटा मात्र हुन्छ। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो भनेको एउटै मष्टोका राजसी र कार्यकारी वा रज र सत्त्व स्वरूप हो भन्ने मत पनि छ। दाह्रे र दुधे मष्टो भनेको एउटै हो मष्टोको संयुक्त रूप हो। आइतबार र बुधबार दुधे मष्टोको पूजा गरिन्छ दाह्रे मष्टो पनि सँगै हुन्छ। जुम्लाका मानिसहरू प्रायः ढँडारमा पूजा गरेपछि त्यहाँबाट बक्साएर अन्यत्र जान्छन्। ढँडार नै मष्टोको मूल थलो भएको र यसरी विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामका मष्टोहरू मूल स्थानबाट छुट्टिएर जुन-जुन स्थानमा गएर बसे त्यसै ठाउँको नामबाट ती ती मष्टोको नामबाट चिनिन थाले। खस जातिको पुरापूर्वकालमा १२ वटा समूह रहेको र हरेक समूहले छुट्टाछुट्टै मष्टो पूजा उपासना गर्ने भएकाले 'बाह्र भाइ मष्टो' भनिएको धेरैको अनुमान छ। बाह्र भाइ मष्टो को हुन् भन्ने बारेमा मतैक्यता छैन। कहीँ-कहीँ मष्टोलाई शिवको अंश मानेर पूजा गर्ने चलन पनि छ। कतिपयले मष्टोलाई इन्द्रपुत्र भन्ने विश्वास गर्दछन्। मष्टोका ५२ वीर र १६ मर्सानीहरू सुरक्षार्थ रहन्छन् भन्ने मान्यता पनि पाइन्छ। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार एकपटक मन्दिरको नजिकै बसेर वेदपाठ गरिरहेका धवलपुरलाई असुरले टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने र उनले पढिरहेको वेदलाई जलाउने योजना बनाए। असुरको यो योजना थाहा पाएपछि मष्टोको भान्जा बान्नी मष्टोले वेदलाई मष्टोमाण्डौ नजिकै शिलामा परिणत गरिदिए र असुरको हातबाट मामा धवलपुरको ज्यान बचाए। त्यसै बेलादेखि मष्टो उपासकले भान्जालाई झोलीको देवता मान्ने गरेका हुन्। झोलीको देवतालाई मष्टोसँगै शिला स्थापना गरेर भान्जाको पनि पूजा गर्ने परम्परा चलेको हो भन्ने गरिन्छ। मष्टो सम्बन्धी एउटा आख्यान अनुसार देवासुर संग्राममा असुरहरूले पराजय भोगेपछि देवताहरूसँग शरण माग्न बाध्य भए तापनि उनीहरूको मनमा द्वेष बाँकी थियो। पछि असुर संगठित भए र उपद्रो गर्न थाले। आफूलाई पतन गराउने कारकको रूपमा दुर्गा भवानीलाई मानेर उनको अपहरण गरे। केहीले उनीमाथि बलात्कारको प्रयास समेत गरे। देवताहरूले अनेकौँ प्रयत्न गर्दा पनि देवी दुर्गालाई बन्दी बनाएको ठाउँ पत्ता लगाउन नसकेर भगवान् शंकरको आराधना गरे। त्यसपछि शंकरका शक्तिशाली गण देवता मष्टोको नेतृत्वमा युद्ध दलले दुर्गा र उनका बहिनीहरूलाई मुक्त गरी असुरहरूलाई छिन्नभिन्न पारेका हुनाले नवदुर्गाले मष्टोलाई भाइ भनी मानेकाले दुर्गा पूजा हुँदा मष्टोको आह्वान गरिनुका साथै मष्टोले देवभाग पाउने भए। मष्टोलाई दुष्टको दमन गर्ने, खराब विचारले अभिप्रेरित स्वार्थी र दुष्टात्मालाई दमन गर्ने र निमुखा र सत्यको पक्षमा कल्याणकारी देवताको रूपमा खसहरूको रक्षा गर्ने महान् देवताको रूपमा आदिकालदेखि पूजा, भक्ति र श्रद्धा गर्ने देवताको रूपमा खसहरूले पुज्दै आएका छन्। उपेक्षित, अपमानित, दुःखी मानिसहरूलाई बढ्ता स्नेह गर्ने भएकाले मष्टो समस्त खसहरूको लोकप्रिय देवता हुन पुगेका छन्। अर्को किंवदन्ती अनुसार सान्नी राज्यका राजा जसलाई सन्याल राजा पनि भनिन्छ। बाइसे राज्य कालको समयमा हालको कालिकोट जिल्लाको मेहेलमुडी गा.वि.स. मा सान्नी राज्यको राजधानी थियो। उनको राज्यमा सान खड्का र संसारे खड्का नाम गरेका २ भाइ थिए। ती दुई भाइमध्ये सानलाई दाह्रे मष्टो चढ्यो। दाह्रे मष्टो चढेपछि सीधासाधा सानले अस्वाभाविक कार्य गरेको देखेर सन्याल राजाले देउता चढ्यो कि दानव चढ्यो भनेर जाँच गर्ने विचार गर्दा राजा र देवता बीच लडाइँ भयो। राजाका दुई भाइ भान्जा र कुवेर थिए। भान्जाले केही नगरे पनि कुवेरले धनुकाँडले धामीलाई लखेट्न थाल्यो। दाह्रे मष्टो चढेका धामी त्यहाँबाट भागेर एउटा ठुलो रूखमा चढे र त्यहाँ पनि उसलाई लखेट्दै राजा आएकाले नजिकैको चुरी खोलामा फाल हालेर वेपत्ता भए। राजा पनि धामी मरे भन्ने ठानेर घर फर्कियो। धामी मरेको हल्ला फैलिएपछि उनकी पत्नी सती जाने तयारी गरिरहेको बेला धामी सर्पको कडेली (लगाम) बाघको घोडा चढेर दाह्रे मष्टो चढेका धामी आए। राजाले त्यो कुरा थाहा पाएर उनलाई मार्नको लागि ४०० भेडा राखेको खोरमा थुनेर सबै झ्याल ढोका बन्द गरिदिए। मष्टो चढेका धामीले ४०० भेडा मध्ये एउटा खसी बाहेक सबैलाई दाँतले छिनालेर मारे। त्यो देखेर भेडी गोठालो अत्यन्त दुःखी भयो। मष्टोले उसलाई सान्त्वना दिँदै उसलाई धनधान्यले पूर्ण गरी उसको सन्तान कहिल्यै नमासिने र कहिल्यै वृद्धि पनि नहुने वरदान दिए। उनका कयौँ पुस्ता बितिसक्दा पनि अहिलेसम्म उनका सन्तानहरूमा एकजना मात्र जन्मने कुराको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि पाइन्छ। सन्याल राजाले मष्टोमाथि गरेको दुर्व्यवहारले उनीहरूका घरमा सधैँ कलह अशान्ति र हैरानी भइरहने भएकाले त्यहाँबाट अन्यत्र सर्ने विचारले जाने बेला लाकुर देवतासँग बिदा हुन गए। लाकुर देवता मष्टोका भान्जाले सम्झाए र दाह्रे मष्टोको सेवा गर्ने सल्लाह दिए। सन्याल राजाले दाह्रे मष्टोको मन्दिर निर्माण गरे। आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति, राज्य दाह्रे मष्टोलाई चढाउने प्रस्ताव गरे। दाह्रे मष्टो चढेका धामीहरूसँग यस्तो प्रस्ताव राखेपछि मष्टोले "सबै राज्य सम्पत्ति चढाएपछि तँ कहाँको राजा हुन्छस्? मलाई सबै सम्पत्ति चाहिँदैन, ३ भाग लगाएर २ भाग तिम्रा भाइले बाँड्नु, १ भाग मलाई दिनु" भनेको र राजाले सोही अनुसार गरेकाले दाह्रे मष्टोले सन्यालको एक अंश खाएकाले सन्याललाई भाइपीठ्या भनेर मष्टो चढेको बेला भन्ने गरिन्छ। डा. जगमान गुरुङले जुम्ला सिंजा पाण्डुसेरामा प्रचलित १२ मष्टोका नाम उल्लेख गरेका छन्। १. आदिमष्टो २. कालो मष्टो ३. बबुरो मष्टो ४. रुमाल मष्टो ५. दुधे मष्टो ६. दाह्रे मष्टो ७. मण्डली मष्टो ८. बान्नी मष्टो ९. थापा मष्टो १०. ढँडार मष्टो ११. कावा मष्टो १२. खापर मष्टो। हुम्लाको सोरुदरामा रहेको गुरौ मष्टोलाई कसै-कसैले देवताको रूपमा मान्दैनन्। यो अत्यन्त दुष्ट स्वभावको राक्षसी व्यवहार देखाउने खालको हुने बताइएको छ। मष्टो कुन देवता हुन् भन्ने बारेमा फरक-फरक मत पाइन्छ। कसैले वायुको रूपमा, कुनै अवस्थामा साधुको रूपमा, कुनै-कुनै अवस्थामा गरुडको रूपमा र कहीँ-कहीँ बिरालोको रूपमा मष्टो रूपान्तरित हुन्छन् भन्ने मत पाइन्छ। मष्टोलाई कुल देवता र इष्ट देवताको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। कतिपय मानिसहरूले वराह मष्टो भन्ने गरेपछि जुम्लाका १२ भाइ मष्टोको अपभ्रंश रूप र जुम्लाको कालिकोट दरामा ढँडार मष्टोलाई पाण्डवको अवतार, खापर मष्टोलाई इन्द्रको छोरा भन्ने कुरा बाहुन र ठकुरीले हालेको कथामा मात्र पाइन्छ भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङले मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। कौशिक गोत्रीय बस्नेतहरूका कुलदेवता कसरी फरक-फरक? कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरूका कुल देवता दाह्रे मष्टो हुन्। पश्चिम नेपालका सबै बस्नेतहरू दाह्रे मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा मान्दछन्। पूर्वतिरबाट बसाइँ सरेर आएका बस्नेतहरू बाहेक सम्पूर्ण बस्नेत लगायत अरू धेरै थरहरूका कुल देवता पनि दाह्रे मष्टो नै हुन्। तर पूर्व नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू खापर मष्टोलाई आफ्नो कुल देवता मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। एउटै थर गोत्रका मानिसहरू बीच कुल देवता किन फरक भन्ने प्रश्न उब्जनु स्वाभाविकै हो। यो कसरी यस्तो हुन गयो, त्यस बारेमा सोधखोज र निरुपण नहुञ्जेल अलग कुल देवता मान्ने बस्नेतहरू बीच कुल देवताको बारेमा केही भ्रमहरू रहिरहने भएकाले तथ्य के हो भन्ने बारेमा उजागर गर्न आवश्यक छ। प्राचीन कालमा बाह्र भाइ मष्टोहरू ढँडारमा बसेको बेला उनीहरू बीचमा वैमनस्यता उत्पन्न भएर ठुलो द्वन्द्वको स्थिति आयो। भरसक सबैलाई मिलाएर लैजाने जेठो र सर्वाधिक शक्तिशाली दाह्रे मष्टो (जसलाई गादी मष्टो पनि भन्दछन्), उनी सबैका नायक गद्दीमा राज गर्ने भएकाले र सबैका अगुवा नायक भएकाले द्वन्द्व हुन नदिन निरन्तर प्रयत्नशील हुन्थे। निरन्तरको मनमुटाव र द्वन्द्वको स्थिति कायमै रहेको बेला एक दिन सबै भाइ खप्तडको जङ्गलमा मालिङ्गो काट्न जाने सल्लाह भयो। त्यहाँ खानको लागि रुमालमा बाबर (रोटी), ठेकीमा दही, दूध, मालिङ्गो काट्ने हतियार समेत लिएर उनीहरू गए। मालिङ्गो काटिरहेको बेला अकस्मात उनीहरूमा झगडा पर्न गयो। सबैलाई सम्झाई-बुझाई गरी शान्त गर्न जेठो दाह्रे मष्टोले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि अरू भाइले नमानेको र लडाइँले झन्-झन् उग्र रूप लिएकाले दाह्रे मष्टो रिसाएर दाह्रा किट्दै भर्खरै काटेको मालिङ्गोको ठुटाले हानेर एकजनाको खप्पर फुटाइदिए। त्यसरी खप्पर फुटाई माग्ने खापर/खापर मष्टो भनियो। अर्कोलाई कालो शिलाले हिर्काएर भगाएको, उनी उक्त शिला टिपेर भागे र अछामको विनायककोठ गए र विनायककोठे राजासँग द्वन्द्व भएपछि त्यहाँबाट भागेर विनायक भन्ने स्थानमा गएर आफूसँग भाग्दा लिएको कालो शिला त्यहीँ स्थापना गरे र कालो सिल्लो मष्टोको रूपमा स्थापित भयो। रोटी बोकेर ल्याएको रुमाल टिपेर भाग्ने खिड्कीसैनीमा गएर बस्यो र रुमाल मष्टोको नामले स्थापित भयो। अर्को भाइले सँगै ल्याएका बाबर टिपेर त्यहाँबाट भागेर जुम्लाको बाबिरो गाउँमा गएर बसेकाले बाबिरो मष्टोको रूपमा चिनियो। दूध-दही बोक्ने अलि सोझो अरूसँग झगडा नगर्ने सोझो भाइलाई आफूसँगै बस्न आग्रह गरेको र आफू पछिको स्थान ग्रहण गर्न सक्ने छुट दिएकाले उनी दुधे मष्टो कहलाएर उनलाई आफू पछि दूधको धार दिने व्यवस्था मिलाए। सबै भाइको आ-आफ्नो स्थान पाएकाले उनलाई ढल्लुको भाग दिए र त्यहाँ उनको धाम स्थापित गरे। उता खप्पर फुटाई मागेको खप्पर/खापर मष्टो त्यहाँबाट भागेर डोटी क्षेत्रतिर गए। त्यस समयमा डोटी, बोगटान, दार्चुला, कत्युरी राजवंशको अधीनमा थियो। कत्युरी राजवंशको स्थापना सातौँ शताब्दी आसपासमा सम्राट बासुदेवले गरेका थिए। यो राज्यको पहिलो राजधानी जोशी मठ र दोस्रो राजधानी बैजनाथ रणचुलाकोट थियो। यिनीहरू भगवान् केदारनाथ (शिव) भगवान्का भक्त थिए। यिनीहरू स्वामी कार्तिकेयको पूजा गर्दथे र कार्तिकेयबाट कार्तिकेयपुर र कार्तिकेयपुरका शासक भएकाले उनीहरूको वंशलाई कत्युरी वंश भनिएको मान्ने गरिन्छ। वैशाख शुक्ल मोहनी एकादशीको दिन कार्तिकेयलाई कार्तिकेयपुरबाट डोटीमा ल्याएपछि मोहनी एकादशीबाट उनलाई मोहण्याल नामले ख्याति प्राप्त भयो। यिनै मोहण्याल कत्युरीहरूका कुल देवता हुन्। कार्तिकेयको जन्मेको बारेमा पनि रोचक किंवदन्ती छ। भगवान् केदारनाथ (शिव) का दुई पुत्रहरूको जन्म भयो, गणेश र कार्तिकेय। दुई पुत्रको जन्म भएपछि केदारनाथ अत्यन्त खुसी भए र उनले आफ्ना दुई पुत्रको बारेमा जान्न जोशीमठका ज्योतिषीलाई देखाउँदा ज्योतिषीले गणेश महान् विद्वान्, बुद्धिमान् हुने र कार्तिकेय महान् बलशाली हुने, ती कार्तिकेय मूल नक्षत्रमा जन्मेको र केदारनाथलाई अनिष्ट हुने कुरा बताएपछि मोहनीलाललाई केदारनाथले तामाको ढोलभित्र हाली मन्दाकिनी नदीमा बगाइदिए। यो नदी हिमालयको चोरबारी दहबाट उत्पन्न भएर सोन प्रयागमा कालीगङ्गासँग र बद्रीनाथबाट आउने अलकनन्दा नदीसँग रुद्र प्रयागमा मिल्दछ। नदीमा अलि तल गोविन्दघाट नामक स्थानमा माझीले जाल हानिरहेको बेला अयोध्याका राजा घोडामा सवार भएर त्यहाँ पुगे। मन्दाकिनी नदीमा मोहण्याललाई हालेर बगाएको तामाको ढोल बग्दै त्यहाँ आएको देखेर त्यो के चिज हो भन्ने कौतूहलता लागेर राजाले माझीलाई जाल हान्न लगाएर त्यसलाई नदी किनारमा ल्याउन लगाए। माझीले त्यो ढोललाई जालमा पारेर नदी किनारमा ल्यायो। अलि पर नदी किनारमा लिएर राजाले त्यो ढोल खोलेर हेर्दा त्यसबाट बालक मोहण्याल निस्किए। उक्त ठाउँ त्यसै गोडियाको नामबाट गोविन्दघाटले प्रसिद्ध भयो। मोहण्याललाई विश्व भित्रका सन्ततिले उत्सवपूर्वक पूजाआजा गरे। त्यसबेला तामाको ढोल बजाउने कश्यप गोत्रीय ऐरी मोहण्यालको ढोली भयो। उता भागेर डोटी पुगेको खापरे/खापर मष्टोले मोहण्यालको माटो (राज्य) जहाँ "१२ बोघानका राजा मोहण्याल हुन्" भन्ने गरिन्छ, त्यहाँ गएर बलजफ्ती उनको पहाडी भू-भागमा कब्जा जमाएर आफ्नो हैकम जमाउन खोज्ने र त्यहाँका मानिसलाई दुःख दिएर आतंक मच्चाएको थियो। त्यस्तो स्थितिमा त्यही देवभूमिको देउताहरूले बडातोडो देउतालाई पुकारा गर्दै भने: "जान दैत्य बडातोडो मालथली जान। मोहण्याल दैत्यको दलु कत्युर लान..." देउताले यस्तो पुकार गरेकाले बडातोडो देउता मोहण्याललाई लिन मालथली हुँदै कत्युर गयो। "गयो दैत्य बडातोडो, बतासैको स्वर। आयो दलु मोहण्यालको बादलकी ढिक।" मोहण्यालको आगमन पछि मोहण्यालले आफ्नो गणलाई निर्देशन दिँदै भने: "मिल्ला छौ त खापरे, हामुसित मिल। नै त मिल्ला खापरेकी लाँत तेरी ठीक। केदारका दाहिने तिर तुड्या तुड्या पानी। नै त मिल्ला खापरेकी समाई ल्याए रानी। केदारैका गाथ मुनि थुम थुम केला। नै त मिल्ला खापरेका समाई ल्याए चेला।" त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी देउताहरूले मोहण्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा मोहण्यालको खापरले दाँत भाँचिदिएको र मोहण्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो र आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टोका धामी एक खुट्टाले लङ्गडो भएर काँप्ने गर्दछन्। त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी-देवताहरूले माहेन्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा माहेन्यालले खापरको दाँत भाँचिदिएको र माहेन्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो। आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टका धामीहरू खापर मष्टको पूजा गर्दा जमिनभन्दा अलि अग्लो अठारो (टाँड) बनाएर, त्यसलाई माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउलाले बारेर खापरको पूजा गर्छन्। माहेन्यालले बायाँ खुट्टा भाँचेकाले खापरका धामीले काँप्दा बायाँ खुट्टा भाँचिएको आफ्नो देवताको नक्कल गरेर बायाँ खुट्टा उठाएर दायाँ खुट्टाले मात्र खोच्याउँदै काँप्ने र नाच्ने गर्छन्। अरू समयमा समेत घरको देवता राखेको कोठाको झ्यालमा माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउला राख्ने चलन छ। खापर मष्ट पुज्ने खप्तडी बस्नेतहरूले आफूलाई प्रकृति पूजक हौं भन्ने गरे तापनि उनीहरूले खापर मष्टको बायाँ खुट्टा भाँचिएको मूर्तिको पूजा गर्ने गर्दछन्। यस्तो सयौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा पूजिँदै आएको घुँडाबाट बायाँ खुट्टा भाँचिएको, जनै लगाएको र कुर्सीजस्तो आसनमा बसेको खापर मष्टको धातुको प्राचीन मूर्ति कैलालीको मडकाैनाका बस्नेत परिवारमा सुरक्षित रूपमा पूजा स्थलमा रहेको र पूजिँदै आएको पाइन्छ। यस्तो मूर्ति राखिएको भँडारको झ्यालमा पूजा गर्दा माहेन्यालले नदेखुन् भनेर उनलाई छेक्नका लागि सधैं स्याउला राखिन्छ। खापर मष्टको पूजा गर्दा बोकाको बलि पनि भुईँमा दिन नमिल्ने भएकाले घरको माथि अठारोमा वा बाहिर पुज्दा जमिनमाथि बनाएको अग्लो टाँडमा दिने गरिन्छ। खापर मष्टको पूजा ३ वर्षमा १ पटक (वनदेवी कालिकासँगै राखेर) गर्ने गरिन्छ। यसरी माहेन्यालसँग नराम्रोसँग पराजित भएपछि आफ्नो बस्ने ठाउँ कतै नभएको र पश्चिम, उत्तर, दक्षिण र पूर्वतिर समेत माहेन्यालको राज्य भएकाले त्यहाँबाट खापर मष्ट र त्यसका अनुयायी तथा खापर मष्टका पूजक बस्नेतहरू देवतासहित भागेर पूर्वतिर लागे। युद्धमा धेरै धनजनको क्षति भएको र नजिकै बस्दा १२ बथानका राजा समेत रहेको माहेन्यालको सधैं भय रहिरहने भएकाले डोटी क्षेत्रबाट भागेर गएकाहरू र तिनका सन्तानहरू गण्डकी क्षेत्रको लमजुङ आसपासमा बसोबास गरे। पछि द्रव्य शाह लिगलिगकोटको दौडमा विजयी भएर राजा भएको समयमा द्रव्य शाहका नजिकका सहयोगीको रूपमा उनीहरू त्यहाँ रहे र पछि गोरखा दरबारका विश्वासपात्र बने। सहयोगीमध्येका भूपालमानका सन्तान गोरखा मै बसे र वंशराजका छोराका सन्तान पूर्वतिर हान्निए। तिनीहरू त्रिशूली पार गरेर नुवाकोट र नुवाकोटपछि दोलखातिर गए। त्यहाँका मानिसहरूसँग मिल्न नसकेपछि स्थानीय मानिसहरूले खप्तडी बस्नेतहरूलाई लखेटे। त्यहाँबाट भागेर वेताली गए। वेतालीका मानिसले पनि त्यहाँबाट लखेटेर लिखु खोलामा सुनुवारहरूको किपट भएको जमिनमा गए। पछि सुनुवारले त्यहाँबाट पनि धपाउन खोज्दा सुनुवारलाई चलनचल्तीको तिरो तिरेर बसे। केही समयपछि उनीहरूका सन्तानमध्ये एक भाइ सोलु र अर्को भाइ भोजपुरतिर गए। भोजपुरका शक्तिशाली राईले आफ्नी छोरीमाथि आँखा लगाएकाले राईबाट छोरी जोगाउन भागेर दूधकोशीको पश्चिम किनारातिर बसाईँ सरेको र यसरी गण्डकी क्षेत्रबाट पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खापर मष्टका अनुयायी बस्नेतहरू फैलिएर बसेको हुँदा उनीहरूसँगै खापर मष्ट उनीहरू बसोबास गरेको क्षेत्रतिर कुलदेवताको रूपमा मानिँदै आएको हो। पूर्वबाट बसाईँ सरेर पुनः पश्चिम तर्फ गएका अत्यन्तै नगण्य संख्याका बस्नेतहरूबाहेक पश्चिम तर्फ अनादिकालदेखि बस्दै आएका बस्नेतहरूले खापर मष्ट मान्ने गरेको पाइँदैन। १२ भाइ मष्टहरू धडाँर छोडेर विभिन्न ठाउँमा गएपछि दाह्रे मष्ट धडाँरमा भइरहे र उनका अनुयायी खप्तडी बस्नेतहरूको एउटा ठूलो समूह पनि त्यही रह्यो। लामो समयपछि जनसंख्या वृद्धि हुँदै जाँदा दाह्रे मष्टको एउटा पीठको रूपमा मुगुको खत्याड डाँडा कौवामा दाह्रे मष्टको माडौं स्थापना गरी कावा मष्टका रूपमा स्थापित भए। कौवाबाट कफल्लामा मष्ट सरेर आएको बताइन्छ। कफल्लामा मष्टको ख्याति चारैतिर फैलिएपछि ठूलो संख्यामा मानिसहरू आउने र ठूलो संख्यामा बलि चढ्ने गर्दा, बलि चलेको बेला धामीको श्रीमतीले दाह्रे मष्टप्रति नकारात्मक र दुर्वच्य बचन बोलेकाले त्यसको परिणाम स्वरूप उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि दाह्रे मष्ट त्यहाँबाट बिजुली डाँडामा सरेर गएको र दार्नागाउँ र सिमपाखा गाउँलाई श्राप दिएको कारण अहिले पनि ती गाउँहरू उजाड भएर बस्ती हराएर गएको पाइन्छ। बिजुली डाँडामा केही समय बसेपछि त्यहाँबाट जाजरकोटको पैंकमा दाह्रे मष्ट सरेर गए। हाल बिजुली डाँडामा दुधे मष्ट मात्र रहेका र दाह्रे मष्ट पैंकमा सरेका छन्। यसरी विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न स्थानमा मानिसहरूको बसाईँसराइसँगै उनीहरूले मान्ने कुलदेवता सँगसँगै जाने हुनाले दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू विभिन्न ठाउँमा बसाईँ सरेर गएको र त्यहाँ दाह्रे मष्टका मन्दिर स्थापित हुँदै गएको पाइन्छ। बझाङको धडाँरबाट दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू मुगु, जुम्ला, दैलेख, जाजरकोट, सल्यान, रुकुम, रोल्पा जस्ता पहाडी जिल्लातिर बसाईँसराइ गर्दै मष्ट माडौं स्थापित गर्दै गए। पछि तराईको राज्य एकीकरण र औलो उन्मूलनपछि सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान आदि जिल्लाबाट दाङ; जुम्ला, कालिकोट, मुगु, दैलेख जस्ता पहाडी क्षेत्रबाट सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र अछाम, डोटी, बझाङ, बाजुरा आदि स्थानबाट कैलाली कञ्चनपुर जस्ता तराईका जिल्लामा बसाईँसराइ गरेर आएका खप्तडी बस्नेतहरूले तत् तत् स्थानमा आफ्ना कुलदेवताको स्थापना गर्दै गए। यसरी विभिन्न ठाउँ जहाँ मष्टको स्थापना भयो, त्यसै ठाउँको नामबाट मष्टको नाम पनि रहन गयो। जस्तै: धडाँर गाउँबाट धडाँर मष्ट, बडु गाउँबाट बडु मष्ट, थार्प गाउँबाट थार्प मष्ट, बिजुली डाँडाबाट बिजुली मष्ट, कौवा गाउँबाट कावा मष्ट, पैंक गाउँबाट पैंक मष्ट आदि। १२ मष्ट जहाँ-जहाँ उत्पन्न भए, त्यहाँका मूल थलोहरूमा शिवलिङ्गहरू स्वतः उत्पन्न भएको मानिन्छ। यो कतै विभिन्न नामका शिलाको रूपमा र कतै शिवलिङ्गको स्वरूपमा प्रकट भए। मष्टलाई कतै शिवको सहयोगी र कतै शिवको अंशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। मष्टको माडौं तथा घरमा मष्ट स्थापना गरेको स्थानमा शिवलाई सिद्ध वा महादेवको रूपमा ध्वजा टाँग्ने गरिएको हुन्छ। सिद्ध (शिव) सात्त्विक देवता भएकाले बलि नचढाउने र उनलाई पानीको धार दिने गरिन्छ। त्यस्तै दाह्रे मष्टसँगै दुधे मष्टलाई पनि स्थापना गर्ने गरेको स्थिति भनेको मष्ट मूल रूपमा दाह्रे र दुधे मात्र हुन्छन्। दाह्रे र दुधे भनेको एउटै मष्टको दुई रूप सात्त्विक र राजसी भन्ने मान्यता पनि छ। त्यसैकारण दुधे मष्टलाई दूधको धार र दाह्रे मष्टलाई रक्त बलि दिने गरिन्छ। एउटै गुवारा (गुठी/पूजास्थल) भित्र ३ प्रकारका धार (पानी, दूध र रगत) चढाउने कार्य दार्शनिक हिसाबले मानिसले जीवन र जगत्को व्याख्या सृष्टि, स्थिति र संहारको सचेतनात्मक सांकेतिक अभिव्यक्तिको सूक्ष्म चेतनाको स्वरूपको अर्थमा लिन सकिन्छ। • जल (पानी): सृष्टिको प्रतीक हो। जीवनको प्रारम्भ वा सृष्टिको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। • दूध: स्थितिको प्रतीक हो। अर्थात् मानवीय कर्मको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। मानिस बाँच्नका लागि, पुरुषार्थका लागि र जीवनको सार्थकताका लागि कर्म गर्नुपर्दछ। कर्मबाट नै दूध, अन्न, फलफूल जस्ता कुराहरू प्राप्त हुन्छन्। • रगत (बलि): संहारको प्रतीक हो। संसारमा जन्मेपछि संहार वा अन्त्य अनिवार्य छ। यसबाट मुक्ति पाउन वा यसलाई छल्न सकिँदैन भन्ने कुराको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। यो माथि उल्लेखित उच्च तहको पूर्वीय दर्शनको उत्कृष्ट र समृद्ध अभिव्यक्ति पनि हो। यसले ईश्वरप्रतिको आस्था, कर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको मोहबाट मुक्तिको प्रेरणा पनि दिन्छ। पूर्वीय दर्शनमा स्वर्ग, मर्त्य र पाताल लोकको गरिएको परिकल्पनाको सांकेतिक अभिव्यक्ति तर्फ पनि यसले संकेत गर्दछ। यसरी खप्तडी बस्नेतहरूले अपनाएको देवता र पूजा विधिहरू केवल धार्मिक आस्था र विश्वास मात्र नभएर जीवन, जगत्, कर्म आदिलाई बुझ्ने, बुझाउने र व्याख्या गर्ने अत्यन्तै उच्च तहको दार्शनिक चेतना पनि हो भन्न सकिन्छ। ________________________________________ सन्दर्भ सामग्रीहरू • (१) आचार्य, राजेन्द्र कुमार: पचहत्तर जिल्लाको लोककथा (संकलन र सम्पादन), २०७३, काठमाडौँ: ने.प्र.प्र. पृ. ११४-११५। • (२) खड्का, रामबहादुर: मष्ट संस्कृति र परम्परा। • (३) भट्टराई, विश्वनाथ: प्राचीन डोमेटी (डोटी) राज्यको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहास (आलेख)। • (४) कार्की, तेज: के हो मष्ट संस्कृति? यस्तो छ यसको इतिहास (आलेख), golkhabar.com। • (५) मष्टो कुलदेवता प्रतिष्ठान: मष्टो इतिहास र संस्कृति। • (६) प्रज्ञा (पूर्णाङ्क ९७): वर्ष ४४, अङ्क २, २०६९ चैत। • (७) Regmi, D.R.: Medieval Nepal. • (८) Grierson, George Abraham: Linguistic Survey of India. • (९) Pokhrel, Balkrishna: Ancient Khas Culture. • (१०) Sharma, Balkrishna: The Origin of Khas System in Hinduism and its Relevance in the Present Context. • (११) Wikipedia: <nowiki>https://dty.wikipedia.org</nowiki> । [[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १५:४२, ११ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर-६, दाङ == == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत''' '''तुलसीपुर-६, दाङ''' कौशिक गोत्र के हो? यसको इतिहासको बारेमा धेरै मानिसहरूका लागि यो रहस्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। आफूलाई कौशिक गोत्रका भन्नेहरूले पनि यसको बारेमा सामान्य जानकारी समेत राख्ने गरेको पाइँदैन। त्यसकारण सामान्य पाठकलाई जानकारी होस् भनेर यो सानो प्रयास गरिएको छ। भारतमा कौशिक वा उलूक एक सम्प्रदाय हो। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा कुशिक नामका एक प्रख्यात मुनिको उल्लेख पाइन्छ, जो लकूलीशका शिष्य थिए। उनको नाममा उलूक सम्प्रदायको नाम कौशिक रह्यो। कुशिक नामका एक अर्का ऋषि पनि थिए, जो भगवान् विष्णुका भक्त र सामवेदी थिए। उनी ब्राह्मण थिए। उनको सामगान प्रसिद्ध थियो। उनको कथा तथा नारदको साम वा गायन सिक्ने कथा पनि प्रख्यात छ। कुशिक ऋषिका अनुयायी वा वंशजहरू पनि कौशिक भनिन्छन्। ब्रह्माका एक पुत्रको नाम कुश थियो, जो राजा पनि बने। यिनी कुशका वंशज पनि कौशिक भनिए। ब्रह्माका पुत्र भएका कारणले उनी कुश ब्राह्मण भए र उनका सन्तान कौशिक। कुशका चार पुत्र भए— कुशाम्ब, कुशनाभ, असुर्र्तजस र वसु। कौशिक गोत्रीय क्षत्रीय र ब्राह्मण दुवै पाइन्छन्, तर दुवैका पूर्वज विश्वामित्र थिए भन्ने कुरामा मतभेद पाइन्छ। ऋषि विश्वामित्रलाई पनि कौशिक भनिन्छ। विश्वामित्र क्षत्रीय थिए। गोत्र परम्परामा ब्राह्मणलाई छोडेर अन्य जातिहरूका मानिसको उनीहरूका गुरुहरूको नै गोत्र हुने गर्दछ, जस्तै: भगवान् रामको गोत्र उनका कुलगुरु वशिष्ठको नाममा रह्यो। अर्थात् भगवान् राम वशिष्ठ गोत्रका थिए। त्यस्तै प्रकारले विश्वामित्रको गोत्र पनि कौशिक भयो, किनभने ब्राह्मण कुलमा उत्पन्न भएका ऋषि कुशिक उनका गुरु थिए। यसैकारण ऋग्वेदमा उनलाई कौशिक भनिएको छ। उनलाई कौशिक भन्नुको अर्को कारण पनि छ। त्यस अनुसार विश्वामित्र ब्रह्माका एक पुत्र कुशका वंशज थिए, जसका कारण उनलाई कौशिक भनियो। केही ग्रन्थमा गाधिलाई कुशाम्बका पुत्र र अन्य केही ग्रन्थमा उनलाई कुशनाभका पुत्र बताइएको छ। यिनै गाधिका पुत्र विश्वामित्र थिए। विश्वामित्र जन्मले क्षत्रीय मान्दै आएको कारणले उनलाई ब्रह्माको पुत्र कुशका वंशज मान्न धेरै मानिस तयार छैनन्। किनभने यो कुरालाई मान्ने हो भने विश्वामित्रलाई ब्राह्मण मान्नुपर्ने हुन्छ, जो उनीहरू मान्न तयार छैनन् र यो विश्वामित्रलाई क्षत्रीय मानिरहेको परम्पराको विपरीत हुन जान्छ। हरिवंश पुराण र प्रायः अन्यत्र कतिपय ग्रन्थका अनुसार गाधि कुशाम्बका भाइ कुशिकका पुत्र थिए र इन्द्र स्वयम् गाधि बनेर अवतरित भएका थिए। यसबाट यो वंशको नाम कौशिक रह्यो। गाधिपुत्र विश्वामित्रलाई कौशिक भन्ने कारण यही थियो। हरिवंश पुराणको प्रथम पर्वको २७ औँ सर्गको श्लोक १२-१६ मा यसलाई स्पष्ट भाषामा उल्लेख छ। यसमा भनिएको छ कि कुशिकले इन्द्रको समान पुत्र पाउने इच्छाले तपस्या गर्न थाले, तब इन्द्र भयभीत भएर स्वयम् उनको पुत्र बनेर उत्पन्न भए। राजा कुशिकले एक हजार वर्ष तप गरेपछि मात्र इन्द्रको ध्यान कुशिकतिर गएको थियो। अति उग्र तप गरेर पुत्र पाउन उनी समर्थ देखेर सहस्राक्ष पुरन्दरले उनीमा आफ्नो अंश स्थापित गरे। यस प्रकार इन्द्र कुशिकका पुत्र बनेका थिए। (१३-१५) श्लोकमा भनिएको छ:<blockquote>''स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्।'' ''पौरुः कुत्स्योऽभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत।।''</blockquote>यदि विश्वामित्र जन्मजात क्षत्रीय थिएनन् भने सम्भव छ कुशाम्ब र कुशिक नामका अन्य कुनै व्यक्ति थिए होलान् जो क्षत्रीय थिए र ब्रह्माका पौत्र कुशाम्ब जो ब्राह्मण थिए, उनी अर्कै थिए। अनेकौँ ग्रन्थमा गाधिका पिताको नाम कुशनाभ तथा कुशनाभका पिताको नाम कुश तथा कुशका पिता ब्रह्माको उल्लेख पाइएको कारण भ्रम तथा विवादको स्थिति कायमै छ। यस प्रकार जो ब्राह्मण कौशिक गोत्रका हुन्, ती या ब्रह्माका पुत्र कुशका वंशज हुन् वा कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। कौशिक गोत्रीय ब्राह्मण कौशिक (विश्वामित्र) जो क्षत्रीय हुन्, उनका सन्तान हुन् भन्ने कुरा विश्वसनीय लाग्दैन। सम्भवतः कुशिक नामक ब्राह्मण विश्वामित्रका गुरु रहेका हुन सक्छन्, जसबाट विश्वामित्रको गोत्र कौशिक भएको होस्। तर कान्यकुब्ज तथा कतिपय ब्राह्मणहरू कौशिक गोत्रीय छन्। कतिपय विद्वान्‌ले उनीहरू कौशिकका सन्तान हुन् भन्ने कुरामा मतभेद राख्दछन्। जो कौशिक गोत्रीय क्षत्रीयहरू छन्, ती विश्वामित्रका वा क्षत्रीय राजा कुशिकका वा उनका पूर्वजका गुरु कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। अन्य कौशिक जातिहरूका पूर्वजका गुरु पनि सम्भवतः ब्रह्मर्षि कुशिक नै थिए। नेपालको कोशी नदीको किनारमा विश्वामित्रले तपस्या गरेर ऋषिको दर्जा प्राप्त भएको भन्ने उल्लेख छ। महाभारतमा पनि यो नदीको कौशिकी नामबाट उल्लेख गरेको पाइन्छ। कोशी नदीको किनारमा बस्ने भएको कारण त्यहाँका मानिसलाई कौशिक भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। प्राचीन उलूक वा कौशिक सम्प्रदाय तथा वैशेषिक शैव दर्शनसँग पनि कौशिकको सम्बन्ध पाइन्छ। कुनै कौशिकको सम्बन्ध कुशिक ब्रह्मर्षि र केहीको सम्बन्ध केवल सप्तकोशी नदीसँग रहन गयो। कौशिक 'उल्लू' वा लाटोकोसेरो नामक पक्षीलाई पनि भनिन्छ, तर यो पक्षी मूर्ख वा लाटो भने पटक्कै हुँदैन। === विश्वामित्र र कौशिक गोत्र === विश्वामित्र वैदिक कालका विख्यात ऋषि थिए। उनी महान् र तेजस्वी महापुरुष थिए। ऋषि धर्म ग्रहण गर्नुपूर्व उनी महान् प्रजावत्सल राजा थिए। उनले गायत्री मन्त्रको रचना गरेका थिए। '''क्षत्रीय राजाको रूपमा:''' प्रजापतिका पुत्र कुश (श्रीरामका पुत्र कुश होइनन्) का पुत्र कुशनाभका पुत्र राजा गाधि थिए। विश्वामित्र तिनै गाधिका पुत्र थिए। एकदिन राजा विश्वामित्रले आफ्नो सेना लिएर वशिष्ठ ऋषिको आश्रममा गए। विश्वामित्रले उनलाई प्रणाम गरेर त्यहीँ बसे। वशिष्ठ ऋषिले उनको यथोचित सत्कार गरे र उनलाई केही दिन आश्रममा बसेर आतिथ्य ग्रहण गर्ने अनुरोध गरे। आफूसँग रहेका धेरै सेनासहित बस्दा ऋषिलाई गाह्रो हुने ठानेर विश्वामित्रले विनम्रतापूर्वक बिदा हुने अनुमति मागे, तर वशिष्ठ ऋषिले अत्यधिक अनुरोध गरेको हुनाले केही दिनको लागि उनको अनुरोध स्वीकार गरे। वशिष्ठजीले नन्दिनी नामक गाईलाई आह्वान गरेर विश्वामित्र तथा उनका सेनाहरूका लागि ६ प्रकारका व्यञ्जन तथा सम्पूर्ण प्रकारका सुख-सुविधाको व्यवस्था गरिदिए। वशिष्ठको आतिथ्यले विश्वामित्र र उनीसँग आएका सबै मानिस प्रसन्न भए। नन्दिनी गाईको चमत्कार देखेर विश्वामित्रले त्यो गाई वशिष्ठसँग मागे, तर वशिष्ठले यो गाई कुनै हालतमा पनि दिन अस्वीकार गरे। वशिष्ठको यस्तो जवाफबाट विश्वामित्रले त्यो गाई जबरजस्ती पक्रेर ल्याउन आदेश दिए र उनका सैनिकले लौरोले हान्दै गाईलाई लैजान थाले। नन्दिनी गाई क्रोधित हुँदै सैनिकबाट आफ्नो बन्धन छुटाएर वशिष्ठकहाँ आएर विलाप गर्न थालिन्। वशिष्ठले भने, "हे नन्दिनी! यी राजा मेरा अतिथि हुन्, त्यसैले म यिनलाई श्राप दिन सक्दिनँ र यिनीसँग विशाल सेना छ, त्यसैले युद्धमा विजय हासिल गर्न पनि सक्दिनँ। म आफूलाई विवश अनुभव गरिरहेको छु।" उनका यी कुरा सुनेर नन्दिनीले वशिष्ठ ऋषिसँग आफूलाई लड्न अनुमति मागिन् र अन्य उपाय केही नदेखेपछि उनले अनुमति दिए। आज्ञा पाउनासाथ नन्दिनीले योगबलले अत्यन्त पराक्रमी मारक शस्त्रास्त्रहरूले युक्त योद्धा उत्पन्न गरिन् र तिनीहरूले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्न थाले। आफ्नो सेनाको विनाश देखेर विश्वामित्रका सय पुत्र रिसाएर वशिष्ठलाई मार्न दौडिए। वशिष्ठले उनीहरूमध्ये एक जनालाई छोडेर सबैलाई भष्म गरिदिए। आफ्नो सेना तथा पुत्रहरूको विनाशपछि विश्वामित्र अत्यन्त दुःखी भए र छोरालाई राज्य सुम्पेर हिमालयको कन्दरामा कठोर तपस्या गरेर महादेवलाई खुसी पारेर उनीबाट दिव्य शक्तिहरूको साथै सम्पूर्ण धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गरे। ---- === नेपालका केही लोकप्रिय गोत्रहरू === * '''अगस्ति:''' ढुङ्गेल * '''अङ्गिरा:''' जोशी, शाही, सेढाईं, सौनक। * '''अत्रि:''' चापागाईं, मिश्र, अधिकारी, अर्याल (अर्जेल), वस्ती, गौतम, बम, भट्ट (पशुपति), खतिवडा, ओझा। * '''आत्रेय:''' देवकोटा, दुवाडी, अर्याल, भट्ट, खड्का (कालकोट), दुलाल, पौडेल, पोखरेल (पानी), शर्मा, सिग्देल, थापा (बगाले)। * '''उपमन्यु:''' मैनाली, ढकाल, बर्तौला, भट्ट (दुवाल), पाण्डे। * '''रवि:''' शाह, कल्याण (ठकुरी)। * '''साङ्ख्यायन:''' पाण्डे (देश)। * '''शाण्डिल्य:''' काफ्ले, पाठक, प्रसाईं, तिवारी। * '''भारद्वाज:''' अधिकारी, भट्ट (पुल्याई), चौलागाईं, देवकोटा, जमकरट्टेल, लोहनी, निरौला, पन्थी, पाण्डे (कुलेटा), पन्त, पोखरेल (दूध), शाही, शिवाकोटी, सुवेदी, थामी (अधिकारी), थपलिया, वाग्ले। * '''धनञ्जय:''' बस्याल, भुसाल, बस्नेत (खुलाल), बुढाथोकी (खुलाल), धमला, गुरागाईं, हुमागाईं, कार्की (खुलाल), खड्का (खुलाल), कुकुरकाटे, कुँवर, पङ्गेनी, रिजाल, थापा। * '''विश्वामित्र:''' भट्ट। * '''कश्यप:''' शाह, शाही, रायमाझी, घिमिरे, गोदार (थापा), कठायत, गर्तौला, अधिकारी (भँडारे, खिलचिने, कौबाली), बोगटी, बुढाथोकी (सोदारी), बडाल, भट्ट (कलौनी), मुस्याल, गड्तौला, हाडा, कुमाल, तिवारी। * '''कौण्डिन्य:''' आचार्य, न्यौपाने, प्याकुरेल, पनेरु, सापकोटा, भण्डारी (काला), सत्याल, मरासिनी, पराजुली, बास्कोटा, त्रिताल, खड्का, जोशी, खरेल, पाठक, थापा (बगाले र गाम्ले)। * '''कौशल्य:''' पाठक, थामी (क्षेत्री)। * '''कुण्डिन:''' त्रिताल, बन्जाडे। * '''कौशिक:''' खप्तडी (बस्नेत, खड्का, विष्ट, बुढाथोकी), रेग्मी, पाठक, गौडेल, भण्डारी, रिमाल, सन्जेल, शाही (सिँजापति), लामिछाने, ढुङ्गाना, धिताल, फुयाँल, तिवारी, माझी, लुइँटेल, थामी, पुडासैनी, बानियाँ, रघुवंशी, विडारी, बम (छत्याल ठकुरी), बास्ताकोटी। * '''गौतम:''' चन्द, बम (ठकुरी), दङ्गाल, पाण्डे (पल्लु), त्रिपाठी, तिवारी। * '''गर्ग:''' बास्तोला, लामिछाने, भुर्तेल, चुडाल, भट्ट (लामिछाने), खेतान, थापा (लामिछाने), रोका, गजुरेल। * '''गौतम:''' चन्द, त्रिपाठी, भेटुवाल, रिसाल, शाह (कास्की खण्ड)। * '''घृतकौशिक:''' सुतार, कार्की (सुतार), बराल, पण्डित, खनाल, नेपाल, बराइली। * '''पाराशर:''' धिमाल (खस), कार्की (लामा), कट्टेल, मरहट्टा। * '''वशिष्ठ:''' भण्डारी (थानसिङ्गे), भट्ट (ताप्लेजुङ्गे), हठ्ठराई, चालिसे, दवाडी, गैरे, गम्नाङ्गे, खरेल, मुडबरी, पाठक, राउत, सुयाल (घर्ती), सुयाल (थापा)। * '''माण्डव्य:''' बजगाईं, ज्ञवाली, पण्डित, कटुवाल, मास्के, पन्थी। * '''वत्स:''' भट्ट (नागर), दाहाल, दयाल, कँवर, खराली, लम्साल, राणा, रूपाखेती। ----[[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १९:०८, १२ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ? के खसहरूले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन भएको हो ? == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर उमनपा६ दाङ कहिले देखि जनै लगाउन लागेको हुन ? के खसहरुले जनै लगाएको कारण खस सभ्यता समाप्ति तिर लागेको हो ? बाहुनहरूले प्राचीन कालदेखि नै जनै लगाउँथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न नेपालका प्राचीन शिलालेख र लिपिहरूमा पाईन्छ। लिच्छविकालीन शिलालेखहरू (ईशाको ५ औँ देखि ८ औँ शताब्दी)मा काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा भेटिएका चाँगुनारायण, पशुपति र हाडीगाउँका लिच्छविकालीन शिलालेखहरूमा 'उपनयन' (व्रतबन्ध), 'द्विज' (दुई पटक जन्मेको - जनै लगाएपछि दोस्रो जन्म मानिने), र 'अग्निहोत्र' जस्ता शब्दहरू उल्लेख छन्। यसले लिच्छवि कालमै नेपालमा रहेका ब्राह्मणहरूले वैदिक विधि अनुसार जनै लगाउने र यज्ञ गर्ने गरेको प्रमाण पाइन्छन् । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन कानुनी र सामाजिक ग्रन्थहरूमा ब्राह्मणका लागि गर्भाधानदेखि नै संस्कार सुरु भई ८ वर्षको उमेरमा जनै वा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्ने अनिवार्य नियम लेखिएको छ। नेपालका ब्राह्मणहरूले सुरुदेखि नै यही शास्त्रीय नियम पालना गरेको इतिहास छ। प्राचीन खसहरू सुरुमा वैदिक हिन्दु नभई आफ्नै रैथाने 'मष्टो' संस्कृतिका अनुयायी (प्रकृति पूजक) थिए र उनीहरू जनै लगाउँदैनथे। उनीहरूले जनै लगाउन थालेको र तागाधारी क्षत्री बनेको इतिहासलाई पुष्टि गर्ने मुख्य प्रमाणहरू निम्न छन्: क. प्राचीन भारतीय शास्त्र र पुराणको प्रमाण (अवैदिक वा जनैविहीन अवस्था):- मनुस्मृतिको १० औँ अध्याय, श्लोक २२-४४मा खसहरूलाई 'व्रात्य क्षत्री' भनिएको छ। 'व्रात्य' को अर्थ हुन्छ - संस्कारबाट च्युत भएका वा उपनयन वा जनै धारण नगरिएका क्षत्री। महाभारतको कर्णपर्वमा महाभारतको युद्धमा खसहरूले भाग लिएको उल्लेख छ, तर उनीहरूलाई वैदिक नियम पालना नगर्ने, मदिरा पिउने र जनै नलगाउने 'म्लेच्छ' वा 'बर्बर' समुदायका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी प्राचीन प्रमाणहरूले प्रारम्भिक कालमा खसहरू वीर योद्धा क्षत्री भए पनि उनीहरू जनै लगाउँदैनथे भन्ने देखाउँछ। दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ र ताम्रपत्र (बिसं. १४१४मा जुम्ला र दैलेख (सिञ्जा साम्राज्य) मा खस राजाहरू जस्तै: नागराज, अशोक चल्ल, पृथ्वी मल्ल का शिलालेख र ताम्रपत्रहरू भेटिएका छन्। सुरुमा बौद्ध धर्म मानेका खस राजाहरूले १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर दक्षिणबाट आएका ब्राह्मणहरूलाई शरण दिएर हिन्दु धर्म अँगाल्न थाले। राजाहरूले ब्राह्मणहरूबाट दीक्षा लिएपछि आफूलाई 'राठौर', 'मल्ल' वा 'शाही' उपाधि दिएर जनै लगाउन थाले। तर, यो समयमा जनै लगाउने परम्परा राजपरिवार र उच्च भारदारहरूमा मात्र सीमित थियो, आम खस जनता (बस्नेत,थापा, कार्की, खड्का आदि) माझ पुगिसकेको थिएन। खसहरूले व्यापक रूपमा जनै लगाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएको प्रमाण गोर्खाली राज्यको विस्तार र राणा कालमा भेटिन्छ । 'खत्री' जातिको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमाणमा इतिहासमा ब्राह्मण पुरुष र खस महिलाबीच विवाह भएर जन्मिएका सन्तानलाई 'खत्री' वा 'खत्री क्षेत्री' भन्न थालियो। ब्राह्मण पिताले आफ्ना ती सन्तानलाई जनै (उपनयन) दिने अधिकार पाए। यो प्रक्रियाले पनि धेरै खसहरू बिस्तारै तागाधारी (जनै लगाउने) समूहमा प्रवेश गरे। जङ्गबहादुर राणाले बिसं १९१० (सन् १८५४) मा जारी गरेको 'मुलुकी ऐन' ले नेपालको सम्पूर्ण समाजलाई ५ वटा मुख्य वर्गमा विभाजन गर्‍यो, जसको शीर्ष स्थानमा 'तागाधारी' (जनै लगाउने जात) लाई राखियो। यस ऐनमार्फत राज्यले नै कानुनी रूपमा ब्राह्मण, ठकुरी र खसहरू (जसलाई 'क्षत्री' नाम दिइयो) लाई जनै लगाउने 'तागाधारी' को दर्जा दियो। ऐनमा जनै लगाउनेहरूका लागि सजाय कम हुने र जनै नलगाउने (मतवाली) हरूका लागि फरक कानुनी व्यवस्था गरियो। यही राज्यको नीति र कानुनका कारण खसहरूले जनै लगाउने परम्परालाई अनिवार्य र पूर्ण रूपमा अपनाए। हाल पनि हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट र बझाङका विकट ग्रामीण क्षेत्रहरूमा 'पावई खस' वा 'मतवाली छेत्री' हरू बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफूलाई छेत्री नै भन्छन् तर आज पनि जनै लगाउँदैनन् र मदिरा सेवन गर्छन्। इतिहासकार बालकृष्ण पोखरेल, बाबुराम आचार्य का अनुसार यी पावई खसहरू नै प्राचीन जनै नलगाउने 'खस' हरूका वास्तविक उत्तराधिकारी हुन्, जो जङ्गबहादुरको मुलुकी ऐनको पूर्ण प्रभावमा परेनन् वा आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृतिमै अडिग रहे। ऐतिहासिक प्रमाणहरूका आधारमा बाहुनहरूले प्राचीन काल (लिच्छवि काल र सोभन्दा अघि) देखि नै जनै लगाउँथे भने खस क्षत्रीहरूले १२ औँ शताब्दीदेखि बिस्तारै जनै लगाउन सुरु १९१०को मुलुकी ऐन लागू भएपछि मात्र सम्पूर्ण समुदायले अनिवार्य र कानुनी रूपमा जनै लगाउन थालेका हुन्। भारत र नेपालको भूगोल इतिहासमा सधैँ खुला र अन्तरसम्बन्धित रहेकाले खसहरूको ऐतिहासिक रूपान्तरण र उनीहरूले जनै लगाउन थालेको प्रसंगलाई बुझ्न भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल), हिमाचल प्रदेश र कश्मिरसम्मको इतिहासलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। भारतमा खस र क्षत्रीहरूले जनै लगाउन थालेको इतिहास, त्यसका प्रमाण र सामाजिक प्रक्रियालाई निम्न अनुसार व्यापक रूपमा बुझ्न सकिन्छ:- प्राचीन भारतीय स्रोतहरूले भारतको उत्तरी पहाडी क्षेत्र (हिमालयन बेल्ट) मा बस्ने खसहरूलाई सुरुमा वैदिक हिन्दु समाजभन्दा बाहिरका अर्थात् जनै नलगाउने (अवेदिक) समुदायका रूपमा चित्रण गरेका छन्। कालीदासको 'कुमारसम्भव' र राजतरङ्गिणी: चौथो-पाँचौँ शताब्दीका महाकवि कालीदास र ११ औँ शताब्दीमा कल्हणले लेखेको कश्मिरको इतिहास 'राजतरङ्गिणी' मा खसहरूको उल्लेख छ। त्यहाँ उनीहरूलाई पहाडमा बस्ने, युद्धकलामा निपुण तर वैदिक नियम (जस्तै यज्ञ र उपनयन/जनै) पालना नगर्ने जातिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। प्रसिद्ध इतिहासकार राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो पुस्तक 'हिमालय परिचय' मा स्पष्ट लेखेका छन् कि कुमाउँ, गढवाल र हिमाचलका प्राचीन खसहरू 'मष्ट' र प्रकृति पूजक थिए। उनीहरूमा ब्राह्मणहरूको वर्चस्व हुनुअघि जनै लगाउने कुनै चलन थिएन। भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल) र हिमाचलमा खसहरूले जनै लगाउन थालेको प्रक्रिया ९ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा व्यापक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा ऐतिहासिक कारण र प्रमाणहरू छन्: क. कत्युरी र चन्द राजाहरूको काल (९ औँ-१४ औँ शताब्दी) उत्तराखण्डमा ९ औँ शताब्दीतिर कत्युरी राजवंश र पछि चन्द राजवंश (कुमाउँमा) र पन्वार राजवंश (गढवालमा) को उदय भयो। यी राजाहरूले मैदान (भारतको समथर भूभाग) बाट आएका कान्यकुब्ज र गौड ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च स्थान दिए। ती ब्राह्मणहरूले पहाडका शासक र वीर खसहरूलाई 'राजपुत' वा 'क्षत्री' को दर्जा दिएर उनीहरूको 'उपनयन संस्कार' (व्रतबन्ध) गराई जनै भिराइदिए। यसरी शासक वर्ग र सेनामा रहेका खसहरू सबैभन्दा पहिले तागाधारी बने। उत्तराखण्डको इतिहासमा समाजलाई दुई भागमा हेरिन्थ्यो— 'वैदिक राजपुत' (जो मैदानबाट आएका दाबी गर्थे) र 'खस राजपुत' (जो त्यहीँका रैथाने खस थिए)। सुरुमा वैदिक राजपुतहरूले खस राजपुतहरूलाई जनै लगाउने अधिकार दिँदैनथे। तर, सेनामा खसहरूको बाहुल्यता र उनीहरूको आर्थिक शक्ति बलियो भएपछि, १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर स्थानीय ब्राह्मणहरूले ठूलो रकम जसलाई 'कर' वा 'भेटी' भनिन्थ्यो लिएर खसहरूलाई जनै लगाइदिन थाले। यसलाई उत्तराखण्डको इतिहासमा "जनै किन्ने प्रथा" को रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ, जहाँ आर्थिक रूपमा सक्षम खस परिवारले ब्राह्मण डाकेर जनै धारण गर्थे। खस क्षत्री र भारतका मैदानका परम्परागत क्षत्री (राजपुत) हरूको इतिहास अलि फरक छ: मैदानी क्षत्री (राजपुत/सूर्यवंशी/चन्द्रवंशी): भारतको राजस्थान, उत्तर प्रदेश र विहारका रैथाने क्षत्रीहरूले भने वैदिक काल (हजारौँ वर्ष पहिले) देखि नै जनै लगाउँथे। उनीहरू बाहुनजस्तै 'द्विज' मानिन्थे। गुप्त साम्राज्यको पतनपछि भारतमा धेरै विदेशी रैथाने जातिहरू (जस्तै हूण, गुर्जर आदि) शक्तिमा आए। उनीहरूलाई ब्राह्मणहरूले 'अग्निकुल' को यज्ञ गराएर 'राजपुत' (क्षत्री) को दर्जा दिए र जनै लगाइदिए। नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/हिमाचल) का खसहरूले जनै लगाउन थालेको ऐतिहासिक विकासक्रम निकै मिल्दोजुल्दो छ । भारत (कुमाउँ, गढवाल, हिमाचल) मष्टो/प्रकृति पूजक, जनैविहीन 'खस राजपुत' ९ औँ देखि १४ औँ शताब्दी कत्युरी र चन्द राजाहरूको कालमा मैदानबाट आएका ब्राह्मणहरूद्वारा क्षत्रीयकरण गरेको पाइन्छ। नेपाल (कर्णाली, सिञ्जा साम्राज्य र पूर्वतर्फ) मष्टो पूजक, मनुस्मृतिमा 'व्रात्य क्षत्री' (जनैविहीन) पाइन्छन । भारत र नेपाल दुवै क्षेत्रका खसहरू मूलत: जनै लगाउने जाति थिएनन्। उनीहरू रैथाने पहाडी योद्धा र प्रकृति पूजक थिए। जब ८ औँ-९ औँ शताब्दीदेखि भारतको मैदानी भागबाट मुसलमानहरूको आक्रमणका कारण वा अन्य कारणले ब्राह्मणहरू पहाड (उत्तराखण्ड, गढवाल हुँदै नेपालको कर्णाली) तिर उक्लिए, तब उनीहरूले पहाडका शक्तिशाली खसहरूलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। ब्राह्मणहरूले उनीहरूको वीरतालाई स्विकार्दै 'क्षत्री' को दर्जा दिए र धार्मिक रूपमा वैधता दिनका लागि जनै (यज्ञोपवीत) लगाइदिने परम्परा सुरु गरे। भारतको उत्तराखण्डमा यो प्रक्रिया नेपालको भन्दा २-३ सय वर्ष अघि (चन्द र कत्युरी कालमा) सुरु भइसकेको थियो भने नेपालमा यसले मुलुकी ऐन १९१० पछि मात्र देशव्यापी र अनिवार्य कानुनी रूप पायो। खसहरू प्रकृति पूजक र मष्टो संस्कृतिबाट जनै लगाउने 'तागाधारी क्षत्री' बन्ने यो ऐतिहासिक रूपान्तरणले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) दुवै क्षेत्रको राजनीति र समाजमा निकै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। यो केवल एउटा धागो (जनै) लगाउने विषय मात्र थिएन, यसले सिंगो सामाजिक संरचनालाई नै बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ: 'ब्राह्मण-क्षत्री' (बाहुन-छेत्री) गठबन्धनको उदय खसहरूले जनै पाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएपछि पहाडी क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली राजनीतिक र प्रशासनिक गठबन्धन तयार भयो। सत्ता र शक्तिको बाँडफाँड: भारतका चन्द वा कत्युरी राजा हुन् या नेपालका शाह र राणा शासक— सबैले यही नीति अपनाए। खसहरू (थापा, बस्नेत, पाँडे, कार्की, विष्ट आदि) सेना र हतियार चलाउने 'शासक/योद्धा' बने भने उनीहरूलाई जनै दिने र सल्लाह दिने ब्राह्मणहरू 'गुरु/पुरोहित' र प्रशासनिक सल्लाहकार बने। नेपालको एकीकरण र गोर्खाली सेनाको विरताको जगमा यही खस-क्षत्रीहरूको बाहुल्यता थियो। जनै लगाएर 'पवित्र क्षत्री' को दर्जा पाएपछि उनीहरूमा हिन्दु राज्यको रक्षा र विस्तार गर्ने धार्मिक र राजनीतिक जोस थपियो। खसहरू तागाधारी बनेपछि समाजमा ठूलो विभेद र वर्गीकरणको रेखा कोरियो, जसलाई जंगबहादुर राणाको वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनले कानुनी रूप दियो। जनै लगाउने प्रचलनको शुरूवात ले 'तागाधारी' र 'मतवाली' को विभाजन बीच विभेदको सृजना सुरु भयाे । जनै लगाउने खसहरू समाजको माथिल्लो तप्कामा (तागाधारी) पुगे। हिजोसम्म सँगै बस्ने, सँगै खानपिन गर्ने अन्य पहाडी समुदाय (जस्तै मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि) लाई जनै नलगाउने 'मतवाली' (मदिरा सेवन गर्ने) को तल्लो दर्जामा राखियो। जनैधारी क्षत्री र बाहुनहरूले राज्यबाट कर छुट, जमिन (बिर्ता), र न्याय प्रणालीमा ठूलो सहुलियत पाए। उदाहरणका लागि, एउटै अपराधमा मतवाली वा दलितलाई मृत्युदण्ड वा कठोर शारीरिक सजाय हुँदा तागाधारी (बाहुन-छेत्री) लाई जनै र कपाल मुडेर देशनिकाला मात्र गरिन्थ्यो वा कम सजाय हुन्थ्यो। खसहरूको आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा यसले सबैभन्दा ठूलो चोट पुर्‍यायो: खसहरूका कुलदेवता 'मष्टो' (१२ भाइ मष्टो) र प्रकृति पूजालाई बिस्तारै हिन्दुकरण गरियो। धामी झाँक्री बस्ने मष्टो संस्कृतिमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवका कथाहरू जोडिए। आज पनि धेरै छेत्रीहरूले मष्टोलाई कुलदेवता त मान्छन्, तर पूजाको विधि धेरै हदसम्म वैदिक हिन्दुजस्तो बनिसकेको छ। जनै लगाउन थालेपछि र आफूलाई 'उच्च जात' दाबी गर्नका लागि खसहरूले आफ्ना पुराना परम्पराहरू जस्तै मदिरा चढाउने, मासु खाने कतिपय रैथाने तौरतरिकालाई 'तल्लो स्तरको' भन्दै त्याग्न थाले। 'खस' पहिचान हराएर 'छेत्री' पहिचानको उदय यो रूपान्तरणको सबैभन्दा रोचक प्रभाव के पर्यो भने, 'खस' शब्द नै समाजबाट बिस्तारै गायब भयो। राज्य र समाजले 'खस' भन्नुलाई अशिक्षित, संस्कारहीन वा जङ्गली हुनु जस्तो अर्थमा बुझ्न थाल्यो। त्यसैले, गौरवका साथ जनै भिरेका खसहरूले आफूलाई 'खस' भन्न छाडेर 'क्षत्री' वा 'छेत्री' भन्न रुचाए। यसले गर्दा नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवैतिर एउटा विशाल र ऐतिहासिक 'खस सभ्यता' को नाम मेटिएर त्यो केवल 'छेत्री/राजपुत' जातिमा संकुचित हुन पुग्यो। (भर्खरैका दशकहरूमा मात्र नेपालमा 'खस-आर्य' भन्दै यो पहिचान ब्युँताउने प्रयास सुरु भएको छ)। निष्कर्ष खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र थिएन। यो पहाडी क्षेत्रका शासक, सैनिक र सर्वसाधारण खसहरूलाई दक्षिण एसियाको विशाल हिन्दु सामाजिक र राजनीतिक मूलधारमा समाहित गर्ने एउटा अचम्मको 'मास्टरस्ट्रोक' (रणनीति) थियो। यसले बाहुन-छेत्रीलाई शताब्दीऔँसम्म सत्ता र समाजको शीर्ष स्थानमा त राख्यो, तर सँगसँगै नेपाल र भारतीय पहाडको प्राचीन, समतामूलक र प्रकृतिपूजक 'खस संस्कृति' लाई सधैँका लागि बदलिदियो। यो ऐतिहासिक रूपान्तरणको अर्को एउटा निकै रोचक र व्यावहारिक पक्ष छ, जसले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) को ग्रामीण समाजलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ। जब खसहरूलाई जनै दिएर 'तागाधारी क्षत्री' बनाउने प्रक्रिया चल्यो, त्यतिबेला सबै खसहरू एकैपटक वा एकै रूपमा हिन्दुकरण भएनन्। यसले गर्दा खस समुदायभित्रै पनि एउटा ठूलो सामाजिक वर्गीकरण (Divisions) जन्मायो, जसका अवशेषहरू आज पनि देख्न सकिन्छ: १. 'तागाधारी छेत्री' र 'मतवाली छेत्री' को विभाजन सबै खसहरूले जनै पाएनन् वा सबैले जनै स्वीकार गरेनन्। यसले गर्दा खसहरू दुई भागमा बाँडिए: तागाधारी छेत्री: जसले ब्राह्मणहरूबाट विधिपूर्वक व्रतबन्ध गराएर जनै लगाए, मदिरा त्यागे र आफूलाई 'उच्च जात' को रूपमा स्थापित गरे (जस्तै आजका अधिकांश थापा, बस्नेत, कार्की, खड्का आदि)। मतवाली छेत्री (वा पावई खस): जसले आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृति छाडेनन्, जनै लगाएनन् र मदिरा (मत) को सेवन जारी राखे। नेपालको कर्णाली क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट) र भारतको उत्तराखण्डका विकट पहाडी गाउँहरूमा आज पनि यस्ता छेत्रीहरू छन्, जसको थर तागाधारी छेत्रीसँग मिल्छ (जस्तै रोकाया, बुढा, थापा) तर उनीहरू जनै लगाउँदैनन्। उनीहरूलाई जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले पनि तल्लो दर्जामा राखेको थियो। २. भारत र नेपालको सामाजिक-राजनीतिक प्रभावमा भिन्नता यस रूपान्तरणले नेपाल र भारतमा पारेको राजनीतिक प्रभावको रूप अलि फरक रह्यो: नेपालमा केन्द्रिकृत सत्ता: नेपालमा गोर्खा राज्यको नेतृत्व र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण बाहुन-छेत्री (तागाधारी) को यो गठबन्धन राज्यको केन्द्रिकृत सत्ता (काठमाडौँ) सम्म पुग्यो। सेना, अदालत, र प्रशासनमा उनीहरूको एकलौटीजस्तै वर्चस्व कायम भयो, जुन लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउनुअघिसम्म निकै बलियो थियो। भारतमा 'ओबीसी' (OBC) को लडाईं: भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचलमा भने परिस्थिति अलि फरक बन्यो। त्यहाँका खसहरूले आफूलाई 'राजपुत/क्षत्री' भनेर जनै त लगाए, तर भारत स्वतन्त्र भएपछि आरक्षण र राज्यको आर्थिक सुविधा पाउनका लागि उनीहरूले आफूलाई 'पछाडि पारिएको वर्ग' (Backward Class) वा 'खस' पहिचानमै राख्नुपर्ने माग गरे। आज उत्तराखण्डका धेरैजसो रैथाने खस राजपुतहरू राज्यको राजनीतिक र सामाजिक लाभका लागि आफ्नो प्राचीन खस पहिचानलाई कानुनी रूपमा ब्युँताउन संघर्ष गरिरहेका छन्। ३. वर्तमान समयमा यसको अर्थ आजको आधुनिक समाजमा जनै लगाउने वा नलगाउने कुरा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धार्मिक आस्थाको विषय बनिसकेको छ। पुराना कानुनी विभेदहरू (जस्तै १९१० को मुलुकी ऐनका व्यवस्थाहरू) संविधानतः खारेज भइसकेका छन्। तर, इतिहासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको एउटा प्राचीन पहाडी सभ्यता (जुन प्रकृति र मष्टोमा आधारित थियो) र गंगाको मैदानबाट आएको वैदिक सभ्यताबीचको ऐतिहासिक संलयन (Fusion) थियो। यसै संलयनले आजको आधुनिक नेपाली र पहाडी भारतीय संस्कृतिको जग बसालेको हो। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर उ.म. नगरपालिका ६दाङ == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत,''' '''तुलसीपुर उपम.न.पा.६ दाङ''' [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१९, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय) == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक: [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:०४, २७ जुन २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत को छोटो परिचय: == नाम: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत ठेगाना: तुलसीपुर ६ दाङ शिक्षा: एमएड (Educational planning and Management) कार्य अनुभव : राप्ती बबई क्याम्पस दाङमा स्नातकोत्तर तहमा शिक्षण करिब ७ बर्ष । सल्यान र दाङ का बिभिन्न मावि हरुमा प्रअ र शिक्षक को रूप लामो शिक्षण अनुभव । सामाजिक अध्ययन विषय मा उच्च तहका MTOT,TOT तालिम लिएर कैंयौं जिल्ला का सामाजिक शिक्षा का शिक्षक को लागि प्रशिक्षण तालिम र तालिम धेरै वर्षसम्म शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र को तालिम केन्द्रमा रोष्टर प्रशिक्षक को रुपमा काम गरेको । शिक्षा मनोविज्ञान र बालविकास तथा सिकाइ नामक पुस्तक प्रकाशन गरेको । दर्जनौं कविता र गीत लेखेको । राजेन्द्र बहादुर बस्नेत नामको युट्युव च्यानलमा दर्जनौं गीत रेकर्ड भएको । विभिन्न सामाजिक संघसंस्था आबध्द भएर नेतृत्दायी भूमिका निभाएको । पत्रपत्रिकामा कैंयौं लेख रचना प्रकाशित भएको । फेसबुक मा मुक्तक हात नामक मुक्तक गीत गजल को संगालो पेज रहेको । शिक्षा क्षेत्रमा निकै लामो अनुभव । [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५३, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ का केही चर्चित गीतहरू == yuoTube@rajendrasir143 १) छोडि गयौ बगरको बाटो हुँदै..... २) निदाउँन खोज्न'लाका घाउ मेरा.... ३)मदीरा रहेछ साथी..... ४) मनको कुरा कागजमा.... ५) काँधमा राखेर शिर रुन मन छ..... ६) ढुङ्गा को मूर्ति रहन्छ जहाँ..... ७) धरतीमा स्वर्ग..... ८) हेर्दा हेर्दै मेरो खुशी..... ९) झुल्किन्छ पहिले सूर्य को किरण..... १०)यी देउता रिसाए..... ११)पहाडको बाटो..... १२) तिमी ले देख्यौ कि..... १३) छुट्टिएर केही क्षण...... १४)उदास जिन्दगानी मेरो...... [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:०४, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मष्ट मन्दिरका वास्तुशैली: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == == [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५०, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) dspxx7ukpn43j6u69s7nswd9fx8dw7c 1392689 1392688 2026-10-14T05:07:39Z Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang 77231 /* किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती ? यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण बारे छलफल गरौ !! हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै... 1392689 wikitext text/x-wiki पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत/ तुलसीपुर ६ दाङ चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक :राजेन्द्रबहादुर बस्नेत, Tulsipur 6 Dang == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक                                                                                             राजेन्द्रबहादुर बस्नेत खस को हुन्? प्राचीन सिंजा राज्यअन्तर्गत बसोबास गर्ने खस जातिले अपनाएको संस्कृति नै मष्टो संस्कृति हो। खस राज्य विशाल भूभागमा फैलिएको थियो। यसमा कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी प्रदेश, नेपालको कर्णालीसहितको पश्चिम भूभागदेखि गण्डकी प्रदेशसम्म यसको विस्तार भएको थियो। यसको बारेमा गुइसापे तुची (Giuseppe Tucci) ले आफ्नो पुस्तक Nepal: The Discovery of the Malla मा सिंजाको इतिहासको बारेमा लेखेका छन् — "The Empire of The khas is greater than my country Italy." कर्णाली वारिपारि विकसित भएर फैलिएको खस राज्यको आफ्नै मष्टो संस्कृति र सभ्यता थियो। खसहरूले विकास गरेको मष्टो संस्कृति र यसको प्रारूपको बारेमा उल्लेख गर्नुपूर्व खसहरू को हुन्, यसको बारेमा चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल कहाँ हो र यिनीहरू को हुन् भन्ने बारेमा विभिन्न मतहरू छन्। एउटा मत अनुसार एसिया माइनरबाट विभिन्न समूहहरू बसाइँ सर्ने क्रममा पूर्वतिर सर्दै आएको भन्ने भनाइ छ। अर्को मत उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र नजिकबाट बसाइँ सराई गरेर आएको पाइन्छ। त्यसैगरी अर्को मत खसहरूको कश्मीर उद्गम स्थल मान्नेहरू छन्। अर्को महत्त्वपूर्ण मत अनुसार खसहरू टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीको किनारमा विकसित मेसोपोटामिया/बेबिलोनियाको सभ्यतासँग जोडिन पुग्छन्। बेबिलोनियामा त्यहाँका प्रख्यात राजा हम्मुरावी (ई.पू. २१२३–२०८०) को शासनकाल पछि उनका उत्तराधिकारीहरू कमजोर हुँदै गएको र करिब ई.पू. १७०० आसपासमा कस्साइट्स (Kassites) ले आक्रमण गरी बेबिलोनियामा कब्जा गरेका थिए। कस्साइट्सहरू उत्तरी पहाडी प्रदेशका बासिन्दाहरू थिए। प्राचीन बेबिलोनियामा (ई.पू. १९९५–११५५) कुसाइटहरू (Kushites) ले राज्य गरेका थिए। तिनै काउस (Kaus), कुसाइट (Kushite), कस्साइट्स (Kassites) बाट खस बनेका हुन् भन्ने मानिन्छ। करिब ई.पू. १००० तिर बेबिलोनियाका कुसाइटहरू पूर्व लागेर विभिन्न ठाउँ हुँदै तिब्बततिर आए, जहाँ उनीहरूले करिब १५० देखि २०० वर्ष शासन गरेको पाइन्छ। यिनीहरू पाँचौँ शताब्दी ईस्वीसम्म तिब्बत र नेपालको कर्णाली क्षेत्रसम्म फैलिएका थिए भन्ने मानिन्छ। सिंजामा तिब्बतको खारी प्रदेशबाट आएका नागराजले शासन गर्नुपूर्व पाल वंशका राजाले राज्य गरेका थिए भन्ने कुरा पूर्णप्रसाद ब्राह्मणले उल्लेख गरेका छन्। ११औँ शताब्दी ईस्वीमा पश्चिम तिब्बत, यारी, खारी, पुराङबाट आएका नागराजले खस राज्यको स्थापना गरेका थिए। ई.पू. १७०० आसपासमा बेबिलोनिया कब्जा गरी लिने कस्साइट्सले मेसोपोटामियामा पहिलोपटक घोडा ल्याएका थिए। घोडचढी गरेर युद्ध गर्दा उनीहरूलाई युद्धमा विजय हासिल गर्न निकै सहज भएको थियो। पछि कस्साइट्सलाई हराएर हिट्टाइट्स (Hittites) ले बेबिलोनियामा शासन गरे। हिट्टाइट्स पछि असीरियनहरूले बेबिलोनियामा शासन गरे। उनीहरू असुर सहर (टिग्रिस नदी किनार) का निवासी थिए। उनीहरूका असुरबनिपाल र सेनाचेरिव प्रसिद्ध राजा थिए। कसै-कसैले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। असुर प्राचीन असीरियाको धार्मिक राजधानी थियो। प्राचीन मेसोपोटामिया (हालको इराक) को टिग्रिस नदीको पश्चिम किनारमा असुर साम्राज्यको विकास भएको थियो। करिब ई.पू. २६००–२५०० देखि करिब ई.पू. १४०० सम्म यो समृद्ध सहर थियो। असुर यो सहरको मुख्य देवता थिए जो त्यहाँका सबैभन्दा शक्तिशाली र असीरियन साम्राज्यको संरक्षक समेत मानिन्थ्यो। असुरको पुरातात्त्विक सर्वेक्षण जर्मन पुरातत्त्वविद् फ्रेडरिक डिलिच र पछि वाल्टर आन्द्रे (Walter Andrae) ले गरेका थिए। जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटीले पनि यसमा कार्य गरेको थियो। यहाँ १६०० भन्दा बढी क्युनिफर्म (Cuneiform) लिपि अंकित माटोका भाँडाहरू भेटिएका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। मेसोपोटामियामा त्यस समयमा विभिन्न देवताहरूको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसबेला मुख्य रूपमा इया (Ea), एन-लिल (En-Lil), उतु (Uta), मर्दुक (Marduk) आदि देवताहरूको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। बेबिलोनियाको यसै मर्दुकलाई खसहरूको मुख्य देवता मानेर मर्दुकबाट मष्टो भएको हो भन्ने एकथरी मत पाइन्छ। कतिपयले बेबिलोनियाबाट आएको मष्टो भएकाले यसको नाम 'बाबिरो मष्टो' रहन गएको समेत मान्दछन्। बेबिलोनिया बासीहरू शक्तिका पनि उपासक थिए। उनीहरू इस्तार (Istar) देवीको पूजा गर्दथे। खस जातिहरूले बेबिलोनियामा शासन गर्दा टुर्गु (Turgu) को पूजा गर्दथे। टुर्गु शब्दको अपभ्रंश भएर दुर्गा हुन गएको हो भन्ने मत पनि पाइन्छ। यहाँ विभिन्न देव-देवीका मन्दिरहरू बनेका थिए। सेनाचेरिव (ई.