विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 1083 1392741 1385090 2026-10-15T08:23:29Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392741 wikitext text/x-wiki विषेशत चलचित्रलाई यसरी परिभाषित गर्न सकिन्छ चलचित्र भनेको मनोरञ्जनको सञ्चारमा मात्र सिमित नरही कुनैपनि ब्यक्तिमा लुकेर रहेको अन्तरनिहित प्रतिभालाई क्रमश प्रस्टफुटित गर्ने माध्यमलाई चलचित्र भनिन्छ। - - 'चलचित्र''', सिनेमा वा फिल्म एक प्रकारको [[सञ्चार]] माध्यम हो जसमा चल्ने चित्र र [[आवाज]]को प्रयोग गरेर कथालाई प्रस्तुत गरिन्छ। संसारभरका मानिसहरू मनोरञ्जनका लागि चलचित्र हेर्दछन्। धेरैजसो चलचित्रहरू यसरी बनाइन्छ कि ठुला पर्दा भएका सिनेमाघर वा चलचित्र [[भवन]]मा देखाउन सकियोस। १९औं शताब्दीबाट नै [[युनानी भाषा|ग्रीक]] चलचित्रको निर्माणका लागि विभिन्न [[अनुसन्धान]] भएतापनि चलचित्रको शुरुवात सन् १९९५ मा [[फ्रान्स]]बाट भएको हो। जसको निर्माण अगष्ट लुमिएर र लुई लुमिएर नाम गरेका दुई [[फ्रान्सेली]] दाजुभाईहरूले गरेका थिए।<ref>{{cite web|first=Andrei|last=Severny|url=http://tribecafilm.com/future-of-film/future-of-the-movie-theater-is-in-your-mind|title=The Movie Theater of the Future Will Be In Your Mind|work=[[Tribeca film]]|date=2013-09-05|accessdate=September 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130907214603/http://tribecafilm.com/future-of-film/future-of-the-movie-theater-is-in-your-mind|archive-date=2013-09-07}}</ref> सन् १८२४ मा पिट् मार्क रोगटले फोटोहरूलाई नै छिटो–छिटो घुमायो भने वास्तवमै चलिरहेको (मूभ) भ्रम दिन सक्छ भन्ने धारणा राखेपछि चलचित्रको बारे सोच्न र काम गर्न थालियो। सन् १८९५ मा यसै सिद्धान्तमा आधारित रहेर लुमियर [[दाजुभाइ]]ले एउटा [[कारखाना]]को [[तस्वीर]]हरू खिचेर मूभिङ इमेजका रूपमा प्रस्तुत गरे। शुरूका यस्ता चलचित्रमा ध्वनि हुँदैन थियो ।<ref>Media, Sex, Violence, and Drugs in the Global Village - Page 51, Kuldip R. Rampal - 2001</ref> and its sexist treatment of women.<ref name="rachelsimmons.com">http://www.rachelsimmons.com/2011/04/the-astonishing-sexism-of-hollywood-and-what-it-means-for-girls/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170101073522/http://www.rachelsimmons.com/2011/04/the-astonishing-sexism-of-hollywood-and-what-it-means-for-girls/ |date=2017-01-01 }}</ref><ref name="thewrap.com">http://www.thewrap.com/music/article/sexist-hollywood-women-still-struggle-find-film-jobs-study-finds-74076 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020065746/http://www.thewrap.com/music/article/sexist-hollywood-women-still-struggle-find-film-jobs-study-finds-74076/ |date=2016-10-20 }}</ref> १९२७ मा बनेको द ज्याज् सिंगर ध्वनिसहितको पहिलो चलचित्र हुन पुग्यो। त्यसअघि नै सन् १९१३ मा [[भारत]]मा दादा साहेब फाल्केले [[राजा हरिश्चन्द्र]] नामक अमूक(ध्वनि नभएको) चलचित्र बनाएर एसियामा सिनेमा सम्बन्धी उत्सुकता बढाइसकेका थिए। नेपाली भाषामा वि सं २००६ मा मात्रै चलचित्र बने पनि, नेपाली लाई चलचित्रको परिचय गराउने श्रेय तत्कालिन प्रधान मन्न्री देव शमसेर लाई जान्छ । वि सं १९५८ तिर नै टुडिखेलमा उन्ले तमासाको रूपमा 'मुभी' देखाउन लगाएका प्रमाणहरू देखिन्छ । यसको विग्यापन गोर्खापत्रको पहिलो अंकमा देख्न पाईन्छ । == नेपाली चलचित्रको इतिहास == भारतमा 'राजा हरिश्चन्द्र' बनेको ३७ वर्षपछि सन् १९५० मा डीबी परियारले त्यही धार्मिक कथामा नेपाली भाषाको चलचित्र 'सत्य हरिश्चन्द्र' बनाए। कलकत्तामा त्यो चलचित्र बनाउन उनलाई सघाउनेमा ठाकुरप्रसाद, पीके बनर्जी र हरिप्रसाद मुखर्जी थिए। यसको सफलताबाट उत्साही परियारले सन् १९५१ मा 'नेपाली फिल्म कम्पनी' खोलेर पाँच वटा फिल्मका लागि आवश्यक लगानीकर्ता खोजेका थिए। यसका लागि परियारको कम्पनीले प्रभात साहित्यिक मासिकको १९५१ मार्च अङ्कमा 'नयाँ युगको सबभन्दा ठूलो खबर, नेपाली जनताले गर्व गर्नुपर्ने कुरा' भन्दै विज्ञापन छापेको थियो। नेपालमा पहिलोपटक निर्मित चलचित्रको '''आमा'''को प्रदर्शन विक्रम संवत २०२२ सालको असोजमा भयो।तर सरकारी लगानीमा निर्मित यो चलचित्र निर्माण हुनु अगावै विक्रम संवत २०१८ सालमा निजि लगानीमा निर्माण थालिएको चलचित्र '''माइतीघर''' भने आमा भन्दा पछाडी मात्र सार्वजनिक भयो। नेपाली चलचित्रले चार दशक भन्दा लामो [[इतिहास]] बनाईसकेको छ।धेरै संख्याका दर्शकको भने थुप्रै कारणले मन जित्न सकेको छैन्। नेपाली चलचित्र सम्बन्धि जानाकारी प्राप्त गर्न सहज छैन। विश्व सन्जाल बनेको [[इन्टरनेट]]मा पनि यस्ता सामग्रीको उपस्थिति न्यून छ तर हाल आएर केही वेबसाइटहरूले यसको अभाव खड्किन नदिने कोसिस गरेका छन्। सिनेकर्मीको इन्टरनेटमा कम पहुच र रुचिका कारण यसले अझै व्यवसायिक रूप लिन सकेको छैन। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} == यो पनि हेर्नुहोस् == [[नेपाली चलचित्र]] ==बाह्य कडीहरू== * [http://www.filmnepal.com फिल्म नेपाल, इन्टरनेट पत्रिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004030307/http://filmnepal.com/ |date=2006-10-04 }} * [http://nepalihimal.com/article/949 गोर्खापत्रमा सिनेमा] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Commonscat|Cinema}} [[श्रेणी:चलचित्रहरू]] e6gkxys1bnawntomiasr33lc0r7xjvh 0 1845 1392725 1392114 2026-10-15T04:57:21Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392725 wikitext text/x-wiki {{About|नेपालको राजधानी सहर तथा महानगरपालिका}} {{Infobox settlement | name = काठमाडौँ | official_name = काठमाडौँ महानगरपालिका | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[राजधानी]] | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Locus3.jpg | caption1 = काठमाडौँको क्षितिज | image2 = Ghantaghar Kathmandu.jpg | caption2 = [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]] | image3 = DHARAHARA TOWER.jpg | caption3 = [[धरहरा]] | image4 = Pashupatinath Temple-2020.jpg | caption4 = [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] | image5 = Narayanhiti Palace Museum, crop.jpg | caption5 = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] | image6 = Kathmandu Durbar Square, Shiva Parvati Temple, Nepal.jpg | caption6 = [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र]]}} | image_flag = Flag of Kathmandu, Nepal.svg | image_seal = | motto = साँस्कृतिक सहर, काठमाडौँ महानगर | pushpin_map = काठमाडौँ महानगरपालिका#काठमाडौँ जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल | pushpin_mapsize = 300 | coordinates = {{coord|27.7172|85.3240|type:city_region:NP|display=display=title, inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] | established_title = स्थापना | established_date = अज्ञात | founder = [[मञ्जुश्री]] (स्वयम्भू पुराण अनुसार)<ref name="इतिहास">{{cite news|title=गोकर्णेश्वर नगरपालिका सुन्ताखानको ईतिहास बदल्ने अभिलेख |url=https://www.gokarneshwormun.gov.np/sites/gokarneshwormun.gov.np/files/documents/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%88%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%20%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96_0.pdf |date=वि.सं. २०७७ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |agency=गोकर्णेश्वर नगरपालिका |page=१२ |language=नेपाली |publisher=गोकर्णेश्वर नगरपालिका}}</ref> | established_title1 = राजधानी | established_date1 = वि.सं. १८२६ चैत १०<ref>{{Cite book |last=अमात्य |first=साफल्य |url=https://books.google.com.np/books?id=HpNPAQAAMAAJ&dq |title=काठमाडौँ नगरायण: काठमाडौँ नगरको उद्भव, नगरायण, र सांस्कृतिक इतिहास |date=सन् १९९६ |page=८६ |publisher=नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://risingnepaldaily.com/opinion/relocating-the-capital |title=Relocating The Capital? |trans-title=राजधानी स्थानान्तरण गर्ने? |website=गोरखापत्र |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-03-18}}</ref> | established_title2 = सफाई अड्डा<ref>{{Cite web |url=https://ekagaj.com/article/pradesh-3/91502/?v=1 |title=काठमाडौँमा १०२ वर्षदेखिको समस्या​ : सफाई अड्डा महानगर बन्यो, फोहर व्यवस्थापन ज्युँका त्युँ |website=ई कागज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050318/https://ekagaj.com/article/pradesh-3/91502/?v=1 |archive-date=2023-04-06 }}</ref> | established_date2 = वि.सं. १९७६ पुस २ (सवाल सनद् बमोजिम भोटाहिटीमा गठन)<ref name="सय वर्ष">{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/31590/2019-12-18 |title=स्थानीय तह अभ्यासका सय वर्ष |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="सवाल">{{cite news |title=स्वायत्त शासन |url=http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414225227/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |archive-date=वि.सं. २०७९ चैत १५ |date=वि.सं. २०७२ बैशाख |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |language=नेपाली |page=७ |publisher=स्वशासन अध्ययन प्रतिष्ठान }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220316075129/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |date=2022-03-16 }}</ref> | established_title3 = म्युनिसिपालिटी | established_date3 = वि.सं. २००३ फागुन २<ref name="सय वर्ष"/><ref>{{Cite web |url=https://arthasamaya.com/news/detail/1161 |title=स्थानीय तह निर्वाचन इतिहासलाई फर्केर हेर्दा... |website=अर्थसमय |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204162355/https://arthasamaya.com/news/detail/1161 |archive-date=2022-12-04 }}</ref> | established_title4 = नगरपालिका | established_date4 = वि.सं. २०१० भदौ १७<ref name="नगर वर्ष">{{Cite web |url=https://www.thenepaltop.com/news/224892 |title=कहिले-कहिले भएको थियो स्थानीय तह निर्वाचन? |website=द नेपाल टप |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202042321/https://www.thenepaltop.com/news/224892 |archive-date=2022-12-02 }}</ref> | established_title5 = महानगरपालिका | established_date5 = वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९<ref name="महानगर">{{cite news|title=नगर कार्यपालिकाको कार्यालय - काठमाडौँ महानगरपालिका |url=https://kathmandu.gov.np/wp-content/uploads/2021/08/Notice-publication.pdf |date=वि.सं. २०७८ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |language=नेपाली |page=१ |publisher=काठमाडौँ महनगरपालिका कार्यालय}}</ref> | parts_type = वडा सङ्ख्या | parts = ३२ | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = स्थानीय सरकार | governing_body = काठमाडौँ महानगरपालिका | leader_party = | leader_title = [[नेपालका नगर प्रमुखहरूको सूची|कावा नगरप्रमुख]] | leader_name = [[सुनिता डङ्गोल]] <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- square kilometers -->| area_total_km2 = 49.45 | area_metro_km2 = 899<!--- "Kathmandu Valley" is considered as a singular Metropolitan area by World Bank 2010. Source: https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/04/01/managing-nepals-urban-transition---> <!-- hectares -->| elevation_m = 1400 | population_footnotes = <ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना">{{cite news|url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८|date=वि.सं. २०७२ मङ्सिर २४|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|agency=नेपाल सरकार|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213064822/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf|archive-date=2015-02-13}}</ref> | population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|राष्ट्रिय जनगणना २०६८]] | population_total = 862400 | population_density_km2 = auto | population_rank = [[नेपालका सहरहरूको सूची|पहिलो]] | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | timezone1 = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset1 = +०५:४५ | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ४४६०८८ | area_code = ०१ | area_codes = <!-- for multiple area codes --> | iso_code = | website = [http://www.kathmandu.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | module = | footnotes = | other_name = कान्तिपुर, नेपाल मण्डल, येँ }} '''काठमाडौँ''' [[नेपाल]]को सङ्घीय [[राजधानी]] र नेपालको सबैभन्दा [[नेपालका सहरहरूको सूची|बढी जनसङ्ख्या]] भएको सहर हो।<ref name="स्थानीय तह">{{cite news |title=गाउँपालिका तथा नगरपालिकाको सङ्क्षिप्त परिचय पुस्तिका |url=https://mofaga.gov.np/download-notice/eyJpdiI6IjBSZ1g5ZlJJQkphMGZsMkp0WWhUU0E9PSIsInZhbHVlIjoic3c5enIycTNwbHhYUDllakRIWlBaK0xNRmwydjJMV25CczNKa3p6ajZ0aTdqdmRPWE9UXC9ZSnNiZVloNkRtbjciLCJtYWMiOiI2OTZmNjRiZjMyNmRjYjg3OTY5M2FkZTJkNGU5ZmM1YzYwOWNhNmQzYzgzOWY1Y2QyMzBjNmQ4MmFhY2ZhMDhlIn0= |date=वि.सं. २०७८ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत ५ |language=नेपाली |page=१८७ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, नेपाल |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129085606/https://mofaga.gov.np/download-notice/eyJpdiI6IjBSZ1g5ZlJJQkphMGZsMkp0WWhUU0E9PSIsInZhbHVlIjoic3c5enIycTNwbHhYUDllakRIWlBaK0xNRmwydjJMV25CczNKa3p6ajZ0aTdqdmRPWE9UXC9ZSnNiZVloNkRtbjciLCJtYWMiOiI2OTZmNjRiZjMyNmRjYjg3OTY5M2FkZTJkNGU5ZmM1YzYwOWNhNmQzYzgzOWY1Y2QyMzBjNmQ4MmFhY2ZhMDhlIn0= |archive-date=2022-11-29 }}</ref> यो महानगर [[बागमती प्रदेश]] तथा मध्य नेपालको अग्लो पठारको रूपमा रहेको [[काठमाडौँ उपत्यका]]मा १,३३७ मिटर (४,६०० फिट) को उचाइमा अवस्थित छ। यो भारतको [[श्रीनगर]] सहरपछि हिमालय पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित दोस्रो ठुलो सहर हो र हिमालय पहाडी क्षेत्रको सबैभन्दा ठुलो महानगरीय क्षेत्र हो। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को जनगणना]] अनुसार यो महानगरको कुल जनसङ्ख्या ८,६२,४०० रहेको छ भने यहाँ २,३८,९६६ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="तथ्याङ्क">{{cite news |title=Population Ward Level 753 Local Unit |trans-title=७५३ स्थानीय तहको वडागत जनसङ्ख्या |url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf |date=सन् २०१७ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत ५ |language=अङ्ग्रेजी |page=१२५ |publisher=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग, नेपाल |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214172717/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf |archive-date=2019-02-14 }}</ref> प्रागऐतिहासिक इतिहास भएको यो नगर ईशा पूर्व दोस्रो शताब्दीमा स्थापना भएको र विश्वको सबैभन्दा पुरानो निरन्तर बसोबास गर्ने ठाउँहरू मध्येको एक हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/122223 |title=नेपाल चिनाउने 'नेपाल विद्या' |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/coin-speaks-the-history-189091 |title=इतिहास बोल्ने सिक्का |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref> यो उपत्यकालाई ऐतिहासिक रूपमा "[[नेपाल मण्डल]]" र मध्यकालमा "[[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]" भनिन्थ्यो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/4611 |title='नेपाल खादलको वंशावली' |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-19}}</ref> यो उपत्यका प्राचीन कालदेखि [[नेवार जाति|नेवार मानिस]]हरूको मूल घरको रूपमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/58677-58677 |title=आर्य सभ्यताको इतिहास |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref> हिमालयको फेदमा रहेको सर्वदेशीय सहरी सभ्यता बोकेको यो सहर [[नेपाल अधिराज्य]]को राजधानी र नेपालका कुलीन वर्गका दरबार, महल र [[बगैँचा|बगैँचा]]हरूद्वारा सुसज्जित छ। यो सहरमा सन् १९८५ देखि [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन]]को मुख्यालय रहेको छ। काठमाडौँ धेरै वर्षदेखि [[नेपालको इतिहास]], [[कला]], [[संस्कृति]] र अर्थतन्त्रको केन्द्रको रूपमा रहँदै आएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/124998 |title=के लिच्छविकाल 'स्वर्णयुग' नै थियो ? |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref> यो महानगर क्षेत्रमा बहु-जातीय मानिसहरूको बसोबास रहेता पनि [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] र [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] धर्मावलम्बीहरू बहुसङ्ख्यक छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/hinduu-baudgh-ghulnmaa-pshuptinaath-172290 |title=हिन्दु–बौद्ध घुलनमा पशुपतिनाथ |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/127356 |title='नेपालमा ८५ प्रतिशत गैरहिन्दु छन्' |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> धार्मिक र सांस्कृतिक चाडपर्वहरू काठमाडौँमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको जीवनको एक प्रमुख हिस्सा हो।<ref>{{Cite web |url=https://udghoshdaily.com/?p=10336 |title=हाम्रा चाडपर्व र यसको मौलिकता |website=उद्घोष दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> यो नगरको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण भाग [[पर्यटन]] हो। सन् २०१९ मा ट्रिपएडभाइजरद्वारा विश्वको शीर्ष पच्चीस पर्यटकीय गन्तव्यहरूको सूचीमा काठमाडौँ १९औँ स्थानमा थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.newssewa.com/content/kathmandu-visit.html |title=घुम्नैपर्ने विश्वका उत्कृष्ट २५ पर्यटकीय गन्तव्यको सूचीमा काठमाडौँ १९औँ स्थानमा |website=न्युजसेवा |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस सहरलाई नेपाली हिमालयको प्रवेशद्वार मानिन्छ र [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचीकृत [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र]], [[स्वयम्भूनाथ]], [[बौद्धनाथ]] र [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ]] यो सहरको ऐतिहासिकता तथा सुन्दरतालाई शोभामान बनाइरहेको छ।[[File: Kathmandu Photo College 2017.jpg|thumb|[[काठमाडौँ]] , [[नेपाल]] ]] इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न राजवंशले शासन गरेको यो नगर [[नेपालको एकीकरण]] कालदेखि नेपालको राजधनीको रूपमा रहेको छ।<ref>{{Cite book |last=लेभी |first=सिल्भाँ |url=https://books.google.com.np/books?id=6uNJAQAAIAAJ&q |title=नेपाल, हिन्दु अधिराज्यको इतिहास |date=सन् २००५ |publisher=हिमाल किताब |page=३३ |language=नेपाली}}</ref> [[पृथ्वीनारायण शाह]]को नेतृत्वमा [[गोरखाली|गोर्खाली सेना]]ले [[काठमाडौँ उपत्यका]] विजय गरेपछि वि.सं. १८२६ चैत १० मा यो नगरलाई राजधानी बनाएका थिए। देशको राजधानी रहेकै कारण यो सहरमा [[राष्ट्रपति भवन|राष्ट्रपति निवास]], प्रधानमन्त्रीको कार्यालय ([[सिंहदरबार|सिंहदरवार]]), [[नेपाल सरकार]]को केन्द्रीय सचिवालय तथा मन्त्रालयहरू, सरकारी तथा निजी टेलिभिजन स्टेसनहरू लगायत उल्लेखनीय सङ्ख्यामा सरकारी तथा निजी रेडियोहरू र समाचार संस्थाहरू रहेका छन्। [[नेपाली सेना]]को केन्द्रीय कार्यालय जङ्गी अड्डा, सशस्त्र प्रहरी बलको प्रधान कार्यालय तथा [[नेपाल प्रहरी]]को केन्द्रीय कार्यालय पनि यसै नगरमा रहेका छन्। ==व्युत्पत्ति== काठमाडौँलाई आदिवासी [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]]मा 'येँ' भन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/education/2021-03-13-33671 |title='येँ देय् म्हसीके' अर्थात् 'काठमाडौँ चिनौं ' पाठ्यपुस्तक विमोचन |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> काठमाडौँको [[नेपाली भाषा|नेपाली]] नाम [[हनुमान ढोका|काठमाडौँ दरबार क्षेत्र]]मा रहेको '[[काष्ठमण्डप]]'बाट आएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/53232-53232 |title=काष्ठमण्डपः एउटा मायावी कथा |last=किरण |first=सुरेश |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> [[संस्कृत|संस्कृत भाषा]]मा काष्ठको अर्थ 'काठ' र मण्डपको अर्थ 'देवपूजा गर्ने स्थान' हुन्छ। यो सार्वजनिक मण्डपलाई नेपाल भाषामा 'मरसतः' पनि भनिन्छ जसलाई [[मल्ल वंश|मल्लकालीन]] राजा [[लक्ष्मीनरसिंह मल्ल]]को पालामा बिसेत<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/kaasstthmnnddp-punh-nirmaann-85-prtisht-smpnn-173018 |title=काष्ठमण्डप पुनः निर्माण ८५ प्रतिशत सम्पन्न |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> नामक व्यक्तिले सन् १५९६ मा पुनर्निर्माण गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189887/ |title=पाँचौं शताब्दीदेखि पाँचपटक बनेको काष्ठमण्डप |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126153644/https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189887 |archive-date=2022-01-26 }}</ref> तीन तले यो संरचना पूर्णतया काठले बनेको थियो र यसमा कुनै फलामको कील वा कुनै समर्थन प्रयोग गरिएको थिएन।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2021/04/24/16192339260267154.html |title=काष्ठमण्डपको काष्ठ–कथा |last=किरण |first=सुरेश |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> पौराणिक कथा अनुसार यस मण्डपको [[छाने शैली|प्यागोडा]] निर्माण गर्न प्रयोग गरिएको सबै काठ एउटै रूखबाट प्राप्त भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2017/06/13/20170613184503 |title=काष्ठमण्डपको जगभित्र लुकेको कथा |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> वि.