पू. ७०४–६८१) को शासनकालमा मात्र ३४ वटा मन्दिर बनेका थिए। यहाँका प्रमुख राजाहरूमा टिगलाथ-पिलेसर तृतीय, सार्गन द्वितीय, सेनाचेरिव र एसरहडोन प्रमुख थिए। अर्को महान् राजा असुरबनिपाल थिए, तिनै असुरबनिपालबाट बान्नी मष्टो र बेबिलोनियाबाट बाबिरो मष्टो खसहरूमा परम्परागत रूपमा आएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। असुर सहरमा बेबिलोनियाको दमन पछि त्यहाँका मानिसहरू (असुर) लाई हेयको दृष्टिले हेरिने र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गर्ने र आफूलाई देवत्वकरण गर्ने कार्य उनीहरूले गर्दथे। पछि भारतीय भूभागको तल्लो क्षेत्र (मैदानी क्षेत्र) मा पकड जमाएर सैन्धव सभ्यताको विनाश गर्ने कथित आर्यहरूको समूहले पराजित समूहहरूलाई बेबिलोनियाले असुरहरूमाथि विजय गरेर उनीहरूमाथि विजय गरेको अहङ्कार र असुर शब्दलाई घृणा र हेपाइको रूपमा प्रयोग गरे जस्तै गरेर प्राचीन भारतमा पनि पराजित माथि असुर शब्द त्यसै रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र पराजितलाई असुरको आवरण लगाएर आफूलाई देवत्वकरण गरेको पाइन्छ। उनीहरूले साहित्य र शिक्षामा जमाएको पकडले उनीहरूमा यस्तो प्रवृत्ति आयो। खसहरूको बारेमा वैदिक साहित्यमा खासै उल्लेख नहुनु र असुरलाई कतै दानव र कतै देवताको रूपमा उल्लेख गर्नुबाट उनीहरू पहिले खसहरूलाई उपेक्षा मात्र होइन खसले पूजा गर्ने शिवलाई समेत अत्यन्त न्यून कोटीको देवताका रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। असुर कुनै दानव नभएर असुर सहरका बासिन्दा थिए। जसको देवताको नाम असुरबाट त्यस सहरको नाम समेत असुर राखिएको थियो। असुर (अस्सूर) प्राचीन मेसोपोटामिया स्थित नव असीरियन साम्राज्यको राजधानी थियो। यसै क्षेत्रमा अहुरमज्दा नामक प्रसिद्ध देवता थिए। प्राचीन इरानी पन्थका यी देवता अहुरमज्दाबाट मज्दाको अपभ्रंश भई मष्टो हुन आएको हो भन्ने एकथरीको मत पाइन्छ। अहुरमज्दालाई संस्कृतमा असुर महत भनेर उल्लेख गरेको छ। पारसी पन्थका संस्थापक जरथुस्त्रले यी देवतालाई अजन्मा, सर्वज्ञ परमेश्वर भनेका छन्। यिनलाई अहुरमज्दा बाहेक ओहरमज्द, होउरमज्द, हुर्मुज, अरमज्द र अज्जन्दार नामबाट पनि चिनिन्छन्। ऋग्वेदमा 'असुर महत' को वर्णन गरेको पाइन्छ। मेसोपोटामियाको सभ्यताको विकासको उत्कर्षको समयमा विभिन्न देव-देवीहरूका मूर्तिहरूको निर्माण र पूजा गर्ने परम्परा विकसित अवस्थामा थियो। यसको प्रारम्भ कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अत्यन्तै जटिल छ। सभ्यताको आदिम युगमा जसलाई पाषाण युग भन्ने गरिन्छ, मानिसहरूमा धर्मको भावनाको विकास भएको थिएन। उनीहरूले मानिसको मृत्यु पछि शवलाई त्यत्तिकै छोडेर जान्थे जो पशुपन्छीको आहारा बन्दथ्यो। मध्य पाषाण युगमा आएर शवलाई गाड्ने कार्य प्रारम्भ भएको थियो। विभिन्न उत्खननबाट शवहरूको अस्थिपञ्जरको शिर नजिक राखिएका पाषाण सामग्रीहरूबाट यो कुरा थाहा हुन्छ। यसै युगबाट अन्त्येष्टिमा गरिने अनुष्ठानहरूको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैबाट मानिसमा धार्मिक चेतनाको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उत्तर पाषाण युगमा धार्मिक अनुष्ठानको साथसाथै विभिन्न अन्धविश्वासको पनि विकास भएको थियो भन्ने कुरा त्यसबेलाका उत्खननबाट प्राप्त अवशेषहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ। सभ्यताको विकासको साथसाथै मानिसहरू समूहमा बस्ने प्रचलन सुरु भएको थियो। भारतमा गरिएको एउटा अध्ययनले भारतमा सबैभन्दा पहिले 'नेग्रिटो' जातिले बसोबास गरेका थिए। त्यसपछि प्रोटो-अस्ट्रेलोइड वा निषाद आएका थिए। यो जातिको पछि आएका आर्यहरूको संस्कृतिमा विलिन भएको थियो। यी जातिहरू टोटमवादी जातिका थिए। यिनीहरूले नाग, गोही, बाँदर आदिको पूजाको सुरुवात गरेका थिए। भारतमा प्रोटो-अस्ट्रेलोइड जातिले धार्मिक भावनाको सुरुवात गरेका थिए। निषाद पछि द्रविड जाति भारतमा भूमध्य सागरीय क्षेत्रबाट आएका र यिनीहरूले सैन्धव सभ्यता र संस्कृतिको विकास गरेका थिए। सैन्धव धर्मको बारेमा लेख्य सामग्री प्राप्त नभए पनि उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीबाट यिनीहरू मातृशक्तिका उपासक थिए। जसमा अनेकौँ नारी मूर्तिहरू समेत प्राप्त भएका छन्। मोहन्जोदारोमा उत्खननबाट एउटा परम पुरुषको कल्पना गरिएको एक मुद्रा जसमा एक नग्न पुरुष योगासन मुद्रामा बसेका छन्। यी योगीका ३ मुख छन् शिरमा शृङ्ग-मुकुट अथवा त्रिशूल अंकित छ। योगीको बायाँतिर एउटा गैँडा र भैँसी र दाहिनेतिर एउटा हात्ती र बाघ छ अगाडि तिर मृग छ। यो आकृति हेर्दा खसहरूसँग शिवलाई जोड्न मिल्ने शैवपाशुपत स्वरूपको यो आकृति देखिन्छ। मार्शलले यसलाई शिवको मुद्रा मानेका छन्। वैदिक आर्यहरू भारतमा आउनु पूर्व विकसित यो सभ्यता र मष्टोलाई शिवसँग जोड्ने मतको आधारमा खस सभ्यताको प्रभाव सैन्धव सभ्यतामा परेको अड्कल गर्न सकिन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल बारे विभिन्न विद्वान्हरूका फरक फरक मतहरू छन्। पौराणिक मत अनुसार खस क्षेत्रीहरूको उद्गम थलो हुम्लाको शैपाल र बझाङ थियो भन्ने एकथरीको मान्यता छ। उनीहरू अनुसार खस क्षेत्रीका पुर्खा कैलाशबाट आएको र मष्टोलाई कैलाशमा उत्पन्न भएको र त्यहीँबाट कर्णाली उपत्यकामा आएर अन्यत्र फैलिएको मान्दछन्। इन्डो-आर्यन ओरिजिन थ्योरी (Indo-Aryan Origin Theory) अनुसार हिन्दू साहित्यमा खसहरूको उल्लेख पाइन्छ। आइरिस भाषाविद् सर जी.ए. ग्रियर्सनले आर्य भाषिक हिमालयको तल्लो भागदेखि कश्मीर सम्मका बासिन्दाहरू महाभारतमा उल्लिखित खसका सन्तान हुन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र नृतत्त्वशास्त्री डोरबहादुर विष्ट खसलाई इन्डो-युरोपियन मूलका मान्दछन्। खसहरू हालको कश्मीरबाट आएका र त्यहाँका स्थानीय खस/कसबाट त्यो ठाउँ कश्मीर रहन गएको मान्दछन्।   करिब ई.पू. २००० तिर खसको एउटा समूह इरानतिर र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्वतर्फको पहाडी भागदेखि भेरी नदीसम्म फैलिएर बसे। बालकृष्ण पोखरेल खसलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। उनीहरू पछि गुर्जर, पल्लव, शक जस्तै आर्य बनेका मान्दछन्। आइरिस भाषाशास्त्री जर्ज अब्राहम ग्रियर्सनले खसहरू संस्कृत र इरानी भाषा समूहका आर्य मूलका क्षत्रिय जातिका योद्धाहरू हुन् भन्ने मत राख्दछन्। खसहरूको उद्गमको बारेमा अर्को सशक्त मत झाङ-झुङ (Zhang Zhung) सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसलाई झाङ-झुङ सभ्यताको सिद्धान्तको रूपमा चिन्ने गरिन्छ। यो सिद्धान्त अनुसार खसहरूको सम्बन्ध तिब्बतको प्रारम्भिक उद्भव कालदेखि तिब्बती साम्राज्यको उत्थानसम्म खसहरू जोडिएका छन्। कुनै-कुनै वर्णनमा झाङ-झुङ संस्कृति खससँग सम्बन्धित मानिएको छ। केही विवाद पश्चात् खस मल्ल अस्तित्वमा आएका थिए जो तिब्बतबाट पश्चिम नेपालमा आएका मानिन्छन्। किरातहरूको प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थले खसहरू प्राचीन चीनको तारीम बेसिन (Tarim basin) बाट नेपाल आएका र त्यो बेला नेपालमा किरातहरूको शासन रहेको उल्लेख छ। खसहरूको तारीम बेंसीमा रहेको खसगर (Khasgar) नामक किल्लामा लघु युची कुषाणले आक्रमण गरी त्यहाँबाट भगाएपछि उनीहरू नेपालमा आएको र किराती राजाले त्रिशूली नदीको पश्चिमतिर बसोबास गर्न दिएको र त्यहीँबाट पश्चिम कश्मीरसम्म फैलिएको उल्लेख छ। तिब्बती मान्यतामा पनि खसहरू तिब्बती साम्राज्यसँग जोडिएका थिए। झाङ-झुङ सभ्यता अन्तर्गत यात्से किंगडम (Yaste kingdom) लाई खस/यात्से वा चल्ला/मल्ल वंशको रूपमा चिनिन्थ्यो। कर्णाली प्रदेशमा खस राज्यको स्थापना गर्ने मानिएका नागराज यसै वंशका मानिन्छन्। उनको काल करिब ११औँ शताब्दी मानिन्छ। यात्सेले सन् १२२० तिर जुम्ला र गढवाल विजय गरेको, सन् १२३५–१२३९ बीच गङताङ (Gangtang) माथि विजय हासिल गरेको पाइन्छ। राजा अशोक चल्ल/कल्लले सन् १२५० तिर दक्षिणी सीमा विस्तार गरेका थिए। खसहरूले सन् १२८८ र सन् १३३४ मा काठमाडौँ आक्रमण गरेका थिए। सन् १३२८ पछि पतनोन्मुख भएको खसहरूको राज्य सन् १३७० सम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।   खसहरूमा सुरुमा तिब्बती संस्कृतिको ठुलो प्रभाव थियो। खसहरू बसोबास गर्ने सिंजा, जुम्ला, गढवाल र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा यसको व्यापक प्रभाव थियो। पछि हिन्दू आर्य शासकहरूको दबदबा बढेको र शासकहरूले पनि उनीहरूका मान्यता अवलम्बन गर्दै गएकाले खसहरूले अवलम्बन गर्दै आएका मान्यताहरूमा क्षयीकरण हुँदै गए। ________________________________________    खसहरूले गुगे नजिकको खसहरूले गुगे नजिकको पाराङमा शासन गर्दथे, पछि तिनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङला  हिमाल को बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ तिनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए।". खस र मष्टो संस्कृति: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्राचीन सिंजा राज्यको गुगेमा अवस्थित रहेको मल्लवंशका पुर्खाहरू दक्षिण पाराङको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा राज्य गरेको पाइन्छ, जसको ल्हासा राजपरिवारसँग सम्बन्ध रहेको थियो। पछि गुगेले आफूलाई स्वतन्त्र गरेको थियो। त्यहाँका शासकहरूमध्ये नागदेव र उनका पुत्र कपिललाई खस (Yatse) वंशको संस्थापक मानिन्छ। तिब्बती मूलका भए तापनि नेपालमा आउँदा हिन्दू-आर्य तथा बौद्ध दुवै संस्कृतिको प्रभावले यिनीहरूको जीवनशैली प्रभावित थियो। खसहरूले गुगे नजिकैको पुराङमा शासन गर्दथे। पछि उनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङ्गला हिमालको बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ उनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए। त्यसभन्दा पहिले यिनीहरूले चीनको तारिम उपत्यकामा खसगर (Khasgar) राज्यको स्थापना गरे। त्यसपछि ताक्लाकोटमा आफ्नो कब्जा गरे। खसहरूको उद्गमको सन्दर्भमा अर्को मत अनुसार खसहरू 'शक' जातिबाट आएका हुन् भन्ने छ। राहुल सांकृत्यायन खस र शकलाई एउटै जातिका दुई समूह मान्दछन्। शकहरू ई.पू. को पहिलो शताब्दी पहिले नै आएको र खसहरू हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिएको मानिन्छ। ओमचन्द्र हण्डा लगायत कतिपय विद्वान् यसै सिद्धान्तका पक्षधर छन्। दैलेखको संवत् १०३८ (९८१ ई.) को पहिलो नेपाली भाषाको शिलालेखबाट १००० ई.पू. देखि ५०० ई.पू. सम्म खसहरू नेपालमा आइसकेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। खसहरूको समृद्ध राजनीतिक र नगर सभ्यताको उत्कृष्ट चरण बेबिलोनियामा जुन समयमा कस्साइटहरूको शासन चलिरहेको थियो (१५९५–११५५ ई.पू.), त्यसै समयमा अर्थात् करिब १५०० ई.पू.–६०० ई.पू. (जसलाई वैदिक काल भनिन्छ), खसहरूको विभिन्न समूह बेबिलोनिया क्षेत्रबाट नयाँ ठाउँहरूमा समूह-समूहमा फैलिएर अगाडि गइरहेका थिए। तीमध्येकै एउटा ठुलो समूह इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको मैदानी भूभागतर्फ अगाडि बढ्यो। त्यो समूहले आर्य संस्कृतिको विकास गर्यो, वैदिक मन्त्रको रचना गर्यो, आख्यान र उपनिषद्हरूको रचना गर्यो; त्यो समूहले आफूलाई वैदिक आर्यको रूपमा स्थापित गर्यो। ६०० ई.पू. देखि २०० ई.पू. सम्म आउँदा दर्शन, उपनिषद्को रचना, रामायण र महाभारतबाट मानिस र देवताका सम्मानित विचारहरू र विरचित कृतिहरू रचिए। विभिन्न धार्मिक विचार र सम्प्रदाय (बौद्ध, जैन, वैष्णव) अस्तित्वमा आए। २०० ई.पू. बाट मौखिक कुरालाई सम्झन गाह्रो हुने भएकाले यसलाई संक्षिप्त रूपमा बुझ्नका लागि सूत्र रचनाको प्रारम्भ भयो। त्यसका लागि टीका र २०० ई.पू. पश्चात् विभिन्न दर्शन सूत्र, ग्रन्थ भाष्य टीका रचना भए र धार्मिक आन्दोलनले समाजमा ठुलो प्रभाव छोड्न गयो। हरिभद्रको 'षड्दर्शन समुच्चय' छैटौँ शताब्दीमा, समन्तभद्रले 'आप्तमीमांसा', बौद्ध दर्शनका विद्वान् आचार्य भावविवेकले मीमांसा, सांख्य, वैशेषिक र वेदान्तको आलोचना गरिएको 'तर्क ज्वाला' को रचना गरे। १४औँ शताब्दीतिर बौद्ध धर्मको अत्यधिक प्रभाव र वैदिक धर्मप्रतिको प्रहारबाट त्यसलाई बचाउन शंकराचार्य आक्रामक रूपमा अगाडि आए र उनले 'सर्व सिद्धान्त सार संग्रह' नामक पुस्तकको रचना गरे। इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको समथर भूभागतर्फ नगएर अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै हिमालयको काख हुँदै पूर्व नेपाली भूभागतर्फ फैलिएको खस (कस्साइट्सको शाखा) आफ्नो आदिम रीतिथिति, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा निरन्तर लागिरह्यो। त्यही समूह खस जाति थियो। यिनीहरू बेबिलोनिया र असुर सहरमा विकसित सभ्यता र देवताको विरासत साथै कालान्तरमा बौद्ध संस्कृति तथा धार्मिक प्रभावका कारण खसहरूको संस्कृतिमाथि वैदिक खस आर्यको अपहेलित व्यवहार र आफूलाई श्रेष्ठ ठहर्याउने दम्भका कारण खसहरूका देवता मष्टोलाई उनीहरूले देवताको स्थान नदिएको र वेद तथा उपनिषद्हरूमा कतै उल्लेख नगरेको कुराबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यति मात्र होइन, शिव सम्भवतः अवैदिक खसका देवता हुन् जसलाई सैन्धव सभ्यतामा अपनाएर एउटा महत्त्वपूर्ण देवताको रूपमा स्वीकार गरिएको शैव पाशुपताकृति युक्त सामग्री प्राप्त छ। वैदिक साहित्यमा शिवलाई तल्लो दर्जाको महत्त्वहीन देवताको रूपमा देखाइएको छ। पछि वैदिक संस्कृतिमाथि चारैतिरबाट प्रहार भएपछि खसहरूसँग वैदिक खसहरू पराजित भए र खसहरूलाई क्षत्रीयको श्रेणी र सर्वशक्तिमान् देवताको रूपमा शिवलाई मान्यता प्राप्त भएको मानिन्छ। शंकराचार्यको उदयपछि (१४औँ शताब्दी पछि) नेपाली तथा उत्तराखण्ड, कुमाऊँ र कश्मीरका क्षेत्रमा फैलिएका खसहरूको अहिले सम्म पनि आफ्नै समृद्ध मष्टो परम्परा र संस्कृतिमाथि ठुलो प्रहार गरियो र खस पहिचान मास्ने प्रयास गरियो। 'खस' शब्द नै अपमानित शब्दको रूपमा प्रचार गर्न सुरु गरियो। खसहरू पनि बिस्तारै वैदिक खस आर्यहरूका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक व्यवहार अवलम्बन गर्दै आफ्ना आदिम युगदेखि सञ्चित गरेर जोगाएका परम्परा छोड्दै गए र नयाँ व्यवहारहरू अवलम्बन गर्न थाले। डा. हरिश लखेडाले संविधानमा अहिले बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, संन्यासीलाई नेपालमा 'खस आर्य' मा सूचीकृत गरिएको बताउँछन्। People of Nepal का लेखक डोरबहादुर विष्टले दलितहरूलाई पनि खस हुन् भनेका छन्। कामी, दमाई, सार्कीहरूले पनि मष्टो देवताको पूजा गर्दछन्। डा. विपिन अधिकारीले नेपालमा अहिलेका क्षेत्री, बाहुन, कामी, ठकुरी, सार्की, संन्यासी, बादी, दमाई, गाईने र अन्य खसमा पर्दछन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र डोरबहादुर विष्ट खस/कसलाई युझी मूलका मान्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्य खस ऐरावतको एउटा उपशाखा (कविला) हो जसको उत्पत्ति इडावर्त हालको कश्मीरबाट भएको मान्दछन्। खसहरू तेस्रो शताब्दी ई.पू. मा इडावर्तमा रहन्थे। खसको मूल अर्थ 'राजा' वा 'क्षेत्री' अर्थात् 'योद्धा' भन्ने हुन्छ। उनीहरूको बसोबासको स्थल 'खस' बाट कश्मीर रहेको र दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा खसको एउटा समूह कजाकिस्तान र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्व हुँदै नेपालतर्फ गयो। बालकृष्ण पोखरेल खसहरूलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। प्रा.डा. गोविन्द सिंहले खसहरूमा विधवा विवाह प्रचलित थियो भन्ने मान्यता राख्दछन्। उनीहरूमा खुला समाज थियो। स्त्रीको उच्च स्थान थियो। खसको आर्यको जस्तो जकडन र बन्धनमा बाँधिएको समाज थिएन भन्ने कुराको उल्लेख गरेका छन्। बस्नेत को हुन्? माथि उल्लिखित खसहरूका विभिन्न समूहहरू जो स-साना समूहमा नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा फैलिएको हिमालयको काखमा अवस्थित भूभागमा बस्ने खसहरूको एउटा समूह बस्नेत हो। आदिकालदेखि आफ्नै शौर्य, पराक्रम, वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहास बनाउन सफल भएका कारण बस्नेतहरू इतिहासका विभिन्न कालखण्डदेखि नेपालको एकीकरणको लागि युद्धका मैदानमा अभूतपूर्व उत्साह र साहसले इतिहासमा स्वर्ण अक्षरमा नाम अंकित गर्न सफल जाति हुन्। राजा-रजौटा र राज्य सञ्चालनका प्रमुख जिम्मेवारीहरूका लागि बस्नेत सधैँ नै राज्यको सुरक्षा र सञ्चालनको निम्ति अनिवार्य जस्तै भूमिकामा रहे। "खप्तडी बस्नेतको मूल थलो खप्तड लेक (खेचराद्री) बडीमालिका पश्चिमपट्टी सेती अञ्चलमा अछाम, बझाङ, बाजुरा, थलारा, दार्चुला, बैतडी, डोटीको माझ पूर्व-पश्चिम लम्बायमान अवस्थामा रहेको स्थान हाल मानव विहीन छ। खप्तडी बस्न्यातको अवस्थन खप्तड (खेचराद्री) सेती अञ्चल बडीमालिकाको दायाँ पट्टी छ" भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बताउनुभएको छ। खप्तड लेकतिर मोटो खालको भुईँमा कालो छिट्का मिसिएको मोटो टुप्पा मसङ्ग्रिँदै गएको निगालो बाँस प्रशस्त पाइने र त्यहीँको नेटो (डाँडाको सिरान) अर्थात् बाँस पाइने नेटो "बाँसनेटो" मा बस्ने मानिसलाई बाँसनेटो — बासनेता — बस्न्याता — बस्न्यात — बस्नेत भएर बस्नेत भएको हुन सक्दछ। आजभोलि पनि गाउँघरमा यस्ता प्रशस्त उदाहरण पाइन्छ, जस्तै: तुलसीपुरबाट बसाइँ सरेर आएको तुलसीपुरे, दैलेखबाट आएको दैलेखी, सल्यानबाट आएको सल्यानी आदि। मध्यकालीन राज्य व्यवस्थामा दरबार सम्बन्धी मुद्दामामिला हेर्ने, बस्ती बसाउने र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएको मानिसलाई 'बस्नेत' भन्ने गरिन्थ्यो भन्ने मत तथ्यको नजिक लाग्छ। यसको कारण बस्नेत थरका मानिसहरूको गोत्र एउटै नहुनु पनि हो। खप्तडी बस्नेतको गोत्र कौशिक, श्रीपाली बस्नेतको गोत्र भारद्वाज, खुलाल बस्नेतको गोत्र धनञ्जय र लामिछाने बस्नेतको गोत्र गर्ग हुनाले बस्नेत जातीय भन्दा पदिय उपाधि थियो, जो विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरूलाई कार्यदक्षता, योग्यता र जिम्मेवारी वहन गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रदान गर्ने गरिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। श्रीपाली बस्नेतहरूले आफ्ना पुर्खाहरू श्रीपाल राज्यका श्रीपुर शाहीका वंशज मान्दछन्, जसबाट विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरू बस्नेत उपाधिबाट विभूषित भएको र कालान्तरमा विभिन्न थर र गोत्रका मानिस बस्नेत भएको हुन सक्छ भन्न सकिन्छ। खप्तडी बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो, श्रीपाली बस्नेतको कुलदेवता आदि मष्टो लिसिसाँकोटी, खुलाल बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो र लामिछाने बस्नेतहरू मध्य भोजपुरको अघेरीतिर कैलाशमष्टो मान्दछन् भने तेह्रथुमतिरका लामिछाने बस्नेतहरू महामष्टो कुलदेवता मान्ने गर्दछन्। मष्टो को हुन्? मष्टो सिंजा साम्राज्य अन्तर्गतका खस जातिले आफ्नो कुलदेवताको रूपमा पूजा-आराधना गर्दै आएका देवता हुन्। प्राचीन सिंजा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी लगायत कतिपय अन्य जातिका कुलदेवता मष्टो हुन्। तत्कालीन सिंजा राज्य नेपाल खाल्डोदेखि कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी सम्म फैलिएको थियो। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। मष्टोका विभिन्न भेदहरू पनि छन्। मुख्य रूपमा मष्टो २ किसिमका छन्: १. दाह्रे मष्टो २. दुधे मष्टो मष्टोको पूजा घरमाण्डौ र वनमाण्डौमा गरिन्छ। घरमाण्डौमा मूल धामी बस्ने स्थान जसलाई 'गादी' भनिन्छ, त्यसमा सेतो कपडा लगाएका झाँक्री, चमर, सोँटा सहित मष्टोको थानमा धामी गएपछि देउता चढ्दछन् र उनीहरू काँप्न थाल्दछन्। पश्चिम नेपालको हिमाली क्षेत्र 'जडान' र पहाडी क्षेत्र 'खसान' को नामले चिनिन्छ। यही खसान क्षेत्रमा खस भाषा र मष्टो संस्कृतिको विकास भएको मानिन्छ। तत्कालीन खस देशमा बस्ने बाहुनहरूको कुलदेवता मष्टो हुन्। भारतमा मुसलमान आक्रमण पछि भागेर नेपाल प्रवेश गरेका र हुकुमी शासन कालमा हुकुम प्रमाङ्गीबाट खस बनेका खसहरूको कुलदेवता मष्टो हुँदैनन् भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङ मान्दछन्। उनको अनुसार सम्पूर्ण खसहरूका कुलदेवता मष्टो हुन्। मष्टोका पिता-माता को हुन् भन्ने उल्लेख कतै पाइँदैन। मुगुतिर एउटा किंवदन्ती प्रचलित छ। उक्त मत अनुसार मष्टोको उत्पत्ति कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमा भएको थियो। महिषासुर राक्षसले तपस्या गरी ब्रह्माजीलाई रिझाएर पुरुषको हातबाट नमर्ने वरदान मागेको र वरदान पाएपछि देवताहरूलाई पराजित गरी इन्द्रपुत्रलाई पराजित गर्न पिछा गर्दा उनी भागेर हिमवत् खण्ड आउँदा मष्टोदेवको जन्म भएको थियो। कोही-कोहीले मष्टोलाई भगवान् शिवको अंशको रूपमा पनि हेर्ने गर्दछन् र १२ मष्टोका मूल स्थानमा शिवलिङ्गको स्वरूपको अवस्थितिले समेत उक्त कुरालाई औचित्यपूर्ण ठहर्याउने प्रयास गरिन्छ। अर्को मत अनुसार मष्टोलाई स्वर्गका राजा इन्द्रका पुत्र मान्ने गरिन्छ। "स्वर्गका राजा इन्द्र, धर्तीका राजा मष्टो, पातालका राजा नागराज" भन्ने उक्ति प्रचलित छ। मष्टो निराकार हुन्छन्। मष्टो शब्दको उत्पत्ति 'मस्तक' (शिर) बाट भएको योगी नरहरिनाथले मान्दछन्। उनले सुरुमा मष्टो एउटै भएको र पछि मष्टो देवता थपिँदै जाँदा बाह्र मष्टो भन्न थालिएको र बाह्र मष्टोलाई पछि वराह मष्टो, वारामष्टो समेत भन्ने गरिएको थियो। मष्टोको वाहन घोडा हो। भेडा, चितुवा र झार पनि मष्टोका वाहन हुन्। मेसोपोटामियाको मुख्य देवता Marduk (मर्डुक) बाट मष्टो भएको र मेसोपोटामिया स्थित नव-असीरियन साम्राज्यको राजधानी असुरमा स्थित तत्कालीन विख्यात देवता अहुरमज्दाको 'मज्दा' को अपभ्रंश भएर मष्टो भएको भन्ने मत छ। करिब १७०० ई.पू. तिर पहिलोपटक मेसोपोटामियामा घोडा ल्याएर आक्रमण गरी त्यहाँ विजयी भएर शासन गर्ने कस्साइट्स (खस) र उनीहरूको वाहन घोडा र कस/खसको देवता अहुरमज्दाबाट मष्टो बनेका देवताको वाहन घोडा हुनु संयोग मात्र नभई कस्साइट्सबाट खस र अहुरमज्दाबाट मष्टोको निकट र निरन्तरताको सम्बन्ध देखिन्छ। वैदिक सनातन धर्मको विकास हुनुपूर्व नै नेपालमा मष्टो धर्मको विकास भइरहेको भए तापनि हालसम्म मष्टो धर्मको विषयमा कुनै पनि प्राचीन हस्तलिखित सामग्रीहरू प्राप्त भएका छैनन्। तर मष्टो धर्म, देवता र यसको उत्पत्तिका सन्दर्भमा विभिन्न किंवदन्ती, मिथक र कहावतहरू भने प्रशस्त रूपमा पाइन्छन्। प्राचीन बेबिलोनिया/मेसोपोटामियामा मष्टोको पूर्व रूपलाई 'अहुरमज्दा' भनिन्छ र मष्टो धर्म मान्ने प्रथम व्यक्ति आदिमनाथ हुन्। आदिमनाथलाई आदिनाथ भनिन्छ। भगवान् शिवले अलकापुरी शक्तसिंह (बहादुर) लाई दिए र उनै शक्तसिंह देवताका राजा इन्द्र तथा मष्टो भए भन्ने एउटा मत पनि छ। 'मरुत' शब्दको अर्थ वायु हुन्छ, यिनै वायु देवता मरुतबाट मरुत—मउत—मष्ट हुँदै मष्टो भएको भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। मान्छेले मान्ने देवता भएकाले मान्ठ, मान्ठा, मन्ठा हुँदै मष्टो भएको अनुमान सत्यमोहन जोशीको छ। योगी नरहरिनाथले मष्टोलाई महेश्वरको अंश अवतार/अष्टमूर्ति महादेव शिव (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, चन्द्र, सूर्य र आत्मा) महा+अष्ट भुजी— महाअष्ट, महाष्ट हुँदै मष्टो भएको अड्कल गर्दछन्। मष्टोलाई निराकार बाल ब्रह्मचारी देवता मानिन्छ। पितृ स्वरूपमा वायु, प्रकृतिका स्वरूपमा लिङ्गो, ध्वजा, पताका, रक्षा सूचक हतियार आदि थापेर पूजा गरिन्छ। विक्रम संवत्को पाँचौँ शताब्दीतिर बझाङका राजा सैपाल थापाको समयमा मष्टोले राजकीय मान्यता पाएको थियो भन्ने गरिन्छ। तर लेख्य प्रमाण सन् १४५७ सुरती शाहले जारी गरेको एउटा अभिलेखमा पहिलो पल्ट मष्टो शब्दको उल्लेख गरेकाले यो नै सर्वाधिक प्राचीन मष्टो शब्द उल्लिखित अहिलेसम्मको प्रामाणिक अभिलेख मानिन्छ। खसहरूले मानी आएको मष्टो देवतालाई आर्य जातिले वेद, पुराणमा कतै उल्लेख नगरेकाले खसहरू आर्य नै हुन् भनेर मान्ने आधार नभएको एकथरी मत छ। अथर्ववेदमा खसहरूले मान्ने शिवलाई 'व्रात्य' भनेर हेपिएको र उनका अनुयायी खस जातिलाई 'व्रात्य जाति' भनेर खसालिएको छ। व्रात्य भनेको उपनयन वा यज्ञोपवीत संस्कार नगर्ने, अनार्य, वैदिक कृत्य आदि गर्ने अधिकार नभएको, जसको दश संस्कार हुँदैन भन्ने हो। आर्यका दुई समूहहरू बीचको वैमनस्यताले वा उनीहरूलाई चुनौती दिने आदिवासीहरूसँगको टकरावले यस्तो स्थिति आएको हुन सक्छ। वैष्णवहरूको वर्णाश्रम व्यवस्थालाई नमनेका हुनाले खसहरू र उनले मान्ने देवता शिवलाई व्रात्य भनेको हुनुपर्छ। आफूलाई ठुलो देखाउने र अरूलाई होच्याउने रूपमा आफूलाई देव खलक र अरूलाई राक्षस खलक भनेको हुनुपर्छ। राम्रो काम गर्ने आदर्शवान् व्यक्तिलाई देवता र अरूलाई दुःख दिनेलाई राक्षस भन्ने गरिन्छ। जरथुस्त्र धर्मग्रन्थको देवतालाई "असुर" र राक्षसलाई "दइव" भनिएको छ। ऋग्वेदमा असुर शब्दलाई १५ पल्ट नराम्रो र ९० पल्ट राम्रो अर्थमा प्रयोग गरिएको छ। असुर देवता र असुर सहरको बारेमा यसै आलेखमा अगाडि पनि उल्लेख गरिएको छ। मनुस्मृति तथा महाभारतमा उल्लेख गरिएका झल्ल, मल्ल, नट, करण, खस र द्रविडहरूलाई पाप योनिबाट जन्मिएका धर्मच्युत, व्रात्य जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। यक्ष जातिलाई खस, चीन तथा मंगोल जातिलाई दरद र पिशाच, किरात जातिलाई किन्नर र द्रविडलाई बाहिक जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। भारतको राजस्थानमा मष्टोलाई मामा देव, पहाडमा मामा ज्यू भन्दछन्। पिथौरागढमा चण्डक मष्टोको मन्दिर छ। बद्रीनाथमा मष्टोलाई घण्टाकर्ण देवता भनेर पूजा गर्छन्। दार्चुला-बैतडीतिर भूमिराज भनेर पूजा गर्छन्। लेखक तेज कार्कीले मष्टो प्रकृति पूजा (Shamanism) वा जडवाद (Animism) नै सर्वप्राचीन आध्यात्मिक चिन्तन भएको र मष्टो संस्कृति यही प्रकृति पूजक भएकाले यसको प्राचीनताको पुष्टि गर्न मिल्ने भाव व्यक्त गर्दछन्। मानव जातिले ३० हजार वर्षदेखि धर्म व्यापार र सामाजिक विभेदीकरण गर्न सिकेको नोआ हरारीको मत लेखक कार्कीले उल्लेख गरेका छन्। करिब ३२ हजार वर्ष पुरानो जर्मनीको स्टे डेल गुफामा भेटिएको सिंह मानव (पुरुष वा महिला) नै पहिलो धार्मिक चिह्न भएको (Harari, Yuval Noah (2015), Sapiens: A Brief History of Humankind, London: Vintage, P. 23/25) मान्दछन्। प्रकृति पूजाको प्रारम्भ साइबेरिया र मध्य एसियाबाट करिब २० हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको र मष्टो परम्परा पनि प्रकृति पूजामा आधारित अत्यन्त प्राचीन परम्परा भएको सम्भवतः प्राग-ऐतिहासिक कालदेखि नै सुरु भएको मान्यता छ। मष्टोको प्रादुर्भाव खसहरूका पुर्खाहरूले बेबिलोनियामा शासन गरेको समयमा भएको मान्यता एकथरीको छ। विभिन्न मष्टोहरूका विभिन्न थानहरू हुन्छन्। खोला, किनार, रूखमुनि यिनका थान हुन्छन्। यिनीहरू डरलाग्दा, मानिसहरूलाई दुःख दिने, चाँडै रिसाउने स्वभावका हुन्छन्। ढँडार मष्टोका थान खोल/ढेल्यो र घाई, दुगे। बदु मष्टोका थान कुटासिली र छरिढुस्के, थापा मष्टोको थान घोडा, मौल्याल, गुम्देव, गाईगोठ्या आदि हुन्। नेपालमा मष्टो देवताको सुरुवात कहिले, कसरी र कहाँ भएको थियो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न अड्कल, आख्यान, किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। विभिन्न मत तथा अड्कल जे जस्ता भए तापनि बझाङ जिल्लाको ढँडार नै मष्टोको उत्पत्ति भएको सर्वाधिक प्राचीन स्थल हो भन्ने कुरामा अधिकांश मानिसहरूको सहमति छ। ढँडार मष्टोको एउटा मूल धामी हुन्छ। त्यो ढँडार मष्टोका धामीको मृत्यु भएपछि मात्र अर्को धामी हुने र भित्र पूजा गर्ने अर्को धामी बन्ने गर्दछन्। बाहिर बत्ती बाल्ने र अन्य काम गर्ने अन्य हुन्छन्। ढँडार मष्टोका हालसम्म ज्ञात पुजारीहरूमा परिङ्ग्या परिवारबाट १२ पुस्ता, सुवासकोटी नयरका १० पुस्ता, सुवेदी परिवारका १२ पुस्ता र जैसी परिवारका कुशु जैसीबाट सुरु भएर हाल १८औँ पुस्ताले मूल पुजारीको रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसबाट यो मन्दिरमा मष्टो पूजाको परम्पराको प्राचीनताको अनुमान गर्न सकिन्छ। किंवदन्ती अनुसार मष्टो ढँडारमा जाँदा ढँडारका मानिसहरू खर्कमा गोठालो गएका थिए। गोठमा गाई-भैँसीका दूध राखेका भाँडाहरू खर्कबाट गोठमा आउँदा रित्तो हुने क्रम दिनदिनै हुन थालेपछि दिउँसो सबै मानिसहरू खर्क गएको बेला कसले दूध चोरेर खान्छ पत्ता लगाउनुपर्यो भन्ने हिसाबले लुकेर चियो गर्दा एउटा स्याल जस्तो जीव आएर दूध चोरेर खान लागेपछि सो जीवलाई देखेर कराउँदा उक्त जीव त्यही गोठमा आगो बालेको ठाउँबाट जमिन घस्रिएर करिब ४ किलोमिटर टाढाको पैंयादरो भन्ने ठाउँमा निस्कियो, त्यसलाई पैंयादरोको मष्टो भनिन्छ। उक्त जमिन घस्रिएर बनेको प्वाल अहिले पनि यथावत नै छ। अर्को यसै सँग मिल्दोजुल्दो किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। कुश भट्ट नामक एकजना मानिस तीर्थाटन गर्न विभिन्न तीर्थमा जाँदा शंखधारमा एउटा शिला भेटेपछि उक्त शिलालाई आफूसँग लिएर हिँडे। राती सपनामा शिलाले आफू बेबिलोनिया तिरको देवता भएको र साइपाल हिमालको प्रस्रवण क्षेत्रमा बस्न चाहेको बताएछ। त्यसपछि उनले ढँडारमा माडौँ (थान) बनाएर शिला स्थापना गरे। त्यस ठाउँमा बँदेलले गोठालाको दही चोरेर खाने गरेपछि गोठालाले बँदेल समात्न खोज्दा सबै गोठाला बेहोस भएछन् र के भयो भनेर हेर्न आउने मान्छेहरू मध्ये जसराज भन्ने गोठालालाई कम्प छुटेछ र "म मरुत हुँ तिमी खसको कुलमुली हुँ। दैत्यको प्रहारबाट भवानीलाई बचाउन आएको हुँ, मेरो मन्दिर बनाउनुको सट्टा साधारण माडौँ बनाई त्यसको गाभिरमा खोपो राख्नु र मेरो गााधी सम्झेर पूज्नु, मेरो बहिनीको पनि सम्झना गर्नु" भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ। अर्को भनाइ अनुसार बझाङको चैनपुर नजिकैको सुवेडाका जोशी ब्राह्मण शंखधार र जालन्धरबाट ढुङ्गा (शिला) को रूपमा आएको बान्नी गएपछि ती ब्राह्मणले झोली बिसाएपछि भगवान् लुप्त भए, त्यो ठाउँ देउबाँझ (बाँझको रूख) को टोड्का (ढँड वा कसै-कसैले ढँडार पनि भन्दछन्) त्यही ढँडमा मष्टोको जन्म भयो। त्यहाँ बाँधिएकाले 'बान्नी मष्टो' भनियो। त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा फैलिएकाले त्यसका भेदहरू भए। डोलने (हिँड्ने डुल्ने) भएकाले मष्टो-मष्टो भन्न थाले। १२ अङ्गालको मष्टो भन्ने पनि गरिन्छ, यसको मतलब मष्टोका १२ भेद भनेको होला। १२ ठाउँमा बसेकाले १२ उपमष्टो भनेको हो। मूल रूपमा मष्टोका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मष्टोलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। मष्टोहरूको स्वभाव वा प्रकृति हेरेर यिनीहरूलाई गुणको आधारमा सत्त्व, रज र तम गुण युक्त हुने भनिन्छ। सत्त्वगुण भएका मष्टोहरूमा दुधे मष्टो, मण्डली मष्टो, लडे मष्टो आदि पर्दछन्। रजोगुण वा राजसी गुण भएका मष्टोहरूमा दाह्रे मष्टो, रुमाल मष्टो, तेडी मष्टो, खापर पर्दछन्। तमोगुण भएका मष्टोमा कालो मष्टो, रुपा मष्टो, कैलो मष्टो, मुण्ड मष्टो आदि पर्दछन्। ढँडार स्थित दाह्रे मष्टो ज्येष्ठ र श्रेष्ठ मानिन्छन्। थापा मष्टो विद्वान् मष्टो, बाबिरो मष्टोलाई कान्छो मष्टो मानिन्छ। गुरौ मष्टो र विजय मष्टोलाई भाइराजा मष्टो भनिन्छ। मष्टो उपासना गर्दा वैदिक विधि नअपनाएर धामीले प्राकृतिक विधि अपनाएर काँप्दै पूजा गर्ने गर्दछन्। मष्टो देवताको मूर्ति हुँदैन, यसमा स्वर्ग-नर्कको परिकल्पना गरिएको पाइँदैन। मष्टोको पूजा गर्दा साह्रो-गाह्रो पर्दा पनि भाकल गरी पूजा गर्ने पनि गरिन्छ। ढँडारमा मष्टो पूजा गर्दा विभिन्न जातजातिहरूको सहभागिता हुन्छ। दाह्रे मष्टोले मष्टो थानमा बलिको लागि लिएको बोका दाँतले छिनाल्ने गरिन्छ। बलि दिने सम्बन्धमा एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। एकपल्ट बझाङी राजाले बलि दिनुपर्यो भन्दा माघको महिनामा बलि दिन मिल्दैन भनेपछि राजाले नमानी बलि दिन हठ गरेछन्। त्यसपछि राजाले निकै जिद्दी गरेपछि मष्टो चलेछ र राजाले बोकालाई गाईको बाच्छो बनाइदिएछन्। मष्टोले त्यो देखेर त्यसलाई बाघ बनाइदिए, मष्टोले बाघ बनाएको देखेर राजाले सर्प बनाइदियो। राजाले सर्प बनाएपछि मष्टोले गरुड बनाइदिए। राजाले बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधिदियो र मष्टोले पातासहित बोकाको घाँटी दाँतले छिनालिदिए। त्यो देखेर राजा रिसायो। अहिले पनि मष्टो चल्यो भने मष्टोले "तँ जिउँदो होइज म पन्छी होइजुँ, तँ खैर होइज म बाघ होइजुँ" भनी बोल्दछन्। ढँडारमा शनिबार र मंगलबार बलि (दाँतले) दिइन्छ। अरू बार दूध, चामलले पूजा गरिन्छ। पर्वको समयमा चैते दशैँमा बलि हुन्छ। जन्माष्टमीमा बलि हुँदैन। जुठो, सुतक परेको बेला मष्टोको पूजा हुँदैन। ढँडारमा नयाँ धामी निस्किए भने देउता चढेपछि दाँतले बोका छिनाल्नुपर्ने र धामी प्रमाणित भएपछि मष्टो देवताको अवतार भयो भनी ताल्कोटी राजाले धरी, पगडी, कानमा मुन्द्रा, बाला प्रदान गर्दछन्। त्यसपछि कुँवर जाति अनि ब्राह्मण जाति हुँदै अन्य हिलो पूजामा सहभागी हुन्छन्। मष्टो धामीमा मात्र आउँदछ। जुनसुकै नयाँ बाली भए पनि दाह्रे मष्टोलाई चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ। धामीले जाँड-रक्सी खानु हुँदैन। बलि दिने बेलामा धामीको स्वरूप डरलाग्दो हुन्थ्यो। त्यस्तो डरलाग्दो स्वरूप देखेर मानिसहरू डराउने भएकाले कपडाले छेकेर बलि दिने गरिन्थ्यो। जति बोका बलिका लागि ल्याइन्थ्यो ती सबैलाई दाँतले छिनालेर बलि दिने गरिन्थ्यो। बझाङी राजा गजराजले धामीको जाँच गर्न बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधेर बलि दिन ल्याएको र सो बोकालाई पातासहित दाँतले छिनालेको भनाइ छ। मष्टो भनेको एउटा मात्र हुन्छ। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो भनेको एउटै मष्टोका राजसी र कार्यकारी वा रज र सत्त्व स्वरूप हो भन्ने मत पनि छ। दाह्रे र दुधे मष्टो भनेको एउटै हो मष्टोको संयुक्त रूप हो। आइतबार र बुधबार दुधे मष्टोको पूजा गरिन्छ दाह्रे मष्टो पनि सँगै हुन्छ। जुम्लाका मानिसहरू प्रायः ढँडारमा पूजा गरेपछि त्यहाँबाट बक्साएर अन्यत्र जान्छन्। ढँडार नै मष्टोको मूल थलो भएको र यसरी विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामका मष्टोहरू मूल स्थानबाट छुट्टिएर जुन-जुन स्थानमा गएर बसे त्यसै ठाउँको नामबाट ती ती मष्टोको नामबाट चिनिन थाले। खस जातिको पुरापूर्वकालमा १२ वटा समूह रहेको र हरेक समूहले छुट्टाछुट्टै मष्टो पूजा उपासना गर्ने भएकाले 'बाह्र भाइ मष्टो' भनिएको धेरैको अनुमान छ। बाह्र भाइ मष्टो को हुन् भन्ने बारेमा मतैक्यता छैन। कहीँ-कहीँ मष्टोलाई शिवको अंश मानेर पूजा गर्ने चलन पनि छ। कतिपयले मष्टोलाई इन्द्रपुत्र भन्ने विश्वास गर्दछन्। मष्टोका ५२ वीर र १६ मर्सानीहरू सुरक्षार्थ रहन्छन् भन्ने मान्यता पनि पाइन्छ। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार एकपटक मन्दिरको नजिकै बसेर वेदपाठ गरिरहेका धवलपुरलाई असुरले टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने र उनले पढिरहेको वेदलाई जलाउने योजना बनाए। असुरको यो योजना थाहा पाएपछि मष्टोको भान्जा बान्नी मष्टोले वेदलाई मष्टोमाण्डौ नजिकै शिलामा परिणत गरिदिए र असुरको हातबाट मामा धवलपुरको ज्यान बचाए। त्यसै बेलादेखि मष्टो उपासकले भान्जालाई झोलीको देवता मान्ने गरेका हुन्। झोलीको देवतालाई मष्टोसँगै शिला स्थापना गरेर भान्जाको पनि पूजा गर्ने परम्परा चलेको हो भन्ने गरिन्छ। मष्टो सम्बन्धी एउटा आख्यान अनुसार देवासुर संग्राममा असुरहरूले पराजय भोगेपछि देवताहरूसँग शरण माग्न बाध्य भए तापनि उनीहरूको मनमा द्वेष बाँकी थियो। पछि असुर संगठित भए र उपद्रो गर्न थाले। आफूलाई पतन गराउने कारकको रूपमा दुर्गा भवानीलाई मानेर उनको अपहरण गरे। केहीले उनीमाथि बलात्कारको प्रयास समेत गरे। देवताहरूले अनेकौँ प्रयत्न गर्दा पनि देवी दुर्गालाई बन्दी बनाएको ठाउँ पत्ता लगाउन नसकेर भगवान् शंकरको आराधना गरे। त्यसपछि शंकरका शक्तिशाली गण देवता मष्टोको नेतृत्वमा युद्ध दलले दुर्गा र उनका बहिनीहरूलाई मुक्त गरी असुरहरूलाई छिन्नभिन्न पारेका हुनाले नवदुर्गाले मष्टोलाई भाइ भनी मानेकाले दुर्गा पूजा हुँदा मष्टोको आह्वान गरिनुका साथै मष्टोले देवभाग पाउने भए। मष्टोलाई दुष्टको दमन गर्ने, खराब विचारले अभिप्रेरित स्वार्थी र दुष्टात्मालाई दमन गर्ने र निमुखा र सत्यको पक्षमा कल्याणकारी देवताको रूपमा खसहरूको रक्षा गर्ने महान् देवताको रूपमा आदिकालदेखि पूजा, भक्ति र श्रद्धा गर्ने देवताको रूपमा खसहरूले पुज्दै आएका छन्। उपेक्षित, अपमानित, दुःखी मानिसहरूलाई बढ्ता स्नेह गर्ने भएकाले मष्टो समस्त खसहरूको लोकप्रिय देवता हुन पुगेका छन्। अर्को किंवदन्ती अनुसार सान्नी राज्यका राजा जसलाई सन्याल राजा पनि भनिन्छ। बाइसे राज्य कालको समयमा हालको कालिकोट जिल्लाको मेहेलमुडी गा.वि.स. मा सान्नी राज्यको राजधानी थियो। उनको राज्यमा सान खड्का र संसारे खड्का नाम गरेका २ भाइ थिए। ती दुई भाइमध्ये सानलाई दाह्रे मष्टो चढ्यो। दाह्रे मष्टो चढेपछि सीधासाधा सानले अस्वाभाविक कार्य गरेको देखेर सन्याल राजाले देउता चढ्यो कि दानव चढ्यो भनेर जाँच गर्ने विचार गर्दा राजा र देवता बीच लडाइँ भयो। राजाका दुई भाइ भान्जा र कुवेर थिए। भान्जाले केही नगरे पनि कुवेरले धनुकाँडले धामीलाई लखेट्न थाल्यो। दाह्रे मष्टो चढेका धामी त्यहाँबाट भागेर एउटा ठुलो रूखमा चढे र त्यहाँ पनि उसलाई लखेट्दै राजा आएकाले नजिकैको चुरी खोलामा फाल हालेर वेपत्ता भए। राजा पनि धामी मरे भन्ने ठानेर घर फर्कियो। धामी मरेको हल्ला फैलिएपछि उनकी पत्नी सती जाने तयारी गरिरहेको बेला धामी सर्पको कडेली (लगाम) बाघको घोडा चढेर दाह्रे मष्टो चढेका धामी आए। राजाले त्यो कुरा थाहा पाएर उनलाई मार्नको लागि ४०० भेडा राखेको खोरमा थुनेर सबै झ्याल ढोका बन्द गरिदिए। मष्टो चढेका धामीले ४०० भेडा मध्ये एउटा खसी बाहेक सबैलाई दाँतले छिनालेर मारे। त्यो देखेर भेडी गोठालो अत्यन्त दुःखी भयो। मष्टोले उसलाई सान्त्वना दिँदै उसलाई धनधान्यले पूर्ण गरी उसको सन्तान कहिल्यै नमासिने र कहिल्यै वृद्धि पनि नहुने वरदान दिए। उनका कयौँ पुस्ता बितिसक्दा पनि अहिलेसम्म उनका सन्तानहरूमा एकजना मात्र जन्मने कुराको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि पाइन्छ। सन्याल राजाले मष्टोमाथि गरेको दुर्व्यवहारले उनीहरूका घरमा सधैँ कलह अशान्ति र हैरानी भइरहने भएकाले त्यहाँबाट अन्यत्र सर्ने विचारले जाने बेला लाकुर देवतासँग बिदा हुन गए। लाकुर देवता मष्टोका भान्जाले सम्झाए र दाह्रे मष्टोको सेवा गर्ने सल्लाह दिए। सन्याल राजाले दाह्रे मष्टोको मन्दिर निर्माण गरे। आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति, राज्य दाह्रे मष्टोलाई चढाउने प्रस्ताव गरे। दाह्रे मष्टो चढेका धामीहरूसँग यस्तो प्रस्ताव राखेपछि मष्टोले "सबै राज्य सम्पत्ति चढाएपछि तँ कहाँको राजा हुन्छस्? मलाई सबै सम्पत्ति चाहिँदैन, ३ भाग लगाएर २ भाग तिम्रा भाइले बाँड्नु, १ भाग मलाई दिनु" भनेको र राजाले सोही अनुसार गरेकाले दाह्रे मष्टोले सन्यालको एक अंश खाएकाले सन्याललाई भाइपीठ्या भनेर मष्टो चढेको बेला भन्ने गरिन्छ। डा. जगमान गुरुङले जुम्ला सिंजा पाण्डुसेरामा प्रचलित १२ मष्टोका नाम उल्लेख गरेका छन्। १. आदिमष्टो २. कालो मष्टो ३. बबुरो मष्टो ४. रुमाल मष्टो ५. दुधे मष्टो ६. दाह्रे मष्टो ७. मण्डली मष्टो ८. बान्नी मष्टो ९. थापा मष्टो १०. ढँडार मष्टो ११. कावा मष्टो १२. खापर मष्टो। हुम्लाको सोरुदरामा रहेको गुरौ मष्टोलाई कसै-कसैले देवताको रूपमा मान्दैनन्। यो अत्यन्त दुष्ट स्वभावको राक्षसी व्यवहार देखाउने खालको हुने बताइएको छ। मष्टो कुन देवता हुन् भन्ने बारेमा फरक-फरक मत पाइन्छ। कसैले वायुको रूपमा, कुनै अवस्थामा साधुको रूपमा, कुनै-कुनै अवस्थामा गरुडको रूपमा र कहीँ-कहीँ बिरालोको रूपमा मष्टो रूपान्तरित हुन्छन् भन्ने मत पाइन्छ। मष्टोलाई कुल देवता र इष्ट देवताको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। कतिपय मानिसहरूले वराह मष्टो भन्ने गरेपछि जुम्लाका १२ भाइ मष्टोको अपभ्रंश रूप र जुम्लाको कालिकोट दरामा ढँडार मष्टोलाई पाण्डवको अवतार, खापर मष्टोलाई इन्द्रको छोरा भन्ने कुरा बाहुन र ठकुरीले हालेको कथामा मात्र पाइन्छ भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङले मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। कौशिक गोत्रीय बस्नेतहरूका कुलदेवता कसरी फरक-फरक? कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरूका कुल देवता दाह्रे मष्टो हुन्। पश्चिम नेपालका सबै बस्नेतहरू दाह्रे मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा मान्दछन्। पूर्वतिरबाट बसाइँ सरेर आएका बस्नेतहरू बाहेक सम्पूर्ण बस्नेत लगायत अरू धेरै थरहरूका कुल देवता पनि दाह्रे मष्टो नै हुन्। तर पूर्व नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू खापर मष्टोलाई आफ्नो कुल देवता मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। एउटै थर गोत्रका मानिसहरू बीच कुल देवता किन फरक भन्ने प्रश्न उब्जनु स्वाभाविकै हो। यो कसरी यस्तो हुन गयो, त्यस बारेमा सोधखोज र निरुपण नहुञ्जेल अलग कुल देवता मान्ने बस्नेतहरू बीच कुल देवताको बारेमा केही भ्रमहरू रहिरहने भएकाले तथ्य के हो भन्ने बारेमा उजागर गर्न आवश्यक छ। प्राचीन कालमा बाह्र भाइ मष्टोहरू ढँडारमा बसेको बेला उनीहरू बीचमा वैमनस्यता उत्पन्न भएर ठुलो द्वन्द्वको स्थिति आयो। भरसक सबैलाई मिलाएर लैजाने जेठो र सर्वाधिक शक्तिशाली दाह्रे मष्टो (जसलाई गादी मष्टो पनि भन्दछन्), उनी सबैका नायक गद्दीमा राज गर्ने भएकाले र सबैका अगुवा नायक भएकाले द्वन्द्व हुन नदिन निरन्तर प्रयत्नशील हुन्थे। निरन्तरको मनमुटाव र द्वन्द्वको स्थिति कायमै रहेको बेला एक दिन सबै भाइ खप्तडको जङ्गलमा मालिङ्गो काट्न जाने सल्लाह भयो। त्यहाँ खानको लागि रुमालमा बाबर (रोटी), ठेकीमा दही, दूध, मालिङ्गो काट्ने हतियार समेत लिएर उनीहरू गए। मालिङ्गो काटिरहेको बेला अकस्मात उनीहरूमा झगडा पर्न गयो। सबैलाई सम्झाई-बुझाई गरी शान्त गर्न जेठो दाह्रे मष्टोले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि अरू भाइले नमानेको र लडाइँले झन्-झन् उग्र रूप लिएकाले दाह्रे मष्टो रिसाएर दाह्रा किट्दै भर्खरै काटेको मालिङ्गोको ठुटाले हानेर एकजनाको खप्पर फुटाइदिए। त्यसरी खप्पर फुटाई माग्ने खापर/खापर मष्टो भनियो। अर्कोलाई कालो शिलाले हिर्काएर भगाएको, उनी उक्त शिला टिपेर भागे र अछामको विनायककोठ गए र विनायककोठे राजासँग द्वन्द्व भएपछि त्यहाँबाट भागेर विनायक भन्ने स्थानमा गएर आफूसँग भाग्दा लिएको कालो शिला त्यहीँ स्थापना गरे र कालो सिल्लो मष्टोको रूपमा स्थापित भयो। रोटी बोकेर ल्याएको रुमाल टिपेर भाग्ने खिड्कीसैनीमा गएर बस्यो र रुमाल मष्टोको नामले स्थापित भयो। अर्को भाइले सँगै ल्याएका बाबर टिपेर त्यहाँबाट भागेर जुम्लाको बाबिरो गाउँमा गएर बसेकाले बाबिरो मष्टोको रूपमा चिनियो। दूध-दही बोक्ने अलि सोझो अरूसँग झगडा नगर्ने सोझो भाइलाई आफूसँगै बस्न आग्रह गरेको र आफू पछिको स्थान ग्रहण गर्न सक्ने छुट दिएकाले उनी दुधे मष्टो कहलाएर उनलाई आफू पछि दूधको धार दिने व्यवस्था मिलाए। सबै भाइको आ-आफ्नो स्थान पाएकाले उनलाई ढल्लुको भाग दिए र त्यहाँ उनको धाम स्थापित गरे। उता खप्पर फुटाई मागेको खप्पर/खापर मष्टो त्यहाँबाट भागेर डोटी क्षेत्रतिर गए। त्यस समयमा डोटी, बोगटान, दार्चुला, कत्युरी राजवंशको अधीनमा थियो। कत्युरी राजवंशको स्थापना सातौँ शताब्दी आसपासमा सम्राट बासुदेवले गरेका थिए। यो राज्यको पहिलो राजधानी जोशी मठ र दोस्रो राजधानी बैजनाथ रणचुलाकोट थियो। यिनीहरू भगवान् केदारनाथ (शिव) भगवान्का भक्त थिए। यिनीहरू स्वामी कार्तिकेयको पूजा गर्दथे र कार्तिकेयबाट कार्तिकेयपुर र कार्तिकेयपुरका शासक भएकाले उनीहरूको वंशलाई कत्युरी वंश भनिएको मान्ने गरिन्छ। वैशाख शुक्ल मोहनी एकादशीको दिन कार्तिकेयलाई कार्तिकेयपुरबाट डोटीमा ल्याएपछि मोहनी एकादशीबाट उनलाई मोहण्याल नामले ख्याति प्राप्त भयो। यिनै मोहण्याल कत्युरीहरूका कुल देवता हुन्। कार्तिकेयको जन्मेको बारेमा पनि रोचक किंवदन्ती छ। भगवान् केदारनाथ (शिव) का दुई पुत्रहरूको जन्म भयो, गणेश र कार्तिकेय। दुई पुत्रको जन्म भएपछि केदारनाथ अत्यन्त खुसी भए र उनले आफ्ना दुई पुत्रको बारेमा जान्न जोशीमठका ज्योतिषीलाई देखाउँदा ज्योतिषीले गणेश महान् विद्वान्, बुद्धिमान् हुने र कार्तिकेय महान् बलशाली हुने, ती कार्तिकेय मूल नक्षत्रमा जन्मेको र केदारनाथलाई अनिष्ट हुने कुरा बताएपछि मोहनीलाललाई केदारनाथले तामाको ढोलभित्र हाली मन्दाकिनी नदीमा बगाइदिए। यो नदी हिमालयको चोरबारी दहबाट उत्पन्न भएर सोन प्रयागमा कालीगङ्गासँग र बद्रीनाथबाट आउने अलकनन्दा नदीसँग रुद्र प्रयागमा मिल्दछ। नदीमा अलि तल गोविन्दघाट नामक स्थानमा माझीले जाल हानिरहेको बेला अयोध्याका राजा घोडामा सवार भएर त्यहाँ पुगे। मन्दाकिनी नदीमा मोहण्याललाई हालेर बगाएको तामाको ढोल बग्दै त्यहाँ आएको देखेर त्यो के चिज हो भन्ने कौतूहलता लागेर राजाले माझीलाई जाल हान्न लगाएर त्यसलाई नदी किनारमा ल्याउन लगाए। माझीले त्यो ढोललाई जालमा पारेर नदी किनारमा ल्यायो। अलि पर नदी किनारमा लिएर राजाले त्यो ढोल खोलेर हेर्दा त्यसबाट बालक मोहण्याल निस्किए। उक्त ठाउँ त्यसै गोडियाको नामबाट गोविन्दघाटले प्रसिद्ध भयो। मोहण्याललाई विश्व भित्रका सन्ततिले उत्सवपूर्वक पूजाआजा गरे। त्यसबेला तामाको ढोल बजाउने कश्यप गोत्रीय ऐरी मोहण्यालको ढोली भयो। उता भागेर डोटी पुगेको खापरे/खापर मष्टोले मोहण्यालको माटो (राज्य) जहाँ "१२ बोघानका राजा मोहण्याल हुन्" भन्ने गरिन्छ, त्यहाँ गएर बलजफ्ती उनको पहाडी भू-भागमा कब्जा जमाएर आफ्नो हैकम जमाउन खोज्ने र त्यहाँका मानिसलाई दुःख दिएर आतंक मच्चाएको थियो। त्यस्तो स्थितिमा त्यही देवभूमिको देउताहरूले बडातोडो देउतालाई पुकारा गर्दै भने: "जान दैत्य बडातोडो मालथली जान। मोहण्याल दैत्यको दलु कत्युर लान..." देउताले यस्तो पुकार गरेकाले बडातोडो देउता मोहण्याललाई लिन मालथली हुँदै कत्युर गयो। "गयो दैत्य बडातोडो, बतासैको स्वर। आयो दलु मोहण्यालको बादलकी ढिक।" मोहण्यालको आगमन पछि मोहण्यालले आफ्नो गणलाई निर्देशन दिँदै भने: "मिल्ला छौ त खापरे, हामुसित मिल। नै त मिल्ला खापरेकी लाँत तेरी ठीक। केदारका दाहिने तिर तुड्या तुड्या पानी। नै त मिल्ला खापरेकी समाई ल्याए रानी। केदारैका गाथ मुनि थुम थुम केला। नै त मिल्ला खापरेका समाई ल्याए चेला।" त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी देउताहरूले मोहण्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा मोहण्यालको खापरले दाँत भाँचिदिएको र मोहण्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो र आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टोका धामी एक खुट्टाले लङ्गडो भएर काँप्ने गर्दछन्। त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी-देवताहरूले माहेन्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा माहेन्यालले खापरको दाँत भाँचिदिएको र माहेन्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो। आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टका धामीहरू खापर मष्टको पूजा गर्दा जमिनभन्दा अलि अग्लो अठारो (टाँड) बनाएर, त्यसलाई माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउलाले बारेर खापरको पूजा गर्छन्। माहेन्यालले बायाँ खुट्टा भाँचेकाले खापरका धामीले काँप्दा बायाँ खुट्टा भाँचिएको आफ्नो देवताको नक्कल गरेर बायाँ खुट्टा उठाएर दायाँ खुट्टाले मात्र खोच्याउँदै काँप्ने र नाच्ने गर्छन्। अरू समयमा समेत घरको देवता राखेको कोठाको झ्यालमा माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउला राख्ने चलन छ। खापर मष्ट पुज्ने खप्तडी बस्नेतहरूले आफूलाई प्रकृति पूजक हौं भन्ने गरे तापनि उनीहरूले खापर मष्टको बायाँ खुट्टा भाँचिएको मूर्तिको पूजा गर्ने गर्दछन्। यस्तो सयौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा पूजिँदै आएको घुँडाबाट बायाँ खुट्टा भाँचिएको, जनै लगाएको र कुर्सीजस्तो आसनमा बसेको खापर मष्टको धातुको प्राचीन मूर्ति कैलालीको मडकाैनाका बस्नेत परिवारमा सुरक्षित रूपमा पूजा स्थलमा रहेको र पूजिँदै आएको पाइन्छ। यस्तो मूर्ति राखिएको भँडारको झ्यालमा पूजा गर्दा माहेन्यालले नदेखुन् भनेर उनलाई छेक्नका लागि सधैं स्याउला राखिन्छ। खापर मष्टको पूजा गर्दा बोकाको बलि पनि भुईँमा दिन नमिल्ने भएकाले घरको माथि अठारोमा वा बाहिर पुज्दा जमिनमाथि बनाएको अग्लो टाँडमा दिने गरिन्छ। खापर मष्टको पूजा ३ वर्षमा १ पटक (वनदेवी कालिकासँगै राखेर) गर्ने गरिन्छ। यसरी माहेन्यालसँग नराम्रोसँग पराजित भएपछि आफ्नो बस्ने ठाउँ कतै नभएको र पश्चिम, उत्तर, दक्षिण र पूर्वतिर समेत माहेन्यालको राज्य भएकाले त्यहाँबाट खापर मष्ट र त्यसका अनुयायी तथा खापर मष्टका पूजक बस्नेतहरू देवतासहित भागेर पूर्वतिर लागे। युद्धमा धेरै धनजनको क्षति भएको र नजिकै बस्दा १२ बथानका राजा समेत रहेको माहेन्यालको सधैं भय रहिरहने भएकाले डोटी क्षेत्रबाट भागेर गएकाहरू र तिनका सन्तानहरू गण्डकी क्षेत्रको लमजुङ आसपासमा बसोबास गरे। पछि द्रव्य शाह लिगलिगकोटको दौडमा विजयी भएर राजा भएको समयमा द्रव्य शाहका नजिकका सहयोगीको रूपमा उनीहरू त्यहाँ रहे र पछि गोरखा दरबारका विश्वासपात्र बने। सहयोगीमध्येका भूपालमानका सन्तान गोरखा मै बसे र वंशराजका छोराका सन्तान पूर्वतिर हान्निए। तिनीहरू त्रिशूली पार गरेर नुवाकोट र नुवाकोटपछि दोलखातिर गए। त्यहाँका मानिसहरूसँग मिल्न नसकेपछि स्थानीय मानिसहरूले खप्तडी बस्नेतहरूलाई लखेटे। त्यहाँबाट भागेर वेताली गए। वेतालीका मानिसले पनि त्यहाँबाट लखेटेर लिखु खोलामा सुनुवारहरूको किपट भएको जमिनमा गए। पछि सुनुवारले त्यहाँबाट पनि धपाउन खोज्दा सुनुवारलाई चलनचल्तीको तिरो तिरेर बसे। केही समयपछि उनीहरूका सन्तानमध्ये एक भाइ सोलु र अर्को भाइ भोजपुरतिर गए। भोजपुरका शक्तिशाली राईले आफ्नी छोरीमाथि आँखा लगाएकाले राईबाट छोरी जोगाउन भागेर दूधकोशीको पश्चिम किनारातिर बसाईँ सरेको र यसरी गण्डकी क्षेत्रबाट पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खापर मष्टका अनुयायी बस्नेतहरू फैलिएर बसेको हुँदा उनीहरूसँगै खापर मष्ट उनीहरू बसोबास गरेको क्षेत्रतिर कुलदेवताको रूपमा मानिँदै आएको हो। पूर्वबाट बसाईँ सरेर पुनः पश्चिम तर्फ गएका अत्यन्तै नगण्य संख्याका बस्नेतहरूबाहेक पश्चिम तर्फ अनादिकालदेखि बस्दै आएका बस्नेतहरूले खापर मष्ट मान्ने गरेको पाइँदैन। १२ भाइ मष्टहरू धडाँर छोडेर विभिन्न ठाउँमा गएपछि दाह्रे मष्ट धडाँरमा भइरहे र उनका अनुयायी खप्तडी बस्नेतहरूको एउटा ठूलो समूह पनि त्यही रह्यो। लामो समयपछि जनसंख्या वृद्धि हुँदै जाँदा दाह्रे मष्टको एउटा पीठको रूपमा मुगुको खत्याड डाँडा कौवामा दाह्रे मष्टको माडौं स्थापना गरी कावा मष्टका रूपमा स्थापित भए। कौवाबाट कफल्लामा मष्ट सरेर आएको बताइन्छ। कफल्लामा मष्टको ख्याति चारैतिर फैलिएपछि ठूलो संख्यामा मानिसहरू आउने र ठूलो संख्यामा बलि चढ्ने गर्दा, बलि चलेको बेला धामीको श्रीमतीले दाह्रे मष्टप्रति नकारात्मक र दुर्वच्य बचन बोलेकाले त्यसको परिणाम स्वरूप उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि दाह्रे मष्ट त्यहाँबाट बिजुली डाँडामा सरेर गएको र दार्नागाउँ र सिमपाखा गाउँलाई श्राप दिएको कारण अहिले पनि ती गाउँहरू उजाड भएर बस्ती हराएर गएको पाइन्छ। बिजुली डाँडामा केही समय बसेपछि त्यहाँबाट जाजरकोटको पैंकमा दाह्रे मष्ट सरेर गए। हाल बिजुली डाँडामा दुधे मष्ट मात्र रहेका र दाह्रे मष्ट पैंकमा सरेका छन्। यसरी विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न स्थानमा मानिसहरूको बसाईँसराइसँगै उनीहरूले मान्ने कुलदेवता सँगसँगै जाने हुनाले दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू विभिन्न ठाउँमा बसाईँ सरेर गएको र त्यहाँ दाह्रे मष्टका मन्दिर स्थापित हुँदै गएको पाइन्छ। बझाङको धडाँरबाट दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू मुगु, जुम्ला, दैलेख, जाजरकोट, सल्यान, रुकुम, रोल्पा जस्ता पहाडी जिल्लातिर बसाईँसराइ गर्दै मष्ट माडौं स्थापित गर्दै गए। पछि तराईको राज्य एकीकरण र औलो उन्मूलनपछि सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान आदि जिल्लाबाट दाङ; जुम्ला, कालिकोट, मुगु, दैलेख जस्ता पहाडी क्षेत्रबाट सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र अछाम, डोटी, बझाङ, बाजुरा आदि स्थानबाट कैलाली कञ्चनपुर जस्ता तराईका जिल्लामा बसाईँसराइ गरेर आएका खप्तडी बस्नेतहरूले तत् तत् स्थानमा आफ्ना कुलदेवताको स्थापना गर्दै गए। यसरी विभिन्न ठाउँ जहाँ मष्टको स्थापना भयो, त्यसै ठाउँको नामबाट मष्टको नाम पनि रहन गयो। जस्तै: धडाँर गाउँबाट धडाँर मष्ट, बडु गाउँबाट बडु मष्ट, थार्प गाउँबाट थार्प मष्ट, बिजुली डाँडाबाट बिजुली मष्ट, कौवा गाउँबाट कावा मष्ट, पैंक गाउँबाट पैंक मष्ट आदि। १२ मष्ट जहाँ-जहाँ उत्पन्न भए, त्यहाँका मूल थलोहरूमा शिवलिङ्गहरू स्वतः उत्पन्न भएको मानिन्छ। यो कतै विभिन्न नामका शिलाको रूपमा र कतै शिवलिङ्गको स्वरूपमा प्रकट भए। मष्टलाई कतै शिवको सहयोगी र कतै शिवको अंशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। मष्टको माडौं तथा घरमा मष्ट स्थापना गरेको स्थानमा शिवलाई सिद्ध वा महादेवको रूपमा ध्वजा टाँग्ने गरिएको हुन्छ। सिद्ध (शिव) सात्त्विक देवता भएकाले बलि नचढाउने र उनलाई पानीको धार दिने गरिन्छ। त्यस्तै दाह्रे मष्टसँगै दुधे मष्टलाई पनि स्थापना गर्ने गरेको स्थिति भनेको मष्ट मूल रूपमा दाह्रे र दुधे मात्र हुन्छन्। दाह्रे र दुधे भनेको एउटै मष्टको दुई रूप सात्त्विक र राजसी भन्ने मान्यता पनि छ। त्यसैकारण दुधे मष्टलाई दूधको धार र दाह्रे मष्टलाई रक्त बलि दिने गरिन्छ। एउटै गुवारा (गुठी/पूजास्थल) भित्र ३ प्रकारका धार (पानी, दूध र रगत) चढाउने कार्य दार्शनिक हिसाबले मानिसले जीवन र जगत्को व्याख्या सृष्टि, स्थिति र संहारको सचेतनात्मक सांकेतिक अभिव्यक्तिको सूक्ष्म चेतनाको स्वरूपको अर्थमा लिन सकिन्छ। • जल (पानी): सृष्टिको प्रतीक हो। जीवनको प्रारम्भ वा सृष्टिको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। • दूध: स्थितिको प्रतीक हो। अर्थात् मानवीय कर्मको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। मानिस बाँच्नका लागि, पुरुषार्थका लागि र जीवनको सार्थकताका लागि कर्म गर्नुपर्दछ। कर्मबाट नै दूध, अन्न, फलफूल जस्ता कुराहरू प्राप्त हुन्छन्। • रगत (बलि): संहारको प्रतीक हो। संसारमा जन्मेपछि संहार वा अन्त्य अनिवार्य छ। यसबाट मुक्ति पाउन वा यसलाई छल्न सकिँदैन भन्ने कुराको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। यो माथि उल्लेखित उच्च तहको पूर्वीय दर्शनको उत्कृष्ट र समृद्ध अभिव्यक्ति पनि हो। यसले ईश्वरप्रतिको आस्था, कर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको मोहबाट मुक्तिको प्रेरणा पनि दिन्छ। पूर्वीय दर्शनमा स्वर्ग, मर्त्य र पाताल लोकको गरिएको परिकल्पनाको सांकेतिक अभिव्यक्ति तर्फ पनि यसले संकेत गर्दछ। यसरी खप्तडी बस्नेतहरूले अपनाएको देवता र पूजा विधिहरू केवल धार्मिक आस्था र विश्वास मात्र नभएर जीवन, जगत्, कर्म आदिलाई बुझ्ने, बुझाउने र व्याख्या गर्ने अत्यन्तै उच्च तहको दार्शनिक चेतना पनि हो भन्न सकिन्छ। ________________________________________ सन्दर्भ सामग्रीहरू • (१) आचार्य, राजेन्द्र कुमार: पचहत्तर जिल्लाको लोककथा (संकलन र सम्पादन), २०७३, काठमाडौँ: ने.प्र.प्र. पृ. ११४-११५। • (२) खड्का, रामबहादुर: मष्ट संस्कृति र परम्परा। • (३) भट्टराई, विश्वनाथ: प्राचीन डोमेटी (डोटी) राज्यको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहास (आलेख)। • (४) कार्की, तेज: के हो मष्ट संस्कृति? यस्तो छ यसको इतिहास (आलेख), golkhabar.com। • (५) मष्टो कुलदेवता प्रतिष्ठान: मष्टो इतिहास र संस्कृति। • (६) प्रज्ञा (पूर्णाङ्क ९७): वर्ष ४४, अङ्क २, २०६९ चैत। • (७) Regmi, D.R.: Medieval Nepal. • (८) Grierson, George Abraham: Linguistic Survey of India. • (९) Pokhrel, Balkrishna: Ancient Khas Culture. • (१०) Sharma, Balkrishna: The Origin of Khas System in Hinduism and its Relevance in the Present Context. • (११) Wikipedia: <nowiki>https://dty.wikipedia.org</nowiki> । [[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १५:४२, ११ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर-६, दाङ == == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत''' '''तुलसीपुर-६, दाङ''' कौशिक गोत्र के हो? यसको इतिहासको बारेमा धेरै मानिसहरूका लागि यो रहस्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। आफूलाई कौशिक गोत्रका भन्नेहरूले पनि यसको बारेमा सामान्य जानकारी समेत राख्ने गरेको पाइँदैन। त्यसकारण सामान्य पाठकलाई जानकारी होस् भनेर यो सानो प्रयास गरिएको छ। भारतमा कौशिक वा उलूक एक सम्प्रदाय हो। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा कुशिक नामका एक प्रख्यात मुनिको उल्लेख पाइन्छ, जो लकूलीशका शिष्य थिए। उनको नाममा उलूक सम्प्रदायको नाम कौशिक रह्यो। कुशिक नामका एक अर्का ऋषि पनि थिए, जो भगवान् विष्णुका भक्त र सामवेदी थिए। उनी ब्राह्मण थिए। उनको सामगान प्रसिद्ध थियो। उनको कथा तथा नारदको साम वा गायन सिक्ने कथा पनि प्रख्यात छ। कुशिक ऋषिका अनुयायी वा वंशजहरू पनि कौशिक भनिन्छन्। ब्रह्माका एक पुत्रको नाम कुश थियो, जो राजा पनि बने। यिनी कुशका वंशज पनि कौशिक भनिए। ब्रह्माका पुत्र भएका कारणले उनी कुश ब्राह्मण भए र उनका सन्तान कौशिक। कुशका चार पुत्र भए— कुशाम्ब, कुशनाभ, असुर्र्तजस र वसु। कौशिक गोत्रीय क्षत्रीय र ब्राह्मण दुवै पाइन्छन्, तर दुवैका पूर्वज विश्वामित्र थिए भन्ने कुरामा मतभेद पाइन्छ। ऋषि विश्वामित्रलाई पनि कौशिक भनिन्छ। विश्वामित्र क्षत्रीय थिए। गोत्र परम्परामा ब्राह्मणलाई छोडेर अन्य जातिहरूका मानिसको उनीहरूका गुरुहरूको नै गोत्र हुने गर्दछ, जस्तै: भगवान् रामको गोत्र उनका कुलगुरु वशिष्ठको नाममा रह्यो। अर्थात् भगवान् राम वशिष्ठ गोत्रका थिए। त्यस्तै प्रकारले विश्वामित्रको गोत्र पनि कौशिक भयो, किनभने ब्राह्मण कुलमा उत्पन्न भएका ऋषि कुशिक उनका गुरु थिए। यसैकारण ऋग्वेदमा उनलाई कौशिक भनिएको छ। उनलाई कौशिक भन्नुको अर्को कारण पनि छ। त्यस अनुसार विश्वामित्र ब्रह्माका एक पुत्र कुशका वंशज थिए, जसका कारण उनलाई कौशिक भनियो। केही ग्रन्थमा गाधिलाई कुशाम्बका पुत्र र अन्य केही ग्रन्थमा उनलाई कुशनाभका पुत्र बताइएको छ। यिनै गाधिका पुत्र विश्वामित्र थिए। विश्वामित्र जन्मले क्षत्रीय मान्दै आएको कारणले उनलाई ब्रह्माको पुत्र कुशका वंशज मान्न धेरै मानिस तयार छैनन्। किनभने यो कुरालाई मान्ने हो भने विश्वामित्रलाई ब्राह्मण मान्नुपर्ने हुन्छ, जो उनीहरू मान्न तयार छैनन् र यो विश्वामित्रलाई क्षत्रीय मानिरहेको परम्पराको विपरीत हुन जान्छ। हरिवंश पुराण र प्रायः अन्यत्र कतिपय ग्रन्थका अनुसार गाधि कुशाम्बका भाइ कुशिकका पुत्र थिए र इन्द्र स्वयम् गाधि बनेर अवतरित भएका थिए। यसबाट यो वंशको नाम कौशिक रह्यो। गाधिपुत्र विश्वामित्रलाई कौशिक भन्ने कारण यही थियो। हरिवंश पुराणको प्रथम पर्वको २७ औँ सर्गको श्लोक १२-१६ मा यसलाई स्पष्ट भाषामा उल्लेख छ। यसमा भनिएको छ कि कुशिकले इन्द्रको समान पुत्र पाउने इच्छाले तपस्या गर्न थाले, तब इन्द्र भयभीत भएर स्वयम् उनको पुत्र बनेर उत्पन्न भए। राजा कुशिकले एक हजार वर्ष तप गरेपछि मात्र इन्द्रको ध्यान कुशिकतिर गएको थियो। अति उग्र तप गरेर पुत्र पाउन उनी समर्थ देखेर सहस्राक्ष पुरन्दरले उनीमा आफ्नो अंश स्थापित गरे। यस प्रकार इन्द्र कुशिकका पुत्र बनेका थिए। (१३-१५) श्लोकमा भनिएको छ:<blockquote>''स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्।'' ''पौरुः कुत्स्योऽभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत।।''</blockquote>यदि विश्वामित्र जन्मजात क्षत्रीय थिएनन् भने सम्भव छ कुशाम्ब र कुशिक नामका अन्य कुनै व्यक्ति थिए होलान् जो क्षत्रीय थिए र ब्रह्माका पौत्र कुशाम्ब जो ब्राह्मण थिए, उनी अर्कै थिए। अनेकौँ ग्रन्थमा गाधिका पिताको नाम कुशनाभ तथा कुशनाभका पिताको नाम कुश तथा कुशका पिता ब्रह्माको उल्लेख पाइएको कारण भ्रम तथा विवादको स्थिति कायमै छ। यस प्रकार जो ब्राह्मण कौशिक गोत्रका हुन्, ती या ब्रह्माका पुत्र कुशका वंशज हुन् वा कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। कौशिक गोत्रीय ब्राह्मण कौशिक (विश्वामित्र) जो क्षत्रीय हुन्, उनका सन्तान हुन् भन्ने कुरा विश्वसनीय लाग्दैन। सम्भवतः कुशिक नामक ब्राह्मण विश्वामित्रका गुरु रहेका हुन सक्छन्, जसबाट विश्वामित्रको गोत्र कौशिक भएको होस्। तर कान्यकुब्ज तथा कतिपय ब्राह्मणहरू कौशिक गोत्रीय छन्। कतिपय विद्वान्‌ले उनीहरू कौशिकका सन्तान हुन् भन्ने कुरामा मतभेद राख्दछन्। जो कौशिक गोत्रीय क्षत्रीयहरू छन्, ती विश्वामित्रका वा क्षत्रीय राजा कुशिकका वा उनका पूर्वजका गुरु कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। अन्य कौशिक जातिहरूका पूर्वजका गुरु पनि सम्भवतः ब्रह्मर्षि कुशिक नै थिए। नेपालको कोशी नदीको किनारमा विश्वामित्रले तपस्या गरेर ऋषिको दर्जा प्राप्त भएको भन्ने उल्लेख छ। महाभारतमा पनि यो नदीको कौशिकी नामबाट उल्लेख गरेको पाइन्छ। कोशी नदीको किनारमा बस्ने भएको कारण त्यहाँका मानिसलाई कौशिक भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। प्राचीन उलूक वा कौशिक सम्प्रदाय तथा वैशेषिक शैव दर्शनसँग पनि कौशिकको सम्बन्ध पाइन्छ। कुनै कौशिकको सम्बन्ध कुशिक ब्रह्मर्षि र केहीको सम्बन्ध केवल सप्तकोशी नदीसँग रहन गयो। कौशिक 'उल्लू' वा लाटोकोसेरो नामक पक्षीलाई पनि भनिन्छ, तर यो पक्षी मूर्ख वा लाटो भने पटक्कै हुँदैन। === विश्वामित्र र कौशिक गोत्र === विश्वामित्र वैदिक कालका विख्यात ऋषि थिए। उनी महान् र तेजस्वी महापुरुष थिए। ऋषि धर्म ग्रहण गर्नुपूर्व उनी महान् प्रजावत्सल राजा थिए। उनले गायत्री मन्त्रको रचना गरेका थिए। '''क्षत्रीय राजाको रूपमा:''' प्रजापतिका पुत्र कुश (श्रीरामका पुत्र कुश होइनन्) का पुत्र कुशनाभका पुत्र राजा गाधि थिए। विश्वामित्र तिनै गाधिका पुत्र थिए। एकदिन राजा विश्वामित्रले आफ्नो सेना लिएर वशिष्ठ ऋषिको आश्रममा गए। विश्वामित्रले उनलाई प्रणाम गरेर त्यहीँ बसे। वशिष्ठ ऋषिले उनको यथोचित सत्कार गरे र उनलाई केही दिन आश्रममा बसेर आतिथ्य ग्रहण गर्ने अनुरोध गरे। आफूसँग रहेका धेरै सेनासहित बस्दा ऋषिलाई गाह्रो हुने ठानेर विश्वामित्रले विनम्रतापूर्वक बिदा हुने अनुमति मागे, तर वशिष्ठ ऋषिले अत्यधिक अनुरोध गरेको हुनाले केही दिनको लागि उनको अनुरोध स्वीकार गरे। वशिष्ठजीले नन्दिनी नामक गाईलाई आह्वान गरेर विश्वामित्र तथा उनका सेनाहरूका लागि ६ प्रकारका व्यञ्जन तथा सम्पूर्ण प्रकारका सुख-सुविधाको व्यवस्था गरिदिए। वशिष्ठको आतिथ्यले विश्वामित्र र उनीसँग आएका सबै मानिस प्रसन्न भए। नन्दिनी गाईको चमत्कार देखेर विश्वामित्रले त्यो गाई वशिष्ठसँग मागे, तर वशिष्ठले यो गाई कुनै हालतमा पनि दिन अस्वीकार गरे। वशिष्ठको यस्तो जवाफबाट विश्वामित्रले त्यो गाई जबरजस्ती पक्रेर ल्याउन आदेश दिए र उनका सैनिकले लौरोले हान्दै गाईलाई लैजान थाले। नन्दिनी गाई क्रोधित हुँदै सैनिकबाट आफ्नो बन्धन छुटाएर वशिष्ठकहाँ आएर विलाप गर्न थालिन्। वशिष्ठले भने, "हे नन्दिनी! यी राजा मेरा अतिथि हुन्, त्यसैले म यिनलाई श्राप दिन सक्दिनँ र यिनीसँग विशाल सेना छ, त्यसैले युद्धमा विजय हासिल गर्न पनि सक्दिनँ। म आफूलाई विवश अनुभव गरिरहेको छु।" उनका यी कुरा सुनेर नन्दिनीले वशिष्ठ ऋषिसँग आफूलाई लड्न अनुमति मागिन् र अन्य उपाय केही नदेखेपछि उनले अनुमति दिए। आज्ञा पाउनासाथ नन्दिनीले योगबलले अत्यन्त पराक्रमी मारक शस्त्रास्त्रहरूले युक्त योद्धा उत्पन्न गरिन् र तिनीहरूले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्न थाले। आफ्नो सेनाको विनाश देखेर विश्वामित्रका सय पुत्र रिसाएर वशिष्ठलाई मार्न दौडिए। वशिष्ठले उनीहरूमध्ये एक जनालाई छोडेर सबैलाई भष्म गरिदिए। आफ्नो सेना तथा पुत्रहरूको विनाशपछि विश्वामित्र अत्यन्त दुःखी भए र छोरालाई राज्य सुम्पेर हिमालयको कन्दरामा कठोर तपस्या गरेर महादेवलाई खुसी पारेर उनीबाट दिव्य शक्तिहरूको साथै सम्पूर्ण धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गरे। ---- === नेपालका केही लोकप्रिय गोत्रहरू === * '''अगस्ति:''' ढुङ्गेल * '''अङ्गिरा:''' जोशी, शाही, सेढाईं, सौनक। * '''अत्रि:''' चापागाईं, मिश्र, अधिकारी, अर्याल (अर्जेल), वस्ती, गौतम, बम, भट्ट (पशुपति), खतिवडा, ओझा। * '''आत्रेय:''' देवकोटा, दुवाडी, अर्याल, भट्ट, खड्का (कालकोट), दुलाल, पौडेल, पोखरेल (पानी), शर्मा, सिग्देल, थापा (बगाले)। * '''उपमन्यु:''' मैनाली, ढकाल, बर्तौला, भट्ट (दुवाल), पाण्डे। * '''रवि:''' शाह, कल्याण (ठकुरी)। * '''साङ्ख्यायन:''' पाण्डे (देश)। * '''शाण्डिल्य:''' काफ्ले, पाठक, प्रसाईं, तिवारी। * '''भारद्वाज:''' अधिकारी, भट्ट (पुल्याई), चौलागाईं, देवकोटा, जमकरट्टेल, लोहनी, निरौला, पन्थी, पाण्डे (कुलेटा), पन्त, पोखरेल (दूध), शाही, शिवाकोटी, सुवेदी, थामी (अधिकारी), थपलिया, वाग्ले। * '''धनञ्जय:''' बस्याल, भुसाल, बस्नेत (खुलाल), बुढाथोकी (खुलाल), धमला, गुरागाईं, हुमागाईं, कार्की (खुलाल), खड्का (खुलाल), कुकुरकाटे, कुँवर, पङ्गेनी, रिजाल, थापा। * '''विश्वामित्र:''' भट्ट। * '''कश्यप:''' शाह, शाही, रायमाझी, घिमिरे, गोदार (थापा), कठायत, गर्तौला, अधिकारी (भँडारे, खिलचिने, कौबाली), बोगटी, बुढाथोकी (सोदारी), बडाल, भट्ट (कलौनी), मुस्याल, गड्तौला, हाडा, कुमाल, तिवारी। * '''कौण्डिन्य:''' आचार्य, न्यौपाने, प्याकुरेल, पनेरु, सापकोटा, भण्डारी (काला), सत्याल, मरासिनी, पराजुली, बास्कोटा, त्रिताल, खड्का, जोशी, खरेल, पाठक, थापा (बगाले र गाम्ले)। * '''कौशल्य:''' पाठक, थामी (क्षेत्री)। * '''कुण्डिन:''' त्रिताल, बन्जाडे। * '''कौशिक:''' खप्तडी (बस्नेत, खड्का, विष्ट, बुढाथोकी), रेग्मी, पाठक, गौडेल, भण्डारी, रिमाल, सन्जेल, शाही (सिँजापति), लामिछाने, ढुङ्गाना, धिताल, फुयाँल, तिवारी, माझी, लुइँटेल, थामी, पुडासैनी, बानियाँ, रघुवंशी, विडारी, बम (छत्याल ठकुरी), बास्ताकोटी। * '''गौतम:''' चन्द, बम (ठकुरी), दङ्गाल, पाण्डे (पल्लु), त्रिपाठी, तिवारी। * '''गर्ग:''' बास्तोला, लामिछाने, भुर्तेल, चुडाल, भट्ट (लामिछाने), खेतान, थापा (लामिछाने), रोका, गजुरेल। * '''गौतम:''' चन्द, त्रिपाठी, भेटुवाल, रिसाल, शाह (कास्की खण्ड)। * '''घृतकौशिक:''' सुतार, कार्की (सुतार), बराल, पण्डित, खनाल, नेपाल, बराइली। * '''पाराशर:''' धिमाल (खस), कार्की (लामा), कट्टेल, मरहट्टा। * '''वशिष्ठ:''' भण्डारी (थानसिङ्गे), भट्ट (ताप्लेजुङ्गे), हठ्ठराई, चालिसे, दवाडी, गैरे, गम्नाङ्गे, खरेल, मुडबरी, पाठक, राउत, सुयाल (घर्ती), सुयाल (थापा)। * '''माण्डव्य:''' बजगाईं, ज्ञवाली, पण्डित, कटुवाल, मास्के, पन्थी। * '''वत्स:''' भट्ट (नागर), दाहाल, दयाल, कँवर, खराली, लम्साल, राणा, रूपाखेती। ----[[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १९:०८, १२ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ? के खसहरूले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन भएको हो ? == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर उमनपा६ दाङ कहिले देखि जनै लगाउन लागेको हुन ? के खसहरुले जनै लगाएको कारण खस सभ्यता समाप्ति तिर लागेको हो ? बाहुनहरूले प्राचीन कालदेखि नै जनै लगाउँथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न नेपालका प्राचीन शिलालेख र लिपिहरूमा पाईन्छ। लिच्छविकालीन शिलालेखहरू (ईशाको ५ औँ देखि ८ औँ शताब्दी)मा काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा भेटिएका चाँगुनारायण, पशुपति र हाडीगाउँका लिच्छविकालीन शिलालेखहरूमा 'उपनयन' (व्रतबन्ध), 'द्विज' (दुई पटक जन्मेको - जनै लगाएपछि दोस्रो जन्म मानिने), र 'अग्निहोत्र' जस्ता शब्दहरू उल्लेख छन्। यसले लिच्छवि कालमै नेपालमा रहेका ब्राह्मणहरूले वैदिक विधि अनुसार जनै लगाउने र यज्ञ गर्ने गरेको प्रमाण पाइन्छन् । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन कानुनी र सामाजिक ग्रन्थहरूमा ब्राह्मणका लागि गर्भाधानदेखि नै संस्कार सुरु भई ८ वर्षको उमेरमा जनै वा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्ने अनिवार्य नियम लेखिएको छ। नेपालका ब्राह्मणहरूले सुरुदेखि नै यही शास्त्रीय नियम पालना गरेको इतिहास छ। प्राचीन खसहरू सुरुमा वैदिक हिन्दु नभई आफ्नै रैथाने 'मष्टो' संस्कृतिका अनुयायी (प्रकृति पूजक) थिए र उनीहरू जनै लगाउँदैनथे। उनीहरूले जनै लगाउन थालेको र तागाधारी क्षत्री बनेको इतिहासलाई पुष्टि गर्ने मुख्य प्रमाणहरू निम्न छन्: क. प्राचीन भारतीय शास्त्र र पुराणको प्रमाण (अवैदिक वा जनैविहीन अवस्था):- मनुस्मृतिको १० औँ अध्याय, श्लोक २२-४४मा खसहरूलाई 'व्रात्य क्षत्री' भनिएको छ। 'व्रात्य' को अर्थ हुन्छ - संस्कारबाट च्युत भएका वा उपनयन वा जनै धारण नगरिएका क्षत्री। महाभारतको कर्णपर्वमा महाभारतको युद्धमा खसहरूले भाग लिएको उल्लेख छ, तर उनीहरूलाई वैदिक नियम पालना नगर्ने, मदिरा पिउने र जनै नलगाउने 'म्लेच्छ' वा 'बर्बर' समुदायका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी प्राचीन प्रमाणहरूले प्रारम्भिक कालमा खसहरू वीर योद्धा क्षत्री भए पनि उनीहरू जनै लगाउँदैनथे भन्ने देखाउँछ। दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ र ताम्रपत्र (बिसं. १४१४मा जुम्ला र दैलेख (सिञ्जा साम्राज्य) मा खस राजाहरू जस्तै: नागराज, अशोक चल्ल, पृथ्वी मल्ल का शिलालेख र ताम्रपत्रहरू भेटिएका छन्। सुरुमा बौद्ध धर्म मानेका खस राजाहरूले १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर दक्षिणबाट आएका ब्राह्मणहरूलाई शरण दिएर हिन्दु धर्म अँगाल्न थाले। राजाहरूले ब्राह्मणहरूबाट दीक्षा लिएपछि आफूलाई 'राठौर', 'मल्ल' वा 'शाही' उपाधि दिएर जनै लगाउन थाले। तर, यो समयमा जनै लगाउने परम्परा राजपरिवार र उच्च भारदारहरूमा मात्र सीमित थियो, आम खस जनता (बस्नेत,थापा, कार्की, खड्का आदि) माझ पुगिसकेको थिएन। खसहरूले व्यापक रूपमा जनै लगाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएको प्रमाण गोर्खाली राज्यको विस्तार र राणा कालमा भेटिन्छ । 'खत्री' जातिको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमाणमा इतिहासमा ब्राह्मण पुरुष र खस महिलाबीच विवाह भएर जन्मिएका सन्तानलाई 'खत्री' वा 'खत्री क्षेत्री' भन्न थालियो। ब्राह्मण पिताले आफ्ना ती सन्तानलाई जनै (उपनयन) दिने अधिकार पाए। यो प्रक्रियाले पनि धेरै खसहरू बिस्तारै तागाधारी (जनै लगाउने) समूहमा प्रवेश गरे। जङ्गबहादुर राणाले बिसं १९१० (सन् १८५४) मा जारी गरेको 'मुलुकी ऐन' ले नेपालको सम्पूर्ण समाजलाई ५ वटा मुख्य वर्गमा विभाजन गर्‍यो, जसको शीर्ष स्थानमा 'तागाधारी' (जनै लगाउने जात) लाई राखियो। यस ऐनमार्फत राज्यले नै कानुनी रूपमा ब्राह्मण, ठकुरी र खसहरू (जसलाई 'क्षत्री' नाम दिइयो) लाई जनै लगाउने 'तागाधारी' को दर्जा दियो। ऐनमा जनै लगाउनेहरूका लागि सजाय कम हुने र जनै नलगाउने (मतवाली) हरूका लागि फरक कानुनी व्यवस्था गरियो। यही राज्यको नीति र कानुनका कारण खसहरूले जनै लगाउने परम्परालाई अनिवार्य र पूर्ण रूपमा अपनाए। हाल पनि हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट र बझाङका विकट ग्रामीण क्षेत्रहरूमा 'पावई खस' वा 'मतवाली छेत्री' हरू बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफूलाई छेत्री नै भन्छन् तर आज पनि जनै लगाउँदैनन् र मदिरा सेवन गर्छन्। इतिहासकार बालकृष्ण पोखरेल, बाबुराम आचार्य का अनुसार यी पावई खसहरू नै प्राचीन जनै नलगाउने 'खस' हरूका वास्तविक उत्तराधिकारी हुन्, जो जङ्गबहादुरको मुलुकी ऐनको पूर्ण प्रभावमा परेनन् वा आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृतिमै अडिग रहे। ऐतिहासिक प्रमाणहरूका आधारमा बाहुनहरूले प्राचीन काल (लिच्छवि काल र सोभन्दा अघि) देखि नै जनै लगाउँथे भने खस क्षत्रीहरूले १२ औँ शताब्दीदेखि बिस्तारै जनै लगाउन सुरु १९१०को मुलुकी ऐन लागू भएपछि मात्र सम्पूर्ण समुदायले अनिवार्य र कानुनी रूपमा जनै लगाउन थालेका हुन्। भारत र नेपालको भूगोल इतिहासमा सधैँ खुला र अन्तरसम्बन्धित रहेकाले खसहरूको ऐतिहासिक रूपान्तरण र उनीहरूले जनै लगाउन थालेको प्रसंगलाई बुझ्न भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल), हिमाचल प्रदेश र कश्मिरसम्मको इतिहासलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। भारतमा खस र क्षत्रीहरूले जनै लगाउन थालेको इतिहास, त्यसका प्रमाण र सामाजिक प्रक्रियालाई निम्न अनुसार व्यापक रूपमा बुझ्न सकिन्छ:- प्राचीन भारतीय स्रोतहरूले भारतको उत्तरी पहाडी क्षेत्र (हिमालयन बेल्ट) मा बस्ने खसहरूलाई सुरुमा वैदिक हिन्दु समाजभन्दा बाहिरका अर्थात् जनै नलगाउने (अवेदिक) समुदायका रूपमा चित्रण गरेका छन्। कालीदासको 'कुमारसम्भव' र राजतरङ्गिणी: चौथो-पाँचौँ शताब्दीका महाकवि कालीदास र ११ औँ शताब्दीमा कल्हणले लेखेको कश्मिरको इतिहास 'राजतरङ्गिणी' मा खसहरूको उल्लेख छ। त्यहाँ उनीहरूलाई पहाडमा बस्ने, युद्धकलामा निपुण तर वैदिक नियम (जस्तै यज्ञ र उपनयन/जनै) पालना नगर्ने जातिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। प्रसिद्ध इतिहासकार राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो पुस्तक 'हिमालय परिचय' मा स्पष्ट लेखेका छन् कि कुमाउँ, गढवाल र हिमाचलका प्राचीन खसहरू 'मष्ट' र प्रकृति पूजक थिए। उनीहरूमा ब्राह्मणहरूको वर्चस्व हुनुअघि जनै लगाउने कुनै चलन थिएन। भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल) र हिमाचलमा खसहरूले जनै लगाउन थालेको प्रक्रिया ९ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा व्यापक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा ऐतिहासिक कारण र प्रमाणहरू छन्: क. कत्युरी र चन्द राजाहरूको काल (९ औँ-१४ औँ शताब्दी) उत्तराखण्डमा ९ औँ शताब्दीतिर कत्युरी राजवंश र पछि चन्द राजवंश (कुमाउँमा) र पन्वार राजवंश (गढवालमा) को उदय भयो। यी राजाहरूले मैदान (भारतको समथर भूभाग) बाट आएका कान्यकुब्ज र गौड ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च स्थान दिए। ती ब्राह्मणहरूले पहाडका शासक र वीर खसहरूलाई 'राजपुत' वा 'क्षत्री' को दर्जा दिएर उनीहरूको 'उपनयन संस्कार' (व्रतबन्ध) गराई जनै भिराइदिए। यसरी शासक वर्ग र सेनामा रहेका खसहरू सबैभन्दा पहिले तागाधारी बने। उत्तराखण्डको इतिहासमा समाजलाई दुई भागमा हेरिन्थ्यो— 'वैदिक राजपुत' (जो मैदानबाट आएका दाबी गर्थे) र 'खस राजपुत' (जो त्यहीँका रैथाने खस थिए)। सुरुमा वैदिक राजपुतहरूले खस राजपुतहरूलाई जनै लगाउने अधिकार दिँदैनथे। तर, सेनामा खसहरूको बाहुल्यता र उनीहरूको आर्थिक शक्ति बलियो भएपछि, १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर स्थानीय ब्राह्मणहरूले ठूलो रकम जसलाई 'कर' वा 'भेटी' भनिन्थ्यो लिएर खसहरूलाई जनै लगाइदिन थाले। यसलाई उत्तराखण्डको इतिहासमा "जनै किन्ने प्रथा" को रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ, जहाँ आर्थिक रूपमा सक्षम खस परिवारले ब्राह्मण डाकेर जनै धारण गर्थे। खस क्षत्री र भारतका मैदानका परम्परागत क्षत्री (राजपुत) हरूको इतिहास अलि फरक छ: मैदानी क्षत्री (राजपुत/सूर्यवंशी/चन्द्रवंशी): भारतको राजस्थान, उत्तर प्रदेश र विहारका रैथाने क्षत्रीहरूले भने वैदिक काल (हजारौँ वर्ष पहिले) देखि नै जनै लगाउँथे। उनीहरू बाहुनजस्तै 'द्विज' मानिन्थे। गुप्त साम्राज्यको पतनपछि भारतमा धेरै विदेशी रैथाने जातिहरू (जस्तै हूण, गुर्जर आदि) शक्तिमा आए। उनीहरूलाई ब्राह्मणहरूले 'अग्निकुल' को यज्ञ गराएर 'राजपुत' (क्षत्री) को दर्जा दिए र जनै लगाइदिए। नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/हिमाचल) का खसहरूले जनै लगाउन थालेको ऐतिहासिक विकासक्रम निकै मिल्दोजुल्दो छ । भारत (कुमाउँ, गढवाल, हिमाचल) मष्टो/प्रकृति पूजक, जनैविहीन 'खस राजपुत' ९ औँ देखि १४ औँ शताब्दी कत्युरी र चन्द राजाहरूको कालमा मैदानबाट आएका ब्राह्मणहरूद्वारा क्षत्रीयकरण गरेको पाइन्छ। नेपाल (कर्णाली, सिञ्जा साम्राज्य र पूर्वतर्फ) मष्टो पूजक, मनुस्मृतिमा 'व्रात्य क्षत्री' (जनैविहीन) पाइन्छन । भारत र नेपाल दुवै क्षेत्रका खसहरू मूलत: जनै लगाउने जाति थिएनन्। उनीहरू रैथाने पहाडी योद्धा र प्रकृति पूजक थिए। जब ८ औँ-९ औँ शताब्दीदेखि भारतको मैदानी भागबाट मुसलमानहरूको आक्रमणका कारण वा अन्य कारणले ब्राह्मणहरू पहाड (उत्तराखण्ड, गढवाल हुँदै नेपालको कर्णाली) तिर उक्लिए, तब उनीहरूले पहाडका शक्तिशाली खसहरूलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। ब्राह्मणहरूले उनीहरूको वीरतालाई स्विकार्दै 'क्षत्री' को दर्जा दिए र धार्मिक रूपमा वैधता दिनका लागि जनै (यज्ञोपवीत) लगाइदिने परम्परा सुरु गरे। भारतको उत्तराखण्डमा यो प्रक्रिया नेपालको भन्दा २-३ सय वर्ष अघि (चन्द र कत्युरी कालमा) सुरु भइसकेको थियो भने नेपालमा यसले मुलुकी ऐन १९१० पछि मात्र देशव्यापी र अनिवार्य कानुनी रूप पायो। खसहरू प्रकृति पूजक र मष्टो संस्कृतिबाट जनै लगाउने 'तागाधारी क्षत्री' बन्ने यो ऐतिहासिक रूपान्तरणले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) दुवै क्षेत्रको राजनीति र समाजमा निकै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। यो केवल एउटा धागो (जनै) लगाउने विषय मात्र थिएन, यसले सिंगो सामाजिक संरचनालाई नै बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ: 'ब्राह्मण-क्षत्री' (बाहुन-छेत्री) गठबन्धनको उदय खसहरूले जनै पाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएपछि पहाडी क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली राजनीतिक र प्रशासनिक गठबन्धन तयार भयो। सत्ता र शक्तिको बाँडफाँड: भारतका चन्द वा कत्युरी राजा हुन् या नेपालका शाह र राणा शासक— सबैले यही नीति अपनाए। खसहरू (थापा, बस्नेत, पाँडे, कार्की, विष्ट आदि) सेना र हतियार चलाउने 'शासक/योद्धा' बने भने उनीहरूलाई जनै दिने र सल्लाह दिने ब्राह्मणहरू 'गुरु/पुरोहित' र प्रशासनिक सल्लाहकार बने। नेपालको एकीकरण र गोर्खाली सेनाको विरताको जगमा यही खस-क्षत्रीहरूको बाहुल्यता थियो। जनै लगाएर 'पवित्र क्षत्री' को दर्जा पाएपछि उनीहरूमा हिन्दु राज्यको रक्षा र विस्तार गर्ने धार्मिक र राजनीतिक जोस थपियो। खसहरू तागाधारी बनेपछि समाजमा ठूलो विभेद र वर्गीकरणको रेखा कोरियो, जसलाई जंगबहादुर राणाको वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनले कानुनी रूप दियो। जनै लगाउने प्रचलनको शुरूवात ले 'तागाधारी' र 'मतवाली' को विभाजन बीच विभेदको सृजना सुरु भयाे । जनै लगाउने खसहरू समाजको माथिल्लो तप्कामा (तागाधारी) पुगे। हिजोसम्म सँगै बस्ने, सँगै खानपिन गर्ने अन्य पहाडी समुदाय (जस्तै मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि) लाई जनै नलगाउने 'मतवाली' (मदिरा सेवन गर्ने) को तल्लो दर्जामा राखियो। जनैधारी क्षत्री र बाहुनहरूले राज्यबाट कर छुट, जमिन (बिर्ता), र न्याय प्रणालीमा ठूलो सहुलियत पाए। उदाहरणका लागि, एउटै अपराधमा मतवाली वा दलितलाई मृत्युदण्ड वा कठोर शारीरिक सजाय हुँदा तागाधारी (बाहुन-छेत्री) लाई जनै र कपाल मुडेर देशनिकाला मात्र गरिन्थ्यो वा कम सजाय हुन्थ्यो। खसहरूको आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा यसले सबैभन्दा ठूलो चोट पुर्‍यायो: खसहरूका कुलदेवता 'मष्टो' (१२ भाइ मष्टो) र प्रकृति पूजालाई बिस्तारै हिन्दुकरण गरियो। धामी झाँक्री बस्ने मष्टो संस्कृतिमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवका कथाहरू जोडिए। आज पनि धेरै छेत्रीहरूले मष्टोलाई कुलदेवता त मान्छन्, तर पूजाको विधि धेरै हदसम्म वैदिक हिन्दुजस्तो बनिसकेको छ। जनै लगाउन थालेपछि र आफूलाई 'उच्च जात' दाबी गर्नका लागि खसहरूले आफ्ना पुराना परम्पराहरू जस्तै मदिरा चढाउने, मासु खाने कतिपय रैथाने तौरतरिकालाई 'तल्लो स्तरको' भन्दै त्याग्न थाले। 'खस' पहिचान हराएर 'छेत्री' पहिचानको उदय यो रूपान्तरणको सबैभन्दा रोचक प्रभाव के पर्यो भने, 'खस' शब्द नै समाजबाट बिस्तारै गायब भयो। राज्य र समाजले 'खस' भन्नुलाई अशिक्षित, संस्कारहीन वा जङ्गली हुनु जस्तो अर्थमा बुझ्न थाल्यो। त्यसैले, गौरवका साथ जनै भिरेका खसहरूले आफूलाई 'खस' भन्न छाडेर 'क्षत्री' वा 'छेत्री' भन्न रुचाए। यसले गर्दा नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवैतिर एउटा विशाल र ऐतिहासिक 'खस सभ्यता' को नाम मेटिएर त्यो केवल 'छेत्री/राजपुत' जातिमा संकुचित हुन पुग्यो। (भर्खरैका दशकहरूमा मात्र नेपालमा 'खस-आर्य' भन्दै यो पहिचान ब्युँताउने प्रयास सुरु भएको छ)। निष्कर्ष खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र थिएन। यो पहाडी क्षेत्रका शासक, सैनिक र सर्वसाधारण खसहरूलाई दक्षिण एसियाको विशाल हिन्दु सामाजिक र राजनीतिक मूलधारमा समाहित गर्ने एउटा अचम्मको 'मास्टरस्ट्रोक' (रणनीति) थियो। यसले बाहुन-छेत्रीलाई शताब्दीऔँसम्म सत्ता र समाजको शीर्ष स्थानमा त राख्यो, तर सँगसँगै नेपाल र भारतीय पहाडको प्राचीन, समतामूलक र प्रकृतिपूजक 'खस संस्कृति' लाई सधैँका लागि बदलिदियो। यो ऐतिहासिक रूपान्तरणको अर्को एउटा निकै रोचक र व्यावहारिक पक्ष छ, जसले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) को ग्रामीण समाजलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ। जब खसहरूलाई जनै दिएर 'तागाधारी क्षत्री' बनाउने प्रक्रिया चल्यो, त्यतिबेला सबै खसहरू एकैपटक वा एकै रूपमा हिन्दुकरण भएनन्। यसले गर्दा खस समुदायभित्रै पनि एउटा ठूलो सामाजिक वर्गीकरण (Divisions) जन्मायो, जसका अवशेषहरू आज पनि देख्न सकिन्छ: १. 'तागाधारी छेत्री' र 'मतवाली छेत्री' को विभाजन सबै खसहरूले जनै पाएनन् वा सबैले जनै स्वीकार गरेनन्। यसले गर्दा खसहरू दुई भागमा बाँडिए: तागाधारी छेत्री: जसले ब्राह्मणहरूबाट विधिपूर्वक व्रतबन्ध गराएर जनै लगाए, मदिरा त्यागे र आफूलाई 'उच्च जात' को रूपमा स्थापित गरे (जस्तै आजका अधिकांश थापा, बस्नेत, कार्की, खड्का आदि)। मतवाली छेत्री (वा पावई खस): जसले आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृति छाडेनन्, जनै लगाएनन् र मदिरा (मत) को सेवन जारी राखे। नेपालको कर्णाली क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट) र भारतको उत्तराखण्डका विकट पहाडी गाउँहरूमा आज पनि यस्ता छेत्रीहरू छन्, जसको थर तागाधारी छेत्रीसँग मिल्छ (जस्तै रोकाया, बुढा, थापा) तर उनीहरू जनै लगाउँदैनन्। उनीहरूलाई जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले पनि तल्लो दर्जामा राखेको थियो। २. भारत र नेपालको सामाजिक-राजनीतिक प्रभावमा भिन्नता यस रूपान्तरणले नेपाल र भारतमा पारेको राजनीतिक प्रभावको रूप अलि फरक रह्यो: नेपालमा केन्द्रिकृत सत्ता: नेपालमा गोर्खा राज्यको नेतृत्व र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण बाहुन-छेत्री (तागाधारी) को यो गठबन्धन राज्यको केन्द्रिकृत सत्ता (काठमाडौँ) सम्म पुग्यो। सेना, अदालत, र प्रशासनमा उनीहरूको एकलौटीजस्तै वर्चस्व कायम भयो, जुन लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउनुअघिसम्म निकै बलियो थियो। भारतमा 'ओबीसी' (OBC) को लडाईं: भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचलमा भने परिस्थिति अलि फरक बन्यो। त्यहाँका खसहरूले आफूलाई 'राजपुत/क्षत्री' भनेर जनै त लगाए, तर भारत स्वतन्त्र भएपछि आरक्षण र राज्यको आर्थिक सुविधा पाउनका लागि उनीहरूले आफूलाई 'पछाडि पारिएको वर्ग' (Backward Class) वा 'खस' पहिचानमै राख्नुपर्ने माग गरे। आज उत्तराखण्डका धेरैजसो रैथाने खस राजपुतहरू राज्यको राजनीतिक र सामाजिक लाभका लागि आफ्नो प्राचीन खस पहिचानलाई कानुनी रूपमा ब्युँताउन संघर्ष गरिरहेका छन्। ३. वर्तमान समयमा यसको अर्थ आजको आधुनिक समाजमा जनै लगाउने वा नलगाउने कुरा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धार्मिक आस्थाको विषय बनिसकेको छ। पुराना कानुनी विभेदहरू (जस्तै १९१० को मुलुकी ऐनका व्यवस्थाहरू) संविधानतः खारेज भइसकेका छन्। तर, इतिहासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको एउटा प्राचीन पहाडी सभ्यता (जुन प्रकृति र मष्टोमा आधारित थियो) र गंगाको मैदानबाट आएको वैदिक सभ्यताबीचको ऐतिहासिक संलयन (Fusion) थियो। यसै संलयनले आजको आधुनिक नेपाली र पहाडी भारतीय संस्कृतिको जग बसालेको हो। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर उ.म. नगरपालिका ६दाङ == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत,''' '''तुलसीपुर उपम.न.पा.६ दाङ''' [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१९, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय) == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक: [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:०४, २७ जुन २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत को छोटो परिचय: == नाम: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत ठेगाना: तुलसीपुर ६ दाङ शिक्षा: एमएड (Educational planning and Management) कार्य अनुभव : राप्ती बबई क्याम्पस दाङमा स्नातकोत्तर तहमा शिक्षण करिब ७ बर्ष । सल्यान र दाङ का बिभिन्न मावि हरुमा प्रअ र शिक्षक को रूप लामो शिक्षण अनुभव । सामाजिक अध्ययन विषय मा उच्च तहका MTOT,TOT तालिम लिएर कैंयौं जिल्ला का सामाजिक शिक्षा का शिक्षक को लागि प्रशिक्षण तालिम र तालिम धेरै वर्षसम्म शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र को तालिम केन्द्रमा रोष्टर प्रशिक्षक को रुपमा काम गरेको । शिक्षा मनोविज्ञान र बालविकास तथा सिकाइ नामक पुस्तक प्रकाशन गरेको । दर्जनौं कविता र गीत लेखेको । राजेन्द्र बहादुर बस्नेत नामको युट्युव च्यानलमा दर्जनौं गीत रेकर्ड भएको । विभिन्न सामाजिक संघसंस्था आबध्द भएर नेतृत्दायी भूमिका निभाएको । पत्रपत्रिकामा कैंयौं लेख रचना प्रकाशित भएको । फेसबुक मा मुक्तक हात नामक मुक्तक गीत गजल को संगालो पेज रहेको । शिक्षा क्षेत्रमा निकै लामो अनुभव । [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५३, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ का केही चर्चित गीतहरू == yuoTube@rajendrasir143 १) छोडि गयौ बगरको बाटो हुँदै..... २) निदाउँन खोज्न'लाका घाउ मेरा.... ३)मदीरा रहेछ साथी..... ४) मनको कुरा कागजमा.... ५) काँधमा राखेर शिर रुन मन छ..... ६) ढुङ्गा को मूर्ति रहन्छ जहाँ..... ७) धरतीमा स्वर्ग..... ८) हेर्दा हेर्दै मेरो खुशी..... ९) झुल्किन्छ पहिले सूर्य को किरण..... १०)यी देउता रिसाए..... ११)पहाडको बाटो..... १२) तिमी ले देख्यौ कि..... १३) छुट्टिएर केही क्षण...... १४)उदास जिन्दगानी मेरो...... [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:०४, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मष्ट मन्दिरका वास्तुशैली: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == == [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५०, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती ? यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण बारे छलफल गरौ !! हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५२, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) fz3us5lz48is2jigw86npmrptp41qmu 1392691 1392689 2026-10-14T05:21:39Z ~2026-55099-84 81419 1392691 wikitext text/x-wiki पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत/ तुलसीपुर ६ दाङ चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक :राजेन्द्रबहादुर बस्नेत, Tulsipur 6 Dang == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक                                                                                             राजेन्द्रबहादुर बस्नेत खस को हुन्? प्राचीन सिंजा राज्यअन्तर्गत बसोबास गर्ने खस जातिले अपनाएको संस्कृति नै मष्टो संस्कृति हो। खस राज्य विशाल भूभागमा फैलिएको थियो। यसमा कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी प्रदेश, नेपालको कर्णालीसहितको पश्चिम भूभागदेखि गण्डकी प्रदेशसम्म यसको विस्तार भएको थियो। यसको बारेमा गुइसापे तुची (Giuseppe Tucci) ले आफ्नो पुस्तक Nepal: The Discovery of the Malla मा सिंजाको इतिहासको बारेमा लेखेका छन् — "The Empire of The khas is greater than my country Italy." कर्णाली वारिपारि विकसित भएर फैलिएको खस राज्यको आफ्नै मष्टो संस्कृति र सभ्यता थियो। खसहरूले विकास गरेको मष्टो संस्कृति र यसको प्रारूपको बारेमा उल्लेख गर्नुपूर्व खसहरू को हुन्, यसको बारेमा चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल कहाँ हो र यिनीहरू को हुन् भन्ने बारेमा विभिन्न मतहरू छन्। एउटा मत अनुसार एसिया माइनरबाट विभिन्न समूहहरू बसाइँ सर्ने क्रममा पूर्वतिर सर्दै आएको भन्ने भनाइ छ। अर्को मत उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र नजिकबाट बसाइँ सराई गरेर आएको पाइन्छ। त्यसैगरी अर्को मत खसहरूको कश्मीर उद्गम स्थल मान्नेहरू छन्। अर्को महत्त्वपूर्ण मत अनुसार खसहरू टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीको किनारमा विकसित मेसोपोटामिया/बेबिलोनियाको सभ्यतासँग जोडिन पुग्छन्। बेबिलोनियामा त्यहाँका प्रख्यात राजा हम्मुरावी (ई.पू. २१२३–२०८०) को शासनकाल पछि उनका उत्तराधिकारीहरू कमजोर हुँदै गएको र करिब ई.पू. १७०० आसपासमा कस्साइट्स (Kassites) ले आक्रमण गरी बेबिलोनियामा कब्जा गरेका थिए। कस्साइट्सहरू उत्तरी पहाडी प्रदेशका बासिन्दाहरू थिए। प्राचीन बेबिलोनियामा (ई.पू. १९९५–११५५) कुसाइटहरू (Kushites) ले राज्य गरेका थिए। तिनै काउस (Kaus), कुसाइट (Kushite), कस्साइट्स (Kassites) बाट खस बनेका हुन् भन्ने मानिन्छ। करिब ई.पू. १००० तिर बेबिलोनियाका कुसाइटहरू पूर्व लागेर विभिन्न ठाउँ हुँदै तिब्बततिर आए, जहाँ उनीहरूले करिब १५० देखि २०० वर्ष शासन गरेको पाइन्छ। यिनीहरू पाँचौँ शताब्दी ईस्वीसम्म तिब्बत र नेपालको कर्णाली क्षेत्रसम्म फैलिएका थिए भन्ने मानिन्छ। सिंजामा तिब्बतको खारी प्रदेशबाट आएका नागराजले शासन गर्नुपूर्व पाल वंशका राजाले राज्य गरेका थिए भन्ने कुरा पूर्णप्रसाद ब्राह्मणले उल्लेख गरेका छन्। ११औँ शताब्दी ईस्वीमा पश्चिम तिब्बत, यारी, खारी, पुराङबाट आएका नागराजले खस राज्यको स्थापना गरेका थिए। ई.पू. १७०० आसपासमा बेबिलोनिया कब्जा गरी लिने कस्साइट्सले मेसोपोटामियामा पहिलोपटक घोडा ल्याएका थिए। घोडचढी गरेर युद्ध गर्दा उनीहरूलाई युद्धमा विजय हासिल गर्न निकै सहज भएको थियो। पछि कस्साइट्सलाई हराएर हिट्टाइट्स (Hittites) ले बेबिलोनियामा शासन गरे। हिट्टाइट्स पछि असीरियनहरूले बेबिलोनियामा शासन गरे। उनीहरू असुर सहर (टिग्रिस नदी किनार) का निवासी थिए। उनीहरूका असुरबनिपाल र सेनाचेरिव प्रसिद्ध राजा थिए। कसै-कसैले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। असुर प्राचीन असीरियाको धार्मिक राजधानी थियो। प्राचीन मेसोपोटामिया (हालको इराक) को टिग्रिस नदीको पश्चिम किनारमा असुर साम्राज्यको विकास भएको थियो। करिब ई.पू. २६००–२५०० देखि करिब ई.पू. १४०० सम्म यो समृद्ध सहर थियो। असुर यो सहरको मुख्य देवता थिए जो त्यहाँका सबैभन्दा शक्तिशाली र असीरियन साम्राज्यको संरक्षक समेत मानिन्थ्यो। असुरको पुरातात्त्विक सर्वेक्षण जर्मन पुरातत्त्वविद् फ्रेडरिक डिलिच र पछि वाल्टर आन्द्रे (Walter Andrae) ले गरेका थिए। जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटीले पनि यसमा कार्य गरेको थियो। यहाँ १६०० भन्दा बढी क्युनिफर्म (Cuneiform) लिपि अंकित माटोका भाँडाहरू भेटिएका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। मेसोपोटामियामा त्यस समयमा विभिन्न देवताहरूको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसबेला मुख्य रूपमा इया (Ea), एन-लिल (En-Lil), उतु (Uta), मर्दुक (Marduk) आदि देवताहरूको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। बेबिलोनियाको यसै मर्दुकलाई खसहरूको मुख्य देवता मानेर मर्दुकबाट मष्टो भएको हो भन्ने एकथरी मत पाइन्छ। कतिपयले बेबिलोनियाबाट आएको मष्टो भएकाले यसको नाम 'बाबिरो मष्टो' रहन गएको समेत मान्दछन्। बेबिलोनिया बासीहरू शक्तिका पनि उपासक थिए। उनीहरू इस्तार (Istar) देवीको पूजा गर्दथे। खस जातिहरूले बेबिलोनियामा शासन गर्दा टुर्गु (Turgu) को पूजा गर्दथे। टुर्गु शब्दको अपभ्रंश भएर दुर्गा हुन गएको हो भन्ने मत पनि पाइन्छ। यहाँ विभिन्न देव-देवीका मन्दिरहरू बनेका थिए। सेनाचेरिव (ई.पू. ७०४–६८१) को शासनकालमा मात्र ३४ वटा मन्दिर बनेका थिए। यहाँका प्रमुख राजाहरूमा टिगलाथ-पिलेसर तृतीय, सार्गन द्वितीय, सेनाचेरिव र एसरहडोन प्रमुख थिए। अर्को महान् राजा असुरबनिपाल थिए, तिनै असुरबनिपालबाट बान्नी मष्टो र बेबिलोनियाबाट बाबिरो मष्टो खसहरूमा परम्परागत रूपमा आएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। असुर सहरमा बेबिलोनियाको दमन पछि त्यहाँका मानिसहरू (असुर) लाई हेयको दृष्टिले हेरिने र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गर्ने र आफूलाई देवत्वकरण गर्ने कार्य उनीहरूले गर्दथे। पछि भारतीय भूभागको तल्लो क्षेत्र (मैदानी क्षेत्र) मा पकड जमाएर सैन्धव सभ्यताको विनाश गर्ने कथित आर्यहरूको समूहले पराजित समूहहरूलाई बेबिलोनियाले असुरहरूमाथि विजय गरेर उनीहरूमाथि विजय गरेको अहङ्कार र असुर शब्दलाई घृणा र हेपाइको रूपमा प्रयोग गरे जस्तै गरेर प्राचीन भारतमा पनि पराजित माथि असुर शब्द त्यसै रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र पराजितलाई असुरको आवरण लगाएर आफूलाई देवत्वकरण गरेको पाइन्छ। उनीहरूले साहित्य र शिक्षामा जमाएको पकडले उनीहरूमा यस्तो प्रवृत्ति आयो। खसहरूको बारेमा वैदिक साहित्यमा खासै उल्लेख नहुनु र असुरलाई कतै दानव र कतै देवताको रूपमा उल्लेख गर्नुबाट उनीहरू पहिले खसहरूलाई उपेक्षा मात्र होइन खसले पूजा गर्ने शिवलाई समेत अत्यन्त न्यून कोटीको देवताका रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। असुर कुनै दानव नभएर असुर सहरका बासिन्दा थिए। जसको देवताको नाम असुरबाट त्यस सहरको नाम समेत असुर राखिएको थियो। असुर (अस्सूर) प्राचीन मेसोपोटामिया स्थित नव असीरियन साम्राज्यको राजधानी थियो। यसै क्षेत्रमा अहुरमज्दा नामक प्रसिद्ध देवता थिए। प्राचीन इरानी पन्थका यी देवता अहुरमज्दाबाट मज्दाको अपभ्रंश भई मष्टो हुन आएको हो भन्ने एकथरीको मत पाइन्छ। अहुरमज्दालाई संस्कृतमा असुर महत भनेर उल्लेख गरेको छ। पारसी पन्थका संस्थापक जरथुस्त्रले यी देवतालाई अजन्मा, सर्वज्ञ परमेश्वर भनेका छन्। यिनलाई अहुरमज्दा बाहेक ओहरमज्द, होउरमज्द, हुर्मुज, अरमज्द र अज्जन्दार नामबाट पनि चिनिन्छन्। ऋग्वेदमा 'असुर महत' को वर्णन गरेको पाइन्छ। मेसोपोटामियाको सभ्यताको विकासको उत्कर्षको समयमा विभिन्न देव-देवीहरूका मूर्तिहरूको निर्माण र पूजा गर्ने परम्परा विकसित अवस्थामा थियो। यसको प्रारम्भ कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अत्यन्तै जटिल छ। सभ्यताको आदिम युगमा जसलाई पाषाण युग भन्ने गरिन्छ, मानिसहरूमा धर्मको भावनाको विकास भएको थिएन। उनीहरूले मानिसको मृत्यु पछि शवलाई त्यत्तिकै छोडेर जान्थे जो पशुपन्छीको आहारा बन्दथ्यो। मध्य पाषाण युगमा आएर शवलाई गाड्ने कार्य प्रारम्भ भएको थियो। विभिन्न उत्खननबाट शवहरूको अस्थिपञ्जरको शिर नजिक राखिएका पाषाण सामग्रीहरूबाट यो कुरा थाहा हुन्छ। यसै युगबाट अन्त्येष्टिमा गरिने अनुष्ठानहरूको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैबाट मानिसमा धार्मिक चेतनाको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उत्तर पाषाण युगमा धार्मिक अनुष्ठानको साथसाथै विभिन्न अन्धविश्वासको पनि विकास भएको थियो भन्ने कुरा त्यसबेलाका उत्खननबाट प्राप्त अवशेषहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ। सभ्यताको विकासको साथसाथै मानिसहरू समूहमा बस्ने प्रचलन सुरु भएको थियो। भारतमा गरिएको एउटा अध्ययनले भारतमा सबैभन्दा पहिले 'नेग्रिटो' जातिले बसोबास गरेका थिए। त्यसपछि प्रोटो-अस्ट्रेलोइड वा निषाद आएका थिए। यो जातिको पछि आएका आर्यहरूको संस्कृतिमा विलिन भएको थियो। यी जातिहरू टोटमवादी जातिका थिए। यिनीहरूले नाग, गोही, बाँदर आदिको पूजाको सुरुवात गरेका थिए। भारतमा प्रोटो-अस्ट्रेलोइड जातिले धार्मिक भावनाको सुरुवात गरेका थिए। निषाद पछि द्रविड जाति भारतमा भूमध्य सागरीय क्षेत्रबाट आएका र यिनीहरूले सैन्धव सभ्यता र संस्कृतिको विकास गरेका थिए। सैन्धव धर्मको बारेमा लेख्य सामग्री प्राप्त नभए पनि उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीबाट यिनीहरू मातृशक्तिका उपासक थिए। जसमा अनेकौँ नारी मूर्तिहरू समेत प्राप्त भएका छन्। मोहन्जोदारोमा उत्खननबाट एउटा परम पुरुषको कल्पना गरिएको एक मुद्रा जसमा एक नग्न पुरुष योगासन मुद्रामा बसेका छन्। यी योगीका ३ मुख छन् शिरमा शृङ्ग-मुकुट अथवा त्रिशूल अंकित छ। योगीको बायाँतिर एउटा गैँडा र भैँसी र दाहिनेतिर एउटा हात्ती र बाघ छ अगाडि तिर मृग छ। यो आकृति हेर्दा खसहरूसँग शिवलाई जोड्न मिल्ने शैवपाशुपत स्वरूपको यो आकृति देखिन्छ। मार्शलले यसलाई शिवको मुद्रा मानेका छन्। वैदिक आर्यहरू भारतमा आउनु पूर्व विकसित यो सभ्यता र मष्टोलाई शिवसँग जोड्ने मतको आधारमा खस सभ्यताको प्रभाव सैन्धव सभ्यतामा परेको अड्कल गर्न सकिन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल बारे विभिन्न विद्वान्हरूका फरक फरक मतहरू छन्। पौराणिक मत अनुसार खस क्षेत्रीहरूको उद्गम थलो हुम्लाको शैपाल र बझाङ थियो भन्ने एकथरीको मान्यता छ। उनीहरू अनुसार खस क्षेत्रीका पुर्खा कैलाशबाट आएको र मष्टोलाई कैलाशमा उत्पन्न भएको र त्यहीँबाट कर्णाली उपत्यकामा आएर अन्यत्र फैलिएको मान्दछन्। इन्डो-आर्यन ओरिजिन थ्योरी (Indo-Aryan Origin Theory) अनुसार हिन्दू साहित्यमा खसहरूको उल्लेख पाइन्छ। आइरिस भाषाविद् सर जी.ए. ग्रियर्सनले आर्य भाषिक हिमालयको तल्लो भागदेखि कश्मीर सम्मका बासिन्दाहरू महाभारतमा उल्लिखित खसका सन्तान हुन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र नृतत्त्वशास्त्री डोरबहादुर विष्ट खसलाई इन्डो-युरोपियन मूलका मान्दछन्। खसहरू हालको कश्मीरबाट आएका र त्यहाँका स्थानीय खस/कसबाट त्यो ठाउँ कश्मीर रहन गएको मान्दछन्।   करिब ई.पू. २००० तिर खसको एउटा समूह इरानतिर र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्वतर्फको पहाडी भागदेखि भेरी नदीसम्म फैलिएर बसे। बालकृष्ण पोखरेल खसलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। उनीहरू पछि गुर्जर, पल्लव, शक जस्तै आर्य बनेका मान्दछन्। आइरिस भाषाशास्त्री जर्ज अब्राहम ग्रियर्सनले खसहरू संस्कृत र इरानी भाषा समूहका आर्य मूलका क्षत्रिय जातिका योद्धाहरू हुन् भन्ने मत राख्दछन्। खसहरूको उद्गमको बारेमा अर्को सशक्त मत झाङ-झुङ (Zhang Zhung) सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसलाई झाङ-झुङ सभ्यताको सिद्धान्तको रूपमा चिन्ने गरिन्छ। यो सिद्धान्त अनुसार खसहरूको सम्बन्ध तिब्बतको प्रारम्भिक उद्भव कालदेखि तिब्बती साम्राज्यको उत्थानसम्म खसहरू जोडिएका छन्। कुनै-कुनै वर्णनमा झाङ-झुङ संस्कृति खससँग सम्बन्धित मानिएको छ। केही विवाद पश्चात् खस मल्ल अस्तित्वमा आएका थिए जो तिब्बतबाट पश्चिम नेपालमा आएका मानिन्छन्। किरातहरूको प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थले खसहरू प्राचीन चीनको तारीम बेसिन (Tarim basin) बाट नेपाल आएका र त्यो बेला नेपालमा किरातहरूको शासन रहेको उल्लेख छ। खसहरूको तारीम बेंसीमा रहेको खसगर (Khasgar) नामक किल्लामा लघु युची कुषाणले आक्रमण गरी त्यहाँबाट भगाएपछि उनीहरू नेपालमा आएको र किराती राजाले त्रिशूली नदीको पश्चिमतिर बसोबास गर्न दिएको र त्यहीँबाट पश्चिम कश्मीरसम्म फैलिएको उल्लेख छ। तिब्बती मान्यतामा पनि खसहरू तिब्बती साम्राज्यसँग जोडिएका थिए। झाङ-झुङ सभ्यता अन्तर्गत यात्से किंगडम (Yaste kingdom) लाई खस/यात्से वा चल्ला/मल्ल वंशको रूपमा चिनिन्थ्यो। कर्णाली प्रदेशमा खस राज्यको स्थापना गर्ने मानिएका नागराज यसै वंशका मानिन्छन्। उनको काल करिब ११औँ शताब्दी मानिन्छ। यात्सेले सन् १२२० तिर जुम्ला र गढवाल विजय गरेको, सन् १२३५–१२३९ बीच गङताङ (Gangtang) माथि विजय हासिल गरेको पाइन्छ। राजा अशोक चल्ल/कल्लले सन् १२५० तिर दक्षिणी सीमा विस्तार गरेका थिए। खसहरूले सन् १२८८ र सन् १३३४ मा काठमाडौँ आक्रमण गरेका थिए। सन् १३२८ पछि पतनोन्मुख भएको खसहरूको राज्य सन् १३७० सम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।   खसहरूमा सुरुमा तिब्बती संस्कृतिको ठुलो प्रभाव थियो। खसहरू बसोबास गर्ने सिंजा, जुम्ला, गढवाल र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा यसको व्यापक प्रभाव थियो। पछि हिन्दू आर्य शासकहरूको दबदबा बढेको र शासकहरूले पनि उनीहरूका मान्यता अवलम्बन गर्दै गएकाले खसहरूले अवलम्बन गर्दै आएका मान्यताहरूमा क्षयीकरण हुँदै गए। ________________________________________    खसहरूले गुगे नजिकको खसहरूले गुगे नजिकको पाराङमा शासन गर्दथे, पछि तिनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङला  हिमाल को बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ तिनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए।". खस र मष्टो संस्कृति: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्राचीन सिंजा राज्यको गुगेमा अवस्थित रहेको मल्लवंशका पुर्खाहरू दक्षिण पाराङको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा राज्य गरेको पाइन्छ, जसको ल्हासा राजपरिवारसँग सम्बन्ध रहेको थियो। पछि गुगेले आफूलाई स्वतन्त्र गरेको थियो। त्यहाँका शासकहरूमध्ये नागदेव र उनका पुत्र कपिललाई खस (Yatse) वंशको संस्थापक मानिन्छ। तिब्बती मूलका भए तापनि नेपालमा आउँदा हिन्दू-आर्य तथा बौद्ध दुवै संस्कृतिको प्रभावले यिनीहरूको जीवनशैली प्रभावित थियो। खसहरूले गुगे नजिकैको पुराङमा शासन गर्दथे। पछि उनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङ्गला हिमालको बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ उनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए। त्यसभन्दा पहिले यिनीहरूले चीनको तारिम उपत्यकामा खसगर (Khasgar) राज्यको स्थापना गरे। त्यसपछि ताक्लाकोटमा आफ्नो कब्जा गरे। खसहरूको उद्गमको सन्दर्भमा अर्को मत अनुसार खसहरू 'शक' जातिबाट आएका हुन् भन्ने छ। राहुल सांकृत्यायन खस र शकलाई एउटै जातिका दुई समूह मान्दछन्। शकहरू ई.पू. को पहिलो शताब्दी पहिले नै आएको र खसहरू हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिएको मानिन्छ। ओमचन्द्र हण्डा लगायत कतिपय विद्वान् यसै सिद्धान्तका पक्षधर छन्। दैलेखको संवत् १०३८ (९८१ ई.) को पहिलो नेपाली भाषाको शिलालेखबाट १००० ई.पू. देखि ५०० ई.पू. सम्म खसहरू नेपालमा आइसकेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। खसहरूको समृद्ध राजनीतिक र नगर सभ्यताको उत्कृष्ट चरण बेबिलोनियामा जुन समयमा कस्साइटहरूको शासन चलिरहेको थियो (१५९५–११५५ ई.पू.), त्यसै समयमा अर्थात् करिब १५०० ई.पू.–६०० ई.पू. (जसलाई वैदिक काल भनिन्छ), खसहरूको विभिन्न समूह बेबिलोनिया क्षेत्रबाट नयाँ ठाउँहरूमा समूह-समूहमा फैलिएर अगाडि गइरहेका थिए। तीमध्येकै एउटा ठुलो समूह इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको मैदानी भूभागतर्फ अगाडि बढ्यो। त्यो समूहले आर्य संस्कृतिको विकास गर्यो, वैदिक मन्त्रको रचना गर्यो, आख्यान र उपनिषद्हरूको रचना गर्यो; त्यो समूहले आफूलाई वैदिक आर्यको रूपमा स्थापित गर्यो। ६०० ई.पू. देखि २०० ई.पू. सम्म आउँदा दर्शन, उपनिषद्को रचना, रामायण र महाभारतबाट मानिस र देवताका सम्मानित विचारहरू र विरचित कृतिहरू रचिए। विभिन्न धार्मिक विचार र सम्प्रदाय (बौद्ध, जैन, वैष्णव) अस्तित्वमा आए। २०० ई.पू. बाट मौखिक कुरालाई सम्झन गाह्रो हुने भएकाले यसलाई संक्षिप्त रूपमा बुझ्नका लागि सूत्र रचनाको प्रारम्भ भयो। त्यसका लागि टीका र २०० ई.पू. पश्चात् विभिन्न दर्शन सूत्र, ग्रन्थ भाष्य टीका रचना भए र धार्मिक आन्दोलनले समाजमा ठुलो प्रभाव छोड्न गयो। हरिभद्रको 'षड्दर्शन समुच्चय' छैटौँ शताब्दीमा, समन्तभद्रले 'आप्तमीमांसा', बौद्ध दर्शनका विद्वान् आचार्य भावविवेकले मीमांसा, सांख्य, वैशेषिक र वेदान्तको आलोचना गरिएको 'तर्क ज्वाला' को रचना गरे। १४औँ शताब्दीतिर बौद्ध धर्मको अत्यधिक प्रभाव र वैदिक धर्मप्रतिको प्रहारबाट त्यसलाई बचाउन शंकराचार्य आक्रामक रूपमा अगाडि आए र उनले 'सर्व सिद्धान्त सार संग्रह' नामक पुस्तकको रचना गरे। इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको समथर भूभागतर्फ नगएर अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै हिमालयको काख हुँदै पूर्व नेपाली भूभागतर्फ फैलिएको खस (कस्साइट्सको शाखा) आफ्नो आदिम रीतिथिति, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा निरन्तर लागिरह्यो। त्यही समूह खस जाति थियो। यिनीहरू बेबिलोनिया र असुर सहरमा विकसित सभ्यता र देवताको विरासत साथै कालान्तरमा बौद्ध संस्कृति तथा धार्मिक प्रभावका कारण खसहरूको संस्कृतिमाथि वैदिक खस आर्यको अपहेलित व्यवहार र आफूलाई श्रेष्ठ ठहर्याउने दम्भका कारण खसहरूका देवता मष्टोलाई उनीहरूले देवताको स्थान नदिएको र वेद तथा उपनिषद्हरूमा कतै उल्लेख नगरेको कुराबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यति मात्र होइन, शिव सम्भवतः अवैदिक खसका देवता हुन् जसलाई सैन्धव सभ्यतामा अपनाएर एउटा महत्त्वपूर्ण देवताको रूपमा स्वीकार गरिएको शैव पाशुपताकृति युक्त सामग्री प्राप्त छ। वैदिक साहित्यमा शिवलाई तल्लो दर्जाको महत्त्वहीन देवताको रूपमा देखाइएको छ। पछि वैदिक संस्कृतिमाथि चारैतिरबाट प्रहार भएपछि खसहरूसँग वैदिक खसहरू पराजित भए र खसहरूलाई क्षत्रीयको श्रेणी र सर्वशक्तिमान् देवताको रूपमा शिवलाई मान्यता प्राप्त भएको मानिन्छ। शंकराचार्यको उदयपछि (१४औँ शताब्दी पछि) नेपाली तथा उत्तराखण्ड, कुमाऊँ र कश्मीरका क्षेत्रमा फैलिएका खसहरूको अहिले सम्म पनि आफ्नै समृद्ध मष्टो परम्परा र संस्कृतिमाथि ठुलो प्रहार गरियो र खस पहिचान मास्ने प्रयास गरियो। 'खस' शब्द नै अपमानित शब्दको रूपमा प्रचार गर्न सुरु गरियो। खसहरू पनि बिस्तारै वैदिक खस आर्यहरूका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक व्यवहार अवलम्बन गर्दै आफ्ना आदिम युगदेखि सञ्चित गरेर जोगाएका परम्परा छोड्दै गए र नयाँ व्यवहारहरू अवलम्बन गर्न थाले। डा. हरिश लखेडाले संविधानमा अहिले बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, संन्यासीलाई नेपालमा 'खस आर्य' मा सूचीकृत गरिएको बताउँछन्। People of Nepal का लेखक डोरबहादुर विष्टले दलितहरूलाई पनि खस हुन् भनेका छन्। कामी, दमाई, सार्कीहरूले पनि मष्टो देवताको पूजा गर्दछन्। डा. विपिन अधिकारीले नेपालमा अहिलेका क्षेत्री, बाहुन, कामी, ठकुरी, सार्की, संन्यासी, बादी, दमाई, गाईने र अन्य खसमा पर्दछन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र डोरबहादुर विष्ट खस/कसलाई युझी मूलका मान्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्य खस ऐरावतको एउटा उपशाखा (कविला) हो जसको उत्पत्ति इडावर्त हालको कश्मीरबाट भएको मान्दछन्। खसहरू तेस्रो शताब्दी ई.पू. मा इडावर्तमा रहन्थे। खसको मूल अर्थ 'राजा' वा 'क्षेत्री' अर्थात् 'योद्धा' भन्ने हुन्छ। उनीहरूको बसोबासको स्थल 'खस' बाट कश्मीर रहेको र दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा खसको एउटा समूह कजाकिस्तान र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्व हुँदै नेपालतर्फ गयो। बालकृष्ण पोखरेल खसहरूलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। प्रा.डा. गोविन्द सिंहले खसहरूमा विधवा विवाह प्रचलित थियो भन्ने मान्यता राख्दछन्। उनीहरूमा खुला समाज थियो। स्त्रीको उच्च स्थान थियो। खसको आर्यको जस्तो जकडन र बन्धनमा बाँधिएको समाज थिएन भन्ने कुराको उल्लेख गरेका छन्। बस्नेत को हुन्? माथि उल्लिखित खसहरूका विभिन्न समूहहरू जो स-साना समूहमा नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा फैलिएको हिमालयको काखमा अवस्थित भूभागमा बस्ने खसहरूको एउटा समूह बस्नेत हो। आदिकालदेखि आफ्नै शौर्य, पराक्रम, वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहास बनाउन सफल भएका कारण बस्नेतहरू इतिहासका विभिन्न कालखण्डदेखि नेपालको एकीकरणको लागि युद्धका मैदानमा अभूतपूर्व उत्साह र साहसले इतिहासमा स्वर्ण अक्षरमा नाम अंकित गर्न सफल जाति हुन्। राजा-रजौटा र राज्य सञ्चालनका प्रमुख जिम्मेवारीहरूका लागि बस्नेत सधैँ नै राज्यको सुरक्षा र सञ्चालनको निम्ति अनिवार्य जस्तै भूमिकामा रहे। "खप्तडी बस्नेतको मूल थलो खप्तड लेक (खेचराद्री) बडीमालिका पश्चिमपट्टी सेती अञ्चलमा अछाम, बझाङ, बाजुरा, थलारा, दार्चुला, बैतडी, डोटीको माझ पूर्व-पश्चिम लम्बायमान अवस्थामा रहेको स्थान हाल मानव विहीन छ। खप्तडी बस्न्यातको अवस्थन खप्तड (खेचराद्री) सेती अञ्चल बडीमालिकाको दायाँ पट्टी छ" भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बताउनुभएको छ। खप्तड लेकतिर मोटो खालको भुईँमा कालो छिट्का मिसिएको मोटो टुप्पा मसङ्ग्रिँदै गएको निगालो बाँस प्रशस्त पाइने र त्यहीँको नेटो (डाँडाको सिरान) अर्थात् बाँस पाइने नेटो "बाँसनेटो" मा बस्ने मानिसलाई बाँसनेटो — बासनेता — बस्न्याता — बस्न्यात — बस्नेत भएर बस्नेत भएको हुन सक्दछ। आजभोलि पनि गाउँघरमा यस्ता प्रशस्त उदाहरण पाइन्छ, जस्तै: तुलसीपुरबाट बसाइँ सरेर आएको तुलसीपुरे, दैलेखबाट आएको दैलेखी, सल्यानबाट आएको सल्यानी आदि। मध्यकालीन राज्य व्यवस्थामा दरबार सम्बन्धी मुद्दामामिला हेर्ने, बस्ती बसाउने र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएको मानिसलाई 'बस्नेत' भन्ने गरिन्थ्यो भन्ने मत तथ्यको नजिक लाग्छ। यसको कारण बस्नेत थरका मानिसहरूको गोत्र एउटै नहुनु पनि हो। खप्तडी बस्नेतको गोत्र कौशिक, श्रीपाली बस्नेतको गोत्र भारद्वाज, खुलाल बस्नेतको गोत्र धनञ्जय र लामिछाने बस्नेतको गोत्र गर्ग हुनाले बस्नेत जातीय भन्दा पदिय उपाधि थियो, जो विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरूलाई कार्यदक्षता, योग्यता र जिम्मेवारी वहन गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रदान गर्ने गरिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। श्रीपाली बस्नेतहरूले आफ्ना पुर्खाहरू श्रीपाल राज्यका श्रीपुर शाहीका वंशज मान्दछन्, जसबाट विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरू बस्नेत उपाधिबाट विभूषित भएको र कालान्तरमा विभिन्न थर र गोत्रका मानिस बस्नेत भएको हुन सक्छ भन्न सकिन्छ। खप्तडी बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो, श्रीपाली बस्नेतको कुलदेवता आदि मष्टो लिसिसाँकोटी, खुलाल बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो र लामिछाने बस्नेतहरू मध्य भोजपुरको अघेरीतिर कैलाशमष्टो मान्दछन् भने तेह्रथुमतिरका लामिछाने बस्नेतहरू महामष्टो कुलदेवता मान्ने गर्दछन्। मष्टो को हुन्? मष्टो सिंजा साम्राज्य अन्तर्गतका खस जातिले आफ्नो कुलदेवताको रूपमा पूजा-आराधना गर्दै आएका देवता हुन्। प्राचीन सिंजा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी लगायत कतिपय अन्य जातिका कुलदेवता मष्टो हुन्। तत्कालीन सिंजा राज्य नेपाल खाल्डोदेखि कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी सम्म फैलिएको थियो। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। मष्टोका विभिन्न भेदहरू पनि छन्। मुख्य रूपमा मष्टो २ किसिमका छन्: १. दाह्रे मष्टो २. दुधे मष्टो मष्टोको पूजा घरमाण्डौ र वनमाण्डौमा गरिन्छ। घरमाण्डौमा मूल धामी बस्ने स्थान जसलाई 'गादी' भनिन्छ, त्यसमा सेतो कपडा लगाएका झाँक्री, चमर, सोँटा सहित मष्टोको थानमा धामी गएपछि देउता चढ्दछन् र उनीहरू काँप्न थाल्दछन्। पश्चिम नेपालको हिमाली क्षेत्र 'जडान' र पहाडी क्षेत्र 'खसान' को नामले चिनिन्छ। यही खसान क्षेत्रमा खस भाषा र मष्टो संस्कृतिको विकास भएको मानिन्छ। तत्कालीन खस देशमा बस्ने बाहुनहरूको कुलदेवता मष्टो हुन्। भारतमा मुसलमान आक्रमण पछि भागेर नेपाल प्रवेश गरेका र हुकुमी शासन कालमा हुकुम प्रमाङ्गीबाट खस बनेका खसहरूको कुलदेवता मष्टो हुँदैनन् भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङ मान्दछन्। उनको अनुसार सम्पूर्ण खसहरूका कुलदेवता मष्टो हुन्। मष्टोका पिता-माता को हुन् भन्ने उल्लेख कतै पाइँदैन। मुगुतिर एउटा किंवदन्ती प्रचलित छ। उक्त मत अनुसार मष्टोको उत्पत्ति कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमा भएको थियो। महिषासुर राक्षसले तपस्या गरी ब्रह्माजीलाई रिझाएर पुरुषको हातबाट नमर्ने वरदान मागेको र वरदान पाएपछि देवताहरूलाई पराजित गरी इन्द्रपुत्रलाई पराजित गर्न पिछा गर्दा उनी भागेर हिमवत् खण्ड आउँदा मष्टोदेवको जन्म भएको थियो। कोही-कोहीले मष्टोलाई भगवान् शिवको अंशको रूपमा पनि हेर्ने गर्दछन् र १२ मष्टोका मूल स्थानमा शिवलिङ्गको स्वरूपको अवस्थितिले समेत उक्त कुरालाई औचित्यपूर्ण ठहर्याउने प्रयास गरिन्छ। अर्को मत अनुसार मष्टोलाई स्वर्गका राजा इन्द्रका पुत्र मान्ने गरिन्छ। "स्वर्गका राजा इन्द्र, धर्तीका राजा मष्टो, पातालका राजा नागराज" भन्ने उक्ति प्रचलित छ। मष्टो निराकार हुन्छन्। मष्टो शब्दको उत्पत्ति 'मस्तक' (शिर) बाट भएको योगी नरहरिनाथले मान्दछन्। उनले सुरुमा मष्टो एउटै भएको र पछि मष्टो देवता थपिँदै जाँदा बाह्र मष्टो भन्न थालिएको र बाह्र मष्टोलाई पछि वराह मष्टो, वारामष्टो समेत भन्ने गरिएको थियो। मष्टोको वाहन घोडा हो। भेडा, चितुवा र झार पनि मष्टोका वाहन हुन्। मेसोपोटामियाको मुख्य देवता Marduk (मर्डुक) बाट मष्टो भएको र मेसोपोटामिया स्थित नव-असीरियन साम्राज्यको राजधानी असुरमा स्थित तत्कालीन विख्यात देवता अहुरमज्दाको 'मज्दा' को अपभ्रंश भएर मष्टो भएको भन्ने मत छ। करिब १७०० ई.पू. तिर पहिलोपटक मेसोपोटामियामा घोडा ल्याएर आक्रमण गरी त्यहाँ विजयी भएर शासन गर्ने कस्साइट्स (खस) र उनीहरूको वाहन घोडा र कस/खसको देवता अहुरमज्दाबाट मष्टो बनेका देवताको वाहन घोडा हुनु संयोग मात्र नभई कस्साइट्सबाट खस र अहुरमज्दाबाट मष्टोको निकट र निरन्तरताको सम्बन्ध देखिन्छ। वैदिक सनातन धर्मको विकास हुनुपूर्व नै नेपालमा मष्टो धर्मको विकास भइरहेको भए तापनि हालसम्म मष्टो धर्मको विषयमा कुनै पनि प्राचीन हस्तलिखित सामग्रीहरू प्राप्त भएका छैनन्। तर मष्टो धर्म, देवता र यसको उत्पत्तिका सन्दर्भमा विभिन्न किंवदन्ती, मिथक र कहावतहरू भने प्रशस्त रूपमा पाइन्छन्। प्राचीन बेबिलोनिया/मेसोपोटामियामा मष्टोको पूर्व रूपलाई 'अहुरमज्दा' भनिन्छ र मष्टो धर्म मान्ने प्रथम व्यक्ति आदिमनाथ हुन्। आदिमनाथलाई आदिनाथ भनिन्छ। भगवान् शिवले अलकापुरी शक्तसिंह (बहादुर) लाई दिए र उनै शक्तसिंह देवताका राजा इन्द्र तथा मष्टो भए भन्ने एउटा मत पनि छ। 