सं. २०७२ सालमा नेपालमा गएको [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|ठुलो भूकम्प]]मा यस मण्डपको संरचना भत्किएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/68151/2021-08-04 |title=काष्ठमण्डप पुनर्निर्माण ११ हजार क्युफिट काठको प्रयोग, कहिलेसम्म सकिएला ? |last=गौतम |first=गोकर्ण |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.karobardaily.com/news/166428 |title=काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणको काम सकियो |website=कारोबार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> २०औँ शताब्दीको अन्तमा लेखिएका पुरानो पाण्डुलिपिहरूको पुष्पिका [[नेपाल मण्डल]]मा काठमाडौँलाई काष्ठमण्डप [[महानगर]] भनेर सम्बोधन गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/prdesh-nmbr-3-ko-naam-nepaal-mnnddl-raakhn-maag-128648 |title=प्रदेश नम्बर ३ को नाम 'नेपाल मण्डल' राख्न माग |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> महानगरको अर्थ 'महान सहर' हुने गर्छ। यो सहरलाई हालसम्म पनि [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] भिक्षु तथा पुजारीहरूले काष्ठमण्डप नै भन्ने गरेका छन्। यसैकारण काठमाडौँलाई काष्ठमण्डप पनि भन्ने गरिन्छ। मध्ययुगमा यो सहरलाई '[[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]' पनि भनिन्थ्यो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/travelling/2019/05/30/20190530085457 |title=खुम्चिँदै गएको हाम्रो सहर |last=नेपाली |first=किशोर |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> यो नाम दुई [[संस्कृत|संस्कृत शब्द]] 'कान्ति' र 'पुर' बाट आएको हो। कान्ति शब्दको अर्थ 'सौन्दर्य' हुन्छ र प्रायः प्रकाशसँग सम्बन्धित छ तथा पुरको अर्थ 'ठाउँ' हुन्छ यसैले यो सहरले 'प्रकाशको सहर' भन्ने अर्थ दिन्छ। आदिवासी नेवार समुदायले, काठमाडौँलाई 'येँ देश' तथा [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]लाई क्रमशः 'यल देश' र 'ख्वप देश' भन्ने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.sanghunews.com/content/24371 |title=मच्छिन्द्रनाथ देवता भन्दा पनि कृषि वैज्ञानिक हुन् |website=साँघु समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 'यम्बु' शब्दको छोटो रूप 'येँ' हो, जसले मूलतः काठमाडौँको उत्तरी आधा भागलाई बुझाउने गर्छ। काठमाडौँको पुरानो उत्तरी बस्तीलाई 'याम्बी' र दक्षिणी बस्तीलाई 'यँगाल' भनेर चिनिन्थ्यो। == इतिहास == काठमाडौँका केही भागमा पुरातात्विक उत्खननले प्राचीन सभ्यताका प्रमाण फेला पारेको छ। विभिन्न कालखण्डमा गरिएका उत्खननबाट प्राप्त प्राचीन बस्तुहरू मध्ये मालिगाउँबाट प्राप्त एक मूर्तिमा सन् १८५ उल्लेख रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=1485 |title=सुस्त उत्खनन |date=2010-09-11 |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911000320/http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=1485 |archive-date=2010-09-11}}</ref> [[चाबहिल]]मा अवस्थित [[अशोक|सम्राट अशोक]]को पुत्रीद्वारा निर्मित [[धन्दो चैत्य]]को उत्खननले [[ब्राह्मी लिपि]]मा शिलालेख भएको इँटा फेला परेको थियो। [[पुरातत्त्वशास्त्र|पुरातत्वविदहरूका]] अनुसार यो दुई हजार वर्ष पुरानो हुने सम्भावना रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14401|title=काठमाडाै‌ भन्दा पुरानाे सभ्यता दाेलखा |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-11}}</ref> ढुङ्गाका शिलालेखहरू सम्पदा स्थलहरूमा सर्वव्यापी तत्व हुन् र नेपालको इतिहासका प्रमुख स्रोत हुन्। सन् १६२८ को [[वसन्त|वसन्त ऋतु]]मा पुर्तगाली रोमन पादरी होआओ काब्राल [[काठमाडौँ उपत्यका]] भएर गएको र [[नेपाल अधिराज्य]]को राजधानी काठमाडौँ रहेको आफ्नो यात्रा वृतान्तमा वर्णन गरेका थिए<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/blog/23518/ |title=नेपाली क्रिश्चियन इतिहासलाई नियाल्दा |last=पोखरेल |first=जगदीश |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321150219/https://www.setopati.com/blog/23518/ |archive-date=2022-03-21 }}</ref> र त्यस समयमा सम्भवतः काठमाडौँका राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लले उनलाई [[तिब्बत]]बाट [[भारत]] जाँदै गर्दा कृपापूर्वक स्वागत गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/3260/2019-01-15 |title=इसाईबारे पृथ्वीनारायण |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पुरातात्विक रूपले काठमाडौँमा मानव वस्ती धेरै प्राचीन समयदेखि रहेको पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/217/2019-05-11 |title=काठमाडौँका अद्भुत चार |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-11 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> काठमाडौँमा नवपाषाण युगका अवशेषहरू भेट्टाइएका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/07/779613 |title=काठमाडौँलाई कस्तो शहर बनाउने ? प्राचीन कि आधुनिक ? |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-11}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://baahrakhari.com/index.php/news-details/212471/ |title=किन राजधानी अन्तै सारे यी देशले ? |website=बाह्रखरी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===प्राचीन काल=== काठमाडौँ नगरको प्राचीनतम् इतिहास धार्मिक ग्रन्थ, परम्परागत मिथक, किंवदन्ती तथा वंशावलीहरूबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ। नेपालको प्रमुख प्राचीन ग्रन्थ [[स्वयम्भू पुराण]]का अनुसार वर्तमान काठमाडौँमा कुनै समय [[नागदह]] नामको विशाल र गहिरो ताल सर्पले भरिएको थियो। महाचीनबाट बुद्ध धर्मका बोधिसत्त्व [[मञ्जुश्री]]ले दहमा आलौकिक रश्मि देखेर यहाँ मानव वस्ती निर्माण गर्ने निधो गरेपछि दहको दक्षिणमा रहेको कच्छपाल पर्वतमा चन्द्रह्रास खड्गले प्रहार गरेर यहाँको पानी निकास गरिदिएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://www.shittalpati.com/index.php/Other/Art-Culture-Entertainment/6146 |title=गुँला पर्व र राँगाको सिङ फुक्ने चलन |website=शित्तलपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> त्यसपछि उनले 'मञ्जुपट्टन'<ref>{{Cite book |last=मुनाकर्मी |first=लीलाभक्त |url=https://books.google.com.np/books?id=j60GAQAAIAAJ&q |title=मल्लकालीन नेपाल |date=सन् १९६८ |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |page=१६६ |language=नेपाली}}</ref> नामक सहर स्थापना गरे र धर्मकारलाई उपत्यकाको शासक बनाएर आफू चीनतर्फ लागेका थिए। केही समयपछि [[बाणासुर]] नामक राक्षसले नाका बन्द गरिदिए र उपत्यका फेरि तालमा परिणत भयो। त्यसपछि भगवान [[कृष्ण]] नेपाल आएर बाणासुरलाई मारेर फेरि पानी निकालेका थिए। उनले केही गोपालहरूलाई साथमा ल्याए र भुक्तमानलाई नेपालको राजा बनाएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://www.nepalmandal.com/content/7752.html |title=झीसं पत्याः यानाच्वनागु अन्धविश्वास |last=महर्जन |first=विपेन्द्र |website=नेपाल मण्डल |language=नेपाल भाषा |accessdate=2022-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203210240/http://www.nepalmandal.com/content/7752.html |archive-date=2012-02-03 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2016/10/16/20161016181055 |title=उसबेलाको नेपाल |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> [[शिव पुराण]]को कोटिरुद्र संहिता, अध्याय ११, श्लोक १८ ले पशुपति शिवलिङ्गका लागि प्रख्यात रहेको 'नयाँपाल सहर' भनेर उल्लेख गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/110378-1478152680.html |title=मुखर्जीको भ्रमण र पशुपति दर्शन |last=टण्डन |first=डा. गोविन्द |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> नेपाल नामको उत्पत्ति सायद यसै नयाँपाल सहरबाट भएको भन्ने विश्वास गरिन्छ। मध्यकालीन लिच्छवी शासकहरू अघिको अवधिको धेरै थोरै ऐतिहासिक अभिलेखहरू पाइएका छन्। नेपाली राजतन्त्रको वंशावली [[गोपालराजवंशावली|गोपाल राजवंशावली]]का अनुसार [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि काल]]भन्दा पहिले काठमाडौँ उपत्यकाका शासकहरू गोपाल, महिषपाल, अभीर, किराँत र सोमवंशी थिए। किराँत राजवंश [[यलम्बर]]द्वारा स्थापित भएको थियो। किराँतकालमा पुरानो काठमाडौँको उत्तरी भागमा याम्बु नामको बस्ती थियो। [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]]का केही भाषाहरूमा अझै पनि काठमाडौँलाई याम्बु भनिन्छ। काठमाडौँको दक्षिणी भागमा 'मञ्जुपट्टन' नजिक यँगाल भनिने अर्को सानो प्राचीन बस्ती रहेको थियो।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=DOhFAQAAIAAJ&q |title=बुद्ध जयन्ती स्मारिका |date=सन् १९९३ |publisher=ॐ बुद्ध जयन्ती समारोह समिति |page=१७ |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=KRlHAQAAIAAJ&q |title=हेमराज भिन्तुना देश अभिनन्दन ग्रन्थ |date=सन् १९९४ |publisher=बोधी परिषद् |page=२८५ |language=संस्कृत}}</ref> सातौं किराँती शासक जितेदास्तीको पालामा बौद्ध भिक्षुहरू काठमाडौँ उपत्यकामा प्रवेश गरे र साँखुमा वन विहार स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.janabhav.com/news-detail/1862 |title=प्राचीन नेपालको गौरवशाली इतिहास |website=जनभाव |language=नेपाली |accessdate=2022-03-25 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[लुम्बिनी]]मा शाक्य वंशमाथि विरुढकद्वारा आक्रमण भएपश्चात् बचेका शाक्य र कोलियहरूको आगमन पश्चात काठमाडौँमा रहेका बस्तीहरूको नाम 'यम्बु'बाट कोलिग्राम र 'यँगाल'बाट दक्षिण कोलिग्राममा परिवर्तन भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalbuddhistnews.com/2021/08/1258 |title=काठमाडौँ उपत्यकासँग बौद्ध धर्म र संस्कारको प्राचीन सम्बन्ध |date=2021-08-14 |website=नेपाल बौद्ध समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/snsaarko-prtibimb-svymbhuu-mhaacaity-192244 |title=संसारको प्रतिबिम्ब स्वयम्भू महाचैत्य |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> === किराँत काल === किराँत काल नेपालको इतिहासको एक काल खण्ड हो, जुन समयमा नेपालमा किराँतीहरूले शासन गर्दथे। किरातहरू सभ्य, सुसंस्कृत र लडाकू थिए । किरातको पालादेखि नेपालको मौलिक जीवनको क्रम बसेको थियो भन्छन् इतिहारकार राजाराम सुवेदी । काठमाडौं उपत्यकामा पशुपालन गरेर बसेका महिषपाल अभिरलाई धपाएर यो जातिले किरात सभ्यताको विकास गरेका थिए । प्रथम किराँती राजा यलम्बरले किराँत अधिराज्यको स्थापना गरेका थिए । काठमाडौँ उपत्यकामा पाइएका नि‍योलि‍थि‍क उपकरणहरूबाट यो थाहा पाइन्‍छ कि‍ नेपालमा मानि‍सको बसोबास कम्‍ति‍मा पनि‍ ९ हजार वर्ष पहि‍लादेखि‍ हुँदै आएको छ| यसले देखाएको छ कि मानिसहरू जुन शायद किराँत जातिका थिए लगभग २५०० वर्ष अगाडि यहाँ बसोबास गर्दथे। पुर्खाको कथन अनुसार नौलाख किराँती पहाडहरूको एक भुमिपुत्र मुलबासी हो, १९०३ वर्ष ८ महिना लामो ३१ पुस्ताले उपत्यकामा शासन गरेका थिए गरे भन्ने कुरा विभिन्न ऐतिहासिक स्रोतहरूमा उल्लेख गरिएको छ । किराँत राजा का सन्तानहरू मध्ये मा राई, लिम्बु, याक्खा, आदि इत्यादी जो नेपालमा मूल बासिको रुप मा चिनिन्छ। यलम्बर द्वारा स्थापित भएको थियो। किराँतकालमा पुरानो काठमाडौँको उत्तरी भागमा याम्बु नामको बस्ती थियो । केही भाषाहरूमा अझै पनि काठमाडौँलाई याम्बु भनिन्छ। काठमाडौँको दक्षिणी भागमा 'मञ्जुपट्टन' नजिक यँगाल भनिने अर्को सानो प्राचीन बस्ती रहेको थियो। सबै ३२ किरात राजा को एक सूची तल दिइएको छ । राजा श्री यलम्बर - ९० वर्ष, राजा श्री पेलं - ८१ वर्ष, राजा श्री मेलं - ८९ वर्ष, राजा श्री चंमिं - ४२ वर्ष, राजा श्री धस्कं - ३७ वर्ष राजा श्री वलंच - ३१ वर्ष ६ महिना, राजा श्री हुतिं - ४० वर्ष ८ महिना, राजा श्री हुरमा - ५० वर्ष, राजा श्री तुस्के - ४१ वर्ष ८ महिना, राजा श्री प्रसफुं - ३८ वर्ष ६ महिना, राजा श्री पवः - ४६ वर्ष, राजा श्री दास्ती - ४० वर्ष, राजा श्री चम्ब - ७१ वर्ष, राजा श्री कंकं - ५४ वर्ष, राजा श्री स्वनन्द - ४० वर्ष ६ महिना, राजा श्री फुकों - ५८ वर्ष, राजा श्री शिंघु - ४९ वर्ष ६ महिना, राजा श्री जुलम् - ७३ वर्ष ३ महिना, राजा श्री लुकं - ४० वर्ष, राजा श्री थोरम् - ७१ वर्ष, राजा श्री थुको - ८३ वर्ष, राजा श्री वर्म्म - ७३ वर्ष ६ महिना, राजा श्री गुंजं ७२ वर्ष ७ महिना, राजा श्री पुस्क - ८१ वर्ष, राजा श्री त्यपमि - ५४ वर्ष, राजा श्री मुगमम् - ५८ वर्ष, राजा श्री शसरू - ६३ वर्ष, राजा श्री गंणं - ७४ वर्ष, राजा श्री खिम्बुं - ७६ वर्ष, राजा श्री गिरीजं - ८१ वर्ष, राजा श्री खुरांज - ७८ वर्ष, राजा श्री गस्ती - ८५ वर्ष काठमाडौंलाई पहिले किरातहरूले नामकरण गरेका थिए जसलाई कोठमधुम भन्ने गर्थे किरातहरूको धर्म लाई मुक्धुम भनिन्छ। अहिले पनि राई, लिम्बु, याक्खाहरूको बस्तीमा कोट वा कोठ ठाउको नामकरण गरिन्छ जुन ठाउँ बिश्स्ता धर्म, कर्म, रितिर्वज, शिक्षा दिक्षा र गुठ को महान भूमिका राखिन्छ (कोठ + मुक्धुम = कोठमधुम) किरात राज्य पछि (कस्ठामण्डप) काठमाडौं राखिएको पाइन्छ राज्य गर्ने ठाउँ लाई कोट वा कोठ भनिन्छ कोट लाई २ किसिमले नामकरण गरिन्छ जुन पहिलो कोट एउटै मात्रै हुन्छ जुन अगाडि राखिन्छ जस्तै कोट + धर्म, ठाउँ र कुनै... दोस्रो कोट अन्तिम मा राखिन्छ जुन पहिलो कोट छुटिएर गाएको दाजु वा भई को राज्यलाई (शाख) कोट अन्तिममा राखिन्छ जस्तै : नगरकोट कोट+मण्डुम = काठमण्डु प्रमुख नगर+कोट = नगरकोट, चरी+कोट = चरीकोट शाख मानिन्छ । सम्राट अजातशत्रु (इ.पू. ४९३–४६२ इ.पू.) को पालामा मगध साम्राज्य विस्तारित भएको थियो । राज्यविस्तारका क्रममा अजातशत्रुले उत्तरी भारतका सबैजसो राज्यमाथि आक्रमण गरे । मगध साम्राज्यसँगको युद्धमा वैशाली गणराज्य तहसनहस भयो । वैशालीमा शासन गरिरहेका लिच्छवीहरूको भागाभाग भयो । उनीहरू भागेर नेपाल पसे । अजातशत्रुबाट पराजीत भएपछि वैशालीका लिच्छवीहरू उपत्यकामा सरणार्थी भएर आए । त्यस्तै कपिलवस्तुबाट शाक्य कुशीनगरबाट मल्ल र रामग्रामबाट कोलियहरू पनि नेपाल छिरे । विस्तारै सोझा र इमान्दार किरातीलाई आफ्नो बसमा पारी लिच्छवीहरूले शासनाधिकारमाथि कब्जा जमाए । इसाको प्रथम शताब्दीतिर उनीहरूले किरात राज्य हडपे । अन्तिम किराती राजा गस्तिलाई हराएर उनीहरूलाई कोशीपारि धकेले । यसरी करिब एक हजार वर्ष शासन गरेको किरात जातिको पतन भयो । किरात सभ्यताको विकास कहिलेदेखि भयो भन्नेमा इतिहासकारबिच फरक मत पाइन्छ । गोपाल वंशावली अनुसार बाह्रौँ किराती राजा जितेदास्तीका पालामा गौतम बुद्धका शिष्य आनन्द काठमाडौं आएका थिए । यो आँकडालाई आधार मान्ने हो भने किरात सभ्यता ३००० वर्षभन्दा पहिलेसम्म पुग्छ । ==== लिच्छवि काल ==== भारतीय गङ्गाको मैदानबाट लिच्छविहरू उत्तरमा बसाइँ सरेपछि किराँतहरूलाई पराजित गर्दै लगभग सन् ४०० मा लिच्छवि राजवंशको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189886/ |title=लिच्छविकालमा कसले कसरी शासन हत्याए? |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521175714/https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189886/ |archive-date=2022-05-21 }}</ref> यस युगको समयमा लुम्बिनीमा विरुढकद्वारा शाक्यहरूको नरसंहार पछि उक्त युद्धबाट बाँचेकाहरू उत्तरतिर बसाइँ सरेका थिए भने कोलियको रूपमा लुकेर वन मठमा प्रवेश गरेका थिए। साँखुबाट उनीहरू यम्बु र यँगाल (लञ्जगवाल र मञ्जुपट्टन) गएर काठमाडौँको पहिलो स्थायी बौद्ध विहारको स्थापना गरेका थिए। यसले नेवार बौद्ध धर्मको आधार सृजना गरेको थियो<ref>{{Cite web |url=https://koliyakhabar.com/archives/187 |title=सरावलको बासा गाउ प्राचीन कोलिय गणराज्यको प्रमुख नगर ‘सज्जनेल नगर’ घोषणा |website=कोलिय खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127022327/http://koliyakhabar.com/archives/187 |archive-date=2022-01-27 }}</ref>, जुन संसारमा एकमात्र जीवित संस्कृत आधारित बौद्ध परम्परा हो। तिनीहरूको प्रवाससँगै लिच्छवि युगको अधिकांश समय 'यम्बु'लाई कोलिग्राम भनिन्थ्यो र 'यँगाल'लाई दक्षिण कोलिग्राम भनिन्थ्यो। अन्ततः लिच्छवि शासक [[गुणकामदेव]]ले कोलिग्राम र दक्षिण कोलिग्रामलाई विलय गरी काठमाडौँ सहरको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://kharibot.com/news-details/63156/2020-09-04 |title=कसरी शुरु भयो रातो मछिन्द्रनाथको भोटो जात्रा ? |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ukeraa.com/news/2021/10/13/10255 |title=किसान र राजाको सहयोगबाट स्थापना भएकी भद्रकाली |last=थपलिया |first=पुष्पा |website=युकेरा |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो सहर मञ्जुश्रीको तरवार चन्द्रह्रासको आकारमा डिजाइन गरिएको थियो। यो सहर [[अजिमा]]हरूद्वारा संरक्षित आठ ब्यारेकहरूले घेरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://rajdhanidaily.com/id/7563/ |title=पाहाँचः-हे र घोडेजात्रा |last=राउत |first=कुमार |date=2020-03-23 |website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> यी मध्ये एउटा ब्यारेक अहिले पनि [[भद्रकाली]] ([[सिंहदरबार]] अगाडि) प्रयोगमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.aarthiksanjal.com/flash-news/49844.html |title=आज नवदुर्गा भगवतीको विशेष पूजा आराधना महानवमी पर्व मनाईंदै |date=2021-10-13 |website=आर्थिक सञ्जाल |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> यो सहरले [[भारत]] र [[तिब्बत]]बीचको व्यापारमा महत्वपूर्ण नाका बिन्दुको रूपमा सेवा गरेको थियो, जसले [[वास्तुशास्त्र|वास्तुकला]]को क्षेत्रमा अत्यधिक वृद्धि गर्न सफल भएको थियो। मानगृह, कैलाशकूट भवन, भद्राधिवास भवन<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/literature/2020/09/19/16004841639672702.html |title=भद्राधिवासमा टेड रिकार्डी |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> जस्ता भवनहरूको विवरण यस युगमा बस्ने यात्रु र भिक्षुहरूको संरक्षित तथा प्रकाशमा आएका यात्रा दस्तावेजहरूमा पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2016/01/24/20160124130621 |title=कैलाशकूट भवन: स्वर्ण युगको स्वर्ण दरबार |website=नेपाल पत्रिका |last=गौतम |first=गोकर्ण |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/social/179024/ |title=कहीँ नभएको इतिहास हाँडीगाउँमा |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उदाहरणको लागि, ७औँ शताब्दीमा प्रसिद्ध चीनी यात्री ह्वेन साङले लिच्छवि राजा [[अंशुवर्मा]]को कैलाशकूट भवनको बारेमा वर्णन गरेका थिए। यो ऐतिहासिक व्यापारिक मार्गले दुवै क्षेत्रहरूबीच सांस्कृतिक आदानप्रदान पनि भएको थियो। काठमाडौँ उपत्यकाका आदिवासी बासिन्दाहरूको रूपमा रहेका [[नेवार जाति|नेवार]]हरूको कलात्मकता यस युगमा, उपत्यका भित्र र बृहत् हिमालय क्षेत्रभरि फैलिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/502711-1618633074.html |title=लिच्छविकालीन कला |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> नेवार कलाकारहरूले आफ्ना छिमेकीहरूका लागि धार्मिक कला सिर्जना गर्दै एसियाभर व्यापक रूपमा यात्रा गरेका थिए। उदाहरणको लागि, [[अरनिको]]ले तिब्बत र चीन हुँदै आफ्ना स्वदेशी कलाकारहरूको समूहको नेतृत्व गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2020/08/28/159861509651481460.html?author=1 |title=लायकुको अन्तिम पर्खाल ! |website=कान्तिपुर समाचार |last=सापकोटा |first=दीपक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> तिब्बती सम्राट [[स्रोङ्चन गम्पो]]सँग विवाह गर्ने नेपालकी राजकुमारी [[भृकुटी]]ले तिब्बतमा [[बौद्ध धर्म|बुद्ध धर्म]]को परिचय गराउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्।<ref>{{Cite web |url=https://motivatenews.com/archives/31855 |title=को हुन भृकुटी ? कसरी भयो तिब्बतमा उनको विवाह ? |date=2020-06-20 |website=मोटिभेट न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624211148/http://motivatenews.com/archives/31855 |archive-date=2020-06-24}}</ref> ==== मल्ल काल ==== लिच्छवि कालको अन्त्यपछि नेपाल अधिराज्यमा [[मल्ल वंश|मल्ल काल]]को प्रारम्भ भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/132620-1510717620.html |title=इतिहास पुनर्लेखन गर्नुपर्दैन ? |last=श्रेष्ठ |first=आदित्यमान |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref><ref name="टोखा">{{cite news |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_23_01_16.pdf |title=टोखा: एक ऐतिहासिक चर्चा |last=श्रेष्ठ |first=टेक बहादुर |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत १३ |language=नेपाली |publisher=प्राचीन नेपाल |agency=नेपाल सरकार पुरातत्व विभाग |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331075455/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_23_01_16.pdf |archive-date=2022-03-31 }}</ref> मल्ल कालको पहिलो राजाको रूपमा [[अरि मल्ल]]लाई मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=ज्ञवाली |first=सूर्यविक्रम |url=https://books.google.com.np/books?id=1d8GAQAAIAAJ&q |title=नेपाल उपत्यकाको मध्यकालीन इतिहास |date=सन् १९६२ |publisher=शाही नेपाल एकेडमी |page=४८ |language=नेपाली}}</ref> [[दिल्ली]]को [[मुगल साम्राज्य|मुगल शासक]]ले नेपालको दक्षिणी भागमा रहेको तिरहुत राज्यमा आक्रमण गरेपछि तिरहुतका शासकहरू उत्तरतर्फ काठमाडौँ उपत्यकातिर भागेर आएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/7461 |title=काठमाडौँका रैथाने तिरहुतिया |last=चापागाईं |first=प्रज्जवल |website=हिमाल खबरपत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनीहरूले नेपाली राजपरिवारसँग अन्तरविवाह गरेपछि यसले मल्ल युगको नेतृत्व गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/520311-1620447831.html |title=मध्यकालीन कला |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2017/12/30/20171230092244.html?author=1 |title=जयस्थिति मल्लको वंश |last=दास |first=वाशुदेव लाल |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> मल्ल युगको आरम्भमा [[खस राज्य|खस]] र [[टर्की|तुर्क]] [[मुसलमान|मुस्लिम]]हरूको आक्रमणले गर्दा यसको इतिहास उथलपुथल रहेको देखिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2021/07/31/162770098452181413.html |title=नेपाली सङ्घीयता, उमेर : २६०० वर्ष |last=चाम्लिङ |first=भोगीराज |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> वि.सं. १३१० सालमा नेपालमा आएको विनाशकारी भूकम्पले तत्कालीन राजा [[अभय मल्ल]]सहित काठमाडौँ उपत्यकाको एक तिहाई जनसङ्ख्याको ज्यान लिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/history/2015/06/15/17172 |title=भूकम्पमा परेर ज्यान गुमाउने राजा |website=साप्ताहिक पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> यी प्रकोपहरूले लिच्छवि युगको अधिकांश वास्तुकला (जस्तै मानगृह र कैलाशकूट भवन) को विनाश भएको थियो भने सहर भित्रका विभिन्न गुम्बाहरूमा सङ्कलन गरेर राखिएका साहित्यको क्षति भएको थियो। प्रारम्भिक कठिनाइहरूलाई छिचोल्दै काठमाडौँले पुन: आफ्नो लोकप्रियता कायम गर्न सफल भएको थियो। मल्ल युगको अधिकांश समयमा काठमाडौँले भारत र तिब्बतबीचको व्यापारमा प्रभुत्व जमाएको थियो। नेपाली मुद्रा बृहत् हिमालय क्षेत्रको व्यापारमा मानक मुद्रा बनेको थियो।<ref name="मुद्रा">{{cite news|url=https://www.nepjol.info/index.php/hj/article/download/34695/27236/101251 |title=इतिहास र संस्कृतिको स्रोतका रूपमा प्राचीन र मध्यकालीन नेपाली मुद्रा |last=काफ्ले |first=डा. डोलराज |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत १३ |language=नेपाली |publisher=हिस्टोरिक जर्नल |agency=नेपाल जोल}}</ref> मल्ल युगको उत्तरार्धमा, काठमाडौँ उपत्यकाभित्र चार सुदृढ सहरहरू [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]], ललितपुर, भक्तपुर र कीर्तिपुर समावेश गरेको थियो। यी चारै सहरहरूले त्यस ताका नेपालमा राज्य गरिरहेको मल्ल महासङ्घको राजधानीको रूपमा सेवा गरेका थिए। यी सहररूले कला, वास्तुकला, सौन्दर्यशास्त्र र व्यापारमा एक-अर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्दै विकासको बाटो खोलेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/38245/ |title=मल्लकालदेखि आधुनिककालसम्म : यसरी भयो नेपाली रङ्गमञ्चको विकास |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050319/https://www.nagariktimes.com/2018/03/38245/ |archive-date=2023-04-06 }}</ref> यस अवधिका राजाहरूले सार्वजनिक भवनहरू, दरबार क्षेत्रहरू र मन्दिरहरूको निर्माण, साथै जलस्रोतहरूको विकास, [[गुठी]]हरूको संस्थागतीकरण, कानूनको संहिताकरण, नाटक लेखन तथा सहरका चोकहरूमा नाटकहरूको प्रदर्शनमा उल्लेखनीय योगदान गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/119083-1490668080.html |title=‘मध्यकाल र मल्लकालका नाटकबारे अनुसन्धान जरुरी’ |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> [[भारत]], [[तिब्बत]], [[चीन]], [[इरान|फारस]] र [[युरोप]] लगायतका ठाउँबाट विचारधाराको आगमन भएको प्रमाण राजा [[प्रताप मल्ल]] पालाको ढुङ्गाको शिलालेखमा पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2022/01/24/164299214227314055.html |title=प्रताप मल्लकालीन शिलालेख प्रहरी चौकी आँगनमा |last=भट्टराई |first=देवेन्द्र |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref><ref name="शिलालेख">{{cite news |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_13_03.pdf |title=प्रताप मल्लका पालाका पाँच अभिलेख |last=रेगमी |first=जगदीशचन्द्र |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत १३ |language=नेपाली |publisher=प्राचीन नेपाल |agency=नेपाल सरकार पुरातत्व विभाग |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331075300/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_13_03.pdf |archive-date=2022-03-31 }}</ref> यस युगबाट तिनीहरूको तान्त्रिक परम्परा (जस्तै तान्त्रख्यान), चिकित्सा (जस्तै हरमेखला), धर्म (जस्तै मूलदेवशाशिदेव), कानून, नैतिकता र इतिहासको वर्णन गर्ने पुस्तकहरू फेला परेका छन्। सन् १३८१ मा लेखिएको संस्कृत-नेपाल भाषाको शब्दकोश अमरकोश पनि फेला परेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2021/28/283694/ |title=फेरि संस्कृत भाषाविरुद्ध प्रचार अभियान ! |last=झा |first=देवेश |website=खबरहब |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस युगका वास्तुकलाका रूपमा उल्लेखनीय भवनहरूमा [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र|काठमाडौँ दरबार क्षेत्र]], [[पाटन दरबार क्षेत्र]], [[भक्तपुर दरबार क्षेत्र]], कीर्तिपुरको पुरानो दरबार, [[पाँचतले मन्दिर|न्यातपोल]], [[पचपन्नझ्याले दरबार]]<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/55-jhyaale-drbaarkaa-mllkaaliin-bhittecitr-naasindai-108305 |title=५५ झ्याले दरबारका मल्लकालीन भित्तेचित्र नासिँदै |last=खाईजू |first=ईश्वरकाजी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref>, [[कुम्भेश्वर मन्दिर|कुम्भेश्वर]], [[कृष्ण मन्दिर]] र अन्य समावेश छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/8756 |title=कृष्ण मन्दिर जीर्णोद्धार सम्पन्न, सर्वसाधारणका लागि खुला |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006142804/https://www.himalkhabar.com/news/8756 |archive-date=2022-10-06 }}</ref> ===मध्यकालिक युग=== ==== प्रारम्भिक शाह काल ==== वि.सं. १८२५ सालमा [[कान्तिपुरको युद्ध|काठमाडौँको युद्ध]]पछि [[गोरखा राज्य]]ले मल्ल सङ्घको अन्त्य गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html |title=जसले नेपालको जग बसाए |last=वैद्य |first=तुलसीराम |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330030011/https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html |archive-date=2022-03-30}}</ref> यसले काठमाडौँमा आधुनिक युगको सुरुवात गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/opinion/2022/01/08/164165132466842421.html |title=पञ्चायती: एकीकरणको बहस |last=श्री |first=आहुति |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> [[कीर्तिपुरको युद्ध]]मा गोरखाली सेनाको विजय नै काठमाडौँ उपत्यकामाथि गोरखालीहरूको विजयको सुरुवात थियो। काठमाडौँ उपत्यकाको विजय पश्चात् गोरखाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले काठमाडौँलाई नेपालको राजधानी बनाएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/2043 |title=पृथ्वीनारायणको रणनीति |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस युगको प्रारम्भिक अवधिमा, काठमाडौँले आफ्नो विशिष्ट संस्कृतिलाई कायम राखेको थियो। वसन्तपुरको नौ तले [[धरहरा]] जस्ता विशेषत: नेपाली वास्तुकला भएका भवनहरू यस युगमा निर्माण भएका थिए। यसका साथै यस कालका शासकहरूले आफ्नो भूभागलाई जोगाउँदै सीमा विस्तार गर्ने अभिप्राय राखेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-01-11/20160111084545.html?is_ifooter=1 |title=पृथ्वीनारायण शाहको सान्दर्भिकता |last=पन्त |first=रघु |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330030408/https://ekantipur.com/ampnews/2016-01-11/20160111084545.html?is_ifooter=1 |archive-date=2022-03-30}}</ref> अस्थिर राजनीतिक अवस्था र नेपालको छिमेकी राष्ट्रहरूसँगको निरन्तर युद्धका कारण यो कालमा व्यापारमा अत्यधिक गिरावट देखिएको थियो। [[भीमसेन थापा]]ले [[इङ्ल्यान्ड|ग्रेट ब्रिटेन]]विरुद्ध [[फ्रान्स]]लाई समर्थन गरेका थिए जसले काठमाडौँमा आधुनिक सैन्य ब्यारेकहरू सहित आधुनिक सैन्य संरचनाहरूको विकास भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.gorkhasamachar.com/2019/07/26/34313 |title=भीमसेन थापालाई किन सम्झिने ! |last=बस्नेत |first=श्रीरामसिंह |date=2019-07-26 |website=गोरखा समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== राणा शासन काल ==== वि.सं. १९०३ भदौ ३१ गते हनुमानढोका दरबार नजिकै भएको [[कोत पर्व]]बाट नेपालमा [[राणा वंश|राणा शासन]] सुरु भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/archives/2019/06/02/20190602123127 |title=नेपालको इतिहासमा घटेका केही ठुला हत्याकाण्ड |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस नरसंहारका क्रममा [[जङ्गबहादुर राणा]] र उनका समर्थकहरूले नेपालका अधिकांश उच्च पदस्थ अधिकारीहरूको हत्या गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/111260 |title=राणा शासनमा सडकको झमेला |website=हिमाल खबर |last=रिसाल |first=भैरव |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> कोत पर्व लगत्तै नेपालको अर्को चर्चित काण्ड, [[भण्डारखाल पर्व]] पनि काठमाडौँमा कुँवर र उनका समर्थकहरूले गराएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/115863 |title=कुँवरबाट कसरी राणा बने जङ्गबहादुर? |last=दिक्पाल |first=राजकुमार |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112013927/https://www.himalkhabar.com/news/115863 |archive-date=2020-11-12 }}</ref> राणा शासनको समयमा, काठमाडौँको गठबन्धन ब्रिटिस विरोधीबाट ब्रिटिस समर्थकमा सरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/122173 |title=नेपाल–बेलायत सम्बन्धकाे २०० वर्ष : अझै बाँकी छ सम्बन्धमा संशय |website=हिमाल खबर |last=कन्दङ्वा |first=डा. राम |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यसै समर्थन तथा प्रभावका कारण पश्चिमी युरोपेली वास्तुकलाको शैलीमा काठमाडौँस्थित भवनहरूको निर्माण गर्न नेतृत्व गरेको थियो। यीमध्ये सबैभन्दा चर्चित भवनहरूमा [[सिंहदरबार]], [[स्वप्न बगैँचा]], [[राष्ट्रपति भवन|शितल निवास]] र पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] पर्छन्। काठमाडौँ उपत्यकाको पहिलो आधुनिक व्यापारिक सडक ‘[[न्यु रोड, काठमाडौँ|न्युरोड]]’ पनि यही कालखण्डमा बनेको थियो। [[त्रि-चन्द्र कलेज|त्रिचन्द्र कलेज]] (नेपालको पहिलो कलेज), [[दरबार हाई स्कुल]] (नेपालको पहिलो आधुनिक विद्यालय) र [[वीर अस्पताल]] (नेपालको पहिलो अस्पताल) यस युगमा काठमाडौँमा बनेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2021/04/942838 |title=राणाकालको वास्तुकला |last=अर्याल |first=सुदर्शन |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस युगमा शिक्षा भने विशेषाधिकार प्राप्त वर्गको लागि मात्र पहुँचयोग्य थियो। राणा शासन काललाई निरङ्कुश, आर्थिक शोषण र धार्मिक उत्पीडनद्वारा चिह्नित गर्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/454101-1612852653.html |title=के त्यस्तो पनि दिन थियो ? |last=श्रेष्ठ |first=आदित्यमान |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> ==भूगोल== [[काठमाडौँ उपत्यका]]को उत्तरपश्चिमी भाग र [[बागमती नदी]]को उत्तरमा रहेको काठमाडौँ सहरले {{convert|50.7|km2|1|abbr=on}} क्षेत्रफल ओगटेको छ। समुद्र सतहदेखि यसको औसत उचाइ {{convert|1400|m|ft|sigfig=2}} रहेको छ। काठमाडौँ उपत्यकाभित्र रहेका अन्य नगरपालिकाहरूले यो सहरसँग सीमा साझा गर्दछ। यो सहरलाई बागमती नदीको दक्षिणमा रहेको [[ललितपुर महानगरपालिका]]ले रिङरोडले घेरिएको एउटा सहरी क्षेत्र बनाउँछ भने दक्षिणपश्चिममा [[कीर्तिपुर नगरपालिका]] र पूर्वमा [[मध्यपुर थिमी नगरपालिका]]ले गरेको छ। यसै प्रकार यो सहरको उत्तरमा [[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]], [[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]], [[टोखा नगरपालिका|टोखा]], [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बुढानीलकण्ठ]], [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]] र [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका]] रहेका छन्। यद्यपि, सहरी परिवेश र व्यवस्थापन यसको छिमेकी नगरपालिका [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]सम्म फैलिएको छ र यसले लगभग सम्पूर्ण काठमाडौँ उपत्यकालाई समेट्ने गर्छ। {{wide image|Panoramic view of Kathmandu Valley from Swoyambhu hill.jpg|800px|align-cap=center|स्वयम्भूबाट देखिएको काठमाडौँ उपत्यकाको प्यानोरेमिक दृश्य}} {{Geographic location |Centre = काठमाडौँ महानगरपालिका |North = [[टोखा सरस्वती|टोखा]] / [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बुढानीलकण्ठ]] |Northeast = [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]] |East = [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]] |Southeast = [[मध्यपुर थिमी नगरपालिका|मध्यपुर थिमी]] |South = ''[[बागमती नदी]]''<br />[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] |Southwest = [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] |West = [[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]] |Northwest = [[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]] }} उपत्यकाको मुख्य नदीको रूपमा रहेको बागमती र यसका सहायक नदीहरू, जसमध्ये [[विष्णुमती नदी|विष्णुमती]], धोबीखोला, मनोहरा खोला, हनुमन्ते खोला र टुकुचा खोला प्रमुख छन्। यी उपत्यकाका आठ नदीहरूले काठमाडौँलाई विच्छेद गरेको छ। यी नदीहरू {{convert|1500|-|3000|m|ft}} को उचाइबाट उत्पत्ति हुन्छन् र नदीसँगै रहेका डाँडाहरूले काठमाडौँ र यसको उपत्यकाबाट पहुँच प्रदान गर्दछ। कुनै समय नागार्जुन पहाडबाट बालाजुहुँदै काठमाडौँसम्म एउटा पुरानो नहर बगेको थियो जुन हाल आएर लोप भइसकेको छ। काठमाडौँ सहर र वरपरका उपत्यकाहरू 'पर्णपाती मनसुनी वन क्षेत्र' (१,२००–२,१०० मिटर (३,९००–६,९०० फिट)) को उचाइमा छन्, जुन नेपालका लागि परिभाषित पाँच वनस्पति क्षेत्रहरू मध्ये एक हो। यस क्षेत्रमा उम्रिने प्रमुख रूखका प्रजातिहरूमा [[कटुस]] लगायतका रुख र उच्च उचाइमा कोणधारी रूखहरू पाइने गर्छन्। <gallery mode="packed"> चित्र:2015-03-08 Swayambhunath, Katmandu, Nepal.jpg|काठमाडौँ सहरीकरण चित्र:Kathmandu, Nepal.JPG|काठमाडौँ महानगरीय क्षेत्र (हल्का खैरो, तस्विर केन्द्र) वरपरका हरियो, वनस्पति ढलानहरूमा वन आरक्ष र राष्ट्रिय निकुञ्ज दुवै समावेश छन्। चित्र:Kathmandu City during monsoon.jpg|[[अरनिको राजमार्ग]]ले काठमाडौँलाई [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] र त्यसपछि चिनियाँ सीमासँग जोड्ने गर्छ। चित्र:Evening view of the mountain range from Patan, Lalitpur.jpg|पृष्ठभूमिमा [[गौरीशङ्कर हिमाल]]सँग पूर्वोत्तर काठमाडौँ। </gallery> ===काठमाडौँ प्रशासन=== देशको राजधानीको रूपमा रहेको काठमाडौँमा स्थानीय प्रशासनको आरम्भ तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्रशमशेर राणा]]ले गरेका थिए। 'ए श्रेणी'का राणा तथा शासकवर्गहरू हिड्ने बाटो सफा तथा व्यवस्थित गर्नुपर्ने अभिप्रायले गर्दा उनले वि.सं. १९७६ पुस २ गते सवाल सनद जारी गर्दै खड्ग निशान लगाएर भोटाहिटीमा सफाई अड्डाको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ujK0AAAAIAAJ&newbks=0& |title=नेपालको संवैधानिक इतिहास र राजनीति |last=गौतम |first=राजेश |date=सन् १९९७ |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |language=नेपाली |page=८ |accessdate=2023-03-29}}</ref><ref name="सय वर्ष"/> सफाई अड्डाको प्रशासनिक व्यवस्थापनमा रैती दुनियाँबाट सात जना भलादमी सदस्यहरू र तत्कालीन राणा सरकारका तर्फबाट चेयरम्यान, भाइस चेयरम्यान, इन्जिनियर र म्युनिसिपालिटी हाकिम गरेर ११ जनाको समिति बनाएका थिए।<ref name="सवाल"/> नेपालमा यसलाई नै स्थानीय प्रशासन विकेन्द्रीकरणको पहिलो प्रयास तथा जनताहरूको समेत प्रत्यक्ष पहुँच र नजिकको सरकारी अड्डाको संस्थागत संरचना मान्ने गरिन्छ। प्रारम्भिक समयमा सफाई अड्डाको स्थापना हुँदा यसलाई तल्लो फाँट र माथिल्लो फाँट गरी २ फाँटमा विभाजन गरिएको थियो जसलाई सुधार गर्न, जनताको काम व्यवस्थापन गर्न र अड्डाको कार्य क्षेत्र फराकिलो बनाउन तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर राणा]]ले वि.सं. १९८८ मा सवाल सनद जारी गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://nepalmag.com.np/literature/2014/07/13/7158|title=रोलक्रम परिवर्तन र प्रजातन्त्रको उदय|last=आचार्य|first=सन्तोष|website=नेपाल पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kathmandu.gov.np/cityatglance/index.html|title=नगर परिचय|date=2006-05-01|website=काठमाडौँ महानगरपालिका कार्यालय|language=नेपाली|access-date=2022-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702223544/http://www.kathmandu.gov.np/cityatglance/index.html|archive-date=2007-07-02}}</ref> सफाई अड्डाको रूपमा २८ वर्षसम्म काम गरेपछि वि.सं. २००३ फागुन २ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्म शमशेर राणा]]ले आफ्नै निवासमा मानिसहरू भेला पारी भोटाहिटी सफाइ अड्डालाई 'काठमाडौँ म्युनिसिपालिटी' घोषणा गरेका थिए। [[राणा वंश|राणा शासन]]कै समयमा वि.सं. २००६ चैत २७ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर राणा]]ले नेपालमा नगर पञ्चायत ऐन, २००६ जारी गरेर लागु गरेपछि 'काठमाडौँ म्युनिसिपालिटी' नगर पञ्चायत बन्न पुगेको थियो।<ref name="सवाल" /> देशमा राणा शासनको अन्त्य र [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]]को उदय भएसँगै वि.सं. २०१० जेठ ५ गते नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ जारी भएपछि वि.सं. २०१० भदौ १७<ref name="नगर वर्ष" /> गते १८ वटा वडाहरू सहितको काठमाडौँ नगरपालिका बनेको थियो। वि.सं. २०१७ पुष २२ गते देशमा तत्कालीन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले [[पञ्चायती व्यवस्था]] आरम्भ गरेको २ वर्षपछि वि.सं. २०१९ भदौ ५ गते नगर पञ्चायत ऐन, २०१९ जारी गरिएको थियो जसको फलस्वरूप यो नगरपालिका स्वतः नगर पञ्चायतमा परिणत भएको थियो। पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन नेपाल">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरेपछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले काठमाडौँ स्वतः आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="संविधान">{{cite news|title=श्री ५ महारजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ बक्सेको घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853 |date=वि.सं. २०४७ कात्तिक २३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com.np/books?id=yi5GAQAAIAAJ |title=मेचीदेखि महाकाली |date=सन् १९७५ |publisher=श्री ५ सरकार सूचना मन्त्रालय |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref> राजधानीको रूपमा रहेको यो नगरमा बढ्दो जनसङ्ख्या, शिक्षा, स्वास्थ्य, खेलकूद, सहरीकरण, यातायात, विमानस्थल लगायतका आवश्यक भौतिक पूर्वाधार भएको कारणले तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९ गते काठमाडौँ नगरपालिकालाई स्तरोन्नति गर्दै देशकै पहिलो महानगरपालिकाको रूपमा काठमाडौँ महानगरपालिका घोषणा गरेको थियो।<ref name="महानगर" /> ===काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची<ref name="मेयर इतिहास">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2017/05/13/a-mayoral-history-of-kathmandu|title=A mayoral history of Kathmandu|last=खतिवडा|first=दिपेश|website=काठमाडौँ पोस्ट|language=अङ्ग्रेजी|trans-title=काठमाडौँको मेयर इतिहास|access-date=2022-04-02}}</ref>=== {{मुख्य|काठमाडौँको नगर प्रमुख}} {| class="wikitable sortable" |+ !क्रसं !वर्ष !नाम !पद !राजनीतिक दल !नाम !पद !राजनीतिक दल !टिप्पणी |- |१ |वि.सं. १९७६ |सिंह शमशेर<ref name="मेयर इतिहास" /> |चेयरम्यान | - | - | | - |सफाई अड्डाका चेयरम्यान, चन्द्र शमशेरद्वारा मनोनित |- |२ |वि.सं. २००४- वि.सं. २००७ |गहेन्द्र शमशेर थापा<ref name="मेयर इतिहास" /> |सभापति | - |[[शङ्करदेव पन्त]] |उपसभापति |स्वतन्त्र |सभापति राणा वर्गद्वारा मनोनित गरिएका थिए भने उप सभापति जनताद्वारा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/04/564708|title=यस्तो छ अहिलेसम्म भएका १२ स्थानीय चुनावको इतिहास|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |- |३ |वि.सं. २०१० |[[जनकमान श्रेष्ठ]]<ref name="मेयर">{{Cite web|url=https://nepalkhabar.com/opinion/14372-2019-12-13-11-55-58|title=जो २४ वर्षको उमेरमा काठमाडौँको पहिलो मेयर बने|last=थापा|first=सूर्य|website=नेपालखबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-01}}</ref> |सभापति |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |प्रयागराज सिंह सुवाल |उपसभापति |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |पहिलो जननिर्वाचित नगर प्रमुख र उप-प्रमुख<ref name="जनक2">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/social/195566/|title=रहेनन् काठमाडौँका पहिलो मेयर जनकमान श्रेष्ठ|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-03-31}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="मातृका2">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/politics/87845/|title=मातृकाले बर्खास्त गरेका काठमाडौँका पहिलो मेयर|last=शर्मा|first=शोभा|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-04-01}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |४ |वि.सं. २०१४ |प्रयागराज सिंह सुवाल<ref name="मेयर सूची">{{cite news |last=नेपाल |first=खेमराज |title=नगरपालिका: के छ, के छैन? |url=http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta-Shasan-Municipal-Issue-10_2073.pdf |date=वि.सं. २०७३ आसार |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २० |language=नेपाली |page=१२ |publisher=स्वशासन अध्ययन प्रतिष्ठान |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235456/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta-Shasan-Municipal-Issue-10_2073.pdf |archive-date=2022-04-03 }}</ref> |सभापति |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |कृष्णलाल श्रेष्ठ |उपसभापति |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] | |- | colspan="9" |<center>''वि.सं. २०१७ सालपछि अधिकांश समय वडाध्यक्षहरू र केही समय कायममुकायम प्रधानपञ्च हुनुभएका चन्द्रानन्द नेवाले काम गरेका थिए।<ref name="मेयर सूची"/>''</center> |- |५ |वि.सं. २०२२ |गणेशमान श्रेष्ठ<ref name="मेयर सूची"/> |प्रधानपञ्च | | | | | |- |६ |वि.सं. २०२७ |चन्द्रानन्द नेवा<ref name="मेयर सूची"/><ref name="नेवा">{{Cite web |url=https://www.lalitpurkhabar.com/2022/05/12/66736 |title=रहेनन् काठमाडौँ महानगरका पूर्ववडाध्यक्ष चन्द्रानन्द नेवा |date=2022-05-12 |website=ललितपुर खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103421/https://www.lalitpurkhabar.com/2022/05/12/66736 |archive-date=2022-05-28 }}</ref> |प्रधानपञ्च | | | | |उनी तत्कालिन काठमाडौँ नगरपालिका वडा नं. १२ को वडाअध्यक्षको रूपमा निर्वाचित भएका थिए तर अधिकांश समय उनले कायममुकायम प्रधानपञ्च भएर काम गरेका थिए।<ref name="नेवा"/> |- |७ |वि.सं. २०३३ - वि.सं. २०३८ |बासुदेव ढुङ्गाना<ref name="मेयर सूची"/> |प्रधानपञ्च | | | | | |- |८<center></center> |वि.सं. २०३८ - वि.सं. २०३९ |प्रेमबहादुर शाक्य |प्रधानपञ्च | | | | |वि.सं. २०३८ देखि वि.सं. २०३९ सालसम्म पञ्चायत सुधार आयोगका अध्यक्षको रूपमा प्रधानपञ्च भएर कार्य गरेका थिए।<ref name="मेयर सूची" /> |- |९ |वि.सं. २०३९ - वि.सं. २०४३ |कमल चित्रकार<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|title=३८ वर्षअघि भोटाहिटीमा बनेको नेपालकै पहिलो 'अन्डरग्राउन्ड सब-वे' ठेकेदारको नियन्त्रणमा|website=पहिलो पोस्ट|language=नेपाली|access-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206131510/https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|archive-date=2022-12-06}}</ref> |प्रधानपञ्च | | | | |काठमाडौँ नगर पञ्चायतका प्रधानपञ्च रहेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|title=३८ वर्षअघि भोटाहिटीमा बनेको नेपालकै पहिलो 'अन्डरग्राउन्ड सब-वे' ठेकेदारको नियन्त्रणमा|last=रञ्जित|first=सहयोग|website=पहिलो पोस्ट|language=नेपाली|access-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206131510/https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|archive-date=2022-12-06}}</ref> |- |१० |वि.सं. २०४४ - वि.सं. २०४९ |हरिबोल भट्टराई |प्रधानपञ्च |प्रजातान्त्रिक समूह |शारदाप्रसाद भट्टराई |उप प्रधानपञ्च |प्रजातान्त्रिक समूह |नेपाली काङ्ग्रेस र नेकपा एमाले मिलेर प्रजातान्त्रिक समूह नामक गठबन्धन बनाएर निर्वाचन लडेका थिए। हरिबोलले पञ्चायतको विरोध गरेपछि उनलाई पदबाट निलम्बित गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.janaaastha.com/archives/25163|title=दुःखद् संयोग : मेयरलाई हृदयघात उपमेयरलाई ब्रेन ह्यामरेज,एउटै अस्पतालमा उपचार|website=जन आस्था|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>प्रधानपञ्चको निलम्बनपछि शारदाप्रसादले कायममुकायम भएर काम गरेका थिए। |- |११ |वि.सं. २०४९ - वि.सं. २०५४ |प्रेमलाल सिंह<ref>{{Cite web|url=https://suryakhabar.com/2017/04/11079/|title=यसरी जितेका थिए पिएल सिंह र केशव स्थापितले काठमाडौँ महानगरको चुनाव, अहिले त्यस्तै तयारी नथाले जित्न मुस्किल पर्छ !|website=सूर्य खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |मेयर |नेपाली काङ्ग्रेस |नवीन्द्रराज जोशी<ref>{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/54249/|title=नवीन्द्रराज जोशी जो ३१ वर्षमा काठमाडौँका उपमेयर भए, इमानको राजनीति गरे|last=ढकाल|first=योगेश|website=शिलापत्र |language=नेपाली |access-date=2022-04-02}}</ref> |उप मेयर |नेपाली काङ्ग्रेस |पिएल सिंहको रूपमा चिनिने प्रेमलाल नगर प्रमुख रहेकै समयमा काठमाडौँ नगरपालिकाबाट महानगरपालिकामा स्तरोन्नति भएको थियो। |- |१२ |वि.सं. २०५४ - वि.सं. २०६० |[[केशव स्थापित]]<ref>{{Cite web|url=https://www.makalukhabar.com/2018/11/572580/|title=केशव स्थापित सरकारबाट विस्थापित होलान् ?|date=2018-11-02|website=मकालु खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |विदुर मैनाली |उप मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] | |- |१३ |वि.सं. २०६० |[[राजाराम श्रेष्ठ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/05/579806|title=आधा दर्जन पूर्वसांसद मेयरमा भिड्दै (सूचीसहित)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-03}}</ref> |मेयर |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राप्रपा]] | | | |तत्कालिन शाही सरकारद्वारा गरिएको स्थानीय निर्वाचनमा निर्वाचित भएर मात्र दुई महिना काम गरेका थिए। |- |१४ |वि.सं. २०७४ - वि.सं. २०७९ |[[विद्यासुन्दर शाक्य]]<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/122924-1495942740.html|title=काठमाडौँ महानगरमा एमालेका विद्यासुन्दर शाक्य विजयी|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |हरिप्रभा खड्गी |उप मेयर |नेपाली काङ्ग्रेस |देशमा सङ्घीयता स्थापना भएपछि पहिलो निर्वाचित मेयर<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/122992-1496027280.html|title=विद्यासुन्दर शाक्य : वडाध्यक्षदेखि मेयरसम्म|last=पौडेल|first=सुरेन्द्र|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |- |१५ |वि.सं. २०७९ - वर्तमान |[[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]]<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/after-the-defeat-sirjana-congratulated-balen-204944 |title=पराजित भएपछि सिर्जनाले दिइन् बालेनलाई बधाई |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28}}</ref> |मेयर |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |सुनिता डंगोल |उप मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |काठमाडौँ महानगरपालिकाको निर्वाचानमा नगर प्रमुखको रूपमा विजयी हुने पहिलो स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2022/05/25/324748/ |title=काठमाडौँ महानगर : स्वतन्त्र उम्मेदवार बालेन्द्र साह विजयी, काङ्ग्रेस-एमाले असफल |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28}}</ref> |} === काठमाडौँ समूह === {{see|काठमाडौँ उपत्यका}} काठमाडौँ समूहलाई आधिकारिक रूपमा परिभाषित गरिएको छैन। [[काठमाडौँ उपत्यका]]को सहरी क्षेत्रलाई तीन फरक जिल्लाहरू (प्रदेशभित्रको दोस्रो तहको प्रशासनिक विभाजन) मा विभाजित छ। तुलनात्मक रूपमा थोरै जनसङ्ख्या भएको दक्षिणी भागहरू बाहेक उपत्यकाको क्षेत्र तीन वटै जिल्लाका सबै भागमा धेरै थोरै फैलिएको छ।<ref name="प्रशासन">{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2020/06/14/182376/ |title=काठमाडौँ उपत्यकाको साझा समस्या र स्थानीय तहको नीति तथा कार्यक्रम |last=त्रिपाठी |first=बलराम |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-04}}</ref> [[उपत्यका]]भित्रका तीन वटै जिल्लाहरूमा देशको उच्च जनसङ्ख्या घनत्व छ। यी ३ जिल्लाहरूमा जम्मा २१ स्थानीय तहहरू छन् जस अन्तर्गत २ [[महानगरपालिका]] (काठमाडौँ र [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]]), १६ [[नगरपालिका]] र ३ [[गाउँपालिका]] रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/196480 |title=हरायो उपत्यकालाई ‘मेट्रोसिटी’ बनाउने अवधारणा |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203044829/https://www.lokpath.com/story/196480 |archive-date=2022-12-03 }}</ref> निम्न तथ्याङ्क तालिकाले यी जिल्लाहरूको वर्णन गर्दछ जुन सम्भवतः एक समूह मानिनेछ: {| class="wikitable" style="text-align:right;" !प्रशासनिक जिल्ला !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनसङ्ख्या (२०५८ जनगणना)<ref name="जनसङ्ख्या">{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |title=Nepal: Administrative Division |website=सिटी पोपुलेसन |language=अङ्ग्रेजी |trans-title=नेपाल : प्रशासनिक विभाजन |accessdate=2022-04-04}}</ref> !