'मरुत' शब्दको अर्थ वायु हुन्छ, यिनै वायु देवता मरुतबाट मरुत—मउत—मष्ट हुँदै मष्टो भएको भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। मान्छेले मान्ने देवता भएकाले मान्ठ, मान्ठा, मन्ठा हुँदै मष्टो भएको अनुमान सत्यमोहन जोशीको छ। योगी नरहरिनाथले मष्टोलाई महेश्वरको अंश अवतार/अष्टमूर्ति महादेव शिव (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, चन्द्र, सूर्य र आत्मा) महा+अष्ट भुजी— महाअष्ट, महाष्ट हुँदै मष्टो भएको अड्कल गर्दछन्। मष्टोलाई निराकार बाल ब्रह्मचारी देवता मानिन्छ। पितृ स्वरूपमा वायु, प्रकृतिका स्वरूपमा लिङ्गो, ध्वजा, पताका, रक्षा सूचक हतियार आदि थापेर पूजा गरिन्छ। विक्रम संवत्को पाँचौँ शताब्दीतिर बझाङका राजा सैपाल थापाको समयमा मष्टोले राजकीय मान्यता पाएको थियो भन्ने गरिन्छ। तर लेख्य प्रमाण सन् १४५७ सुरती शाहले जारी गरेको एउटा अभिलेखमा पहिलो पल्ट मष्टो शब्दको उल्लेख गरेकाले यो नै सर्वाधिक प्राचीन मष्टो शब्द उल्लिखित अहिलेसम्मको प्रामाणिक अभिलेख मानिन्छ। खसहरूले मानी आएको मष्टो देवतालाई आर्य जातिले वेद, पुराणमा कतै उल्लेख नगरेकाले खसहरू आर्य नै हुन् भनेर मान्ने आधार नभएको एकथरी मत छ। अथर्ववेदमा खसहरूले मान्ने शिवलाई 'व्रात्य' भनेर हेपिएको र उनका अनुयायी खस जातिलाई 'व्रात्य जाति' भनेर खसालिएको छ। व्रात्य भनेको उपनयन वा यज्ञोपवीत संस्कार नगर्ने, अनार्य, वैदिक कृत्य आदि गर्ने अधिकार नभएको, जसको दश संस्कार हुँदैन भन्ने हो। आर्यका दुई समूहहरू बीचको वैमनस्यताले वा उनीहरूलाई चुनौती दिने आदिवासीहरूसँगको टकरावले यस्तो स्थिति आएको हुन सक्छ। वैष्णवहरूको वर्णाश्रम व्यवस्थालाई नमनेका हुनाले खसहरू र उनले मान्ने देवता शिवलाई व्रात्य भनेको हुनुपर्छ। आफूलाई ठुलो देखाउने र अरूलाई होच्याउने रूपमा आफूलाई देव खलक र अरूलाई राक्षस खलक भनेको हुनुपर्छ। राम्रो काम गर्ने आदर्शवान् व्यक्तिलाई देवता र अरूलाई दुःख दिनेलाई राक्षस भन्ने गरिन्छ। जरथुस्त्र धर्मग्रन्थको देवतालाई "असुर" र राक्षसलाई "दइव" भनिएको छ। ऋग्वेदमा असुर शब्दलाई १५ पल्ट नराम्रो र ९० पल्ट राम्रो अर्थमा प्रयोग गरिएको छ। असुर देवता र असुर सहरको बारेमा यसै आलेखमा अगाडि पनि उल्लेख गरिएको छ। मनुस्मृति तथा महाभारतमा उल्लेख गरिएका झल्ल, मल्ल, नट, करण, खस र द्रविडहरूलाई पाप योनिबाट जन्मिएका धर्मच्युत, व्रात्य जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। यक्ष जातिलाई खस, चीन तथा मंगोल जातिलाई दरद र पिशाच, किरात जातिलाई किन्नर र द्रविडलाई बाहिक जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। भारतको राजस्थानमा मष्टोलाई मामा देव, पहाडमा मामा ज्यू भन्दछन्। पिथौरागढमा चण्डक मष्टोको मन्दिर छ। बद्रीनाथमा मष्टोलाई घण्टाकर्ण देवता भनेर पूजा गर्छन्। दार्चुला-बैतडीतिर भूमिराज भनेर पूजा गर्छन्। लेखक तेज कार्कीले मष्टो प्रकृति पूजा (Shamanism) वा जडवाद (Animism) नै सर्वप्राचीन आध्यात्मिक चिन्तन भएको र मष्टो संस्कृति यही प्रकृति पूजक भएकाले यसको प्राचीनताको पुष्टि गर्न मिल्ने भाव व्यक्त गर्दछन्। मानव जातिले ३० हजार वर्षदेखि धर्म व्यापार र सामाजिक विभेदीकरण गर्न सिकेको नोआ हरारीको मत लेखक कार्कीले उल्लेख गरेका छन्। करिब ३२ हजार वर्ष पुरानो जर्मनीको स्टे डेल गुफामा भेटिएको सिंह मानव (पुरुष वा महिला) नै पहिलो धार्मिक चिह्न भएको (Harari, Yuval Noah (2015), Sapiens: A Brief History of Humankind, London: Vintage, P. 23/25) मान्दछन्। प्रकृति पूजाको प्रारम्भ साइबेरिया र मध्य एसियाबाट करिब २० हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको र मष्टो परम्परा पनि प्रकृति पूजामा आधारित अत्यन्त प्राचीन परम्परा भएको सम्भवतः प्राग-ऐतिहासिक कालदेखि नै सुरु भएको मान्यता छ। मष्टोको प्रादुर्भाव खसहरूका पुर्खाहरूले बेबिलोनियामा शासन गरेको समयमा भएको मान्यता एकथरीको छ। विभिन्न मष्टोहरूका विभिन्न थानहरू हुन्छन्। खोला, किनार, रूखमुनि यिनका थान हुन्छन्। यिनीहरू डरलाग्दा, मानिसहरूलाई दुःख दिने, चाँडै रिसाउने स्वभावका हुन्छन्। ढँडार मष्टोका थान खोल/ढेल्यो र घाई, दुगे। बदु मष्टोका थान कुटासिली र छरिढुस्के, थापा मष्टोको थान घोडा, मौल्याल, गुम्देव, गाईगोठ्या आदि हुन्। नेपालमा मष्टो देवताको सुरुवात कहिले, कसरी र कहाँ भएको थियो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न अड्कल, आख्यान, किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। विभिन्न मत तथा अड्कल जे जस्ता भए तापनि बझाङ जिल्लाको ढँडार नै मष्टोको उत्पत्ति भएको सर्वाधिक प्राचीन स्थल हो भन्ने कुरामा अधिकांश मानिसहरूको सहमति छ। ढँडार मष्टोको एउटा मूल धामी हुन्छ। त्यो ढँडार मष्टोका धामीको मृत्यु भएपछि मात्र अर्को धामी हुने र भित्र पूजा गर्ने अर्को धामी बन्ने गर्दछन्। बाहिर बत्ती बाल्ने र अन्य काम गर्ने अन्य हुन्छन्। ढँडार मष्टोका हालसम्म ज्ञात पुजारीहरूमा परिङ्ग्या परिवारबाट १२ पुस्ता, सुवासकोटी नयरका १० पुस्ता, सुवेदी परिवारका १२ पुस्ता र जैसी परिवारका कुशु जैसीबाट सुरु भएर हाल १८औँ पुस्ताले मूल पुजारीको रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसबाट यो मन्दिरमा मष्टो पूजाको परम्पराको प्राचीनताको अनुमान गर्न सकिन्छ। किंवदन्ती अनुसार मष्टो ढँडारमा जाँदा ढँडारका मानिसहरू खर्कमा गोठालो गएका थिए। गोठमा गाई-भैँसीका दूध राखेका भाँडाहरू खर्कबाट गोठमा आउँदा रित्तो हुने क्रम दिनदिनै हुन थालेपछि दिउँसो सबै मानिसहरू खर्क गएको बेला कसले दूध चोरेर खान्छ पत्ता लगाउनुपर्यो भन्ने हिसाबले लुकेर चियो गर्दा एउटा स्याल जस्तो जीव आएर दूध चोरेर खान लागेपछि सो जीवलाई देखेर कराउँदा उक्त जीव त्यही गोठमा आगो बालेको ठाउँबाट जमिन घस्रिएर करिब ४ किलोमिटर टाढाको पैंयादरो भन्ने ठाउँमा निस्कियो, त्यसलाई पैंयादरोको मष्टो भनिन्छ। उक्त जमिन घस्रिएर बनेको प्वाल अहिले पनि यथावत नै छ। अर्को यसै सँग मिल्दोजुल्दो किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। कुश भट्ट नामक एकजना मानिस तीर्थाटन गर्न विभिन्न तीर्थमा जाँदा शंखधारमा एउटा शिला भेटेपछि उक्त शिलालाई आफूसँग लिएर हिँडे। राती सपनामा शिलाले आफू बेबिलोनिया तिरको देवता भएको र साइपाल हिमालको प्रस्रवण क्षेत्रमा बस्न चाहेको बताएछ। त्यसपछि उनले ढँडारमा माडौँ (थान) बनाएर शिला स्थापना गरे। त्यस ठाउँमा बँदेलले गोठालाको दही चोरेर खाने गरेपछि गोठालाले बँदेल समात्न खोज्दा सबै गोठाला बेहोस भएछन् र के भयो भनेर हेर्न आउने मान्छेहरू मध्ये जसराज भन्ने गोठालालाई कम्प छुटेछ र "म मरुत हुँ तिमी खसको कुलमुली हुँ। दैत्यको प्रहारबाट भवानीलाई बचाउन आएको हुँ, मेरो मन्दिर बनाउनुको सट्टा साधारण माडौँ बनाई त्यसको गाभिरमा खोपो राख्नु र मेरो गााधी सम्झेर पूज्नु, मेरो बहिनीको पनि सम्झना गर्नु" भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ। अर्को भनाइ अनुसार बझाङको चैनपुर नजिकैको सुवेडाका जोशी ब्राह्मण शंखधार र जालन्धरबाट ढुङ्गा (शिला) को रूपमा आएको बान्नी गएपछि ती ब्राह्मणले झोली बिसाएपछि भगवान् लुप्त भए, त्यो ठाउँ देउबाँझ (बाँझको रूख) को टोड्का (ढँड वा कसै-कसैले ढँडार पनि भन्दछन्) त्यही ढँडमा मष्टोको जन्म भयो। त्यहाँ बाँधिएकाले 'बान्नी मष्टो' भनियो। त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा फैलिएकाले त्यसका भेदहरू भए। डोलने (हिँड्ने डुल्ने) भएकाले मष्टो-मष्टो भन्न थाले। १२ अङ्गालको मष्टो भन्ने पनि गरिन्छ, यसको मतलब मष्टोका १२ भेद भनेको होला। १२ ठाउँमा बसेकाले १२ उपमष्टो भनेको हो। मूल रूपमा मष्टोका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मष्टोलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। मष्टोहरूको स्वभाव वा प्रकृति हेरेर यिनीहरूलाई गुणको आधारमा सत्त्व, रज र तम गुण युक्त हुने भनिन्छ। सत्त्वगुण भएका मष्टोहरूमा दुधे मष्टो, मण्डली मष्टो, लडे मष्टो आदि पर्दछन्। रजोगुण वा राजसी गुण भएका मष्टोहरूमा दाह्रे मष्टो, रुमाल मष्टो, तेडी मष्टो, खापर पर्दछन्। तमोगुण भएका मष्टोमा कालो मष्टो, रुपा मष्टो, कैलो मष्टो, मुण्ड मष्टो आदि पर्दछन्। ढँडार स्थित दाह्रे मष्टो ज्येष्ठ र श्रेष्ठ मानिन्छन्। थापा मष्टो विद्वान् मष्टो, बाबिरो मष्टोलाई कान्छो मष्टो मानिन्छ। गुरौ मष्टो र विजय मष्टोलाई भाइराजा मष्टो भनिन्छ। मष्टो उपासना गर्दा वैदिक विधि नअपनाएर धामीले प्राकृतिक विधि अपनाएर काँप्दै पूजा गर्ने गर्दछन्। मष्टो देवताको मूर्ति हुँदैन, यसमा स्वर्ग-नर्कको परिकल्पना गरिएको पाइँदैन। मष्टोको पूजा गर्दा साह्रो-गाह्रो पर्दा पनि भाकल गरी पूजा गर्ने पनि गरिन्छ। ढँडारमा मष्टो पूजा गर्दा विभिन्न जातजातिहरूको सहभागिता हुन्छ। दाह्रे मष्टोले मष्टो थानमा बलिको लागि लिएको बोका दाँतले छिनाल्ने गरिन्छ। बलि दिने सम्बन्धमा एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। एकपल्ट बझाङी राजाले बलि दिनुपर्यो भन्दा माघको महिनामा बलि दिन मिल्दैन भनेपछि राजाले नमानी बलि दिन हठ गरेछन्। त्यसपछि राजाले निकै जिद्दी गरेपछि मष्टो चलेछ र राजाले बोकालाई गाईको बाच्छो बनाइदिएछन्। मष्टोले त्यो देखेर त्यसलाई बाघ बनाइदिए, मष्टोले बाघ बनाएको देखेर राजाले सर्प बनाइदियो। राजाले सर्प बनाएपछि मष्टोले गरुड बनाइदिए। राजाले बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधिदियो र मष्टोले पातासहित बोकाको घाँटी दाँतले छिनालिदिए। त्यो देखेर राजा रिसायो। अहिले पनि मष्टो चल्यो भने मष्टोले "तँ जिउँदो होइज म पन्छी होइजुँ, तँ खैर होइज म बाघ होइजुँ" भनी बोल्दछन्। ढँडारमा शनिबार र मंगलबार बलि (दाँतले) दिइन्छ। अरू बार दूध, चामलले पूजा गरिन्छ। पर्वको समयमा चैते दशैँमा बलि हुन्छ। जन्माष्टमीमा बलि हुँदैन। जुठो, सुतक परेको बेला मष्टोको पूजा हुँदैन। ढँडारमा नयाँ धामी निस्किए भने देउता चढेपछि दाँतले बोका छिनाल्नुपर्ने र धामी प्रमाणित भएपछि मष्टो देवताको अवतार भयो भनी ताल्कोटी राजाले धरी, पगडी, कानमा मुन्द्रा, बाला प्रदान गर्दछन्। त्यसपछि कुँवर जाति अनि ब्राह्मण जाति हुँदै अन्य हिलो पूजामा सहभागी हुन्छन्। मष्टो धामीमा मात्र आउँदछ। जुनसुकै नयाँ बाली भए पनि दाह्रे मष्टोलाई चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ। धामीले जाँड-रक्सी खानु हुँदैन। बलि दिने बेलामा धामीको स्वरूप डरलाग्दो हुन्थ्यो। त्यस्तो डरलाग्दो स्वरूप देखेर मानिसहरू डराउने भएकाले कपडाले छेकेर बलि दिने गरिन्थ्यो। जति बोका बलिका लागि ल्याइन्थ्यो ती सबैलाई दाँतले छिनालेर बलि दिने गरिन्थ्यो। बझाङी राजा गजराजले धामीको जाँच गर्न बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधेर बलि दिन ल्याएको र सो बोकालाई पातासहित दाँतले छिनालेको भनाइ छ। मष्टो भनेको एउटा मात्र हुन्छ। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो भनेको एउटै मष्टोका राजसी र कार्यकारी वा रज र सत्त्व स्वरूप हो भन्ने मत पनि छ। दाह्रे र दुधे मष्टो भनेको एउटै हो मष्टोको संयुक्त रूप हो। आइतबार र बुधबार दुधे मष्टोको पूजा गरिन्छ दाह्रे मष्टो पनि सँगै हुन्छ। जुम्लाका मानिसहरू प्रायः ढँडारमा पूजा गरेपछि त्यहाँबाट बक्साएर अन्यत्र जान्छन्। ढँडार नै मष्टोको मूल थलो भएको र यसरी विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामका मष्टोहरू मूल स्थानबाट छुट्टिएर जुन-जुन स्थानमा गएर बसे त्यसै ठाउँको नामबाट ती ती मष्टोको नामबाट चिनिन थाले। खस जातिको पुरापूर्वकालमा १२ वटा समूह रहेको र हरेक समूहले छुट्टाछुट्टै मष्टो पूजा उपासना गर्ने भएकाले 'बाह्र भाइ मष्टो' भनिएको धेरैको अनुमान छ। बाह्र भाइ मष्टो को हुन् भन्ने बारेमा मतैक्यता छैन। कहीँ-कहीँ मष्टोलाई शिवको अंश मानेर पूजा गर्ने चलन पनि छ। कतिपयले मष्टोलाई इन्द्रपुत्र भन्ने विश्वास गर्दछन्। मष्टोका ५२ वीर र १६ मर्सानीहरू सुरक्षार्थ रहन्छन् भन्ने मान्यता पनि पाइन्छ। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार एकपटक मन्दिरको नजिकै बसेर वेदपाठ गरिरहेका धवलपुरलाई असुरले टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने र उनले पढिरहेको वेदलाई जलाउने योजना बनाए। असुरको यो योजना थाहा पाएपछि मष्टोको भान्जा बान्नी मष्टोले वेदलाई मष्टोमाण्डौ नजिकै शिलामा परिणत गरिदिए र असुरको हातबाट मामा धवलपुरको ज्यान बचाए। त्यसै बेलादेखि मष्टो उपासकले भान्जालाई झोलीको देवता मान्ने गरेका हुन्। झोलीको देवतालाई मष्टोसँगै शिला स्थापना गरेर भान्जाको पनि पूजा गर्ने परम्परा चलेको हो भन्ने गरिन्छ। मष्टो सम्बन्धी एउटा आख्यान अनुसार देवासुर संग्राममा असुरहरूले पराजय भोगेपछि देवताहरूसँग शरण माग्न बाध्य भए तापनि उनीहरूको मनमा द्वेष बाँकी थियो। पछि असुर संगठित भए र उपद्रो गर्न थाले। आफूलाई पतन गराउने कारकको रूपमा दुर्गा भवानीलाई मानेर उनको अपहरण गरे। केहीले उनीमाथि बलात्कारको प्रयास समेत गरे। देवताहरूले अनेकौँ प्रयत्न गर्दा पनि देवी दुर्गालाई बन्दी बनाएको ठाउँ पत्ता लगाउन नसकेर भगवान् शंकरको आराधना गरे। त्यसपछि शंकरका शक्तिशाली गण देवता मष्टोको नेतृत्वमा युद्ध दलले दुर्गा र उनका बहिनीहरूलाई मुक्त गरी असुरहरूलाई छिन्नभिन्न पारेका हुनाले नवदुर्गाले मष्टोलाई भाइ भनी मानेकाले दुर्गा पूजा हुँदा मष्टोको आह्वान गरिनुका साथै मष्टोले देवभाग पाउने भए। मष्टोलाई दुष्टको दमन गर्ने, खराब विचारले अभिप्रेरित स्वार्थी र दुष्टात्मालाई दमन गर्ने र निमुखा र सत्यको पक्षमा कल्याणकारी देवताको रूपमा खसहरूको रक्षा गर्ने महान् देवताको रूपमा आदिकालदेखि पूजा, भक्ति र श्रद्धा गर्ने देवताको रूपमा खसहरूले पुज्दै आएका छन्। उपेक्षित, अपमानित, दुःखी मानिसहरूलाई बढ्ता स्नेह गर्ने भएकाले मष्टो समस्त खसहरूको लोकप्रिय देवता हुन पुगेका छन्। अर्को किंवदन्ती अनुसार सान्नी राज्यका राजा जसलाई सन्याल राजा पनि भनिन्छ। बाइसे राज्य कालको समयमा हालको कालिकोट जिल्लाको मेहेलमुडी गा.वि.स. मा सान्नी राज्यको राजधानी थियो। उनको राज्यमा सान खड्का र संसारे खड्का नाम गरेका २ भाइ थिए। ती दुई भाइमध्ये सानलाई दाह्रे मष्टो चढ्यो। दाह्रे मष्टो चढेपछि सीधासाधा सानले अस्वाभाविक कार्य गरेको देखेर सन्याल राजाले देउता चढ्यो कि दानव चढ्यो भनेर जाँच गर्ने विचार गर्दा राजा र देवता बीच लडाइँ भयो। राजाका दुई भाइ भान्जा र कुवेर थिए। भान्जाले केही नगरे पनि कुवेरले धनुकाँडले धामीलाई लखेट्न थाल्यो। दाह्रे मष्टो चढेका धामी त्यहाँबाट भागेर एउटा ठुलो रूखमा चढे र त्यहाँ पनि उसलाई लखेट्दै राजा आएकाले नजिकैको चुरी खोलामा फाल हालेर वेपत्ता भए। राजा पनि धामी मरे भन्ने ठानेर घर फर्कियो। धामी मरेको हल्ला फैलिएपछि उनकी पत्नी सती जाने तयारी गरिरहेको बेला धामी सर्पको कडेली (लगाम) बाघको घोडा चढेर दाह्रे मष्टो चढेका धामी आए। राजाले त्यो कुरा थाहा पाएर उनलाई मार्नको लागि ४०० भेडा राखेको खोरमा थुनेर सबै झ्याल ढोका बन्द गरिदिए। मष्टो चढेका धामीले ४०० भेडा मध्ये एउटा खसी बाहेक सबैलाई दाँतले छिनालेर मारे। त्यो देखेर भेडी गोठालो अत्यन्त दुःखी भयो। मष्टोले उसलाई सान्त्वना दिँदै उसलाई धनधान्यले पूर्ण गरी उसको सन्तान कहिल्यै नमासिने र कहिल्यै वृद्धि पनि नहुने वरदान दिए। उनका कयौँ पुस्ता बितिसक्दा पनि अहिलेसम्म उनका सन्तानहरूमा एकजना मात्र जन्मने कुराको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि पाइन्छ। सन्याल राजाले मष्टोमाथि गरेको दुर्व्यवहारले उनीहरूका घरमा सधैँ कलह अशान्ति र हैरानी भइरहने भएकाले त्यहाँबाट अन्यत्र सर्ने विचारले जाने बेला लाकुर देवतासँग बिदा हुन गए। लाकुर देवता मष्टोका भान्जाले सम्झाए र दाह्रे मष्टोको सेवा गर्ने सल्लाह दिए। सन्याल राजाले दाह्रे मष्टोको मन्दिर निर्माण गरे। आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति, राज्य दाह्रे मष्टोलाई चढाउने प्रस्ताव गरे। दाह्रे मष्टो चढेका धामीहरूसँग यस्तो प्रस्ताव राखेपछि मष्टोले "सबै राज्य सम्पत्ति चढाएपछि तँ कहाँको राजा हुन्छस्? मलाई सबै सम्पत्ति चाहिँदैन, ३ भाग लगाएर २ भाग तिम्रा भाइले बाँड्नु, १ भाग मलाई दिनु" भनेको र राजाले सोही अनुसार गरेकाले दाह्रे मष्टोले सन्यालको एक अंश खाएकाले सन्याललाई भाइपीठ्या भनेर मष्टो चढेको बेला भन्ने गरिन्छ। डा. जगमान गुरुङले जुम्ला सिंजा पाण्डुसेरामा प्रचलित १२ मष्टोका नाम उल्लेख गरेका छन्। १. आदिमष्टो २. कालो मष्टो ३. बबुरो मष्टो ४. रुमाल मष्टो ५. दुधे मष्टो ६. दाह्रे मष्टो ७. मण्डली मष्टो ८. बान्नी मष्टो ९. थापा मष्टो १०. ढँडार मष्टो ११. कावा मष्टो १२. खापर मष्टो। हुम्लाको सोरुदरामा रहेको गुरौ मष्टोलाई कसै-कसैले देवताको रूपमा मान्दैनन्। यो अत्यन्त दुष्ट स्वभावको राक्षसी व्यवहार देखाउने खालको हुने बताइएको छ। मष्टो कुन देवता हुन् भन्ने बारेमा फरक-फरक मत पाइन्छ। कसैले वायुको रूपमा, कुनै अवस्थामा साधुको रूपमा, कुनै-कुनै अवस्थामा गरुडको रूपमा र कहीँ-कहीँ बिरालोको रूपमा मष्टो रूपान्तरित हुन्छन् भन्ने मत पाइन्छ। मष्टोलाई कुल देवता र इष्ट देवताको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। कतिपय मानिसहरूले वराह मष्टो भन्ने गरेपछि जुम्लाका १२ भाइ मष्टोको अपभ्रंश रूप र जुम्लाको कालिकोट दरामा ढँडार मष्टोलाई पाण्डवको अवतार, खापर मष्टोलाई इन्द्रको छोरा भन्ने कुरा बाहुन र ठकुरीले हालेको कथामा मात्र पाइन्छ भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङले मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। कौशिक गोत्रीय बस्नेतहरूका कुलदेवता कसरी फरक-फरक? कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरूका कुल देवता दाह्रे मष्टो हुन्। पश्चिम नेपालका सबै बस्नेतहरू दाह्रे मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा मान्दछन्। पूर्वतिरबाट बसाइँ सरेर आएका बस्नेतहरू बाहेक सम्पूर्ण बस्नेत लगायत अरू धेरै थरहरूका कुल देवता पनि दाह्रे मष्टो नै हुन्। तर पूर्व नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू खापर मष्टोलाई आफ्नो कुल देवता मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। एउटै थर गोत्रका मानिसहरू बीच कुल देवता किन फरक भन्ने प्रश्न उब्जनु स्वाभाविकै हो। यो कसरी यस्तो हुन गयो, त्यस बारेमा सोधखोज र निरुपण नहुञ्जेल अलग कुल देवता मान्ने बस्नेतहरू बीच कुल देवताको बारेमा केही भ्रमहरू रहिरहने भएकाले तथ्य के हो भन्ने बारेमा उजागर गर्न आवश्यक छ। प्राचीन कालमा बाह्र भाइ मष्टोहरू ढँडारमा बसेको बेला उनीहरू बीचमा वैमनस्यता उत्पन्न भएर ठुलो द्वन्द्वको स्थिति आयो। भरसक सबैलाई मिलाएर लैजाने जेठो र सर्वाधिक शक्तिशाली दाह्रे मष्टो (जसलाई गादी मष्टो पनि भन्दछन्), उनी सबैका नायक गद्दीमा राज गर्ने भएकाले र सबैका अगुवा नायक भएकाले द्वन्द्व हुन नदिन निरन्तर प्रयत्नशील हुन्थे। निरन्तरको मनमुटाव र द्वन्द्वको स्थिति कायमै रहेको बेला एक दिन सबै भाइ खप्तडको जङ्गलमा मालिङ्गो काट्न जाने सल्लाह भयो। त्यहाँ खानको लागि रुमालमा बाबर (रोटी), ठेकीमा दही, दूध, मालिङ्गो काट्ने हतियार समेत लिएर उनीहरू गए। मालिङ्गो काटिरहेको बेला अकस्मात उनीहरूमा झगडा पर्न गयो। सबैलाई सम्झाई-बुझाई गरी शान्त गर्न जेठो दाह्रे मष्टोले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि अरू भाइले नमानेको र लडाइँले झन्-झन् उग्र रूप लिएकाले दाह्रे मष्टो रिसाएर दाह्रा किट्दै भर्खरै काटेको मालिङ्गोको ठुटाले हानेर एकजनाको खप्पर फुटाइदिए। त्यसरी खप्पर फुटाई माग्ने खापर/खापर मष्टो भनियो। अर्कोलाई कालो शिलाले हिर्काएर भगाएको, उनी उक्त शिला टिपेर भागे र अछामको विनायककोठ गए र विनायककोठे राजासँग द्वन्द्व भएपछि त्यहाँबाट भागेर विनायक भन्ने स्थानमा गएर आफूसँग भाग्दा लिएको कालो शिला त्यहीँ स्थापना गरे र कालो सिल्लो मष्टोको रूपमा स्थापित भयो। रोटी बोकेर ल्याएको रुमाल टिपेर भाग्ने खिड्कीसैनीमा गएर बस्यो र रुमाल मष्टोको नामले स्थापित भयो। अर्को भाइले सँगै ल्याएका बाबर टिपेर त्यहाँबाट भागेर जुम्लाको बाबिरो गाउँमा गएर बसेकाले बाबिरो मष्टोको रूपमा चिनियो। दूध-दही बोक्ने अलि सोझो अरूसँग झगडा नगर्ने सोझो भाइलाई आफूसँगै बस्न आग्रह गरेको र आफू पछिको स्थान ग्रहण गर्न सक्ने छुट दिएकाले उनी दुधे मष्टो कहलाएर उनलाई आफू पछि दूधको धार दिने व्यवस्था मिलाए। सबै भाइको आ-आफ्नो स्थान पाएकाले उनलाई ढल्लुको भाग दिए र त्यहाँ उनको धाम स्थापित गरे। उता खप्पर फुटाई मागेको खप्पर/खापर मष्टो त्यहाँबाट भागेर डोटी क्षेत्रतिर गए। त्यस समयमा डोटी, बोगटान, दार्चुला, कत्युरी राजवंशको अधीनमा थियो। कत्युरी राजवंशको स्थापना सातौँ शताब्दी आसपासमा सम्राट बासुदेवले गरेका थिए। यो राज्यको पहिलो राजधानी जोशी मठ र दोस्रो राजधानी बैजनाथ रणचुलाकोट थियो। यिनीहरू भगवान् केदारनाथ (शिव) भगवान्का भक्त थिए। यिनीहरू स्वामी कार्तिकेयको पूजा गर्दथे र कार्तिकेयबाट कार्तिकेयपुर र कार्तिकेयपुरका शासक भएकाले उनीहरूको वंशलाई कत्युरी वंश भनिएको मान्ने गरिन्छ। वैशाख शुक्ल मोहनी एकादशीको दिन कार्तिकेयलाई कार्तिकेयपुरबाट डोटीमा ल्याएपछि मोहनी एकादशीबाट उनलाई मोहण्याल नामले ख्याति प्राप्त भयो। यिनै मोहण्याल कत्युरीहरूका कुल देवता हुन्। कार्तिकेयको जन्मेको बारेमा पनि रोचक किंवदन्ती छ। भगवान् केदारनाथ (शिव) का दुई पुत्रहरूको जन्म भयो, गणेश र कार्तिकेय। दुई पुत्रको जन्म भएपछि केदारनाथ अत्यन्त खुसी भए र उनले आफ्ना दुई पुत्रको बारेमा जान्न जोशीमठका ज्योतिषीलाई देखाउँदा ज्योतिषीले गणेश महान् विद्वान्, बुद्धिमान् हुने र कार्तिकेय महान् बलशाली हुने, ती कार्तिकेय मूल नक्षत्रमा जन्मेको र केदारनाथलाई अनिष्ट हुने कुरा बताएपछि मोहनीलाललाई केदारनाथले तामाको ढोलभित्र हाली मन्दाकिनी नदीमा बगाइदिए। यो नदी हिमालयको चोरबारी दहबाट उत्पन्न भएर सोन प्रयागमा कालीगङ्गासँग र बद्रीनाथबाट आउने अलकनन्दा नदीसँग रुद्र प्रयागमा मिल्दछ। नदीमा अलि तल गोविन्दघाट नामक स्थानमा माझीले जाल हानिरहेको बेला अयोध्याका राजा घोडामा सवार भएर त्यहाँ पुगे। मन्दाकिनी नदीमा मोहण्याललाई हालेर बगाएको तामाको ढोल बग्दै त्यहाँ आएको देखेर त्यो के चिज हो भन्ने कौतूहलता लागेर राजाले माझीलाई जाल हान्न लगाएर त्यसलाई नदी किनारमा ल्याउन लगाए। माझीले त्यो ढोललाई जालमा पारेर नदी किनारमा ल्यायो। अलि पर नदी किनारमा लिएर राजाले त्यो ढोल खोलेर हेर्दा त्यसबाट बालक मोहण्याल निस्किए। उक्त ठाउँ त्यसै गोडियाको नामबाट गोविन्दघाटले प्रसिद्ध भयो। मोहण्याललाई विश्व भित्रका सन्ततिले उत्सवपूर्वक पूजाआजा गरे। त्यसबेला तामाको ढोल बजाउने कश्यप गोत्रीय ऐरी मोहण्यालको ढोली भयो। उता भागेर डोटी पुगेको खापरे/खापर मष्टोले मोहण्यालको माटो (राज्य) जहाँ "१२ बोघानका राजा मोहण्याल हुन्" भन्ने गरिन्छ, त्यहाँ गएर बलजफ्ती उनको पहाडी भू-भागमा कब्जा जमाएर आफ्नो हैकम जमाउन खोज्ने र त्यहाँका मानिसलाई दुःख दिएर आतंक मच्चाएको थियो। त्यस्तो स्थितिमा त्यही देवभूमिको देउताहरूले बडातोडो देउतालाई पुकारा गर्दै भने: "जान दैत्य बडातोडो मालथली जान। मोहण्याल दैत्यको दलु कत्युर लान..." देउताले यस्तो पुकार गरेकाले बडातोडो देउता मोहण्याललाई लिन मालथली हुँदै कत्युर गयो। "गयो दैत्य बडातोडो, बतासैको स्वर। आयो दलु मोहण्यालको बादलकी ढिक।" मोहण्यालको आगमन पछि मोहण्यालले आफ्नो गणलाई निर्देशन दिँदै भने: "मिल्ला छौ त खापरे, हामुसित मिल। नै त मिल्ला खापरेकी लाँत तेरी ठीक। केदारका दाहिने तिर तुड्या तुड्या पानी। नै त मिल्ला खापरेकी समाई ल्याए रानी। केदारैका गाथ मुनि थुम थुम केला। नै त मिल्ला खापरेका समाई ल्याए चेला।" त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी देउताहरूले मोहण्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा मोहण्यालको खापरले दाँत भाँचिदिएको र मोहण्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो र आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टोका धामी एक खुट्टाले लङ्गडो भएर काँप्ने गर्दछन्। त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी-देवताहरूले माहेन्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा माहेन्यालले खापरको दाँत भाँचिदिएको र माहेन्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो। आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टका धामीहरू खापर मष्टको पूजा गर्दा जमिनभन्दा अलि अग्लो अठारो (टाँड) बनाएर, त्यसलाई माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउलाले बारेर खापरको पूजा गर्छन्। माहेन्यालले बायाँ खुट्टा भाँचेकाले खापरका धामीले काँप्दा बायाँ खुट्टा भाँचिएको आफ्नो देवताको नक्कल गरेर बायाँ खुट्टा उठाएर दायाँ खुट्टाले मात्र खोच्याउँदै काँप्ने र नाच्ने गर्छन्। अरू समयमा समेत घरको देवता राखेको कोठाको झ्यालमा माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउला राख्ने चलन छ। खापर मष्ट पुज्ने खप्तडी बस्नेतहरूले आफूलाई प्रकृति पूजक हौं भन्ने गरे तापनि उनीहरूले खापर मष्टको बायाँ खुट्टा भाँचिएको मूर्तिको पूजा गर्ने गर्दछन्। यस्तो सयौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा पूजिँदै आएको घुँडाबाट बायाँ खुट्टा भाँचिएको, जनै लगाएको र कुर्सीजस्तो आसनमा बसेको खापर मष्टको धातुको प्राचीन मूर्ति कैलालीको मडकाैनाका बस्नेत परिवारमा सुरक्षित रूपमा पूजा स्थलमा रहेको र पूजिँदै आएको पाइन्छ। यस्तो मूर्ति राखिएको भँडारको झ्यालमा पूजा गर्दा माहेन्यालले नदेखुन् भनेर उनलाई छेक्नका लागि सधैं स्याउला राखिन्छ। खापर मष्टको पूजा गर्दा बोकाको बलि पनि भुईँमा दिन नमिल्ने भएकाले घरको माथि अठारोमा वा बाहिर पुज्दा जमिनमाथि बनाएको अग्लो टाँडमा दिने गरिन्छ। खापर मष्टको पूजा ३ वर्षमा १ पटक (वनदेवी कालिकासँगै राखेर) गर्ने गरिन्छ। यसरी माहेन्यालसँग नराम्रोसँग पराजित भएपछि आफ्नो बस्ने ठाउँ कतै नभएको र पश्चिम, उत्तर, दक्षिण र पूर्वतिर समेत माहेन्यालको राज्य भएकाले त्यहाँबाट खापर मष्ट र त्यसका अनुयायी तथा खापर मष्टका पूजक बस्नेतहरू देवतासहित भागेर पूर्वतिर लागे। युद्धमा धेरै धनजनको क्षति भएको र नजिकै बस्दा १२ बथानका राजा समेत रहेको माहेन्यालको सधैं भय रहिरहने भएकाले डोटी क्षेत्रबाट भागेर गएकाहरू र तिनका सन्तानहरू गण्डकी क्षेत्रको लमजुङ आसपासमा बसोबास गरे। पछि द्रव्य शाह लिगलिगकोटको दौडमा विजयी भएर राजा भएको समयमा द्रव्य शाहका नजिकका सहयोगीको रूपमा उनीहरू त्यहाँ रहे र पछि गोरखा दरबारका विश्वासपात्र बने। सहयोगीमध्येका भूपालमानका सन्तान गोरखा मै बसे र वंशराजका छोराका सन्तान पूर्वतिर हान्निए। तिनीहरू त्रिशूली पार गरेर नुवाकोट र नुवाकोटपछि दोलखातिर गए। त्यहाँका मानिसहरूसँग मिल्न नसकेपछि स्थानीय मानिसहरूले खप्तडी बस्नेतहरूलाई लखेटे। त्यहाँबाट भागेर वेताली गए। वेतालीका मानिसले पनि त्यहाँबाट लखेटेर लिखु खोलामा सुनुवारहरूको किपट भएको जमिनमा गए। पछि सुनुवारले त्यहाँबाट पनि धपाउन खोज्दा सुनुवारलाई चलनचल्तीको तिरो तिरेर बसे। केही समयपछि उनीहरूका सन्तानमध्ये एक भाइ सोलु र अर्को भाइ भोजपुरतिर गए। भोजपुरका शक्तिशाली राईले आफ्नी छोरीमाथि आँखा लगाएकाले राईबाट छोरी जोगाउन भागेर दूधकोशीको पश्चिम किनारातिर बसाईँ सरेको र यसरी गण्डकी क्षेत्रबाट पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खापर मष्टका अनुयायी बस्नेतहरू फैलिएर बसेको हुँदा उनीहरूसँगै खापर मष्ट उनीहरू बसोबास गरेको क्षेत्रतिर कुलदेवताको रूपमा मानिँदै आएको हो। पूर्वबाट बसाईँ सरेर पुनः पश्चिम तर्फ गएका अत्यन्तै नगण्य संख्याका बस्नेतहरूबाहेक पश्चिम तर्फ अनादिकालदेखि बस्दै आएका बस्नेतहरूले खापर मष्ट मान्ने गरेको पाइँदैन। १२ भाइ मष्टहरू धडाँर छोडेर विभिन्न ठाउँमा गएपछि दाह्रे मष्ट धडाँरमा भइरहे र उनका अनुयायी खप्तडी बस्नेतहरूको एउटा ठूलो समूह पनि त्यही रह्यो। लामो समयपछि जनसंख्या वृद्धि हुँदै जाँदा दाह्रे मष्टको एउटा पीठको रूपमा मुगुको खत्याड डाँडा कौवामा दाह्रे मष्टको माडौं स्थापना गरी कावा मष्टका रूपमा स्थापित भए। कौवाबाट कफल्लामा मष्ट सरेर आएको बताइन्छ। कफल्लामा मष्टको ख्याति चारैतिर फैलिएपछि ठूलो संख्यामा मानिसहरू आउने र ठूलो संख्यामा बलि चढ्ने गर्दा, बलि चलेको बेला धामीको श्रीमतीले दाह्रे मष्टप्रति नकारात्मक र दुर्वच्य बचन बोलेकाले त्यसको परिणाम स्वरूप उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि दाह्रे मष्ट त्यहाँबाट बिजुली डाँडामा सरेर गएको र दार्नागाउँ र सिमपाखा गाउँलाई श्राप दिएको कारण अहिले पनि ती गाउँहरू उजाड भएर बस्ती हराएर गएको पाइन्छ। बिजुली डाँडामा केही समय बसेपछि त्यहाँबाट जाजरकोटको पैंकमा दाह्रे मष्ट सरेर गए। हाल बिजुली डाँडामा दुधे मष्ट मात्र रहेका र दाह्रे मष्ट पैंकमा सरेका छन्। यसरी विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न स्थानमा मानिसहरूको बसाईँसराइसँगै उनीहरूले मान्ने कुलदेवता सँगसँगै जाने हुनाले दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू विभिन्न ठाउँमा बसाईँ सरेर गएको र त्यहाँ दाह्रे मष्टका मन्दिर स्थापित हुँदै गएको पाइन्छ। बझाङको धडाँरबाट दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू मुगु, जुम्ला, दैलेख, जाजरकोट, सल्यान, रुकुम, रोल्पा जस्ता पहाडी जिल्लातिर बसाईँसराइ गर्दै मष्ट माडौं स्थापित गर्दै गए। पछि तराईको राज्य एकीकरण र औलो उन्मूलनपछि सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान आदि जिल्लाबाट दाङ; जुम्ला, कालिकोट, मुगु, दैलेख जस्ता पहाडी क्षेत्रबाट सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र अछाम, डोटी, बझाङ, बाजुरा आदि स्थानबाट कैलाली कञ्चनपुर जस्ता तराईका जिल्लामा बसाईँसराइ गरेर आएका खप्तडी बस्नेतहरूले तत् तत् स्थानमा आफ्ना कुलदेवताको स्थापना गर्दै गए। यसरी विभिन्न ठाउँ जहाँ मष्टको स्थापना भयो, त्यसै ठाउँको नामबाट मष्टको नाम पनि रहन गयो। जस्तै: धडाँर गाउँबाट धडाँर मष्ट, बडु गाउँबाट बडु मष्ट, थार्प गाउँबाट थार्प मष्ट, बिजुली डाँडाबाट बिजुली मष्ट, कौवा गाउँबाट कावा मष्ट, पैंक गाउँबाट पैंक मष्ट आदि। १२ मष्ट जहाँ-जहाँ उत्पन्न भए, त्यहाँका मूल थलोहरूमा शिवलिङ्गहरू स्वतः उत्पन्न भएको मानिन्छ। यो कतै विभिन्न नामका शिलाको रूपमा र कतै शिवलिङ्गको स्वरूपमा प्रकट भए। मष्टलाई कतै शिवको सहयोगी र कतै शिवको अंशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। मष्टको माडौं तथा घरमा मष्ट स्थापना गरेको स्थानमा शिवलाई सिद्ध वा महादेवको रूपमा ध्वजा टाँग्ने गरिएको हुन्छ। सिद्ध (शिव) सात्त्विक देवता भएकाले बलि नचढाउने र उनलाई पानीको धार दिने गरिन्छ। त्यस्तै दाह्रे मष्टसँगै दुधे मष्टलाई पनि स्थापना गर्ने गरेको स्थिति भनेको मष्ट मूल रूपमा दाह्रे र दुधे मात्र हुन्छन्। दाह्रे र दुधे भनेको एउटै मष्टको दुई रूप सात्त्विक र राजसी भन्ने मान्यता पनि छ। त्यसैकारण दुधे मष्टलाई दूधको धार र दाह्रे मष्टलाई रक्त बलि दिने गरिन्छ। एउटै गुवारा (गुठी/पूजास्थल) भित्र ३ प्रकारका धार (पानी, दूध र रगत) चढाउने कार्य दार्शनिक हिसाबले मानिसले जीवन र जगत्को व्याख्या सृष्टि, स्थिति र संहारको सचेतनात्मक सांकेतिक अभिव्यक्तिको सूक्ष्म चेतनाको स्वरूपको अर्थमा लिन सकिन्छ। • जल (पानी): सृष्टिको प्रतीक हो। जीवनको प्रारम्भ वा सृष्टिको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। • दूध: स्थितिको प्रतीक हो। अर्थात् मानवीय कर्मको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। मानिस बाँच्नका लागि, पुरुषार्थका लागि र जीवनको सार्थकताका लागि कर्म गर्नुपर्दछ। कर्मबाट नै दूध, अन्न, फलफूल जस्ता कुराहरू प्राप्त हुन्छन्। • रगत (बलि): संहारको प्रतीक हो। संसारमा जन्मेपछि संहार वा अन्त्य अनिवार्य छ। यसबाट मुक्ति पाउन वा यसलाई छल्न सकिँदैन भन्ने कुराको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। यो माथि उल्लेखित उच्च तहको पूर्वीय दर्शनको उत्कृष्ट र समृद्ध अभिव्यक्ति पनि हो। यसले ईश्वरप्रतिको आस्था, कर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको मोहबाट मुक्तिको प्रेरणा पनि दिन्छ। पूर्वीय दर्शनमा स्वर्ग, मर्त्य र पाताल लोकको गरिएको परिकल्पनाको सांकेतिक अभिव्यक्ति तर्फ पनि यसले संकेत गर्दछ। यसरी खप्तडी बस्नेतहरूले अपनाएको देवता र पूजा विधिहरू केवल धार्मिक आस्था र विश्वास मात्र नभएर जीवन, जगत्, कर्म आदिलाई बुझ्ने, बुझाउने र व्याख्या गर्ने अत्यन्तै उच्च तहको दार्शनिक चेतना पनि हो भन्न सकिन्छ। ________________________________________ सन्दर्भ सामग्रीहरू • (१) आचार्य, राजेन्द्र कुमार: पचहत्तर जिल्लाको लोककथा (संकलन र सम्पादन), २०७३, काठमाडौँ: ने.प्र.प्र. पृ. ११४-११५। • (२) खड्का, रामबहादुर: मष्ट संस्कृति र परम्परा। • (३) भट्टराई, विश्वनाथ: प्राचीन डोमेटी (डोटी) राज्यको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहास (आलेख)। • (४) कार्की, तेज: के हो मष्ट संस्कृति? यस्तो छ यसको इतिहास (आलेख), golkhabar.com। • (५) मष्टो कुलदेवता प्रतिष्ठान: मष्टो इतिहास र संस्कृति। • (६) प्रज्ञा (पूर्णाङ्क ९७): वर्ष ४४, अङ्क २, २०६९ चैत। • (७) Regmi, D.R.: Medieval Nepal. • (८) Grierson, George Abraham: Linguistic Survey of India. • (९) Pokhrel, Balkrishna: Ancient Khas Culture. • (१०) Sharma, Balkrishna: The Origin of Khas System in Hinduism and its Relevance in the Present Context. • (११) Wikipedia: <nowiki>https://dty.wikipedia.org</nowiki> । [[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १५:४२, ११ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर-६, दाङ == == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत''' '''तुलसीपुर-६, दाङ''' कौशिक गोत्र के हो? यसको इतिहासको बारेमा धेरै मानिसहरूका लागि यो रहस्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। आफूलाई कौशिक गोत्रका भन्नेहरूले पनि यसको बारेमा सामान्य जानकारी समेत राख्ने गरेको पाइँदैन। त्यसकारण सामान्य पाठकलाई जानकारी होस् भनेर यो सानो प्रयास गरिएको छ। भारतमा कौशिक वा उलूक एक सम्प्रदाय हो। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा कुशिक नामका एक प्रख्यात मुनिको उल्लेख पाइन्छ, जो लकूलीशका शिष्य थिए। उनको नाममा उलूक सम्प्रदायको नाम कौशिक रह्यो। कुशिक नामका एक अर्का ऋषि पनि थिए, जो भगवान् विष्णुका भक्त र सामवेदी थिए। उनी ब्राह्मण थिए। उनको सामगान प्रसिद्ध थियो। उनको कथा तथा नारदको साम वा गायन सिक्ने कथा पनि प्रख्यात छ। कुशिक ऋषिका अनुयायी वा वंशजहरू पनि कौशिक भनिन्छन्। ब्रह्माका एक पुत्रको नाम कुश थियो, जो राजा पनि बने। यिनी कुशका वंशज पनि कौशिक भनिए। ब्रह्माका पुत्र भएका कारणले उनी कुश ब्राह्मण भए र उनका सन्तान कौशिक। कुशका चार पुत्र भए— कुशाम्ब, कुशनाभ, असुर्र्तजस र वसु। कौशिक गोत्रीय क्षत्रीय र ब्राह्मण दुवै पाइन्छन्, तर दुवैका पूर्वज विश्वामित्र थिए भन्ने कुरामा मतभेद पाइन्छ। ऋषि विश्वामित्रलाई पनि कौशिक भनिन्छ। विश्वामित्र क्षत्रीय थिए। गोत्र परम्परामा ब्राह्मणलाई छोडेर अन्य जातिहरूका मानिसको उनीहरूका गुरुहरूको नै गोत्र हुने गर्दछ, जस्तै: भगवान् रामको गोत्र उनका कुलगुरु वशिष्ठको नाममा रह्यो। अर्थात् भगवान् राम वशिष्ठ गोत्रका थिए। त्यस्तै प्रकारले विश्वामित्रको गोत्र पनि कौशिक भयो, किनभने ब्राह्मण कुलमा उत्पन्न भएका ऋषि कुशिक उनका गुरु थिए। यसैकारण ऋग्वेदमा उनलाई कौशिक भनिएको छ। उनलाई कौशिक भन्नुको अर्को कारण पनि छ। त्यस अनुसार विश्वामित्र ब्रह्माका एक पुत्र कुशका वंशज थिए, जसका कारण उनलाई कौशिक भनियो। केही ग्रन्थमा गाधिलाई कुशाम्बका पुत्र र अन्य केही ग्रन्थमा उनलाई कुशनाभका पुत्र बताइएको छ। यिनै गाधिका पुत्र विश्वामित्र थिए। विश्वामित्र जन्मले क्षत्रीय मान्दै आएको कारणले उनलाई ब्रह्माको पुत्र कुशका वंशज मान्न धेरै मानिस तयार छैनन्। किनभने यो कुरालाई मान्ने हो भने विश्वामित्रलाई ब्राह्मण मान्नुपर्ने हुन्छ, जो उनीहरू मान्न तयार छैनन् र यो विश्वामित्रलाई क्षत्रीय मानिरहेको परम्पराको विपरीत हुन जान्छ। हरिवंश पुराण र प्रायः अन्यत्र कतिपय ग्रन्थका अनुसार गाधि कुशाम्बका भाइ कुशिकका पुत्र थिए र इन्द्र स्वयम् गाधि बनेर अवतरित भएका थिए। यसबाट यो वंशको नाम कौशिक रह्यो। गाधिपुत्र विश्वामित्रलाई कौशिक भन्ने कारण यही थियो। हरिवंश पुराणको प्रथम पर्वको २७ औँ सर्गको श्लोक १२-१६ मा यसलाई स्पष्ट भाषामा उल्लेख छ। यसमा भनिएको छ कि कुशिकले इन्द्रको समान पुत्र पाउने इच्छाले तपस्या गर्न थाले, तब इन्द्र भयभीत भएर स्वयम् उनको पुत्र बनेर उत्पन्न भए। राजा कुशिकले एक हजार वर्ष तप गरेपछि मात्र इन्द्रको ध्यान कुशिकतिर गएको थियो। अति उग्र तप गरेर पुत्र पाउन उनी समर्थ देखेर सहस्राक्ष पुरन्दरले उनीमा आफ्नो अंश स्थापित गरे। यस प्रकार इन्द्र कुशिकका पुत्र बनेका थिए। (१३-१५) श्लोकमा भनिएको छ:<blockquote>''स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्।'' ''पौरुः कुत्स्योऽभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत।।''</blockquote>यदि विश्वामित्र जन्मजात क्षत्रीय थिएनन् भने सम्भव छ कुशाम्ब र कुशिक नामका अन्य कुनै व्यक्ति थिए होलान् जो क्षत्रीय थिए र ब्रह्माका पौत्र कुशाम्ब जो ब्राह्मण थिए, उनी अर्कै थिए। अनेकौँ ग्रन्थमा गाधिका पिताको नाम कुशनाभ तथा कुशनाभका पिताको नाम कुश तथा कुशका पिता ब्रह्माको उल्लेख पाइएको कारण भ्रम तथा विवादको स्थिति कायमै छ। यस प्रकार जो ब्राह्मण कौशिक गोत्रका हुन्, ती या ब्रह्माका पुत्र कुशका वंशज हुन् वा कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। कौशिक गोत्रीय ब्राह्मण कौशिक (विश्वामित्र) जो क्षत्रीय हुन्, उनका सन्तान हुन् भन्ने कुरा विश्वसनीय लाग्दैन। सम्भवतः कुशिक नामक ब्राह्मण विश्वामित्रका गुरु रहेका हुन सक्छन्, जसबाट विश्वामित्रको गोत्र कौशिक भएको होस्। तर कान्यकुब्ज तथा कतिपय ब्राह्मणहरू कौशिक गोत्रीय छन्। कतिपय विद्वान्‌ले उनीहरू कौशिकका सन्तान हुन् भन्ने कुरामा मतभेद राख्दछन्। जो कौशिक गोत्रीय क्षत्रीयहरू छन्, ती विश्वामित्रका वा क्षत्रीय राजा कुशिकका वा उनका पूर्वजका गुरु कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। अन्य कौशिक जातिहरूका पूर्वजका गुरु पनि सम्भवतः ब्रह्मर्षि कुशिक नै थिए। नेपालको कोशी नदीको किनारमा विश्वामित्रले तपस्या गरेर ऋषिको दर्जा प्राप्त भएको भन्ने उल्लेख छ। महाभारतमा पनि यो नदीको कौशिकी नामबाट उल्लेख गरेको पाइन्छ। कोशी नदीको किनारमा बस्ने भएको कारण त्यहाँका मानिसलाई कौशिक भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। प्राचीन उलूक वा कौशिक सम्प्रदाय तथा वैशेषिक शैव दर्शनसँग पनि कौशिकको सम्बन्ध पाइन्छ। कुनै कौशिकको सम्बन्ध कुशिक ब्रह्मर्षि र केहीको सम्बन्ध केवल सप्तकोशी नदीसँग रहन गयो। कौशिक 'उल्लू' वा लाटोकोसेरो नामक पक्षीलाई पनि भनिन्छ, तर यो पक्षी मूर्ख वा लाटो भने पटक्कै हुँदैन। === विश्वामित्र र कौशिक गोत्र === विश्वामित्र वैदिक कालका विख्यात ऋषि थिए। उनी महान् र तेजस्वी महापुरुष थिए। ऋषि धर्म ग्रहण गर्नुपूर्व उनी महान् प्रजावत्सल राजा थिए। उनले गायत्री मन्त्रको रचना गरेका थिए। '''क्षत्रीय राजाको रूपमा:''' प्रजापतिका पुत्र कुश (श्रीरामका पुत्र कुश होइनन्) का पुत्र कुशनाभका पुत्र राजा गाधि थिए। विश्वामित्र तिनै गाधिका पुत्र थिए। एकदिन राजा विश्वामित्रले आफ्नो सेना लिएर वशिष्ठ ऋषिको आश्रममा गए। विश्वामित्रले उनलाई प्रणाम गरेर त्यहीँ बसे। वशिष्ठ ऋषिले उनको यथोचित सत्कार गरे र उनलाई केही दिन आश्रममा बसेर आतिथ्य ग्रहण गर्ने अनुरोध गरे। आफूसँग रहेका धेरै सेनासहित बस्दा ऋषिलाई गाह्रो हुने ठानेर विश्वामित्रले विनम्रतापूर्वक बिदा हुने अनुमति मागे, तर वशिष्ठ ऋषिले अत्यधिक अनुरोध गरेको हुनाले केही दिनको लागि उनको अनुरोध स्वीकार गरे। वशिष्ठजीले नन्दिनी नामक गाईलाई आह्वान गरेर विश्वामित्र तथा उनका सेनाहरूका लागि ६ प्रकारका व्यञ्जन तथा सम्पूर्ण प्रकारका सुख-सुविधाको व्यवस्था गरिदिए। वशिष्ठको आतिथ्यले विश्वामित्र र उनीसँग आएका सबै मानिस प्रसन्न भए। नन्दिनी गाईको चमत्कार देखेर विश्वामित्रले त्यो गाई वशिष्ठसँग मागे, तर वशिष्ठले यो गाई कुनै हालतमा पनि दिन अस्वीकार गरे। वशिष्ठको यस्तो जवाफबाट विश्वामित्रले त्यो गाई जबरजस्ती पक्रेर ल्याउन आदेश दिए र उनका सैनिकले लौरोले हान्दै गाईलाई लैजान थाले। नन्दिनी गाई क्रोधित हुँदै सैनिकबाट आफ्नो बन्धन छुटाएर वशिष्ठकहाँ आएर विलाप गर्न थालिन्। वशिष्ठले भने, "हे नन्दिनी! यी राजा मेरा अतिथि हुन्, त्यसैले म यिनलाई श्राप दिन सक्दिनँ र यिनीसँग विशाल सेना छ, त्यसैले युद्धमा विजय हासिल गर्न पनि सक्दिनँ। म आफूलाई विवश अनुभव गरिरहेको छु।" उनका यी कुरा सुनेर नन्दिनीले वशिष्ठ ऋषिसँग आफूलाई लड्न अनुमति मागिन् र अन्य उपाय केही नदेखेपछि उनले अनुमति दिए। आज्ञा पाउनासाथ नन्दिनीले योगबलले अत्यन्त पराक्रमी मारक शस्त्रास्त्रहरूले युक्त योद्धा उत्पन्न गरिन् र तिनीहरूले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्न थाले। आफ्नो सेनाको विनाश देखेर विश्वामित्रका सय पुत्र रिसाएर वशिष्ठलाई मार्न दौडिए। वशिष्ठले उनीहरूमध्ये एक जनालाई छोडेर सबैलाई भष्म गरिदिए। आफ्नो सेना तथा पुत्रहरूको विनाशपछि विश्वामित्र अत्यन्त दुःखी भए र छोरालाई राज्य सुम्पेर हिमालयको कन्दरामा कठोर तपस्या गरेर महादेवलाई खुसी पारेर उनीबाट दिव्य शक्तिहरूको साथै सम्पूर्ण धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गरे। ---- === नेपालका केही लोकप्रिय गोत्रहरू === * '''अगस्ति:''' ढुङ्गेल * '''अङ्गिरा:''' जोशी, शाही, सेढाईं, सौनक। * '''अत्रि:''' चापागाईं, मिश्र, अधिकारी, अर्याल (अर्जेल), वस्ती, गौतम, बम, भट्ट (पशुपति), खतिवडा, ओझा। * '''आत्रेय:''' देवकोटा, दुवाडी, अर्याल, भट्ट, खड्का (कालकोट), दुलाल, पौडेल, पोखरेल (पानी), शर्मा, सिग्देल, थापा (बगाले)। * '''उपमन्यु:''' मैनाली, ढकाल, बर्तौला, भट्ट (दुवाल), पाण्डे। * '''रवि:''' शाह, कल्याण (ठकुरी)। * '''साङ्ख्यायन:''' पाण्डे (देश)। * '''शाण्डिल्य:''' काफ्ले, पाठक, प्रसाईं, तिवारी। * '''भारद्वाज:''' अधिकारी, भट्ट (पुल्याई), चौलागाईं, देवकोटा, जमकरट्टेल, लोहनी, निरौला, पन्थी, पाण्डे (कुलेटा), पन्त, पोखरेल (दूध), शाही, शिवाकोटी, सुवेदी, थामी (अधिकारी), थपलिया, वाग्ले। * '''धनञ्जय:''' बस्याल, भुसाल, बस्नेत (खुलाल), बुढाथोकी (खुलाल), धमला, गुरागाईं, हुमागाईं, कार्की (खुलाल), खड्का (खुलाल), कुकुरकाटे, कुँवर, पङ्गेनी, रिजाल, थापा। * '''विश्वामित्र:''' भट्ट। * '''कश्यप:''' शाह, शाही, रायमाझी, घिमिरे, गोदार (थापा), कठायत, गर्तौला, अधिकारी (भँडारे, खिलचिने, कौबाली), बोगटी, बुढाथोकी (सोदारी), बडाल, भट्ट (कलौनी), मुस्याल, गड्तौला, हाडा, कुमाल, तिवारी। * '''कौण्डिन्य:''' आचार्य, न्यौपाने, प्याकुरेल, पनेरु, सापकोटा, भण्डारी (काला), सत्याल, मरासिनी, पराजुली, बास्कोटा, त्रिताल, खड्का, जोशी, खरेल, पाठक, थापा (बगाले र गाम्ले)। * '''कौशल्य:''' पाठक, थामी (क्षेत्री)। * '''कुण्डिन:''' त्रिताल, बन्जाडे। * '''कौशिक:''' खप्तडी (बस्नेत, खड्का, विष्ट, बुढाथोकी), रेग्मी, पाठक, गौडेल, भण्डारी, रिमाल, सन्जेल, शाही (सिँजापति), लामिछाने, ढुङ्गाना, धिताल, फुयाँल, तिवारी, माझी, लुइँटेल, थामी, पुडासैनी, बानियाँ, रघुवंशी, विडारी, बम (छत्याल ठकुरी), बास्ताकोटी। * '''गौतम:''' चन्द, बम (ठकुरी), दङ्गाल, पाण्डे (पल्लु), त्रिपाठी, तिवारी। * '''गर्ग:''' बास्तोला, लामिछाने, भुर्तेल, चुडाल, भट्ट (लामिछाने), खेतान, थापा (लामिछाने), रोका, गजुरेल। * '''गौतम:''' चन्द, त्रिपाठी, भेटुवाल, रिसाल, शाह (कास्की खण्ड)। * '''घृतकौशिक:''' सुतार, कार्की (सुतार), बराल, पण्डित, खनाल, नेपाल, बराइली। * '''पाराशर:''' धिमाल (खस), कार्की (लामा), कट्टेल, मरहट्टा। * '''वशिष्ठ:''' भण्डारी (थानसिङ्गे), भट्ट (ताप्लेजुङ्गे), हठ्ठराई, चालिसे, दवाडी, गैरे, गम्नाङ्गे, खरेल, मुडबरी, पाठक, राउत, सुयाल (घर्ती), सुयाल (थापा)। * '''माण्डव्य:''' बजगाईं, ज्ञवाली, पण्डित, कटुवाल, मास्के, पन्थी। * '''वत्स:''' भट्ट (नागर), दाहाल, दयाल, कँवर, खराली, लम्साल, राणा, रूपाखेती। ----[[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १९:०८, १२ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ? के खसहरूले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन भएको हो ? == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर उमनपा६ दाङ कहिले देखि जनै लगाउन लागेको हुन ? के खसहरुले जनै लगाएको कारण खस सभ्यता समाप्ति तिर लागेको हो ? बाहुनहरूले प्राचीन कालदेखि नै जनै लगाउँथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न नेपालका प्राचीन शिलालेख र लिपिहरूमा पाईन्छ। लिच्छविकालीन शिलालेखहरू (ईशाको ५ औँ देखि ८ औँ शताब्दी)मा काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा भेटिएका चाँगुनारायण, पशुपति र हाडीगाउँका लिच्छविकालीन शिलालेखहरूमा 'उपनयन' (व्रतबन्ध), 'द्विज' (दुई पटक जन्मेको - जनै लगाएपछि दोस्रो जन्म मानिने), र 'अग्निहोत्र' जस्ता शब्दहरू उल्लेख छन्। यसले लिच्छवि कालमै नेपालमा रहेका ब्राह्मणहरूले वैदिक विधि अनुसार जनै लगाउने र यज्ञ गर्ने गरेको प्रमाण पाइन्छन् । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन कानुनी र सामाजिक ग्रन्थहरूमा ब्राह्मणका लागि गर्भाधानदेखि नै संस्कार सुरु भई ८ वर्षको उमेरमा जनै वा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्ने अनिवार्य नियम लेखिएको छ। नेपालका ब्राह्मणहरूले सुरुदेखि नै यही शास्त्रीय नियम पालना गरेको इतिहास छ। प्राचीन खसहरू सुरुमा वैदिक हिन्दु नभई आफ्नै रैथाने 'मष्टो' संस्कृतिका अनुयायी (प्रकृति पूजक) थिए र उनीहरू जनै लगाउँदैनथे। उनीहरूले जनै लगाउन थालेको र तागाधारी क्षत्री बनेको इतिहासलाई पुष्टि गर्ने मुख्य प्रमाणहरू निम्न छन्: क. प्राचीन भारतीय शास्त्र र पुराणको प्रमाण (अवैदिक वा जनैविहीन अवस्था):- मनुस्मृतिको १० औँ अध्याय, श्लोक २२-४४मा खसहरूलाई 'व्रात्य क्षत्री' भनिएको छ। 'व्रात्य' को अर्थ हुन्छ - संस्कारबाट च्युत भएका वा उपनयन वा जनै धारण नगरिएका क्षत्री। महाभारतको कर्णपर्वमा महाभारतको युद्धमा खसहरूले भाग लिएको उल्लेख छ, तर उनीहरूलाई वैदिक नियम पालना नगर्ने, मदिरा पिउने र जनै नलगाउने 'म्लेच्छ' वा 'बर्बर' समुदायका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी प्राचीन प्रमाणहरूले प्रारम्भिक कालमा खसहरू वीर योद्धा क्षत्री भए पनि उनीहरू जनै लगाउँदैनथे भन्ने देखाउँछ। दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ र ताम्रपत्र (बिसं. १४१४मा जुम्ला र दैलेख (सिञ्जा साम्राज्य) मा खस राजाहरू जस्तै: नागराज, अशोक चल्ल, पृथ्वी मल्ल का शिलालेख र ताम्रपत्रहरू भेटिएका छन्। सुरुमा बौद्ध धर्म मानेका खस राजाहरूले १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर दक्षिणबाट आएका ब्राह्मणहरूलाई शरण दिएर हिन्दु धर्म अँगाल्न थाले। राजाहरूले ब्राह्मणहरूबाट दीक्षा लिएपछि आफूलाई 'राठौर', 'मल्ल' वा 'शाही' उपाधि दिएर जनै लगाउन थाले। तर, यो समयमा जनै लगाउने परम्परा राजपरिवार र उच्च भारदारहरूमा मात्र सीमित थियो, आम खस जनता (बस्नेत,थापा, कार्की, खड्का आदि) माझ पुगिसकेको थिएन। खसहरूले व्यापक रूपमा जनै लगाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएको प्रमाण गोर्खाली राज्यको विस्तार र राणा कालमा भेटिन्छ । 'खत्री' जातिको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमाणमा इतिहासमा ब्राह्मण पुरुष र खस महिलाबीच विवाह भएर जन्मिएका सन्तानलाई 'खत्री' वा 'खत्री क्षेत्री' भन्न थालियो। ब्राह्मण पिताले आफ्ना ती सन्तानलाई जनै (उपनयन) दिने अधिकार पाए। यो प्रक्रियाले पनि धेरै खसहरू बिस्तारै तागाधारी (जनै लगाउने) समूहमा प्रवेश गरे। जङ्गबहादुर राणाले बिसं १९१० (सन् १८५४) मा जारी गरेको 'मुलुकी ऐन' ले नेपालको सम्पूर्ण समाजलाई ५ वटा मुख्य वर्गमा विभाजन गर्‍यो, जसको शीर्ष स्थानमा 'तागाधारी' (जनै लगाउने जात) लाई राखियो। यस ऐनमार्फत राज्यले नै कानुनी रूपमा ब्राह्मण, ठकुरी र खसहरू (जसलाई 'क्षत्री' नाम दिइयो) लाई जनै लगाउने 'तागाधारी' को दर्जा दियो। ऐनमा जनै लगाउनेहरूका लागि सजाय कम हुने र जनै नलगाउने (मतवाली) हरूका लागि फरक कानुनी व्यवस्था गरियो। यही राज्यको नीति र कानुनका कारण खसहरूले जनै लगाउने परम्परालाई अनिवार्य र पूर्ण रूपमा अपनाए। हाल पनि हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट र बझाङका विकट ग्रामीण क्षेत्रहरूमा 'पावई खस' वा 'मतवाली छेत्री' हरू बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफूलाई छेत्री नै भन्छन् तर आज पनि जनै लगाउँदैनन् र मदिरा सेवन गर्छन्। इतिहासकार बालकृष्ण पोखरेल, बाबुराम आचार्य का अनुसार यी पावई खसहरू नै प्राचीन जनै नलगाउने 'खस' हरूका वास्तविक उत्तराधिकारी हुन्, जो जङ्गबहादुरको मुलुकी ऐनको पूर्ण प्रभावमा परेनन् वा आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृतिमै अडिग रहे। ऐतिहासिक प्रमाणहरूका आधारमा बाहुनहरूले प्राचीन काल (लिच्छवि काल र सोभन्दा अघि) देखि नै जनै लगाउँथे भने खस क्षत्रीहरूले १२ औँ शताब्दीदेखि बिस्तारै जनै लगाउन सुरु १९१०को मुलुकी ऐन लागू भएपछि मात्र सम्पूर्ण समुदायले अनिवार्य र कानुनी रूपमा जनै लगाउन थालेका हुन्। भारत र नेपालको भूगोल इतिहासमा सधैँ खुला र अन्तरसम्बन्धित रहेकाले खसहरूको ऐतिहासिक रूपान्तरण र उनीहरूले जनै लगाउन थालेको प्रसंगलाई बुझ्न भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल), हिमाचल प्रदेश र कश्मिरसम्मको इतिहासलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। भारतमा खस र क्षत्रीहरूले जनै लगाउन थालेको इतिहास, त्यसका प्रमाण र सामाजिक प्रक्रियालाई निम्न अनुसार व्यापक रूपमा बुझ्न सकिन्छ:- प्राचीन भारतीय स्रोतहरूले भारतको उत्तरी पहाडी क्षेत्र (हिमालयन बेल्ट) मा बस्ने खसहरूलाई सुरुमा वैदिक हिन्दु समाजभन्दा बाहिरका अर्थात् जनै नलगाउने (अवेदिक) समुदायका रूपमा चित्रण गरेका छन्। कालीदासको 'कुमारसम्भव' र राजतरङ्गिणी: चौथो-पाँचौँ शताब्दीका महाकवि कालीदास र ११ औँ शताब्दीमा कल्हणले लेखेको कश्मिरको इतिहास 'राजतरङ्गिणी' मा खसहरूको उल्लेख छ। त्यहाँ उनीहरूलाई पहाडमा बस्ने, युद्धकलामा निपुण तर वैदिक नियम (जस्तै यज्ञ र उपनयन/जनै) पालना नगर्ने जातिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। प्रसिद्ध इतिहासकार राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो पुस्तक 'हिमालय परिचय' मा स्पष्ट लेखेका छन् कि कुमाउँ, गढवाल र हिमाचलका प्राचीन खसहरू 'मष्ट' र प्रकृति पूजक थिए। उनीहरूमा ब्राह्मणहरूको वर्चस्व हुनुअघि जनै लगाउने कुनै चलन थिएन। भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल) र हिमाचलमा खसहरूले जनै लगाउन थालेको प्रक्रिया ९ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा व्यापक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा ऐतिहासिक कारण र प्रमाणहरू छन्: क. कत्युरी र चन्द राजाहरूको काल (९ औँ-१४ औँ शताब्दी) उत्तराखण्डमा ९ औँ शताब्दीतिर कत्युरी राजवंश र पछि चन्द राजवंश (कुमाउँमा) र पन्वार राजवंश (गढवालमा) को उदय भयो। यी राजाहरूले मैदान (भारतको समथर भूभाग) बाट आएका कान्यकुब्ज र गौड ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च स्थान दिए। ती ब्राह्मणहरूले पहाडका शासक र वीर खसहरूलाई 'राजपुत' वा 'क्षत्री' को दर्जा दिएर उनीहरूको 'उपनयन संस्कार' (व्रतबन्ध) गराई जनै भिराइदिए। यसरी शासक वर्ग र सेनामा रहेका खसहरू सबैभन्दा पहिले तागाधारी बने। उत्तराखण्डको इतिहासमा समाजलाई दुई भागमा हेरिन्थ्यो— 'वैदिक राजपुत' (जो मैदानबाट आएका दाबी गर्थे) र 'खस राजपुत' (जो त्यहीँका रैथाने खस थिए)। सुरुमा वैदिक राजपुतहरूले खस राजपुतहरूलाई जनै लगाउने अधिकार दिँदैनथे। तर, सेनामा खसहरूको बाहुल्यता र उनीहरूको आर्थिक शक्ति बलियो भएपछि, १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर स्थानीय ब्राह्मणहरूले ठूलो रकम जसलाई 'कर' वा 'भेटी' भनिन्थ्यो लिएर खसहरूलाई जनै लगाइदिन थाले। यसलाई उत्तराखण्डको इतिहासमा "जनै किन्ने प्रथा" को रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ, जहाँ आर्थिक रूपमा सक्षम खस परिवारले ब्राह्मण डाकेर जनै धारण गर्थे। खस क्षत्री र भारतका मैदानका परम्परागत क्षत्री (राजपुत) हरूको इतिहास अलि फरक छ: मैदानी क्षत्री (राजपुत/सूर्यवंशी/चन्द्रवंशी): भारतको राजस्थान, उत्तर प्रदेश र विहारका रैथाने क्षत्रीहरूले भने वैदिक काल (हजारौँ वर्ष पहिले) देखि नै जनै लगाउँथे। उनीहरू बाहुनजस्तै 'द्विज' मानिन्थे। गुप्त साम्राज्यको पतनपछि भारतमा धेरै विदेशी रैथाने जातिहरू (जस्तै हूण, गुर्जर आदि) शक्तिमा आए। उनीहरूलाई ब्राह्मणहरूले 'अग्निकुल' को यज्ञ गराएर 'राजपुत' (क्षत्री) को दर्जा दिए र जनै लगाइदिए। नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/हिमाचल) का खसहरूले जनै लगाउन थालेको ऐतिहासिक विकासक्रम निकै मिल्दोजुल्दो छ । भारत (कुमाउँ, गढवाल, हिमाचल) मष्टो/प्रकृति पूजक, जनैविहीन 'खस राजपुत' ९ औँ देखि १४ औँ शताब्दी कत्युरी र चन्द राजाहरूको कालमा मैदानबाट आएका ब्राह्मणहरूद्वारा क्षत्रीयकरण गरेको पाइन्छ। नेपाल (कर्णाली, सिञ्जा साम्राज्य र पूर्वतर्फ) मष्टो पूजक, मनुस्मृतिमा 'व्रात्य क्षत्री' (जनैविहीन) पाइन्छन । भारत र नेपाल दुवै क्षेत्रका खसहरू मूलत: जनै लगाउने जाति थिएनन्। उनीहरू रैथाने पहाडी योद्धा र प्रकृति पूजक थिए। जब ८ औँ-९ औँ शताब्दीदेखि भारतको मैदानी भागबाट मुसलमानहरूको आक्रमणका कारण वा अन्य कारणले ब्राह्मणहरू पहाड (उत्तराखण्ड, गढवाल हुँदै नेपालको कर्णाली) तिर उक्लिए, तब उनीहरूले पहाडका शक्तिशाली खसहरूलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। ब्राह्मणहरूले उनीहरूको वीरतालाई स्विकार्दै 'क्षत्री' को दर्जा दिए र धार्मिक रूपमा वैधता दिनका लागि जनै (यज्ञोपवीत) लगाइदिने परम्परा सुरु गरे। भारतको उत्तराखण्डमा यो प्रक्रिया नेपालको भन्दा २-३ सय वर्ष अघि (चन्द र कत्युरी कालमा) सुरु भइसकेको थियो भने नेपालमा यसले मुलुकी ऐन १९१० पछि मात्र देशव्यापी र अनिवार्य कानुनी रूप पायो। खसहरू प्रकृति पूजक र मष्टो संस्कृतिबाट जनै लगाउने 'तागाधारी क्षत्री' बन्ने यो ऐतिहासिक रूपान्तरणले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) दुवै क्षेत्रको राजनीति र समाजमा निकै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। यो केवल एउटा धागो (जनै) लगाउने विषय मात्र थिएन, यसले सिंगो सामाजिक संरचनालाई नै बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ: 'ब्राह्मण-क्षत्री' (बाहुन-छेत्री) गठबन्धनको उदय खसहरूले जनै पाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएपछि पहाडी क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली राजनीतिक र प्रशासनिक गठबन्धन तयार भयो। सत्ता र शक्तिको बाँडफाँड: भारतका चन्द वा कत्युरी राजा हुन् या नेपालका शाह र राणा शासक— सबैले यही नीति अपनाए। खसहरू (थापा, बस्नेत, पाँडे, कार्की, विष्ट आदि) सेना र हतियार चलाउने 'शासक/योद्धा' बने भने उनीहरूलाई जनै दिने र सल्लाह दिने ब्राह्मणहरू 'गुरु/पुरोहित' र प्रशासनिक सल्लाहकार बने। नेपालको एकीकरण र गोर्खाली सेनाको विरताको जगमा यही खस-क्षत्रीहरूको बाहुल्यता थियो। जनै लगाएर 'पवित्र क्षत्री' को दर्जा पाएपछि उनीहरूमा हिन्दु राज्यको रक्षा र विस्तार गर्ने धार्मिक र राजनीतिक जोस थपियो। खसहरू तागाधारी बनेपछि समाजमा ठूलो विभेद र वर्गीकरणको रेखा कोरियो, जसलाई जंगबहादुर राणाको वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनले कानुनी रूप दियो। जनै लगाउने प्रचलनको शुरूवात ले 'तागाधारी' र 'मतवाली' को विभाजन बीच विभेदको सृजना सुरु भयाे । जनै लगाउने खसहरू समाजको माथिल्लो तप्कामा (तागाधारी) पुगे। हिजोसम्म सँगै बस्ने, सँगै खानपिन गर्ने अन्य पहाडी समुदाय (जस्तै मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि) लाई जनै नलगाउने 'मतवाली' (मदिरा सेवन गर्ने) को तल्लो दर्जामा राखियो। जनैधारी क्षत्री र बाहुनहरूले राज्यबाट कर छुट, जमिन (बिर्ता), र न्याय प्रणालीमा ठूलो सहुलियत पाए। उदाहरणका लागि, एउटै अपराधमा मतवाली वा दलितलाई मृत्युदण्ड वा कठोर शारीरिक सजाय हुँदा तागाधारी (बाहुन-छेत्री) लाई जनै र कपाल मुडेर देशनिकाला मात्र गरिन्थ्यो वा कम सजाय हुन्थ्यो। खसहरूको आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा यसले सबैभन्दा ठूलो चोट पुर्‍यायो: खसहरूका कुलदेवता 'मष्टो' (१२ भाइ मष्टो) र प्रकृति पूजालाई बिस्तारै हिन्दुकरण गरियो। धामी झाँक्री बस्ने मष्टो संस्कृतिमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवका कथाहरू जोडिए। आज पनि धेरै छेत्रीहरूले मष्टोलाई कुलदेवता त मान्छन्, तर पूजाको विधि धेरै हदसम्म वैदिक हिन्दुजस्तो बनिसकेको छ। जनै लगाउन थालेपछि र आफूलाई 'उच्च जात' दाबी गर्नका लागि खसहरूले आफ्ना पुराना परम्पराहरू जस्तै मदिरा चढाउने, मासु खाने कतिपय रैथाने तौरतरिकालाई 'तल्लो स्तरको' भन्दै त्याग्न थाले। 'खस' पहिचान हराएर 'छेत्री' पहिचानको उदय यो रूपान्तरणको सबैभन्दा रोचक प्रभाव के पर्यो भने, 'खस' शब्द नै समाजबाट बिस्तारै गायब भयो। राज्य र समाजले 'खस' भन्नुलाई अशिक्षित, संस्कारहीन वा जङ्गली हुनु जस्तो अर्थमा बुझ्न थाल्यो। त्यसैले, गौरवका साथ जनै भिरेका खसहरूले आफूलाई 'खस' भन्न छाडेर 'क्षत्री' वा 'छेत्री' भन्न रुचाए। यसले गर्दा नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवैतिर एउटा विशाल र ऐतिहासिक 'खस सभ्यता' को नाम मेटिएर त्यो केवल 'छेत्री/राजपुत' जातिमा संकुचित हुन पुग्यो। (भर्खरैका दशकहरूमा मात्र नेपालमा 'खस-आर्य' भन्दै यो पहिचान ब्युँताउने प्रयास सुरु भएको छ)। निष्कर्ष खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र थिएन। यो पहाडी क्षेत्रका शासक, सैनिक र सर्वसाधारण खसहरूलाई दक्षिण एसियाको विशाल हिन्दु सामाजिक र राजनीतिक मूलधारमा समाहित गर्ने एउटा अचम्मको 'मास्टरस्ट्रोक' (रणनीति) थियो। यसले बाहुन-छेत्रीलाई शताब्दीऔँसम्म सत्ता र समाजको शीर्ष स्थानमा त राख्यो, तर सँगसँगै नेपाल र भारतीय पहाडको प्राचीन, समतामूलक र प्रकृतिपूजक 'खस संस्कृति' लाई सधैँका लागि बदलिदियो। यो ऐतिहासिक रूपान्तरणको अर्को एउटा निकै रोचक र व्यावहारिक पक्ष छ, जसले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) को ग्रामीण समाजलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ। जब खसहरूलाई जनै दिएर 'तागाधारी क्षत्री' बनाउने प्रक्रिया चल्यो, त्यतिबेला सबै खसहरू एकैपटक वा एकै रूपमा हिन्दुकरण भएनन्। यसले गर्दा खस समुदायभित्रै पनि एउटा ठूलो सामाजिक वर्गीकरण (Divisions) जन्मायो, जसका अवशेषहरू आज पनि देख्न सकिन्छ: १. 'तागाधारी छेत्री' र 'मतवाली छेत्री' को विभाजन सबै खसहरूले जनै पाएनन् वा सबैले जनै स्वीकार गरेनन्। यसले गर्दा खसहरू दुई भागमा बाँडिए: तागाधारी छेत्री: जसले ब्राह्मणहरूबाट विधिपूर्वक व्रतबन्ध गराएर जनै लगाए, मदिरा त्यागे र आफूलाई 'उच्च जात' को रूपमा स्थापित गरे (जस्तै आजका अधिकांश थापा, बस्नेत, कार्की, खड्का आदि)। मतवाली छेत्री (वा पावई खस): जसले आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृति छाडेनन्, जनै लगाएनन् र मदिरा (मत) को सेवन जारी राखे। नेपालको कर्णाली क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट) र भारतको उत्तराखण्डका विकट पहाडी गाउँहरूमा आज पनि यस्ता छेत्रीहरू छन्, जसको थर तागाधारी छेत्रीसँग मिल्छ (जस्तै रोकाया, बुढा, थापा) तर उनीहरू जनै लगाउँदैनन्। उनीहरूलाई जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले पनि तल्लो दर्जामा राखेको थियो। २. भारत र नेपालको सामाजिक-राजनीतिक प्रभावमा भिन्नता यस रूपान्तरणले नेपाल र भारतमा पारेको राजनीतिक प्रभावको रूप अलि फरक रह्यो: नेपालमा केन्द्रिकृत सत्ता: नेपालमा गोर्खा राज्यको नेतृत्व र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण बाहुन-छेत्री (तागाधारी) को यो गठबन्धन राज्यको केन्द्रिकृत सत्ता (काठमाडौँ) सम्म पुग्यो। सेना, अदालत, र प्रशासनमा उनीहरूको एकलौटीजस्तै वर्चस्व कायम भयो, जुन लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउनुअघिसम्म निकै बलियो थियो। भारतमा 'ओबीसी' (OBC) को लडाईं: भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचलमा भने परिस्थिति अलि फरक बन्यो। त्यहाँका खसहरूले आफूलाई 'राजपुत/क्षत्री' भनेर जनै त लगाए, तर भारत स्वतन्त्र भएपछि आरक्षण र राज्यको आर्थिक सुविधा पाउनका लागि उनीहरूले आफूलाई 'पछाडि पारिएको वर्ग' (Backward Class) वा 'खस' पहिचानमै राख्नुपर्ने माग गरे। आज उत्तराखण्डका धेरैजसो रैथाने खस राजपुतहरू राज्यको राजनीतिक र सामाजिक लाभका लागि आफ्नो प्राचीन खस पहिचानलाई कानुनी रूपमा ब्युँताउन संघर्ष गरिरहेका छन्। ३. वर्तमान समयमा यसको अर्थ आजको आधुनिक समाजमा जनै लगाउने वा नलगाउने कुरा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धार्मिक आस्थाको विषय बनिसकेको छ। पुराना कानुनी विभेदहरू (जस्तै १९१० को मुलुकी ऐनका व्यवस्थाहरू) संविधानतः खारेज भइसकेका छन्। तर, इतिहासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको एउटा प्राचीन पहाडी सभ्यता (जुन प्रकृति र मष्टोमा आधारित थियो) र गंगाको मैदानबाट आएको वैदिक सभ्यताबीचको ऐतिहासिक संलयन (Fusion) थियो। यसै संलयनले आजको आधुनिक नेपाली र पहाडी भारतीय संस्कृतिको जग बसालेको हो। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर उ.म. नगरपालिका ६दाङ == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत,''' '''तुलसीपुर उपम.न.पा.