जनसङ्ख्या (२०६८ जनगणना)<ref name="जनसङ्ख्या"/> !जनसङ्ख्या (२०७८ जनगणना)<ref name="जनसङ्ख्या"/> !जनघनत्व (/वर्ग किमी) |- | style="text-align:left;" |[[काठमाडौँ जिल्ला]] |३९५ |१०,८१,८४५ |१७,४०,९७७ |२०,१७,५३२ |५१०८ |- | style="text-align:left;" |[[ललितपुर जिल्ला]] |३८५ |३,३७,७८५ |४,६६,७८४ |५,४८,४०१ |१४२४ |- | style="text-align:left;" |[[भक्तपुर जिल्ला]] |११९ |२,२५,४६१ |३,०३,०२७ |४,३०,४०८ |३६१७ |- | style="text-align:left;" |'''काठमाडौँ समूह''' |'''८९९''' |'''१६,४५,०९१''' |'''२५,१०,७८८''' |'''२९,९६,३४१''' |'''३३३३''' |} === हावापानी === {{climate chart | काठमाडौँ |2|19|14.4 |5|21|18.7 |8|25|34.2 |12|28|61.0 |16|29|123.6 |19|29|236.3 |20|28|363.4 |20|29|330.8 |19|28|199.8 |13|27|51.2 |8|24|8.3 |4|20|13.2 |float=right |clear=none |units=metric}} नेपालमा पाँच प्रमुख हावापानी क्षेत्र पाइन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाको {{convert|1200|to|2300|m|ft}} सम्मको उचाइमा पर्ने क्षेत्रहरूको हावापानी एकदमै [[समशीतोष्ण हावापानी|समशीतोष्ण]] छ जुन यस क्षेत्रको लागि असामान्य रहेको छ। उपत्यकाको {{convert|2100|and|3300|m|ft}} बीचको उचाइमा पर्ने भागहरूमा शीत शीतोष्ण हावापानीद्वारा पछ्याइएको छ। [[कोपेन हावापानी वर्गीकरण|कोपेन जलवायु वर्गीकरण]] अन्तर्गत, तल्लो उचाइ भएका सहरका भागहरूमा [[आर्द्र उपोष्णकटिबन्धीय हावापानी]] रहेको छ, जबकि उच्च उचाइ भएका सहरका केही भागहरूमा सामान्यतया उपोष्णकटिबन्धीय समुद्री जलवायु रहेको छ। उपत्यकाको हावापानीको प्रतिनिधित्व गर्ने काठमाडौँ उपत्यकामा गर्मीको औसत तापक्रम २८ देखि ३० डिग्री सेल्सियस (८२ देखि ८६ डिग्री फारेनहाइट) सम्म हुन्छ। जाडोयाममा यहाँको औसत तापक्रम {{convert|10.1|C|1}} हुन्छ। सहरमा सामान्यतया दिन न्यानो हुने गर्छ भने रात र बिहानको मौसम चिसो हुन्छ। जाडोको समयमा यहाँको तापक्रम {{convert|1|C|F}} वा कममा झर्ने भएको हुनाले सो मौसममा यहाँको तापक्रम अप्रत्याशित हुने गरेको छ। सन् २०१३ को चिसोयामको आरम्भमा काठमाडौँ तापक्रम {{convert|−4|C|F}}मा झरेको थियो भने सबैभन्दा कम तापक्रम सन् २०१३ जनवरी १० मा {{convert|-9.2|C|F}} तापक्रम रेकर्ड गरिएको थियो। उपत्यकाको वर्षा प्रायः [[मनसुन]]मा आधारित हुन्छ ([[जुन]]देखि [[सेप्टेम्बर]]सम्मको मनसुन महिनाहरूमा केन्द्रित कुल वर्षाको लगभग ६५%), र पूर्वी नेपालदेखि पश्चिम नेपालसम्म पर्याप्त मात्रामा ({{convert|100|to|200|cm|0|abbr=on}}) घट्छ। काठमाडौँ उपत्यकामा करिब १४०० मिलिमिटर (५५.१ इन्च) र काठमाडौँ सहरमा औसत १४०७ मिलिमिटर (५५.४ इन्च) वर्षा रेकर्ड गरिएको छ। यहाँको औसत आर्द्रता ७५% छ। {{Weather box | location = काठमाडौँ | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 24.4 | Feb record high C = 28.3 | Mar record high C = 33.3 | Apr record high C = 35.0 | May record high C = 36.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 32.8 | Aug record high C = 33.3 | Sep record high C = 33.3 | Oct record high C = 33.3 | Nov record high C = 29.4 | Dec record high C = 28.3 |year record high C = 37.2 | Jan high C = 19.1 | Feb high C = 21.4 | Mar high C = 25.3 | Apr high C = 28.2 | May high C = 28.7 | Jun high C = 29.1 | Jul high C = 28.4 | Aug high C = 28.7 | Sep high C = 28.1 | Oct high C = 26.8 | Nov high C = 23.6 | Dec high C = 20.2 |year high C = 25.6 | Jan mean C = 10.8 | Feb mean C = 13.0 | Mar mean C = 16.7 | Apr mean C = 19.9 | May mean C = 22.2 | Jun mean C = 24.1 | Jul mean C = 24.3 | Aug mean C = 24.3 | Sep mean C = 23.3 | Oct mean C = 20.1 | Nov mean C = 15.7 | Dec mean C = 12.0 |year mean C = | Jan low C = 2.4 | Feb low C = 4.5 | Mar low C = 8.2 | Apr low C = 11.7 | May low C = 15.7 | Jun low C = 19.1 | Jul low C = 20.2 | Aug low C = 20.0 | Sep low C = 18.5 | Oct low C = 13.4 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 3.7 |year low C = 12.1 | Jan record low C = -9.2 | Feb record low C = -1.1 | Mar record low C = 1.7 | Apr record low C = 4.4 | May record low C = 9.4 | Jun record low C = 13.9 | Jul record low C = 16.1 | Aug record low C = 16.1 | Sep record low C = 13.3 | Oct record low C = 5.6 | Nov record low C = 0.6 | Dec record low C = -1.7 |year record low C = -9.2 |precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 14.4 | Feb precipitation mm = 18.7 | Mar precipitation mm = 34.2 | Apr precipitation mm = 61.0 | May precipitation mm = 123.6 | Jun precipitation mm = 236.3 | Jul precipitation mm = 363.4 | Aug precipitation mm = 330.8 | Sep precipitation mm = 199.8 | Oct precipitation mm = 51.2 | Nov precipitation mm = 8.3 | Dec precipitation mm = 13.2 |year precipitation mm = 1454.9 | Jan precipitation days = 2 | Feb precipitation days = 3 | Mar precipitation days = 4 | Apr precipitation days = 6 | May precipitation days = 12 | Jun precipitation days = 17 | Jul precipitation days = 23 | Aug precipitation days = 22 | Sep precipitation days = 15 | Oct precipitation days = 4 | Nov precipitation days = 1 | Dec precipitation days = 1 |year precipitation days = 110 | Jan humidity = 79 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 61 | Apr humidity = 53 | May humidity = 57 | Jun humidity = 73 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 83 | Sep humidity = 82 | Oct humidity = 79 | Nov humidity = 85 | Dec humidity = 80 |year humidity = 74 | Jan sun = 223 | Feb sun = 254 | Mar sun = 260 | Apr sun = 231 | May sun = 229 | Jun sun = 186 | Jul sun = 136 | Aug sun = 159 | Sep sun = 132 | Oct sun = 252 | Nov sun = 244 | Dec sun = 250 |year sun = 2556 | source 1 = जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल<ref name= DHM>{{cite web |url = http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/657898146NORMAL%20FILE.pdf |title = सन् १९८१ देखि सन् २०१० सम्मको तापक्रम |access-date = 14 October 2012 |publisher = जल तथा मौसम विज्ञान विभाग (नेपाल) |archive-url = https://web.archive.org/web/20130511135805/http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/657898146NORMAL%20FILE.pdf |archive-date = 11 May 2013}}</ref>}} === वायु गुणस्तर === काठमाडौँ उपत्यकामा [[वायु प्रदूषण|वायु प्रदुषण]] एउटा प्रमुख समस्या हो जसकारण यो सहरलाई 'धुलोको सहर'<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/new-news/44215/|title=‘काठमाडौँ सहर, धुलोले उडायो रहर’|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202073815/https://www.setopati.com/new-news/44215/|archive-date=2022-12-02}}</ref>, 'धुलोमाडौँ'<ref>{{Cite web|url=https://www.karobardaily.com/news/5787|title=धुलोधुवाँ पीडित काठमाडौँ|website=कारोबार दैनिक|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abcnepal.tv/posts/34157|title=धुलोमाडौं काठमाडौँ : श्वास फेर्नै गाह्रो (भिडियोसहित)|date=2018-04-25|website=एसबिसी न्युज नेपाल|language=नेपाली|access-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127092504/https://www.abcnepal.tv/posts/34157|archive-date=2022-11-27}}</ref> भन्ने उपनाम दिइएको छ। वि.सं. २०७८ को चैत महिनामा काठमाडौँ सहरको वायु प्रदूषण [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]को वायु प्रदूषणको मापदण्डभन्दा १० गुणा बढी देखिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/83083/2022-03-24|title=काठमाडौँको वायु प्रदूषण डब्लुएचओको मापदण्डभन्दा १० गुणा बढी|last=बम|first=यम|website=नयाँ पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> युरोपेली संस्था आइक्युएअरले सन् २०२१ मा प्रकाशित गरेको ‘विश्वको वायुको गुणस्तरसम्बन्धी प्रतिवेदन, २०२१’ अनुसार विश्वको प्रदूषित राजधानीहरूको सूचीमा काठमाडौँ छैटौँ स्थानमा रहेको थियो ।<ref>{{Cite web|url=https://kharibot.com/news-details/92546/2021-11-20|title=काठमाडौँ विश्वकै आठौँ प्रदूषित शहर|website=खरिबोट|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/121835|title=कसरी संसारकै उच्च वायुप्रदूषित शहर बन्यो काठमाडौँ ?|last=कुमार|first=रमेश|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> सन् २०१७ देखि काठमाडौँको वायु गुणस्तर मापन गर्न [[नेपाल सरकार]]को वातावरण विभाग र काठमाडौँस्थित [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को राजदूतावासले वास्तविक समयको वायु गुणस्तर तथ्याङ्क अनुगमन र सार्वजनिक रूपमा साझा गर्दै आएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/nepali/news-51734845|title=वायु प्रदूषण धूमपानभन्दा खतरनाक|date=2020-03-04|website=बिबिसी नेपाली सेवा|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> नेपालमा वायु प्रदूषणका कारण हुने कुल अकाल मृत्युमध्ये झण्डै एक चौथाइ काठमाडौँमा हुने गरेको एक प्रतिवेदनले जनाएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://gorkhapatraonline.com/opinion/2022-03-26-60693|title=वायु प्रदूषणको पेचिलो मुद्दा|last=पौड्याल|first=डा. रामहरी|website=गोरखापत्र|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> ==सरकारी र सार्वजनिक सेवाहरू== ===नागरिक प्रशासन=== काठमाडौँको प्रशासन व्यवस्थापनको लागि काठमाडौँ महानगरपालिका कार्यालय (केएमसी) प्रमुख जिम्मेवार स्वायत्त संस्था हो। नेपालका शासक वर्गद्वारा उपयोग गरिने सडकलाई सफा राख्न तथा जनताको समेत पहुँच हुने अभिप्रायले काठमाडौँको भोटाहिटीमा वि.सं. १९७६ पुस २ गते सफाई अड्डा स्थापना गरिएको थियो।<ref name="सय वर्ष"/><ref name="प्रोफाइल">{{cite web |title=स्वायत्त शासन |url=https://nepalindata.com/media/resources/bulk_file/Ktm-Profile-2075.pdf |date=वि.सं. २०७५ बैशाख |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २४ |language=नेपाली |page=५ |publisher=नेपाल सरकार, योजना आयोग |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408075035/https://nepalindata.com/media/resources/bulk_file/Ktm-Profile-2075.pdf |archive-date=2022-04-08 }}</ref> विभिन्न कालखण्डमा म्युनिसपालिटी, नगरपालिका, नगरपञ्चायत, पुनः नगरपालिका र अन्त्यमा वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९ गते काठमाडौँ महानगरपालिकाको रूपमा स्तरोन्नति गरिएको यो कार्यालयले काठमाडौँको प्रशासनिक व्यवस्थापन गर्दै आएको छ।<ref name="प्रोफाइल"/> काठमाडौँ महानगरपालिकालाई केन्द्रीय क्षेत्र, पूर्व क्षेत्र, उत्तरी क्षेत्र, नगर क्षेत्र र पश्चिम क्षेत्र गरी पाँच भागमा विभाजन गरिएको छ। नागरिक प्रशासनको लागि यो सहरलाई ३२ वटा प्रशासनिक वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ।<ref>{{Cite web |title=९० प्रतिशत निर्वाचन क्षेत्र जनसङ्ख्याको आधारमा निर्धारण |url=https://www.setopati.com/politics/80274/ |access-date=2022-04-07 |website=सेतोपाटी |language=नेपाली }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नगर कार्यपालिकाको समितिमा रहेका १७७ निर्वाचित प्रतिनिधि र २० मनोनित सदस्यहरूले काठमाडौँ महानगरपालिकाको व्यवस्थापन गर्ने कार्य गर्दछ।<ref>{{Cite web |url=https://kathmandu.gov.np/official-type/elected-official/ |title= जनप्रतिनिधि विवरण |website=काठमाडौँ महानगरपालिका, नगर कार्यपालिकाको कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-04-07}}</ref> यसले वार्षिक बजेटको समीक्षा, प्रक्रिया र अनुमोदन गर्न र प्रमुख नीतिगत निर्णयहरू गर्न द्विवार्षिक बैठकहरू गर्छ। काठमाडौँ महानगरपालिका नगर कार्यपालिकाद्वारा तयार पारिएको ३२ वडाको वडा प्रोफाइलमा प्रत्येक वडाको [[जनसङ्ख्या]], घरको संरचना र अवस्था, सडकको प्रकार, [[शिक्षा|शैक्षिक]], [[स्वास्थ्य]] तथा वित्तीय संस्था, [[मनोरञ्जन|मनोरञ्जन सुविधा]], पार्किङ, सुरक्षा प्रावधानहरू, आदि रहेको छ। यसमा [[संस्कृति|सांस्कृतिक सम्पदा]], [[चाडपर्व]], ऐतिहासिक स्थलहरू र स्थानीय बासिन्दाहरू बारे जानकारीमूलक तथ्याङ्कहरू सहित सम्पन्न, चालु र योजनाबद्ध विकास परियोजनाहरूको सूची समावेश छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2019/06/01/121311/ |title=स्थानीय कार्यपालिका |last=खतिवडा |first=केदार |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-07}}</ref> क्षेत्रफलको आधारमा काठमाडौँ महानगरपालिकाको सबैभन्दा ठुलो वडा वडा नं. १६ हो जसको क्षेत्रफल ४३७.४ हेक्टर रहेको छ भने सबैभन्दा सानो वडा वडा नं. २६ हो जसको क्षेत्रफल ४ हेक्टर रहेको छ। काठमाडौँ नगर काठमाडौँ जिल्लाको [[मुख्यालय|सदरमुकाम]] हो। [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बूढानीलकण्ठ]], [[चन्द्रागिरी नगरपालिका|चन्द्रागिरी]], [[दक्षिणकाली नगरपालिका|दक्षिणकाली]], [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]], [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]], [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]], [[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]], [[शङ्खरापुर नगरपालिका|शङ्खरापुर]], [[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]] र [[टोखा नगरपालिका|टोखा]] गरी १० वटा नगरपालिकासँगै काठमाडौँ सहरले यो जिल्ला बनाएको छ। ===कानून र व्यवस्था=== यो सहरको प्रमुख कानून प्रवर्तन निकाय महानगरीय प्रहरी कार्यालय हो।<ref>{{Cite web |url=https://metro.nepalpolice.gov.np/about-us/introduction/ |title=परिचय |website=महानगरीय प्रहरी कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523091301/https://metro.nepalpolice.gov.np/about-us/introduction/ |archive-date=2022-05-23 }}</ref> यो निकाय प्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षकको नेतृत्वमा रहेको हुन्छ। महानगरीय प्रहरी [[नेपाल प्रहरी]]को एउटा महाशाखा हो र यसको प्रशासनिक नियन्त्रण नेपाल सरकारको [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्रालय]]मा रहेको छ। === अग्नि नियन्त्रण सेवा === वि.सं. १९९४ सालको भदौ महिनामा सातौँ [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|राणा प्रधानमन्त्री]] [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]ले काठमाडौँको न्यु रोडमा पहिलो वारुण यन्त्र कार्यलय खोलेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2018/12/730894|title=जुद्ध समशेरकालीन दमकल भवन भत्काउने तयारी|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> वि.सं. १९९० सालमा नेपालमा गएको महाभूकम्पका कारण दरबारमा ठुलो आगलागि भएको थियो जसलाई नियन्त्रण गर्न सो समयमा निकै कठिनाई भएको थियो।<ref name="दमकल">{{Cite web|url=https://www.nepalkhoj.com/2020/11/04/50935/|title=जलन व्यवस्थापनमा वारुणयन्त्रको भूमिका : एक सङ्क्षिप्त विवेचना|last=सुवाल|first=पुण्यश्वरी|website=नेपाल खोज|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> आगलागिका कारण दरबारका विभिन्न भौतिक संरचनाहरू नष्ट भएको घटनाबाट प्रभावित तत्कालीन प्रधानमन्त्री राणा [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]] भ्रमणमा जाँदा त्यहाँको [[दमकल]] सेवालाई अध्ययन गरेर त्यहाँबाट दमकल ल्याउन पहल गरेका थिए। पहल अनुरूप बेलायत सरकारले 'मोरिस' कम्पनीको दमकल सहयोगस्वरूप उपलब्ध गराएको थियो। देशमा यातायातको साधन सीमित र राजधानीसँग सडक सञ्जाल नभएको कारणले मानिसहरूद्वारा भीमफेदी भएर दमकल (पानी तान्ने पम्प जडित यन्त्र) ल्याइएको थियो।<ref name="दमकल" /> नेपालमा सर्वसाधारणको लागि टेलिफोन सेवा नभएको कारणले गर्दा सहरमा आगलागि भएको हेर्न फलामको अग्लो टावर बनाइएको थियो। काठमाडौँमा वारुण यन्त्र कार्यालय स्थापना भएको सात वर्षपछि वि.सं. २००१ सालमा छिमेकी सहर [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]मा समेत दमकल सेवा विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2015-02-11/403601.html|title=दमकल छ, काम लाग्ने छैन|last=श्रेष्ठ|first=लीला|website=कान्तिपुर समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528120520/https://ekantipur.com/ampnews/2015-02-11/403601.html|archive-date=2022-05-28}}</ref> वि.सं. २०२२ सालमा काठमाडौँ केन्द्रीय विमानस्थलमा अग्नि नियन्त्रक सेवा स्थापना भएको थियो। वि.सं. २०३० सालसम्म उपत्यकामा मात्रै केन्द्रित रहेको दमकल सेवा वि.सं. २०३१ सालमा जर्मनी सरकारबाट सात वटा 'म्यागिरस डज' दमकल प्राप्त भएपछि उपत्यकाबाहिरका नेपालका औद्योगिक सहरमा समेत दमकल सेवा विस्तार भएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/104244-1468902120.html|title=वारुणयन्त्रको दारुण कथा|last=भट्टराई|first=किशोरकुमार|website=नागरिक समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref>काठमाडौँ महानगरमा सानो र ठुलो गरी जम्मा ६ थान दमकल रहेका छन् भने आठ वटा फायर वाइक रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.safalkhabar.com/news/84420|title=काठमाडौँ महानगरमा अब २० तला सम्म आगो निभाउने ‘बारुण यन्त्र’|website=सफल खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/51486/2020-09-19|title=७७ वर्षे इतिहास बोकेको जुद्ध बारुण यन्त्र अलपत्र|website=नयाँ पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2016/01/373321|title=उपत्यकामा दमकल स्टेसन थप गरी दश बनाइने|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> === बिजुली र पानी आपूर्ति === काठमाडौँ महानगरपालिकाभित्र [[नेपाल विद्युत प्राधिकरण]]द्वारा बिजली सेवा नियमन र वितरण गरिन्छ। यसै प्रकार खानेपानी र सरसफाई सुविधा [[काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड]]ले उपलब्ध गराएको छ। काठमाडौँमा पिउने, नुहाउने, खाना पकाउने, धुने र सिँचाइ जस्ता घरायसी प्रयोजनका लागि पानीको चरम अभाव छ।<ref>{{Cite web|url=https://ekagaj.com/article/society/6614/?v=1|title=काठमाडौँमा दैनिक ४३ करोड लिटर खानेपानीको माग|website=इ कागज|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पानीसँग सम्बन्धित सबै प्रयोजनका लागि मानिसले बोतलबन्द मिनरल वाटर, ट्याङ्की ट्रकको पानी र प्राचीन [[ढुङ्गे धारा]]को पानी प्रयोग गर्दै आएका छन्। नेपालको राष्ट्रिय गौरव तथा बहुचर्चित [[मेलम्ची खानेपानी आयोजना]]<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/122672|title=को थिए मेलम्ची खानेपानी आयोजनाका परिकल्पनाकार ?|last=कुमार|first=रमेश|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref>को आंशिक काम सम्पन्न गरेर वि.सं. २०७७ साल चैत २५ गतेदेखि सहरमा पानी वितरण थालिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/business/2021/03/29/16169827936181117.html|title=धारामा आयो मेलम्ची|last=दीपेन्द्र विष्ट|first=नुमा थाम्सुहाङ,|website=कान्तिपुर समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rajdhanidaily.com/id/36099/|title=मेलम्चीको पानी आज काठमाडौमा|last=राउत|first=कुमार|date=2021-03-06|website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> पानी वितरण सुरु गरेको दुई महिना नबित्दै वि.सं. २०७८ असार १ गते मेलम्ची खोलामा आएको बाढीले खानेपानीको लाइनलाई प्रभावित गरेपछि यसको सेवा ठप्प रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://farakdhar.com/story/56423/|title=मेलम्चीको पानी, अब कहिले खानी ?|last=अवस्थी|first=मनीषा|website=फरकधार|language=नेपाली|access-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712062112/https://farakdhar.com/story/56423/|archive-date=2021-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nepalpress.com/2021/06/23/70033/|title=मेलम्ची खानेपानी आयोजनामा एक अर्बको क्षति, वैकल्पिक माध्यमबाट पानी ल्याउने तयारी|website=नेपाल प्रेस|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> === फोहोर व्यवस्थापन === काठमाडौँ महानगरपालिकाको फोहोर व्यवस्थापन महानगरपालिका कार्यालय अन्तर्गतको सरसफाई शाखाले गर्दै आएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.khabarhub.com/2021/30/301610/|title=फोहोर फालेर महानगरको कार्यालय अगाडि प्रदर्शन, प्रधानमन्त्री र मेयरबीच छलफल|website=खबरहब|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> महनगरपालिकाबाट दैनिक ४ सय ५० टन फोहोर उत्पादन हुने गरेको छ। महानगरको घर, पसल, व्यवसाय, उद्योग तथा कार्यालय लगायतका स्थानहरूबाट उत्सर्जित हुने फोहोर वि.सं. २०६२ सालदेखि [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[ककनी गाउँपालिका]]को वडा नं. २ मा रहेको [[सिसडोल ल्यान्डफिल|सिसडोल ल्यान्डफिल साइट]]मा व्यवस्थापन गरिँदै आएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/82010-1439673015.html|title=महानगरको फोहर व्यवस्थापनमा कर्मचारी र निजी ठेकेदारको लुट|last=न्यौपाने|first=ज्ञान|website=नागरिक समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> ==जनसाङ्ख्यिकी== {{Historical populations |type = US |align = center |cols = 2 |source = [https://docs.censusnepal.cbs.gov.np/Documents/12a7daec-ca34-417b-ab81-d7a9f6f89a36.pdf सोधपत्र] |वि.सं.१९७८ |१,०८,८०५ |वि.सं.१९९८ |६८,५९४ |वि.सं.२००८ |१०६,५७९ |वि.सं.२०१८ |१२१,०१९ |वि.सं.२०२८ |१५०,४०२ |वि.सं.२०३८ |२३,५१६० |वि.सं.२०४८ |४२१,२५८ |वि.सं.२०५८ |६७१,८४६ |वि.सं.२०६८ |९७५,४५३ |वि.सं.२०७८ |८६५,९०६ |footnote=थप स्रोत: [https://www.internationalscholarsjournals.com/articles/ethniccaste-diversification-in-kathmandu-metropolitan-changing-social-landscape-of-a-capital-city.pdf तथ्य],<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=Vnk6AAAAIAAJ&newbks=0&hl=en |title=भारतको जनसाङ्ख्यिकी |date=सन् १९७४ |page=२३९ |publisher=हिन्दुस्तान पब्लिशिङ कर्पोरेशन |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2023-03-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=OLlBAAAAYAAJ&newbks=0 |title=एसियाली प्रोफाइल |date=सन् १९७५ |page=१९१ |publisher=एसियाली अनुसन्धान सेवा |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2023-03-29}}</ref> }} काठमाडौँको विश्वव्यापी सहरी चरित्रले यसलाई नेपालको सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको सहर बनाएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/171669-1550803860.html|title=महानगरको जनघनत्व थेग्नै नसकिने|last=लम्साल|first=हिमाल|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}}</ref> नेपालमा भएको [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणना]] अनुसार काठमाडौँको जनसङ्ख्या ९,७५,४५३ रहेको छ।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> [[नेपालको दसौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०५८|वि.सं. २०५८ को जनगणना]]को सन्दर्भमा यो सहरको वार्षिक जनसङ्ख्या बृद्धि दर ६.१२% रहेको थियो। काठमाडौँमा बसोबास गर्ने कुल जनसङ्ख्याको ७०% मानिसहरू १५ देखि ५९ वर्षका छन्।<ref name="महानगर जनसङ्ख्या">{{cite web |last=नरेन्द्रराज खनाल |first=गोपीकृष्ण वश्याल |title=Process and Characteristics of Urbanization in Nepal |trans-title=नेपालमा सहरीकरणको प्रक्रिया र विशेषताहरू |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_28_02_03.pdf |date=सन् २००१ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २८ |language=अङ्ग्रेजी |page=७-८ |publisher=त्रिभुवन विश्वविद्यालय अनुसन्धान पत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921141325/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_28_02_03.pdf |archive-date=2022-09-21 }}</ref> एक दशकमा काठमाडौँको जनसङ्ख्या [[नेपालको नवौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०४८|वि.सं. २०४८]] मा ४,२७,०४५ बाट बढेर वि.सं. २०५८ मा ६,७१,८४६ पुगेको थियो।<ref name="महानगर जनसङ्ख्या"/> काठमाडौँको वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या ९,७५,४५३ रहेको थियो भने [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को प्रारम्भिक जनगणना]] प्रतिवेदन अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या ११.२३% घटेर ८,६५,९०६ पुगेको छ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-26 |title=११.२३ प्रतिशतले घट्यो काठमाडौँ महानगरको जनसङ्ख्या |url=https://www.lalitpurkhabar.com/2022/01/26/55842 |access-date=2022-04-10 |website=ललितपुर खबर |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126083944/https://www.lalitpurkhabar.com/2022/01/26/55842 |archive-date=2022-11-26 }}</ref> ===जातीय समूह=== {{Bar chart | title = काठमाडौँ महानगरमा बसोबास गर्ने जातिगत विवरण<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalarchives.com/popbycaste-piechart-kathmandu-kathmandu-2011/ |title=Caste-Based Population Pie Chart of Kathmandu Metropolitan City |trans-title=काठमाडौँ महानगरपालिकाको जातीय आधारमा जनसङ्ख्या तालिका |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419021433/https://www.nepalarchives.com/popbycaste-piechart-kathmandu-kathmandu-2011/ |archive-date=2022-04-19 }}</ref><br/><small>वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणनाको आधारमा</small> | float = center | label_type = जाति | data_type = जनसङ्ख्या | bar_width = 25 | width_units = em | data_max = 250000 | label1 = [[नेवार जाति|नेवार]] | data1 = 2,41,131 | label2 = [[ब्राह्मण|ब्राह्मण (पहाड)]] | data2 = 2,38,590 | label3 = [[क्षेत्री]] | data3 = 1,75,889 | label4 = [[तामाङ जाति|तामाङ]] | data4 = 76,066 | label5 = [[मगर जाति|मगर]] | data5 = 36,761 | label6 = [[गुरुङ जाति|गुरुङ]] | data6 = 25,780 | label7 = [[राई जाति]] | data7 = 20,648 | label8 = [[मुसलमान]] | data8 = 17,706 | label9 = [[मारवाडी जाति|मारवाडी]] | data9 = 12,823 | label10 = [[थारू जाति|थारु जाति]] | data10 = 11,903 | label11 = [[शेर्पा जाति]] | data11 = 11,776 | label12 = [[ठकुरी]] | data12 = 11,260 | label13 = अन्य | data13 = 95,120 }} काठमाडौँको सबैभन्दा ठुलो जातीय समूह उपत्यकाको मूल निवासी [[नेवार जाति|नेवार]]हरू हुन्,<ref>{{Cite web|url=https://www.blastkhabar.com/news/2017/03/28/37352.html|title=नेवार जाति र वर्तमान अवस्था|website=ब्लाष्ट खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}}</ref> जसको विभिन्न जात समूहहरूको संयुक्त जनसङ्ख्या २५% रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.janakhabar.com/2021/07/05/73190/|title=नेपालमा वर्ण र जात व्यवस्थाको सुरुवात|last=लुवार|first=दयाराम|date=2021-07-05|website=जनखबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206032812/https://www.janakhabar.com/2021/07/05/73190/|archive-date=2022-12-06}}</ref> जनसङ्ख्याको हिसाबले काठमाडौँ महानगरपालिकामा [[ब्राह्मण|बाहुन]]हरू लगभग २४% छन् भने [[क्षेत्री]]हरूको जनसङ्ख्या १८% रहेको छ। काठमाडौँका अन्य जाति समूहहरूमा [[तामाङ जाति|तामाङ]] (८%), [[मगर जाति|मगर]] (४%), [[गुरुङ जाति|गुरुङ]] (३%), [[राई जाति|राई]] (२%) र [[लिम्बू जाति|लिम्बू]] (१%) सहित जनजातिहरू समावेश छन्। पहाडी क्षेत्रका विभिन्न जातीय समूह र [[तराई]] क्षेत्रका रैथाने जातीय समूहहरूले काठमाडौँ सहरको जनसङ्ख्या अनुपातको पर्याप्त मात्रामा प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। यस नगरमा लगभग १२,००० [[मारवाडी जाति|मारवाडी]]हरू छन् जुन मुख्य रूपमा व्यापारीहरू हुन्। वि.सं. २०६८ को तथ्याङ्क अनुसार काठमाडौँ सहरमा सबैभन्दा प्रमुख धर्म [[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]] रहेको छ जसको जनसङ्ख्या ८१.३% रहेको छ। यसै प्रकार [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] ९%, [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] ४.४% र अन्य जातजाति ५.२% रहेका छन्।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> ===भाषा=== [[शाह वंश]]को शासनकालमा हिन्दु संस्कृतिप्रतिको कडा पूर्वाग्रहका कारण काठमाडौँको भाषिक पार्श्वचित्रमा ठुलो परिवर्तन आएको थियो।<ref name="महानगर शिक्षा">{{cite web |last=दाहाल |first=कमला |title=नेपालमा शिक्षा |url=https://www.nepjol.info/index.php/TUJ/article/download/2797/2481 |date=सन् २००९ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २८ |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल जोल}}</ref> यस शासन कालमा शासकहरूले [[संस्कृत|संस्कृत भाषा]]लाई प्राथमिकता दिनुका साथै नेपालको तराई भेगमा संस्कृत भाषा सिक्न र प्रोत्साहित गर्नका निमित्त संस्कृत केन्द्रहरू स्थापित गरिएको थियो।<ref name="महानगर शिक्षा"/> संस्कृत विद्यालयहरू विशेष रूपमा काठमाडौँ र तराई क्षेत्रमा परम्परागत हिन्दु संस्कृति र नेपालबाट उत्पन्न प्रथाहरूलाई जोगाउनको लागि स्थापना गरिएको थियो। वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यो सहरको कुल जनसङ्ख्याको ६१.२६% [[नेपाली भाषा]], १९.००% [[नेवारी भाषा|नेवार भाषा]], ५.५५% [[तामाङ भाषा]], २.८२% [[मैथिली भाषा]], १.८१% [[हिन्दी भाषा]], १.६०% [[भोजपुरी भाषा]], १.२३% [[गुरुङ भाषा]], १.१६% [[मगर भाषा]] र १.४०% ले आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्ने गर्छन्। [[अङ्ग्रेजी भाषा]] बोल्ने र बुझ्ने मानिसहरूको सङ्ख्या समेत उल्लेखनीय रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/blog/256018/|title=नेपाली राम्रोसँग बोल्न आउँदैन, अङ्ग्रेजी जानेमा उत्कृष्ट!|last=पराजुली|first=कृष्णप्रसाद|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_03.pdf |title=नेपाल+तिब्बत सम्बन्ध:ऐतिहासिक सिंहावलोकन |last=जोशी |first=इन्दिरा |website=प्राचीन नेपाल |language=नेपाली |page=१-६ |type=pdf |accessdate=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415034346/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_03.pdf |archive-date=2022-04-15 }}</ref> ==वास्तुकला र सहर दृश्य== {{Main|काठमाडौँको वास्तुकला}} {{Kathmandu valley World Heritage Site (WHS) Monuments}} [[भारत]] र [[तिब्बत]] बीचको प्राचीन व्यापारिक मार्ग काठमाडौँलाई काटेर गएको थियो जसले गर्दा अन्य संस्कृतिका कलात्मक र वास्तुकलाको परम्परालाई स्थानीय कला र वास्तुकलासँग मिलाउन सक्षम बनाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/116385 |title=प्राचीन खशमार्ग नै हो आजको रेशममार्ग (सिल्क रोड) |last=न्यौपाने |first=गोविन्द |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/135290-1514172360.html |title=रेशमी मार्ग र हामी |last=सुवेदी |first=डा. देवीप्रसाद |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ सहरका स्मारकहरू कैयौँ शताब्दीदेखि हिन्दु र बौद्ध धार्मिक अभ्यासहरूद्वारा प्रभावित छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/131502-1509075120.html |title=यसरी बन्छ काठमाडौँ |last=बम |first=पुकार |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ उपत्यकाभित्र रहेका वास्तुकलाहरू जसमा प्राचीन स्मारक र भवनहरू रहेका छन्।<ref name="युनेस्को">{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news/2016/11/161102_heritage_sites_concerns |title=सम्पदाबारे युनेस्कोको चिन्ता |last=फुयाल |first=सुरेन्द्र |date=2016-11-02 |website=बिबिसी नेपाली सेवा |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> यी वास्तुकलाहरूलाई सात समूहमा वर्गीकरण गरिएको छ। यस समूहभित्र सांस्कृतिक सम्पदा र भवनहरू रहेका छन्। सन् २००६ मा [[युनेस्को]]ले स्मारकहरूको यी सात समूहहरूलाई विश्व सम्पदा क्षेत्रभित्र स्थान दिएको थियो। सात स्मारक क्षेत्रहरूले {{convert|189|ha|acre}} क्षेत्रफल ओगटेको छ भने मध्यवर्ती क्षेत्रसमेत जोडेर यसले कुल {{convert|2394|ha|acre}} क्षेत्रफल ओगटेको छ। सन् १९७९ मा मूल रूपमा सूचीकृत गरिएका सात स्मारक क्षेत्रहरू भित्र [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका]], [[पाटन दरबार क्षेत्र|पाटन]] र [[भक्तपुर दरबार क्षेत्र|भक्तपुरका दरबार क्षेत्रहरू]], [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ]] र [[चाँगुनारायण मन्दिर|चाँगुनारायणका हिन्दु मन्दिरहरू]], [[स्वयम्भूनाथ]] र [[बौद्धनाथ|बौद्धनाथका बौद्ध स्तूपहरू]] रहेका छन्।<ref name="युनेस्को"/><ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2019/26/43090/ |title=काठमाडौँ उपत्यका युनेस्कोको खतराको सूचीमा पर्नसक्ने |website=खबरहब |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekagaj.com/article/society/6235/?v=1 |title=विश्व सम्पदा : राजनीति 'इन', सूचीबाट 'आउट' |last=साखकर्मी |first=सुनीता |website=ई कागज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406052324/https://ekagaj.com/article/society/6235/?v=1 |archive-date=2023-04-06 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/mainnews/2021-12-21-53439 |title=सम्भावित विश्व सम्पदा स्थलको अध्ययन सुस्त |last=श्रेष्ठ |first=दीपक |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> === दरबार क्षेत्रहरू === {{Main|वसन्तपुर दरबार क्षेत्र|हनुमान ढोका}} दरबार क्षेत्रको शाब्दिक अर्थ 'दरबारहरूको स्थान' हुने गर्छ। काठमाडौँ उपत्यकामा तीन र [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]]मा एउटा असुरक्षित दरबार क्षेत्रहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2021/07/01/244531/ |title=पुनर्निर्माणपछि जीवन्तता पाउँदै भक्तपुर दरबार स्क्वायर(भिडियोसहित) |last=उपाध्याय |first=एस. राज |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ दरबार क्षेत्र जसलाई वसन्तपुर दरबार क्षेत्र पनि भनिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2019/08/73994/ |title=के वसन्तपुर घुम्नका लागि योग्य छैन ? |last=कार्की |first=सविना |website=खबर हब |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> यो पुरानो सहरमा अवस्थित छ र यसमा चार राज्यहरू ([[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]], ललितपुर, भक्तपुर र कीर्तिपुर) को प्रतिनिधित्व गर्ने सम्पदा भवनहरू छन् जसमा सबैभन्दा प्रारम्भिक [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि वंश]]को हो। यस परिसरमा ५० वटा मन्दिरहरू छन् र दरबार क्षेत्र दुई चतुर्भुजमा विभाजित छ।<ref name="दरबार क्षेत्र">{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/mustread/2022-01-05-54648 |title=वसन्तपुर क्षेत्रका ३० वटा सम्पदाको पुनर्निर्माण सम्पन्न |last=पाण्डेय |first=विष्णु |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> बाहिरी चतुर्भुजमा [[काष्ठमण्डप]], [[कुमारीघर|कुमारी घर]] र शिव-पार्वती मन्दिर छ भने भित्री चतुर्भुजमा [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]] छ। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|वि.सं. २०७२ को भूकम्प]]मा दरबार क्षेत्रहरू नराम्ररी क्षतिग्रस्त भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/contemporary/2015/05/04/8356 |title=सिद्धिए सम्पदा |last=सापकोटा |first=जनकराज |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/social/168010/ |title=वसन्तपुर दरबारको सेतो भित्तामा इतिहासको एनिमेसन |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> हनुमानढोका [[मल्ल वंश|मल्ल राजा]] र [[शाह वंश]]को राजदरबार भएको संरचनाको एक जटिल संरचना हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.ghamchhaya.com/?p=696 |title=मल्लकाल देखि बन्द चोकहरू; अब खुल्दै छन् |last=आचार्य |first=रूपेश |date=2020-01-01 |website=घामछाया |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129065154/https://www.ghamchhaya.com/?p=696 |archive-date=2020-11-29 }}</ref> यो पाँच एकड अर्थात् ४४ रोपनीमा फैलिएको छ।<ref name="दरबार क्षेत्र"/> दस प्राङ्गण भएको सबैभन्दा पुरानो भाग पूर्व पट्टी रहेको छ, जुन १६औँ शताब्दीको मध्यतिर निर्माण गरिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2021/06/30/244294/ |title=वसन्तपुर दरबार स्क्वायर : मौलिक स्वरूप र शैलीमै पुनर्निर्माण हुँदै[भिडियो रिपोर्ट] |last=उपाध्याय |first=एस. राज |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/34148/2020-01-21 |title=विश्व सम्पदा सूचीका ६४ सम्पदा अझै पुनर्निर्माण भएनन् |last=शान्ति तामाङ |first=प्रकाश धौलाकोटी |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १७औँ शताब्दीमा मल्ल वंशका राजा [[प्रताप मल्ल]]ले अनेक मन्दिरहरू सहित यसको विस्तार गरेका थिए। सन् १८८६ मा [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]]मा सर्नुभन्दा पहिले राजपरिवारका सदस्यहरू यसै दरबारमा बस्ने गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/15365 |title=त्यो नारायणहिटी राजदरबार, त्यो मालश्री र मङ्गलधुन |last=खरेल |first=शेखर |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ सहरको मध्यभागमा रहेको दरबार क्षेत्रको छेउमा कुमारी घर रहेको छ जहाँ धेरै कुमारीहरूबाट छानिएका शाही [[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]]हरू बस्छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://ratopati.com/story/171028/2021/3/9/kumari-ghar |title=कुमारी घर पुनःनिर्माण हुने |website=रातोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> कुमारी, वा कुमारी देवी, दक्षिण एसियाली देशहरूमा दैवी नारी शक्ति वा देवीको अभिव्यक्तिको रूपमा युवा हुनु पूर्व [[किशोरावस्था|किशोरी]]हरूलाई पूजा गर्ने परम्परा हो।<ref name="कुमारी">{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/video/160637-1538061300.html |title=जीवित देवी कुमारी माथि राजनीति (भिडियाे) |last=बिष्ट |first=देबकी |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> नेपालमा कुमारी छनोटको प्रक्रिया निकै कडा र प्रतिस्पर्धात्मक छ।<ref name="कुमारी"/> राजतन्त्रको समयमा तत्कालीन रानी र राज पुजारीहरूले ज्योतिषीय परीक्षण र ३२ गुणको नाजुक प्रक्रियाबाट प्रस्तावित कुमारी नियुक्त गर्ने गर्दथे। चिना अर्थात् प्राचीन हिन्दु ज्योतिषीय प्रतिवेदन अनुसार वर्तमान कुमारी र शासन गरिरहेका राजाको चिना समान हुनुपर्ने व्यवस्था रहेको थियो। कुमारीलाई [[तलेजु भवानी|देवी तलेजु]] (दुर्गा) को शारीरिक अवतार मानिन्छ जबसम्म उनीहरूको [[महिनावारी]] हुँदैन, त्यसपछि देवीले आफ्नो शरीर खाली गर्छिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-10-06/20161006080554.html |title=कसले बनाउने कुमारी घर ? |last=न्यौपाने |first=दामोदर |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> गम्भीर रोग वा चोटबाट रगत ह्रास हुँदा समेत कुमारीहरूलाई आफ्नो सामान्य स्थितिमा फर्काउन सक्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/129780-1506218220.html |title=काठमाडौँमा नयाँ कुमारी आउँदै |last=घिमिरे |first=शिवहरि |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> सन् २०१७ सेप्टेम्बरमा पदभार ग्रहण गरेकी तृष्णा शाक्य वर्तमान कुमारी हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/09/629106 |title=कुमारी घरमा नयाँ कुमारीको प्रवेश |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> उनी कुमारी नियुक्ति हुने समयमा तीन वर्षकी थिइन्। राजतन्त्रको अन्त्यपछि काठमाडौँकी पहिलो कुमारी रहेकी मतिना शाक्यलाई तृष्णाले पदस्थान्तर गरेकी थिइन्। [[गोरखनाथ]]को प्रतिमा राखिएको काष्ठमण्डप एक तीन तले मन्दिर हो। यो १६औँ शताब्दीमा [[छाने शैली|प्यागोडा]] शैलीमा बनाइएको थियो। काठमाडौँ नाम काष्ठमण्डप शब्दबाट आएको हो। यो राजा [[लक्ष्मीनरसिंह मल्ल]]को पालामा बनेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/116435 |title=सातौँ शताब्दीको प्रविधिबाटै काष्ठमण्डप पुनःनिर्माण हुँदै |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> भारत र तिब्बत जोड्ने दुई प्राचीन व्यापारिक मार्गहरूलाई काट्ने मरु क्षेत्रमा काष्ठमण्डप उभिएको छ। यो सुरुमा यात्रुहरूको लागि विश्राम गृहको रूपमा निर्माण गरिएको थियो। === पशुपतिनाथ मन्दिर === {{Main|पशुपतिनाथ मन्दिर}} [[चित्र:Pashupatinath Temple-2020.jpg|thumb|centre|बागमती नदीको किनारमा रहेको पशुपतिनाथ मन्दिरको दृश्य|633x633px|alt=]] पशुपतिनाथ मन्दिर [[शिव|भगवान शिव]]लाई समर्पित पाँचौं शताब्दीको प्रसिद्ध [[मन्दिर|हिन्दु मन्दिर]] हो। [[बागमती नदी]]को किनारमा अवस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर काठमाडौँको सबैभन्दा पुरानो हिन्दु मन्दिर हो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/172497-1551599700.html |title=काठमाडौँ उपत्यकाकै प्राचीनतम धार्मिकस्थल , पशुपतिनाथ मन्दिर |last=नागरिक - |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र नभएसम्म यसले राष्ट्रिय देवता तथा [[पशुपतिनाथ मन्दिर|भगवान पशुपतिनाथ]]को आसनको रूपमा सेवा गरेको थियो। यो मन्दिरको एक महत्वपूर्ण भागलाई वि.सं. १४०६ मा [[बङ्गाल]]का मुसलमान शासक शमशुद्दीन इलियासको आक्रमणकारी सेनाहरूले नष्ट गरेको थियो जसकारण यो मन्दिरको मूल ५औँ शताब्दीको मन्दिरको बाहिरी भागको थोरै वा केही पनि बाँकी छैन।<ref>{{Cite web |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_115_03.pdf |title=पशुपतिनाथ प्राङ्गणमा प्राप्त अप्रकाशित लिच्छवि अभिलेख |last=राजवंशी |first=श्यामसुन्दर |website=प्राचीन नेपाल |language=नेपाली |page=१-२ |type=pdf |accessdate=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415074939/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_115_03.pdf |archive-date=2022-04-15 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/bhgvaan-raamle-muddaa-jite-140757 |title=भगवान् रामले मुद्दा जिते |last=कोइराला |first=कमल |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/02/658585 |title=जब बङ्गालका राजाले ‘नेपाल उपत्यका’मा आक्रमण गरे |last=जोशी |first=अभयराज |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> गोरुको मूर्ति र पशुपतिको कालो चार टाउको भएको मूर्ति कम्तिमा ३०० वर्ष पुरानो भए पनि आज उभिएको मन्दिर १९औँ शताब्दीमा बनेको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/117165 |title=पशुपति विनाश गुरुयोजना ! |last=महर्जन |first=वसन्त |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो मन्दिरलाई [[युनेस्को]]ले आफ्नो [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचिकृत गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nirmanpati.com/detail/2484/ |title=विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत पशुपति मन्दिर जीर्णोद्धारको पर्खाइमा |website=निर्माणपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो मन्दिरमा मनाइने सबैभन्दा महत्वपूर्ण चाड [[महाशिवरात्रि|शिवरात्रि]] हो। शिवरात्रिको दिन यो मन्दिर दर्शन गर्न हजारौँ भक्त र साधुहरू आउने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/live/news-56356566 |title=शिवरात्रिः पशुपतिनाथ र अन्य शिवालयमा मानिसको घुइँचो |website=बिबिसी समाचार नेपाली |language=नेपालय |accessdate=2022-04-14}}</ref> पशुपतिनाथमा विश्वास गर्नेहरूमध्ये मुख्यतया [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]हरूलाई मात्रै मन्दिर परिसरमा प्रवेश गर्न अनुमति दिइएको छ, तर गैर-हिन्दु आगन्तुकहरूलाई बागमती नदी पारीबाट मात्र मन्दिर हेर्न अनुमति दिइएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://bigulnews.tv/story/2018/06/27/102225.html |title=नेपालको यस्तो ५ मन्दिर जहाँ हिन्दुहरूलाई मात्र प्रवेश अनुमति! |date=2018-06-27 |website=बिगुल न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस मन्दिरमा सेवा गर्ने पुजारीहरू [[मल्ल वंश|मल्ल राजा]] [[यक्ष मल्ल]]को समयदेखि [[दक्षिण भारत]]को [[कर्नाटक]]का ब्राह्मणहरू हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2013/09/118269 |title=अब को बन्ला पशुपतिनाथको मूल पूजारी ? |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो परम्परा आदि [[शङ्कराचार्य]]को अनुरोधमा सुरु भएको मानिन्छ जसले सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई प्रोत्साहित गरेर पौराणिक राजा भरतले शासन गरेको मानिने दक्षिण एसियाको भारतीय राज्यहरूलाई एकीकरण गर्न खोजेका थिए। यो प्रक्रिया भारत वरपरका अन्य मन्दिरहरूमा पछ्याइएको छ, जुन आदि शङ्कराचार्यद्वारा पवित्र गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nayapusta.com/2018/05/28/69280 |title=पशुपतिनाथमा यसरी आए भारतीय भट्ट, जो पछि मूलभट्ट र पुजारी भएर राज गर्दैछन् |date=2018-05-28 |website=नयाँ पुस्ता |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो मन्दिर [[छाने शैली|प्यागोडा]] वास्तुकलाको शैलीमा बनाइएको छ। मन्दिरमा [[तामा]] र [[सुन]]को दुई-स्तरको छानाहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.pashupati.gov.np/content/62 |title=पशुपति विकास ट्रस्ट |website=पशुपतिनाथ आधिकारिक वेबसाइट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524090622/https://pashupati.gov.np/content/62 |archive-date=2022-05-24 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nepaliheadlines.com/142542-2/ |title=पशुपतिनाथको मन्दिरको बारेमा ११ रोचक तथ्य- भगवान शिवको नाम 'पशुपतिनाथ' कसरी हुन पुग्यो? |date=2016-02-17 |website=नेपाली हेडलाइन्स |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205155046/https://nepaliheadlines.com/142542-2/ |archive-date=2022-12-05 }}</ref> ===बौद्धनाथ=== {{Main|बौद्धनाथ}} [[चित्र:Boudhanath Panorama.jpg|thumb|centre|बौद्धनाथ स्तूपको प्यानोरेमिक दृश्य|alt=|737x737px]] '''बौद्धनाथ'''लाई बौद्ध स्तुप वा खस चैत्य भनेर पनि चिनिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://newsabhiyan.com/news-details.php?nid=83259 |title=बौद्धनाथ स्तूप’ वृत्तचित्र निर्माण |website=न्युज अभियान |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो [[स्वयम्भूनाथ]]सँगै नेपालको सबैभन्दा पवित्र बौद्ध स्थलहरू मध्ये एक हो। यो लोकप्रिय पर्यटकीय क्षेत्र हो। बौद्धनाथलाई नेवारहरूद्वारा खस्ती र नेपाली वक्ताहरूद्वारा बौद्ध या बोधनाथ भन्ने गरिन्छ। काठमाडौँको केन्द्र उत्तरपूर्वी बाहिरी इलाकादेखि {{convert|11|km|0|abbr=on}}को दूरीमा रहेको यो स्तूपको विशाल मण्डलाले यसलाई नेपालको सबैभन्दा ठुलो गोलाकार स्तूपहरू मध्ये एक बनाएको छ। बौद्धनाथलाई सन् १९७९ मा [[युनेस्को]]द्वारा [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचिकृत गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://www.tamangonline.com/news/30969 |title=बौद्धनाथको पौराणिक कथा |date=2018-10-18 |website=तामाङ अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012160530/https://www.tamangonline.com/news/30969 |archive-date=2022-10-12 }}</ref> स्तूपको आधारखण्डमा ध्यानी बुद्ध अमिताभको १०८ वटा साना चित्रणहरू छन्। प्रत्येक वर्ष स्तूप भ्रमण गर्न विश्वभरिका तिब्बती [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] तीर्थयात्रिहरू यहाँ आउने गरेका छन्। यी तीर्थालुहरूले यो स्तूपको आन्तरिक तल्लो घेरिएको भागमा शरीर निहुराएर साष्टाङ्ग प्रणाम गर्छन्, प्रार्थना चक्रसँगै स्तूपको चारै दिशामा घुम्ने गर्छन्, मन्त्रोच्चार र प्रार्थना गर्ने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=http://www.paryatanbazar.com/archives/4778 |title=स्वदेशी तथा विदेशी पाहुनाको प्रमुख आकर्षणको गन्तव्य , बौद्धनाथ स्तुपा |date=2019-11-10 |website=पर्यटन बजार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407132426/https://www.paryatanbazar.com/archives/4778 |archive-date=2023-04-07 }}</ref> ===स्वयम्भूनाथ=== {{Main|स्वयम्भूनाथ}} स्वयम्भूनाथ स्तूप काठमाडौँ सहरको उत्तरपश्चिमी भागमा अवस्थित पहाडमा रहेको बौद्ध [[स्तूप]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/111200 |title=स्वयम्भूनाथ होइन् स्वयम्भू महाचैत्य |last=महर्जन |first=बसन्त |website=हिमाल खबर |accessdate=2022-04-15}}</ref> यो नेपालको सबैभन्दा पुरानो धार्मिक स्थल हो।