६ दाङ''' [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१९, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय) == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक: [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:०४, २७ जुन २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत को छोटो परिचय: == नाम: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत ठेगाना: तुलसीपुर ६ दाङ शिक्षा: एमएड (Educational planning and Management) कार्य अनुभव : राप्ती बबई क्याम्पस दाङमा स्नातकोत्तर तहमा शिक्षण करिब ७ बर्ष । सल्यान र दाङ का बिभिन्न मावि हरुमा प्रअ र शिक्षक को रूप लामो शिक्षण अनुभव । सामाजिक अध्ययन विषय मा उच्च तहका MTOT,TOT तालिम लिएर कैंयौं जिल्ला का सामाजिक शिक्षा का शिक्षक को लागि प्रशिक्षण तालिम र तालिम धेरै वर्षसम्म शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र को तालिम केन्द्रमा रोष्टर प्रशिक्षक को रुपमा काम गरेको । शिक्षा मनोविज्ञान र बालविकास तथा सिकाइ नामक पुस्तक प्रकाशन गरेको । दर्जनौं कविता र गीत लेखेको । राजेन्द्र बहादुर बस्नेत नामको युट्युव च्यानलमा दर्जनौं गीत रेकर्ड भएको । विभिन्न सामाजिक संघसंस्था आबध्द भएर नेतृत्दायी भूमिका निभाएको । पत्रपत्रिकामा कैंयौं लेख रचना प्रकाशित भएको । फेसबुक मा मुक्तक हात नामक मुक्तक गीत गजल को संगालो पेज रहेको । शिक्षा क्षेत्रमा निकै लामो अनुभव । [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५३, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ का केही चर्चित गीतहरू == yuoTube@rajendrasir143 १) छोडि गयौ बगरको बाटो हुँदै..... २) निदाउँन खोज्न'लाका घाउ मेरा.... ३)मदीरा रहेछ साथी..... ४) मनको कुरा कागजमा.... ५) काँधमा राखेर शिर रुन मन छ..... ६) ढुङ्गा को मूर्ति रहन्छ जहाँ..... ७) धरतीमा स्वर्ग..... ८) हेर्दा हेर्दै मेरो खुशी..... ९) झुल्किन्छ पहिले सूर्य को किरण..... १०)यी देउता रिसाए..... ११)पहाडको बाटो..... १२) तिमी ले देख्यौ कि..... १३) छुट्टिएर केही क्षण...... १४)उदास जिन्दगानी मेरो...... [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:०४, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मष्ट मन्दिरका वास्तुशैली: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == == [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५०, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती ? यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण बारे छलफल गरौ !! हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५२, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) kkmszza23pycdu083n5m84o4ywyqrs1 1392706 1392691 2026-10-14T11:16:57Z Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang 77231 /* किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती,यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण; */ नयाँ खण्ड 1392706 wikitext text/x-wiki पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत/ तुलसीपुर ६ दाङ चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक :राजेन्द्रबहादुर बस्नेत, Tulsipur 6 Dang == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक                                                                                             राजेन्द्रबहादुर बस्नेत खस को हुन्? प्राचीन सिंजा राज्यअन्तर्गत बसोबास गर्ने खस जातिले अपनाएको संस्कृति नै मष्टो संस्कृति हो। खस राज्य विशाल भूभागमा फैलिएको थियो। यसमा कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी प्रदेश, नेपालको कर्णालीसहितको पश्चिम भूभागदेखि गण्डकी प्रदेशसम्म यसको विस्तार भएको थियो। यसको बारेमा गुइसापे तुची (Giuseppe Tucci) ले आफ्नो पुस्तक Nepal: The Discovery of the Malla मा सिंजाको इतिहासको बारेमा लेखेका छन् — "The Empire of The khas is greater than my country Italy." कर्णाली वारिपारि विकसित भएर फैलिएको खस राज्यको आफ्नै मष्टो संस्कृति र सभ्यता थियो। खसहरूले विकास गरेको मष्टो संस्कृति र यसको प्रारूपको बारेमा उल्लेख गर्नुपूर्व खसहरू को हुन्, यसको बारेमा चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल कहाँ हो र यिनीहरू को हुन् भन्ने बारेमा विभिन्न मतहरू छन्। एउटा मत अनुसार एसिया माइनरबाट विभिन्न समूहहरू बसाइँ सर्ने क्रममा पूर्वतिर सर्दै आएको भन्ने भनाइ छ। अर्को मत उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र नजिकबाट बसाइँ सराई गरेर आएको पाइन्छ। त्यसैगरी अर्को मत खसहरूको कश्मीर उद्गम स्थल मान्नेहरू छन्। अर्को महत्त्वपूर्ण मत अनुसार खसहरू टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीको किनारमा विकसित मेसोपोटामिया/बेबिलोनियाको सभ्यतासँग जोडिन पुग्छन्। बेबिलोनियामा त्यहाँका प्रख्यात राजा हम्मुरावी (ई.पू. २१२३–२०८०) को शासनकाल पछि उनका उत्तराधिकारीहरू कमजोर हुँदै गएको र करिब ई.पू. १७०० आसपासमा कस्साइट्स (Kassites) ले आक्रमण गरी बेबिलोनियामा कब्जा गरेका थिए। कस्साइट्सहरू उत्तरी पहाडी प्रदेशका बासिन्दाहरू थिए। प्राचीन बेबिलोनियामा (ई.पू. १९९५–११५५) कुसाइटहरू (Kushites) ले राज्य गरेका थिए। तिनै काउस (Kaus), कुसाइट (Kushite), कस्साइट्स (Kassites) बाट खस बनेका हुन् भन्ने मानिन्छ। करिब ई.पू. १००० तिर बेबिलोनियाका कुसाइटहरू पूर्व लागेर विभिन्न ठाउँ हुँदै तिब्बततिर आए, जहाँ उनीहरूले करिब १५० देखि २०० वर्ष शासन गरेको पाइन्छ। यिनीहरू पाँचौँ शताब्दी ईस्वीसम्म तिब्बत र नेपालको कर्णाली क्षेत्रसम्म फैलिएका थिए भन्ने मानिन्छ। सिंजामा तिब्बतको खारी प्रदेशबाट आएका नागराजले शासन गर्नुपूर्व पाल वंशका राजाले राज्य गरेका थिए भन्ने कुरा पूर्णप्रसाद ब्राह्मणले उल्लेख गरेका छन्। ११औँ शताब्दी ईस्वीमा पश्चिम तिब्बत, यारी, खारी, पुराङबाट आएका नागराजले खस राज्यको स्थापना गरेका थिए। ई.पू. १७०० आसपासमा बेबिलोनिया कब्जा गरी लिने कस्साइट्सले मेसोपोटामियामा पहिलोपटक घोडा ल्याएका थिए। घोडचढी गरेर युद्ध गर्दा उनीहरूलाई युद्धमा विजय हासिल गर्न निकै सहज भएको थियो। पछि कस्साइट्सलाई हराएर हिट्टाइट्स (Hittites) ले बेबिलोनियामा शासन गरे। हिट्टाइट्स पछि असीरियनहरूले बेबिलोनियामा शासन गरे। उनीहरू असुर सहर (टिग्रिस नदी किनार) का निवासी थिए। उनीहरूका असुरबनिपाल र सेनाचेरिव प्रसिद्ध राजा थिए। कसै-कसैले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। असुर प्राचीन असीरियाको धार्मिक राजधानी थियो। प्राचीन मेसोपोटामिया (हालको इराक) को टिग्रिस नदीको पश्चिम किनारमा असुर साम्राज्यको विकास भएको थियो। करिब ई.पू. २६००–२५०० देखि करिब ई.पू. १४०० सम्म यो समृद्ध सहर थियो। असुर यो सहरको मुख्य देवता थिए जो त्यहाँका सबैभन्दा शक्तिशाली र असीरियन साम्राज्यको संरक्षक समेत मानिन्थ्यो। असुरको पुरातात्त्विक सर्वेक्षण जर्मन पुरातत्त्वविद् फ्रेडरिक डिलिच र पछि वाल्टर आन्द्रे (Walter Andrae) ले गरेका थिए। जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटीले पनि यसमा कार्य गरेको थियो। यहाँ १६०० भन्दा बढी क्युनिफर्म (Cuneiform) लिपि अंकित माटोका भाँडाहरू भेटिएका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। मेसोपोटामियामा त्यस समयमा विभिन्न देवताहरूको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसबेला मुख्य रूपमा इया (Ea), एन-लिल (En-Lil), उतु (Uta), मर्दुक (Marduk) आदि देवताहरूको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। बेबिलोनियाको यसै मर्दुकलाई खसहरूको मुख्य देवता मानेर मर्दुकबाट मष्टो भएको हो भन्ने एकथरी मत पाइन्छ। कतिपयले बेबिलोनियाबाट आएको मष्टो भएकाले यसको नाम 'बाबिरो मष्टो' रहन गएको समेत मान्दछन्। बेबिलोनिया बासीहरू शक्तिका पनि उपासक थिए। उनीहरू इस्तार (Istar) देवीको पूजा गर्दथे। खस जातिहरूले बेबिलोनियामा शासन गर्दा टुर्गु (Turgu) को पूजा गर्दथे। टुर्गु शब्दको अपभ्रंश भएर दुर्गा हुन गएको हो भन्ने मत पनि पाइन्छ। यहाँ विभिन्न देव-देवीका मन्दिरहरू बनेका थिए। सेनाचेरिव (ई.पू. ७०४–६८१) को शासनकालमा मात्र ३४ वटा मन्दिर बनेका थिए। यहाँका प्रमुख राजाहरूमा टिगलाथ-पिलेसर तृतीय, सार्गन द्वितीय, सेनाचेरिव र एसरहडोन प्रमुख थिए। अर्को महान् राजा असुरबनिपाल थिए, तिनै असुरबनिपालबाट बान्नी मष्टो र बेबिलोनियाबाट बाबिरो मष्टो खसहरूमा परम्परागत रूपमा आएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। असुर सहरमा बेबिलोनियाको दमन पछि त्यहाँका मानिसहरू (असुर) लाई हेयको दृष्टिले हेरिने र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गर्ने र आफूलाई देवत्वकरण गर्ने कार्य उनीहरूले गर्दथे। पछि भारतीय भूभागको तल्लो क्षेत्र (मैदानी क्षेत्र) मा पकड जमाएर सैन्धव सभ्यताको विनाश गर्ने कथित आर्यहरूको समूहले पराजित समूहहरूलाई बेबिलोनियाले असुरहरूमाथि विजय गरेर उनीहरूमाथि विजय गरेको अहङ्कार र असुर शब्दलाई घृणा र हेपाइको रूपमा प्रयोग गरे जस्तै गरेर प्राचीन भारतमा पनि पराजित माथि असुर शब्द त्यसै रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र पराजितलाई असुरको आवरण लगाएर आफूलाई देवत्वकरण गरेको पाइन्छ। उनीहरूले साहित्य र शिक्षामा जमाएको पकडले उनीहरूमा यस्तो प्रवृत्ति आयो। खसहरूको बारेमा वैदिक साहित्यमा खासै उल्लेख नहुनु र असुरलाई कतै दानव र कतै देवताको रूपमा उल्लेख गर्नुबाट उनीहरू पहिले खसहरूलाई उपेक्षा मात्र होइन खसले पूजा गर्ने शिवलाई समेत अत्यन्त न्यून कोटीको देवताका रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। असुर कुनै दानव नभएर असुर सहरका बासिन्दा थिए। जसको देवताको नाम असुरबाट त्यस सहरको नाम समेत असुर राखिएको थियो। असुर (अस्सूर) प्राचीन मेसोपोटामिया स्थित नव असीरियन साम्राज्यको राजधानी थियो। यसै क्षेत्रमा अहुरमज्दा नामक प्रसिद्ध देवता थिए। प्राचीन इरानी पन्थका यी देवता अहुरमज्दाबाट मज्दाको अपभ्रंश भई मष्टो हुन आएको हो भन्ने एकथरीको मत पाइन्छ। अहुरमज्दालाई संस्कृतमा असुर महत भनेर उल्लेख गरेको छ। पारसी पन्थका संस्थापक जरथुस्त्रले यी देवतालाई अजन्मा, सर्वज्ञ परमेश्वर भनेका छन्। यिनलाई अहुरमज्दा बाहेक ओहरमज्द, होउरमज्द, हुर्मुज, अरमज्द र अज्जन्दार नामबाट पनि चिनिन्छन्। ऋग्वेदमा 'असुर महत' को वर्णन गरेको पाइन्छ। मेसोपोटामियाको सभ्यताको विकासको उत्कर्षको समयमा विभिन्न देव-देवीहरूका मूर्तिहरूको निर्माण र पूजा गर्ने परम्परा विकसित अवस्थामा थियो। यसको प्रारम्भ कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अत्यन्तै जटिल छ। सभ्यताको आदिम युगमा जसलाई पाषाण युग भन्ने गरिन्छ, मानिसहरूमा धर्मको भावनाको विकास भएको थिएन। उनीहरूले मानिसको मृत्यु पछि शवलाई त्यत्तिकै छोडेर जान्थे जो पशुपन्छीको आहारा बन्दथ्यो। मध्य पाषाण युगमा आएर शवलाई गाड्ने कार्य प्रारम्भ भएको थियो। विभिन्न उत्खननबाट शवहरूको अस्थिपञ्जरको शिर नजिक राखिएका पाषाण सामग्रीहरूबाट यो कुरा थाहा हुन्छ। यसै युगबाट अन्त्येष्टिमा गरिने अनुष्ठानहरूको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैबाट मानिसमा धार्मिक चेतनाको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उत्तर पाषाण युगमा धार्मिक अनुष्ठानको साथसाथै विभिन्न अन्धविश्वासको पनि विकास भएको थियो भन्ने कुरा त्यसबेलाका उत्खननबाट प्राप्त अवशेषहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ। सभ्यताको विकासको साथसाथै मानिसहरू समूहमा बस्ने प्रचलन सुरु भएको थियो। भारतमा गरिएको एउटा अध्ययनले भारतमा सबैभन्दा पहिले 'नेग्रिटो' जातिले बसोबास गरेका थिए। त्यसपछि प्रोटो-अस्ट्रेलोइड वा निषाद आएका थिए। यो जातिको पछि आएका आर्यहरूको संस्कृतिमा विलिन भएको थियो। यी जातिहरू टोटमवादी जातिका थिए। यिनीहरूले नाग, गोही, बाँदर आदिको पूजाको सुरुवात गरेका थिए। भारतमा प्रोटो-अस्ट्रेलोइड जातिले धार्मिक भावनाको सुरुवात गरेका थिए। निषाद पछि द्रविड जाति भारतमा भूमध्य सागरीय क्षेत्रबाट आएका र यिनीहरूले सैन्धव सभ्यता र संस्कृतिको विकास गरेका थिए। सैन्धव धर्मको बारेमा लेख्य सामग्री प्राप्त नभए पनि उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीबाट यिनीहरू मातृशक्तिका उपासक थिए। जसमा अनेकौँ नारी मूर्तिहरू समेत प्राप्त भएका छन्। मोहन्जोदारोमा उत्खननबाट एउटा परम पुरुषको कल्पना गरिएको एक मुद्रा जसमा एक नग्न पुरुष योगासन मुद्रामा बसेका छन्। यी योगीका ३ मुख छन् शिरमा शृङ्ग-मुकुट अथवा त्रिशूल अंकित छ। योगीको बायाँतिर एउटा गैँडा र भैँसी र दाहिनेतिर एउटा हात्ती र बाघ छ अगाडि तिर मृग छ। यो आकृति हेर्दा खसहरूसँग शिवलाई जोड्न मिल्ने शैवपाशुपत स्वरूपको यो आकृति देखिन्छ। मार्शलले यसलाई शिवको मुद्रा मानेका छन्। वैदिक आर्यहरू भारतमा आउनु पूर्व विकसित यो सभ्यता र मष्टोलाई शिवसँग जोड्ने मतको आधारमा खस सभ्यताको प्रभाव सैन्धव सभ्यतामा परेको अड्कल गर्न सकिन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल बारे विभिन्न विद्वान्हरूका फरक फरक मतहरू छन्। पौराणिक मत अनुसार खस क्षेत्रीहरूको उद्गम थलो हुम्लाको शैपाल र बझाङ थियो भन्ने एकथरीको मान्यता छ। उनीहरू अनुसार खस क्षेत्रीका पुर्खा कैलाशबाट आएको र मष्टोलाई कैलाशमा उत्पन्न भएको र त्यहीँबाट कर्णाली उपत्यकामा आएर अन्यत्र फैलिएको मान्दछन्। इन्डो-आर्यन ओरिजिन थ्योरी (Indo-Aryan Origin Theory) अनुसार हिन्दू साहित्यमा खसहरूको उल्लेख पाइन्छ। आइरिस भाषाविद् सर जी.ए. ग्रियर्सनले आर्य भाषिक हिमालयको तल्लो भागदेखि कश्मीर सम्मका बासिन्दाहरू महाभारतमा उल्लिखित खसका सन्तान हुन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र नृतत्त्वशास्त्री डोरबहादुर विष्ट खसलाई इन्डो-युरोपियन मूलका मान्दछन्। खसहरू हालको कश्मीरबाट आएका र त्यहाँका स्थानीय खस/कसबाट त्यो ठाउँ कश्मीर रहन गएको मान्दछन्।   करिब ई.पू. २००० तिर खसको एउटा समूह इरानतिर र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्वतर्फको पहाडी भागदेखि भेरी नदीसम्म फैलिएर बसे। बालकृष्ण पोखरेल खसलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। उनीहरू पछि गुर्जर, पल्लव, शक जस्तै आर्य बनेका मान्दछन्। आइरिस भाषाशास्त्री जर्ज अब्राहम ग्रियर्सनले खसहरू संस्कृत र इरानी भाषा समूहका आर्य मूलका क्षत्रिय जातिका योद्धाहरू हुन् भन्ने मत राख्दछन्। खसहरूको उद्गमको बारेमा अर्को सशक्त मत झाङ-झुङ (Zhang Zhung) सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसलाई झाङ-झुङ सभ्यताको सिद्धान्तको रूपमा चिन्ने गरिन्छ। यो सिद्धान्त अनुसार खसहरूको सम्बन्ध तिब्बतको प्रारम्भिक उद्भव कालदेखि तिब्बती साम्राज्यको उत्थानसम्म खसहरू जोडिएका छन्। कुनै-कुनै वर्णनमा झाङ-झुङ संस्कृति खससँग सम्बन्धित मानिएको छ। केही विवाद पश्चात् खस मल्ल अस्तित्वमा आएका थिए जो तिब्बतबाट पश्चिम नेपालमा आएका मानिन्छन्। किरातहरूको प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थले खसहरू प्राचीन चीनको तारीम बेसिन (Tarim basin) बाट नेपाल आएका र त्यो बेला नेपालमा किरातहरूको शासन रहेको उल्लेख छ। खसहरूको तारीम बेंसीमा रहेको खसगर (Khasgar) नामक किल्लामा लघु युची कुषाणले आक्रमण गरी त्यहाँबाट भगाएपछि उनीहरू नेपालमा आएको र किराती राजाले त्रिशूली नदीको पश्चिमतिर बसोबास गर्न दिएको र त्यहीँबाट पश्चिम कश्मीरसम्म फैलिएको उल्लेख छ। तिब्बती मान्यतामा पनि खसहरू तिब्बती साम्राज्यसँग जोडिएका थिए। झाङ-झुङ सभ्यता अन्तर्गत यात्से किंगडम (Yaste kingdom) लाई खस/यात्से वा चल्ला/मल्ल वंशको रूपमा चिनिन्थ्यो। कर्णाली प्रदेशमा खस राज्यको स्थापना गर्ने मानिएका नागराज यसै वंशका मानिन्छन्। उनको काल करिब ११औँ शताब्दी मानिन्छ। यात्सेले सन् १२२० तिर जुम्ला र गढवाल विजय गरेको, सन् १२३५–१२३९ बीच गङताङ (Gangtang) माथि विजय हासिल गरेको पाइन्छ। राजा अशोक चल्ल/कल्लले सन् १२५० तिर दक्षिणी सीमा विस्तार गरेका थिए। खसहरूले सन् १२८८ र सन् १३३४ मा काठमाडौँ आक्रमण गरेका थिए। सन् १३२८ पछि पतनोन्मुख भएको खसहरूको राज्य सन् १३७० सम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।   खसहरूमा सुरुमा तिब्बती संस्कृतिको ठुलो प्रभाव थियो। खसहरू बसोबास गर्ने सिंजा, जुम्ला, गढवाल र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा यसको व्यापक प्रभाव थियो। पछि हिन्दू आर्य शासकहरूको दबदबा बढेको र शासकहरूले पनि उनीहरूका मान्यता अवलम्बन गर्दै गएकाले खसहरूले अवलम्बन गर्दै आएका मान्यताहरूमा क्षयीकरण हुँदै गए। ________________________________________    खसहरूले गुगे नजिकको खसहरूले गुगे नजिकको पाराङमा शासन गर्दथे, पछि तिनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङला  हिमाल को बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ तिनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए।". खस र मष्टो संस्कृति: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्राचीन सिंजा राज्यको गुगेमा अवस्थित रहेको मल्लवंशका पुर्खाहरू दक्षिण पाराङको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा राज्य गरेको पाइन्छ, जसको ल्हासा राजपरिवारसँग सम्बन्ध रहेको थियो। पछि गुगेले आफूलाई स्वतन्त्र गरेको थियो। त्यहाँका शासकहरूमध्ये नागदेव र उनका पुत्र कपिललाई खस (Yatse) वंशको संस्थापक मानिन्छ। तिब्बती मूलका भए तापनि नेपालमा आउँदा हिन्दू-आर्य तथा बौद्ध दुवै संस्कृतिको प्रभावले यिनीहरूको जीवनशैली प्रभावित थियो। खसहरूले गुगे नजिकैको पुराङमा शासन गर्दथे। पछि उनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङ्गला हिमालको बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ उनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए। त्यसभन्दा पहिले यिनीहरूले चीनको तारिम उपत्यकामा खसगर (Khasgar) राज्यको स्थापना गरे। त्यसपछि ताक्लाकोटमा आफ्नो कब्जा गरे। खसहरूको उद्गमको सन्दर्भमा अर्को मत अनुसार खसहरू 'शक' जातिबाट आएका हुन् भन्ने छ। राहुल सांकृत्यायन खस र शकलाई एउटै जातिका दुई समूह मान्दछन्। शकहरू ई.पू. को पहिलो शताब्दी पहिले नै आएको र खसहरू हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिएको मानिन्छ। ओमचन्द्र हण्डा लगायत कतिपय विद्वान् यसै सिद्धान्तका पक्षधर छन्। दैलेखको संवत् १०३८ (९८१ ई.) को पहिलो नेपाली भाषाको शिलालेखबाट १००० ई.पू. देखि ५०० ई.पू. सम्म खसहरू नेपालमा आइसकेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। खसहरूको समृद्ध राजनीतिक र नगर सभ्यताको उत्कृष्ट चरण बेबिलोनियामा जुन समयमा कस्साइटहरूको शासन चलिरहेको थियो (१५९५–११५५ ई.पू.), त्यसै समयमा अर्थात् करिब १५०० ई.पू.–६०० ई.पू. (जसलाई वैदिक काल भनिन्छ), खसहरूको विभिन्न समूह बेबिलोनिया क्षेत्रबाट नयाँ ठाउँहरूमा समूह-समूहमा फैलिएर अगाडि गइरहेका थिए। तीमध्येकै एउटा ठुलो समूह इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको मैदानी भूभागतर्फ अगाडि बढ्यो। त्यो समूहले आर्य संस्कृतिको विकास गर्यो, वैदिक मन्त्रको रचना गर्यो, आख्यान र उपनिषद्हरूको रचना गर्यो; त्यो समूहले आफूलाई वैदिक आर्यको रूपमा स्थापित गर्यो। ६०० ई.पू. देखि २०० ई.पू. सम्म आउँदा दर्शन, उपनिषद्को रचना, रामायण र महाभारतबाट मानिस र देवताका सम्मानित विचारहरू र विरचित कृतिहरू रचिए। विभिन्न धार्मिक विचार र सम्प्रदाय (बौद्ध, जैन, वैष्णव) अस्तित्वमा आए। २०० ई.पू. बाट मौखिक कुरालाई सम्झन गाह्रो हुने भएकाले यसलाई संक्षिप्त रूपमा बुझ्नका लागि सूत्र रचनाको प्रारम्भ भयो। त्यसका लागि टीका र २०० ई.पू. पश्चात् विभिन्न दर्शन सूत्र, ग्रन्थ भाष्य टीका रचना भए र धार्मिक आन्दोलनले समाजमा ठुलो प्रभाव छोड्न गयो। हरिभद्रको 'षड्दर्शन समुच्चय' छैटौँ शताब्दीमा, समन्तभद्रले 'आप्तमीमांसा', बौद्ध दर्शनका विद्वान् आचार्य भावविवेकले मीमांसा, सांख्य, वैशेषिक र वेदान्तको आलोचना गरिएको 'तर्क ज्वाला' को रचना गरे। १४औँ शताब्दीतिर बौद्ध धर्मको अत्यधिक प्रभाव र वैदिक धर्मप्रतिको प्रहारबाट त्यसलाई बचाउन शंकराचार्य आक्रामक रूपमा अगाडि आए र उनले 'सर्व सिद्धान्त सार संग्रह' नामक पुस्तकको रचना गरे। इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको समथर भूभागतर्फ नगएर अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै हिमालयको काख हुँदै पूर्व नेपाली भूभागतर्फ फैलिएको खस (कस्साइट्सको शाखा) आफ्नो आदिम रीतिथिति, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा निरन्तर लागिरह्यो। त्यही समूह खस जाति थियो। यिनीहरू बेबिलोनिया र असुर सहरमा विकसित सभ्यता र देवताको विरासत साथै कालान्तरमा बौद्ध संस्कृति तथा धार्मिक प्रभावका कारण खसहरूको संस्कृतिमाथि वैदिक खस आर्यको अपहेलित व्यवहार र आफूलाई श्रेष्ठ ठहर्याउने दम्भका कारण खसहरूका देवता मष्टोलाई उनीहरूले देवताको स्थान नदिएको र वेद तथा उपनिषद्हरूमा कतै उल्लेख नगरेको कुराबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यति मात्र होइन, शिव सम्भवतः अवैदिक खसका देवता हुन् जसलाई सैन्धव सभ्यतामा अपनाएर एउटा महत्त्वपूर्ण देवताको रूपमा स्वीकार गरिएको शैव पाशुपताकृति युक्त सामग्री प्राप्त छ। वैदिक साहित्यमा शिवलाई तल्लो दर्जाको महत्त्वहीन देवताको रूपमा देखाइएको छ। पछि वैदिक संस्कृतिमाथि चारैतिरबाट प्रहार भएपछि खसहरूसँग वैदिक खसहरू पराजित भए र खसहरूलाई क्षत्रीयको श्रेणी र सर्वशक्तिमान् देवताको रूपमा शिवलाई मान्यता प्राप्त भएको मानिन्छ। शंकराचार्यको उदयपछि (१४औँ शताब्दी पछि) नेपाली तथा उत्तराखण्ड, कुमाऊँ र कश्मीरका क्षेत्रमा फैलिएका खसहरूको अहिले सम्म पनि आफ्नै समृद्ध मष्टो परम्परा र संस्कृतिमाथि ठुलो प्रहार गरियो र खस पहिचान मास्ने प्रयास गरियो। 'खस' शब्द नै अपमानित शब्दको रूपमा प्रचार गर्न सुरु गरियो। खसहरू पनि बिस्तारै वैदिक खस आर्यहरूका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक व्यवहार अवलम्बन गर्दै आफ्ना आदिम युगदेखि सञ्चित गरेर जोगाएका परम्परा छोड्दै गए र नयाँ व्यवहारहरू अवलम्बन गर्न थाले। डा. हरिश लखेडाले संविधानमा अहिले बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, संन्यासीलाई नेपालमा 'खस आर्य' मा सूचीकृत गरिएको बताउँछन्। People of Nepal का लेखक डोरबहादुर विष्टले दलितहरूलाई पनि खस हुन् भनेका छन्। कामी, दमाई, सार्कीहरूले पनि मष्टो देवताको पूजा गर्दछन्। डा. विपिन अधिकारीले नेपालमा अहिलेका क्षेत्री, बाहुन, कामी, ठकुरी, सार्की, संन्यासी, बादी, दमाई, गाईने र अन्य खसमा पर्दछन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र डोरबहादुर विष्ट खस/कसलाई युझी मूलका मान्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्य खस ऐरावतको एउटा उपशाखा (कविला) हो जसको उत्पत्ति इडावर्त हालको कश्मीरबाट भएको मान्दछन्। खसहरू तेस्रो शताब्दी ई.पू. मा इडावर्तमा रहन्थे। खसको मूल अर्थ 'राजा' वा 'क्षेत्री' अर्थात् 'योद्धा' भन्ने हुन्छ। उनीहरूको बसोबासको स्थल 'खस' बाट कश्मीर रहेको र दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा खसको एउटा समूह कजाकिस्तान र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्व हुँदै नेपालतर्फ गयो। बालकृष्ण पोखरेल खसहरूलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। प्रा.डा. गोविन्द सिंहले खसहरूमा विधवा विवाह प्रचलित थियो भन्ने मान्यता राख्दछन्। उनीहरूमा खुला समाज थियो। स्त्रीको उच्च स्थान थियो। खसको आर्यको जस्तो जकडन र बन्धनमा बाँधिएको समाज थिएन भन्ने कुराको उल्लेख गरेका छन्। बस्नेत को हुन्? माथि उल्लिखित खसहरूका विभिन्न समूहहरू जो स-साना समूहमा नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा फैलिएको हिमालयको काखमा अवस्थित भूभागमा बस्ने खसहरूको एउटा समूह बस्नेत हो। आदिकालदेखि आफ्नै शौर्य, पराक्रम, वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहास बनाउन सफल भएका कारण बस्नेतहरू इतिहासका विभिन्न कालखण्डदेखि नेपालको एकीकरणको लागि युद्धका मैदानमा अभूतपूर्व उत्साह र साहसले इतिहासमा स्वर्ण अक्षरमा नाम अंकित गर्न सफल जाति हुन्। राजा-रजौटा र राज्य सञ्चालनका प्रमुख जिम्मेवारीहरूका लागि बस्नेत सधैँ नै राज्यको सुरक्षा र सञ्चालनको निम्ति अनिवार्य जस्तै भूमिकामा रहे। "खप्तडी बस्नेतको मूल थलो खप्तड लेक (खेचराद्री) बडीमालिका पश्चिमपट्टी सेती अञ्चलमा अछाम, बझाङ, बाजुरा, थलारा, दार्चुला, बैतडी, डोटीको माझ पूर्व-पश्चिम लम्बायमान अवस्थामा रहेको स्थान हाल मानव विहीन छ। खप्तडी बस्न्यातको अवस्थन खप्तड (खेचराद्री) सेती अञ्चल बडीमालिकाको दायाँ पट्टी छ" भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बताउनुभएको छ। खप्तड लेकतिर मोटो खालको भुईँमा कालो छिट्का मिसिएको मोटो टुप्पा मसङ्ग्रिँदै गएको निगालो बाँस प्रशस्त पाइने र त्यहीँको नेटो (डाँडाको सिरान) अर्थात् बाँस पाइने नेटो "बाँसनेटो" मा बस्ने मानिसलाई बाँसनेटो — बासनेता — बस्न्याता — बस्न्यात — बस्नेत भएर बस्नेत भएको हुन सक्दछ। आजभोलि पनि गाउँघरमा यस्ता प्रशस्त उदाहरण पाइन्छ, जस्तै: तुलसीपुरबाट बसाइँ सरेर आएको तुलसीपुरे, दैलेखबाट आएको दैलेखी, सल्यानबाट आएको सल्यानी आदि। मध्यकालीन राज्य व्यवस्थामा दरबार सम्बन्धी मुद्दामामिला हेर्ने, बस्ती बसाउने र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएको मानिसलाई 'बस्नेत' भन्ने गरिन्थ्यो भन्ने मत तथ्यको नजिक लाग्छ। यसको कारण बस्नेत थरका मानिसहरूको गोत्र एउटै नहुनु पनि हो। खप्तडी बस्नेतको गोत्र कौशिक, श्रीपाली बस्नेतको गोत्र भारद्वाज, खुलाल बस्नेतको गोत्र धनञ्जय र लामिछाने बस्नेतको गोत्र गर्ग हुनाले बस्नेत जातीय भन्दा पदिय उपाधि थियो, जो विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरूलाई कार्यदक्षता, योग्यता र जिम्मेवारी वहन गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रदान गर्ने गरिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। श्रीपाली बस्नेतहरूले आफ्ना पुर्खाहरू श्रीपाल राज्यका श्रीपुर शाहीका वंशज मान्दछन्, जसबाट विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरू बस्नेत उपाधिबाट विभूषित भएको र कालान्तरमा विभिन्न थर र गोत्रका मानिस बस्नेत भएको हुन सक्छ भन्न सकिन्छ। खप्तडी बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो, श्रीपाली बस्नेतको कुलदेवता आदि मष्टो लिसिसाँकोटी, खुलाल बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो र लामिछाने बस्नेतहरू मध्य भोजपुरको अघेरीतिर कैलाशमष्टो मान्दछन् भने तेह्रथुमतिरका लामिछाने बस्नेतहरू महामष्टो कुलदेवता मान्ने गर्दछन्। मष्टो को हुन्? मष्टो सिंजा साम्राज्य अन्तर्गतका खस जातिले आफ्नो कुलदेवताको रूपमा पूजा-आराधना गर्दै आएका देवता हुन्। प्राचीन सिंजा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी लगायत कतिपय अन्य जातिका कुलदेवता मष्टो हुन्। तत्कालीन सिंजा राज्य नेपाल खाल्डोदेखि कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी सम्म फैलिएको थियो। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। मष्टोका विभिन्न भेदहरू पनि छन्। मुख्य रूपमा मष्टो २ किसिमका छन्: १. दाह्रे मष्टो २. दुधे मष्टो मष्टोको पूजा घरमाण्डौ र वनमाण्डौमा गरिन्छ। घरमाण्डौमा मूल धामी बस्ने स्थान जसलाई 'गादी' भनिन्छ, त्यसमा सेतो कपडा लगाएका झाँक्री, चमर, सोँटा सहित मष्टोको थानमा धामी गएपछि देउता चढ्दछन् र उनीहरू काँप्न थाल्दछन्। पश्चिम नेपालको हिमाली क्षेत्र 'जडान' र पहाडी क्षेत्र 'खसान' को नामले चिनिन्छ। यही खसान क्षेत्रमा खस भाषा र मष्टो संस्कृतिको विकास भएको मानिन्छ। तत्कालीन खस देशमा बस्ने बाहुनहरूको कुलदेवता मष्टो हुन्। भारतमा मुसलमान आक्रमण पछि भागेर नेपाल प्रवेश गरेका र हुकुमी शासन कालमा हुकुम प्रमाङ्गीबाट खस बनेका खसहरूको कुलदेवता मष्टो हुँदैनन् भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङ मान्दछन्। उनको अनुसार सम्पूर्ण खसहरूका कुलदेवता मष्टो हुन्। मष्टोका पिता-माता को हुन् भन्ने उल्लेख कतै पाइँदैन। मुगुतिर एउटा किंवदन्ती प्रचलित छ। उक्त मत अनुसार मष्टोको उत्पत्ति कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमा भएको थियो। महिषासुर राक्षसले तपस्या गरी ब्रह्माजीलाई रिझाएर पुरुषको हातबाट नमर्ने वरदान मागेको र वरदान पाएपछि देवताहरूलाई पराजित गरी इन्द्रपुत्रलाई पराजित गर्न पिछा गर्दा उनी भागेर हिमवत् खण्ड आउँदा मष्टोदेवको जन्म भएको थियो। कोही-कोहीले मष्टोलाई भगवान् शिवको अंशको रूपमा पनि हेर्ने गर्दछन् र १२ मष्टोका मूल स्थानमा शिवलिङ्गको स्वरूपको अवस्थितिले समेत उक्त कुरालाई औचित्यपूर्ण ठहर्याउने प्रयास गरिन्छ। अर्को मत अनुसार मष्टोलाई स्वर्गका राजा इन्द्रका पुत्र मान्ने गरिन्छ। "स्वर्गका राजा इन्द्र, धर्तीका राजा मष्टो, पातालका राजा नागराज" भन्ने उक्ति प्रचलित छ। मष्टो निराकार हुन्छन्। मष्टो शब्दको उत्पत्ति 'मस्तक' (शिर) बाट भएको योगी नरहरिनाथले मान्दछन्। उनले सुरुमा मष्टो एउटै भएको र पछि मष्टो देवता थपिँदै जाँदा बाह्र मष्टो भन्न थालिएको र बाह्र मष्टोलाई पछि वराह मष्टो, वारामष्टो समेत भन्ने गरिएको थियो। मष्टोको वाहन घोडा हो। भेडा, चितुवा र झार पनि मष्टोका वाहन हुन्। मेसोपोटामियाको मुख्य देवता Marduk (मर्डुक) बाट मष्टो भएको र मेसोपोटामिया स्थित नव-असीरियन साम्राज्यको राजधानी असुरमा स्थित तत्कालीन विख्यात देवता अहुरमज्दाको 'मज्दा' को अपभ्रंश भएर मष्टो भएको भन्ने मत छ। करिब १७०० ई.पू. तिर पहिलोपटक मेसोपोटामियामा घोडा ल्याएर आक्रमण गरी त्यहाँ विजयी भएर शासन गर्ने कस्साइट्स (खस) र उनीहरूको वाहन घोडा र कस/खसको देवता अहुरमज्दाबाट मष्टो बनेका देवताको वाहन घोडा हुनु संयोग मात्र नभई कस्साइट्सबाट खस र अहुरमज्दाबाट मष्टोको निकट र निरन्तरताको सम्बन्ध देखिन्छ। वैदिक सनातन धर्मको विकास हुनुपूर्व नै नेपालमा मष्टो धर्मको विकास भइरहेको भए तापनि हालसम्म मष्टो धर्मको विषयमा कुनै पनि प्राचीन हस्तलिखित सामग्रीहरू प्राप्त भएका छैनन्। तर मष्टो धर्म, देवता र यसको उत्पत्तिका सन्दर्भमा विभिन्न किंवदन्ती, मिथक र कहावतहरू भने प्रशस्त रूपमा पाइन्छन्। प्राचीन बेबिलोनिया/मेसोपोटामियामा मष्टोको पूर्व रूपलाई 'अहुरमज्दा' भनिन्छ र मष्टो धर्म मान्ने प्रथम व्यक्ति आदिमनाथ हुन्। आदिमनाथलाई आदिनाथ भनिन्छ। भगवान् शिवले अलकापुरी शक्तसिंह (बहादुर) लाई दिए र उनै शक्तसिंह देवताका राजा इन्द्र तथा मष्टो भए भन्ने एउटा मत पनि छ। 'मरुत' शब्दको अर्थ वायु हुन्छ, यिनै वायु देवता मरुतबाट मरुत—मउत—मष्ट हुँदै मष्टो भएको भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। मान्छेले मान्ने देवता भएकाले मान्ठ, मान्ठा, मन्ठा हुँदै मष्टो भएको अनुमान सत्यमोहन जोशीको छ। योगी नरहरिनाथले मष्टोलाई महेश्वरको अंश अवतार/अष्टमूर्ति महादेव शिव (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, चन्द्र, सूर्य र आत्मा) महा+अष्ट भुजी— महाअष्ट, महाष्ट हुँदै मष्टो भएको अड्कल गर्दछन्। मष्टोलाई निराकार बाल ब्रह्मचारी देवता मानिन्छ। पितृ स्वरूपमा वायु, प्रकृतिका स्वरूपमा लिङ्गो, ध्वजा, पताका, रक्षा सूचक हतियार आदि थापेर पूजा गरिन्छ। विक्रम संवत्को पाँचौँ शताब्दीतिर बझाङका राजा सैपाल थापाको समयमा मष्टोले राजकीय मान्यता पाएको थियो भन्ने गरिन्छ। तर लेख्य प्रमाण सन् १४५७ सुरती शाहले जारी गरेको एउटा अभिलेखमा पहिलो पल्ट मष्टो शब्दको उल्लेख गरेकाले यो नै सर्वाधिक प्राचीन मष्टो शब्द उल्लिखित अहिलेसम्मको प्रामाणिक अभिलेख मानिन्छ। खसहरूले मानी आएको मष्टो देवतालाई आर्य जातिले वेद, पुराणमा कतै उल्लेख नगरेकाले खसहरू आर्य नै हुन् भनेर मान्ने आधार नभएको एकथरी मत छ। अथर्ववेदमा खसहरूले मान्ने शिवलाई 'व्रात्य' भनेर हेपिएको र उनका अनुयायी खस जातिलाई 'व्रात्य जाति' भनेर खसालिएको छ। व्रात्य भनेको उपनयन वा यज्ञोपवीत संस्कार नगर्ने, अनार्य, वैदिक कृत्य आदि गर्ने अधिकार नभएको, जसको दश संस्कार हुँदैन भन्ने हो। आर्यका दुई समूहहरू बीचको वैमनस्यताले वा उनीहरूलाई चुनौती दिने आदिवासीहरूसँगको टकरावले यस्तो स्थिति आएको हुन सक्छ। वैष्णवहरूको वर्णाश्रम व्यवस्थालाई नमनेका हुनाले खसहरू र उनले मान्ने देवता शिवलाई व्रात्य भनेको हुनुपर्छ। आफूलाई ठुलो देखाउने र अरूलाई होच्याउने रूपमा आफूलाई देव खलक र अरूलाई राक्षस खलक भनेको हुनुपर्छ। राम्रो काम गर्ने आदर्शवान् व्यक्तिलाई देवता र अरूलाई दुःख दिनेलाई राक्षस भन्ने गरिन्छ। जरथुस्त्र धर्मग्रन्थको देवतालाई "असुर" र राक्षसलाई "दइव" भनिएको छ। ऋग्वेदमा असुर शब्दलाई १५ पल्ट नराम्रो र ९० पल्ट राम्रो अर्थमा प्रयोग गरिएको छ। असुर देवता र असुर सहरको बारेमा यसै आलेखमा अगाडि पनि उल्लेख गरिएको छ। मनुस्मृति तथा महाभारतमा उल्लेख गरिएका झल्ल, मल्ल, नट, करण, खस र द्रविडहरूलाई पाप योनिबाट जन्मिएका धर्मच्युत, व्रात्य जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। यक्ष जातिलाई खस, चीन तथा मंगोल जातिलाई दरद र पिशाच, किरात जातिलाई किन्नर र द्रविडलाई बाहिक जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। भारतको राजस्थानमा मष्टोलाई मामा देव, पहाडमा मामा ज्यू भन्दछन्। पिथौरागढमा चण्डक मष्टोको मन्दिर छ। बद्रीनाथमा मष्टोलाई घण्टाकर्ण देवता भनेर पूजा गर्छन्। दार्चुला-बैतडीतिर भूमिराज भनेर पूजा गर्छन्। लेखक तेज कार्कीले मष्टो प्रकृति पूजा (Shamanism) वा जडवाद (Animism) नै सर्वप्राचीन आध्यात्मिक चिन्तन भएको र मष्टो संस्कृति यही प्रकृति पूजक भएकाले यसको प्राचीनताको पुष्टि गर्न मिल्ने भाव व्यक्त गर्दछन्। मानव जातिले ३० हजार वर्षदेखि धर्म व्यापार र सामाजिक विभेदीकरण गर्न सिकेको नोआ हरारीको मत लेखक कार्कीले उल्लेख गरेका छन्। करिब ३२ हजार वर्ष पुरानो जर्मनीको स्टे डेल गुफामा भेटिएको सिंह मानव (पुरुष वा महिला) नै पहिलो धार्मिक चिह्न भएको (Harari, Yuval Noah (2015), Sapiens: A Brief History of Humankind, London: Vintage, P. 23/25) मान्दछन्। प्रकृति पूजाको प्रारम्भ साइबेरिया र मध्य एसियाबाट करिब २० हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको र मष्टो परम्परा पनि प्रकृति पूजामा आधारित अत्यन्त प्राचीन परम्परा भएको सम्भवतः प्राग-ऐतिहासिक कालदेखि नै सुरु भएको मान्यता छ। मष्टोको प्रादुर्भाव खसहरूका पुर्खाहरूले बेबिलोनियामा शासन गरेको समयमा भएको मान्यता एकथरीको छ। विभिन्न मष्टोहरूका विभिन्न थानहरू हुन्छन्। खोला, किनार, रूखमुनि यिनका थान हुन्छन्। यिनीहरू डरलाग्दा, मानिसहरूलाई दुःख दिने, चाँडै रिसाउने स्वभावका हुन्छन्। ढँडार मष्टोका थान खोल/ढेल्यो र घाई, दुगे। बदु मष्टोका थान कुटासिली र छरिढुस्के, थापा मष्टोको थान घोडा, मौल्याल, गुम्देव, गाईगोठ्या आदि हुन्। नेपालमा मष्टो देवताको सुरुवात कहिले, कसरी र कहाँ भएको थियो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न अड्कल, आख्यान, किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। विभिन्न मत तथा अड्कल जे जस्ता भए तापनि बझाङ जिल्लाको ढँडार नै मष्टोको उत्पत्ति भएको सर्वाधिक प्राचीन स्थल हो भन्ने कुरामा अधिकांश मानिसहरूको सहमति छ। ढँडार मष्टोको एउटा मूल धामी हुन्छ। त्यो ढँडार मष्टोका धामीको मृत्यु भएपछि मात्र अर्को धामी हुने र भित्र पूजा गर्ने अर्को धामी बन्ने गर्दछन्। बाहिर बत्ती बाल्ने र अन्य काम गर्ने अन्य हुन्छन्। ढँडार मष्टोका हालसम्म ज्ञात पुजारीहरूमा परिङ्ग्या परिवारबाट १२ पुस्ता, सुवासकोटी नयरका १० पुस्ता, सुवेदी परिवारका १२ पुस्ता र जैसी परिवारका कुशु जैसीबाट सुरु भएर हाल १८औँ पुस्ताले मूल पुजारीको रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसबाट यो मन्दिरमा मष्टो पूजाको परम्पराको प्राचीनताको अनुमान गर्न सकिन्छ। किंवदन्ती अनुसार मष्टो ढँडारमा जाँदा ढँडारका मानिसहरू खर्कमा गोठालो गएका थिए। गोठमा गाई-भैँसीका दूध राखेका भाँडाहरू खर्कबाट गोठमा आउँदा रित्तो हुने क्रम दिनदिनै हुन थालेपछि दिउँसो सबै मानिसहरू खर्क गएको बेला कसले दूध चोरेर खान्छ पत्ता लगाउनुपर्यो भन्ने हिसाबले लुकेर चियो गर्दा एउटा स्याल जस्तो जीव आएर दूध चोरेर खान लागेपछि सो जीवलाई देखेर कराउँदा उक्त जीव त्यही गोठमा आगो बालेको ठाउँबाट जमिन घस्रिएर करिब ४ किलोमिटर टाढाको पैंयादरो भन्ने ठाउँमा निस्कियो, त्यसलाई पैंयादरोको मष्टो भनिन्छ। उक्त जमिन घस्रिएर बनेको प्वाल अहिले पनि यथावत नै छ। अर्को यसै सँग मिल्दोजुल्दो किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। कुश भट्ट नामक एकजना मानिस तीर्थाटन गर्न विभिन्न तीर्थमा जाँदा शंखधारमा एउटा शिला भेटेपछि उक्त शिलालाई आफूसँग लिएर हिँडे। राती सपनामा शिलाले आफू बेबिलोनिया तिरको देवता भएको र साइपाल हिमालको प्रस्रवण क्षेत्रमा बस्न चाहेको बताएछ। त्यसपछि उनले ढँडारमा माडौँ (थान) बनाएर शिला स्थापना गरे। त्यस ठाउँमा बँदेलले गोठालाको दही चोरेर खाने गरेपछि गोठालाले बँदेल समात्न खोज्दा सबै गोठाला बेहोस भएछन् र के भयो भनेर हेर्न आउने मान्छेहरू मध्ये जसराज भन्ने गोठालालाई कम्प छुटेछ र "म मरुत हुँ तिमी खसको कुलमुली हुँ। दैत्यको प्रहारबाट भवानीलाई बचाउन आएको हुँ, मेरो मन्दिर बनाउनुको सट्टा साधारण माडौँ बनाई त्यसको गाभिरमा खोपो राख्नु र मेरो गााधी सम्झेर पूज्नु, मेरो बहिनीको पनि सम्झना गर्नु" भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ। अर्को भनाइ अनुसार बझाङको चैनपुर नजिकैको सुवेडाका जोशी ब्राह्मण शंखधार र जालन्धरबाट ढुङ्गा (शिला) को रूपमा आएको बान्नी गएपछि ती ब्राह्मणले झोली बिसाएपछि भगवान् लुप्त भए, त्यो ठाउँ देउबाँझ (बाँझको रूख) को टोड्का (ढँड वा कसै-कसैले ढँडार पनि भन्दछन्) त्यही ढँडमा मष्टोको जन्म भयो। त्यहाँ बाँधिएकाले 'बान्नी मष्टो' भनियो। त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा फैलिएकाले त्यसका भेदहरू भए। डोलने (हिँड्ने डुल्ने) भएकाले मष्टो-मष्टो भन्न थाले। १२ अङ्गालको मष्टो भन्ने पनि गरिन्छ, यसको मतलब मष्टोका १२ भेद भनेको होला। १२ ठाउँमा बसेकाले १२ उपमष्टो भनेको हो। मूल रूपमा मष्टोका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मष्टोलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। मष्टोहरूको स्वभाव वा प्रकृति हेरेर यिनीहरूलाई गुणको आधारमा सत्त्व, रज र तम गुण युक्त हुने भनिन्छ। सत्त्वगुण भएका मष्टोहरूमा दुधे मष्टो, मण्डली मष्टो, लडे मष्टो आदि पर्दछन्। रजोगुण वा राजसी गुण भएका मष्टोहरूमा दाह्रे मष्टो, रुमाल मष्टो, तेडी मष्टो, खापर पर्दछन्। तमोगुण भएका मष्टोमा कालो मष्टो, रुपा मष्टो, कैलो मष्टो, मुण्ड मष्टो आदि पर्दछन्। ढँडार स्थित दाह्रे मष्टो ज्येष्ठ र श्रेष्ठ मानिन्छन्। थापा मष्टो विद्वान् मष्टो, बाबिरो मष्टोलाई कान्छो मष्टो मानिन्छ। गुरौ मष्टो र विजय मष्टोलाई भाइराजा मष्टो भनिन्छ। मष्टो उपासना गर्दा वैदिक विधि नअपनाएर धामीले प्राकृतिक विधि अपनाएर काँप्दै पूजा गर्ने गर्दछन्। मष्टो देवताको मूर्ति हुँदैन, यसमा स्वर्ग-नर्कको परिकल्पना गरिएको पाइँदैन। मष्टोको पूजा गर्दा साह्रो-गाह्रो पर्दा पनि भाकल गरी पूजा गर्ने पनि गरिन्छ। ढँडारमा मष्टो पूजा गर्दा विभिन्न जातजातिहरूको सहभागिता हुन्छ। दाह्रे मष्टोले मष्टो थानमा बलिको लागि लिएको बोका दाँतले छिनाल्ने गरिन्छ। बलि दिने सम्बन्धमा एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। एकपल्ट बझाङी राजाले बलि दिनुपर्यो भन्दा माघको महिनामा बलि दिन मिल्दैन भनेपछि राजाले नमानी बलि दिन हठ गरेछन्। त्यसपछि राजाले निकै जिद्दी गरेपछि मष्टो चलेछ र राजाले बोकालाई गाईको बाच्छो बनाइदिएछन्। मष्टोले त्यो देखेर त्यसलाई बाघ बनाइदिए, मष्टोले बाघ बनाएको देखेर राजाले सर्प बनाइदियो। राजाले सर्प बनाएपछि मष्टोले गरुड बनाइदिए। राजाले बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधिदियो र मष्टोले पातासहित बोकाको घाँटी दाँतले छिनालिदिए। त्यो देखेर राजा रिसायो। अहिले पनि मष्टो चल्यो भने मष्टोले "तँ जिउँदो होइज म पन्छी होइजुँ, तँ खैर होइज म बाघ होइजुँ" भनी बोल्दछन्। ढँडारमा शनिबार र मंगलबार बलि (दाँतले) दिइन्छ। अरू बार दूध, चामलले पूजा गरिन्छ। पर्वको समयमा चैते दशैँमा बलि हुन्छ। जन्माष्टमीमा बलि हुँदैन। जुठो, सुतक परेको बेला मष्टोको पूजा हुँदैन। ढँडारमा नयाँ धामी निस्किए भने देउता चढेपछि दाँतले बोका छिनाल्नुपर्ने र धामी प्रमाणित भएपछि मष्टो देवताको अवतार भयो भनी ताल्कोटी राजाले धरी, पगडी, कानमा मुन्द्रा, बाला प्रदान गर्दछन्। त्यसपछि कुँवर जाति अनि ब्राह्मण जाति हुँदै अन्य हिलो पूजामा सहभागी हुन्छन्। मष्टो धामीमा मात्र आउँदछ। जुनसुकै नयाँ बाली भए पनि दाह्रे मष्टोलाई चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ। धामीले जाँड-रक्सी खानु हुँदैन। बलि दिने बेलामा धामीको स्वरूप डरलाग्दो हुन्थ्यो। त्यस्तो डरलाग्दो स्वरूप देखेर मानिसहरू डराउने भएकाले कपडाले छेकेर बलि दिने गरिन्थ्यो। जति बोका बलिका लागि ल्याइन्थ्यो ती सबैलाई दाँतले छिनालेर बलि दिने गरिन्थ्यो। बझाङी राजा गजराजले धामीको जाँच गर्न बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधेर बलि दिन ल्याएको र सो बोकालाई पातासहित दाँतले छिनालेको भनाइ छ। मष्टो भनेको एउटा मात्र हुन्छ। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो भनेको एउटै मष्टोका राजसी र कार्यकारी वा रज र सत्त्व स्वरूप हो भन्ने मत पनि छ। दाह्रे र दुधे मष्टो भनेको एउटै हो मष्टोको संयुक्त रूप हो। आइतबार र बुधबार दुधे मष्टोको पूजा गरिन्छ दाह्रे मष्टो पनि सँगै हुन्छ। जुम्लाका मानिसहरू प्रायः ढँडारमा पूजा गरेपछि त्यहाँबाट बक्साएर अन्यत्र जान्छन्। ढँडार नै मष्टोको मूल थलो भएको र यसरी विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामका मष्टोहरू मूल स्थानबाट छुट्टिएर जुन-जुन स्थानमा गएर बसे त्यसै ठाउँको नामबाट ती ती मष्टोको नामबाट चिनिन थाले। खस जातिको पुरापूर्वकालमा १२ वटा समूह रहेको र हरेक समूहले छुट्टाछुट्टै मष्टो पूजा उपासना गर्ने भएकाले 'बाह्र भाइ मष्टो' भनिएको धेरैको अनुमान छ। बाह्र भाइ मष्टो को हुन् भन्ने बारेमा मतैक्यता छैन। कहीँ-कहीँ मष्टोलाई शिवको अंश मानेर पूजा गर्ने चलन पनि छ। कतिपयले मष्टोलाई इन्द्रपुत्र भन्ने विश्वास गर्दछन्। मष्टोका ५२ वीर र १६ मर्सानीहरू सुरक्षार्थ रहन्छन् भन्ने मान्यता पनि पाइन्छ। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार एकपटक मन्दिरको नजिकै बसेर वेदपाठ गरिरहेका धवलपुरलाई असुरले टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने र उनले पढिरहेको वेदलाई जलाउने योजना बनाए। असुरको यो योजना थाहा पाएपछि मष्टोको भान्जा बान्नी मष्टोले वेदलाई मष्टोमाण्डौ नजिकै शिलामा परिणत गरिदिए र असुरको हातबाट मामा धवलपुरको ज्यान बचाए। त्यसै बेलादेखि मष्टो उपासकले भान्जालाई झोलीको देवता मान्ने गरेका हुन्। झोलीको देवतालाई मष्टोसँगै शिला स्थापना गरेर भान्जाको पनि पूजा गर्ने परम्परा चलेको हो भन्ने गरिन्छ। मष्टो सम्बन्धी एउटा आख्यान अनुसार देवासुर संग्राममा असुरहरूले पराजय भोगेपछि देवताहरूसँग शरण माग्न बाध्य भए तापनि उनीहरूको मनमा द्वेष बाँकी थियो। पछि असुर संगठित भए र उपद्रो गर्न थाले। आफूलाई पतन गराउने कारकको रूपमा दुर्गा भवानीलाई मानेर उनको अपहरण गरे। केहीले उनीमाथि बलात्कारको प्रयास समेत गरे। देवताहरूले अनेकौँ प्रयत्न गर्दा पनि देवी दुर्गालाई बन्दी बनाएको ठाउँ पत्ता लगाउन नसकेर भगवान् शंकरको आराधना गरे। त्यसपछि शंकरका शक्तिशाली गण देवता मष्टोको नेतृत्वमा युद्ध दलले दुर्गा र उनका बहिनीहरूलाई मुक्त गरी असुरहरूलाई छिन्नभिन्न पारेका हुनाले नवदुर्गाले मष्टोलाई भाइ भनी मानेकाले दुर्गा पूजा हुँदा मष्टोको आह्वान गरिनुका साथै मष्टोले देवभाग पाउने भए। मष्टोलाई दुष्टको दमन गर्ने, खराब विचारले अभिप्रेरित स्वार्थी र दुष्टात्मालाई दमन गर्ने र निमुखा र सत्यको पक्षमा कल्याणकारी देवताको रूपमा खसहरूको रक्षा गर्ने महान् देवताको रूपमा आदिकालदेखि पूजा, भक्ति र श्रद्धा गर्ने देवताको रूपमा खसहरूले पुज्दै आएका छन्। उपेक्षित, अपमानित, दुःखी मानिसहरूलाई बढ्ता स्नेह गर्ने भएकाले मष्टो समस्त खसहरूको लोकप्रिय देवता हुन पुगेका छन्। अर्को किंवदन्ती अनुसार सान्नी राज्यका राजा जसलाई सन्याल राजा पनि भनिन्छ। बाइसे राज्य कालको समयमा हालको कालिकोट जिल्लाको मेहेलमुडी गा.वि.स. मा सान्नी राज्यको राजधानी थियो। उनको राज्यमा सान खड्का र संसारे खड्का नाम गरेका २ भाइ थिए। ती दुई भाइमध्ये सानलाई दाह्रे मष्टो चढ्यो। दाह्रे मष्टो चढेपछि सीधासाधा सानले अस्वाभाविक कार्य गरेको देखेर सन्याल राजाले देउता चढ्यो कि दानव चढ्यो भनेर जाँच गर्ने विचार गर्दा राजा र देवता बीच लडाइँ भयो। राजाका दुई भाइ भान्जा र कुवेर थिए। भान्जाले केही नगरे पनि कुवेरले धनुकाँडले धामीलाई लखेट्न थाल्यो। दाह्रे मष्टो चढेका धामी त्यहाँबाट भागेर एउटा ठुलो रूखमा चढे र त्यहाँ पनि उसलाई लखेट्दै राजा आएकाले नजिकैको चुरी खोलामा फाल हालेर वेपत्ता भए। राजा पनि धामी मरे भन्ने ठानेर घर फर्कियो। धामी मरेको हल्ला फैलिएपछि उनकी पत्नी सती जाने तयारी गरिरहेको बेला धामी सर्पको कडेली (लगाम) बाघको घोडा चढेर दाह्रे मष्टो चढेका धामी आए। राजाले त्यो कुरा थाहा पाएर उनलाई मार्नको लागि ४०० भेडा राखेको खोरमा थुनेर सबै झ्याल ढोका बन्द गरिदिए। मष्टो चढेका धामीले ४०० भेडा मध्ये एउटा खसी बाहेक सबैलाई दाँतले छिनालेर मारे। त्यो देखेर भेडी गोठालो अत्यन्त दुःखी भयो। मष्टोले उसलाई सान्त्वना दिँदै उसलाई धनधान्यले पूर्ण गरी उसको सन्तान कहिल्यै नमासिने र कहिल्यै वृद्धि पनि नहुने वरदान दिए। उनका कयौँ पुस्ता बितिसक्दा पनि अहिलेसम्म उनका सन्तानहरूमा एकजना मात्र जन्मने कुराको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि पाइन्छ। सन्याल राजाले मष्टोमाथि गरेको दुर्व्यवहारले उनीहरूका घरमा सधैँ कलह अशान्ति र हैरानी भइरहने भएकाले त्यहाँबाट अन्यत्र सर्ने विचारले जाने बेला लाकुर देवतासँग बिदा हुन गए। लाकुर देवता मष्टोका भान्जाले सम्झाए र दाह्रे मष्टोको सेवा गर्ने सल्लाह दिए। सन्याल राजाले दाह्रे मष्टोको मन्दिर निर्माण गरे। आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति, राज्य दाह्रे मष्टोलाई चढाउने प्रस्ताव गरे। दाह्रे मष्टो चढेका धामीहरूसँग यस्तो प्रस्ताव राखेपछि मष्टोले "सबै राज्य सम्पत्ति चढाएपछि तँ कहाँको राजा हुन्छस्? मलाई सबै सम्पत्ति चाहिँदैन, ३ भाग लगाएर २ भाग तिम्रा भाइले बाँड्नु, १ भाग मलाई दिनु" भनेको र राजाले सोही अनुसार गरेकाले दाह्रे मष्टोले सन्यालको एक अंश खाएकाले सन्याललाई भाइपीठ्या भनेर मष्टो चढेको बेला भन्ने गरिन्छ। डा. जगमान गुरुङले जुम्ला सिंजा पाण्डुसेरामा प्रचलित १२ मष्टोका नाम उल्लेख गरेका छन्। १. आदिमष्टो २. कालो मष्टो ३. बबुरो मष्टो ४. रुमाल मष्टो ५. दुधे मष्टो ६. दाह्रे मष्टो ७. मण्डली मष्टो ८. बान्नी मष्टो ९. थापा मष्टो १०. ढँडार मष्टो ११. कावा मष्टो १२. खापर मष्टो। हुम्लाको सोरुदरामा रहेको गुरौ मष्टोलाई कसै-कसैले देवताको रूपमा मान्दैनन्। यो अत्यन्त दुष्ट स्वभावको राक्षसी व्यवहार देखाउने खालको हुने बताइएको छ। मष्टो कुन देवता हुन् भन्ने बारेमा फरक-फरक मत पाइन्छ। कसैले वायुको रूपमा, कुनै अवस्थामा साधुको रूपमा, कुनै-कुनै अवस्थामा गरुडको रूपमा र कहीँ-कहीँ बिरालोको रूपमा मष्टो रूपान्तरित हुन्छन् भन्ने मत पाइन्छ। मष्टोलाई कुल देवता र इष्ट देवताको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। कतिपय मानिसहरूले वराह मष्टो भन्ने गरेपछि जुम्लाका १२ भाइ मष्टोको अपभ्रंश रूप र जुम्लाको कालिकोट दरामा ढँडार मष्टोलाई पाण्डवको अवतार, खापर मष्टोलाई इन्द्रको छोरा भन्ने कुरा बाहुन र ठकुरीले हालेको कथामा मात्र पाइन्छ भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङले मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। कौशिक गोत्रीय बस्नेतहरूका कुलदेवता कसरी फरक-फरक? कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरूका कुल देवता दाह्रे मष्टो हुन्। पश्चिम नेपालका सबै बस्नेतहरू दाह्रे मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा मान्दछन्। पूर्वतिरबाट बसाइँ सरेर आएका बस्नेतहरू बाहेक सम्पूर्ण बस्नेत लगायत अरू धेरै थरहरूका कुल देवता पनि दाह्रे मष्टो नै हुन्। तर पूर्व नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू खापर मष्टोलाई आफ्नो कुल देवता मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। एउटै थर गोत्रका मानिसहरू बीच कुल देवता किन फरक भन्ने प्रश्न उब्जनु स्वाभाविकै हो। यो कसरी यस्तो हुन गयो, त्यस बारेमा सोधखोज र निरुपण नहुञ्जेल अलग कुल देवता मान्ने बस्नेतहरू बीच कुल देवताको बारेमा केही भ्रमहरू रहिरहने भएकाले तथ्य के हो भन्ने बारेमा उजागर गर्न आवश्यक छ। प्राचीन कालमा बाह्र भाइ मष्टोहरू ढँडारमा बसेको बेला उनीहरू बीचमा वैमनस्यता उत्पन्न भएर ठुलो द्वन्द्वको स्थिति आयो। भरसक सबैलाई मिलाएर लैजाने जेठो र सर्वाधिक शक्तिशाली दाह्रे मष्टो (जसलाई गादी मष्टो पनि भन्दछन्), उनी सबैका नायक गद्दीमा राज गर्ने भएकाले र सबैका अगुवा नायक भएकाले द्वन्द्व हुन नदिन निरन्तर प्रयत्नशील हुन्थे। निरन्तरको मनमुटाव र द्वन्द्वको स्थिति कायमै रहेको बेला एक दिन सबै भाइ खप्तडको जङ्गलमा मालिङ्गो काट्न जाने सल्लाह भयो। त्यहाँ खानको लागि रुमालमा बाबर (रोटी), ठेकीमा दही, दूध, मालिङ्गो काट्ने हतियार समेत लिएर उनीहरू गए। मालिङ्गो काटिरहेको बेला अकस्मात उनीहरूमा झगडा पर्न गयो। सबैलाई सम्झाई-बुझाई गरी शान्त गर्न जेठो दाह्रे मष्टोले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि अरू भाइले नमानेको र लडाइँले झन्-झन् उग्र रूप लिएकाले दाह्रे मष्टो रिसाएर दाह्रा किट्दै भर्खरै काटेको मालिङ्गोको ठुटाले हानेर एकजनाको खप्पर फुटाइदिए। त्यसरी खप्पर फुटाई माग्ने खापर/खापर मष्टो भनियो। अर्कोलाई कालो शिलाले हिर्काएर भगाएको, उनी उक्त शिला टिपेर भागे र अछामको विनायककोठ गए र विनायककोठे राजासँग द्वन्द्व भएपछि त्यहाँबाट भागेर विनायक भन्ने स्थानमा गएर आफूसँग भाग्दा लिएको कालो शिला त्यहीँ स्थापना गरे र कालो सिल्लो मष्टोको रूपमा स्थापित भयो। रोटी बोकेर ल्याएको रुमाल टिपेर भाग्ने खिड्कीसैनीमा गएर बस्यो र रुमाल मष्टोको नामले स्थापित भयो। अर्को भाइले सँगै ल्याएका बाबर टिपेर त्यहाँबाट भागेर जुम्लाको बाबिरो गाउँमा गएर बसेकाले बाबिरो मष्टोको रूपमा चिनियो। दूध-दही बोक्ने अलि सोझो अरूसँग झगडा नगर्ने सोझो भाइलाई आफूसँगै बस्न आग्रह गरेको र आफू पछिको स्थान ग्रहण गर्न सक्ने छुट दिएकाले उनी दुधे मष्टो कहलाएर उनलाई आफू पछि दूधको धार दिने व्यवस्था मिलाए। सबै भाइको आ-आफ्नो स्थान पाएकाले उनलाई ढल्लुको भाग दिए र त्यहाँ उनको धाम स्थापित गरे। उता खप्पर फुटाई मागेको खप्पर/खापर मष्टो त्यहाँबाट भागेर डोटी क्षेत्रतिर गए। त्यस समयमा डोटी, बोगटान, दार्चुला, कत्युरी राजवंशको अधीनमा थियो। कत्युरी राजवंशको स्थापना सातौँ शताब्दी आसपासमा सम्राट बासुदेवले गरेका थिए। यो राज्यको पहिलो राजधानी जोशी मठ र दोस्रो राजधानी बैजनाथ रणचुलाकोट थियो। यिनीहरू भगवान् केदारनाथ (शिव) भगवान्का भक्त थिए। यिनीहरू स्वामी कार्तिकेयको पूजा गर्दथे र कार्तिकेयबाट कार्तिकेयपुर र कार्तिकेयपुरका शासक भएकाले उनीहरूको वंशलाई कत्युरी वंश भनिएको मान्ने गरिन्छ। वैशाख शुक्ल मोहनी एकादशीको दिन कार्तिकेयलाई कार्तिकेयपुरबाट डोटीमा ल्याएपछि मोहनी एकादशीबाट उनलाई मोहण्याल नामले ख्याति प्राप्त भयो। यिनै मोहण्याल कत्युरीहरूका कुल देवता हुन्। कार्तिकेयको जन्मेको बारेमा पनि रोचक किंवदन्ती छ। भगवान् केदारनाथ (शिव) का दुई पुत्रहरूको जन्म भयो, गणेश र कार्तिकेय। दुई पुत्रको जन्म भएपछि केदारनाथ अत्यन्त खुसी भए र उनले आफ्ना दुई पुत्रको बारेमा जान्न जोशीमठका ज्योतिषीलाई देखाउँदा ज्योतिषीले गणेश महान् विद्वान्, बुद्धिमान् हुने र कार्तिकेय महान् बलशाली हुने, ती कार्तिकेय मूल नक्षत्रमा जन्मेको र केदारनाथलाई अनिष्ट हुने कुरा बताएपछि मोहनीलाललाई केदारनाथले तामाको ढोलभित्र हाली मन्दाकिनी नदीमा बगाइदिए। यो नदी हिमालयको चोरबारी दहबाट उत्पन्न भएर सोन प्रयागमा कालीगङ्गासँग र बद्रीनाथबाट आउने अलकनन्दा नदीसँग रुद्र प्रयागमा मिल्दछ। नदीमा अलि तल गोविन्दघाट नामक स्थानमा माझीले जाल हानिरहेको बेला अयोध्याका राजा घोडामा सवार भएर त्यहाँ पुगे। मन्दाकिनी नदीमा मोहण्याललाई हालेर बगाएको तामाको ढोल बग्दै त्यहाँ आएको देखेर त्यो के चिज हो भन्ने कौतूहलता लागेर राजाले माझीलाई जाल हान्न लगाएर त्यसलाई नदी किनारमा ल्याउन लगाए। माझीले त्यो ढोललाई जालमा पारेर नदी किनारमा ल्यायो। अलि पर नदी किनारमा लिएर राजाले त्यो ढोल खोलेर हेर्दा त्यसबाट बालक मोहण्याल निस्किए। उक्त ठाउँ त्यसै गोडियाको नामबाट गोविन्दघाटले प्रसिद्ध भयो। मोहण्याललाई विश्व भित्रका सन्ततिले उत्सवपूर्वक पूजाआजा गरे। त्यसबेला तामाको ढोल बजाउने कश्यप गोत्रीय ऐरी मोहण्यालको ढोली भयो। उता भागेर डोटी पुगेको खापरे/खापर मष्टोले मोहण्यालको माटो (राज्य) जहाँ "१२ बोघानका राजा मोहण्याल हुन्" भन्ने गरिन्छ, त्यहाँ गएर बलजफ्ती उनको पहाडी भू-भागमा कब्जा जमाएर आफ्नो हैकम जमाउन खोज्ने र त्यहाँका मानिसलाई दुःख दिएर आतंक मच्चाएको थियो। त्यस्तो स्थितिमा त्यही देवभूमिको देउताहरूले बडातोडो देउतालाई पुकारा गर्दै भने: "जान दैत्य बडातोडो मालथली जान। मोहण्याल दैत्यको दलु कत्युर लान..." देउताले यस्तो पुकार गरेकाले बडातोडो देउता मोहण्याललाई लिन मालथली हुँदै कत्युर गयो। "गयो दैत्य बडातोडो, बतासैको स्वर। आयो दलु मोहण्यालको बादलकी ढिक।" मोहण्यालको आगमन पछि मोहण्यालले आफ्नो गणलाई निर्देशन दिँदै भने: "मिल्ला छौ त खापरे, हामुसित मिल। नै त मिल्ला खापरेकी लाँत तेरी ठीक। केदारका दाहिने तिर तुड्या तुड्या पानी। नै त मिल्ला खापरेकी समाई ल्याए रानी। केदारैका गाथ मुनि थुम थुम केला। नै त मिल्ला खापरेका समाई ल्याए चेला।" त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी देउताहरूले मोहण्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा मोहण्यालको खापरले दाँत भाँचिदिएको र मोहण्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो र आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टोका धामी एक खुट्टाले लङ्गडो भएर काँप्ने गर्दछन्। त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी-देवताहरूले माहेन्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा माहेन्यालले खापरको दाँत भाँचिदिएको र माहेन्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो। आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टका धामीहरू खापर मष्टको पूजा गर्दा जमिनभन्दा अलि अग्लो अठारो (टाँड) बनाएर, त्यसलाई माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउलाले बारेर खापरको पूजा गर्छन्। माहेन्यालले बायाँ खुट्टा भाँचेकाले खापरका धामीले काँप्दा बायाँ खुट्टा भाँचिएको आफ्नो देवताको नक्कल गरेर बायाँ खुट्टा उठाएर दायाँ खुट्टाले मात्र खोच्याउँदै काँप्ने र नाच्ने गर्छन्। अरू समयमा समेत घरको देवता राखेको कोठाको झ्यालमा माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउला राख्ने चलन छ। खापर मष्ट पुज्ने खप्तडी बस्नेतहरूले आफूलाई प्रकृति पूजक हौं भन्ने गरे तापनि उनीहरूले खापर मष्टको बायाँ खुट्टा भाँचिएको मूर्तिको पूजा गर्ने गर्दछन्। यस्तो सयौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा पूजिँदै आएको घुँडाबाट बायाँ खुट्टा भाँचिएको, जनै लगाएको र कुर्सीजस्तो आसनमा बसेको खापर मष्टको धातुको प्राचीन मूर्ति कैलालीको मडकाैनाका बस्नेत परिवारमा सुरक्षित रूपमा पूजा स्थलमा रहेको र पूजिँदै आएको पाइन्छ। यस्तो मूर्ति राखिएको भँडारको झ्यालमा पूजा गर्दा माहेन्यालले नदेखुन् भनेर उनलाई छेक्नका लागि सधैं स्याउला राखिन्छ। खापर मष्टको पूजा गर्दा बोकाको बलि पनि भुईँमा दिन नमिल्ने भएकाले घरको माथि अठारोमा वा बाहिर पुज्दा जमिनमाथि बनाएको अग्लो टाँडमा दिने गरिन्छ। खापर मष्टको पूजा ३ वर्षमा १ पटक (वनदेवी कालिकासँगै राखेर) गर्ने गरिन्छ। यसरी माहेन्यालसँग नराम्रोसँग पराजित भएपछि आफ्नो बस्ने ठाउँ कतै नभएको र पश्चिम, उत्तर, दक्षिण र पूर्वतिर समेत माहेन्यालको राज्य भएकाले त्यहाँबाट खापर मष्ट र त्यसका अनुयायी तथा खापर मष्टका पूजक बस्नेतहरू देवतासहित भागेर पूर्वतिर लागे। युद्धमा धेरै धनजनको क्षति भएको र नजिकै बस्दा १२ बथानका राजा समेत रहेको माहेन्यालको सधैं भय रहिरहने भएकाले डोटी क्षेत्रबाट भागेर गएकाहरू र तिनका सन्तानहरू गण्डकी क्षेत्रको लमजुङ आसपासमा बसोबास गरे। पछि द्रव्य शाह लिगलिगकोटको दौडमा विजयी भएर राजा भएको समयमा द्रव्य शाहका नजिकका सहयोगीको रूपमा उनीहरू त्यहाँ रहे र पछि गोरखा दरबारका विश्वासपात्र बने। सहयोगीमध्येका भूपालमानका सन्तान गोरखा मै बसे र वंशराजका छोराका सन्तान पूर्वतिर हान्निए। तिनीहरू त्रिशूली पार गरेर नुवाकोट र नुवाकोटपछि दोलखातिर गए। त्यहाँका मानिसहरूसँग मिल्न नसकेपछि स्थानीय मानिसहरूले खप्तडी बस्नेतहरूलाई लखेटे। त्यहाँबाट भागेर वेताली गए। वेतालीका मानिसले पनि त्यहाँबाट लखेटेर लिखु खोलामा सुनुवारहरूको किपट भएको जमिनमा गए। पछि सुनुवारले त्यहाँबाट पनि धपाउन खोज्दा सुनुवारलाई चलनचल्तीको तिरो तिरेर बसे। केही समयपछि उनीहरूका सन्तानमध्ये एक भाइ सोलु र अर्को भाइ भोजपुरतिर गए। भोजपुरका शक्तिशाली राईले आफ्नी छोरीमाथि आँखा लगाएकाले राईबाट छोरी जोगाउन भागेर दूधकोशीको पश्चिम किनारातिर बसाईँ सरेको र यसरी गण्डकी क्षेत्रबाट पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खापर मष्टका अनुयायी बस्नेतहरू फैलिएर बसेको हुँदा उनीहरूसँगै खापर मष्ट उनीहरू बसोबास गरेको क्षेत्रतिर कुलदेवताको रूपमा मानिँदै आएको हो। पूर्वबाट बसाईँ सरेर पुनः पश्चिम तर्फ गएका अत्यन्तै नगण्य संख्याका बस्नेतहरूबाहेक पश्चिम तर्फ अनादिकालदेखि बस्दै आएका बस्नेतहरूले खापर मष्ट मान्ने गरेको पाइँदैन। १२ भाइ मष्टहरू धडाँर छोडेर विभिन्न ठाउँमा गएपछि दाह्रे मष्ट धडाँरमा भइरहे र उनका अनुयायी खप्तडी बस्नेतहरूको एउटा ठूलो समूह पनि त्यही रह्यो। लामो समयपछि जनसंख्या वृद्धि हुँदै जाँदा दाह्रे मष्टको एउटा पीठको रूपमा मुगुको खत्याड डाँडा कौवामा दाह्रे मष्टको माडौं स्थापना गरी कावा मष्टका रूपमा स्थापित भए। कौवाबाट कफल्लामा मष्ट सरेर आएको बताइन्छ। कफल्लामा मष्टको ख्याति चारैतिर फैलिएपछि ठूलो संख्यामा मानिसहरू आउने र ठूलो संख्यामा बलि चढ्ने गर्दा, बलि चलेको बेला धामीको श्रीमतीले दाह्रे मष्टप्रति नकारात्मक र दुर्वच्य बचन बोलेकाले त्यसको परिणाम स्वरूप उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि दाह्रे मष्ट त्यहाँबाट बिजुली डाँडामा सरेर गएको र दार्नागाउँ र सिमपाखा गाउँलाई श्राप दिएको कारण अहिले पनि ती गाउँहरू उजाड भएर बस्ती हराएर गएको पाइन्छ। बिजुली डाँडामा केही समय बसेपछि त्यहाँबाट जाजरकोटको पैंकमा दाह्रे मष्ट सरेर गए। हाल बिजुली डाँडामा दुधे मष्ट मात्र रहेका र दाह्रे मष्ट पैंकमा सरेका छन्। यसरी विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न स्थानमा मानिसहरूको बसाईँसराइसँगै उनीहरूले मान्ने कुलदेवता सँगसँगै जाने हुनाले दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू विभिन्न ठाउँमा बसाईँ सरेर गएको र त्यहाँ दाह्रे मष्टका मन्दिर स्थापित हुँदै गएको पाइन्छ। बझाङको धडाँरबाट दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू मुगु, जुम्ला, दैलेख, जाजरकोट, सल्यान, रुकुम, रोल्पा जस्ता पहाडी जिल्लातिर बसाईँसराइ गर्दै मष्ट माडौं स्थापित गर्दै गए। पछि तराईको राज्य एकीकरण र औलो उन्मूलनपछि सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान आदि जिल्लाबाट दाङ; जुम्ला, कालिकोट, मुगु, दैलेख जस्ता पहाडी क्षेत्रबाट सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र अछाम, डोटी, बझाङ, बाजुरा आदि स्थानबाट कैलाली कञ्चनपुर जस्ता तराईका जिल्लामा बसाईँसराइ गरेर आएका खप्तडी बस्नेतहरूले तत् तत् स्थानमा आफ्ना कुलदेवताको स्थापना गर्दै गए। यसरी विभिन्न ठाउँ जहाँ मष्टको स्थापना भयो, त्यसै ठाउँको नामबाट मष्टको नाम पनि रहन गयो। जस्तै: धडाँर गाउँबाट धडाँर मष्ट, बडु गाउँबाट बडु मष्ट, थार्प गाउँबाट थार्प मष्ट, बिजुली डाँडाबाट बिजुली मष्ट, कौवा गाउँबाट कावा मष्ट, पैंक गाउँबाट पैंक मष्ट आदि। १२ मष्ट जहाँ-जहाँ उत्पन्न भए, त्यहाँका मूल थलोहरूमा शिवलिङ्गहरू स्वतः उत्पन्न भएको मानिन्छ। यो कतै विभिन्न नामका शिलाको रूपमा र कतै शिवलिङ्गको स्वरूपमा प्रकट भए। मष्टलाई कतै शिवको सहयोगी र कतै शिवको अंशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। मष्टको माडौं तथा घरमा मष्ट स्थापना गरेको स्थानमा शिवलाई सिद्ध वा महादेवको रूपमा ध्वजा टाँग्ने गरिएको हुन्छ। सिद्ध (शिव) सात्त्विक देवता भएकाले बलि नचढाउने र उनलाई पानीको धार दिने गरिन्छ। त्यस्तै दाह्रे मष्टसँगै दुधे मष्टलाई पनि स्थापना गर्ने गरेको स्थिति भनेको मष्ट मूल रूपमा दाह्रे र दुधे मात्र हुन्छन्। दाह्रे र दुधे भनेको एउटै मष्टको दुई रूप सात्त्विक र राजसी भन्ने मान्यता पनि छ। त्यसैकारण दुधे मष्टलाई दूधको धार र दाह्रे मष्टलाई रक्त बलि दिने गरिन्छ। एउटै गुवारा (गुठी/पूजास्थल) भित्र ३ प्रकारका धार (पानी, दूध र रगत) चढाउने कार्य दार्शनिक हिसाबले मानिसले जीवन र जगत्को व्याख्या सृष्टि, स्थिति र संहारको सचेतनात्मक सांकेतिक अभिव्यक्तिको सूक्ष्म चेतनाको स्वरूपको अर्थमा लिन सकिन्छ। • जल (पानी): सृष्टिको प्रतीक हो। जीवनको प्रारम्भ वा सृष्टिको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। • दूध: स्थितिको प्रतीक हो। अर्थात् मानवीय कर्मको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। मानिस बाँच्नका लागि, पुरुषार्थका लागि र जीवनको सार्थकताका लागि कर्म गर्नुपर्दछ। कर्मबाट नै दूध, अन्न, फलफूल जस्ता कुराहरू प्राप्त हुन्छन्। • रगत (बलि): संहारको प्रतीक हो। संसारमा जन्मेपछि संहार वा अन्त्य अनिवार्य छ। यसबाट मुक्ति पाउन वा यसलाई छल्न सकिँदैन भन्ने कुराको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। यो माथि उल्लेखित उच्च तहको पूर्वीय दर्शनको उत्कृष्ट र समृद्ध अभिव्यक्ति पनि हो। यसले ईश्वरप्रतिको आस्था, कर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको मोहबाट मुक्तिको प्रेरणा पनि दिन्छ। पूर्वीय दर्शनमा स्वर्ग, मर्त्य र पाताल लोकको गरिएको परिकल्पनाको सांकेतिक अभिव्यक्ति तर्फ पनि यसले संकेत गर्दछ। यसरी खप्तडी बस्नेतहरूले अपनाएको देवता र पूजा विधिहरू केवल धार्मिक आस्था र विश्वास मात्र नभएर जीवन, जगत्, कर्म आदिलाई बुझ्ने, बुझाउने र व्याख्या गर्ने अत्यन्तै उच्च तहको दार्शनिक चेतना पनि हो भन्न सकिन्छ। ________________________________________ सन्दर्भ सामग्रीहरू • (१) आचार्य, राजेन्द्र कुमार: पचहत्तर जिल्लाको लोककथा (संकलन र सम्पादन), २०७३, काठमाडौँ: ने.प्र.प्र. पृ. ११४-११५। • (२) खड्का, रामबहादुर: मष्ट संस्कृति र परम्परा। • (३) भट्टराई, विश्वनाथ: प्राचीन डोमेटी (डोटी) राज्यको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहास (आलेख)। • (४) कार्की, तेज: के हो मष्ट संस्कृति? यस्तो छ यसको इतिहास (आलेख), golkhabar.com। • (५) मष्टो कुलदेवता प्रतिष्ठान: मष्टो इतिहास र संस्कृति। • (६) प्रज्ञा (पूर्णाङ्क ९७): वर्ष ४४, अङ्क २, २०६९ चैत। • (७) Regmi, D.R.: Medieval Nepal. • (८) Grierson, George Abraham: Linguistic Survey of India. • (९) Pokhrel, Balkrishna: Ancient Khas Culture. • (१०) Sharma, Balkrishna: The Origin of Khas System in Hinduism and its Relevance in the Present Context. • (११) Wikipedia: <nowiki>https://dty.wikipedia.org</nowiki> । [[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १५:४२, ११ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर-६, दाङ == == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत''' '''तुलसीपुर-६, दाङ''' कौशिक गोत्र के हो? यसको इतिहासको बारेमा धेरै मानिसहरूका लागि यो रहस्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। आफूलाई कौशिक गोत्रका भन्नेहरूले पनि यसको बारेमा सामान्य जानकारी समेत राख्ने गरेको पाइँदैन। त्यसकारण सामान्य पाठकलाई जानकारी होस् भनेर यो सानो प्रयास गरिएको छ। भारतमा कौशिक वा उलूक एक सम्प्रदाय हो। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा कुशिक नामका एक प्रख्यात मुनिको उल्लेख पाइन्छ, जो लकूलीशका शिष्य थिए। उनको नाममा उलूक सम्प्रदायको नाम कौशिक रह्यो। कुशिक नामका एक अर्का ऋषि पनि थिए, जो भगवान् विष्णुका भक्त र सामवेदी थिए। उनी ब्राह्मण थिए। उनको सामगान प्रसिद्ध थियो। उनको कथा तथा नारदको साम वा गायन सिक्ने कथा पनि प्रख्यात छ। कुशिक ऋषिका अनुयायी वा वंशजहरू पनि कौशिक भनिन्छन्। ब्रह्माका एक पुत्रको नाम कुश थियो, जो राजा पनि बने। यिनी कुशका वंशज पनि कौशिक भनिए। ब्रह्माका पुत्र भएका कारणले उनी कुश ब्राह्मण भए र उनका सन्तान कौशिक। कुशका चार पुत्र भए— कुशाम्ब, कुशनाभ, असुर्र्तजस र वसु। कौशिक गोत्रीय क्षत्रीय र ब्राह्मण दुवै पाइन्छन्, तर दुवैका पूर्वज विश्वामित्र थिए भन्ने कुरामा मतभेद पाइन्छ। ऋषि विश्वामित्रलाई पनि कौशिक भनिन्छ। विश्वामित्र क्षत्रीय थिए। गोत्र परम्परामा ब्राह्मणलाई छोडेर अन्य जातिहरूका मानिसको उनीहरूका गुरुहरूको नै गोत्र हुने गर्दछ, जस्तै: भगवान् रामको गोत्र उनका कुलगुरु वशिष्ठको नाममा रह्यो। अर्थात् भगवान् राम वशिष्ठ गोत्रका थिए। त्यस्तै प्रकारले विश्वामित्रको गोत्र पनि कौशिक भयो, किनभने ब्राह्मण कुलमा उत्पन्न भएका ऋषि कुशिक उनका गुरु थिए। यसैकारण ऋग्वेदमा उनलाई कौशिक भनिएको छ। उनलाई कौशिक भन्नुको अर्को कारण पनि छ। त्यस अनुसार विश्वामित्र ब्रह्माका एक पुत्र कुशका वंशज थिए, जसका कारण उनलाई कौशिक भनियो। केही ग्रन्थमा गाधिलाई कुशाम्बका पुत्र र अन्य केही ग्रन्थमा उनलाई कुशनाभका पुत्र बताइएको छ। यिनै गाधिका पुत्र विश्वामित्र थिए। विश्वामित्र जन्मले क्षत्रीय मान्दै आएको कारणले उनलाई ब्रह्माको पुत्र कुशका वंशज मान्न धेरै मानिस तयार छैनन्। किनभने यो कुरालाई मान्ने हो भने विश्वामित्रलाई ब्राह्मण मान्नुपर्ने हुन्छ, जो उनीहरू मान्न तयार छैनन् र यो विश्वामित्रलाई क्षत्रीय मानिरहेको परम्पराको विपरीत हुन जान्छ। हरिवंश पुराण र प्रायः अन्यत्र कतिपय ग्रन्थका अनुसार गाधि कुशाम्बका भाइ कुशिकका पुत्र थिए र इन्द्र स्वयम् गाधि बनेर अवतरित भएका थिए। यसबाट यो वंशको नाम कौशिक रह्यो। गाधिपुत्र विश्वामित्रलाई कौशिक भन्ने कारण यही थियो। हरिवंश पुराणको प्रथम पर्वको २७ औँ सर्गको श्लोक १२-१६ मा यसलाई स्पष्ट भाषामा उल्लेख छ। यसमा भनिएको छ कि कुशिकले इन्द्रको समान पुत्र पाउने इच्छाले तपस्या गर्न थाले, तब इन्द्र भयभीत भएर स्वयम् उनको पुत्र बनेर उत्पन्न भए। राजा कुशिकले एक हजार वर्ष तप गरेपछि मात्र इन्द्रको ध्यान कुशिकतिर गएको थियो। अति उग्र तप गरेर पुत्र पाउन उनी समर्थ देखेर सहस्राक्ष पुरन्दरले उनीमा आफ्नो अंश स्थापित गरे। यस प्रकार इन्द्र कुशिकका पुत्र बनेका थिए। (१३-१५) श्लोकमा भनिएको छ:<blockquote>''स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्।'' ''पौरुः कुत्स्योऽभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत।।''</blockquote>यदि विश्वामित्र जन्मजात क्षत्रीय थिएनन् भने सम्भव छ कुशाम्ब र कुशिक नामका अन्य कुनै व्यक्ति थिए होलान् जो क्षत्रीय थिए र ब्रह्माका पौत्र कुशाम्ब जो ब्राह्मण थिए, उनी अर्कै थिए। अनेकौँ ग्रन्थमा गाधिका पिताको नाम कुशनाभ तथा कुशनाभका पिताको नाम कुश तथा कुशका पिता ब्रह्माको उल्लेख पाइएको कारण भ्रम तथा विवादको स्थिति कायमै छ। यस प्रकार जो ब्राह्मण कौशिक गोत्रका हुन्, ती या ब्रह्माका पुत्र कुशका वंशज हुन् वा कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। कौशिक गोत्रीय ब्राह्मण कौशिक (विश्वामित्र) जो क्षत्रीय हुन्, उनका सन्तान हुन् भन्ने कुरा विश्वसनीय लाग्दैन। सम्भवतः कुशिक नामक ब्राह्मण विश्वामित्रका गुरु रहेका हुन सक्छन्, जसबाट विश्वामित्रको गोत्र कौशिक भएको होस्। तर कान्यकुब्ज तथा कतिपय ब्राह्मणहरू कौशिक गोत्रीय छन्। कतिपय विद्वान्‌ले उनीहरू कौशिकका सन्तान हुन् भन्ने कुरामा मतभेद राख्दछन्। जो कौशिक गोत्रीय क्षत्रीयहरू छन्, ती विश्वामित्रका वा क्षत्रीय राजा कुशिकका वा उनका पूर्वजका गुरु कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। अन्य कौशिक जातिहरूका पूर्वजका गुरु पनि सम्भवतः ब्रह्मर्षि कुशिक नै थिए। नेपालको कोशी नदीको किनारमा विश्वामित्रले तपस्या गरेर ऋषिको दर्जा प्राप्त भएको भन्ने उल्लेख छ। महाभारतमा पनि यो नदीको कौशिकी नामबाट उल्लेख गरेको पाइन्छ। कोशी नदीको किनारमा बस्ने भएको कारण त्यहाँका मानिसलाई कौशिक भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। प्राचीन उलूक वा कौशिक सम्प्रदाय तथा वैशेषिक शैव दर्शनसँग पनि कौशिकको सम्बन्ध पाइन्छ। कुनै कौशिकको सम्बन्ध कुशिक ब्रह्मर्षि र केहीको सम्बन्ध केवल सप्तकोशी नदीसँग रहन गयो। कौशिक 'उल्लू' वा लाटोकोसेरो नामक पक्षीलाई पनि भनिन्छ, तर यो पक्षी मूर्ख वा लाटो भने पटक्कै हुँदैन। === विश्वामित्र र कौशिक गोत्र === विश्वामित्र वैदिक कालका विख्यात ऋषि थिए। उनी महान् र तेजस्वी महापुरुष थिए। ऋषि धर्म ग्रहण गर्नुपूर्व उनी महान् प्रजावत्सल राजा थिए। उनले गायत्री मन्त्रको रचना गरेका थिए। '''क्षत्रीय राजाको रूपमा:''' प्रजापतिका पुत्र कुश (श्रीरामका पुत्र कुश होइनन्) का पुत्र कुशनाभका पुत्र राजा गाधि थिए। विश्वामित्र तिनै गाधिका पुत्र थिए। एकदिन राजा विश्वामित्रले आफ्नो सेना लिएर वशिष्ठ ऋषिको आश्रममा गए। विश्वामित्रले उनलाई प्रणाम गरेर त्यहीँ बसे। वशिष्ठ ऋषिले उनको यथोचित सत्कार गरे र उनलाई केही दिन आश्रममा बसेर आतिथ्य ग्रहण गर्ने अनुरोध गरे। आफूसँग रहेका धेरै सेनासहित बस्दा ऋषिलाई गाह्रो हुने ठानेर विश्वामित्रले विनम्रतापूर्वक बिदा हुने अनुमति मागे, तर वशिष्ठ ऋषिले अत्यधिक अनुरोध गरेको हुनाले केही दिनको लागि उनको अनुरोध स्वीकार गरे। वशिष्ठजीले नन्दिनी नामक गाईलाई आह्वान गरेर विश्वामित्र तथा उनका सेनाहरूका लागि ६ प्रकारका व्यञ्जन तथा सम्पूर्ण प्रकारका सुख-सुविधाको व्यवस्था गरिदिए। वशिष्ठको आतिथ्यले विश्वामित्र र उनीसँग आएका सबै मानिस प्रसन्न भए। नन्दिनी गाईको चमत्कार देखेर विश्वामित्रले त्यो गाई वशिष्ठसँग मागे, तर वशिष्ठले यो गाई कुनै हालतमा पनि दिन अस्वीकार गरे। वशिष्ठको यस्तो जवाफबाट विश्वामित्रले त्यो गाई जबरजस्ती पक्रेर ल्याउन आदेश दिए र उनका सैनिकले लौरोले हान्दै गाईलाई लैजान थाले। नन्दिनी गाई क्रोधित हुँदै सैनिकबाट आफ्नो बन्धन छुटाएर वशिष्ठकहाँ आएर विलाप गर्न थालिन्। वशिष्ठले भने, "हे नन्दिनी! यी राजा मेरा अतिथि हुन्, त्यसैले म यिनलाई श्राप दिन सक्दिनँ र यिनीसँग विशाल सेना छ, त्यसैले युद्धमा विजय हासिल गर्न पनि सक्दिनँ। म आफूलाई विवश अनुभव गरिरहेको छु।" उनका यी कुरा सुनेर नन्दिनीले वशिष्ठ ऋषिसँग आफूलाई लड्न अनुमति मागिन् र अन्य उपाय केही नदेखेपछि उनले अनुमति दिए। आज्ञा पाउनासाथ नन्दिनीले योगबलले अत्यन्त पराक्रमी मारक शस्त्रास्त्रहरूले युक्त योद्धा उत्पन्न गरिन् र तिनीहरूले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्न थाले। आफ्नो सेनाको विनाश देखेर विश्वामित्रका सय पुत्र रिसाएर वशिष्ठलाई मार्न दौडिए। वशिष्ठले उनीहरूमध्ये एक जनालाई छोडेर सबैलाई भष्म गरिदिए। आफ्नो सेना तथा पुत्रहरूको विनाशपछि विश्वामित्र अत्यन्त दुःखी भए र छोरालाई राज्य सुम्पेर हिमालयको कन्दरामा कठोर तपस्या गरेर महादेवलाई खुसी पारेर उनीबाट दिव्य शक्तिहरूको साथै सम्पूर्ण धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गरे। ---- === नेपालका केही लोकप्रिय गोत्रहरू === * '''अगस्ति:''' ढुङ्गेल * '''अङ्गिरा:''' जोशी, शाही, सेढाईं, सौनक। * '''अत्रि:''' चापागाईं, मिश्र, अधिकारी, अर्याल (अर्जेल), वस्ती, गौतम, बम, भट्ट (पशुपति), खतिवडा, ओझा। * '''आत्रेय:''' देवकोटा, दुवाडी, अर्याल, भट्ट, खड्का (कालकोट), दुलाल, पौडेल, पोखरेल (पानी), शर्मा, सिग्देल, थापा (बगाले)। * '''उपमन्यु:''' मैनाली, ढकाल, बर्तौला, भट्ट (दुवाल), पाण्डे। * '''रवि:''' शाह, कल्याण (ठकुरी)। * '''साङ्ख्यायन:''' पाण्डे (देश)। * '''शाण्डिल्य:''' काफ्ले, पाठक, प्रसाईं, तिवारी। * '''भारद्वाज:''' अधिकारी, भट्ट (पुल्याई), चौलागाईं, देवकोटा, जमकरट्टेल, लोहनी, निरौला, पन्थी, पाण्डे (कुलेटा), पन्त, पोखरेल (दूध), शाही, शिवाकोटी, सुवेदी, थामी (अधिकारी), थपलिया, वाग्ले। * '''धनञ्जय:''' बस्याल, भुसाल, बस्नेत (खुलाल), बुढाथोकी (खुलाल), धमला, गुरागाईं, हुमागाईं, कार्की (खुलाल), खड्का (खुलाल), कुकुरकाटे, कुँवर, पङ्गेनी, रिजाल, थापा। * '''विश्वामित्र:''' भट्ट। * '''कश्यप:''' शाह, शाही, रायमाझी, घिमिरे, गोदार (थापा), कठायत, गर्तौला, अधिकारी (भँडारे, खिलचिने, कौबाली), बोगटी, बुढाथोकी (सोदारी), बडाल, भट्ट (कलौनी), मुस्याल, गड्तौला, हाडा, कुमाल, तिवारी। * '''कौण्डिन्य:''' आचार्य, न्यौपाने, प्याकुरेल, पनेरु, सापकोटा, भण्डारी (काला), सत्याल, मरासिनी, पराजुली, बास्कोटा, त्रिताल, खड्का, जोशी, खरेल, पाठक, थापा (बगाले र गाम्ले)। * '''कौशल्य:''' पाठक, थामी (क्षेत्री)। * '''कुण्डिन:''' त्रिताल, बन्जाडे। * '''कौशिक:''' खप्तडी (बस्नेत, खड्का, विष्ट, बुढाथोकी), रेग्मी, पाठक, गौडेल, भण्डारी, रिमाल, सन्जेल, शाही (सिँजापति), लामिछाने, ढुङ्गाना, धिताल, फुयाँल, तिवारी, माझी, लुइँटेल, थामी, पुडासैनी, बानियाँ, रघुवंशी, विडारी, बम (छत्याल ठकुरी), बास्ताकोटी। * '''गौतम:''' चन्द, बम (ठकुरी), दङ्गाल, पाण्डे (पल्लु), त्रिपाठी, तिवारी। * '''गर्ग:''' बास्तोला, लामिछाने, भुर्तेल, चुडाल, भट्ट (लामिछाने), खेतान, थापा (लामिछाने), रोका, गजुरेल। * '''गौतम:''' चन्द, त्रिपाठी, भेटुवाल, रिसाल, शाह (कास्की खण्ड)। * '''घृतकौशिक:''' सुतार, कार्की (सुतार), बराल, पण्डित, खनाल, नेपाल, बराइली। * '''पाराशर:''' धिमाल (खस), कार्की (लामा), कट्टेल, मरहट्टा। * '''वशिष्ठ:''' भण्डारी (थानसिङ्गे), भट्ट (ताप्लेजुङ्गे), हठ्ठराई, चालिसे, दवाडी, गैरे, गम्नाङ्गे, खरेल, मुडबरी, पाठक, राउत, सुयाल (घर्ती), सुयाल (थापा)। * '''माण्डव्य:''' बजगाईं, ज्ञवाली, पण्डित, कटुवाल, मास्के, पन्थी। * '''वत्स:''' भट्ट (नागर), दाहाल, दयाल, कँवर, खराली, लम्साल, राणा, रूपाखेती। ----[[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १९:०८, १२ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ? के खसहरूले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन भएको हो ? == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर उमनपा६ दाङ कहिले देखि जनै लगाउन लागेको हुन ? के खसहरुले जनै लगाएको कारण खस सभ्यता समाप्ति तिर लागेको हो ? बाहुनहरूले प्राचीन कालदेखि नै जनै लगाउँथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न नेपालका प्राचीन शिलालेख र लिपिहरूमा पाईन्छ। लिच्छविकालीन शिलालेखहरू (ईशाको ५ औँ देखि ८ औँ शताब्दी)मा काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा भेटिएका चाँगुनारायण, पशुपति र हाडीगाउँका लिच्छविकालीन शिलालेखहरूमा 'उपनयन' (व्रतबन्ध), 'द्विज' (दुई पटक जन्मेको - जनै लगाएपछि दोस्रो जन्म मानिने), र 'अग्निहोत्र' जस्ता शब्दहरू उल्लेख छन्। यसले लिच्छवि कालमै नेपालमा रहेका ब्राह्मणहरूले वैदिक विधि अनुसार जनै लगाउने र यज्ञ गर्ने गरेको प्रमाण पाइन्छन् । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन कानुनी र सामाजिक ग्रन्थहरूमा ब्राह्मणका लागि गर्भाधानदेखि नै संस्कार सुरु भई ८ वर्षको उमेरमा जनै वा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्ने अनिवार्य नियम लेखिएको छ। नेपालका ब्राह्मणहरूले सुरुदेखि नै यही शास्त्रीय नियम पालना गरेको इतिहास छ। प्राचीन खसहरू सुरुमा वैदिक हिन्दु नभई आफ्नै रैथाने 'मष्टो' संस्कृतिका अनुयायी (प्रकृति पूजक) थिए र उनीहरू जनै लगाउँदैनथे। उनीहरूले जनै लगाउन थालेको र तागाधारी क्षत्री बनेको इतिहासलाई पुष्टि गर्ने मुख्य प्रमाणहरू निम्न छन्: क. प्राचीन भारतीय शास्त्र र पुराणको प्रमाण (अवैदिक वा जनैविहीन अवस्था):- मनुस्मृतिको १० औँ अध्याय, श्लोक २२-४४मा खसहरूलाई 'व्रात्य क्षत्री' भनिएको छ। 'व्रात्य' को अर्थ हुन्छ - संस्कारबाट च्युत भएका वा उपनयन वा जनै धारण नगरिएका क्षत्री। महाभारतको कर्णपर्वमा महाभारतको युद्धमा खसहरूले भाग लिएको उल्लेख छ, तर उनीहरूलाई वैदिक नियम पालना नगर्ने, मदिरा पिउने र जनै नलगाउने 'म्लेच्छ' वा 'बर्बर' समुदायका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी प्राचीन प्रमाणहरूले प्रारम्भिक कालमा खसहरू वीर योद्धा क्षत्री भए पनि उनीहरू जनै लगाउँदैनथे भन्ने देखाउँछ। दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ र ताम्रपत्र (बिसं. १४१४मा जुम्ला र दैलेख (सिञ्जा साम्राज्य) मा खस राजाहरू जस्तै: नागराज, अशोक चल्ल, पृथ्वी मल्ल का शिलालेख र ताम्रपत्रहरू भेटिएका छन्। सुरुमा बौद्ध धर्म मानेका खस राजाहरूले १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर दक्षिणबाट आएका ब्राह्मणहरूलाई शरण दिएर हिन्दु धर्म अँगाल्न थाले। राजाहरूले ब्राह्मणहरूबाट दीक्षा लिएपछि आफूलाई 'राठौर', 'मल्ल' वा 'शाही' उपाधि दिएर जनै लगाउन थाले। तर, यो समयमा जनै लगाउने परम्परा राजपरिवार र उच्च भारदारहरूमा मात्र सीमित थियो, आम खस जनता (बस्नेत,थापा, कार्की, खड्का आदि) माझ पुगिसकेको थिएन। खसहरूले व्यापक रूपमा जनै लगाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएको प्रमाण गोर्खाली राज्यको विस्तार र राणा कालमा भेटिन्छ । 'खत्री' जातिको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमाणमा इतिहासमा ब्राह्मण पुरुष र खस महिलाबीच विवाह भएर जन्मिएका सन्तानलाई 'खत्री' वा 'खत्री क्षेत्री' भन्न थालियो। ब्राह्मण पिताले आफ्ना ती सन्तानलाई जनै (उपनयन) दिने अधिकार पाए। यो प्रक्रियाले पनि धेरै खसहरू बिस्तारै तागाधारी (जनै लगाउने) समूहमा प्रवेश गरे। जङ्गबहादुर राणाले बिसं १९१० (सन् १८५४) मा जारी गरेको 'मुलुकी ऐन' ले नेपालको सम्पूर्ण समाजलाई ५ वटा मुख्य वर्गमा विभाजन गर्‍यो, जसको शीर्ष स्थानमा 'तागाधारी' (जनै लगाउने जात) लाई राखियो। यस ऐनमार्फत राज्यले नै कानुनी रूपमा ब्राह्मण, ठकुरी र खसहरू (जसलाई 'क्षत्री' नाम दिइयो) लाई जनै लगाउने 'तागाधारी' को दर्जा दियो। ऐनमा जनै लगाउनेहरूका लागि सजाय कम हुने र जनै नलगाउने (मतवाली) हरूका लागि फरक कानुनी व्यवस्था गरियो। यही राज्यको नीति र कानुनका कारण खसहरूले जनै लगाउने परम्परालाई अनिवार्य र पूर्ण रूपमा अपनाए। हाल पनि हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट र बझाङका विकट ग्रामीण क्षेत्रहरूमा 'पावई खस' वा 'मतवाली छेत्री' हरू बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफूलाई छेत्री नै भन्छन् तर आज पनि जनै लगाउँदैनन् र मदिरा सेवन गर्छन्। इतिहासकार बालकृष्ण पोखरेल, बाबुराम आचार्य का अनुसार यी पावई खसहरू नै प्राचीन जनै नलगाउने 'खस' हरूका वास्तविक उत्तराधिकारी हुन्, जो जङ्गबहादुरको मुलुकी ऐनको पूर्ण प्रभावमा परेनन् वा आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृतिमै अडिग रहे। ऐतिहासिक प्रमाणहरूका आधारमा बाहुनहरूले प्राचीन काल (लिच्छवि काल र सोभन्दा अघि) देखि नै जनै लगाउँथे भने खस क्षत्रीहरूले १२ औँ शताब्दीदेखि बिस्तारै जनै लगाउन सुरु १९१०को मुलुकी ऐन लागू भएपछि मात्र सम्पूर्ण समुदायले अनिवार्य र कानुनी रूपमा जनै लगाउन थालेका हुन्। भारत र नेपालको भूगोल इतिहासमा सधैँ खुला र अन्तरसम्बन्धित रहेकाले खसहरूको ऐतिहासिक रूपान्तरण र उनीहरूले जनै लगाउन थालेको प्रसंगलाई बुझ्न भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल), हिमाचल प्रदेश र कश्मिरसम्मको इतिहासलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। भारतमा खस र क्षत्रीहरूले जनै लगाउन थालेको इतिहास, त्यसका प्रमाण र सामाजिक प्रक्रियालाई निम्न अनुसार व्यापक रूपमा बुझ्न सकिन्छ:- प्राचीन भारतीय स्रोतहरूले भारतको उत्तरी पहाडी क्षेत्र (हिमालयन बेल्ट) मा बस्ने खसहरूलाई सुरुमा वैदिक हिन्दु समाजभन्दा बाहिरका अर्थात् जनै नलगाउने (अवेदिक) समुदायका रूपमा चित्रण गरेका छन्। कालीदासको 'कुमारसम्भव' र राजतरङ्गिणी: चौथो-पाँचौँ शताब्दीका महाकवि कालीदास र ११ औँ शताब्दीमा कल्हणले लेखेको कश्मिरको इतिहास 'राजतरङ्गिणी' मा खसहरूको उल्लेख छ। त्यहाँ उनीहरूलाई पहाडमा बस्ने, युद्धकलामा निपुण तर वैदिक नियम (जस्तै यज्ञ र उपनयन/जनै) पालना नगर्ने जातिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। प्रसिद्ध इतिहासकार राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो पुस्तक 'हिमालय परिचय' मा स्पष्ट लेखेका छन् कि कुमाउँ, गढवाल र हिमाचलका प्राचीन खसहरू 'मष्ट' र प्रकृति पूजक थिए। उनीहरूमा ब्राह्मणहरूको वर्चस्व हुनुअघि जनै लगाउने कुनै चलन थिएन। भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल) र हिमाचलमा खसहरूले जनै लगाउन थालेको प्रक्रिया ९ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा व्यापक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा ऐतिहासिक कारण र प्रमाणहरू छन्: क. कत्युरी र चन्द राजाहरूको काल (९ औँ-१४ औँ शताब्दी) उत्तराखण्डमा ९ औँ शताब्दीतिर कत्युरी राजवंश र पछि चन्द राजवंश (कुमाउँमा) र पन्वार राजवंश (गढवालमा) को उदय भयो। यी राजाहरूले मैदान (भारतको समथर भूभाग) बाट आएका कान्यकुब्ज र गौड ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च स्थान दिए। ती ब्राह्मणहरूले पहाडका शासक र वीर खसहरूलाई 'राजपुत' वा 'क्षत्री' को दर्जा दिएर उनीहरूको 'उपनयन संस्कार' (व्रतबन्ध) गराई जनै भिराइदिए। यसरी शासक वर्ग र सेनामा रहेका खसहरू सबैभन्दा पहिले तागाधारी बने। उत्तराखण्डको इतिहासमा समाजलाई दुई भागमा हेरिन्थ्यो— 'वैदिक राजपुत' (जो मैदानबाट आएका दाबी गर्थे) र 'खस राजपुत' (जो त्यहीँका रैथाने खस थिए)। सुरुमा वैदिक राजपुतहरूले खस राजपुतहरूलाई जनै लगाउने अधिकार दिँदैनथे। तर, सेनामा खसहरूको बाहुल्यता र उनीहरूको आर्थिक शक्ति बलियो भएपछि, १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर स्थानीय ब्राह्मणहरूले ठूलो रकम जसलाई 'कर' वा 'भेटी' भनिन्थ्यो लिएर खसहरूलाई जनै लगाइदिन थाले। यसलाई उत्तराखण्डको इतिहासमा "जनै किन्ने प्रथा" को रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ, जहाँ आर्थिक रूपमा सक्षम खस परिवारले ब्राह्मण डाकेर जनै धारण गर्थे। खस क्षत्री र भारतका मैदानका परम्परागत क्षत्री (राजपुत) हरूको इतिहास अलि फरक छ: मैदानी क्षत्री (राजपुत/सूर्यवंशी/चन्द्रवंशी): भारतको राजस्थान, उत्तर प्रदेश र विहारका रैथाने क्षत्रीहरूले भने वैदिक काल (हजारौँ वर्ष पहिले) देखि नै जनै लगाउँथे। उनीहरू बाहुनजस्तै 'द्विज' मानिन्थे। गुप्त साम्राज्यको पतनपछि भारतमा धेरै विदेशी रैथाने जातिहरू (जस्तै हूण, गुर्जर आदि) शक्तिमा आए। उनीहरूलाई ब्राह्मणहरूले 'अग्निकुल' को यज्ञ गराएर 'राजपुत' (क्षत्री) को दर्जा दिए र जनै लगाइदिए। नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/हिमाचल) का खसहरूले जनै लगाउन थालेको ऐतिहासिक विकासक्रम निकै मिल्दोजुल्दो छ । भारत (कुमाउँ, गढवाल, हिमाचल) मष्टो/प्रकृति पूजक, जनैविहीन 'खस राजपुत' ९ औँ देखि १४ औँ शताब्दी कत्युरी र चन्द राजाहरूको कालमा मैदानबाट आएका ब्राह्मणहरूद्वारा क्षत्रीयकरण गरेको पाइन्छ। नेपाल (कर्णाली, सिञ्जा साम्राज्य र पूर्वतर्फ) मष्टो पूजक, मनुस्मृतिमा 'व्रात्य क्षत्री' (जनैविहीन) पाइन्छन । भारत र नेपाल दुवै क्षेत्रका खसहरू मूलत: जनै लगाउने जाति थिएनन्। उनीहरू रैथाने पहाडी योद्धा र प्रकृति पूजक थिए। जब ८ औँ-९ औँ शताब्दीदेखि भारतको मैदानी भागबाट मुसलमानहरूको आक्रमणका कारण वा अन्य कारणले ब्राह्मणहरू पहाड (उत्तराखण्ड, गढवाल हुँदै नेपालको कर्णाली) तिर उक्लिए, तब उनीहरूले पहाडका शक्तिशाली खसहरूलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। ब्राह्मणहरूले उनीहरूको वीरतालाई स्विकार्दै 'क्षत्री' को दर्जा दिए र धार्मिक रूपमा वैधता दिनका लागि जनै (यज्ञोपवीत) लगाइदिने परम्परा सुरु गरे। भारतको उत्तराखण्डमा यो प्रक्रिया नेपालको भन्दा २-३ सय वर्ष अघि (चन्द र कत्युरी कालमा) सुरु भइसकेको थियो भने नेपालमा यसले मुलुकी ऐन १९१० पछि मात्र देशव्यापी र अनिवार्य कानुनी रूप पायो। खसहरू प्रकृति पूजक र मष्टो संस्कृतिबाट जनै लगाउने 'तागाधारी क्षत्री' बन्ने यो ऐतिहासिक रूपान्तरणले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) दुवै क्षेत्रको राजनीति र समाजमा निकै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। यो केवल एउटा धागो (जनै) लगाउने विषय मात्र थिएन, यसले सिंगो सामाजिक संरचनालाई नै बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ: 'ब्राह्मण-क्षत्री' (बाहुन-छेत्री) गठबन्धनको उदय खसहरूले जनै पाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएपछि पहाडी क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली राजनीतिक र प्रशासनिक गठबन्धन तयार भयो। सत्ता र शक्तिको बाँडफाँड: भारतका चन्द वा कत्युरी राजा हुन् या नेपालका शाह र राणा शासक— सबैले यही नीति अपनाए। खसहरू (थापा, बस्नेत, पाँडे, कार्की, विष्ट आदि) सेना र हतियार चलाउने 'शासक/योद्धा' बने भने उनीहरूलाई जनै दिने र सल्लाह दिने ब्राह्मणहरू 'गुरु/पुरोहित' र प्रशासनिक सल्लाहकार बने। नेपालको एकीकरण र गोर्खाली सेनाको विरताको जगमा यही खस-क्षत्रीहरूको बाहुल्यता थियो। जनै लगाएर 'पवित्र क्षत्री' को दर्जा पाएपछि उनीहरूमा हिन्दु राज्यको रक्षा र विस्तार गर्ने धार्मिक र राजनीतिक जोस थपियो। खसहरू तागाधारी बनेपछि समाजमा ठूलो विभेद र वर्गीकरणको रेखा कोरियो, जसलाई जंगबहादुर राणाको वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनले कानुनी रूप दियो। जनै लगाउने प्रचलनको शुरूवात ले 'तागाधारी' र 'मतवाली' को विभाजन बीच विभेदको सृजना सुरु भयाे । जनै लगाउने खसहरू समाजको माथिल्लो तप्कामा (तागाधारी) पुगे। हिजोसम्म सँगै बस्ने, सँगै खानपिन गर्ने अन्य पहाडी समुदाय (जस्तै मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि) लाई जनै नलगाउने 'मतवाली' (मदिरा सेवन गर्ने) को तल्लो दर्जामा राखियो। जनैधारी क्षत्री र बाहुनहरूले राज्यबाट कर छुट, जमिन (बिर्ता), र न्याय प्रणालीमा ठूलो सहुलियत पाए। उदाहरणका लागि, एउटै अपराधमा मतवाली वा दलितलाई मृत्युदण्ड वा कठोर शारीरिक सजाय हुँदा तागाधारी (बाहुन-छेत्री) लाई जनै र कपाल मुडेर देशनिकाला मात्र गरिन्थ्यो वा कम सजाय हुन्थ्यो। खसहरूको आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा यसले सबैभन्दा ठूलो चोट पुर्‍यायो: खसहरूका कुलदेवता 'मष्टो' (१२ भाइ मष्टो) र प्रकृति पूजालाई बिस्तारै हिन्दुकरण गरियो। धामी झाँक्री बस्ने मष्टो संस्कृतिमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवका कथाहरू जोडिए। आज पनि धेरै छेत्रीहरूले मष्टोलाई कुलदेवता त मान्छन्, तर पूजाको विधि धेरै हदसम्म वैदिक हिन्दुजस्तो बनिसकेको छ। जनै लगाउन थालेपछि र आफूलाई 'उच्च जात' दाबी गर्नका लागि खसहरूले आफ्ना पुराना परम्पराहरू जस्तै मदिरा चढाउने, मासु खाने कतिपय रैथाने तौरतरिकालाई 'तल्लो स्तरको' भन्दै त्याग्न थाले। 'खस' पहिचान हराएर 'छेत्री' पहिचानको उदय यो रूपान्तरणको सबैभन्दा रोचक प्रभाव के पर्यो भने, 'खस' शब्द नै समाजबाट बिस्तारै गायब भयो। राज्य र समाजले 'खस' भन्नुलाई अशिक्षित, संस्कारहीन वा जङ्गली हुनु जस्तो अर्थमा बुझ्न थाल्यो। त्यसैले, गौरवका साथ जनै भिरेका खसहरूले आफूलाई 'खस' भन्न छाडेर 'क्षत्री' वा 'छेत्री' भन्न रुचाए। यसले गर्दा नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवैतिर एउटा विशाल र ऐतिहासिक 'खस सभ्यता' को नाम मेटिएर त्यो केवल 'छेत्री/राजपुत' जातिमा संकुचित हुन पुग्यो। (भर्खरैका दशकहरूमा मात्र नेपालमा 'खस-आर्य' भन्दै यो पहिचान ब्युँताउने प्रयास सुरु भएको छ)। निष्कर्ष खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र थिएन। यो पहाडी क्षेत्रका शासक, सैनिक र सर्वसाधारण खसहरूलाई दक्षिण एसियाको विशाल हिन्दु सामाजिक र राजनीतिक मूलधारमा समाहित गर्ने एउटा अचम्मको 'मास्टरस्ट्रोक' (रणनीति) थियो। यसले बाहुन-छेत्रीलाई शताब्दीऔँसम्म सत्ता र समाजको शीर्ष स्थानमा त राख्यो, तर सँगसँगै नेपाल र भारतीय पहाडको प्राचीन, समतामूलक र प्रकृतिपूजक 'खस संस्कृति' लाई सधैँका लागि बदलिदियो। यो ऐतिहासिक रूपान्तरणको अर्को एउटा निकै रोचक र व्यावहारिक पक्ष छ, जसले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) को ग्रामीण समाजलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ। जब खसहरूलाई जनै दिएर 'तागाधारी क्षत्री' बनाउने प्रक्रिया चल्यो, त्यतिबेला सबै खसहरू एकैपटक वा एकै रूपमा हिन्दुकरण भएनन्। यसले गर्दा खस समुदायभित्रै पनि एउटा ठूलो सामाजिक वर्गीकरण (Divisions) जन्मायो, जसका अवशेषहरू आज पनि देख्न सकिन्छ: १. 'तागाधारी छेत्री' र 'मतवाली छेत्री' को विभाजन सबै खसहरूले जनै पाएनन् वा सबैले जनै स्वीकार गरेनन्। यसले गर्दा खसहरू दुई भागमा बाँडिए: तागाधारी छेत्री: जसले ब्राह्मणहरूबाट विधिपूर्वक व्रतबन्ध गराएर जनै लगाए, मदिरा त्यागे र आफूलाई 'उच्च जात' को रूपमा स्थापित गरे (जस्तै आजका अधिकांश थापा, बस्नेत, कार्की, खड्का आदि)। मतवाली छेत्री (वा पावई खस): जसले आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृति छाडेनन्, जनै लगाएनन् र मदिरा (मत) को सेवन जारी राखे। नेपालको कर्णाली क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट) र भारतको उत्तराखण्डका विकट पहाडी गाउँहरूमा आज पनि यस्ता छेत्रीहरू छन्, जसको थर तागाधारी छेत्रीसँग मिल्छ (जस्तै रोकाया, बुढा, थापा) तर उनीहरू जनै लगाउँदैनन्। उनीहरूलाई जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले पनि तल्लो दर्जामा राखेको थियो। २. भारत र नेपालको सामाजिक-राजनीतिक प्रभावमा भिन्नता यस रूपान्तरणले नेपाल र भारतमा पारेको राजनीतिक प्रभावको रूप अलि फरक रह्यो: नेपालमा केन्द्रिकृत सत्ता: नेपालमा गोर्खा राज्यको नेतृत्व र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण बाहुन-छेत्री (तागाधारी) को यो गठबन्धन राज्यको केन्द्रिकृत सत्ता (काठमाडौँ) सम्म पुग्यो। सेना, अदालत, र प्रशासनमा उनीहरूको एकलौटीजस्तै वर्चस्व कायम भयो, जुन लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउनुअघिसम्म निकै बलियो थियो। भारतमा 'ओबीसी' (OBC) को लडाईं: भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचलमा भने परिस्थिति अलि फरक बन्यो। त्यहाँका खसहरूले आफूलाई 'राजपुत/क्षत्री' भनेर जनै त लगाए, तर भारत स्वतन्त्र भएपछि आरक्षण र राज्यको आर्थिक सुविधा पाउनका लागि उनीहरूले आफूलाई 'पछाडि पारिएको वर्ग' (Backward Class) वा 'खस' पहिचानमै राख्नुपर्ने माग गरे। आज उत्तराखण्डका धेरैजसो रैथाने खस राजपुतहरू राज्यको राजनीतिक र सामाजिक लाभका लागि आफ्नो प्राचीन खस पहिचानलाई कानुनी रूपमा ब्युँताउन संघर्ष गरिरहेका छन्। ३. वर्तमान समयमा यसको अर्थ आजको आधुनिक समाजमा जनै लगाउने वा नलगाउने कुरा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धार्मिक आस्थाको विषय बनिसकेको छ। पुराना कानुनी विभेदहरू (जस्तै १९१० को मुलुकी ऐनका व्यवस्थाहरू) संविधानतः खारेज भइसकेका छन्। तर, इतिहासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको एउटा प्राचीन पहाडी सभ्यता (जुन प्रकृति र मष्टोमा आधारित थियो) र गंगाको मैदानबाट आएको वैदिक सभ्यताबीचको ऐतिहासिक संलयन (Fusion) थियो। यसै संलयनले आजको आधुनिक नेपाली र पहाडी भारतीय संस्कृतिको जग बसालेको हो। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर उ.म. नगरपालिका ६दाङ == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत,''' '''तुलसीपुर उपम.न.पा.६ दाङ''' [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१९, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय) == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक: [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:०४, २७ जुन २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत को छोटो परिचय: == नाम: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत ठेगाना: तुलसीपुर ६ दाङ शिक्षा: एमएड (Educational planning and Management) कार्य अनुभव : राप्ती बबई क्याम्पस दाङमा स्नातकोत्तर तहमा शिक्षण करिब ७ बर्ष । सल्यान र दाङ का बिभिन्न मावि हरुमा प्रअ र शिक्षक को रूप लामो शिक्षण अनुभव । सामाजिक अध्ययन विषय मा उच्च तहका MTOT,TOT तालिम लिएर कैंयौं जिल्ला का सामाजिक शिक्षा का शिक्षक को लागि प्रशिक्षण तालिम र तालिम धेरै वर्षसम्म शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र को तालिम केन्द्रमा रोष्टर प्रशिक्षक को रुपमा काम गरेको । शिक्षा मनोविज्ञान र बालविकास तथा सिकाइ नामक पुस्तक प्रकाशन गरेको । दर्जनौं कविता र गीत लेखेको । राजेन्द्र बहादुर बस्नेत नामको युट्युव च्यानलमा दर्जनौं गीत रेकर्ड भएको । विभिन्न सामाजिक संघसंस्था आबध्द भएर नेतृत्दायी भूमिका निभाएको । पत्रपत्रिकामा कैंयौं लेख रचना प्रकाशित भएको । फेसबुक मा मुक्तक हात नामक मुक्तक गीत गजल को संगालो पेज रहेको । शिक्षा क्षेत्रमा निकै लामो अनुभव । [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५३, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ का केही चर्चित गीतहरू == yuoTube@rajendrasir143 १) छोडि गयौ बगरको बाटो हुँदै..... २) निदाउँन खोज्न'लाका घाउ मेरा.... ३)मदीरा रहेछ साथी..... ४) मनको कुरा कागजमा.... ५) काँधमा राखेर शिर रुन मन छ..... ६) ढुङ्गा को मूर्ति रहन्छ जहाँ..... ७) धरतीमा स्वर्ग..... ८) हेर्दा हेर्दै मेरो खुशी..... ९) झुल्किन्छ पहिले सूर्य को किरण..... १०)यी देउता रिसाए..... ११)पहाडको बाटो..... १२) तिमी ले देख्यौ कि..... १३) छुट्टिएर केही क्षण...... १४)उदास जिन्दगानी मेरो...... [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:०४, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मष्ट मन्दिरका वास्तुशैली: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == == [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५०, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती ? यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण बारे छलफल गरौ !! हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५२, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती,यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण; == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:०१, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) 61lofx7rta0y8udklrnzlypuomqv48s 1392707 1392706 2026-10-14T11:19:52Z Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang 77231 /* किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती,यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण; */ 1392707 wikitext text/x-wiki पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत/ तुलसीपुर ६ दाङ चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक :राजेन्द्रबहादुर बस्नेत, Tulsipur 6 Dang == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक                                                                                             राजेन्द्रबहादुर बस्नेत खस को हुन्? प्राचीन सिंजा राज्यअन्तर्गत बसोबास गर्ने खस जातिले अपनाएको संस्कृति नै मष्टो संस्कृति हो। खस राज्य विशाल भूभागमा फैलिएको थियो। यसमा कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी प्रदेश, नेपालको कर्णालीसहितको पश्चिम भूभागदेखि गण्डकी प्रदेशसम्म यसको विस्तार भएको थियो। यसको बारेमा गुइसापे तुची (Giuseppe Tucci) ले आफ्नो पुस्तक Nepal: The Discovery of the Malla मा सिंजाको इतिहासको बारेमा लेखेका छन् — "The Empire of The khas is greater than my country Italy." कर्णाली वारिपारि विकसित भएर फैलिएको खस राज्यको आफ्नै मष्टो संस्कृति र सभ्यता थियो। खसहरूले विकास गरेको मष्टो संस्कृति र यसको प्रारूपको बारेमा उल्लेख गर्नुपूर्व खसहरू को हुन्, यसको बारेमा चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल कहाँ हो र यिनीहरू को हुन् भन्ने बारेमा विभिन्न मतहरू छन्। एउटा मत अनुसार एसिया माइनरबाट विभिन्न समूहहरू बसाइँ सर्ने क्रममा पूर्वतिर सर्दै आएको भन्ने भनाइ छ। अर्को मत उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र नजिकबाट बसाइँ सराई गरेर आएको पाइन्छ। त्यसैगरी अर्को मत खसहरूको कश्मीर उद्गम स्थल मान्नेहरू छन्। अर्को महत्त्वपूर्ण मत अनुसार खसहरू टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीको किनारमा विकसित मेसोपोटामिया/बेबिलोनियाको सभ्यतासँग जोडिन पुग्छन्। बेबिलोनियामा त्यहाँका प्रख्यात राजा हम्मुरावी (ई.पू. २१२३–२०८०) को शासनकाल पछि उनका उत्तराधिकारीहरू कमजोर हुँदै गएको र करिब ई.पू. १७०० आसपासमा कस्साइट्स (Kassites) ले आक्रमण गरी बेबिलोनियामा कब्जा गरेका थिए। कस्साइट्सहरू उत्तरी पहाडी प्रदेशका बासिन्दाहरू थिए। प्राचीन बेबिलोनियामा (ई.पू. १९९५–११५५) कुसाइटहरू (Kushites) ले राज्य गरेका थिए। तिनै काउस (Kaus), कुसाइट (Kushite), कस्साइट्स (Kassites) बाट खस बनेका हुन् भन्ने मानिन्छ। करिब ई.पू. १००० तिर बेबिलोनियाका कुसाइटहरू पूर्व लागेर विभिन्न ठाउँ हुँदै तिब्बततिर आए, जहाँ उनीहरूले करिब १५० देखि २०० वर्ष शासन गरेको पाइन्छ। यिनीहरू पाँचौँ शताब्दी ईस्वीसम्म तिब्बत र नेपालको कर्णाली क्षेत्रसम्म फैलिएका थिए भन्ने मानिन्छ। सिंजामा तिब्बतको खारी प्रदेशबाट आएका नागराजले शासन गर्नुपूर्व पाल वंशका राजाले राज्य गरेका थिए भन्ने कुरा पूर्णप्रसाद ब्राह्मणले उल्लेख गरेका छन्। ११औँ शताब्दी ईस्वीमा पश्चिम तिब्बत, यारी, खारी, पुराङबाट आएका नागराजले खस राज्यको स्थापना गरेका थिए। ई.पू. १७०० आसपासमा बेबिलोनिया कब्जा गरी लिने कस्साइट्सले मेसोपोटामियामा पहिलोपटक घोडा ल्याएका थिए। घोडचढी गरेर युद्ध गर्दा उनीहरूलाई युद्धमा विजय हासिल गर्न निकै सहज भएको थियो। पछि कस्साइट्सलाई हराएर हिट्टाइट्स (Hittites) ले बेबिलोनियामा शासन गरे। हिट्टाइट्स पछि असीरियनहरूले बेबिलोनियामा शासन गरे। उनीहरू असुर सहर (टिग्रिस नदी किनार) का निवासी थिए। उनीहरूका असुरबनिपाल र सेनाचेरिव प्रसिद्ध राजा थिए। कसै-कसैले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। असुर प्राचीन असीरियाको धार्मिक राजधानी थियो। प्राचीन मेसोपोटामिया (हालको इराक) को टिग्रिस नदीको पश्चिम किनारमा असुर साम्राज्यको विकास भएको थियो। करिब ई.पू. २६००–२५०० देखि करिब ई.पू. १४०० सम्म यो समृद्ध सहर थियो। असुर यो सहरको मुख्य देवता थिए जो त्यहाँका सबैभन्दा शक्तिशाली र असीरियन साम्राज्यको संरक्षक समेत मानिन्थ्यो। असुरको पुरातात्त्विक सर्वेक्षण जर्मन पुरातत्त्वविद् फ्रेडरिक डिलिच र पछि वाल्टर आन्द्रे (Walter Andrae) ले गरेका थिए। जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटीले पनि यसमा कार्य गरेको थियो। यहाँ १६०० भन्दा बढी क्युनिफर्म (Cuneiform) लिपि अंकित माटोका भाँडाहरू भेटिएका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। मेसोपोटामियामा त्यस समयमा विभिन्न देवताहरूको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसबेला मुख्य रूपमा इया (Ea), एन-लिल (En-Lil), उतु (Uta), मर्दुक (Marduk) आदि देवताहरूको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। बेबिलोनियाको यसै मर्दुकलाई खसहरूको मुख्य देवता मानेर मर्दुकबाट मष्टो भएको हो भन्ने एकथरी मत पाइन्छ। कतिपयले बेबिलोनियाबाट आएको मष्टो भएकाले यसको नाम 'बाबिरो मष्टो' रहन गएको समेत मान्दछन्। बेबिलोनिया बासीहरू शक्तिका पनि उपासक थिए। उनीहरू इस्तार (Istar) देवीको पूजा गर्दथे। खस जातिहरूले बेबिलोनियामा शासन गर्दा टुर्गु (Turgu) को पूजा गर्दथे। टुर्गु शब्दको अपभ्रंश भएर दुर्गा हुन गएको हो भन्ने मत पनि पाइन्छ। यहाँ विभिन्न देव-देवीका मन्दिरहरू बनेका थिए। सेनाचेरिव (ई.पू. ७०४–६८१) को शासनकालमा मात्र ३४ वटा मन्दिर बनेका थिए। यहाँका प्रमुख राजाहरूमा टिगलाथ-पिलेसर तृतीय, सार्गन द्वितीय, सेनाचेरिव र एसरहडोन प्रमुख थिए। अर्को महान् राजा असुरबनिपाल थिए, तिनै असुरबनिपालबाट बान्नी मष्टो र बेबिलोनियाबाट बाबिरो मष्टो खसहरूमा परम्परागत रूपमा आएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। असुर सहरमा बेबिलोनियाको दमन पछि त्यहाँका मानिसहरू (असुर) लाई हेयको दृष्टिले हेरिने र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गर्ने र आफूलाई देवत्वकरण गर्ने कार्य उनीहरूले गर्दथे। पछि भारतीय भूभागको तल्लो क्षेत्र (मैदानी क्षेत्र) मा पकड जमाएर सैन्धव सभ्यताको विनाश गर्ने कथित आर्यहरूको समूहले पराजित समूहहरूलाई बेबिलोनियाले असुरहरूमाथि विजय गरेर उनीहरूमाथि विजय गरेको अहङ्कार र असुर शब्दलाई घृणा र हेपाइको रूपमा प्रयोग गरे जस्तै गरेर प्राचीन भारतमा पनि पराजित माथि असुर शब्द त्यसै रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र पराजितलाई असुरको आवरण लगाएर आफूलाई देवत्वकरण गरेको पाइन्छ। उनीहरूले साहित्य र शिक्षामा जमाएको पकडले उनीहरूमा यस्तो प्रवृत्ति आयो। खसहरूको बारेमा वैदिक साहित्यमा खासै उल्लेख नहुनु र असुरलाई कतै दानव र कतै देवताको रूपमा उल्लेख गर्नुबाट उनीहरू पहिले खसहरूलाई उपेक्षा मात्र होइन खसले पूजा गर्ने शिवलाई समेत अत्यन्त न्यून कोटीको देवताका रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। असुर कुनै दानव नभएर असुर सहरका बासिन्दा थिए। जसको देवताको नाम असुरबाट त्यस सहरको नाम समेत असुर राखिएको थियो। असुर (अस्सूर) प्राचीन मेसोपोटामिया स्थित नव असीरियन साम्राज्यको राजधानी थियो। यसै क्षेत्रमा अहुरमज्दा नामक प्रसिद्ध देवता थिए। प्राचीन इरानी पन्थका यी देवता अहुरमज्दाबाट मज्दाको अपभ्रंश भई मष्टो हुन आएको हो भन्ने एकथरीको मत पाइन्छ। अहुरमज्दालाई संस्कृतमा असुर महत भनेर उल्लेख गरेको छ। पारसी पन्थका संस्थापक जरथुस्त्रले यी देवतालाई अजन्मा, सर्वज्ञ परमेश्वर भनेका छन्। यिनलाई अहुरमज्दा बाहेक ओहरमज्द, होउरमज्द, हुर्मुज, अरमज्द र अज्जन्दार नामबाट पनि चिनिन्छन्। ऋग्वेदमा 'असुर महत' को वर्णन गरेको पाइन्छ। मेसोपोटामियाको सभ्यताको विकासको उत्कर्षको समयमा विभिन्न देव-देवीहरूका मूर्तिहरूको निर्माण र पूजा गर्ने परम्परा विकसित अवस्थामा थियो। यसको प्रारम्भ कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अत्यन्तै जटिल छ। सभ्यताको आदिम युगमा जसलाई पाषाण युग भन्ने गरिन्छ, मानिसहरूमा धर्मको भावनाको विकास भएको थिएन। उनीहरूले मानिसको मृत्यु पछि शवलाई त्यत्तिकै छोडेर जान्थे जो पशुपन्छीको आहारा बन्दथ्यो। मध्य पाषाण युगमा आएर शवलाई गाड्ने कार्य प्रारम्भ भएको थियो। विभिन्न उत्खननबाट शवहरूको अस्थिपञ्जरको शिर नजिक राखिएका पाषाण सामग्रीहरूबाट यो कुरा थाहा हुन्छ। यसै युगबाट अन्त्येष्टिमा गरिने अनुष्ठानहरूको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैबाट मानिसमा धार्मिक चेतनाको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उत्तर पाषाण युगमा धार्मिक अनुष्ठानको साथसाथै विभिन्न अन्धविश्वासको पनि विकास भएको थियो भन्ने कुरा त्यसबेलाका उत्खननबाट प्राप्त अवशेषहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ। सभ्यताको विकासको साथसाथै मानिसहरू समूहमा बस्ने प्रचलन सुरु भएको थियो। भारतमा गरिएको एउटा अध्ययनले भारतमा सबैभन्दा पहिले 'नेग्रिटो' जातिले बसोबास गरेका थिए। त्यसपछि प्रोटो-अस्ट्रेलोइड वा निषाद आएका थिए। यो जातिको पछि आएका आर्यहरूको संस्कृतिमा विलिन भएको थियो। यी जातिहरू टोटमवादी जातिका थिए। यिनीहरूले नाग, गोही, बाँदर आदिको पूजाको सुरुवात गरेका थिए। भारतमा प्रोटो-अस्ट्रेलोइड जातिले धार्मिक भावनाको सुरुवात गरेका थिए। निषाद पछि द्रविड जाति भारतमा भूमध्य सागरीय क्षेत्रबाट आएका र यिनीहरूले सैन्धव सभ्यता र संस्कृतिको विकास गरेका थिए। सैन्धव धर्मको बारेमा लेख्य सामग्री प्राप्त नभए पनि उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीबाट यिनीहरू मातृशक्तिका उपासक थिए। जसमा अनेकौँ नारी मूर्तिहरू समेत प्राप्त भएका छन्। मोहन्जोदारोमा उत्खननबाट एउटा परम पुरुषको कल्पना गरिएको एक मुद्रा जसमा एक नग्न पुरुष योगासन मुद्रामा बसेका छन्। यी योगीका ३ मुख छन् शिरमा शृङ्ग-मुकुट अथवा त्रिशूल अंकित छ। योगीको बायाँतिर एउटा गैँडा र भैँसी र दाहिनेतिर एउटा हात्ती र बाघ छ अगाडि तिर मृग छ। यो आकृति हेर्दा खसहरूसँग शिवलाई जोड्न मिल्ने शैवपाशुपत स्वरूपको यो आकृति देखिन्छ। मार्शलले यसलाई शिवको मुद्रा मानेका छन्। वैदिक आर्यहरू भारतमा आउनु पूर्व विकसित यो सभ्यता र मष्टोलाई शिवसँग जोड्ने मतको आधारमा खस सभ्यताको प्रभाव सैन्धव सभ्यतामा परेको अड्कल गर्न सकिन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल बारे विभिन्न विद्वान्हरूका फरक फरक मतहरू छन्। पौराणिक मत अनुसार खस क्षेत्रीहरूको उद्गम थलो हुम्लाको शैपाल र बझाङ थियो भन्ने एकथरीको मान्यता छ। उनीहरू अनुसार खस क्षेत्रीका पुर्खा कैलाशबाट आएको र मष्टोलाई कैलाशमा उत्पन्न भएको र त्यहीँबाट कर्णाली उपत्यकामा आएर अन्यत्र फैलिएको मान्दछन्। इन्डो-आर्यन ओरिजिन थ्योरी (Indo-Aryan Origin Theory) अनुसार हिन्दू साहित्यमा खसहरूको उल्लेख पाइन्छ। आइरिस भाषाविद् सर जी.ए. ग्रियर्सनले आर्य भाषिक हिमालयको तल्लो भागदेखि कश्मीर सम्मका बासिन्दाहरू महाभारतमा उल्लिखित खसका सन्तान हुन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र नृतत्त्वशास्त्री डोरबहादुर विष्ट खसलाई इन्डो-युरोपियन मूलका मान्दछन्। खसहरू हालको कश्मीरबाट आएका र त्यहाँका स्थानीय खस/कसबाट त्यो ठाउँ कश्मीर रहन गएको मान्दछन्।   करिब ई.पू. २००० तिर खसको एउटा समूह इरानतिर र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्वतर्फको पहाडी भागदेखि भेरी नदीसम्म फैलिएर बसे। बालकृष्ण पोखरेल खसलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। उनीहरू पछि गुर्जर, पल्लव, शक जस्तै आर्य बनेका मान्दछन्। आइरिस भाषाशास्त्री जर्ज अब्राहम ग्रियर्सनले खसहरू संस्कृत र इरानी भाषा समूहका आर्य मूलका क्षत्रिय जातिका योद्धाहरू हुन् भन्ने मत राख्दछन्। खसहरूको उद्गमको बारेमा अर्को सशक्त मत झाङ-झुङ (Zhang Zhung) सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसलाई झाङ-झुङ सभ्यताको सिद्धान्तको रूपमा चिन्ने गरिन्छ। यो सिद्धान्त अनुसार खसहरूको सम्बन्ध तिब्बतको प्रारम्भिक उद्भव कालदेखि तिब्बती साम्राज्यको उत्थानसम्म खसहरू जोडिएका छन्। कुनै-कुनै वर्णनमा झाङ-झुङ संस्कृति खससँग सम्बन्धित मानिएको छ। केही विवाद पश्चात् खस मल्ल अस्तित्वमा आएका थिए जो तिब्बतबाट पश्चिम नेपालमा आएका मानिन्छन्। किरातहरूको प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थले खसहरू प्राचीन चीनको तारीम बेसिन (Tarim basin) बाट नेपाल आएका र त्यो बेला नेपालमा किरातहरूको शासन रहेको उल्लेख छ। खसहरूको तारीम बेंसीमा रहेको खसगर (Khasgar) नामक किल्लामा लघु युची कुषाणले आक्रमण गरी त्यहाँबाट भगाएपछि उनीहरू नेपालमा आएको र किराती राजाले त्रिशूली नदीको पश्चिमतिर बसोबास गर्न दिएको र त्यहीँबाट पश्चिम कश्मीरसम्म फैलिएको उल्लेख छ। तिब्बती मान्यतामा पनि खसहरू तिब्बती साम्राज्यसँग जोडिएका थिए। झाङ-झुङ सभ्यता अन्तर्गत यात्से किंगडम (Yaste kingdom) लाई खस/यात्से वा चल्ला/मल्ल वंशको रूपमा चिनिन्थ्यो। कर्णाली प्रदेशमा खस राज्यको स्थापना गर्ने मानिएका नागराज यसै वंशका मानिन्छन्। उनको काल करिब ११औँ शताब्दी मानिन्छ। यात्सेले सन् १२२० तिर जुम्ला र गढवाल विजय गरेको, सन् १२३५–१२३९ बीच गङताङ (Gangtang) माथि विजय हासिल गरेको पाइन्छ। राजा अशोक चल्ल/कल्लले सन् १२५० तिर दक्षिणी सीमा विस्तार गरेका थिए। खसहरूले सन् १२८८ र सन् १३३४ मा काठमाडौँ आक्रमण गरेका थिए। सन् १३२८ पछि पतनोन्मुख भएको खसहरूको राज्य सन् १३७० सम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।   खसहरूमा सुरुमा तिब्बती संस्कृतिको ठुलो प्रभाव थियो। खसहरू बसोबास गर्ने सिंजा, जुम्ला, गढवाल र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा यसको व्यापक प्रभाव थियो। पछि हिन्दू आर्य शासकहरूको दबदबा बढेको र शासकहरूले पनि उनीहरूका मान्यता अवलम्बन गर्दै गएकाले खसहरूले अवलम्बन गर्दै आएका मान्यताहरूमा क्षयीकरण हुँदै गए। ________________________________________    खसहरूले गुगे नजिकको खसहरूले गुगे नजिकको पाराङमा शासन गर्दथे, पछि तिनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङला  हिमाल को बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ तिनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए।". खस र मष्टो संस्कृति: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्राचीन सिंजा राज्यको गुगेमा अवस्थित रहेको मल्लवंशका पुर्खाहरू दक्षिण पाराङको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा राज्य गरेको पाइन्छ, जसको ल्हासा राजपरिवारसँग सम्बन्ध रहेको थियो। पछि गुगेले आफूलाई स्वतन्त्र गरेको थियो। त्यहाँका शासकहरूमध्ये नागदेव र उनका पुत्र कपिललाई खस (Yatse) वंशको संस्थापक मानिन्छ। तिब्बती मूलका भए तापनि नेपालमा आउँदा हिन्दू-आर्य तथा बौद्ध दुवै संस्कृतिको प्रभावले यिनीहरूको जीवनशैली प्रभावित थियो। खसहरूले गुगे नजिकैको पुराङमा शासन गर्दथे। पछि उनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङ्गला हिमालको बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ उनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए। त्यसभन्दा पहिले यिनीहरूले चीनको तारिम उपत्यकामा खसगर (Khasgar) राज्यको स्थापना गरे। त्यसपछि ताक्लाकोटमा आफ्नो कब्जा गरे। खसहरूको उद्गमको सन्दर्भमा अर्को मत अनुसार खसहरू 'शक' जातिबाट आएका हुन् भन्ने छ। राहुल सांकृत्यायन खस र शकलाई एउटै जातिका दुई समूह मान्दछन्। शकहरू ई.पू. को पहिलो शताब्दी पहिले नै आएको र खसहरू हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिएको मानिन्छ। ओमचन्द्र हण्डा लगायत कतिपय विद्वान् यसै सिद्धान्तका पक्षधर छन्। दैलेखको संवत् १०३८ (९८१ ई.) को पहिलो नेपाली भाषाको शिलालेखबाट १००० ई.पू. देखि ५०० ई.पू. सम्म खसहरू नेपालमा आइसकेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। खसहरूको समृद्ध राजनीतिक र नगर सभ्यताको उत्कृष्ट चरण बेबिलोनियामा जुन समयमा कस्साइटहरूको शासन चलिरहेको थियो (१५९५–११५५ ई.पू.), त्यसै समयमा अर्थात् करिब १५०० ई.पू.–६०० ई.पू. (जसलाई वैदिक काल भनिन्छ), खसहरूको विभिन्न समूह बेबिलोनिया क्षेत्रबाट नयाँ ठाउँहरूमा समूह-समूहमा फैलिएर अगाडि गइरहेका थिए। तीमध्येकै एउटा ठुलो समूह इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको मैदानी भूभागतर्फ अगाडि बढ्यो। त्यो समूहले आर्य संस्कृतिको विकास गर्यो, वैदिक मन्त्रको रचना गर्यो, आख्यान र उपनिषद्हरूको रचना गर्यो; त्यो समूहले आफूलाई वैदिक आर्यको रूपमा स्थापित गर्यो। ६०० ई.पू. देखि २०० ई.पू. सम्म आउँदा दर्शन, उपनिषद्को रचना, रामायण र महाभारतबाट मानिस र देवताका सम्मानित विचारहरू र विरचित कृतिहरू रचिए। विभिन्न धार्मिक विचार र सम्प्रदाय (बौद्ध, जैन, वैष्णव) अस्तित्वमा आए। २०० ई.पू. बाट मौखिक कुरालाई सम्झन गाह्रो हुने भएकाले यसलाई संक्षिप्त रूपमा बुझ्नका लागि सूत्र रचनाको प्रारम्भ भयो। त्यसका लागि टीका र २०० ई.पू. पश्चात् विभिन्न दर्शन सूत्र, ग्रन्थ भाष्य टीका रचना भए र धार्मिक आन्दोलनले समाजमा ठुलो प्रभाव छोड्न गयो। हरिभद्रको 'षड्दर्शन समुच्चय' छैटौँ शताब्दीमा, समन्तभद्रले 'आप्तमीमांसा', बौद्ध दर्शनका विद्वान् आचार्य भावविवेकले मीमांसा, सांख्य, वैशेषिक र वेदान्तको आलोचना गरिएको 'तर्क ज्वाला' को रचना गरे। १४औँ शताब्दीतिर बौद्ध धर्मको अत्यधिक प्रभाव र वैदिक धर्मप्रतिको प्रहारबाट त्यसलाई बचाउन शंकराचार्य आक्रामक रूपमा अगाडि आए र उनले 'सर्व सिद्धान्त सार संग्रह' नामक पुस्तकको रचना गरे। इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको समथर भूभागतर्फ नगएर अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै हिमालयको काख हुँदै पूर्व नेपाली भूभागतर्फ फैलिएको खस (कस्साइट्सको शाखा) आफ्नो आदिम रीतिथिति, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा निरन्तर लागिरह्यो। त्यही समूह खस जाति थियो। यिनीहरू बेबिलोनिया र असुर सहरमा विकसित सभ्यता र देवताको विरासत साथै कालान्तरमा बौद्ध संस्कृति तथा धार्मिक प्रभावका कारण खसहरूको संस्कृतिमाथि वैदिक खस आर्यको अपहेलित व्यवहार र आफूलाई श्रेष्ठ ठहर्याउने दम्भका कारण खसहरूका देवता मष्टोलाई उनीहरूले देवताको स्थान नदिएको र वेद तथा उपनिषद्हरूमा कतै उल्लेख नगरेको कुराबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यति मात्र होइन, शिव सम्भवतः अवैदिक खसका देवता हुन् जसलाई सैन्धव सभ्यतामा अपनाएर एउटा महत्त्वपूर्ण देवताको रूपमा स्वीकार गरिएको शैव पाशुपताकृति युक्त सामग्री प्राप्त छ। वैदिक साहित्यमा शिवलाई तल्लो दर्जाको महत्त्वहीन देवताको रूपमा देखाइएको छ। पछि वैदिक संस्कृतिमाथि चारैतिरबाट प्रहार भएपछि खसहरूसँग वैदिक खसहरू पराजित भए र खसहरूलाई क्षत्रीयको श्रेणी र सर्वशक्तिमान् देवताको रूपमा शिवलाई मान्यता प्राप्त भएको मानिन्छ। शंकराचार्यको उदयपछि (१४औँ शताब्दी पछि) नेपाली तथा उत्तराखण्ड, कुमाऊँ र कश्मीरका क्षेत्रमा फैलिएका खसहरूको अहिले सम्म पनि आफ्नै समृद्ध मष्टो परम्परा र संस्कृतिमाथि ठुलो प्रहार गरियो र खस पहिचान मास्ने प्रयास गरियो। 'खस' शब्द नै अपमानित शब्दको रूपमा प्रचार गर्न सुरु गरियो। खसहरू पनि बिस्तारै वैदिक खस आर्यहरूका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक व्यवहार अवलम्बन गर्दै आफ्ना आदिम युगदेखि सञ्चित गरेर जोगाएका परम्परा छोड्दै गए र नयाँ व्यवहारहरू अवलम्बन गर्न थाले। डा. हरिश लखेडाले संविधानमा अहिले बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, संन्यासीलाई नेपालमा 'खस आर्य' मा सूचीकृत गरिएको बताउँछन्। People of Nepal का लेखक डोरबहादुर विष्टले दलितहरूलाई पनि खस हुन् भनेका छन्। कामी, दमाई, सार्कीहरूले पनि मष्टो देवताको पूजा गर्दछन्। डा. विपिन अधिकारीले नेपालमा अहिलेका क्षेत्री, बाहुन, कामी, ठकुरी, सार्की, संन्यासी, बादी, दमाई, गाईने र अन्य खसमा पर्दछन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र डोरबहादुर विष्ट खस/कसलाई युझी मूलका मान्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्य खस ऐरावतको एउटा उपशाखा (कविला) हो जसको उत्पत्ति इडावर्त हालको कश्मीरबाट भएको मान्दछन्। खसहरू तेस्रो शताब्दी ई.पू. मा इडावर्तमा रहन्थे। खसको मूल अर्थ 'राजा' वा 'क्षेत्री' अर्थात् 'योद्धा' भन्ने हुन्छ। उनीहरूको बसोबासको स्थल 'खस' बाट कश्मीर रहेको र दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा खसको एउटा समूह कजाकिस्तान र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्व हुँदै नेपालतर्फ गयो। बालकृष्ण पोखरेल खसहरूलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। प्रा.डा. गोविन्द सिंहले खसहरूमा विधवा विवाह प्रचलित थियो भन्ने मान्यता राख्दछन्। उनीहरूमा खुला समाज थियो। स्त्रीको उच्च स्थान थियो। खसको आर्यको जस्तो जकडन र बन्धनमा बाँधिएको समाज थिएन भन्ने कुराको उल्लेख गरेका छन्। बस्नेत को हुन्? माथि उल्लिखित खसहरूका विभिन्न समूहहरू जो स-साना समूहमा नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा फैलिएको हिमालयको काखमा अवस्थित भूभागमा बस्ने खसहरूको एउटा समूह बस्नेत हो। आदिकालदेखि आफ्नै शौर्य, पराक्रम, वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहास बनाउन सफल भएका कारण बस्नेतहरू इतिहासका विभिन्न कालखण्डदेखि नेपालको एकीकरणको लागि युद्धका मैदानमा अभूतपूर्व उत्साह र साहसले इतिहासमा स्वर्ण अक्षरमा नाम अंकित गर्न सफल जाति हुन्। राजा-रजौटा र राज्य सञ्चालनका प्रमुख जिम्मेवारीहरूका लागि बस्नेत सधैँ नै राज्यको सुरक्षा र सञ्चालनको निम्ति अनिवार्य जस्तै भूमिकामा रहे। "खप्तडी बस्नेतको मूल थलो खप्तड लेक (खेचराद्री) बडीमालिका पश्चिमपट्टी सेती अञ्चलमा अछाम, बझाङ, बाजुरा, थलारा, दार्चुला, बैतडी, डोटीको माझ पूर्व-पश्चिम लम्बायमान अवस्थामा रहेको स्थान हाल मानव विहीन छ। खप्तडी बस्न्यातको अवस्थन खप्तड (खेचराद्री) सेती अञ्चल बडीमालिकाको दायाँ पट्टी छ" भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बताउनुभएको छ। खप्तड लेकतिर मोटो खालको भुईँमा कालो छिट्का मिसिएको मोटो टुप्पा मसङ्ग्रिँदै गएको निगालो बाँस प्रशस्त पाइने र त्यहीँको नेटो (डाँडाको सिरान) अर्थात् बाँस पाइने नेटो "बाँसनेटो" मा बस्ने मानिसलाई बाँसनेटो — बासनेता — बस्न्याता — बस्न्यात — बस्नेत भएर बस्नेत भएको हुन सक्दछ। आजभोलि पनि गाउँघरमा यस्ता प्रशस्त उदाहरण पाइन्छ, जस्तै: तुलसीपुरबाट बसाइँ सरेर आएको तुलसीपुरे, दैलेखबाट आएको दैलेखी, सल्यानबाट आएको सल्यानी आदि। मध्यकालीन राज्य व्यवस्थामा दरबार सम्बन्धी मुद्दामामिला हेर्ने, बस्ती बसाउने र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएको मानिसलाई 'बस्नेत' भन्ने गरिन्थ्यो भन्ने मत तथ्यको नजिक लाग्छ। यसको कारण बस्नेत थरका मानिसहरूको गोत्र एउटै नहुनु पनि हो। खप्तडी बस्नेतको गोत्र कौशिक, श्रीपाली बस्नेतको गोत्र भारद्वाज, खुलाल बस्नेतको गोत्र धनञ्जय र लामिछाने बस्नेतको गोत्र गर्ग हुनाले बस्नेत जातीय भन्दा पदिय उपाधि थियो, जो विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरूलाई कार्यदक्षता, योग्यता र जिम्मेवारी वहन गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रदान गर्ने गरिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। श्रीपाली बस्नेतहरूले आफ्ना पुर्खाहरू श्रीपाल राज्यका श्रीपुर शाहीका वंशज मान्दछन्, जसबाट विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरू बस्नेत उपाधिबाट विभूषित भएको र कालान्तरमा विभिन्न थर र गोत्रका मानिस बस्नेत भएको हुन सक्छ भन्न सकिन्छ। खप्तडी बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो, श्रीपाली बस्नेतको कुलदेवता आदि मष्टो लिसिसाँकोटी, खुलाल बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो र लामिछाने बस्नेतहरू मध्य भोजपुरको अघेरीतिर कैलाशमष्टो मान्दछन् भने तेह्रथुमतिरका लामिछाने बस्नेतहरू महामष्टो कुलदेवता मान्ने गर्दछन्। मष्टो को हुन्? मष्टो सिंजा साम्राज्य अन्तर्गतका खस जातिले आफ्नो कुलदेवताको रूपमा पूजा-आराधना गर्दै आएका देवता हुन्। प्राचीन सिंजा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी लगायत कतिपय अन्य जातिका कुलदेवता मष्टो हुन्। तत्कालीन सिंजा राज्य नेपाल खाल्डोदेखि कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी सम्म फैलिएको थियो। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। मष्टोका विभिन्न भेदहरू पनि छन्। मुख्य रूपमा मष्टो २ किसिमका छन्: १. दाह्रे मष्टो २. दुधे मष्टो मष्टोको पूजा घरमाण्डौ र वनमाण्डौमा गरिन्छ। घरमाण्डौमा मूल धामी बस्ने स्थान जसलाई 'गादी' भनिन्छ, त्यसमा सेतो कपडा लगाएका झाँक्री, चमर, सोँटा सहित मष्टोको थानमा धामी गएपछि देउता चढ्दछन् र उनीहरू काँप्न थाल्दछन्। पश्चिम नेपालको हिमाली क्षेत्र 'जडान' र पहाडी क्षेत्र 'खसान' को नामले चिनिन्छ। यही खसान क्षेत्रमा खस भाषा र मष्टो संस्कृतिको विकास भएको मानिन्छ। तत्कालीन खस देशमा बस्ने बाहुनहरूको कुलदेवता मष्टो हुन्। भारतमा मुसलमान आक्रमण पछि भागेर नेपाल प्रवेश गरेका र हुकुमी शासन कालमा हुकुम प्रमाङ्गीबाट खस बनेका खसहरूको कुलदेवता मष्टो हुँदैनन् भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङ मान्दछन्। उनको अनुसार सम्पूर्ण खसहरूका कुलदेवता मष्टो हुन्। मष्टोका पिता-माता को हुन् भन्ने उल्लेख कतै पाइँदैन। मुगुतिर एउटा किंवदन्ती प्रचलित छ। उक्त मत अनुसार मष्टोको उत्पत्ति कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमा भएको थियो। महिषासुर राक्षसले तपस्या गरी ब्रह्माजीलाई रिझाएर पुरुषको हातबाट नमर्ने वरदान मागेको र वरदान पाएपछि देवताहरूलाई पराजित गरी इन्द्रपुत्रलाई पराजित गर्न पिछा गर्दा उनी भागेर हिमवत् खण्ड आउँदा मष्टोदेवको जन्म भएको थियो। कोही-कोहीले मष्टोलाई भगवान् शिवको अंशको रूपमा पनि हेर्ने गर्दछन् र १२ मष्टोका मूल स्थानमा शिवलिङ्गको स्वरूपको अवस्थितिले समेत उक्त कुरालाई औचित्यपूर्ण ठहर्याउने प्रयास गरिन्छ। अर्को मत अनुसार मष्टोलाई स्वर्गका राजा इन्द्रका पुत्र मान्ने गरिन्छ। "स्वर्गका राजा इन्द्र, धर्तीका राजा मष्टो, पातालका राजा नागराज" भन्ने उक्ति प्रचलित छ। मष्टो निराकार हुन्छन्। मष्टो शब्दको उत्पत्ति 'मस्तक' (शिर) बाट भएको योगी नरहरिनाथले मान्दछन्। उनले सुरुमा मष्टो एउटै भएको र पछि मष्टो देवता थपिँदै जाँदा बाह्र मष्टो भन्न थालिएको र बाह्र मष्टोलाई पछि वराह मष्टो, वारामष्टो समेत भन्ने गरिएको थियो। मष्टोको वाहन घोडा हो। भेडा, चितुवा र झार पनि मष्टोका वाहन हुन्। मेसोपोटामियाको मुख्य देवता Marduk (मर्डुक) बाट मष्टो भएको र मेसोपोटामिया स्थित नव-असीरियन साम्राज्यको राजधानी असुरमा स्थित तत्कालीन विख्यात देवता अहुरमज्दाको 'मज्दा' को अपभ्रंश भएर मष्टो भएको भन्ने मत छ। करिब १७०० ई.पू. तिर पहिलोपटक मेसोपोटामियामा घोडा ल्याएर आक्रमण गरी त्यहाँ विजयी भएर शासन गर्ने कस्साइट्स (खस) र उनीहरूको वाहन घोडा र कस/खसको देवता अहुरमज्दाबाट मष्टो बनेका देवताको वाहन घोडा हुनु संयोग मात्र नभई कस्साइट्सबाट खस र अहुरमज्दाबाट मष्टोको निकट र निरन्तरताको सम्बन्ध देखिन्छ। वैदिक सनातन धर्मको विकास हुनुपूर्व नै नेपालमा मष्टो धर्मको विकास भइरहेको भए तापनि हालसम्म मष्टो धर्मको विषयमा कुनै पनि प्राचीन हस्तलिखित सामग्रीहरू प्राप्त भएका छैनन्। तर मष्टो धर्म, देवता र यसको उत्पत्तिका सन्दर्भमा विभिन्न किंवदन्ती, मिथक र कहावतहरू भने प्रशस्त रूपमा पाइन्छन्। प्राचीन बेबिलोनिया/मेसोपोटामियामा मष्टोको पूर्व रूपलाई 'अहुरमज्दा' भनिन्छ र मष्टो धर्म मान्ने प्रथम व्यक्ति आदिमनाथ हुन्। आदिमनाथलाई आदिनाथ भनिन्छ। भगवान् शिवले अलकापुरी शक्तसिंह (बहादुर) लाई दिए र उनै शक्तसिंह देवताका राजा इन्द्र तथा मष्टो भए भन्ने एउटा मत पनि छ। 'मरुत' शब्दको अर्थ वायु हुन्छ, यिनै वायु देवता मरुतबाट मरुत—मउत—मष्ट हुँदै मष्टो भएको भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। मान्छेले मान्ने देवता भएकाले मान्ठ, मान्ठा, मन्ठा हुँदै मष्टो भएको अनुमान सत्यमोहन जोशीको छ। योगी नरहरिनाथले मष्टोलाई महेश्वरको अंश अवतार/अष्टमूर्ति महादेव शिव (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, चन्द्र, सूर्य र आत्मा) महा+अष्ट भुजी— महाअष्ट, महाष्ट हुँदै मष्टो भएको अड्कल गर्दछन्। मष्टोलाई निराकार बाल ब्रह्मचारी देवता मानिन्छ। पितृ स्वरूपमा वायु, प्रकृतिका स्वरूपमा लिङ्गो, ध्वजा, पताका, रक्षा सूचक हतियार आदि थापेर पूजा गरिन्छ। विक्रम संवत्को पाँचौँ शताब्दीतिर बझाङका राजा सैपाल थापाको समयमा मष्टोले राजकीय मान्यता पाएको थियो भन्ने गरिन्छ। तर लेख्य प्रमाण सन् १४५७ सुरती शाहले जारी गरेको एउटा अभिलेखमा पहिलो पल्ट मष्टो शब्दको उल्लेख गरेकाले यो नै सर्वाधिक प्राचीन मष्टो शब्द उल्लिखित अहिलेसम्मको प्रामाणिक अभिलेख मानिन्छ। खसहरूले मानी आएको मष्टो देवतालाई आर्य जातिले वेद, पुराणमा कतै उल्लेख नगरेकाले खसहरू आर्य नै हुन् भनेर मान्ने आधार नभएको एकथरी मत छ। अथर्ववेदमा खसहरूले मान्ने शिवलाई 'व्रात्य' भनेर हेपिएको र उनका अनुयायी खस जातिलाई 'व्रात्य जाति' भनेर खसालिएको छ। व्रात्य भनेको उपनयन वा यज्ञोपवीत संस्कार नगर्ने, अनार्य, वैदिक कृत्य आदि गर्ने अधिकार नभएको, जसको दश संस्कार हुँदैन भन्ने हो। आर्यका दुई समूहहरू बीचको वैमनस्यताले वा उनीहरूलाई चुनौती दिने आदिवासीहरूसँगको टकरावले यस्तो स्थिति आएको हुन सक्छ। वैष्णवहरूको वर्णाश्रम व्यवस्थालाई नमनेका हुनाले खसहरू र उनले मान्ने देवता शिवलाई व्रात्य भनेको हुनुपर्छ। आफूलाई ठुलो देखाउने र अरूलाई होच्याउने रूपमा आफूलाई देव खलक र अरूलाई राक्षस खलक भनेको हुनुपर्छ। राम्रो काम गर्ने आदर्शवान् व्यक्तिलाई देवता र अरूलाई दुःख दिनेलाई राक्षस भन्ने गरिन्छ। जरथुस्त्र धर्मग्रन्थको देवतालाई "असुर" र राक्षसलाई "दइव" भनिएको छ। ऋग्वेदमा असुर शब्दलाई १५ पल्ट नराम्रो र ९० पल्ट राम्रो अर्थमा प्रयोग गरिएको छ। असुर देवता र असुर सहरको बारेमा यसै आलेखमा अगाडि पनि उल्लेख गरिएको छ। मनुस्मृति तथा महाभारतमा उल्लेख गरिएका झल्ल, मल्ल, नट, करण, खस र द्रविडहरूलाई पाप योनिबाट जन्मिएका धर्मच्युत, व्रात्य जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। यक्ष जातिलाई खस, चीन तथा मंगोल जातिलाई दरद र पिशाच, किरात जातिलाई किन्नर र द्रविडलाई बाहिक जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। भारतको राजस्थानमा मष्टोलाई मामा देव, पहाडमा मामा ज्यू भन्दछन्। पिथौरागढमा चण्डक मष्टोको मन्दिर छ। बद्रीनाथमा मष्टोलाई घण्टाकर्ण देवता भनेर पूजा गर्छन्। दार्चुला-बैतडीतिर भूमिराज भनेर पूजा गर्छन्। लेखक तेज कार्कीले मष्टो प्रकृति पूजा (Shamanism) वा जडवाद (Animism) नै सर्वप्राचीन आध्यात्मिक चिन्तन भएको र मष्टो संस्कृति यही प्रकृति पूजक भएकाले यसको प्राचीनताको पुष्टि गर्न मिल्ने भाव व्यक्त गर्दछन्। मानव जातिले ३० हजार वर्षदेखि धर्म व्यापार र सामाजिक विभेदीकरण गर्न सिकेको नोआ हरारीको मत लेखक कार्कीले उल्लेख गरेका छन्। करिब ३२ हजार वर्ष पुरानो जर्मनीको स्टे डेल गुफामा भेटिएको सिंह मानव (पुरुष वा महिला) नै पहिलो धार्मिक चिह्न भएको (Harari, Yuval Noah (2015), Sapiens: A Brief History of Humankind, London: Vintage, P. 23/25) मान्दछन्। प्रकृति पूजाको प्रारम्भ साइबेरिया र मध्य एसियाबाट करिब २० हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको र मष्टो परम्परा पनि प्रकृति पूजामा आधारित अत्यन्त प्राचीन परम्परा भएको सम्भवतः प्राग-ऐतिहासिक कालदेखि नै सुरु भएको मान्यता छ। मष्टोको प्रादुर्भाव खसहरूका पुर्खाहरूले बेबिलोनियामा शासन गरेको समयमा भएको मान्यता एकथरीको छ। विभिन्न मष्टोहरूका विभिन्न थानहरू हुन्छन्। खोला, किनार, रूखमुनि यिनका थान हुन्छन्। यिनीहरू डरलाग्दा, मानिसहरूलाई दुःख दिने, चाँडै रिसाउने स्वभावका हुन्छन्। ढँडार मष्टोका थान खोल/ढेल्यो र घाई, दुगे। बदु मष्टोका थान कुटासिली र छरिढुस्के, थापा मष्टोको थान घोडा, मौल्याल, गुम्देव, गाईगोठ्या आदि हुन्। नेपालमा मष्टो देवताको सुरुवात कहिले, कसरी र कहाँ भएको थियो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न अड्कल, आख्यान, किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। विभिन्न मत तथा अड्कल जे जस्ता भए तापनि बझाङ जिल्लाको ढँडार नै मष्टोको उत्पत्ति भएको सर्वाधिक प्राचीन स्थल हो भन्ने कुरामा अधिकांश मानिसहरूको सहमति छ। ढँडार मष्टोको एउटा मूल धामी हुन्छ। त्यो ढँडार मष्टोका धामीको मृत्यु भएपछि मात्र अर्को धामी हुने र भित्र पूजा गर्ने अर्को धामी बन्ने गर्दछन्। बाहिर बत्ती बाल्ने र अन्य काम गर्ने अन्य हुन्छन्। ढँडार मष्टोका हालसम्म ज्ञात पुजारीहरूमा परिङ्ग्या परिवारबाट १२ पुस्ता, सुवासकोटी नयरका १० पुस्ता, सुवेदी परिवारका १२ पुस्ता र जैसी परिवारका कुशु जैसीबाट सुरु भएर हाल १८औँ पुस्ताले मूल पुजारीको रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसबाट यो मन्दिरमा मष्टो पूजाको परम्पराको प्राचीनताको अनुमान गर्न सकिन्छ। किंवदन्ती अनुसार मष्टो ढँडारमा जाँदा ढँडारका मानिसहरू खर्कमा गोठालो गएका थिए। गोठमा गाई-भैँसीका दूध राखेका भाँडाहरू खर्कबाट गोठमा आउँदा रित्तो हुने क्रम दिनदिनै हुन थालेपछि दिउँसो सबै मानिसहरू खर्क गएको बेला कसले दूध चोरेर खान्छ पत्ता लगाउनुपर्यो भन्ने हिसाबले लुकेर चियो गर्दा एउटा स्याल जस्तो जीव आएर दूध चोरेर खान लागेपछि सो जीवलाई देखेर कराउँदा उक्त जीव त्यही गोठमा आगो बालेको ठाउँबाट जमिन घस्रिएर करिब ४ किलोमिटर टाढाको पैंयादरो भन्ने ठाउँमा निस्कियो, त्यसलाई पैंयादरोको मष्टो भनिन्छ। उक्त जमिन घस्रिएर बनेको प्वाल अहिले पनि यथावत नै छ। अर्को यसै सँग मिल्दोजुल्दो किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। कुश भट्ट नामक एकजना मानिस तीर्थाटन गर्न विभिन्न तीर्थमा जाँदा शंखधारमा एउटा शिला भेटेपछि उक्त शिलालाई आफूसँग लिएर हिँडे। राती सपनामा शिलाले आफू बेबिलोनिया तिरको देवता भएको र साइपाल हिमालको प्रस्रवण क्षेत्रमा बस्न चाहेको बताएछ। त्यसपछि उनले ढँडारमा माडौँ (थान) बनाएर शिला स्थापना गरे। त्यस ठाउँमा बँदेलले गोठालाको दही चोरेर खाने गरेपछि गोठालाले बँदेल समात्न खोज्दा सबै गोठाला बेहोस भएछन् र के भयो भनेर हेर्न आउने मान्छेहरू मध्ये जसराज भन्ने गोठालालाई कम्प छुटेछ र "म मरुत हुँ तिमी खसको कुलमुली हुँ। दैत्यको प्रहारबाट भवानीलाई बचाउन आएको हुँ, मेरो मन्दिर बनाउनुको सट्टा साधारण माडौँ बनाई त्यसको गाभिरमा खोपो राख्नु र मेरो गााधी सम्झेर पूज्नु, मेरो बहिनीको पनि सम्झना गर्नु" भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ। अर्को भनाइ अनुसार बझाङको चैनपुर नजिकैको सुवेडाका जोशी ब्राह्मण शंखधार र जालन्धरबाट ढुङ्गा (शिला) को रूपमा आएको बान्नी गएपछि ती ब्राह्मणले झोली बिसाएपछि भगवान् लुप्त भए, त्यो ठाउँ देउबाँझ (बाँझको रूख) को टोड्का (ढँड वा कसै-कसैले ढँडार पनि भन्दछन्) त्यही ढँडमा मष्टोको जन्म भयो। त्यहाँ बाँधिएकाले 'बान्नी मष्टो' भनियो। त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा फैलिएकाले त्यसका भेदहरू भए। डोलने (हिँड्ने डुल्ने) भएकाले मष्टो-मष्टो भन्न थाले। १२ अङ्गालको मष्टो भन्ने पनि गरिन्छ, यसको मतलब मष्टोका १२ भेद भनेको होला। १२ ठाउँमा बसेकाले १२ उपमष्टो भनेको हो। मूल रूपमा मष्टोका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मष्टोलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। मष्टोहरूको स्वभाव वा प्रकृति हेरेर यिनीहरूलाई गुणको आधारमा सत्त्व, रज र तम गुण युक्त हुने भनिन्छ। सत्त्वगुण भएका मष्टोहरूमा दुधे मष्टो, मण्डली मष्टो, लडे मष्टो आदि पर्दछन्। रजोगुण वा राजसी गुण भएका मष्टोहरूमा दाह्रे मष्टो, रुमाल मष्टो, तेडी मष्टो, खापर पर्दछन्। तमोगुण भएका मष्टोमा कालो मष्टो, रुपा मष्टो, कैलो मष्टो, मुण्ड मष्टो आदि पर्दछन्। ढँडार स्थित दाह्रे मष्टो ज्येष्ठ र श्रेष्ठ मानिन्छन्। थापा मष्टो विद्वान् मष्टो, बाबिरो मष्टोलाई कान्छो मष्टो मानिन्छ। गुरौ मष्टो र विजय मष्टोलाई भाइराजा मष्टो भनिन्छ। मष्टो उपासना गर्दा वैदिक विधि नअपनाएर धामीले प्राकृतिक विधि अपनाएर काँप्दै पूजा गर्ने गर्दछन्। मष्टो देवताको मूर्ति हुँदैन, यसमा स्वर्ग-नर्कको परिकल्पना गरिएको पाइँदैन। मष्टोको पूजा गर्दा साह्रो-गाह्रो पर्दा पनि भाकल गरी पूजा गर्ने पनि गरिन्छ। ढँडारमा मष्टो पूजा गर्दा विभिन्न जातजातिहरूको सहभागिता हुन्छ। दाह्रे मष्टोले मष्टो थानमा बलिको लागि लिएको बोका दाँतले छिनाल्ने गरिन्छ। बलि दिने सम्बन्धमा एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। एकपल्ट बझाङी राजाले बलि दिनुपर्यो भन्दा माघको महिनामा बलि दिन मिल्दैन भनेपछि राजाले नमानी बलि दिन हठ गरेछन्। त्यसपछि राजाले निकै जिद्दी गरेपछि मष्टो चलेछ र राजाले बोकालाई गाईको बाच्छो बनाइदिएछन्। मष्टोले त्यो देखेर त्यसलाई बाघ बनाइदिए, मष्टोले बाघ बनाएको देखेर राजाले सर्प बनाइदियो। राजाले सर्प बनाएपछि मष्टोले गरुड बनाइदिए। राजाले बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधिदियो र मष्टोले पातासहित बोकाको घाँटी दाँतले छिनालिदिए। त्यो देखेर राजा रिसायो। अहिले पनि मष्टो चल्यो भने मष्टोले "तँ जिउँदो होइज म पन्छी होइजुँ, तँ खैर होइज म बाघ होइजुँ" भनी बोल्दछन्। ढँडारमा शनिबार र मंगलबार बलि (दाँतले) दिइन्छ। अरू बार दूध, चामलले पूजा गरिन्छ। पर्वको समयमा चैते दशैँमा बलि हुन्छ। जन्माष्टमीमा बलि हुँदैन। जुठो, सुतक परेको बेला मष्टोको पूजा हुँदैन। ढँडारमा नयाँ धामी निस्किए भने देउता चढेपछि दाँतले बोका छिनाल्नुपर्ने र धामी प्रमाणित भएपछि मष्टो देवताको अवतार भयो भनी ताल्कोटी राजाले धरी, पगडी, कानमा मुन्द्रा, बाला प्रदान गर्दछन्। त्यसपछि कुँवर जाति अनि ब्राह्मण जाति हुँदै अन्य हिलो पूजामा सहभागी हुन्छन्। मष्टो धामीमा मात्र आउँदछ। जुनसुकै नयाँ बाली भए पनि दाह्रे मष्टोलाई चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ। धामीले जाँड-रक्सी खानु हुँदैन। बलि दिने बेलामा धामीको स्वरूप डरलाग्दो हुन्थ्यो। त्यस्तो डरलाग्दो स्वरूप देखेर मानिसहरू डराउने भएकाले कपडाले छेकेर बलि दिने गरिन्थ्यो। जति बोका बलिका लागि ल्याइन्थ्यो ती सबैलाई दाँतले छिनालेर बलि दिने गरिन्थ्यो। बझाङी राजा गजराजले धामीको जाँच गर्न बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधेर बलि दिन ल्याएको र सो बोकालाई पातासहित दाँतले छिनालेको भनाइ छ। मष्टो भनेको एउटा मात्र हुन्छ। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो भनेको एउटै मष्टोका राजसी र कार्यकारी वा रज र सत्त्व स्वरूप हो भन्ने मत पनि छ। दाह्रे र दुधे मष्टो भनेको एउटै हो मष्टोको संयुक्त रूप हो। आइतबार र बुधबार दुधे मष्टोको पूजा गरिन्छ दाह्रे मष्टो पनि सँगै हुन्छ। जुम्लाका मानिसहरू प्रायः ढँडारमा पूजा गरेपछि त्यहाँबाट बक्साएर अन्यत्र जान्छन्। ढँडार नै मष्टोको मूल थलो भएको र यसरी विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामका मष्टोहरू मूल स्थानबाट छुट्टिएर जुन-जुन स्थानमा गएर बसे त्यसै ठाउँको नामबाट ती ती मष्टोको नामबाट चिनिन थाले। खस जातिको पुरापूर्वकालमा १२ वटा समूह रहेको र हरेक समूहले छुट्टाछुट्टै मष्टो पूजा उपासना गर्ने भएकाले 'बाह्र भाइ मष्टो' भनिएको धेरैको अनुमान छ। बाह्र भाइ मष्टो को हुन् भन्ने बारेमा मतैक्यता छैन। कहीँ-कहीँ मष्टोलाई शिवको अंश मानेर पूजा गर्ने चलन पनि छ। कतिपयले मष्टोलाई इन्द्रपुत्र भन्ने विश्वास गर्दछन्। मष्टोका ५२ वीर र १६ मर्सानीहरू सुरक्षार्थ रहन्छन् भन्ने मान्यता पनि पाइन्छ। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार एकपटक मन्दिरको नजिकै बसेर वेदपाठ गरिरहेका धवलपुरलाई असुरले टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने र उनले पढिरहेको वेदलाई जलाउने योजना बनाए। असुरको यो योजना थाहा पाएपछि मष्टोको भान्जा बान्नी मष्टोले वेदलाई मष्टोमाण्डौ नजिकै शिलामा परिणत गरिदिए र असुरको हातबाट मामा धवलपुरको ज्यान बचाए। त्यसै बेलादेखि मष्टो उपासकले भान्जालाई झोलीको देवता मान्ने गरेका हुन्। झोलीको देवतालाई मष्टोसँगै शिला स्थापना गरेर भान्जाको पनि पूजा गर्ने परम्परा चलेको हो भन्ने गरिन्छ। मष्टो सम्बन्धी एउटा आख्यान अनुसार देवासुर संग्राममा असुरहरूले पराजय भोगेपछि देवताहरूसँग शरण माग्न बाध्य भए तापनि उनीहरूको मनमा द्वेष बाँकी थियो। पछि असुर संगठित भए र उपद्रो गर्न थाले। आफूलाई पतन गराउने कारकको रूपमा दुर्गा भवानीलाई मानेर उनको अपहरण गरे। केहीले उनीमाथि बलात्कारको प्रयास समेत गरे। देवताहरूले अनेकौँ प्रयत्न गर्दा पनि देवी दुर्गालाई बन्दी बनाएको ठाउँ पत्ता लगाउन नसकेर भगवान् शंकरको आराधना गरे। त्यसपछि शंकरका शक्तिशाली गण देवता मष्टोको नेतृत्वमा युद्ध दलले दुर्गा र उनका बहिनीहरूलाई मुक्त गरी असुरहरूलाई छिन्नभिन्न पारेका हुनाले नवदुर्गाले मष्टोलाई भाइ भनी मानेकाले दुर्गा पूजा हुँदा मष्टोको आह्वान गरिनुका साथै मष्टोले देवभाग पाउने भए। मष्टोलाई दुष्टको दमन गर्ने, खराब विचारले अभिप्रेरित स्वार्थी र दुष्टात्मालाई दमन गर्ने र निमुखा र सत्यको पक्षमा कल्याणकारी देवताको रूपमा खसहरूको रक्षा गर्ने महान् देवताको रूपमा आदिकालदेखि पूजा, भक्ति र श्रद्धा गर्ने देवताको रूपमा खसहरूले पुज्दै आएका छन्। उपेक्षित, अपमानित, दुःखी मानिसहरूलाई बढ्ता स्नेह गर्ने भएकाले मष्टो समस्त खसहरूको लोकप्रिय देवता हुन पुगेका छन्। अर्को किंवदन्ती अनुसार सान्नी राज्यका राजा जसलाई सन्याल राजा पनि भनिन्छ। बाइसे राज्य कालको समयमा हालको कालिकोट जिल्लाको मेहेलमुडी गा.वि.स. मा सान्नी राज्यको राजधानी थियो। उनको राज्यमा सान खड्का र संसारे खड्का नाम गरेका २ भाइ थिए। ती दुई भाइमध्ये सानलाई दाह्रे मष्टो चढ्यो। दाह्रे मष्टो चढेपछि सीधासाधा सानले अस्वाभाविक कार्य गरेको देखेर सन्याल राजाले देउता चढ्यो कि दानव चढ्यो भनेर जाँच गर्ने विचार गर्दा राजा र देवता बीच लडाइँ भयो। राजाका दुई भाइ भान्जा र कुवेर थिए। भान्जाले केही नगरे पनि कुवेरले धनुकाँडले धामीलाई लखेट्न थाल्यो। दाह्रे मष्टो चढेका धामी त्यहाँबाट भागेर एउटा ठुलो रूखमा चढे र त्यहाँ पनि उसलाई लखेट्दै राजा आएकाले नजिकैको चुरी खोलामा फाल हालेर वेपत्ता भए। राजा पनि धामी मरे भन्ने ठानेर घर फर्कियो। धामी मरेको हल्ला फैलिएपछि उनकी पत्नी सती जाने तयारी गरिरहेको बेला धामी सर्पको कडेली (लगाम) बाघको घोडा चढेर दाह्रे मष्टो चढेका धामी आए। राजाले त्यो कुरा थाहा पाएर उनलाई मार्नको लागि ४०० भेडा राखेको खोरमा थुनेर सबै झ्याल ढोका बन्द गरिदिए। मष्टो चढेका धामीले ४०० भेडा मध्ये एउटा खसी बाहेक सबैलाई दाँतले छिनालेर मारे। त्यो देखेर भेडी गोठालो अत्यन्त दुःखी भयो। मष्टोले उसलाई सान्त्वना दिँदै उसलाई धनधान्यले पूर्ण गरी उसको सन्तान कहिल्यै नमासिने र कहिल्यै वृद्धि पनि नहुने वरदान दिए। उनका कयौँ पुस्ता बितिसक्दा पनि अहिलेसम्म उनका सन्तानहरूमा एकजना मात्र जन्मने कुराको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि पाइन्छ। सन्याल राजाले मष्टोमाथि गरेको दुर्व्यवहारले उनीहरूका घरमा सधैँ कलह अशान्ति र हैरानी भइरहने भएकाले त्यहाँबाट अन्यत्र सर्ने विचारले जाने बेला लाकुर देवतासँग बिदा हुन गए। लाकुर देवता मष्टोका भान्जाले सम्झाए र दाह्रे मष्टोको सेवा गर्ने सल्लाह दिए। सन्याल राजाले दाह्रे मष्टोको मन्दिर निर्माण गरे। आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति, राज्य दाह्रे मष्टोलाई चढाउने प्रस्ताव गरे। दाह्रे मष्टो चढेका धामीहरूसँग यस्तो प्रस्ताव राखेपछि मष्टोले "सबै राज्य सम्पत्ति चढाएपछि तँ कहाँको राजा हुन्छस्? मलाई सबै सम्पत्ति चाहिँदैन, ३ भाग लगाएर २ भाग तिम्रा भाइले बाँड्नु, १ भाग मलाई दिनु" भनेको र राजाले सोही अनुसार गरेकाले दाह्रे मष्टोले सन्यालको एक अंश खाएकाले सन्याललाई भाइपीठ्या भनेर मष्टो चढेको बेला भन्ने गरिन्छ। डा. जगमान गुरुङले जुम्ला सिंजा पाण्डुसेरामा प्रचलित १२ मष्टोका नाम उल्लेख गरेका छन्। १. आदिमष्टो २. कालो मष्टो ३. बबुरो मष्टो ४. रुमाल मष्टो ५. दुधे मष्टो ६. दाह्रे मष्टो ७. मण्डली मष्टो ८. बान्नी मष्टो ९. थापा मष्टो १०. ढँडार मष्टो ११. कावा मष्टो १२. खापर मष्टो। हुम्लाको सोरुदरामा रहेको गुरौ मष्टोलाई कसै-कसैले देवताको रूपमा मान्दैनन्। यो अत्यन्त दुष्ट स्वभावको राक्षसी व्यवहार देखाउने खालको हुने बताइएको छ। मष्टो कुन देवता हुन् भन्ने बारेमा फरक-फरक मत पाइन्छ। कसैले वायुको रूपमा, कुनै अवस्थामा साधुको रूपमा, कुनै-कुनै अवस्थामा गरुडको रूपमा र कहीँ-कहीँ बिरालोको रूपमा मष्टो रूपान्तरित हुन्छन् भन्ने मत पाइन्छ। मष्टोलाई कुल देवता र इष्ट देवताको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। कतिपय मानिसहरूले वराह मष्टो भन्ने गरेपछि जुम्लाका १२ भाइ मष्टोको अपभ्रंश रूप र जुम्लाको कालिकोट दरामा ढँडार मष्टोलाई पाण्डवको अवतार, खापर मष्टोलाई इन्द्रको छोरा भन्ने कुरा बाहुन र ठकुरीले हालेको कथामा मात्र पाइन्छ भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङले मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। कौशिक गोत्रीय बस्नेतहरूका कुलदेवता कसरी फरक-फरक? कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरूका कुल देवता दाह्रे मष्टो हुन्। पश्चिम नेपालका सबै बस्नेतहरू दाह्रे मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा मान्दछन्। पूर्वतिरबाट बसाइँ सरेर आएका बस्नेतहरू बाहेक सम्पूर्ण बस्नेत लगायत अरू धेरै थरहरूका कुल देवता पनि दाह्रे मष्टो नै हुन्। तर पूर्व नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू खापर मष्टोलाई आफ्नो कुल देवता मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। एउटै थर गोत्रका मानिसहरू बीच कुल देवता किन फरक भन्ने प्रश्न उब्जनु स्वाभाविकै हो। यो कसरी यस्तो हुन गयो, त्यस बारेमा सोधखोज र निरुपण नहुञ्जेल अलग कुल देवता मान्ने बस्नेतहरू बीच कुल देवताको बारेमा केही भ्रमहरू रहिरहने भएकाले तथ्य के हो भन्ने बारेमा उजागर गर्न आवश्यक छ। प्राचीन कालमा बाह्र भाइ मष्टोहरू ढँडारमा बसेको बेला उनीहरू बीचमा वैमनस्यता उत्पन्न भएर ठुलो द्वन्द्वको स्थिति आयो। भरसक सबैलाई मिलाएर लैजाने जेठो र सर्वाधिक शक्तिशाली दाह्रे मष्टो (जसलाई गादी मष्टो पनि भन्दछन्), उनी सबैका नायक गद्दीमा राज गर्ने भएकाले र सबैका अगुवा नायक भएकाले द्वन्द्व हुन नदिन निरन्तर प्रयत्नशील हुन्थे। निरन्तरको मनमुटाव र द्वन्द्वको स्थिति कायमै रहेको बेला एक दिन सबै भाइ खप्तडको जङ्गलमा मालिङ्गो काट्न जाने सल्लाह भयो। त्यहाँ खानको लागि रुमालमा बाबर (रोटी), ठेकीमा दही, दूध, मालिङ्गो काट्ने हतियार समेत लिएर उनीहरू गए। मालिङ्गो काटिरहेको बेला अकस्मात उनीहरूमा झगडा पर्न गयो। सबैलाई सम्झाई-बुझाई गरी शान्त गर्न जेठो दाह्रे मष्टोले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि अरू भाइले नमानेको र लडाइँले झन्-झन् उग्र रूप लिएकाले दाह्रे मष्टो रिसाएर दाह्रा किट्दै भर्खरै काटेको मालिङ्गोको ठुटाले हानेर एकजनाको खप्पर फुटाइदिए। त्यसरी खप्पर फुटाई माग्ने खापर/खापर मष्टो भनियो। अर्कोलाई कालो शिलाले हिर्काएर भगाएको, उनी उक्त शिला टिपेर भागे र अछामको विनायककोठ गए र विनायककोठे राजासँग द्वन्द्व भएपछि त्यहाँबाट भागेर विनायक भन्ने स्थानमा गएर आफूसँग भाग्दा लिएको कालो शिला त्यहीँ स्थापना गरे र कालो सिल्लो मष्टोको रूपमा स्थापित भयो। रोटी बोकेर ल्याएको रुमाल टिपेर भाग्ने खिड्कीसैनीमा गएर बस्यो र रुमाल मष्टोको नामले स्थापित भयो। अर्को भाइले सँगै ल्याएका बाबर टिपेर त्यहाँबाट भागेर जुम्लाको बाबिरो गाउँमा गएर बसेकाले बाबिरो मष्टोको रूपमा चिनियो। दूध-दही बोक्ने अलि सोझो अरूसँग झगडा नगर्ने सोझो भाइलाई आफूसँगै बस्न आग्रह गरेको र आफू पछिको स्थान ग्रहण गर्न सक्ने छुट दिएकाले उनी दुधे मष्टो कहलाएर उनलाई आफू पछि दूधको धार दिने व्यवस्था मिलाए। सबै भाइको आ-आफ्नो स्थान पाएकाले उनलाई ढल्लुको भाग दिए र त्यहाँ उनको धाम स्थापित गरे। उता खप्पर फुटाई मागेको खप्पर/खापर मष्टो त्यहाँबाट भागेर डोटी क्षेत्रतिर गए। त्यस समयमा डोटी, बोगटान, दार्चुला, कत्युरी राजवंशको अधीनमा थियो। कत्युरी राजवंशको स्थापना सातौँ शताब्दी आसपासमा सम्राट बासुदेवले गरेका थिए। यो राज्यको पहिलो राजधानी जोशी मठ र दोस्रो राजधानी बैजनाथ रणचुलाकोट थियो। यिनीहरू भगवान् केदारनाथ (शिव) भगवान्का भक्त थिए। यिनीहरू स्वामी कार्तिकेयको पूजा गर्दथे र कार्तिकेयबाट कार्तिकेयपुर र कार्तिकेयपुरका शासक भएकाले उनीहरूको वंशलाई कत्युरी वंश भनिएको मान्ने गरिन्छ। वैशाख शुक्ल मोहनी एकादशीको दिन कार्तिकेयलाई कार्तिकेयपुरबाट डोटीमा ल्याएपछि मोहनी एकादशीबाट उनलाई मोहण्याल नामले ख्याति प्राप्त भयो। यिनै मोहण्याल कत्युरीहरूका कुल देवता हुन्। कार्तिकेयको जन्मेको बारेमा पनि रोचक किंवदन्ती छ। भगवान् केदारनाथ (शिव) का दुई पुत्रहरूको जन्म भयो, गणेश र कार्तिकेय। दुई पुत्रको जन्म भएपछि केदारनाथ अत्यन्त खुसी भए र उनले आफ्ना दुई पुत्रको बारेमा जान्न जोशीमठका ज्योतिषीलाई देखाउँदा ज्योतिषीले गणेश महान् विद्वान्, बुद्धिमान् हुने र कार्तिकेय महान् बलशाली हुने, ती कार्तिकेय मूल नक्षत्रमा जन्मेको र केदारनाथलाई अनिष्ट हुने कुरा बताएपछि मोहनीलाललाई केदारनाथले तामाको ढोलभित्र हाली मन्दाकिनी नदीमा बगाइदिए। यो नदी हिमालयको चोरबारी दहबाट उत्पन्न भएर सोन प्रयागमा कालीगङ्गासँग र बद्रीनाथबाट आउने अलकनन्दा नदीसँग रुद्र प्रयागमा मिल्दछ। नदीमा अलि तल गोविन्दघाट नामक स्थानमा माझीले जाल हानिरहेको बेला अयोध्याका राजा घोडामा सवार भएर त्यहाँ पुगे। मन्दाकिनी नदीमा मोहण्याललाई हालेर बगाएको तामाको ढोल बग्दै त्यहाँ आएको देखेर त्यो के चिज हो भन्ने कौतूहलता लागेर राजाले माझीलाई जाल हान्न लगाएर त्यसलाई नदी किनारमा ल्याउन लगाए। माझीले त्यो ढोललाई जालमा पारेर नदी किनारमा ल्यायो। अलि पर नदी किनारमा लिएर राजाले त्यो ढोल खोलेर हेर्दा त्यसबाट बालक मोहण्याल निस्किए। उक्त ठाउँ त्यसै गोडियाको नामबाट गोविन्दघाटले प्रसिद्ध भयो। मोहण्याललाई विश्व भित्रका सन्ततिले उत्सवपूर्वक पूजाआजा गरे। त्यसबेला तामाको ढोल बजाउने कश्यप गोत्रीय ऐरी मोहण्यालको ढोली भयो। उता भागेर डोटी पुगेको खापरे/खापर मष्टोले मोहण्यालको माटो (राज्य) जहाँ "१२ बोघानका राजा मोहण्याल हुन्" भन्ने गरिन्छ, त्यहाँ गएर बलजफ्ती उनको पहाडी भू-भागमा कब्जा जमाएर आफ्नो हैकम जमाउन खोज्ने र त्यहाँका मानिसलाई दुःख दिएर आतंक मच्चाएको थियो। त्यस्तो स्थितिमा त्यही देवभूमिको देउताहरूले बडातोडो देउतालाई पुकारा गर्दै भने: "जान दैत्य बडातोडो मालथली जान। मोहण्याल दैत्यको दलु कत्युर लान..." देउताले यस्तो पुकार गरेकाले बडातोडो देउता मोहण्याललाई लिन मालथली हुँदै कत्युर गयो। "गयो दैत्य बडातोडो, बतासैको स्वर। आयो दलु मोहण्यालको बादलकी ढिक।" मोहण्यालको आगमन पछि मोहण्यालले आफ्नो गणलाई निर्देशन दिँदै भने: "मिल्ला छौ त खापरे, हामुसित मिल। नै त मिल्ला खापरेकी लाँत तेरी ठीक। केदारका दाहिने तिर तुड्या तुड्या पानी। नै त मिल्ला खापरेकी समाई ल्याए रानी। केदारैका गाथ मुनि थुम थुम केला। नै त मिल्ला खापरेका समाई ल्याए चेला।" त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी देउताहरूले मोहण्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा मोहण्यालको खापरले दाँत भाँचिदिएको र मोहण्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो र आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टोका धामी एक खुट्टाले लङ्गडो भएर काँप्ने गर्दछन्। त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी-देवताहरूले माहेन्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा माहेन्यालले खापरको दाँत भाँचिदिएको र माहेन्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो। आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टका धामीहरू खापर मष्टको पूजा गर्दा जमिनभन्दा अलि अग्लो अठारो (टाँड) बनाएर, त्यसलाई माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउलाले बारेर खापरको पूजा गर्छन्। माहेन्यालले बायाँ खुट्टा भाँचेकाले खापरका धामीले काँप्दा बायाँ खुट्टा भाँचिएको आफ्नो देवताको नक्कल गरेर बायाँ खुट्टा उठाएर दायाँ खुट्टाले मात्र खोच्याउँदै काँप्ने र नाच्ने गर्छन्। अरू समयमा समेत घरको देवता राखेको कोठाको झ्यालमा माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउला राख्ने चलन छ। खापर मष्ट पुज्ने खप्तडी बस्नेतहरूले आफूलाई प्रकृति पूजक हौं भन्ने गरे तापनि उनीहरूले खापर मष्टको बायाँ खुट्टा भाँचिएको मूर्तिको पूजा गर्ने गर्दछन्। यस्तो सयौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा पूजिँदै आएको घुँडाबाट बायाँ खुट्टा भाँचिएको, जनै लगाएको र कुर्सीजस्तो आसनमा बसेको खापर मष्टको धातुको प्राचीन मूर्ति कैलालीको मडकाैनाका बस्नेत परिवारमा सुरक्षित रूपमा पूजा स्थलमा रहेको र पूजिँदै आएको पाइन्छ। यस्तो मूर्ति राखिएको भँडारको झ्यालमा पूजा गर्दा माहेन्यालले नदेखुन् भनेर उनलाई छेक्नका लागि सधैं स्याउला राखिन्छ। खापर मष्टको पूजा गर्दा बोकाको बलि पनि भुईँमा दिन नमिल्ने भएकाले घरको माथि अठारोमा वा बाहिर पुज्दा जमिनमाथि बनाएको अग्लो टाँडमा दिने गरिन्छ। खापर मष्टको पूजा ३ वर्षमा १ पटक (वनदेवी कालिकासँगै राखेर) गर्ने गरिन्छ। यसरी माहेन्यालसँग नराम्रोसँग पराजित भएपछि आफ्नो बस्ने ठाउँ कतै नभएको र पश्चिम, उत्तर, दक्षिण र पूर्वतिर समेत माहेन्यालको राज्य भएकाले त्यहाँबाट खापर मष्ट र त्यसका अनुयायी तथा खापर मष्टका पूजक बस्नेतहरू देवतासहित भागेर पूर्वतिर लागे। युद्धमा धेरै धनजनको क्षति भएको र नजिकै बस्दा १२ बथानका राजा समेत रहेको माहेन्यालको सधैं भय रहिरहने भएकाले डोटी क्षेत्रबाट भागेर गएकाहरू र तिनका सन्तानहरू गण्डकी क्षेत्रको लमजुङ आसपासमा बसोबास गरे। पछि द्रव्य शाह लिगलिगकोटको दौडमा विजयी भएर राजा भएको समयमा द्रव्य शाहका नजिकका सहयोगीको रूपमा उनीहरू त्यहाँ रहे र पछि गोरखा दरबारका विश्वासपात्र बने। सहयोगीमध्येका भूपालमानका सन्तान गोरखा मै बसे र वंशराजका छोराका सन्तान पूर्वतिर हान्निए। तिनीहरू त्रिशूली पार गरेर नुवाकोट र नुवाकोटपछि दोलखातिर गए। त्यहाँका मानिसहरूसँग मिल्न नसकेपछि स्थानीय मानिसहरूले खप्तडी बस्नेतहरूलाई लखेटे। त्यहाँबाट भागेर वेताली गए। वेतालीका मानिसले पनि त्यहाँबाट लखेटेर लिखु खोलामा सुनुवारहरूको किपट भएको जमिनमा गए। पछि सुनुवारले त्यहाँबाट पनि धपाउन खोज्दा सुनुवारलाई चलनचल्तीको तिरो तिरेर बसे। केही समयपछि उनीहरूका सन्तानमध्ये एक भाइ सोलु र अर्को भाइ भोजपुरतिर गए। भोजपुरका शक्तिशाली राईले आफ्नी छोरीमाथि आँखा लगाएकाले राईबाट छोरी जोगाउन भागेर दूधकोशीको पश्चिम किनारातिर बसाईँ सरेको र यसरी गण्डकी क्षेत्रबाट पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खापर मष्टका अनुयायी बस्नेतहरू फैलिएर बसेको हुँदा उनीहरूसँगै खापर मष्ट उनीहरू बसोबास गरेको क्षेत्रतिर कुलदेवताको रूपमा मानिँदै आएको हो। पूर्वबाट बसाईँ सरेर पुनः पश्चिम तर्फ गएका अत्यन्तै नगण्य संख्याका बस्नेतहरूबाहेक पश्चिम तर्फ अनादिकालदेखि बस्दै आएका बस्नेतहरूले खापर मष्ट मान्ने गरेको पाइँदैन। १२ भाइ मष्टहरू धडाँर छोडेर विभिन्न ठाउँमा गएपछि दाह्रे मष्ट धडाँरमा भइरहे र उनका अनुयायी खप्तडी बस्नेतहरूको एउटा ठूलो समूह पनि त्यही रह्यो। लामो समयपछि जनसंख्या वृद्धि हुँदै जाँदा दाह्रे मष्टको एउटा पीठको रूपमा मुगुको खत्याड डाँडा कौवामा दाह्रे मष्टको माडौं स्थापना गरी कावा मष्टका रूपमा स्थापित भए। कौवाबाट कफल्लामा मष्ट सरेर आएको बताइन्छ। कफल्लामा मष्टको ख्याति चारैतिर फैलिएपछि ठूलो संख्यामा मानिसहरू आउने र ठूलो संख्यामा बलि चढ्ने गर्दा, बलि चलेको बेला धामीको श्रीमतीले दाह्रे मष्टप्रति नकारात्मक र दुर्वच्य बचन बोलेकाले त्यसको परिणाम स्वरूप उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि दाह्रे मष्ट त्यहाँबाट बिजुली डाँडामा सरेर गएको र दार्नागाउँ र सिमपाखा गाउँलाई श्राप दिएको कारण अहिले पनि ती गाउँहरू उजाड भएर बस्ती हराएर गएको पाइन्छ। बिजुली डाँडामा केही समय बसेपछि त्यहाँबाट जाजरकोटको पैंकमा दाह्रे मष्ट सरेर गए। हाल बिजुली डाँडामा दुधे मष्ट मात्र रहेका र दाह्रे मष्ट पैंकमा सरेका छन्। यसरी विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न स्थानमा मानिसहरूको बसाईँसराइसँगै उनीहरूले मान्ने कुलदेवता सँगसँगै जाने हुनाले दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू विभिन्न ठाउँमा बसाईँ सरेर गएको र त्यहाँ दाह्रे मष्टका मन्दिर स्थापित हुँदै गएको पाइन्छ। बझाङको धडाँरबाट दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू मुगु, जुम्ला, दैलेख, जाजरकोट, सल्यान, रुकुम, रोल्पा जस्ता पहाडी जिल्लातिर बसाईँसराइ गर्दै मष्ट माडौं स्थापित गर्दै गए। पछि तराईको राज्य एकीकरण र औलो उन्मूलनपछि सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान आदि जिल्लाबाट दाङ; जुम्ला, कालिकोट, मुगु, दैलेख जस्ता पहाडी क्षेत्रबाट सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र अछाम, डोटी, बझाङ, बाजुरा आदि स्थानबाट कैलाली कञ्चनपुर जस्ता तराईका जिल्लामा बसाईँसराइ गरेर आएका खप्तडी बस्नेतहरूले तत् तत् स्थानमा आफ्ना कुलदेवताको स्थापना गर्दै गए। यसरी विभिन्न ठाउँ जहाँ मष्टको स्थापना भयो, त्यसै ठाउँको नामबाट मष्टको नाम पनि रहन गयो। जस्तै: धडाँर गाउँबाट धडाँर मष्ट, बडु गाउँबाट बडु मष्ट, थार्प गाउँबाट थार्प मष्ट, बिजुली डाँडाबाट बिजुली मष्ट, कौवा गाउँबाट कावा मष्ट, पैंक गाउँबाट पैंक मष्ट आदि। १२ मष्ट जहाँ-जहाँ उत्पन्न भए, त्यहाँका मूल थलोहरूमा शिवलिङ्गहरू स्वतः उत्पन्न भएको मानिन्छ। यो कतै विभिन्न नामका शिलाको रूपमा र कतै शिवलिङ्गको स्वरूपमा प्रकट भए। मष्टलाई कतै शिवको सहयोगी र कतै शिवको अंशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। मष्टको माडौं तथा घरमा मष्ट स्थापना गरेको स्थानमा शिवलाई सिद्ध वा महादेवको रूपमा ध्वजा टाँग्ने गरिएको हुन्छ। सिद्ध (शिव) सात्त्विक देवता भएकाले बलि नचढाउने र उनलाई पानीको धार दिने गरिन्छ। त्यस्तै दाह्रे मष्टसँगै दुधे मष्टलाई पनि स्थापना गर्ने गरेको स्थिति भनेको मष्ट मूल रूपमा दाह्रे र दुधे मात्र हुन्छन्। दाह्रे र दुधे भनेको एउटै मष्टको दुई रूप सात्त्विक र राजसी भन्ने मान्यता पनि छ। त्यसैकारण दुधे मष्टलाई दूधको धार र दाह्रे मष्टलाई रक्त बलि दिने गरिन्छ। एउटै गुवारा (गुठी/पूजास्थल) भित्र ३ प्रकारका धार (पानी, दूध र रगत) चढाउने कार्य दार्शनिक हिसाबले मानिसले जीवन र जगत्को व्याख्या सृष्टि, स्थिति र संहारको सचेतनात्मक सांकेतिक अभिव्यक्तिको सूक्ष्म चेतनाको स्वरूपको अर्थमा लिन सकिन्छ। • जल (पानी): सृष्टिको प्रतीक हो। जीवनको प्रारम्भ वा सृष्टिको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। • दूध: स्थितिको प्रतीक हो। अर्थात् मानवीय कर्मको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। मानिस बाँच्नका लागि, पुरुषार्थका लागि र जीवनको सार्थकताका लागि कर्म गर्नुपर्दछ। कर्मबाट नै दूध, अन्न, फलफूल जस्ता कुराहरू प्राप्त हुन्छन्। • रगत (बलि): संहारको प्रतीक हो। संसारमा जन्मेपछि संहार वा अन्त्य अनिवार्य छ। यसबाट मुक्ति पाउन वा यसलाई छल्न सकिँदैन भन्ने कुराको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। यो माथि उल्लेखित उच्च तहको पूर्वीय दर्शनको उत्कृष्ट र समृद्ध अभिव्यक्ति पनि हो। यसले ईश्वरप्रतिको आस्था, कर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको मोहबाट मुक्तिको प्रेरणा पनि दिन्छ। पूर्वीय दर्शनमा स्वर्ग, मर्त्य र पाताल लोकको गरिएको परिकल्पनाको सांकेतिक अभिव्यक्ति तर्फ पनि यसले संकेत गर्दछ। यसरी खप्तडी बस्नेतहरूले अपनाएको देवता र पूजा विधिहरू केवल धार्मिक आस्था र विश्वास मात्र नभएर जीवन, जगत्, कर्म आदिलाई बुझ्ने, बुझाउने र व्याख्या गर्ने अत्यन्तै उच्च तहको दार्शनिक चेतना पनि हो भन्न सकिन्छ। ________________________________________ सन्दर्भ सामग्रीहरू • (१) आचार्य, राजेन्द्र कुमार: पचहत्तर जिल्लाको लोककथा (संकलन र सम्पादन), २०७३, काठमाडौँ: ने.प्र.प्र. पृ. ११४-११५। • (२) खड्का, रामबहादुर: मष्ट संस्कृति र परम्परा। • (३) भट्टराई, विश्वनाथ: प्राचीन डोमेटी (डोटी) राज्यको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहास (आलेख)। • (४) कार्की, तेज: के हो मष्ट संस्कृति? यस्तो छ यसको इतिहास (आलेख), golkhabar.com। • (५) मष्टो कुलदेवता प्रतिष्ठान: मष्टो इतिहास र संस्कृति। • (६) प्रज्ञा (पूर्णाङ्क ९७): वर्ष ४४, अङ्क २, २०६९ चैत। • (७) Regmi, D.R.: Medieval Nepal. • (८) Grierson, George Abraham: Linguistic Survey of India. • (९) Pokhrel, Balkrishna: Ancient Khas Culture. • (१०) Sharma, Balkrishna: The Origin of Khas System in Hinduism and its Relevance in the Present Context. • (११) Wikipedia: <nowiki>https://dty.wikipedia.org</nowiki> । [[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १५:४२, ११ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर-६, दाङ == == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत''' '''तुलसीपुर-६, दाङ''' कौशिक गोत्र के हो? यसको इतिहासको बारेमा धेरै मानिसहरूका लागि यो रहस्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। आफूलाई कौशिक गोत्रका भन्नेहरूले पनि यसको बारेमा सामान्य जानकारी समेत राख्ने गरेको पाइँदैन। त्यसकारण सामान्य पाठकलाई जानकारी होस् भनेर यो सानो प्रयास गरिएको छ। भारतमा कौशिक वा उलूक एक सम्प्रदाय हो। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा कुशिक नामका एक प्रख्यात मुनिको उल्लेख पाइन्छ, जो लकूलीशका शिष्य थिए। उनको नाममा उलूक सम्प्रदायको नाम कौशिक रह्यो। कुशिक नामका एक अर्का ऋषि पनि थिए, जो भगवान् विष्णुका भक्त र सामवेदी थिए। उनी ब्राह्मण थिए। उनको सामगान प्रसिद्ध थियो। उनको कथा तथा नारदको साम वा गायन सिक्ने कथा पनि प्रख्यात छ। कुशिक ऋषिका अनुयायी वा वंशजहरू पनि कौशिक भनिन्छन्। ब्रह्माका एक पुत्रको नाम कुश थियो, जो राजा पनि बने। यिनी कुशका वंशज पनि कौशिक भनिए। ब्रह्माका पुत्र भएका कारणले उनी कुश ब्राह्मण भए र उनका सन्तान कौशिक। कुशका चार पुत्र भए— कुशाम्ब, कुशनाभ, असुर्र्तजस र वसु। कौशिक गोत्रीय क्षत्रीय र ब्राह्मण दुवै पाइन्छन्, तर दुवैका पूर्वज विश्वामित्र थिए भन्ने कुरामा मतभेद पाइन्छ। ऋषि विश्वामित्रलाई पनि कौशिक भनिन्छ। विश्वामित्र क्षत्रीय थिए। गोत्र परम्परामा ब्राह्मणलाई छोडेर अन्य जातिहरूका मानिसको उनीहरूका गुरुहरूको नै गोत्र हुने गर्दछ, जस्तै: भगवान् रामको गोत्र उनका कुलगुरु वशिष्ठको नाममा रह्यो। अर्थात् भगवान् राम वशिष्ठ गोत्रका थिए। त्यस्तै प्रकारले विश्वामित्रको गोत्र पनि कौशिक भयो, किनभने ब्राह्मण कुलमा उत्पन्न भएका ऋषि कुशिक उनका गुरु थिए। यसैकारण ऋग्वेदमा उनलाई कौशिक भनिएको छ। उनलाई कौशिक भन्नुको अर्को कारण पनि छ। त्यस अनुसार विश्वामित्र ब्रह्माका एक पुत्र कुशका वंशज थिए, जसका कारण उनलाई कौशिक भनियो। केही ग्रन्थमा गाधिलाई कुशाम्बका पुत्र र अन्य केही ग्रन्थमा उनलाई कुशनाभका पुत्र बताइएको छ। यिनै गाधिका पुत्र विश्वामित्र थिए। विश्वामित्र जन्मले क्षत्रीय मान्दै आएको कारणले उनलाई ब्रह्माको पुत्र कुशका वंशज मान्न धेरै मानिस तयार छैनन्। किनभने यो कुरालाई मान्ने हो भने विश्वामित्रलाई ब्राह्मण मान्नुपर्ने हुन्छ, जो उनीहरू मान्न तयार छैनन् र यो विश्वामित्रलाई क्षत्रीय मानिरहेको परम्पराको विपरीत हुन जान्छ। हरिवंश पुराण र प्रायः अन्यत्र कतिपय ग्रन्थका अनुसार गाधि कुशाम्बका भाइ कुशिकका पुत्र थिए र इन्द्र स्वयम् गाधि बनेर अवतरित भएका थिए। यसबाट यो वंशको नाम कौशिक रह्यो। गाधिपुत्र विश्वामित्रलाई कौशिक भन्ने कारण यही थियो। हरिवंश पुराणको प्रथम पर्वको २७ औँ सर्गको श्लोक १२-१६ मा यसलाई स्पष्ट भाषामा उल्लेख छ। यसमा भनिएको छ कि कुशिकले इन्द्रको समान पुत्र पाउने इच्छाले तपस्या गर्न थाले, तब इन्द्र भयभीत भएर स्वयम् उनको पुत्र बनेर उत्पन्न भए। राजा कुशिकले एक हजार वर्ष तप गरेपछि मात्र इन्द्रको ध्यान कुशिकतिर गएको थियो। अति उग्र तप गरेर पुत्र पाउन उनी समर्थ देखेर सहस्राक्ष पुरन्दरले उनीमा आफ्नो अंश स्थापित गरे। यस प्रकार इन्द्र कुशिकका पुत्र बनेका थिए। (१३-१५) श्लोकमा भनिएको छ:<blockquote>''स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्।'' ''पौरुः कुत्स्योऽभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत।।''</blockquote>यदि विश्वामित्र जन्मजात क्षत्रीय थिएनन् भने सम्भव छ कुशाम्ब र कुशिक नामका अन्य कुनै व्यक्ति थिए होलान् जो क्षत्रीय थिए र ब्रह्माका पौत्र कुशाम्ब जो ब्राह्मण थिए, उनी अर्कै थिए। अनेकौँ ग्रन्थमा गाधिका पिताको नाम कुशनाभ तथा कुशनाभका पिताको नाम कुश तथा कुशका पिता ब्रह्माको उल्लेख पाइएको कारण भ्रम तथा विवादको स्थिति कायमै छ। यस प्रकार जो ब्राह्मण कौशिक गोत्रका हुन्, ती या ब्रह्माका पुत्र कुशका वंशज हुन् वा कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। कौशिक गोत्रीय ब्राह्मण कौशिक (विश्वामित्र) जो क्षत्रीय हुन्, उनका सन्तान हुन् भन्ने कुरा विश्वसनीय लाग्दैन। सम्भवतः कुशिक नामक ब्राह्मण विश्वामित्रका गुरु रहेका हुन सक्छन्, जसबाट विश्वामित्रको गोत्र कौशिक भएको होस्। तर कान्यकुब्ज तथा कतिपय ब्राह्मणहरू कौशिक गोत्रीय छन्। कतिपय विद्वान्‌ले उनीहरू कौशिकका सन्तान हुन् भन्ने कुरामा मतभेद राख्दछन्। जो कौशिक गोत्रीय क्षत्रीयहरू छन्, ती विश्वामित्रका वा क्षत्रीय राजा कुशिकका वा उनका पूर्वजका गुरु कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। अन्य कौशिक जातिहरूका पूर्वजका गुरु पनि सम्भवतः ब्रह्मर्षि कुशिक नै थिए। नेपालको कोशी नदीको किनारमा विश्वामित्रले तपस्या गरेर ऋषिको दर्जा प्राप्त भएको भन्ने उल्लेख छ। महाभारतमा पनि यो नदीको कौशिकी नामबाट उल्लेख गरेको पाइन्छ। कोशी नदीको किनारमा बस्ने भएको कारण त्यहाँका मानिसलाई कौशिक भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। प्राचीन उलूक वा कौशिक सम्प्रदाय तथा वैशेषिक शैव दर्शनसँग पनि कौशिकको सम्बन्ध पाइन्छ। कुनै कौशिकको सम्बन्ध कुशिक ब्रह्मर्षि र केहीको सम्बन्ध केवल सप्तकोशी नदीसँग रहन गयो। कौशिक 'उल्लू' वा लाटोकोसेरो नामक पक्षीलाई पनि भनिन्छ, तर यो पक्षी मूर्ख वा लाटो भने पटक्कै हुँदैन। === विश्वामित्र र कौशिक गोत्र === विश्वामित्र वैदिक कालका विख्यात ऋषि थिए। उनी महान् र तेजस्वी महापुरुष थिए। ऋषि धर्म ग्रहण गर्नुपूर्व उनी महान् प्रजावत्सल राजा थिए। उनले गायत्री मन्त्रको रचना गरेका थिए। '''क्षत्रीय राजाको रूपमा:''' प्रजापतिका पुत्र कुश (श्रीरामका पुत्र कुश होइनन्) का पुत्र कुशनाभका पुत्र राजा गाधि थिए। विश्वामित्र तिनै गाधिका पुत्र थिए। एकदिन राजा विश्वामित्रले आफ्नो सेना लिएर वशिष्ठ ऋषिको आश्रममा गए। विश्वामित्रले उनलाई प्रणाम गरेर त्यहीँ बसे। वशिष्ठ ऋषिले उनको यथोचित सत्कार गरे र उनलाई केही दिन आश्रममा बसेर आतिथ्य ग्रहण गर्ने अनुरोध गरे। आफूसँग रहेका धेरै सेनासहित बस्दा ऋषिलाई गाह्रो हुने ठानेर विश्वामित्रले विनम्रतापूर्वक बिदा हुने अनुमति मागे, तर वशिष्ठ ऋषिले अत्यधिक अनुरोध गरेको हुनाले केही दिनको लागि उनको अनुरोध स्वीकार गरे। वशिष्ठजीले नन्दिनी नामक गाईलाई आह्वान गरेर विश्वामित्र तथा उनका सेनाहरूका लागि ६ प्रकारका व्यञ्जन तथा सम्पूर्ण प्रकारका सुख-सुविधाको व्यवस्था गरिदिए। वशिष्ठको आतिथ्यले विश्वामित्र र उनीसँग आएका सबै मानिस प्रसन्न भए। नन्दिनी गाईको चमत्कार देखेर विश्वामित्रले त्यो गाई वशिष्ठसँग मागे, तर वशिष्ठले यो गाई कुनै हालतमा पनि दिन अस्वीकार गरे। वशिष्ठको यस्तो जवाफबाट विश्वामित्रले त्यो गाई जबरजस्ती पक्रेर ल्याउन आदेश दिए र उनका सैनिकले लौरोले हान्दै गाईलाई लैजान थाले। नन्दिनी गाई क्रोधित हुँदै सैनिकबाट आफ्नो बन्धन छुटाएर वशिष्ठकहाँ आएर विलाप गर्न थालिन्। वशिष्ठले भने, "हे नन्दिनी! यी राजा मेरा अतिथि हुन्, त्यसैले म यिनलाई श्राप दिन सक्दिनँ र यिनीसँग विशाल सेना छ, त्यसैले युद्धमा विजय हासिल गर्न पनि सक्दिनँ। म आफूलाई विवश अनुभव गरिरहेको छु।" उनका यी कुरा सुनेर नन्दिनीले वशिष्ठ ऋषिसँग आफूलाई लड्न अनुमति मागिन् र अन्य उपाय केही नदेखेपछि उनले अनुमति दिए। आज्ञा पाउनासाथ नन्दिनीले योगबलले अत्यन्त पराक्रमी मारक शस्त्रास्त्रहरूले युक्त योद्धा उत्पन्न गरिन् र तिनीहरूले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्न थाले। आफ्नो सेनाको विनाश देखेर विश्वामित्रका सय पुत्र रिसाएर वशिष्ठलाई मार्न दौडिए। वशिष्ठले उनीहरूमध्ये एक जनालाई छोडेर सबैलाई भष्म गरिदिए। आफ्नो सेना तथा पुत्रहरूको विनाशपछि विश्वामित्र अत्यन्त दुःखी भए र छोरालाई राज्य सुम्पेर हिमालयको कन्दरामा कठोर तपस्या गरेर महादेवलाई खुसी पारेर उनीबाट दिव्य शक्तिहरूको साथै सम्पूर्ण धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गरे। ---- === नेपालका केही लोकप्रिय गोत्रहरू === * '''अगस्ति:''' ढुङ्गेल * '''अङ्गिरा:''' जोशी, शाही, सेढाईं, सौनक। * '''अत्रि:''' चापागाईं, मिश्र, अधिकारी, अर्याल (अर्जेल), वस्ती, गौतम, बम, भट्ट (पशुपति), खतिवडा, ओझा। * '''आत्रेय:''' देवकोटा, दुवाडी, अर्याल, भट्ट, खड्का (कालकोट), दुलाल, पौडेल, पोखरेल (पानी), शर्मा, सिग्देल, थापा (बगाले)। * '''उपमन्यु:''' मैनाली, ढकाल, बर्तौला, भट्ट (दुवाल), पाण्डे। * '''रवि:''' शाह, कल्याण (ठकुरी)। * '''साङ्ख्यायन:''' पाण्डे (देश)। * '''शाण्डिल्य:''' काफ्ले, पाठक, प्रसाईं, तिवारी। * '''भारद्वाज:''' अधिकारी, भट्ट (पुल्याई), चौलागाईं, देवकोटा, जमकरट्टेल, लोहनी, निरौला, पन्थी, पाण्डे (कुलेटा), पन्त, पोखरेल (दूध), शाही, शिवाकोटी, सुवेदी, थामी (अधिकारी), थपलिया, वाग्ले। * '''धनञ्जय:''' बस्याल, भुसाल, बस्नेत (खुलाल), बुढाथोकी (खुलाल), धमला, गुरागाईं, हुमागाईं, कार्की (खुलाल), खड्का (खुलाल), कुकुरकाटे, कुँवर, पङ्गेनी, रिजाल, थापा। * '''विश्वामित्र:''' भट्ट। * '''कश्यप:''' शाह, शाही, रायमाझी, घिमिरे, गोदार (थापा), कठायत, गर्तौला, अधिकारी (भँडारे, खिलचिने, कौबाली), बोगटी, बुढाथोकी (सोदारी), बडाल, भट्ट (कलौनी), मुस्याल, गड्तौला, हाडा, कुमाल, तिवारी। * '''कौण्डिन्य:''' आचार्य, न्यौपाने, प्याकुरेल, पनेरु, सापकोटा, भण्डारी (काला), सत्याल, मरासिनी, पराजुली, बास्कोटा, त्रिताल, खड्का, जोशी, खरेल, पाठक, थापा (बगाले र गाम्ले)। * '''कौशल्य:''' पाठक, थामी (क्षेत्री)। * '''कुण्डिन:''' त्रिताल, बन्जाडे। * '''कौशिक:''' खप्तडी (बस्नेत, खड्का, विष्ट, बुढाथोकी), रेग्मी, पाठक, गौडेल, भण्डारी, रिमाल, सन्जेल, शाही (सिँजापति), लामिछाने, ढुङ्गाना, धिताल, फुयाँल, तिवारी, माझी, लुइँटेल, थामी, पुडासैनी, बानियाँ, रघुवंशी, विडारी, बम (छत्याल ठकुरी), बास्ताकोटी। * '''गौतम:''' चन्द, बम (ठकुरी), दङ्गाल, पाण्डे (पल्लु), त्रिपाठी, तिवारी। * '''गर्ग:''' बास्तोला, लामिछाने, भुर्तेल, चुडाल, भट्ट (लामिछाने), खेतान, थापा (लामिछाने), रोका, गजुरेल। * '''गौतम:''' चन्द, त्रिपाठी, भेटुवाल, रिसाल, शाह (कास्की खण्ड)। * '''घृतकौशिक:''' सुतार, कार्की (सुतार), बराल, पण्डित, खनाल, नेपाल, बराइली। * '''पाराशर:''' धिमाल (खस), कार्की (लामा), कट्टेल, मरहट्टा। * '''वशिष्ठ:''' भण्डारी (थानसिङ्गे), भट्ट (ताप्लेजुङ्गे), हठ्ठराई, चालिसे, दवाडी, गैरे, गम्नाङ्गे, खरेल, मुडबरी, पाठक, राउत, सुयाल (घर्ती), सुयाल (थापा)। * '''माण्डव्य:''' बजगाईं, ज्ञवाली, पण्डित, कटुवाल, मास्के, पन्थी। * '''वत्स:''' भट्ट (नागर), दाहाल, दयाल, कँवर, खराली, लम्साल, राणा, रूपाखेती। ----[[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १९:०८, १२ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ? के खसहरूले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन भएको हो ? == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर उमनपा६ दाङ कहिले देखि जनै लगाउन लागेको हुन ? के खसहरुले जनै लगाएको कारण खस सभ्यता समाप्ति तिर लागेको हो ? बाहुनहरूले प्राचीन कालदेखि नै जनै लगाउँथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न नेपालका प्राचीन शिलालेख र लिपिहरूमा पाईन्छ। लिच्छविकालीन शिलालेखहरू (ईशाको ५ औँ देखि ८ औँ शताब्दी)मा काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा भेटिएका चाँगुनारायण, पशुपति र हाडीगाउँका लिच्छविकालीन शिलालेखहरूमा 'उपनयन' (व्रतबन्ध), 'द्विज' (दुई पटक जन्मेको - जनै लगाएपछि दोस्रो जन्म मानिने), र 'अग्निहोत्र' जस्ता शब्दहरू उल्लेख छन्। यसले लिच्छवि कालमै नेपालमा रहेका ब्राह्मणहरूले वैदिक विधि अनुसार जनै लगाउने र यज्ञ गर्ने गरेको प्रमाण पाइन्छन् । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन कानुनी र सामाजिक ग्रन्थहरूमा ब्राह्मणका लागि गर्भाधानदेखि नै संस्कार सुरु भई ८ वर्षको उमेरमा जनै वा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्ने अनिवार्य नियम लेखिएको छ। नेपालका ब्राह्मणहरूले सुरुदेखि नै यही शास्त्रीय नियम पालना गरेको इतिहास छ। प्राचीन खसहरू सुरुमा वैदिक हिन्दु नभई आफ्नै रैथाने 'मष्टो' संस्कृतिका अनुयायी (प्रकृति पूजक) थिए र उनीहरू जनै लगाउँदैनथे। उनीहरूले जनै लगाउन थालेको र तागाधारी क्षत्री बनेको इतिहासलाई पुष्टि गर्ने मुख्य प्रमाणहरू निम्न छन्: क. प्राचीन भारतीय शास्त्र र पुराणको प्रमाण (अवैदिक वा जनैविहीन अवस्था):- मनुस्मृतिको १० औँ अध्याय, श्लोक २२-४४मा खसहरूलाई 'व्रात्य क्षत्री' भनिएको छ। 'व्रात्य' को अर्थ हुन्छ - संस्कारबाट च्युत भएका वा उपनयन वा जनै धारण नगरिएका क्षत्री। महाभारतको कर्णपर्वमा महाभारतको युद्धमा खसहरूले भाग लिएको उल्लेख छ, तर उनीहरूलाई वैदिक नियम पालना नगर्ने, मदिरा पिउने र जनै नलगाउने 'म्लेच्छ' वा 'बर्बर' समुदायका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी प्राचीन प्रमाणहरूले प्रारम्भिक कालमा खसहरू वीर योद्धा क्षत्री भए पनि उनीहरू जनै लगाउँदैनथे भन्ने देखाउँछ। दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ र ताम्रपत्र (बिसं. १४१४मा जुम्ला र दैलेख (सिञ्जा साम्राज्य) मा खस राजाहरू जस्तै: नागराज, अशोक चल्ल, पृथ्वी मल्ल का शिलालेख र ताम्रपत्रहरू भेटिएका छन्। सुरुमा बौद्ध धर्म मानेका खस राजाहरूले १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर दक्षिणबाट आएका ब्राह्मणहरूलाई शरण दिएर हिन्दु धर्म अँगाल्न थाले। राजाहरूले ब्राह्मणहरूबाट दीक्षा लिएपछि आफूलाई 'राठौर', 'मल्ल' वा 'शाही' उपाधि दिएर जनै लगाउन थाले। तर, यो समयमा जनै लगाउने परम्परा राजपरिवार र उच्च भारदारहरूमा मात्र सीमित थियो, आम खस जनता (बस्नेत,थापा, कार्की, खड्का आदि) माझ पुगिसकेको थिएन। खसहरूले व्यापक रूपमा जनै लगाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएको प्रमाण गोर्खाली राज्यको विस्तार र राणा कालमा भेटिन्छ । 'खत्री' जातिको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमाणमा इतिहासमा ब्राह्मण पुरुष र खस महिलाबीच विवाह भएर जन्मिएका सन्तानलाई 'खत्री' वा 'खत्री क्षेत्री' भन्न थालियो। ब्राह्मण पिताले आफ्ना ती सन्तानलाई जनै (उपनयन) दिने अधिकार पाए। यो प्रक्रियाले पनि धेरै खसहरू बिस्तारै तागाधारी (जनै लगाउने) समूहमा प्रवेश गरे। जङ्गबहादुर राणाले बिसं १९१० (सन् १८५४) मा जारी गरेको 'मुलुकी ऐन' ले नेपालको सम्पूर्ण समाजलाई ५ वटा मुख्य वर्गमा विभाजन गर्‍यो, जसको शीर्ष स्थानमा 'तागाधारी' (जनै लगाउने जात) लाई राखियो। यस ऐनमार्फत राज्यले नै कानुनी रूपमा ब्राह्मण, ठकुरी र खसहरू (जसलाई 'क्षत्री' नाम दिइयो) लाई जनै लगाउने 'तागाधारी' को दर्जा दियो। ऐनमा जनै लगाउनेहरूका लागि सजाय कम हुने र जनै नलगाउने (मतवाली) हरूका लागि फरक कानुनी व्यवस्था गरियो। यही राज्यको नीति र कानुनका कारण खसहरूले जनै लगाउने परम्परालाई अनिवार्य र पूर्ण रूपमा अपनाए। हाल पनि हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट र बझाङका विकट ग्रामीण क्षेत्रहरूमा 'पावई खस' वा 'मतवाली छेत्री' हरू बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफूलाई छेत्री नै भन्छन् तर आज पनि जनै लगाउँदैनन् र मदिरा सेवन गर्छन्। इतिहासकार बालकृष्ण पोखरेल, बाबुराम आचार्य का अनुसार यी पावई खसहरू नै प्राचीन जनै नलगाउने 'खस' हरूका वास्तविक उत्तराधिकारी हुन्, जो जङ्गबहादुरको मुलुकी ऐनको पूर्ण प्रभावमा परेनन् वा आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृतिमै अडिग रहे। ऐतिहासिक प्रमाणहरूका आधारमा बाहुनहरूले प्राचीन काल (लिच्छवि काल र सोभन्दा अघि) देखि नै जनै लगाउँथे भने खस क्षत्रीहरूले १२ औँ शताब्दीदेखि बिस्तारै जनै लगाउन सुरु १९१०को मुलुकी ऐन लागू भएपछि मात्र सम्पूर्ण समुदायले अनिवार्य र कानुनी रूपमा जनै लगाउन थालेका हुन्। भारत र नेपालको भूगोल इतिहासमा सधैँ खुला र अन्तरसम्बन्धित रहेकाले खसहरूको ऐतिहासिक रूपान्तरण र उनीहरूले जनै लगाउन थालेको प्रसंगलाई बुझ्न भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल), हिमाचल प्रदेश र कश्मिरसम्मको इतिहासलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। भारतमा खस र क्षत्रीहरूले जनै लगाउन थालेको इतिहास, त्यसका प्रमाण र सामाजिक प्रक्रियालाई निम्न अनुसार व्यापक रूपमा बुझ्न सकिन्छ:- प्राचीन भारतीय स्रोतहरूले भारतको उत्तरी पहाडी क्षेत्र (हिमालयन बेल्ट) मा बस्ने खसहरूलाई सुरुमा वैदिक हिन्दु समाजभन्दा बाहिरका अर्थात् जनै नलगाउने (अवेदिक) समुदायका रूपमा चित्रण गरेका छन्। कालीदासको 'कुमारसम्भव' र राजतरङ्गिणी: चौथो-पाँचौँ शताब्दीका महाकवि कालीदास र ११ औँ शताब्दीमा कल्हणले लेखेको कश्मिरको इतिहास 'राजतरङ्गिणी' मा खसहरूको उल्लेख छ। त्यहाँ उनीहरूलाई पहाडमा बस्ने, युद्धकलामा निपुण तर वैदिक नियम (जस्तै यज्ञ र उपनयन/जनै) पालना नगर्ने जातिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। प्रसिद्ध इतिहासकार राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो पुस्तक 'हिमालय परिचय' मा स्पष्ट लेखेका छन् कि कुमाउँ, गढवाल र हिमाचलका प्राचीन खसहरू 'मष्ट' र प्रकृति पूजक थिए। उनीहरूमा ब्राह्मणहरूको वर्चस्व हुनुअघि जनै लगाउने कुनै चलन थिएन। भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल) र हिमाचलमा खसहरूले जनै लगाउन थालेको प्रक्रिया ९ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा व्यापक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा ऐतिहासिक कारण र प्रमाणहरू छन्: क. कत्युरी र चन्द राजाहरूको काल (९ औँ-१४ औँ शताब्दी) उत्तराखण्डमा ९ औँ शताब्दीतिर कत्युरी राजवंश र पछि चन्द राजवंश (कुमाउँमा) र पन्वार राजवंश (गढवालमा) को उदय भयो। यी राजाहरूले मैदान (भारतको समथर भूभाग) बाट आएका कान्यकुब्ज र गौड ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च स्थान दिए। ती ब्राह्मणहरूले पहाडका शासक र वीर खसहरूलाई 'राजपुत' वा 'क्षत्री' को दर्जा दिएर उनीहरूको 'उपनयन संस्कार' (व्रतबन्ध) गराई जनै भिराइदिए। यसरी शासक वर्ग र सेनामा रहेका खसहरू सबैभन्दा पहिले तागाधारी बने। उत्तराखण्डको इतिहासमा समाजलाई दुई भागमा हेरिन्थ्यो— 'वैदिक राजपुत' (जो मैदानबाट आएका दाबी गर्थे) र 'खस राजपुत' (जो त्यहीँका रैथाने खस थिए)। सुरुमा वैदिक राजपुतहरूले खस राजपुतहरूलाई जनै लगाउने अधिकार दिँदैनथे। तर, सेनामा खसहरूको बाहुल्यता र उनीहरूको आर्थिक शक्ति बलियो भएपछि, १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर स्थानीय ब्राह्मणहरूले ठूलो रकम जसलाई 'कर' वा 'भेटी' भनिन्थ्यो लिएर खसहरूलाई जनै लगाइदिन थाले। यसलाई उत्तराखण्डको इतिहासमा "जनै किन्ने प्रथा" को रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ, जहाँ आर्थिक रूपमा सक्षम खस परिवारले ब्राह्मण डाकेर जनै धारण गर्थे। खस क्षत्री र भारतका मैदानका परम्परागत क्षत्री (राजपुत) हरूको इतिहास अलि फरक छ: मैदानी क्षत्री (राजपुत/सूर्यवंशी/चन्द्रवंशी): भारतको राजस्थान, उत्तर प्रदेश र विहारका रैथाने क्षत्रीहरूले भने वैदिक काल (हजारौँ वर्ष पहिले) देखि नै जनै लगाउँथे। उनीहरू बाहुनजस्तै 'द्विज' मानिन्थे। गुप्त साम्राज्यको पतनपछि भारतमा धेरै विदेशी रैथाने जातिहरू (जस्तै हूण, गुर्जर आदि) शक्तिमा आए। उनीहरूलाई ब्राह्मणहरूले 'अग्निकुल' को यज्ञ गराएर 'राजपुत' (क्षत्री) को दर्जा दिए र जनै लगाइदिए। नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/हिमाचल) का खसहरूले जनै लगाउन थालेको ऐतिहासिक विकासक्रम निकै मिल्दोजुल्दो छ । भारत (कुमाउँ, गढवाल, हिमाचल) मष्टो/प्रकृति पूजक, जनैविहीन 'खस राजपुत' ९ औँ देखि १४ औँ शताब्दी कत्युरी र चन्द राजाहरूको कालमा मैदानबाट आएका ब्राह्मणहरूद्वारा क्षत्रीयकरण गरेको पाइन्छ। नेपाल (कर्णाली, सिञ्जा साम्राज्य र पूर्वतर्फ) मष्टो पूजक, मनुस्मृतिमा 'व्रात्य क्षत्री' (जनैविहीन) पाइन्छन । भारत र नेपाल दुवै क्षेत्रका खसहरू मूलत: जनै लगाउने जाति थिएनन्। उनीहरू रैथाने पहाडी योद्धा र प्रकृति पूजक थिए। जब ८ औँ-९ औँ शताब्दीदेखि भारतको मैदानी भागबाट मुसलमानहरूको आक्रमणका कारण वा अन्य कारणले ब्राह्मणहरू पहाड (उत्तराखण्ड, गढवाल हुँदै नेपालको कर्णाली) तिर उक्लिए, तब उनीहरूले पहाडका शक्तिशाली खसहरूलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। ब्राह्मणहरूले उनीहरूको वीरतालाई स्विकार्दै 'क्षत्री' को दर्जा दिए र धार्मिक रूपमा वैधता दिनका लागि जनै (यज्ञोपवीत) लगाइदिने परम्परा सुरु गरे। भारतको उत्तराखण्डमा यो प्रक्रिया नेपालको भन्दा २-३ सय वर्ष अघि (चन्द र कत्युरी कालमा) सुरु भइसकेको थियो भने नेपालमा यसले मुलुकी ऐन १९१० पछि मात्र देशव्यापी र अनिवार्य कानुनी रूप पायो। खसहरू प्रकृति पूजक र मष्टो संस्कृतिबाट जनै लगाउने 'तागाधारी क्षत्री' बन्ने यो ऐतिहासिक रूपान्तरणले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) दुवै क्षेत्रको राजनीति र समाजमा निकै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। यो केवल एउटा धागो (जनै) लगाउने विषय मात्र थिएन, यसले सिंगो सामाजिक संरचनालाई नै बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ: 'ब्राह्मण-क्षत्री' (बाहुन-छेत्री) गठबन्धनको उदय खसहरूले जनै पाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएपछि पहाडी क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली राजनीतिक र प्रशासनिक गठबन्धन तयार भयो। सत्ता र शक्तिको बाँडफाँड: भारतका चन्द वा कत्युरी राजा हुन् या नेपालका शाह र राणा शासक— सबैले यही नीति अपनाए। खसहरू (थापा, बस्नेत, पाँडे, कार्की, विष्ट आदि) सेना र हतियार चलाउने 'शासक/योद्धा' बने भने उनीहरूलाई जनै दिने र सल्लाह दिने ब्राह्मणहरू 'गुरु/पुरोहित' र प्रशासनिक सल्लाहकार बने। नेपालको एकीकरण र गोर्खाली सेनाको विरताको जगमा यही खस-क्षत्रीहरूको बाहुल्यता थियो। जनै लगाएर 'पवित्र क्षत्री' को दर्जा पाएपछि उनीहरूमा हिन्दु राज्यको रक्षा र विस्तार गर्ने धार्मिक र राजनीतिक जोस थपियो। खसहरू तागाधारी बनेपछि समाजमा ठूलो विभेद र वर्गीकरणको रेखा कोरियो, जसलाई जंगबहादुर राणाको वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनले कानुनी रूप दियो। जनै लगाउने प्रचलनको शुरूवात ले 'तागाधारी' र 'मतवाली' को विभाजन बीच विभेदको सृजना सुरु भयाे । जनै लगाउने खसहरू समाजको माथिल्लो तप्कामा (तागाधारी) पुगे। हिजोसम्म सँगै बस्ने, सँगै खानपिन गर्ने अन्य पहाडी समुदाय (जस्तै मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि) लाई जनै नलगाउने 'मतवाली' (मदिरा सेवन गर्ने) को तल्लो दर्जामा राखियो। जनैधारी क्षत्री र बाहुनहरूले राज्यबाट कर छुट, जमिन (बिर्ता), र न्याय प्रणालीमा ठूलो सहुलियत पाए। उदाहरणका लागि, एउटै अपराधमा मतवाली वा दलितलाई मृत्युदण्ड वा कठोर शारीरिक सजाय हुँदा तागाधारी (बाहुन-छेत्री) लाई जनै र कपाल मुडेर देशनिकाला मात्र गरिन्थ्यो वा कम सजाय हुन्थ्यो। खसहरूको आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा यसले सबैभन्दा ठूलो चोट पुर्‍यायो: खसहरूका कुलदेवता 'मष्टो' (१२ भाइ मष्टो) र प्रकृति पूजालाई बिस्तारै हिन्दुकरण गरियो। धामी झाँक्री बस्ने मष्टो संस्कृतिमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवका कथाहरू जोडिए। आज पनि धेरै छेत्रीहरूले मष्टोलाई कुलदेवता त मान्छन्, तर पूजाको विधि धेरै हदसम्म वैदिक हिन्दुजस्तो बनिसकेको छ। जनै लगाउन थालेपछि र आफूलाई 'उच्च जात' दाबी गर्नका लागि खसहरूले आफ्ना पुराना परम्पराहरू जस्तै मदिरा चढाउने, मासु खाने कतिपय रैथाने तौरतरिकालाई 'तल्लो स्तरको' भन्दै त्याग्न थाले। 