<ref>{{Cite web|url=https://kendrabindu.com/others/102230-1612474407.html|title=स्वयम्भूनाथ १८ करोडको लागतमा जीर्णोद्वार हुँदै|website=केन्द्रबिन्दु|language=नेपाली|accessdate=2022-04-15}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो बौद्ध क्षेत्र मान्ने गरिएता पनि यो बौद्ध र हिन्दु दुवै धर्मावलम्बीद्वारा सम्मानित र पूजनीय रहेको छ। स्तूपको आधारखण्डमा गुम्बज छ र गुम्बजको माथि, चारै दिशामा बुद्धको आँखाले हेरेको घन संरचना छ। चारै दिशामा पञ्चकोणीय तोरण छन्, जसमा मूर्तिहरू कुँदिएका छन्। तोरणको पछाडि र माथि गरि जम्मा तेह्र तहहरू छन्। सबै तहहरू माथि एउटा सानो ठाउँ छ जसमाथि गजुर रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20181222131419.html |title=बौद्ध स्तुपमा प्वालैप्वाल : के हो विवाद? यस्तो छ चिनियाँ लामाको ‘कनेक्सन’ |last=रञ्जित |first=सहयोग |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206140459/https://pahilopost.com/content/20181222131419.html |archive-date=2022-12-06}}</ref> === रानी पोखरी === {{Main|रानी पोखरी}} रानीपोखरी काठमाडौँ सहरको मध्य भागमा अवस्थित एक ऐतिहासिक मानव निर्मित [[पोखरी]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/1138/2020-10-10 |title=कथा रानीपोखरीको |last=मल्ल |first=के. सुन्दर |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यसलाई मल्ल राजा [[प्रताप मल्ल]]ले सन् १६६५ मा आफ्नो प्यारी रानीको लागि बनाएका थिए। पोखरीको दक्षिण कुनामा एउटा हात्तीको मूर्ति रहेको छ जसमा प्रताप मल्ल र उनको दुवै छोराहरूको छविलाई दर्शाउने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/91895-91895 |title=रानी पोखरी प्रताप मल्लले बनाएका होइनन् |last=जोशी |first=हरिराम |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> बालगोपालेश्वर मन्दिर पोखरीको मध्यभागमा रहेको छ। रानी पोखरी प्रत्येक वर्ष [[तिहार]]को अन्तिम दिन अर्थात् [[भाइटीका]] र [[छठ]] पर्वको समयमा सर्वसाधारणको लागि खोलिने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/ke-ho-raaniipokhrii-mndirko-vaastviktaa-98951 |title=के हो रानीपोखरी मन्दिरको वास्तविकता ? |last=काफ्ले |first=सुरेन्द्र |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2020/10/21/160324829198498141.html |title=यसरी बन्यो रानीपोखरी |last=न्यौपाने |first=दामोदर |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> == संस्कृति == {{Main|काठमाडौँको संस्कृति}} === कला === [[मन्दिर]], तीर्थस्थल, [[स्तूप]], गोम्पा, [[चैत्य]] र दरबारहरूमा प्रशस्त पाइने काठ, ढुङ्गा, धातु र टेराकोटाबाट बनेको कलात्मक बस्तुहरूले काठमाडौँ उपत्यकालाई [[नेवार जाति|नेवार]]हरूको सहरको रूपमा वर्णन गर्ने गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2022/04/15/16500215292493433.html |title=नेपालको कला विश्वकै चिनारी : उपराष्ट्रपति |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/blog/221949/ |title=रहरै रहर, काठमाडौँ सहर |last=केसी |first=खिमु |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कलात्मक वस्तुहरू सडकको कुना, गल्ली, निजी आँगन र खुला मैदानमा पनि देखिन्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/111689-1480138260.html |title=कलाको मूल्य |last=खतिवडा |first=ऋषि |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> प्रायजसो [[देवता]] र [[देवी]]हरूको प्रतिमामा कला देखिने गरेन्छ। काठमाडौँ उपत्यका लामो समयदेखि कलाको खजाना रहेको भए पनि सन् १९५० मा बाहिरी विश्वका लागि यो देश खुलेपछि मात्रै यसले विश्वव्यापी मान्यता पाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/national/2019-09-21-1636 |title=काठमाडौँ उपत्यका: कला र सम्पदाले झकिझकाउ बनाइँदै |last=हमाल |first=चाँदनी |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> नेपाल र काठमाडौँको धार्मिक कलामा विशेष गरी [[भवानी देवी|भवानी]], [[दुर्गा]], गज-लक्ष्मी, हरिती-सीतला, महिषमर्दिनी, सप्तमातृका (सात मातृ देवी), र [[लक्ष्मी|श्रीलक्ष्मी]] (धन देवी) माता देवीहरूको प्रतीकात्मक प्रतीकहरू समावेश छन्। ईशा पूर्व तेस्रो शताब्दीदेखि हिन्दु देवी-देवताहरू बाहेक [[अशोक|सम्राट अशोक]] कालका बौद्ध स्मारकहरूले सामान्यतया नेपाल र विशेष गरी उपत्यकालाई सुन्दर बनाएको छ। यी कला र वास्तुकलाका भवनहरूले विकासको तीन प्रमुख कालहरू समेटेका छन्: [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि]] वा शास्त्रीय काल (सन् ५०० देखि ९००), उत्तर-शास्त्रीय अवधि (सन् १००० देखि १४००) जसमा पाल कालको बलियो प्रभाव रहेको थियो त्यसपछि [[मल्ल वंश|मल्ल काल]] (सन् १४०० पछि) जसले तिब्बती दानवविज्ञानको कलाको साथमा स्पष्ट रूपमा तान्त्रिक प्रभावहरू देखाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/04/760454 |title=नेपाली कला-संस्कृतिमा लोभिएका चिनियाँ कलाकार |last=ढुङ्गाना |first=नारायण |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/Art/2021/11/04/163599130276998220.html |title=आधुनिकताले बिर्साएको सहरको कथा |last=तामा‌ङ |first=सुशीला |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> नेपाली कलाकारले बनाएको कलात्मक प्रतिमूर्ति र नक्काशीलाई व्यापक टाइपोलोजी भनिएको छ। यी कलाकारहरूले हिन्दु र बौद्ध धर्मको मिश्रणलाई कायम राखेका छन्। यी कलाकारहरूले प्रायः ढुङ्गा कला, धातु कला, काठ कला, टेराकोटा कला, र चित्रकलाको प्रयोग गरिएको सामग्री बनाउने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/625391-1631928629.html |title=नेपाली कला कार्यशालाको इतिवृत्ति |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> <gallery mode="packed"> चित्र:Bhairav Statue Koteshwor Mahadev Temple Koteshwor Kathmandu Nepal Rajesh Dhungana.jpg|भैरवको मूर्ति चित्र:Stone carving in Kathmandu.jpg|ढुङ्गा कलाको एक नमूना चित्र:Basantapur Kathmandu Nepal (8528227205).jpg|बसन्तपुरमा रहेको एक मन्दिर बाहिरको काष्ठ कला चित्र:Basantapur Kathmandu Nepal (8528168475).jpg|धातु कला </gallery> ====सङ्ग्रहालय==== काठमाडौँ नेपालको राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/52606/ |title=अब घरमै बसीबसी छाउनी राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय घुम्न सकिने |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.news24nepal.tv/2022/03/21/864946 |title=राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयलाई सार्कस्तर बनाउनुपर्छ : मन्त्री आले |date=2022-03-21 |website=न्युज २४ |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412001451/https://www.news24nepal.tv/2022/03/21/864946 |archive-date=2022-04-12 }}</ref> र नेपालको प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय सहित धेरै सङ्ग्रहालयहरू र कला गृहहरूको घर हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/112249 |title=‘भगवान भरोसा’ मा हाम्रा ऐतिहासिक सङ्ग्रहालय |last=महर्जन |first=वसन्त |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> नेपालको कला र वास्तुकला दुई प्राचीन धर्म हिन्दु र बौद्ध धर्मको मिलन हो। काठमाडौँ उपत्यकाका सात राम्ररी परिभाषित स्मारक क्षेत्रहरूमा रहेका धेरै मन्दिर, तीर्थस्थल, स्तूप, गुम्बा र दरबारहरूमा यिनीहरू पर्याप्त रूपमा प्रतिबिम्बित छन्। यो एकीकरण काठमाडौँ र यसका भगिनी सहर [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]का सङ्ग्रहालय र कला गृहहरूमा आयोजना र प्रदर्शनीहरूमा पनि झल्किन्छ। सङ्ग्रहालयहरूले पुरातात्विक निर्यात सहित ५औँ शताब्दीदेखि वर्तमान दिनसम्मका अद्वितीय कलाकृतिहरू र चित्रहरू प्रदर्शन गर्छन्। =====राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय, छाउनी}} राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय काठमाडौँको पश्चिमी भागमा नेपालका तत्कालीन सेनापति र मुख्तियार [[भीमसेन थापा]]ले १९औँ शताब्दीको प्रारम्भमा निर्माण गरेको ऐतिहासिक भवनमा स्वयम्भूनाथ स्तूप नजिकै छ। यो देशको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सङ्ग्रहालय हो।<ref>{{Cite web |url=https://onlineradionepal.gov.np/2022/03/21/263644.html |title=राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयलाई सार्कस्तरीय बनाउनुपर्छ : मन्त्री आले |website=रेडियो नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> यो सङ्ग्रहालयमा हतियार, कला र ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वको पुरातात्विक वस्तुहरूको विस्तृत सङ्ग्रह रहेको छ। यो सङ्ग्रहालय युद्ध ट्रफी र हतियारहरूको सङ्कलन गृहको रूपमा सन् १९२८ मा स्थापना भएको थियो भने यस सङ्ग्रहालयको प्रारम्भिक नाम छाउनी सिलखाना थियो, जसको अर्थ "हतियार र गोला बारुदको ढुङ्गा घर" हो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2019/07/18/20190718133719 |title=सङ्ग्रहागारदेखि सङ्ग्रहालयसम्म |last=जोशी |first=हरिराम |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> यसको महत्वलाई ध्यानमा राख्दै सङ्ग्रहालयमा धेरै हतियारहरू छन्, जसमा युद्धहरूमा प्रयोग हुने स्थानीय रूपमा बनाइएको हतियारहरू, १८ र १९औँ शताब्दीका छालाका तोपहरू, र काठ, काँसा, ढुङ्गा र चित्रहरूमा मध्यकालीन र आधुनिक कार्यहरू समावेश छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/praathmiktaamaa-pren-sngrhaaly-149311 |title=‘प्राथमिकतामा परेन सङ्ग्रहालय’ |last=महर्जन |first=सपना |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> =====प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय नेपाल}} प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय स्वयम्भूनाथ पहाडको दक्षिणी फेदमा छ। यो सङ्ग्रहालयमा विभिन्न प्रजातिका जनावर, पुतली र बोटबिरुवाहरूको ठुलो सङ्ग्रह छ। यो सङ्ग्रहालय प्रागैतिहासिक गोलादेखि भरिएका जनावरहरूका प्रजातिहरूको प्रदर्शनको लागि प्रख्यात छ।<ref>{{Cite web |url=https://emulyankan.org/natural-history-museum-tu/ |title=प्रकृति बुझ्न प्राकृतिक विज्ञान सङ्ग्रहालय जाने कि ? |last=डङ्गोल |first=प्रा.डा. धर्मराज |date=2018-05-15 |website=मूल्याङ्कन अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050320/https://emulyankan.org/natural-history-museum-tu/ |archive-date=2023-04-06 }}</ref> =====नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय}} नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय काठमाडौँको उत्तर-मध्य भागमा अवस्थित छ। वर्तमान दरबारको मुख्य भवन सन् १९७० मा पुरानो दरबारको अगाडि बनाइएको थियो। यो भवन तत्कालीन युवराज र सिंहासनका उत्तराधिकारी वीरेन्द्रको विवाहको अवसरमा निर्माण गरिएको थियो। दरबारको दक्षिणी ढोका पृथ्वीपथ र [[दरबार मार्ग|दरबारमार्ग]] सडकको छेउमा छ। दरबार क्षेत्रले कुल {{convert|30|ha|acre}} क्षेत्रफल ओगटेको छ र चारैतिर अग्ला फाटकहरूद्वारा पूर्ण रूपले सुरक्षित छ। नेपालको [[दरबार हत्याकाण्ड]] यसै स्थानमा भएको थियो। [[राजतन्त्र]]को पतनपछि यसलाई सङ्ग्रहालयमा परिणत गरिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2022/01/1066225 |title=नारायणहिटीको श्रीसदनका दुई कोठाको दस्तावेज सूचीकृत गरिँदै |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> =====तारागाउँ सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|तारागाउँ सङ्ग्रहालय}} तारागाउँ सङ्ग्रहालयले काठमाडौँ उपत्यकाको आधुनिक इतिहास प्रस्तुत गर्दछ। यसले काठमाडौँ उपत्यकाको ५० वर्षको अनुसन्धान र सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणमा २०औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा विदेशबाट आएका कलाकार, फोटोग्राफर, वास्तुविद् र मानवशास्त्रीहरूले योगदान दिएका कलाहरूलाई दस्तावेजीकरण गर्ने प्रयास गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/48586 |title=पौभा, थान्का बारे अध्ययन अनुसन्धान बढाउन माग |date=2016-08-25 |website=जनबोली न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050319/https://www.janaboli.com/post/48586 |archive-date=2023-04-06 }}</ref> सङ्ग्रहालयको वास्तविक संरचनाले काठमाडौँको निर्मित सम्पदा जोगाउनको लागि पुनर्स्थापना र पुनर्स्थापनाका लागि गरिएका प्रयासहरू देखाउँछ। यो सङ्ग्रहालय काठमाडौँ उपत्यकाको नियोजनकर्ताको रूपमा परिचित कार्ल प्रुस्चाले सन् १९७० मा डिजाइन गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/128803 |title=४० देशको जीवनशैली चिनाउने ३०० कलाकृति |last=भेटवाल |first=तारा |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> <gallery mode="packed"> चित्र:Nepal's Museum.jpg|राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय चित्र:Toran Dwar of Simroungarh in National Museum Kathmandu.jpg|राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा रहेको तोरण द्वार चित्र:The Royal Palace and its surrounding during spring season in Nepal.jpg|बसन्त ऋतुमा नारायणहिटी दरबार चित्र:The Taragaon Museum.jpg|तारागाउँ सङ्ग्रहालयको आँगन </gallery> ==== कला गृह ==== नेपालको कलाको केन्द्रको रूपमा रहेको काठमाडौँमा देशका समसामयिक कलाकारहरूको काम र ऐतिहासिक कलाकारहरूको सङ्कलित कलाकृति प्रदर्शन गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/Art/2022/03/04/164637798712694756.html |last=तामा‌ङ |first=सुशीला |title=काठमाडौँ ट्रिएनाले : कलामा समकालीन साझा समस्याको उठान |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> उपत्यका भित्रको पाटन सहर विशेषगरी [[ललितकला|ललित कला]] र शिल्पकलाका लागि प्रख्यात प्राचीन सहर हो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/art/2021/04/22/161905887537176195.html |title=पाटन कलानगरी ‘रेड जोन’ मा |last=माली |first=प्रशान्त |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> काठमाडौँको कला नेपाली परम्परागतता र आधुनिक कलाको सम्मिश्रण प्रदर्शन गर्दै, ठुलो सङ्ख्यामा राष्ट्रिय, एसियाली र विश्वव्यापी प्रभावहरूबाट व्युत्पन्न कलाकृति जीवन्त रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/555201-1624070894.html |title=कलामा सौन्दर्यको चासो |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> नेपाली कलालाई सामान्यतया दुई क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ: नेपालमा [[पौभा]]<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/178008-1556951700.html |title=पौभा चित्रको भबिश्य |last=निरौला |first=तीर्थ |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> भनेर चिनिने आदर्शवादी परम्परागत चित्रकला जसलाई तिब्बतमा [[थान्का]] भनेर चिनिन्छ<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/66501 |title=थाङ्का चित्र: एउटा अद्भुत इतिहास, तर यसरी मासिँदैछ (भिडियो सहित) |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050319/https://www.lokpath.com/story/66501 |archive-date=2023-04-06 }}</ref>, जुन देशको धार्मिक इतिहाससँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ र अर्कोतर्फ समकालीन पश्चिमी शैलीको प्रकृति सहितको चित्रकला रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news-50520563 |title=थाङ्का बनाउँदै 'अँध्यारोबाट उज्यालोतिर'को यात्रा |date=2019-11-23 |website=बिबिसी नेपाली समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> तान्त्रिक तत्वहरू र सामाजिक विषयवस्तुहरूमा आधारित रचनाहरू वा अमूर्त कलाकृति जसका लागि नेपालका चित्रकारहरू प्रख्यात छन्। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा बेलायतमा रहेको परोपकारी संस्था, काठमाडौँ समकालीन कला केन्द्र काठमाडौँमा कला प्रवर्द्धनमा संलग्न छ। काठमाडौँमा धेरै उल्लेखनीय कला प्रदर्शनी गृहहरू छन्। नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको कला तथा शिल्प विभागद्वारा सञ्चालित नाफा कला प्रदर्शनी गृह नव-शास्त्रीय पुरानो राणा दरबार सीता भवनमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/126225 |title=संसारभर फैलिएको नेपाली कलाकृतिको सुकीर्ति |last=बराल |first=सजना |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/52772/ |title=पाटन सङ्ग्रहालयको गर्भमा लुकेको रहस्यमय मल्लकालीन कलाकृति |last=देवकोटा |first=सबिना |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> भृकुटीमण्डप प्रदर्शनी मैदान भित्र रहेको सृजना समकालीन कला गृहले समकालीन चित्रकार र मूर्तिकारहरूको कामलाई प्रदर्शन गर्ने गर्दछ र नियमित रूपमा प्रदर्शनीहरू आयोजना गर्दछ। यसले कला विद्यालयहरूमा बिहान र साँझ कक्षाहरू पनि चलाउँछ। भीमसेनथानको तीन-तले भवनमा रहेको मोती अजिमा कलागृह पनि उल्लेखनीय छ। यहाँ परम्परागत भाँडाहरू र हस्तनिर्मित पुतलीहरू र मध्यकालीन नेवार घरको विशिष्ट वस्तुहरूको प्रभावशाली सङ्ग्रह समावेश छ, जसले नेपाली इतिहासमा महत्त्वपूर्ण अन्तरदृष्टि प्रदान गर्दछ। दरबारमार्गमा रहेको नारायणहिटी दरबार नजिकैको जे आर्ट कलागृहमा प्रख्यात, स्थापित नेपाली चित्रकारहरूको कलाकृति प्रदर्शन गरिएको छ। [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] जाने बाटोमा रहेको [[बबरमहल]]मा रहेको [[नेपाल कला-परिषद्|नेपाल कला परिषद्]] कलागृहमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कलाकारका कलाकृति र कला प्रदर्शनीका लागि नियमित रूपमा प्रयोग हुने फराकिलो सभाकक्षहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://sampurnaweekly.com/news/3086 |title=‘नेपाली साहित्य मेला–महोत्सवमा रमाइरहेको छ’ |last=स्मृति |first=स्वपनिल |website=सम्पूर्ण साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528145921/https://sampurnaweekly.com/news/3086 |archive-date=2022-05-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/566141-1625290505.html |title=नेपाली आधुनिक कलाको पहिलो दशक |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> ==== साहित्य ==== [[नेपाल राष्ट्रिय पुस्तकालय|नेपालको राष्ट्रिय पुस्तकालय]] पाटनमा अवस्थित छ। [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], [[नेपाली]], [[संस्कृत]], [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] र [[नेपाल]] भाषाका ७० हजारभन्दा बढी पुस्तकहरू भएको यो देशकै ठुलो पुस्तकालय हो। पुस्तकालयमा १७औँ शताब्दीका संस्कृत र अङ्ग्रेजी भाषाका दुर्लभ विद्वानहरूद्वारा लिखित पुस्तकहरू रहेका छन्। काठमाडौँको [[केशर महल]]मा रहेको शिक्षा मन्त्रालय भवनको भुइँ तल्लामा रहेको [[केसर पुस्तकालय]] रहेको छ। करिब ४५ हजार पुस्तकको यो सङ्ग्रह [[केशर शमशेर राणा|केशर सम्शेर राणा]]को व्यक्तिगत सङ्ग्रहबाट लिइएको हो। यसले [[इतिहास]], [[कानून]], कला, धर्म, र दर्शनलगायतका विषयहरूको विस्तृत दायरालाई समेट्छ। यहाँ तन्त्रको एक संस्कृत पुस्तिकालाई १,००० वर्षभन्दा पुरानो मानिन्छ। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|वि.सं. २०७२ भूकम्प]]ले गर्दा शिक्षा मन्त्रालयको भवनमा ठुलो क्षति पुगेको थियो र केसर पुस्तकालयका सामग्रीहरूलाई अस्थायी रूपमा सारिएको थियो। ==== चलचित्र र रङ्गमञ्च ==== काठमाडौँ नेपाली चलचित्र र रङ्गमञ्चहरूको गृह सहर हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.merofilm.com/2018/02/156/ |title=‘नेपाली चलचित्र’ इतिहासदेखि वर्तमानसम्म |website=मेरो फिल्म |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525045513/https://www.merofilm.com/2018/02/156/ |archive-date=2022-05-25 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://archive.himalkhabar.com/65916 |title=अल्मलिएको नेपाली चलचित्र |last=कार्की |first=प्रकाशजङ्ग |date=2014-04-23 |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207162756/https://archive.himalkhabar.com/65916 |archive-date=2022-12-07 }}</ref> महानगरभित्र कान्ति पथमा अवस्थित [[राष्ट्रिय नाचघर|राष्ट्रिय नाच घर]], गङ्गा रङ्गमञ्च, हिमालयन रङ्गमञ्च र सन् १९८२ मा स्थापित आरोहण रङ्गमञ्च समूह सहित धेरै रङ्गमञ्चहरू छन्। गुरुकुल स्कूल अफ थिएटरले काठमाडौँमा अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गमञ्च महोत्सव आयोजना गर्दछ, जसले विश्वभरका कलाकारहरूलाई आकर्षित गर्दछ। दरबार संरक्षण तथा प्रवर्द्धन समितिले स्थापना गरेको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा सानो रङ्गमञ्च खोलिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.newsabhiyan.com.np/news-details.php?nid=54329 |title=रङ्गमञ्चको काल यात्रा |last=कार्की |first=पदम सिंह |website=न्युज अभियान |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/arts/2021-03-28-34532 |title=रङ्गमञ्च : हिजो, आज र भोलि |last=सायमी |first=प्रकाश |language=नेपाली |website=गोरखापत्र |accessdate=2022-04-17}}</ref> काठमाडौँमा [[कलिउड (चलचित्र)|नेपाली]], [[बलिउड]] र [[हलिउड]] चलचित्रहरू देखाउने धेरै सिनेमाघरहरू (पुरानो एकल पर्दा भएका चलचित्र घर र केही नयाँ मल्टिप्लेक्सहरू) छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2019/01/17/20190117185453 |title=पहिलो सिनेमा घरको कथा : ‘फस्ट सो’ मा सधैँ राजा |last=पराजुली |first=लोकरञ्जन |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17}}</ref> केही पुराना चलचित्र घरहरूमा विश्वज्योति सिनेमा हल, [[जय नेपाल सिनेमा हल|जय नेपाल हल]], कुमारी सिनेमा हल, गोपीकृष्ण सिनेमा हल र गुण सिनेमा हल पर्छन्। काठमाडौँमा केही अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका सिनेमा घरहरू र मल्टिप्लेक्सहरू पनि छन्। मल्टिप्लेक्सहरूमा [[क्यूएफएक्स सिनेमाज]], सिने डे सेफ, एफक्युब सिनेमा, क्युज सिनेमाज, बिग मुभिज, बिएसआर मुभिज र अन्य धेरै रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.kharibot.com/news-details/38870/2019-08-19 |title=काठमाडौँमा ३८ सिनेमा हलले तिरेनन् मनोरञ्जन कर |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17}}</ref> ==== सङ्गीत ==== काठमाडौँ नेपालको सङ्गीत र नृत्यको केन्द्र हो। यी कलाका विधाहरू सहरको अभिन्न अङ्ग हुन्। काठमाडौँका साँस्कृतिक स्थलहरूमा साङ्गीतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ। सङ्गीत काठमाडौँको परम्परागत पक्ष हो। [[नेपाल सम्वत्|नेपाल संवत्]] अनुसार 'गुन्ला' परम्परागत साङ्गीतिक पर्व हो। नेवार सङ्गीतको उत्पत्ति काठमाडौँबाट भएको हो। यसबाहेक काठमाडौँमा नेपालभरका सङ्गीतहरू पाउन सकिन्छ। सन् १९७० को दशकमा धेरै [[हिप्पी]]हरूले काठमाडौँको भ्रमण गरेका थिए जसले गर्दा यो सहरमा रक एन्ड रोल, [[रक सङ्गीत|रक]] र ज्याज सङ्गीतको आगमन भएको थियो। ज्याजमान्डु भनेर चिनिने ज्याज महोत्सवका लागि काठमाडौँ अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रख्यात छ। यो हिमालय क्षेत्रमा आयोजना गरिने एक मात्र ज्याज महोत्सव हो। यो उत्सवले [[अस्ट्रेलिया]], [[डेनमार्क]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[बेनिन]], र [[भारत]]जस्ता देशहरूबाट [[सङ्गीतकार]]हरूलाई आकर्षित गर्ने गर्दछ। यो सहरलाई धेरै विदेशी गीतहरूमा सन्दर्भित गरिएको छ, जसमा क्याट स्टिभेन्सको ('काठमान्डु', मोना बोन ज्याकन, सन् १९७०), बब सेगरको ('काठमान्डु', ब्युटिफुल लुजर, सन् १९७५), रस ब्यान्डको ('ए प्यासेज टु बैङ्कक', पुल्लिङ इन काठमान्डु; २११२ एल्बम, सन् १९७६), जोन लेननको ('नोबडी टुल्ड मी', सन् १९८४, मरणोपरान्त), क्रेमाटोरिज ब्यान्डको ('काठमान्डु', थ्री स्प्रिङ्स, सन् २०००), फितो पेजको (त्राफिको पो काठमान्डु - "ट्राफिक थ्रु काठमान्डु") र क्याभलकेडको ('काठमाडौँ किड', सन् २०१९) रहेका छन्। ===खाना=== काठमाडौँका अधिकांश मानिसहरूको प्रमुख खाना [[दालभात|दाल भात]] हो। यसमा [[चामल]] र [[दाल]]को झोल हुन्छ र सामान्यतया यसलाई [[तरकारी]], [[अचार]] र कहिलेकाहीँ [[चटनी]]सँग पस्किने गरिन्छ। तिब्बती उमालेको डल्लोको नेपाली संस्करणको एक प्रकारको रूपमा रहेको [[मम:]] नेपालका सडक बिक्रेता र रेस्टुरेन्टहरूले बेच्ने गरेका छन्। यो काठमाडौँमा सबैभन्दा लोकप्रिय चाँडो खानाको एक प्रकार हो। बफ (अर्थात् भैँसी) मोमो, चिकेन मोमो र शाकाहारी मोमो सहित मोमोका विभिन्न नेपाली प्रकारहरू काठमाडौँमा प्रख्यात छन्। काठमाडौँमा पाइने अधिकांश खाना मांसाहारी छन् यद्यपि शाकाहारको अभ्यास असामान्य छैन र शाकाहारी व्यञ्जनहरू सहरभरि पाइन्छ। [[भैँसी]]को मासु सामान्य रहेता पनि गाईको मासु असामान्य र निषेधित छ। काठमाडौँमा विशेषगरी रैथाने नेवारको घरमा भैँसी खाने चलन छ, जुन नेपालका अन्य भागमा पाइँदैन। केही दशक अघिसम्म [[सुँगुर]]को मासुको उपभोग निषेधित मानिन्थ्यो। पूर्वी नेपालको किराँत खानाको काठमाडौँमा आगमनसँगै यो क्षेत्रमा समेत सुँगुरको मासुले स्थान पाएको छ। [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] र [[मुसलमान]] धर्मालम्बीहरूको एक विशेषवर्गका जनसङ्ख्याले यसलाई अहिलेपनि निषेध मान्छन्। हिन्दुहरूले [[गाई]]लाई पवित्रताको प्रतीक मान्ने भएकाले र मुसलमानहरूको [[कुरान]] अनुसार भैंसी अपवित्र भएकोले यी जीवहरू खाँदैनन्। हिन्दुहरूले गाईको मासु बाहेक सबै किसिमको मासु खाने गर्छन्। स्थानीय र आगन्तुकहरूको लागि मुख्य खाजा प्रायः म:म वा [[चाउमिन]] हो। सन् १९५५ सम्म काठमाडौँमा एउटा मात्र पश्चिमी शैलीको रेस्टुरेन्ट