'खस' पहिचान हराएर 'छेत्री' पहिचानको उदय यो रूपान्तरणको सबैभन्दा रोचक प्रभाव के पर्यो भने, 'खस' शब्द नै समाजबाट बिस्तारै गायब भयो। राज्य र समाजले 'खस' भन्नुलाई अशिक्षित, संस्कारहीन वा जङ्गली हुनु जस्तो अर्थमा बुझ्न थाल्यो। त्यसैले, गौरवका साथ जनै भिरेका खसहरूले आफूलाई 'खस' भन्न छाडेर 'क्षत्री' वा 'छेत्री' भन्न रुचाए। यसले गर्दा नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवैतिर एउटा विशाल र ऐतिहासिक 'खस सभ्यता' को नाम मेटिएर त्यो केवल 'छेत्री/राजपुत' जातिमा संकुचित हुन पुग्यो। (भर्खरैका दशकहरूमा मात्र नेपालमा 'खस-आर्य' भन्दै यो पहिचान ब्युँताउने प्रयास सुरु भएको छ)। निष्कर्ष खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र थिएन। यो पहाडी क्षेत्रका शासक, सैनिक र सर्वसाधारण खसहरूलाई दक्षिण एसियाको विशाल हिन्दु सामाजिक र राजनीतिक मूलधारमा समाहित गर्ने एउटा अचम्मको 'मास्टरस्ट्रोक' (रणनीति) थियो। यसले बाहुन-छेत्रीलाई शताब्दीऔँसम्म सत्ता र समाजको शीर्ष स्थानमा त राख्यो, तर सँगसँगै नेपाल र भारतीय पहाडको प्राचीन, समतामूलक र प्रकृतिपूजक 'खस संस्कृति' लाई सधैँका लागि बदलिदियो। यो ऐतिहासिक रूपान्तरणको अर्को एउटा निकै रोचक र व्यावहारिक पक्ष छ, जसले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) को ग्रामीण समाजलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ। जब खसहरूलाई जनै दिएर 'तागाधारी क्षत्री' बनाउने प्रक्रिया चल्यो, त्यतिबेला सबै खसहरू एकैपटक वा एकै रूपमा हिन्दुकरण भएनन्। यसले गर्दा खस समुदायभित्रै पनि एउटा ठूलो सामाजिक वर्गीकरण (Divisions) जन्मायो, जसका अवशेषहरू आज पनि देख्न सकिन्छ: १. 'तागाधारी छेत्री' र 'मतवाली छेत्री' को विभाजन सबै खसहरूले जनै पाएनन् वा सबैले जनै स्वीकार गरेनन्। यसले गर्दा खसहरू दुई भागमा बाँडिए: तागाधारी छेत्री: जसले ब्राह्मणहरूबाट विधिपूर्वक व्रतबन्ध गराएर जनै लगाए, मदिरा त्यागे र आफूलाई 'उच्च जात' को रूपमा स्थापित गरे (जस्तै आजका अधिकांश थापा, बस्नेत, कार्की, खड्का आदि)। मतवाली छेत्री (वा पावई खस): जसले आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृति छाडेनन्, जनै लगाएनन् र मदिरा (मत) को सेवन जारी राखे। नेपालको कर्णाली क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट) र भारतको उत्तराखण्डका विकट पहाडी गाउँहरूमा आज पनि यस्ता छेत्रीहरू छन्, जसको थर तागाधारी छेत्रीसँग मिल्छ (जस्तै रोकाया, बुढा, थापा) तर उनीहरू जनै लगाउँदैनन्। उनीहरूलाई जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले पनि तल्लो दर्जामा राखेको थियो। २. भारत र नेपालको सामाजिक-राजनीतिक प्रभावमा भिन्नता यस रूपान्तरणले नेपाल र भारतमा पारेको राजनीतिक प्रभावको रूप अलि फरक रह्यो: नेपालमा केन्द्रिकृत सत्ता: नेपालमा गोर्खा राज्यको नेतृत्व र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण बाहुन-छेत्री (तागाधारी) को यो गठबन्धन राज्यको केन्द्रिकृत सत्ता (काठमाडौँ) सम्म पुग्यो। सेना, अदालत, र प्रशासनमा उनीहरूको एकलौटीजस्तै वर्चस्व कायम भयो, जुन लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउनुअघिसम्म निकै बलियो थियो। भारतमा 'ओबीसी' (OBC) को लडाईं: भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचलमा भने परिस्थिति अलि फरक बन्यो। त्यहाँका खसहरूले आफूलाई 'राजपुत/क्षत्री' भनेर जनै त लगाए, तर भारत स्वतन्त्र भएपछि आरक्षण र राज्यको आर्थिक सुविधा पाउनका लागि उनीहरूले आफूलाई 'पछाडि पारिएको वर्ग' (Backward Class) वा 'खस' पहिचानमै राख्नुपर्ने माग गरे। आज उत्तराखण्डका धेरैजसो रैथाने खस राजपुतहरू राज्यको राजनीतिक र सामाजिक लाभका लागि आफ्नो प्राचीन खस पहिचानलाई कानुनी रूपमा ब्युँताउन संघर्ष गरिरहेका छन्। ३. वर्तमान समयमा यसको अर्थ आजको आधुनिक समाजमा जनै लगाउने वा नलगाउने कुरा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धार्मिक आस्थाको विषय बनिसकेको छ। पुराना कानुनी विभेदहरू (जस्तै १९१० को मुलुकी ऐनका व्यवस्थाहरू) संविधानतः खारेज भइसकेका छन्। तर, इतिहासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको एउटा प्राचीन पहाडी सभ्यता (जुन प्रकृति र मष्टोमा आधारित थियो) र गंगाको मैदानबाट आएको वैदिक सभ्यताबीचको ऐतिहासिक संलयन (Fusion) थियो। यसै संलयनले आजको आधुनिक नेपाली र पहाडी भारतीय संस्कृतिको जग बसालेको हो। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर उ.म. नगरपालिका ६दाङ == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत,''' '''तुलसीपुर उपम.न.पा.६ दाङ''' [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१९, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय) == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक: [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:०४, २७ जुन २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत को छोटो परिचय: == नाम: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत ठेगाना: तुलसीपुर ६ दाङ शिक्षा: एमएड (Educational planning and Management) कार्य अनुभव : राप्ती बबई क्याम्पस दाङमा स्नातकोत्तर तहमा शिक्षण करिब ७ बर्ष । सल्यान र दाङ का बिभिन्न मावि हरुमा प्रअ र शिक्षक को रूप लामो शिक्षण अनुभव । सामाजिक अध्ययन विषय मा उच्च तहका MTOT,TOT तालिम लिएर कैंयौं जिल्ला का सामाजिक शिक्षा का शिक्षक को लागि प्रशिक्षण तालिम र तालिम धेरै वर्षसम्म शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र को तालिम केन्द्रमा रोष्टर प्रशिक्षक को रुपमा काम गरेको । शिक्षा मनोविज्ञान र बालविकास तथा सिकाइ नामक पुस्तक प्रकाशन गरेको । दर्जनौं कविता र गीत लेखेको । राजेन्द्र बहादुर बस्नेत नामको युट्युव च्यानलमा दर्जनौं गीत रेकर्ड भएको । विभिन्न सामाजिक संघसंस्था आबध्द भएर नेतृत्दायी भूमिका निभाएको । पत्रपत्रिकामा कैंयौं लेख रचना प्रकाशित भएको । फेसबुक मा मुक्तक हात नामक मुक्तक गीत गजल को संगालो पेज रहेको । शिक्षा क्षेत्रमा निकै लामो अनुभव । [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५३, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ का केही चर्चित गीतहरू == yuoTube@rajendrasir143 १) छोडि गयौ बगरको बाटो हुँदै..... २) निदाउँन खोज्न'लाका घाउ मेरा.... ३)मदीरा रहेछ साथी..... ४) मनको कुरा कागजमा.... ५) काँधमा राखेर शिर रुन मन छ..... ६) ढुङ्गा को मूर्ति रहन्छ जहाँ..... ७) धरतीमा स्वर्ग..... ८) हेर्दा हेर्दै मेरो खुशी..... ९) झुल्किन्छ पहिले सूर्य को किरण..... १०)यी देउता रिसाए..... ११)पहाडको बाटो..... १२) तिमी ले देख्यौ कि..... १३) छुट्टिएर केही क्षण...... १४)उदास जिन्दगानी मेरो...... [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:०४, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मष्ट मन्दिरका वास्तुशैली: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == == [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५०, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती ? यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण बारे छलफल गरौ !! हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५२, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती,यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण; == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६, दाङ हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ राजेन्द्र बहादुर बस्नेत [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:०१, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) fco8tm3eh1idxvn9c1k26wr2q1bugxn 0 80383 1392687 1383111 2026-10-13T23:59:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392687 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = अनूप जलोटा |image = ଅନୁପ ଜଲୋଟା (Anup Jalota).jpg |caption = |image_size = |background = solo_singer |birth_name = |birth_date = {{birth date and age|1953|7|29|df=y}} |death_date = |origin = [[फगवाडा]], [[पन्जाब, भारत|पञ्जाब]], [[भारत]] |genre = [[भजन]], [[गजल]] |occupation = [[गायक]] |years_active = <!--1945–present--> |label = |website = [http://www.anupjalota.in/ आधिकारिक वेबसाइट] }} '''अनूप जलोटा''' (जन्म: सन् १९५३ जुलाई २९) [[हिन्दु धर्म|हिन्दू धर्म]] सम्बन्धी भजन तथा उर्दू गजलकारको रूपमा लोकप्रिय छन्।<ref name="rdu.cryamerica.org">[http://rdu.cryamerica.org/events/anup_jalota/anup_jalota_more.htm CRY America Inc.(RDU Chapter)Anup Jalota Sings for CRY]. Rdu.cryamerica.org (1953-07-26). Retrieved on 2012-06-05.</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पृष्ठभूमि == अनुप जलोटा [[नैनीताल]]मा जन्मिएका हुन् र उनी [[पन्जाब|पञ्जाब]]को [[शाम चौरसिया घराना]]सँग सम्बन्धित [[पञ्जाबी हिन्दू]] परिवारमा हुर्केका थिए।<ref name="Bio Anup jalota">{{cite web |title=Bio Anup jalota |url=https://anupjalota.com/about-anup-jalota/ |access-date=2026-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260415041823/https://anupjalota.com/about-anup-jalota/ |archive-date=2026-04-15 }}</ref> उनले आफ्नो शिक्षा [[लखनऊ]]को [[भाटखण्डे संगीत संस्थान]]मा प्राप्त गरे। उनका पिता, [[पुरुषोत्तम दास जलोटा]], पनि [[भजन]] गायक थिए। प्रारम्भिक जीवनमा उनले केही वर्ष [[सावरकुण्डला]], [[गुजरात]]मा पनि बिताएका थिए। उनले [[लखनऊ विश्वविद्यालय]]बाट स्नातक (Bachelor of Arts) डिग्री पनि प्राप्त गरेका छन्।<ref name="Anup Jalota BA degree after 50 years">{{cite web |title=Anup Jalota BA degree after 50 years |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/anup-jalota-to-dedicate-song-to-lu-get-ba-degree-after-50-years/articleshow/78921742.cms }}</ref> == करियर == जलोटाले आफ्नो सङ्गीत यात्रा [[अल इन्डिया रेडियो]]मा कोरस गायकको रूपमा सुरु गरे। उनलाई सामान्यतया [[सन्तूर]]वादक, [[ढोलक]]वादक, [[सारोद]]वादक, [[सारङ्गी|सारंगी]]वादक, भायोलिनवादक, [[सितार]]वादक, [[तबला]]वादक र गितारवादकको साथमा प्रस्तुत गरिन्छ। उनका लोकप्रिय भजनहरूमा ''ऐसी लगी लगन'', ''मैं नहीं मखन खायो'', ''रंग दे चुनरिया'', ''जग में सुंदर हैं दो नाम'', र ''छडरिया झिनी रे झिनी'' पर्दछन्। उनले २००२ देखि २००५ सम्म [[स्टार प्लस]]मा प्रशारित ''धर्म और हम'' कार्यक्रमको प्रस्तोता पनि रहँदै आएका थिए। उनले [[मुंबई]]मा [[जगद्गुरु कृपालु महाराज]]सँग भेट गरे र आफ्ना सङ्गीत रचना संग्रहका केही सीडीहरू रिलिज गर्ने सहमति जनाए।<ref>''[http://www.indoamerican-news.com/?p=4372 Rang De with Anup Jalota at Radha Madhav Dham, Austin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405031155/http://www.indoamerican-news.com/?p=4372|date=5 April 2016}}''. 20 October 2011. [[Indo-American News]]. Retrieved 15 December 2011.</ref> सन् २००८ मा उनले ''Noorani Chehra'' नामक सीडीको लागि शीर्षक गीत ''Golden Memorable Yaadein'' रेकर्ड गरे, जुन [[आगा खान]]को सुनौलो जयन्तीको अवसरमा [[शौकत (सैम) कासम]]ले उत्पादन गरेका थिए। १६ सेप्टेम्बर २०१८ मा, जलोटा ''[[बिग बॉस]]'' को बारौं सिजनमा प्रतियोगीको रूपमा प्रवेश गरे, जसमा [[जसलीन माथारू]] पनि सहभागी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/anup-jalota-bigg-boss-12-5346589/|title=Bigg Boss 12: Anup Jalota to enter Salman Khan's show|date=8 September 2018}}</ref> अनुप जलोटाले ''जय-हो! द जय कुमार शो''मा बताएका छन् कि आफ्नो ५० वर्ष लामो करियरमा उनले धेरै प्रतिभाशाली गायकहरू देखेका छन् जो अत्यन्त प्रसिद्ध भए तर त्यो प्रसिद्धि कायम राख्न सकेनन्। उनका अनुसार, प्रसिद्धि केवल लोकप्रिय बन्ने कुरा मात्र होइन, तर नम्र, सम्मानजनक र व्यावसायिक भएर टिकाइ राख्न सक्नु पनि आवश्यक छ। उनले जोड दिए कि सफलता गर्दा अहंकार नहुने र प्रत्येक प्रस्तुतीलाई दर्शकसँग सम्पर्क गर्ने अवसरको रूपमा लिने महत्त्वपूर्ण छ।<ref>{{Cite web |date=2024-01-26 |title=Padma Shri Anup Jalota Reveals the Secret to His 50-Year Musical Career on The Jay Kumar Show |url=https://jay-ho.com/anup-jalota-shares-the-secret-of-his-musical-career/ |website=jay-ho.com |language=en}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == जलोटाको पहिलो विवाह [[सुनली राठोड|सोनाली शेट]]सँग भएको थियो, जो [[गुजराती]] परिवारकी युवती थिइन् र त्यतिबेला सङ्गीतकी विद्यार्थी, पछि गायिका भइन्। उनीहरूले आफ्नो परिवारको अनुमोदन बिना विवाह गरे। यो जोडी उत्तर भारतीय प्रत्यक्ष प्रदर्शन क्षेत्रमा "अनुप र सोनाली जलोटा"को रूपमा लोकप्रिय भए, तर पछि उनीहरू डिभोर्स भए। उनको दोस्रो विवाह [[व्यवस्थित विवाह|व्यवस्थित]] विवाहमार्फत बीना भाटियासँग भयो, जुन पनि डिभोर्समा समाप्त भयो। अनुपको तेस्रो विवाह मेधा गुज्रालसँग भएको थियो, जो पूर्व [[भारतीय प्रधानमन्त्री]] [[आई. के. गुज्राल]]की भतिजी र निर्देशक [[शेखर कपूर]]की पहिलो पत्नी थिइन्, जससँग उनी १९९४ मा डिभोर्स भएका थिए। अनुप र मेधासँग एक छोरा छ, आर्यमन (जन्म १९९६), जसले [[प्रिन्सटन विश्वविद्यालय]]मा अध्ययन गरेका छन्।<ref>{{cite web|url=https://princeton.academia.edu/AryamanJalota|title=Aryaman Jalota - Princeton University - Academia.edu|website=princeton.academia.edu}}</ref> मेधाको निधन २५ नोभेम्बर २०१४ मा [[न्यूयोर्क सिटी]]मा भएको थियो, दोस्रो मुटु र पहिलो मृगौला प्रत्यारोपणपश्चात् मृगौला विफलताका कारण।<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1130519/jsp/7days/story_16914724.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20130715032508/http://www.telegraphindia.com/1130519/jsp/7days/story_16914724.jsp|url-status=dead|archive-date=15 July 2013|title=Third time lucky}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/Anup-Jalotas-wife-passes-away/articleshow/45269401.cms|title=Anup Jalota's wife passes away|website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/sad-demise/|title=Sad demise|date=5 December 2014}}</ref> २०१८ मा सार्वजनिक भएको थियो कि उनी [[बिग बॉस (हिन्दी टीवी श्रृंखला) सिजन १२|बिग बॉस १२]]की प्रतियोगी जसलीन माथारूसँग सम्बन्धमा थिए, जो उनलाई ३७ वर्षले कान्छी थिइन्। उनीहरू कम्तीमा तीन वर्ष आधा पहिलेदेखि सम्बन्धमा थिए। तर, घरबाट बहिष्कृत भएपछि, अनुपले भने कि उनीहरूको सम्बन्ध केवल शिक्षक र विद्यार्थीको स्तरको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/bigg-boss-12-jasleen-matharu-confirms-dating-anup-jalota-since-three-and-a-half-years/|title=Bigg Boss 12: Jasleen Matharu confirms dating Anup Jalota since three and a half years who is now eliminated from Bigg Boss 12|work=Bollywood Life|date=16 September 2018|access-date=2 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002180514/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/bigg-boss-12-jasleen-matharu-confirms-dating-anup-jalota-since-three-and-a-half-years/|archive-date=2 October 2018}}</ref> जलोटाले च्यारिटी कन्सर्टहरू पनि आयोजना गरेका छन् र [[सेप्टेम्बर ११ आक्रमण]]बाट प्रभावित भारतीय पीडित परिवारहरूको सहयोगका लागि कोष स्थापना गरेका छन्।<ref name="Bio Anup jalota"/> == पुरस्कार == [[पद्म श्री|पद्मश्री]], भारतको चौथो उच्च नागरिक सम्मान, २०१२ मा भारत सरकारद्वारा अनुप जलोटालाई प्रदान गरिएको थियो।<ref>{{cite web |date=25 January 2012 |title=Padma Awards Announced |url=http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=79881 |access-date=26 August 2013 |publisher=[[Press Information Bureau]], Ministry of Home Affairs}}</ref> == सङ्गीत संग्रह == उनका सबैभन्दा प्रसिद्ध भजन र ग़ज़लहरू तल सूचीबद्ध छन्। === भजन === * ''ऐसी लगी लगन'' * ''जग में सुंदर हैं दो नाम'' * ''कभी कभी भगवान को भी'' * ''तेरे मन में राम'' * ''रंग दे चुनरिया'' * ''प्रभुजी तुम चन्दन हम पानी'' * ''सूरज की गर्मी से'' * ''भजन प्रभात'' * ''बोल पिंजरे का तोता राम'' * ''छडेरिया झिनी रे झिनी'' * ''राधा के बिना श्याम अधा'' * ''भगवान मेरे भगवान''<ref name=":0">{{Cite web |date=13 July 2021 |title=Bhagwan Mere Bhagwan |url=https://music.apple.com/us/album/bhagwan-mere-bhagwan-single/1576303788}}</ref> === ग़ज़ल र अन्य गीतहरू === * ''चाँद अंगड़ाइयाँ ले रहा है'' * ''तुम्हारे शहर का मौसम'' * ''मैं नजर से पी रहा हूँ'' * ''हम से अच्छी तो कहीं आईने की किस्मत होगी'' * ''मेरे कब्र पर पत्ते हुए'' * ''तुम क्या समझो तुम क्या जानो'' * ''काटेगी ये ज़िन्दगी अब रोते रोते'' * ''लगा चुनरी में दाग''<ref name="rdu.cryamerica.org" /> * ''ला पीला दे साक़िया'' * ''डेभोनिक्स''<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/us/album/devonix/947593474|title=Devonix by Anup Jalota|website=iTunes |date=1 December 2014}}</ref> (साथमा कुणाल साहा) * ''हट एन्ड स्पाइसी'' (साथमा [[सुन्दर पोपो]]) == गीतहरू == {| class="wikitable sortable" ! एल्बम !! गीत !! गायक !! सङ्गीतकार !! गीतकार !! विमोचन वर्ष |- | अज्ञात || जय भोलेनाथ, जय महादेव || अनुप जलोटा | || || 2004 |- | श्री सिद्धिविनायक आरती || सिंधुर लाल चढ़ायो || अनुप जलोटा | || || 2009<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/in/album/sindhur-lal-chadhayo-hindi/id1150460821?i=1150462252|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927151644/https://itunes.apple.com/in/album/sindhur-lal-chadhayo-hindi/id1150460821?i=1150462252|url-status=dead|archive-date=27 September 2016|title=Shri Siddhivinayak Aarti by Various Artists|website=[[iTunes]]|date=1 October 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927151644/https://itunes.apple.com/in/album/sindhur-lal-chadhayo-hindi/id1150460821?i=1150462252 |date=27 September 2016 }}</ref> |- | माता का जागरण || माता की आरती || अनुप जलोटा & सङ्घमित्रा भारली | || परम्परागत || 2011<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/in/album/mata-ki-aarti/451500089?i=451500382|title=Mata Ki Aarti by Anup Jalota|website=[[iTunes]] |date=29 July 2011}}</ref> |- | माता का जागरण || तरसे नैना बरसे नैना || अनुप जलोटा & सङ्घमित्रा भारली | दिनेश कुमार दूबे || मोहन शर्मा || 2011<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/in/album/tarse-naina-barse-naina/451500089?i=451500372|title=Tarse Naina barse Naina by Anup Jalota|website=[[iTunes]] |date=29 July 2011}}</ref> |- | माता का जागरण || रात जाग्राते की है || अनुप जलोटा & सङ्घमित्रा भारली | || मोहन शर्मा || 2011<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/in/album/raat-jagraate-ki-hai/451500089?i=451500349|title=Raat Jagraate Ki Hai by Anup Jalota|website=[[iTunes]] |date=29 July 2011}}</ref> |- | भजन संग्रह – भगवान हनुमान || संकटमोचन नाम तिहारो || अनुप जलोटा | || || 2016<ref>{{Cite web |url=https://itunes.apple.com/in/album/sankatmochan-naam-tiharo/id1151439831?i=1151440061 |title=Bhajan Sangrah - Lord Hanuman by Various Artists on iTunes |website=[[iTunes]] |access-date=26 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927151641/https://itunes.apple.com/in/album/sankatmochan-naam-tiharo/id1151439831?i=1151440061 |archive-date=27 September 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927151641/https://itunes.apple.com/in/album/sankatmochan-naam-tiharo/id1151439831?i=1151440061 |date=27 September 2016 }}</ref> |- | भजन संध्या, खण्ड १६ || सूरज की गर्मी से || अनुप जलोटा | || || 2016<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/in/album/suraj-ki-garmi-se/id1147111021?i=1147111846|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927151632/https://itunes.apple.com/in/album/suraj-ki-garmi-se/id1147111021?i=1147111846|url-status=dead|archive-date=27 September 2016|title=Suraj Ki Garmi Se by Various Artists|website=[[iTunes]]|date=11 August 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927151632/https://itunes.apple.com/in/album/suraj-ki-garmi-se/id1147111021?i=1147111846 |date=27 September 2016 }}</ref> |- | कृष्ण जन्माष्टमी आयो रे – बेस्ट अफ् भगवान कृष्ण गीत २०१६ || मुकुंद माधव गोविन्द बोल || अनुप जलोटा | || || 2016<ref>{{Cite web |url=https://itunes.apple.com/in/album/mukund-madhav-govind-bol/id1144452905?i=1144454572 |title=Krishna Janmashtami Aayo Re - Best of Lord Krishna Songs 2016 (Feat. Kailash Hare Krishna Das) by Anup Jalota on Apple Music |website=[[iTunes]] |access-date=26 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927151651/https://www.iTunes.com/album/mukund-madhav-govind-bol/id1144452905?i=1144454572 |archive-date=27 September 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927151651/https://itunes.apple.com/in/album/mukund-madhav-govind-bol/id1144452905?i=1144454572 |date=27 September 2016 }}</ref> |- | ५१ एसेन्सियल्स कृष्णा – बेस्ट अफ् आरती, भजन, कीर्तन, मन्त्र र श्लोक || गोविन्द बोलो हरि गोपाल<ref>{{cite news | title = Every internet detail Hari Gopal, Anup Jalota | url = http://redmux.com/song/krishan-govind-govind-gopal-nandlal/ | access-date = 8 January 2018 | publisher = RedMux.com | archive-date = 14 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180114073818/http://redmux.com/song/krishan-govind-govind-gopal-nandlal/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114073818/http://redmux.com/song/krishan-govind-govind-gopal-nandlal/ |date=14 January 2018 }}</ref> || अनुप जलोटा | || || 2016<ref>{{Cite web |url=https://itunes.apple.com/in/album/govind-bolo-hari-gopal-bolo/id1142213009?i=1142213425 |title=51 Essentials Krishna Best of Aarti, Bhajans, Kirtan, Mantras & Shlokas by Various Artists on Apple Music |website=[[iTunes]] |access-date=26 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927145521/https://www.iTunes.com/album/govind-bolo-hari-gopal-bolo/id1142213009?i=1142213425 |archive-date=27 September 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927145521/https://itunes.apple.com/in/album/govind-bolo-hari-gopal-bolo/id1142213009?i=1142213425 |date=27 September 2016 }}</ref> |- | [[भगवान मेरे भगवान]]<ref name=":0" /> || भगवान मेरे भगवान<ref name=":0" /> || अनुप जलोटा, [[सोमा घोष]], [[सुदेश भोसले]], [[मधुश्री]] & [[सत्यम आनन्दजी]]<ref name=":2">{{Cite web |title=Satyam Anandjee |url=http://www.imdb.com/name/nm13842476/ |access-date=2022-07-14 |website=IMDb}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Satyam Anandjee - Google Search |url=https://www.google.com/search?kgmid=/g/11d_pvkthz&hl=en-IN&q=Satyam+Anandjee |access-date=2022-07-14 |website=www.google.com}}</ref> || [[सत्यम आनन्दजी]]<ref name=":2" /> || सुखनीधन मिश्रा<ref>{{Cite web |title=Sukhnidhan Mishra - Top Songs - Listen on JioSaavn |url=https://www.jiosaavn.com/artist/sukhnidhan-mishra-songs/,odYnxCsEyo_ |access-date=2022-07-14 |website=JioSaavn |language=en-US}}</ref> || 2021<ref>{{Cite news |date=28 July 2021 |title=Popularly known as the Bhajan Samrat, Anup Jalota is making headlines for his latest song Bhagwan Mere Bhagwan. Here's a candid chat with the singer |work=[[The Tribune]] |url=https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/popularly-known-as-the-bhajan-samrat-anup-jalota-is-making-headlines-for-his-latest-song-bhagwan-mere-bhagwan-heres-a-candid-chat-with-the-singer-289376}}</ref> |} == चलचित्र सूची == === चलचित्रहरू === {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! चलचित्र !! भूमिका !! टिप्पणी |- |2019 |''[[Rock Star Bini]]'' |गुरुजी |<ref>{{Cite web |last=SNS |date=2019-02-16 |title=Anup Jalota to star in Bengali film Rockstar Bini |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/anup-jalota-to-star-in-bengali-film-rockstar-bini-1502732880.html |access-date=2023-12-24 |website=The Statesman |language=en}}</ref> |- |2021 |''Satya Sai Baba'' |[[Sathya Sai Baba]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/anup-jalota-shares-interesting-photo-with-arun-govil-aka-ram-from-ramayan-681210|title=Anup Jalota shares interesting photo with Arun Govil aka Ram from Ramayan|first=Parina|last=Taneja|date=29 January 2021|website=www.indiatvnews.com}}</ref> |- |2022 |''[[Kartoot]]'' |पुलिस कमिसनर | |} === टेलिभिजन === {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! कार्यक्रम !! भूमिका !! टिप्पणी |- |2018 |'' बिग बोस १२'' |आफैँ / प्रतियोगी |४२ औँ दिन निकाला |- |2020 |[[पाताल लोक]] |बालकिशन बाजपेयी | |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == {{Commonscat|Anup Jalota|अनूप जलोटा}} * [http://gujarativideos.in/bhajan-2/anup-jalota/ अनूप जलोटा भजन]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[श्रेणी:सन् १९५३ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय गायकहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] oega7uysu6cynojpijtao1ccy28jm4l 0 138011 1392705 1202634 2026-10-14T09:46:55Z Janak Bhatta 10885 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:लेखापरीक्षण]] जोडियो 1392705 wikitext text/x-wiki '''सामाजिक लेखापरीक्षण''' भनेको सरकारी कार्यसम्पादनको अनुगमन, अनुगमन, विश्लेषण र मूल्याङ्कन गर्नु हो, जसले गर्दा सरकारी अधिकारीहरू आफ्ना कार्य र निर्णयहरूको लागि उत्तरदायी हुन्छन्। सरकारी कार्यसम्पादनको मूल्याङ्कनको रूपमा, सामाजिक लेखापरीक्षण अभ्यासलाई सामाजिक निरीक्षणको संयन्त्र मान्न सकिन्छ: अर्थात्, नागरिकहरूले आफ्ना सरकारी अधिकारीहरूमाथि पारदर्शी, जिम्मेवार र प्रभावकारी रूपमा कार्य गर्ने सुनिश्चित गर्न सक्छन्। सामाजिक लेखापरीक्षण प्रक्रियाले खराब सरकारी प्रदर्शन वा व्यवहारमा ध्यान केन्द्रित गर्न मद्दत गर्न सक्छ र भ्रष्ट सार्वजनिक अधिकारीहरूको निन्दा गरेर वा चुनाव अघि सार्वजनिक अधिकारीहरूको सम्पत्ति घोषणाको बारेमा जानकारी फैलाएर पनि गर्न सक्दछन्।  सामाजिक लेखापरीक्षणले सरकारलाई सार्वजनिक नीतिहरूको सम्भावित प्रभाव र परिणामहरूको बारेमा जानकारी दिन पनि महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ।  यसबाहेक, सामाजिक लेखापरीक्षणले समुदायलाई सरकारी नीति र कार्यहरूको बारेमा सूचित राख्न र नागरिकहरूको माग र आवश्यकताहरू स्पष्ट पार्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ जुन अन्यथा अधिक नियमित च्यानलहरू मार्फत प्रसारित नहुन सक्छ, जस्तै चुनाव। == सीमितताहरू == यसले केही क्षेत्रहरूमा सिमितता राख्दछ। अनुगमन सिमित तरिकाले हुने गर्दछ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:लेखापरीक्षण]] hwc2mnkxcqoj9j17bh9ocmgw2uor4nu 0 151807 1392685 2026-10-13T16:53:55Z Ramesh Deuba 37151 नयाँ लेख 1392685 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = सुपर क्यासेट्स इन्डस्ट्रिज प्राइभेट लिमिटेड | logo = T-series-logo.svg | logo_size = 120px | image = | trade_name = टी-सिरिज | type = [[निजी कम्पनी|निजी]] | founder = [[गुलशन कुमार]] | key_people = [[भूषण कुमार]]<br />(अध्यक्ष तथा प्रबन्ध निर्देशक)<br />[[कृष्ण कुमार (अभिनेता)|कृष्ण कुमार]]<br />नीरज कल्याण<br />(अध्यक्ष)<ref name="bloomberg"/> | owner = {{unbulleted list|[[गुलशन कुमार]] (१९८३–१९९७)|[[भूषण कुमार]] (१९९७–वर्तमान)}} | founded = {{Start date and age|df=yes|1983|7|11}} मा [[दिल्ली]], भारतमा<ref name="opencorp2" /> | hq_location_city = [[मुम्बई]] | hq_location_country = भारत | industry = [[सङ्गीत]] तथा [[मनोरञ्जन]] | services = {{plainlist| * [[रेकर्ड लेबल|सङ्गीत रेकर्ड लेबल]] * [[चलचित्र निर्माण]] }} | parent = | module = {{Infobox social media personality|child=yes | youtube_handle = tseries | youtube_display_name = टी-सिरिज | youtube_years_active = २००६–वर्तमान | youtube_genre = {{flatlist| * [[सङ्गीत भिडियो]] * [[चलचित्रको ट्रेलर]] }} | youtube_subscribers = ३१ करोड ५० लाख <!-- If you change this field, make sure to also set stats_update to the current date --> | youtube_views = ३५४ अर्ब <!-- If you change this field, make sure to also set stats_update to the current date --> | stats_update = 12 September 2026 }} | website = {{URL|tseries.com}} }} '''सुपर क्यासेट्स इन्डस्ट्रिज प्राइभेट लिमिटेड''',<ref name="opencorp2"/><ref name="bberg">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=13624246|title=Super Cassettes Industries Pvt Ltd - Company Profile and News - Bloomberg Markets|website=[[Bloomberg.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327111944/https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=13624246|archive-date=27 March 2019|url-status=live}}</ref> [[व्यापारिक नाम|टी-सिरिज]] (T-Series) नामले व्यवसाय सञ्चालन गर्ने भारतीय [[रेकर्ड लेबल]] तथा [[चलचित्र स्टुडियो]] हो। यसको स्थापना [[गुलशन कुमार]]ले ११ जुलाई १९८३ मा गरेका थिए।<ref name="BS: Bhushan Kumar">{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/opinion/tea-with-bs-bhushan-kumar-chairman-and-md-super-cassettes-industries-t-series-113122000989_1.html|title=Tea with BS: Bhushan Kumar|last=Kohli-Khandekar|first=Vanita|date=20 December 2013|work=Business Standard India|access-date=7 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707202004/https://www.business-standard.com/article/opinion/tea-with-bs-bhushan-kumar-chairman-and-md-super-cassettes-industries-t-series-113122000989_1.html|archive-date=7 July 2018|url-status=live}}</ref> {{Efn|‘टी’ (T) हिन्दु धर्मका देवता [[शिव]]को त्रिशूललाई जनाउने [[त्रिशूल|त्रिशूल]] (Trishula) शब्दको संक्षिप्त रूप हो।<ref>{{cite web |title=It's all in the name |url=https://www.indiatoday.in/magazine/living/story/19980406-xyz-763159-2012-08-31 |website=[[India Today]] |date=6 April 1998 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824101713/https://www.indiatoday.in/magazine/living/story/19980406-xyz-763159-2012-08-31 |archive-date=24 August 2018 |url-status=live }}</ref>}} यो कम्पनी मुख्यतः [[हिन्दी चलचित्र सङ्गीत|हिन्दी चलचित्रका गीत तथा सङ्गीत]]<ref name="BS: Bhushan Kumar" /> र [[इन्डी-पप]] सङ्गीतका लागि परिचित छ।<ref>{{cite news |title=Going solo: The era of Indi-pop albums and singles is back |url=https://www.hindustantimes.com/music/going-solo-the-era-of-indi-pop-albums-and-singles-is-back/story-i2OFqZDN5oo4GKGRNnAcHN.html |work=[[Hindustan Times]] |date=20 April 2015 |access-date=24 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125030812/https://www.hindustantimes.com/music/going-solo-the-era-of-indi-pop-albums-and-singles-is-back/story-i2OFqZDN5oo4GKGRNnAcHN.html |archive-date=25 November 2018 |url-status=live }}</ref> टी-सिरिज भारतको सबैभन्दा ठूलो सङ्गीत रेकर्ड लेबल हो र भारतीय सङ्गीत बजारमा यसको हिस्सा ३५ प्रतिशतसम्म रहेको छ।<ref>{{cite news |last1=Malvania |first1=Urvi |title=Sony Music eyes numero uno position in India |url=https://www.business-standard.com/article/companies/sony-music-eyes-numero-uno-position-in-india-114042100807_1.html |work=[[Business Standard]] |date=21 April 2014 |access-date=8 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190109011933/https://www.business-standard.com/article/companies/sony-music-eyes-numero-uno-position-in-india-114042100807_1.html |archive-date=9 January 2019 |url-status=live }}</ref> अगस्ट २०२६ सम्ममा टी-सिरिजसँग [[सर्वाधिक हेरिएका युट्युब च्यानलहरूको सूची|युट्युबमा सबैभन्दा धेरै हेरिएको]] तथा [[सर्वाधिक सदस्यता प्राप्त युट्युब च्यानलहरूको सूची|दोस्रो सबैभन्दा धेरै सदस्यता प्राप्त गरेको]] च्यानल रहेको छ। उक्त च्यानलमा ३५३ अर्बभन्दा बढी हेराइ र ३१ करोड ४० लाख सदस्य छन्।<ref name="socialblade">{{cite web|url=https://socialblade.com/youtube/user/tseries|title=YouTube Stats, Channel Statistics|website=Social Blade|url-status=live|access-date=19 November 2018|archive-date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216095139/https://web.archive.org/web/20170216095139/https://socialblade.com/youtube/user/tseries}}</ref> सङ्गीत लेबलका रूपमा विशेष परिचित भए पनि टी-सिरिजले [[टी-सिरिजका चलचित्रहरूको सूची|१०० भन्दा बढी चलचित्र निर्माण]] गरिसकेको छ र [[हिन्दी सिनेमा]]को एक अग्रणी चलचित्र निर्माण कम्पनीका रूपमा आफ्नो स्थान स्थापित गरेको छ। कुमारले सुरुमा [[दिल्ली]]मा फलफूलको रस बेच्ने व्यवसाय गर्थे। उनले [[चोरीको प्रतिलिपि|प्रतिलिपि अधिकार उल्लङ्घन गरी नक्कल गरिएका]] हिन्दी गीतहरू बिक्री गर्ने उद्देश्यले टी-सिरिजको स्थापना गरेका थिए। पछि कम्पनीले आफ्नै नयाँ सङ्गीत उत्पादन गर्न थाल्यो। सन् १९८८ को [[बलिउड]]को अत्यधिक सफल चलचित्र ''[[कयामत से कयामत तक]]'' को सङ्गीतले कम्पनीलाई ठूलो सफलता दिलायो। [[आनन्द–मिलिन्द]]द्वारा सङ्गीतबद्ध, [[मजरुह सुल्तानपुरी]]द्वारा लिखित तथा [[आमिर खान]] र [[जूही चावला]] अभिनीत यस चलचित्रको सङ्गीत एल्बम सन् १९८० को दशकका भारतका सर्वाधिक बिक्री भएका सङ्गीत एल्बममध्ये एक बन्यो। यसको बिक्री ८० लाख प्रतिभन्दा बढी भएको थियो। त्यसपछि सन् १९९० मा सार्वजनिक भएको ''[[आशिकी]]'' को सफलतासँगै टी-सिरिज अग्रणी सङ्गीत लेबलका रूपमा स्थापित भयो। [[नदीम–श्रवण]]द्वारा सङ्गीतबद्ध यस चलचित्रको सङ्गीत एल्बम २ करोड प्रतिभन्दा बढी बिक्री भयो र सर्वकालीन सर्वाधिक बिक्री भएको भारतीय [[साउन्डट्र्याक एल्बम]] बन्यो।<ref name="boi90s" /> यद्यपि, १२ अगस्ट १९९७ मा गुलशन कुमारको [[मुम्बईको अन्डरवर्ल्ड|मुम्बईको आपराधिक सञ्जाल]] [[डी-कम्पनी]]ले हत्या गर्‍यो। त्यसयता टी-सिरिजको नेतृत्व उनका छोरा [[भूषण कुमार]] र कान्छा भाइ [[कृष्ण कुमार (अभिनेता)|कृष्ण कुमार]]ले गर्दै आएका छन्। युट्युबमा टी-सिरिजले बहु-च्यानल सञ्जाल सञ्चालन गर्छ, जसअन्तर्गत [[लहरी म्युजिक]]सहित ४३ वटा च्यानल छन्। ३ अप्रिल २०२५ सम्ममा यी च्यानलहरूमा कुल ५९ करोड १३ लाख ५० हजारभन्दा बढी सदस्य थिए। कम्पनीको युट्युब टोलीमा टी-सिरिजको मुख्यालयमा कार्यरत १३ जना कर्मचारी छन्।<ref name="bbc">{{cite news |last1=Biswas |first1=Soutik |date=20 December 2018 |title=PewDiePie v T-Series: The battle to be king of YouTube |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-46602705 |url-status=live |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221175846/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-46602705 |archive-date=21 December 2018}}</ref> युट्युबमा रहेको कम्पनीको मुख्य टी-सिरिज च्यानलमा मुख्यतः सङ्गीत भिडियो तथा चलचित्रका ट्रेलरहरू प्रकाशित गरिन्छन्। जनवरी २०१७ मा यो युट्युबको सर्वाधिक हेरिएको च्यानल बनेको थियो।<ref name="views" /> १४ अप्रिल २०१९ देखि २ जुन २०२४ सम्म टी-सिरिजको च्यानल [[सर्वाधिक सदस्यता प्राप्त युट्युब च्यानलहरूको सूची|युट्युबमा सर्वाधिक सदस्यता प्राप्त च्यानल]] थियो। त्यसपछि [[मिस्टरबिस्ट]]ले यसलाई उछिनेको थियो। टी-सिरिजको मुख्य च्यानलमा मुख्यतः [[हिन्दी]] भाषाका सामग्री प्रकाशित हुन्छन्। यसका अतिरिक्त कहिलेकाहीँ [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[पञ्जाबी भाषा|पञ्जाबी]] र [[भारतीय अङ्ग्रेजी|अङ्ग्रेजी]]लगायत अन्य भाषाका सामग्री पनि प्रस्तुत गरिन्छन्। टी-सिरिजले भारतका विभिन्न [[भारतका भाषाहरू|भाषाहरू]]मा सामग्री प्रस्तुत गर्न छुट्टाछुट्टै च्यानलसमेत सञ्चालन गरेको छ। ती भाषाहरूमा [[पञ्जाबी भाषा|पञ्जाबी]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]], [[तमिल भाषा|तमिल]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]], [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]], [[मराठी भाषा|मराठी]], [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]], [[मलयालम भाषा|मलयालम]], [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[हिमाचली भाषा|हिमाचली (पहाडी)]] र [[कश्मीरी भाषा|कश्मीरी]] समावेश छन्। कम्पनीले [[हिन्दु सङ्गीत|हिन्दु धार्मिक तथा भक्तिमूलक सङ्गीत]], [[स्वास्थ्य तथा तन्दुरुस्ती]]सम्बन्धी सामग्री र बालबालिकाका लागि तयार गरिएका सामग्रीका छुट्टाछुट्टै च्यानल पनि सञ्चालन गर्छ। बालबालिकासम्बन्धी सामग्रीमा बालगीत, [[सुत्नुअघिको कथा|सुत्नुअघिका कथाहरू]] तथा अन्य विविध सामग्री समावेश छन्। == कानुनी विवादहरू == नोभेम्बर २००७ मा टी-सिरिजले युट्युबविरुद्ध प्रतिलिपि अधिकार उल्लङ्घन गरेको आरोपमा मुद्दा दायर गर्‍यो। टी-सिरिजका अनुसार, युट्युबले प्रयोगकर्ताहरूलाई आफ्ना सङ्गीतका भिडियोहरू अपलोड गर्न र ती भिडियोहरू निःशुल्क हेर्न अनुमति दिएर कम्पनीको सङ्गीतमाथिको प्रतिलिपि अधिकार उल्लङ्घन गरेको थियो। यस मुद्दामा टी-सिरिजले [[दिल्ली उच्च अदालत]]बाट अन्तरिम आदेश प्राप्त गर्‍यो, जसले युट्युबलाई कम्पनीको प्रतिलिपि अधिकार उल्लङ्घन गर्नबाट रोक लगाएको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=14560612|title=T-Series files a suit against YouTube - Sify.com|website=[[Sify]] |date=16 November 2007|access-date=18 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116123242/http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=14560612|archive-date=16 November 2007|url-status=dead}}</ref><ref name="MediaNama Settlement">{{Cite news |author=Nikhil Pahwa |date=24 February 2011 |url=https://www.medianama.com/2011/02/223-youtube-music-label-t-series-reach-out-of-court-settlement/ |title=YouTube & Music Label T-Series Reach Out Of Court Settlement |publisher=MediaNama |access-date=18 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119051617/https://www.medianama.com/2011/02/223-youtube-music-label-t-series-reach-out-of-court-settlement/ |archive-date=19 November 2018 |url-status=dead}}</ref> जनवरी २०११ मा टी-सिरिज र युट्युबले अदालतबाहिरै आपसी सहमतिमा विवाद समाधान गरे।<ref name="MediaNama Settlement" /> अप्रिल २०१९ मा, [[प्युडिपाइ]]ले टी-सिरिजलाई लक्षित गर्दै ''[[Congratulations (PewDiePie, Roomie and Boyinaband song)|कङ्ग्र्याचुलेसन्स]]'' र ''[[Bitch Lasagna]]'' नामक दुईवटा [[डिस ट्र्याक|व्यङ्ग्यात्मक प्रतिद्वन्द्वी गीत]] सार्वजनिक गरेपछि टी-सिरिजले ती गीतहरू युट्युबबाट हटाउन माग गर्दै [[दिल्ली उच्च अदालत]]मा उजुरी दायर गर्‍यो। कम्पनीले ती गीतहरूलाई मानहानिकारक, अपमानजनक, अवहेलनापूर्ण र आपत्तिजनक भएको दाबी गरेको थियो। केजेलबर्गले ती गीतहरू रमाइलोका लागि बनाइएको बताएका भए पनि अदालतले ८ अप्रिल २०१९ मा टी-सिरिजको पक्षमा अन्तरिम निषेधाज्ञा जारी गर्‍यो। त्यसपछि भारतमा युट्युबमार्फत ती गीतहरू हेर्न रोक लगाइयो।<ref name="statesmanCourt">{{cite web |title=Battle between PewDiePie and T-series now reaches Delhi High Court |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/battle-pewdiepie-t-series-now-reaches-delhi-high-court-1502744769.html |website=The Statesman |date=11 April 2019 |access-date=11 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411210010/https://www.thestatesman.com/entertainment/battle-pewdiepie-t-series-now-reaches-delhi-high-court-1502744769.html |archive-date=11 April 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="sekhoseCourt">{{cite web |last1=Sekhose |first1=Marcia |title=PewDiePie vs T-Series: YouTuber pulls diss videos after Delhi HC order |url=https://www.hindustantimes.com/tech/pewdiepie-vs-t-series-youtuber-s-diss-videos-blocked-in-india-after-delhi-hc-order/story-usmcP62qTyem6bx6ukbfvM.html |website=Hindustan Times |date=11 April 2019 |access-date=11 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411163102/https://www.hindustantimes.com/tech/pewdiepie-vs-t-series-youtuber-s-diss-videos-blocked-in-india-after-delhi-hc-order/story-usmcP62qTyem6bx6ukbfvM.html |archive-date=11 April 2019 |url-status=live }}</ref> अगस्ट २०१९ मा टी-सिरिज र प्युडिपाइले आफ्ना कानुनी विवादहरू अदालतबाहिरै आपसी सहमतिमा समाधान गरेको समाचार सार्वजनिक भयो।<ref>{{cite web |last=Ghosh |first=Shona |title=PewDiePie and T-Series quietly settled a court battle over 'racist' diss tracks following their epic YouTube battle |url=https://www.businessinsider.com/pewdiepie-and-t-series-settle-youtube-legal-dispute-2019-8 |website=[[Business Insider]] |date=13 August 2019 |access-date=21 November 2019 |archive-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525063427/https://www.businessinsider.com/pewdiepie-and-t-series-settle-youtube-legal-dispute-2019-8 |url-status=live }}</ref> == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} 51ex81ix73hsrcu6upqfqnbotgz9dyc 3 151809 1392696 2026-10-14T05:51:33Z Saroj 31493 अधिसूचना: शीघ्र मेटाउने [[:उत्तम कुमार सुनुवार]]। 1392696 wikitext text/x-wiki == स्वागतम्! == नमस्कार, Kaatich Ukusu88, विकिपिडियामा [[विकिपिडिया:स्वागत/नव आगन्तुक|स्वागत]] छ! म आशा गर्दछु कि तपाईँलाई विकिपिडिया मनपर्‍यो र यहाँ रमाउनु हुनेछ। दुर्भाग्यवस, तपाईँले सृजना गर्नुभएको मध्ये एक वा बढी पृष्ठहरू, जस्तो कि [[उत्तम कुमार सुनुवार]], विकिपिडियाको [[विकिपिडिया:दिशानिर्देशहरू|सामग्री दिशानिर्देश]] अनुरूप नहुन सक्छ, र यसलाई सुरक्षित गर्न सकिदैन। सङ्क्षेपमा भन्नुपर्दा, लेखको शीर्षक [[विकिपिडिया:उल्लेखनियता|उल्लेखनीय]] र पहिले नै [[विकिपिडिया:विश्वसनीय स्रोत पहिचान|विश्वसनीय]] तथा [[विकिपिडिया:तेस्रो-पक्ष स्रोतहरू|स्वतन्त्र स्रोतहरू]]द्वारा प्रकाशित भएको हुनुपर्दछ। कृपया [[विकिपिडिया:लेख सृजना|लेख सृजना]] प्रक्रियाको विस्तृत सर्वेक्षणको लागि '''[[विकिपिडिया:तपाईँको पहिलो लेख|तपाईँको पहिलो लेख]]''' समीक्षा गर्नुहोस्। एक लेख सृजना गर्न मद्दतको लागि '''[[विकिपिडिया:लेख विजार्ड|लेख विजार्ड]]''' तपाईँलाई उपलब्ध छ, जहाँ लेखलाई समीक्षा र प्रकाशनको लागि विचार गरिनेछ। अरू कसैले सृजना गर्न सक्ने नयाँ लेखलाई कसरी अनुरोध गर्ने भन्ने बारेमा जानकारीको लागि, '''[[विकिपिडिया:अनुरोध गरिएका लेखहरू|अनुरोध गरिएका लेखहरू]]''' हेर्नुहोस्। यदि तपाईँ अलमलिनु भएको खण्डमा, '''[[विकिपिडिया:चिया घर|चिया घर]]'''मा आउनुहोस्, जहाँ अनुभवी विकिपिडियनहरूले तपाईँलाई प्रक्रियाहरूका बारेमा मद्दत गर्न सक्छन्। विकिपिडियामा नयाँ हुनुहुन्छ? कृपया हाम्रो [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] वा सम्पादन सम्बन्धी आधारभूत कुराहरू सिक्न [[विकिपिडिया:योगदान|विकिपिडिया पृष्ठमा योगदान]] हेर्नुहोस्। तल लेख सृजनाको बारेमा केहि अन्य सहयोगी पृष्ठहरू दिइएको छ। * [[विकिपिडिया:नयाँ पृष्ठ कसरी आरम्भ गर्ने|नयाँ पृष्ठ कसरी बनाउने]] * [[विकिपिडिया:योगदान|तपाईँको पहिलो लेख]] * [[विकिपिडिया:नेपालीमा राम्रा लेख लेख्नको निम्ति सहायता|राम्रा लेख कसरी लेख्ने]] * [[विकिपिडिया:पञ्च स्तम्भ|विकिपिडियाका पाँच स्तम्भ]] * [[मद्दत:सहायता|सहायता पृष्ठ]] * [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] म आशा गर्दछु कि तपाईँ एक [[विकिपिडिया:विकिपिडियन|विकिपिडियन]] भएर सम्पादन गर्दा रमाउनुभयो होला! कृपया वार्ता पृष्ठहरूमा जहिले पनि चारवटा टिल्डहरू (<nowiki>~~~~</nowiki>); प्रयोग गरेर आफ्नो नामको हस्ताक्षर गर्नुहोला यसले स्वतः तपाईँको नाम र मिति सहितको हस्ताक्षर उत्पन्न गर्दछ। यदि तपाईँसँग केहि प्रश्नहरू छन् भने कृपया मलाई मेरो वार्ता पृष्ठमा सोध्न सक्नुहुन्छ<!-- ढाँचा:प्रथम लेख --> वा आफ्नो प्रश्न सहित तपाईँ यो पृष्ठमा '''{{tl|मद्दत}}''' ढाँचा राख्न सक्नुहुन्छ, र तपाईँको प्रश्नहरूको जवाफ चाँडैनै कसैले दिनुहुनेछ। फेरि, स्वागत छ!&nbsp;[[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:३६, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) ==[[:उत्तम कुमार सुनुवार]]लाई [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार|शीघ्र मेटाउने]]== [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>यदि यो तपाईँले सृजना गर्नुभएको पहिलो लेख हो भने, तपाईँ [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा|लेखन सहयोग स्वशिक्षा]] पढ्न सक्नुहुन्छ।</p><p>लेख सृजना गर्न मद्दत गर्ने [[विकिपिडिया:लेख विजार्ड|लेख सहायिका]] पनि तपाईँ प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।</p>|width=20%|align=right}} पृष्ठ [[:उत्तम कुमार सुनुवार]] विकिपिडियाबाट शीघ्र मेटाइएको छ। यो [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार#ले७|शीघ्र मेटाउने मापदण्डको खण्ड ले७ अन्तर्गत गरिएको थियो]], किनभने लेख a real person or group of people र लेख किन विश्वकोशमा समावेश गर्नुपर्दछ भन्ने विषयको [[विकिपिडिया:महत्वको विश्वसनीय दावी|महत्त्व तथा विश्वसनीयता]]लाई नदर्साएको। [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार#लेख|शीघ्र मेटाउन मापदण्ड अन्तर्गत]], त्यस्ता लेख कुनै पनि समय मेट्न सकिन्छ। सामान्यतया [[विकिपिडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय रूपमा स्वीकार्य विषय]]बारे कृपया थप पढ्नुहोस्। कृपया यी चिन्ताहरूलाई सम्बोधन नगरीकन सामग्री पुन: सृजना नगर्नुहोला, तर [[विकिपिडिया:नीतिहरूको सूची|विकिपिडियाका नीतिहरू तथा दिशानिर्देशहरू]] अनुरूप जानकारी थप्न नहिचकिचाउनुहोला। यदि तपाईँलाई लाग्छ यो पृष्ठ यस कारणले मेटाइनु हुँदैन, भविष्यका सन्दर्भ वा सुधारको लागि मेटाइएको सामग्री पुन: प्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ भने, कृपया मेटाउने प्रशासकलाई {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0|सम्पर्क गर्नुहोस्}}। <!-- Template:Db-notability-deleted --><!-- Template:Db-csd-deleted-custom --> [[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:३६, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) s91tssdbssono5q9d53yxj6zf1tuwsj 1392698 1392696 2026-10-14T05:54:20Z Saroj 31493 अधिसूचना: शीघ्र मेटाउने नामाङ्कन [[:उत्तमकुमार सुनुवार]]। 1392698 wikitext text/x-wiki == स्वागतम्! == नमस्कार, Kaatich Ukusu88, विकिपिडियामा [[विकिपिडिया:स्वागत/नव आगन्तुक|स्वागत]] छ! म आशा गर्दछु कि तपाईँलाई विकिपिडिया मनपर्‍यो र यहाँ रमाउनु हुनेछ। दुर्भाग्यवस, तपाईँले सृजना गर्नुभएको मध्ये एक वा बढी पृष्ठहरू, जस्तो कि [[उत्तम कुमार सुनुवार]], विकिपिडियाको [[विकिपिडिया:दिशानिर्देशहरू|सामग्री दिशानिर्देश]] अनुरूप नहुन सक्छ, र यसलाई सुरक्षित गर्न सकिदैन। सङ्क्षेपमा भन्नुपर्दा, लेखको शीर्षक [[विकिपिडिया:उल्लेखनियता|उल्लेखनीय]] र पहिले नै [[विकिपिडिया:विश्वसनीय स्रोत पहिचान|विश्वसनीय]] तथा [[विकिपिडिया:तेस्रो-पक्ष स्रोतहरू|स्वतन्त्र स्रोतहरू]]द्वारा प्रकाशित भएको हुनुपर्दछ। कृपया [[विकिपिडिया:लेख सृजना|लेख सृजना]] प्रक्रियाको विस्तृत सर्वेक्षणको लागि '''[[विकिपिडिया:तपाईँको पहिलो लेख|तपाईँको पहिलो लेख]]''' समीक्षा गर्नुहोस्। एक लेख सृजना गर्न मद्दतको लागि '''[[विकिपिडिया:लेख विजार्ड|लेख विजार्ड]]''' तपाईँलाई उपलब्ध छ, जहाँ लेखलाई समीक्षा र प्रकाशनको लागि विचार गरिनेछ। अरू कसैले सृजना गर्न सक्ने नयाँ लेखलाई कसरी अनुरोध गर्ने भन्ने बारेमा जानकारीको लागि, '''[[विकिपिडिया:अनुरोध गरिएका लेखहरू|अनुरोध गरिएका लेखहरू]]''' हेर्नुहोस्। यदि तपाईँ अलमलिनु भएको खण्डमा, '''[[विकिपिडिया:चिया घर|चिया घर]]'''मा आउनुहोस्, जहाँ अनुभवी विकिपिडियनहरूले तपाईँलाई प्रक्रियाहरूका बारेमा मद्दत गर्न सक्छन्। विकिपिडियामा नयाँ हुनुहुन्छ? कृपया हाम्रो [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] वा सम्पादन सम्बन्धी आधारभूत कुराहरू सिक्न [[विकिपिडिया:योगदान|विकिपिडिया पृष्ठमा योगदान]] हेर्नुहोस्। तल लेख सृजनाको बारेमा केहि अन्य सहयोगी पृष्ठहरू दिइएको छ। * [[विकिपिडिया:नयाँ पृष्ठ कसरी आरम्भ गर्ने|नयाँ पृष्ठ कसरी बनाउने]] * [[विकिपिडिया:योगदान|तपाईँको पहिलो लेख]] * [[विकिपिडिया:नेपालीमा राम्रा लेख लेख्नको निम्ति सहायता|राम्रा लेख कसरी लेख्ने]] * [[विकिपिडिया:पञ्च स्तम्भ|विकिपिडियाका पाँच स्तम्भ]] * [[मद्दत:सहायता|सहायता पृष्ठ]] * [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] म आशा गर्दछु कि तपाईँ एक [[विकिपिडिया:विकिपिडियन|विकिपिडियन]] भएर सम्पादन गर्दा रमाउनुभयो होला! कृपया वार्ता पृष्ठहरूमा जहिले पनि चारवटा टिल्डहरू (<nowiki>~~~~</nowiki>); प्रयोग गरेर आफ्नो नामको हस्ताक्षर गर्नुहोला यसले स्वतः तपाईँको नाम र मिति सहितको हस्ताक्षर उत्पन्न गर्दछ। यदि तपाईँसँग केहि प्रश्नहरू छन् भने कृपया मलाई मेरो वार्ता पृष्ठमा सोध्न सक्नुहुन्छ<!-- ढाँचा:प्रथम लेख --> वा आफ्नो प्रश्न सहित तपाईँ यो पृष्ठमा '''{{tl|मद्दत}}''' ढाँचा राख्न सक्नुहुन्छ, र तपाईँको प्रश्नहरूको जवाफ चाँडैनै कसैले दिनुहुनेछ। फेरि, स्वागत छ!&nbsp;[[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:३६, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) ==[[:उत्तम कुमार सुनुवार]]लाई [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार|शीघ्र मेटाउने]]== [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>यदि यो तपाईँले सृजना गर्नुभएको पहिलो लेख हो भने, तपाईँ [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा|लेखन सहयोग स्वशिक्षा]] पढ्न सक्नुहुन्छ।</p><p>लेख सृजना गर्न मद्दत गर्ने [[विकिपिडिया:लेख विजार्ड|लेख सहायिका]] पनि तपाईँ प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।</p>|width=20%|align=right}} पृष्ठ [[:उत्तम कुमार सुनुवार]] विकिपिडियाबाट शीघ्र मेटाइएको छ। यो [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार#ले७|शीघ्र मेटाउने मापदण्डको खण्ड ले७ अन्तर्गत गरिएको थियो]], किनभने लेख a real person or group of people र लेख किन विश्वकोशमा समावेश गर्नुपर्दछ भन्ने विषयको [[विकिपिडिया:महत्वको विश्वसनीय दावी|महत्त्व तथा विश्वसनीयता]]लाई नदर्साएको। [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार#लेख|शीघ्र मेटाउन मापदण्ड अन्तर्गत]], त्यस्ता लेख कुनै पनि समय मेट्न सकिन्छ। सामान्यतया [[विकिपिडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय रूपमा स्वीकार्य विषय]]बारे कृपया थप पढ्नुहोस्। कृपया यी चिन्ताहरूलाई सम्बोधन नगरीकन सामग्री पुन: सृजना नगर्नुहोला, तर [[विकिपिडिया:नीतिहरूको सूची|विकिपिडियाका नीतिहरू तथा दिशानिर्देशहरू]] अनुरूप जानकारी थप्न नहिचकिचाउनुहोला। यदि तपाईँलाई लाग्छ यो पृष्ठ यस कारणले मेटाइनु हुँदैन, भविष्यका सन्दर्भ वा सुधारको लागि मेटाइएको सामग्री पुन: प्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ भने, कृपया मेटाउने प्रशासकलाई {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0|सम्पर्क गर्नुहोस्}}। <!-- Template:Db-notability-deleted --><!-- Template:Db-csd-deleted-custom --> [[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:३६, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) ==[[:उत्तमकुमार सुनुवार]] [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार|शीघ्र मेट्नुपर्ने]]मा मनोनित== [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>यदि यो तपाईँले सृजना गर्नुभएको पहिलो लेख हो भने, तपाईँ [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा|लेखन सहयोग स्वशिक्षा]] पढ्न सक्नुहुन्छ।</p><p>लेख सृजना गर्न मद्दत गर्ने [[विकिपिडिया:लेख विजार्ड|लेख सहायिका]] पनि तपाईँ प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।</p>|width=20%|align=right}} यस [[:उत्तमकुमार सुनुवार]]लाई विकिपिडिया देखि [[विकिपिडिया:पृष्ठ हटाउने नीति|चाँडैनै मेटिने]] भनेर एउटा चिनो राखिएको छ। यसले [[वि:शीमे#ले७|ले७]] मापदण्ड अन्तर्गत एक वास्तविक व्यक्ति वा मानिसहरूको समूहलाई जनाउदछ। विकिपिडियाको [[विकिपिडिया:प्रमानिकता|विश्वसनीयता]] ज्ञानकोशमा भएका सम्पूर्ण सामग्री प्रमाणित भएको हुनुपर्नेछ । तर [[विकिपिडिया:प्रमानिकता|विश्वसनीयता]] नभएका सम्पूर्ण सामग्रीलाई [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार|शीघ्र मेट्नुपर्ने मापदण्ड]]को आधारमा कुनै पनि समयमा मेटाउन सकिन्छ। थप जानकारिका लागि कृपया [[विकिपिडिया:उल्लेखनियता|विकिपिडिया उल्लेखनियता]] पढ्नुहोला। यदि तपाईँलाई लाग्छ पृष्ठलाई यस कारणले मेटाउनु हुँदैन, तपाईँ '''नामाङ्कन विरोध गर्न''' [[:उत्तमकुमार सुनुवार|पृष्ठमा गएर]] आफ्नो विचार राख्नुहोला। यसले तपाईँलाई पृष्ठ किन मेटाउनु हुँदैन वर्णन गर्ने अवसर दिनेछ। यद्यपि, याद रहोस्, एक पटक पृष्ठ शीघ्र मेटाउन अङ्कित भएमा, यो तत्काल मेटाइनेछ। कृपया पृष्ठबाट शीघ्र मेटाउने चिनो आफैंले नहटाउनुहोला, तर विकिपिडियाको [[विकिपिडिया:नीति तथा दिशानिर्देशहरूको सूची|नीति तथा दिशानिर्देशहरू]] अनुरूप जानकारी थप्न नहिचकिचाउनुहोला। यदि पृष्ठ मेटिसकिएको, र भविष्यका सन्दर्भ वा सुधारको लागि तपाईँ मेटाइएको सामग्री पुनःप्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ भने, कृपया {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0|मेटाउने प्रशासकलाई सम्पर्क गर्न सक्नुहुन्छ}}। <!-- Template:Db-notability-notice --><!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:३९, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) 23t8cf5e0ow26vbtnr9hndd3qmvj3xp