रहेको थियो। नेपाली खाना, तिब्बती खाना, चिनियाँ खाना र विशेष गरी [[भारतीय खाना]]हरू पाइने भएपछि काठमाडौँमा ठुलो सङ्ख्यामा [[भोजनालय|रेस्टुरेन्ट]]हरू खुलेका छन्। अन्य धेरै रेस्टुरेन्टहरू स्थानीय, प्रवासी र पर्यटकहरू समायोजन गर्न खोलिएका छन्। काठमाडौँमा पर्यटनहरूको आगमनमा बृद्धिले गर्दा परम्परागत भोजन रुपान्तरण हुँदै पर्यटकहरूका लागि मिल्ने ठिमहा खानाको विकास निम्त्याएको छ। महाद्वीपीय खानाहरू चयन गरिएका ठाउँहरूमा पाउन सकिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय चेन रेस्टुरेन्टहरू दुर्लभ छन्, तर पिज्जा हट र केएफसीका केही खाजा घरहरू हालै महानगर क्षेत्रमा खुलेका छन्। यसका साथै अन्तर्राष्ट्रिय आइसक्रिम चेन कम्पनी बास्किन रोबिन्सको समेत विक्रीघरहरू रहेका छन्। काठमाडौँमा [[कफी]] पिउनेभन्दा [[चिया]] पिउनेहरूको सङ्ख्या धेरै छ। विशेष रूपमा अन्य स्थानीय तथा विदेशी खाजाहरूसँग व्यापक रूपमा चिया घरहरू रहेका छन्। यहाँका मानिसहरू व्यापक रूपमा रक्सी पिउने गर्छन् र यहाँ मादक पेय पदार्थहरूको धेरै स्थानीय प्रकारहरू रहेका छन्। महानगरीय क्षेत्रमा मद्यपान गरेर गाडी गुडाउनु निषेधित छ र यसका लागि ट्राफिक प्रहरी अधिकारीहरूले शून्य सहिष्णुता नीति अपनाएका छन्। [[अयला]] र [[थ्वं]] (चामलबाट बनेको मादकपदार्थ) काठमाडौँको मदिराजन्य पेय पदार्थ हो, जुन सबै स्थानीय रक्सी भट्टीहरूमा पाइन्छ। [[जाँड|छ्याङ]], [[तोङवा]] ([[कोदो]] वा [[जौ]]बाट बनेको मादकपदार्थ) र [[रक्सी]] नेपालका अन्य भागबाट काठमाडौँमा पाइने मदिराजन्य पेय पदार्थ हुन्। यस बाहेक काठमाडौँका मदिराजन्य बिक्री पसल, [[बासालय|होटल]], रेस्टुरेन्ट र बारहरूमा पश्चिमी र नेपाली बियरको व्यापक बिक्री हुने गरेको छ। <gallery mode="packed"> चित्र:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|नेपाली दाल भात चित्र:Momo101.jpg|नेपाली म:म चित्र:Dhindo by Ganesh.jpeg|नेपाली रैथाने भोजन [[ढिँडो]] चित्र:Chhwela.jpg|नेवारी परिकार [[छोइला]] </gallery> ===चाडपर्वहरू=== काठमाडौँका धेरैजसो मेला र चाडपर्वहरू [[मल्ल वंश|मल्ल काल]] वा त्यसभन्दा अघिका हुन्। परम्परागत रूपमा यी चाडहरू [[नेवार जाति|नेवार]]हरूले मनाउने गरेका भएता पनि पछिल्ला वर्षहरूमा यी चाडपर्वहरूमा अन्य काठमाडौँवासीहरूको पनि व्यापक सहभागिता रहेको छ। नेपालको राजधानी काठमाडौँमा विभिन्न राष्ट्रिय चाडपर्व मनाइन्छ। सहरमा ठुलो सङ्ख्यामा बसाइँ सर्दा पश्चिमबाट [[खस जाति|खस]], पूर्वबाट [[किराँत जाति|किराँत]], उत्तरबाट तिब्बती [[बोन धर्म|बोन]] र दक्षिणबाट [[मिथिला]] संस्कृति राजधानीमा भेटिन्छन् र एक आपसमा घुलमिल भइसकेका छन्। [[घोडेजात्रा|घोडे जात्रा]], [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]], [[दसैँ|दशैं]], [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]] लगायतका पर्वहरू काठमाडौँका सबै हिन्दु र बौद्ध समुदायले भक्तिभाव र उत्साहका साथ मनाउँछन्। लागु गरिएका संहिताहरूमा सामाजिक नियमनले हिन्दु परम्परा र नैतिकतालाई समावेश गरेको छ। यिनीहरूलाई [[शाह वंश|शाह राजा]]हरू र यसअघिका राजाहरूले हिन्दु र बौद्ध धर्मका संरक्षकहरूको रूपमा अनुसरण गरेका थिए। काठमाडौँ र देशका अन्य भागमा देवी देवताको विशेष पूजामा शताब्दीदेखि सांस्कृतिक निरन्तरता कायम छ। यी देवताहरूमा [[अजिमा]], [[तलेजु भवानी]] र उनको अन्य रूप: [[देगुतलेजु]] र [[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]] (जीवित देवी) समावेश छन्। कलात्मक भवनहरू अहिले मानिसहरूको दैनिक जीवनमा पूजा गर्ने ठाउँ बनेका छन्, त्यसैले वार्षिक चाडपर्वहरू मनाउन सूची कायम गरिएको छ। महानगरमा वर्ष भरिमा १३३ वटा पर्व मनाइन्छ। यसअघि उल्लेख गरिएका बाहेक काठमाडौँमा मनाइने केही परम्परागत चाडहरूमा [[दसैँ|बडा दशैं]], [[तिहार]], [[छठ]], [[माघे सङ्क्रान्ति|माघे संक्रान्ति]], [[नागपञ्चमी]], [[साउन शुक्ल पूर्णिमा|जनै पूर्णिमा]], पञ्चदान, [[तीज]]/[[ऋषिपञ्चमी|ऋषि पञ्चमी]], पाहां चह्रे, [[सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा]], [[मातातीर्थऔँसी]] रहेका छन्। <gallery mode="packed"> चित्र:Sweta bhairava krt.jpg|इन्द्र जात्राको लागि स्वेत भैरव Ranipokhari during chhath festival.jpg|छठको समयमा रानी पोखरी HIndu Festival of Tihar 06.jpg|भाइटिकाको लागि सप्तरङ्गी थाल Sweets and fruits with Dashain jamara.jpg|दसैँको जमरा र प्रसाद </gallery> ==धर्म== {{bar box |title=काठमाडौँ महानगरमा बसोबास गर्ने धर्मावलम्बीहरू<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्मावलम्बी |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]]|#FF6600|८१.३}} {{bar percent|[[बौद्ध धर्म]]|#FFFF00|९}} {{bar percent|[[इस्लाम धर्म]]|#009000|४.४}} {{bar percent|अन्य|#808080|५.२}} <small>अन्य भित्र [[इसाई धर्म|क्रिस्चियन धर्म]], [[जैन धर्म]] र अन्य धर्मावलम्बीहरू (५.२%)</small> }} [[File:Chhetrapati Ganesh Temple in Kathmandu, Nepal..jpg|thumb|काठमांडू में क्षेत्रपाटी गणेश मंदिर]] ===हिन्दु धर्म=== काठमाडौँमा हिन्दु धर्म परापूर्वकालदेखि पालन गरिदै आएको छ। [[लिच्छवि राज्य]] (सन् ४०० देखि ७५०) अस्तित्वमा आएसँगै काठमाडौँ उपत्यकामा हिन्दु धर्म र यसभित्रका [[सवर्ण विवाह]], [[सामाजिक स्तरीकरण]] र [[नेपालमा जति व्यवस्था|जाति व्यवस्था]]को स्थापना भएको मानिन्छ। [[पशुपतिनाथ मन्दिर]], [[चाँगुनारायण मन्दिर]] र [[काष्ठमण्डप]] हिन्दुहरूका लागि विशेष महत्व राख्ने गरेका छन्। काठमाडौँ र वरपरका उपत्यकाका अन्य उल्लेखनीय हिन्दु मन्दिरहरूमा [[बज्रयोगिनी मन्दिर]], दक्षिणकाली मन्दिर, [[गुह्येश्वरी|गुह्येश्वरी मन्दिर]] र [[शोभा भगवती मन्दिर]] समावेश छन्। काठमाडौँबाट बग्ने [[बागमती नदी]]लाई हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले पवित्र नदी मान्छन् र धेरै हिन्दु मन्दिरहरू यस नदीको किनारमा अवस्थित छन्। बागमतीको महत्व यस तथ्यमा पनि निहित छ कि यसको किनारमा हिन्दुहरूको दाहसंस्कार गरिन्छ र किराँतहरू यसको छेउमा पहाडमा गाडिन्छन्। नेपाली हिन्दु परम्परा अनुसार दाहसंस्कार गर्नुअघि शवलाई तीन पटक बागमतीमा डुबाउनु पर्छ। मुख्य शोक गर्ने (सामान्यतया पहिलो छोरा) जसले अन्त्येष्टि चितालाई जलाउँछ उसले दाहसंस्कार पछि तुरुन्तै पवित्र नदीको पानीमा स्नान गर्नुपर्छ। शवयात्रामा सामेल हुने धेरै आफन्तहरूले पनि बागमतीमा नुहाउँछन् वा दाहसंस्कारको अन्त्यमा आफ्नो शरीरमा पवित्र पानी छर्कन्छन् किनभने बागमतीले मानिसहरूलाई आध्यात्मिक रूपमा शुद्ध गर्ने विश्वास गरिन्छ। ===बौद्ध धर्म=== गौतम बुद्धको समयमा (ईशापूर्व ४८३ - ५६३) बौद्ध भिक्षुहरूको आगमनसँगै बौद्ध धर्म काठमाडौँमा आगमित भएको थियो। उनीहरूले साँखुमा वनविहार मठको स्थापना गरेका थिए। [[लुम्बिनी]]मा शाक्य वंशमाथि विरुढकद्वारा (शा. ईशापूर्व ४६१ - ४९१) आक्रमण भएपश्चात् त्यहाँबाट [[शाक्य]]हरू भागेपछि यो मठको पुनर्निर्माण गरिएको थियो। हिन्दु लिच्छवी युग (ईशापूर्व ४०० देखि ७५०) को समयमा विभिन्न मठहरू र आदेशहरू जारी गरिएपछि क्रमिक रूपमा [[नेवार बौद्ध धर्म]]को गठन भएको थियो, जुन अझै पनि [[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]]को प्राथमिक [[धार्मिक भाषा]] संस्कृतमा अभ्यास गरिन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाको त्यो परम्परालाई पौराणिक राजकुमारी [[भृकुटी]] (सातौँ शताब्दी) र कलाकार [[अरनिको]] (सन् १२४५–१३०६)ले [[तिब्बत]] र [[चीन]]मा बौद्ध धर्म फैलाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। नेवार बौद्ध धर्ममा आधारित काठमाडौँमा १०८ भन्दा बढी परम्परागत गुम्बाहरू (बहा: र बहाई) रहेका छन्। सन् १९६० को दशकदेखि काठमाडौँको स्थायी तिब्बती बौद्ध जनसङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ र अहिले यस क्षेत्रमा पचासभन्दा बढी तिब्बती बौद्ध गुम्बाहरू छन्। यसका साथै नेवार बौद्ध धर्मको आधुनिकीकरणसँगै विभिन्न [[थेरवाद]] बिहारहरू स्थापना भएका छन्। ===किराँत मुन्धुम=== किराँत मुन्धुम नेपालको आदिवासी जनजाति प्रथाहरू मध्ये एक हो। यो [[किराँत जाति]]ले अभ्यास गर्ने गरेका छन्। किराँत धर्मका केही जीववादी पक्षहरू, जस्तै पुर्खाको पूजा (अजिमाको पूजा) पनि किराँत मूलका नेवारहरूमा पाइन्छ। प्राचीन किराँतहरूले पूजा गर्ने विश्वास भएका प्राचीन धार्मिक स्थलहरू, जस्तै पशुपतिनाथ, वाङ्गा आकाश भैरव (यलम्बर) र अजिमालाई अहिले काठमाडौँमा सबै धर्म मान्ने मानिसहरूले पुज्छन्। नेपालका अन्य भागबाट काठमाडौँ आएका किराँतहरूले सहरमा [[मुन्धुम]]को अभ्यास गर्ने गरेका छन्। ===इस्लाम धर्म=== काठमाडौँका मल्ल राजा रत्न मल्लले १५औँ शताब्दीमा [[कश्मीर]], [[लद्दाख]] र [[ल्हासा]]सँग व्यापार गर्न भारतीय मुसलमानहरूलाई यहाँ निम्तो दिएका थिए।<ref name="मुसलमान">{{cite web |last=यासमिन |first=चोम्पा मौसमी |title=Muslim cultural Practices in Nepal |trans-title=नेपालमा मुस्लिम सांस्कृतिक अभ्यासहरू |url=https://www.nepjol.info/index.php/pragya/article/download/34205/26905 |date=सन् २०२० |accessdate=वि.सं. २०७९ बैशाख ५ |language=अङ्ग्रेजी |page=३-४ |publisher=नेपाल जोल |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212191611/https://www.nepjol.info/index.php/pragya/article/download/34205/26905 |archive-date=2021-02-12 }}</ref> व्यापारबाट सुरु भएको मुसलमानहरूको आगमनले अहिले बाक्लो रूप लिइसकेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/history/2015/09/25/20150925183952 |title=काठमाडौँमा इस्लामिक आक्रमण |last=महर्जन |first=संजीवन |website=साप्ताहिक पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-18}}</ref> वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार काठमाडौँमा मुसलमानहरूको जनसङ्ख्या ४.४% पुगेको छ। इस्लाम धर्मावलम्बीहरूले [[ईद]], [[बकरी ईद]] लगायतका पर्वहरू मनाउने गरेका छन्। ===अन्य धर्म=== [[सिख धर्म]] मुख्यतया काठमाडौँको बालाजु र कुपण्डोलस्थित गुरुद्वारामा अभ्यास गरिन्छ। मल्लकालीन राजा जयजगत मल्लको पालामा सिख धर्मको आगमन नेपालमा भएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalaaja.com/2019/11/20191112103456 |title=भब्य लंगर(भोजन) आयोजना |website=नेपाल आज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205065553/https://nepalaaja.com/2019/11/20191112103456 |archive-date=2022-12-05 }}</ref>भारतमा ब्रिटिस शासनकालको समयमा करिब डेढ सय वर्ष अघि सिख समुदाय नेपाल प्रवेश गरेको उल्लेख गरिएको छ। [[जैन धर्म]] एउटा सानो समुदायद्वारा अभ्यास गरिन्छ। कमलपोखरीमा रहेको [[जैन मन्दिर, कमलपोखरी|जैन मन्दिर]]मा जैन धर्मावलम्बीहरूको उपस्थिति हुने गरेको छ। काठमाडौँमा मात्रै १७० गिर्जाघरहरू रहेको छ। यसका साथै यो सहरमा क्रिस्चियन मिसनरी अस्पतालहरू, कल्याणकारी संस्थाहरू र विद्यालयहरू पनि सञ्चालनमा छन्। भारतीय र बेलायती सेनामा सिपाहीका रूपमा सेवा गरेका नेपाली नागरिकहरू सेवामा रहँदा क्रिस्चियन धर्म ग्रहण गरेको हुनाले नेपाल फर्किएर पनि उनीहरूले यस धर्मलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। तिनीहरूले ईसाई धर्मको प्रसार र विशेष गरी काठमाडौँमा गिर्जाघरहरूको निर्माणमा योगदान दिएका छन्। ==शिक्षा== नेपालको सबैभन्दा पुरानो आधुनिक विद्यालय [[दरबार हाई स्कुल]]<ref>{{Cite web |url=https://ratopati.com/story/110927/2019/12/23/durbar-high-school |title=यस्तो बन्यो ‘दरबार हाई स्कुल’, डेढ महिनाभित्र हस्तान्तरण हुँदै |website=रातोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23}}</ref> र सबैभन्दा पुरानो कलेज [[त्रि-चन्द्र कलेज|त्रिचन्द्र कलेज]]<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/feature/2021/08/31/163039228343273875.html |title=त्रिचन्द्र कलेज : शताब्दी लामो इतिहास, बर्खे झरीमा रुझिरहेछ ! [भिडियाे] |last=राई |first=गणेश |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref> दुवै काठमाडौँमा छन्। नेपालमा रैती दुनियाँको लागि शिक्षा निषेधित रहेको समयमा राणा वंशका सन्तानहरूको लागि शिक्षादीक्षाको प्रबन्धनको लागि तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[जङ्गबहादुर राणा]]ले वि.सं. १९१० असोज २७ गते नेपालमा पहिलो औपचारिक विद्यालयको रूपमा दरबार हाई स्कुलको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.newsofnepal.com/2018/10/15/151678/ |title=दरबार हाई स्कुल स्थापनाको १ सय ६६औँ दिवस मनाइयो |last=भट्टराई |first=प्रदीप |website=न्युज अफ नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/feature/2020/05/12/158927915025767644.html |title=कहिले खुल्ला दरबार हाई स्कुल ? |last=राई |first=गणेश |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23}}</ref> विद्यार्थी र कलेजहरूको सङ्ख्या अनुसार नेपालको सबैभन्दा पुरानो र प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयको रूपमा रहेको सबैभन्दा ठुलो [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] कीर्तिपुरमा रहेको छ। काठमाडौँमा नेपालकै उत्कृष्ट माध्यमिक विद्यालय र उच्च शिक्षाका लागि कलेजहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/79242-79242 |title=उत्कृष्ट २० विद्यालय छनोट |last=पाण्डे |first=सूर्यप्रसाद |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/118282 |title=चिन्नुहोस् यी हुन काठमाडौँका ११ सरकारी स्कुल, जहाँ प्राइभेटमा भन्दा राम्रो पढाई हुन्छ |date=2018-01-14 |website=जनबोली न्यूज नेटवर्क |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050320/https://www.janaboli.com/post/118282 |archive-date=2023-04-06 }}</ref>नेपालका विभिन्न स्थानहरूबाट उच्च शिक्षा तथा स्तरीय शिक्षाका लागि विद्यार्थीहरू यहाँका उच्च माध्यमिक विद्यालय तथा कलेजहरूमा भर्ना लिने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/178927-1557745380.html |title=‘काठमाडौँलाई शिक्षाको ‘हब’ बनाउन सकिन्छ’ |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref> महानगरपालिकाभित्र जम्मा ९२ वटा सामुदायिक विद्यालयम र ६४० वटा संस्थागत विद्यालय रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/kaatthmaaddaun-mhaangrkaa-sbai-vidyaalymaa-ab-sthaaniiy-paatthykrm-162266 |title=काठमाडौँ महानगरका सबै विद्यालयमा अब स्थानीय पाठ्यक्रम |last=पाण्डे |first=सूर्यप्रसाद |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref> शिक्षा मन्त्रालयले प्रत्येक वर्ष अनुगमन र मूल्याङ्कन गरेर नेपालका उत्कृष्ट विद्यालय तथा कलेजहरूको सूची जारी गर्ने गरेकोमा अधिकांश विद्यालय र कलेज यसै महानगरपालिकाभित्र पर्ने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://kendrabindu.com/others/170815-1612474244.html |title=नेपालका उत्कृष्ट २५ प्लस टु (कक्षा ११, १२) |website=केन्द्रबिन्दु |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819011833/https://kendrabindu.com/others/170815-1612474244.html |archive-date=2022-08-19 }}</ref> ==अर्थतन्त्र== देशको आर्थिक विकासमा काठमाडौँको स्थान र भूभागले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यो प्राचीन सहर उर्वर माटो, समतल भू-भाग र तालको किनारमा अवस्थित रहेको छ। यो भूगोलले कृषिमा आधारित समाज बनाउन मद्दत गरेको थियो। प्राचीन कालदेखि भारत र चीनको महत्वपूर्ण व्यापारिक नाकाको रूपमा यो सहर महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्रको रूपमा स्थापित हुन पुगेको हो। काठमाडौँको व्यापार भारत र तिब्बतलाई जोड्ने रेशम मार्गको किनारमा फस्टाएको पुरानो पेशा हो। शताब्दीयौँदेखि, काठमाडौँका [[ल्हासा नेवार]] व्यापारीहरूले हिमालय पार गर्दै व्यापार सञ्चालन गर्दै मध्य एसियाभरि कला, शैली र बौद्ध धर्मलाई फैलाउन योगदान दिएका थिए। यो सहरको अन्य परम्परागत पेशाहरूमा खेती, धातु कला, काष्ठकला, चित्रकारी, सिलाई बुनाई र भाँडाहरू हुन्। काठमाडौँ नेपालको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण औद्योगिक र व्यापारिक केन्द्र हो। [[नेपाल स्टक एक्सचेन्ज]], [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को प्रधान कार्यालय, [[नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घ|उद्योग वाणिज्य सङ्घ]], राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बैङ्क, दूरसञ्चार कम्पनी, विद्युत प्राधिकरणलगायत विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाका मुख्य कार्यालयहरू काठमाडौँमा छन्। काठमाडौँका प्रमुख आर्थिक केन्द्रहरू [[न्यु रोड, काठमाडौँ|न्यु रोड]], दरबारमार्ग, [[असन, काठमाडौँ|असन]] र पुतलीसडक हुन्। काठमाडौँ महानगरपालिकाले राष्ट्रको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा एक तिहाईको योगदान दिने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/economy/526001-1621041624.html |title=काठमाडौँ अर्थतन्त्रको पनि राजधानी |last=ज्ञवाली |first=बालकृष्ण |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-28}}</ref> यो सहरभित्र वार्षिक आर्थिक उत्पादन करिब रु. ५५० बिलियन हुने गरेको छ। यो सहरमा बसोबास गर्ने प्रति व्यक्ति आय $२२०० रहेको छ जुन राष्ट्रको अन्य क्षेत्रको तुलनामा लगभग तीन गुना बढी छ। काठमाडौँबाट हस्तशिल्प, कलाकृति, कपडा, गलैँचा, पश्मिना, कागज निर्यात हुन्छ। व्यापार क्षेत्रबाट महानगरपालिकालाई २१% राजश्व उठ्ने गरेको छ। काठमाडौँ महानगरपालिकाले सङ्कलन गर्ने राजस्वको १९% योगदान उत्पादन क्षेत्रबाट हुने गर्दछ। महानगरपालिकाभित्र कपडा र गलैँचा सबैभन्दा उल्लेखनीय निर्मित उत्पादहरू हुन्। काठमाडौँमा अन्य आर्थिक क्षेत्रहरू कृषि (९%), शिक्षा (६%), यातायात (६%) तथा होटल र रेस्टुरेन्ट (५%) क्षेत्रले राजश्वमा साझेदारी गर्छन्। [[नेपाली कागज]] र [[पस्मिना (कपडा)|पस्मिना दोसल्ला]]को लागि काठमाडौँ प्रसिद्ध रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/kinmel/business/162197/ |title=४७ मुलुकमा नेपाली पश्मिना निर्यात |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/63991-63991 |title=गुमेको बजार फर्काउँदै पश्मिना |last=अर्याल |first=नवीन |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2014/12/223496 |title=नेपाली कागज : माग उच्च, जनशक्ति अभाव |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/kinmel/business/180273/ |title=लोक्ताबाट बन्ने नेपाली कागजको मापदण्ड तोकियो |last=सिटौला |first=सुनिता |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==पर्यटन== {{Main|काठमाडौँमा पर्यटन}} [[नेपालमा पर्यटन|पर्यटन]]लाई नेपालको अर्को महत्वपूर्ण उद्योग मानिन्छ। सन् १९५० पछि आएको वैश्विक राजनीतिक शृङ्खलामा परिवर्तनले देशमा पर्यटन क्षेत्रको आरम्भ भएको थियो। सन् १९५६ मा हवाई यातायातको स्थापना भएको थियो भने [[त्रिभुवन राजपथ]]को निर्माण भएसँगै काठमाडौँ र [[रक्सौल]] (भारत-नेपाल सीमामा रहेको) बीचको सडक यातायात सुरु भएको थियो। यस गतिविधिलाई प्रवर्द्धन गर्न काठमाडौँमा छुट्टाछुट्टै संस्थाहरू स्थापना भएको थियो जसमा [[नेपाल पर्यटन बोर्ड]], पर्यटन विभाग र नागरिक उड्डयन विभाग समावेश छन्। यसबाहेक, नेपाल विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक सङ्घहरूको सदस्य बनेको थियो। अन्य राष्ट्रहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनाले यो गतिविधिलाई अझ बढाएको छ। होटल उद्योग, पर्यटकीय संस्थाहरू, पर्यटक सहयोगीहरूको प्रशिक्षण र लक्षित प्रचार अभियानहरू नेपालमा र विशेष गरी काठमाडौँमा यस उद्योगको उल्लेखनीय वृद्धिको प्रमुख कारण हुन्। पर्यटन क्षेत्र देशको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उद्योगहरू मध्येको एक हो। पर्यटन सहरका धेरैजसो मानिसहरूको आम्दानीको प्रमुख स्रोत हो। काठमाडौँमा वार्षिक लाखौं पर्यटकहरू आउने गरेका छन्। काठमाडौँको पशुपतिनाथ, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, चाँगुनारायण र बुढानीलकण्ठलगायतका धार्मिकस्थलमा विश्वभरबाट हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बीहरू आउने गर्दछन्। विदेशी पर्यटकहरूको नेपाल आगमनको रेकर्ड राख्ने कार्य सन् १९६४ देखि सुरु गरिएको थियो। माओवादी विद्रोहको कारण ओरालो लागेको पर्यटन उद्योग सो विद्रोहको समाप्तिपछि उदाएको थियो। सन् २००९ देखि सन् २०१९ सम्मको समयकालभित्र नेपालमा पर्यटक आगमनको सङ्ख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको थियो। त्यसपछि विश्वव्यापी [[२०१९-२० कोरोना भाइरस प्रकोप|कोरोना भाइरस महामारी]]का कारण दुई वर्ष डुबेको पर्यटन क्षेत्र पुनः उठ्ने जमर्को गरिरहेको छ। काठमाडौँको [[ठमेल]] क्षेत्र विदेशबाट आउने पर्यटकहरूको प्राथमिक अड्डा हो, जहाँ पर्यटकहरूको लागि खानपान गर्ने अतिथि घरहरू, रेस्टुरेन्टहरू, पसलहरू र पुस्तक पसलहरू रहेका छन्। यसै प्रकार विदेशी पर्यटकहरूमाझ लोकप्रिय बनिरहेको अर्को छिमेकी क्षेत्र झमेल हो। यो टोलको वास्तविक नाम झम्सीखेल हो जसलाई ठमेलसँगै व्यवहार मिलाउन झमेल भन्ने गरिन्छ। सन् १९६० देखि सन् १९७० को समयकालमा हिप्पीहरूले लोकप्रिय बनाएको फ्रिक स्ट्रिट जसलाई स्थानीयहरू [[झोछेँ टोल]] भन्छन् यो समेत काठमाडौँको मौलिक पर्यटकहरूको अड्डा हो। यो ठमेलको लोकप्रिय विकल्प हो। तिब्बतको पुरानो व्यापारि मार्ग र परम्परागत बजार [[असन, काठमाडौँ|असन]]ले समेत पर्यटकहरू आकर्षित गर्ने गर्दछ। सन् १९५० मा नेपालको राजनीतिक परिवेशमा आएको परिवर्तनपछि पर्यटन उद्योग खुलेपछि होटल उद्योगमा उल्लेख्य सुधार आएको थियो। अहिले काठमाडौँभित्र हायात रिजेन्सी, द्वारिकाज, होटल याक एन्ड यती, द एभरेस्ट होटल, होटल र्‍याडिसन, होटल देल अन्नपूर्ण, द मल्ल होटल, [[शङ्कर होटल|शंकर होटल]], साङ्ग्रिला होटल (साङ्ग्रिला होटल समूहद्वारा सञ्चालित नभएको) जस्ता धेरै विलासी होटलरू रहेका छन्। काठमाडौँभित्र रहेका चार तारे होटलहरूमा होटल वैशाली, अकामा होटल, होटल नारायणी, द ब्लु स्टार र ग्रान्ड होटलहरू छन्। गार्डेन होटल, होटल एम्बेसेडर र अलोहा इन काठमाडौँका तीन तारे होटल हुन्। क्यासिनो भएका पाँचतारे होटेलहरूमध्ये हायात रिजेन्सी, होटल देल अन्नपूर्ण र याक एन्ड यती जस्ता होटलहरू पर्छन्। <gallery mode="packed"> चित्र:Hyatt Regency Kathmandu Hotel.jpg|[[हयात रिजेन्सी काठमाडौँ|हायात रिजेन्सी]] चित्र:Shanker.jpg|होटल शंकर चित्र:Legal hashish shop in Kathmandu, Nepal in 1973.jpg|सन् १९७३ ताका झोछेँ टोल चित्र:Old Kathmandu0761.JPG|असन बजार </gallery> ==स्वास्थ्य संस्थानहरू== नेपालका केन्द्रीय अस्पतालहरू [[वीर अस्पताल|बीर अस्पताल]], सहिद गङ्गालाल राष्ट्रिय ह्रदयरोग केन्द्र, सहिद शुक्रराज सरूवा रोग नियन्त्रण अस्पताल, [[नेपाल आँखा अस्पताल]] त्रिपुरेश्वर, [[तिलगङ्गा आँखा अस्पताल|तिलगङ्गा आँखाकेन्द्र]], [[कुष्ठरोग अस्पताल]], टोखा नेपाली सेनाका [[त्रिचन्द्र सैनिक अस्पताल|त्रिचन्द्र अस्पताल]], [[वीरेन्द्र सैनिक अस्पताल]], पायोनिएर अस्पताल, शसस्त्र प्रहरीको [[ज्ञानेन्द्र शसस्त्र प्रहरी अस्पताल]], [[नेपाल प्रहरी]]को [[वीरेन्द्र प्रहरी अस्पताल]], त्रिभुवन विश्वविद्यालय चिकित्सासास्त्र अध्यान संस्थानको [[त्रिवि शिक्षण अस्पताल|शिक्षण अस्पताल महाराजगंज]], [[नेपाल मेडिकल कलेज शिक्षण अस्पताल|नेपाल मेडिकल कलेज]] शिक्षण अस्पताल सिनामङ्गल, [[आयुर्वेद चिकित्सालय, नरदेवी|आयुर्वेदिक अस्पताल नरदेवी]], सुस्माकोइराला प्लास्टिक सर्जरी अस्पताल सांखु का साथै नर्भिक, मेडीकेयर, काठमाडौँ मोडेल अस्पताल लगायतका प्रसिद्ध थुप्रै निजी तथा सामुदायिक अस्पतालहरू पनि यहाँ रहेका छन। == खेलकूद == [[चित्र:Dasarath_Rangasala_Stadium.jpg|thumb|[[दशरथ रङ्गशाला]]]] [[फुटबल खेल|फुटबल]] र [[क्रिकेट]] नेपालको युवा पुस्ता बीच सबैभन्दा लोकप्रिय खेल हो। यो नगरमा विभिन्न खेल मैदानहरू रहेका छन्। [[राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपाल|राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्]]ले नेपालमा हुने विभिन्न खेलकूद प्रतियोगिताहरू नियमन र सञ्चालन गर्ने गर्दछ। सहरको एकमात्र अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल रङ्गशाला त्रिपुरेश्वरको छेउछाउमा रहेको [[दशरथ रङ्गशाला]] हो। यो रङ्गशालामा फुटबल खेल र सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना हुने एक बहुउद्देश्यीय रङ्गशाला हो। नेपालको सबैभन्दा ठुलो रङ्गशालाको रूपमा रहेको दशरथ रङ्गशालाको निर्माण सन् १९५६ मा सकिएको थियो। यस रङ्गशालाको दर्शक क्षमता २५ हजार रहेको छ। यस मैदानमा प्रत्येक वर्ष [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग|सहिद स्मारक लिग]] पनि आयोजना गरिन्छ। [[दक्षिण एसियाली खेलकुद १९९९|आठौं दक्षिण एसियाली खेलकुद]] काठमाडौँमा आयोजना हुनुअघि चिनियाँ सरकारको सहयोगमा रङ्गशालाको मर्मतसम्भार गरी फ्लडलाइट जडान गरिएको थियो। [[आरसीटि क्लब|रानीपोखरी कर्नर टोली]] (आरसिटी), [[सङ्कटा क्लब]] र [[एनआरटी क्लब|न्युरोड टोली]] (एनआरटी) जस्ता नेपालका पुराना फुटबल क्लबहरू काठमाडौँको गृह फुटबल टोली हो। अन्य प्रमुख फुटबल क्लबहरूमा [[मनाङ- मर्स्याङ्दी क्लब]], [[मछिन्द्र फुटबल क्लब]], [[नेपाल आर्मी फुटबल टिम|नेपाल आर्मी क्लब]] र [[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|नेपाल पुलिस क्लब]] रहेका छन्। यङ्गाल स्पोर्ट्स क्लब जस्ता नेपालका केही पुराना क्रिकेट क्लबहरूको घर पनि काठमाडौँ हो। [[एभरेष्ट प्रिमियर लिग]]मा काठमाडौँ किङ्स इलाभेनले काठमाडौँको प्रतिनिधित्व गर्दछ। == यातायात सेवा == === सडक === नेपालको आर्थिक सर्वेक्षण २०७७/०७८ मा उल्लेख भए अनुसार नेपालमा रहेका सम्पूर्ण राजमार्गहरूको सडकको कुल लम्बाइ ३३,५२८ किलोमिटर रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/sddkko-smrddhi-191315 |title=सडकको समृद्धि |last=कार्की |first=सुनिता |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> यो सडक सञ्जालले देशको आर्थिक विकासमा विशेष गरी कृषि, बागवानी, तरकारी खेती, उद्योग तथा पर्यटनको क्षेत्रमा मद्दत गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2014-11-28/399345.html |title=नेपालमा सडक: दक्षिण एसियाकै कमजोर |last=गजुरेल |first=आशीष |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |script-title=देवनागरी |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817024245/https://ekantipur.com/ampnews/2014-11-28/399345.html |archive-date=2022-08-17}}</ref> [[पहाडी प्रदेश (नेपाल)|पहाडी भूभाग]]लाई हेर्दा काठमाडौँको यातायात मुख्यतया सडक र हवाई मार्गबाट ​​हुने गरेको छ। काठमाडौँलाई [[त्रिभुवन राजपथ|त्रिभुवन राजमार्ग]]ले दक्षिणमा [[भारत]], पश्चिममा [[पृथ्वी राजमार्ग]] र उत्तरमा [[अरनिको राजमार्ग]]ले [[चीन]]सँग जोडेको छ। [[बिपी राजमार्ग]]ले [[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]]हुँदै काठमाडौँलाई नेपालको पूर्वी भागसँग जोड्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.enepalese.com/2017/01/113739.html |title=बिपी राजमार्गले फेरियो जीवनशैली |website=ईनेपलिज |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.arthadainik.com/news/4898 |title=​यसरी फेरिदियो बिपी राजमार्गले किसानको जीवनशैली |website=आर्थिक दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामध्येको एक काठमाडौँ-तराई द्रुत मार्ग निर्माणाधीन छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2021/03/28/161689541262445937.html |title=काठमाडौँ-तराई द्रुतमार्ग : खोकना छाडेर निजगढतर्फ काम |last=खतिवाडा |first=विमल |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> यो मार्ग तराईलाई उपत्यकासँग जोड्ने सबैभन्दा छोटो मार्ग हुनेछ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2020/05/27/159059069757142500.html |title=द्रुतमार्गको काम दोस्रो चरणमा |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> साझा यातायातले काठमाडौँ र वरपरको उपत्यकामा नियमित बस सेवा प्रदान गर्दछ। माइक्रो बस कम्पनीहरू सहित अन्य बस कम्पनीहरूले धेरै अनिश्चित मार्गहरूमा आफ्नो सेवा सञ्चालन गर्ने गर्छन्। वि.सं. २०३२ सालमा चीन सरकारको सहयोगमा उपलब्ध भएको २२ वटा ट्रलीबसले काठमाडौँ त्रिपुरेश्वरदेखि भक्तपुरको सूर्यविनायकसम्म १३ किलोमिटरको रुटमा सेवा प्रदान गर्ने गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.abhiyandaily.com/newscategory-detail/323329 |title=ट्रलीबसको गुमनाम अन्त्य |last=बजगाईं |first=काशीराम |website=अभियान दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409084619/https://abhiyandaily.com/newscategory-detail/323329 |archive-date=2023-04-09 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/219/2019-05-11 |title=ट्रलीबस नोस्टाल्जिया |last=प्रजापति |first=रत्न |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2016/03/403518 |title=किन सदुपयोग हुन सकेन चिनियाँ सहयोग ? |last=अर्याल |first=नवीन |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> === हवाई === काठमाडौँ उपत्यकालाई सेवा गर्ने मुख्य अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/nepaalii-uddaanko-grvilo-itihaas-185031 |title=नेपाली उडानको गर्विलो इतिहास |last=शेर्पा |first=फूर्वा |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> यो सहरको केन्द्रबाट लगभग ६ किलोमिटरको दूरीमा रहेको छ र [[नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण]]द्वारा सञ्चालित छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/15291 |title=त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल दक्षिण एसियाकै महँगो |last=ओझा |first=शरद |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref><ref>{{Cite book |last=अर्याल |first=श्रीहरि |url=https://books.google.com.np/books?id=MNlWEAAAQBAJ |title=बानेश्वरको सेरोफेरो |date=2021-10-29 |page=१२६ |publisher=सौजन्य अर्याल |language=नेपाली}}</ref> विमानस्थलमा एउटा आन्तरिक र एउटा अन्तर्राष्ट्रिय गरी दुईवटा टर्मिनलहरू छन्। हाल, यसले [[युरोप]], [[एसिया]] र [[मध्य पूर्व]]का [[इस्तानबुल विमानस्थल|इस्तानबुल]], [[इन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|दिल्ली]], [[छत्रपति शिवाजी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|मुम्बई]], [[केम्पेगौडा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|बेङ्गलोर]], [[नेताजी सुभाष चन्द्र बोस अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|कोलकाता]], [[चाङ्गी विमानस्थल|सिङ्गापुर]], [[सुवर्णभूमि विमानस्थल|बैङ्कक]], [[क्वालालम्पुर अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|क्वालालम्पुर]], [[शाहजलाल अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|ढाका]], [[पारो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|पारो]], [[ल्हासा गोनगार विमानस्थल|ल्हासा]], [[चेङ्दु अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|चेङ्दु]], [[ग्वाङ्झाउ बाइयुन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|ग्वाङ्झाउ]] र [[हङकङ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|हङकङ]] जस्ता विश्वभरका ३० सहरहरूलाई जोडेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nepalsamaya.com/economy/2022-06-20-162931 |title=यस्ता छन् त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट उडान भर्ने विभिन्न देशका एयरलाइन्स |website=नेपाल समय |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817025751/https://nepalsamaya.com/economy/2022-06-20-162931 |archive-date=2022-08-17 }}</ref> सन् २०१३ देखि [[टर्किस एअरलाइन्स]]ले इस्तानबुललाई काठमाडौँसँग जोड्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2013/09/111117 |title=टर्किस एयरको काठमाडौँ सिधा उडान सुरु |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> [[ओमान एअर]]ले पनि सन् २०१० देखि [[मस्कट, ओमान|मस्कट]]लाई काठमाडौँसँग जोड्छ। [[नेपाल वायुसेवा निगम|नेपाल एयरलाइन्स]]ले सन् २०२० मार्च २ देखि [[नारिता अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|टोकियो-नारिता]] उडान सुरु गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://deshsanchar.com/2019/08/13/235758/ |title=नेपाल-जापान उडान अगस्ट २९ देखि |date=2019-08-13 |website=देशसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> देशभरका विभिन्न सहरहरूसँग क्षेत्रीय रूपमा [[बुद्ध एयर|बुद्ध एअर]], [[नेपाल वायुसेवा निगम|नेपाल एअरलाइन्स]], [[श्री एअरलाइन्स|श्री एयरलाइन्स]] र [[यति एयरलाइन्स|यती एअरलाइन्स]] लगायतका धेरै नेपाली वायुसेवा कम्पनीहरू उडान भर्ने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://ratopatinews.com/?p=13681 |title=बिहीबारदेखि हवाई उडान सुरुः दैनिक ६४ आन्तरिक उडान, ९ कम्पनीबाट अन्तराष्ट्रिय उडान |website=रातोपाटी समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817024247/https://ratopatinews.com/?p=13681 |archive-date=2022-08-17 }}</ref> === रोपवे सेवा === [[नेपालमा रोपवे सेवा|रोपवे]] पहाडी इलाकाको अन्य महत्वपूर्ण यातायातको साधन हो। काठमाडौँ र हेटौँडाबीच सञ्चालन भएको {{convert|43|km|mi|abbr=on}} लामो रज्जुमार्ग सेवाले प्रतिघण्टा २५ टन सामान ढुवानी गर्ने गरेको थियो। कम बोक्ने क्षमता र मर्मतसम्भार समस्याहरूको कारण पछि यो सेवालाई बन्द गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/19749/ |title=रोपवे पुनः सञ्चालन गर्न अध्ययन |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> [[राणा वंश|राणाकाल]]मै काठमाडौँको [[मातातीर्थ]]देखि [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]को ढोरसिङसम्म {{convert|22|km|0|abbr=on}}भन्दा बढी लम्बाइको रज्जुमार्ग निर्माण गरिएको थियो, जसले प्रतिघण्टा ८ टन सामान ढुवानी गर्ने गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/63875-63875 |title=पुनःसञ्चालन हुँदै हेटौँडा-मातातीर्थ रोपवे |last=बास्कोटा |first=राजु |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> हाल काठमाडौँको [[चन्द्रागिरी केबलकार|चन्द्रागिरी पहाड]]मा केबलकार सेवा सञ्चालन भइरहेको छ। == भगिनी सहर == काठमाडौँको निम्नलिखित सहरहरूसँग भगिनी सम्बन्ध रहेको छ: ===राष्ट्रिय=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|NEP}} [[अमरगढी नगरपालिका]]<ref name="सम्बन्ध">{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/437499 |title=काठमाडौँ महानगरले गाँस्यो थप दुई नगरसँग भगिनी सम्बन्ध |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030944/https://www.lokpath.com/story/437499 |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[चन्दननाथ नगरपालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/343140 |title=चन्दननाथ र काठमाडौँ भगिनी सम्बन्धलाई औपचारिकता |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030946/https://www.lokpath.com/story/343140 |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[मेलम्ची नगरपालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://farakdhar.com/story/42684/ |title=काठमाडौँ महानगर र मेलम्चीबीच भगिनी सम्बन्ध, महानगरको सहयोगमा पार्क बन्ने |website=फरकधार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030944/https://farakdhar.com/story/42684/ |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[पाख्रीबास नगरपालिका]]<ref name="सम्बन्ध"/> *{{flagicon|NEP}} [[रामग्राम नगरपालिका]] {{div col end}} ===अन्तर्राष्ट्रिय=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|CHN}} [[ल्हासा]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://bigulnews.com/story/2019/07/28/4985/ |title=ल्हासा नगरसँग भगिनी सम्बन्ध विस्तार गर्न काठमाडौँ महानगरका मेयर चीन हानिए… |website=बिगुल समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[चेङ्दु]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/61263-61263 |title=काठमाडौँ - चेङ्दु भगिनी सम्बन्ध (भिडियो) |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[सियान]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://www.newsofnepal.com/2018/02/24/84655/ |title=सम्बन्ध गाँस्दै मिति बिर्संदै |last=ढकाल |first=ईश्वरराज |website=न्युज अफ नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18}}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[सेन्जेन|शेनझेन]], चीन *{{flagicon|CHN}} [[नान्जिङ]], चीन *{{flagicon|CHN}} [[जिन्झाउ]], चीन *{{flagicon|CHN}} [[लान्चोउ]], चीन *{{flagicon|USA}} [[बोल्डर, कोलोराडो|बोल्डर]], संयुक्त राज्य *{{flagicon|USA}} [[युजिन, ओरेगन|युजिन]], संयुक्त राज्य<ref>{{Cite web |url=https://www.eugene-or.gov/369/Sister-Cities |title=Sister Cities |trans-title=भगिनी सहरहरू |website=www.eugene-or.gov |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[फ्रेडरिकवर्ग, भर्जिनिया|फ्रेडरिकवर्ग]], संयुक्त राज्य<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/09/707895 |title=काठमाडौँ महानगर र अमेरिकाको फ्रेडरिक्सवर्गबीच भगिनी सम्बन्ध स्थापित |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[रोचेस्टर, मिन्नेसोटा|रोचेस्टर]], संयुक्त राज्य *{{flagicon|JPN}} [[मात्सुमोतो, नगानो|मात्सुमोतो]], जापान<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/mhaangrko-15-shrsng-bhginii-smbndh-1-134688 |title=महानगरको १५ सहरसँग भगिनी सम्बन्ध |last=अर्याल |first=उपेन्द्र |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18}}</ref> *{{flagicon|PRK}} [[प्योङयाङ]], उत्तर कोरिया<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|KOR}} [[सियोल]], दक्षिण कोरिया<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|IND}} [[बनारस|वाराणसी]], भारत<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|BLR}} [[मिन्स्क]], बेलारुस<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर">{{Cite web |url=http://kathmanduonline.gov.np/news/detail/115 |title=इन्द्रजात्रामा भगिनी सम्बन्ध भएका नगर प्रमुखहरूलाई निमन्त्रणा गरिने |website=मेट्रो न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810162253/http://kathmanduonline.gov.np/news/detail/115 |archive-date=2022-08-10 }}</ref> *{{flagicon|MMR}} [[याङ्गुन]], म्यानमार<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|ESP}} [[म्याड्रिड]], स्पेन<ref>{{Cite web |url=https://www.jaljalakhabar.com/2018/02/58754/ |title=काठमाडौँ र स्पेनको मड्रिड सहरबीच भगिनी सम्बन्ध स्थापना |date=2018-02-26 |website=जलजला खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.kharibot.com/news-details/2708/2017-09-23 |title=काठमाडौँ महानगरपालिका र स्पेनको शहर म्याड्रिडबीच भगिनी सम्बन्ध शुरु |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18}}</ref> <!--rest - other form of cooperation and/or twinning ended--> {{div col end}} ====प्रस्तावित भगिनी सहरहरू==== *{{flagicon|THA}} [[बैङ्कक]], थाइल्यान्ड<ref>{{Cite web |url=https://farakdhar.com/story/91048/ |title=काठमाडौँ महानगरले इन्द्रजात्रामा भगिनी सम्बन्ध भएका नगरप्रमुखलाई निमन्त्रणा गर्ने |website=फरकधार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030946/https://farakdhar.com/story/91048/ |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|PAK}} [[इस्लामाबाद]], पाकिस्तान<ref>{{Cite web |url=http://old.kathmandu.gov.np/ne/content/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7 |title=काठमाडौ महानगरपालिकाको अन्तराष्ट्रिय सम्बन्ध |website=काठमाडौँ महानगरपालिका, नगर कार्यपालिकाको कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030945/http://old.kathmandu.gov.np/ne/content/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7 |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[खाँदबारी नगरपालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://sambahak.com/2022/07/23/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B0/ |title=काठमाडौँ महानगरपालिका र खाँदाबारी नगरपालिकाबीच भगिनी सम्बन्धका बारेमा छलफल |date=2022-07-23 |website=सम्वाहक |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220802210402/https://sambahak.com/2022/07/23/%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%a0%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a1%e0%a5%8c%e0%a4%81-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%97%e0%a4%b0%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%b0/ |archive-date=2022-08-02 }}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तित्वहरू == {{div col|colwidth=20em}} *[[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]] *[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] *[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] *[[भीमसेन थापा]], नेपालको प्रधानमन्त्री *[[जङ्गबहादुर राणा]], नेपालको प्रधानमन्त्री *[[रणजङ्ग पाँडे]], नेपालको प्रधानमन्त्री *[[गेहेन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा]], नेपालको पहिलो वैज्ञानिक *[[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]], लेखक *[[नेपालका सहिदहरू|नेपालका सहिद]]: **[[धर्मभक्त माथेमा]] **[[गङ्गालाल श्रेष्ठ]] *[[मदनकृष्ण श्रेष्ठ]], अभिनेता र हास्य कलाकार *[[हरिवंश आचार्य]], अभिनेता र हास्य कलाकार *[[मनिषा कोइराला]], बलिउड अभिनेत्री *[[राजेश हमाल]], अभिनेता *[[अमृता आचार्य]], अभिनेत्री *[[अनुराधा कोइराला]], समाजसेवी *[[पुष्पा बस्नेत]], समाजसेवी *[[बैकुण्ठ मानन्धर]], म्याराथन धावक *[[पारस खड्का]], क्रिकेट खेलाडी *[[गगन थापा]], राजिनीतिज्ञ *[[प्रकाशमान सिंह]], राजिनीतिज्ञ *[[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]], नगर प्रमुख{{div col end}} == चित्र दीर्घा == <gallery mode="packed"> चित्र:City under a cloudy sky.jpg|[[शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज|शिवपुरी पहाड]]बाट देखिएको उपत्यका चित्र:Simha durbar.jpg|[[सिंहदरबार]] चित्र:Kathmandu Durbar Square, Maju Dega 2, Nepal.jpg|[[हनुमान ढोका|बसन्तपुर दरबार क्षेत्र]] चित्र:Entrance to a building, Kathmandu, Nepal.jpg|दरबार क्षेत्रमा रहेको एक भवनको प्रवेशद्वार चित्र:Kathmandu Darbar0606 Kumari.JPG|[[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]] रथयात्रा चित्र:Ghantaghar and Jacaranda.jpg|[[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]] र वरपरका क्षेत्र चित्र:Dharhara 2072.JPG| सन् २०१४ मा [[धरहरा]] चित्र:In Kathmandu 17 May 2019 1.jpg|[[बौद्धनाथ]]को गल्ली </gallery> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Wikivoyage|Kathmandu|काठमाडौँ}} {{Commonscat|Kathmandu|काठमाडौँ}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{क्षेत्रका आधारमा एसियाका राजधानीहरू}} {{नेपालका सङ्घीय तथा प्रादेशिक राजधानीहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} [[श्रेणी:एसियाका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:नेपालका महानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँ]] [[श्रेणी:नेपालका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०१० मा घोषित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँ जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] rjmhmyot1gy8zvrzvl3319v0qxy7z1r 0 1872 1392736 1312263 2026-10-15T07:04:32Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392736 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = ''République Gabonaise'' |conventional_long_name = गाबोनी गणतन्त्र |common_name = गाबोन |image_flag = Flag_of_Gabon.svg |image_coat = Coat of arms of Gabon.svg |image_map = Gabon (orthographic projection).svg |national_anthem = ''[[La Concorde]]''<br />''The Concord'' |capital = [[लिब्रेभिल्ली]] |latd=0 |latm=23 |latNS=N |longd=9 |longm=27 |longEW=E |largest_city = राजधानी |official_languages = [[फ्रान्सेली भाषा|French]] |languages_type = [[Vernacular|Vernacular languages]] |languages = [[Fang language|Fang]]<br/>[[Myene language|Myene]] |demonym = Gabonese<br/>Gabonaise |ethnic_groups = {{nowrap|28.6% [[Beti-Pahuin peoples|Fang]]<br/>10.2% [[Punu people|Punu]]<br/>8.9% [[Bongo people (Gabon)|Nzebi]]<br/>6.7% [[French people|French]]<br/>4.1% [[Mpongwe people|Mpongwe]]<br/>154,000 other^a}} |ethnic_groups_year = 2000 |government_type = [[Presidential republic]] |leader_title1= [[Heads of state of Gabon|President]] |leader_name1= [[Ali Bongo Ondimba]] |leader_title2 = [[Heads of Government of Gabon|Prime Minister]] |leader_name2 = [[Raymond Ndong Sima]] |legislature = [[Parliament of Gabon|Parliament]] |upper_house = [[Senate (Gabon)|Senate]] |lower_house = [[National Assembly (Gabon)|National Assembly]] |national_motto = {{lang|fr|"Union, Travail, Justice"}}{{spaces|2}}<small>([[French language|French]])<br/>"Union, Work, Justice"</small> |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 267,667 |area_sq_mi = 103,347 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 76th |percent_water = 3.76% |population_estimate = 1,475,000<ref name=unpop>{{cite journal |url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |title=World Population Prospects, Table A.1 |version=2008 revision |format=PDF |publisher=United Nations |author=Department of Economic and Social Affairs Population Division |year=2009 |accessdate=2009-03-12}}</ref> |population_estimate_rank = 150th |population_estimate_year = 2009 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 5.5 |population_density_sq_mi = 14.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 216th |GDP_PPP = $24.571 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&pr.y=2&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=646&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Gabon |publisher=International Monetary Fund |accessdate=2012-04-18}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = 2011 |GDP_PPP_per_capita = $16,183<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $16.176 billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = 2011 |GDP_nominal_per_capita = $10,653<ref name=imf2/> |sovereignty_type = [[Independence]] |established_event1 = from [[फ्रान्स|France]] |established_date1 = August 17, 1960 |HDI_year = २०१९<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.703 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> |HDI_rank = ११९औ |HDI_category = <span style="color:#fc0;white-space:nowrap;">medium</span> |currency = [[Central African CFA franc]] |currency_code = XAF |time_zone = [[West Africa Time|WAT]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +1 |drives_on = right |cctld = [[.ga]] |calling_code = 241 |footnotes = a. Including 10,700 French nationals and 11,000 persons of dual nationality. }} '''गाबोन''' ({{IPAc-en|icon|ɡ|ə|ˈ|b|ɒ|n}}; {{IPA-fr|ɡabɔ̃}}), आधिकारिक नाम '''गाबोनी गणतन्त्र''' ({{lang-fr|République Gabonaise}}) मध्य अफ्रिकाको पश्चिम तटमा अवस्थित राष्ट्र हो । == जनसङ्ख्या == == इतिहास == == भूगोल == == राज्यनीति == == अर्थतन्त्र == == धर्म == == जीवनशैली == == अरु सम्बन्धित विषयहरू == == सन्दर्भ सूची == {{Reflist|30em}} == बाहिरी लिङ्कहरू == {{Sister project links|Gabon}} *{{Official website|http://www.legabon.org/}} *[https://web.archive.org/web/20110801020644/http://www.gabon-nature.com/ Virtual Tour of the National Parks] *{{CIA World Factbook link|gb|Gabon}} *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/gabon.htm Gabon] from ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Africa/Gabon}} *[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376333 Gabon] from the [[BBC News]] *{{Wikiatlas|Gabon}} *{{Wikivoyage|Gabon}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GA Key Development Forecasts for Gabon] from [[International Futures]] <!--The indexing for this category should be a blank space (" ") as this is the main article--> {{stub}} <!--Other languages--> {{Commonscat|Gabon}} [[श्रेणी:गाबोन| ]] [[श्रेणी:अफ्रिका]] [[श्रेणी:देशहरू]] [[श्रेणी:फ्रान्सेली भाषा आधिकारिक भएका देश तथा क्षेत्रहरू]] kpbuygu9gokqm6gjjvrgz9bey1eb5dx 0 7616 1392744 1386952 2026-10-15T09:08:23Z Janak Bhatta 10885 /* चित्र दीर्घा */ चित्र जोडियो 1392744 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = {{nowrap|नेपाल दूरसञ्चार कम्पनी लिमिटेड<br /> (नेपाल टेलिकम)}} | logo =|thumb|NepalTelecome | type = [[पब्लिक कम्पनी|सार्वजनिक]] | traded_as = | predecessor = नेपाल दूरसञ्चार निगम | products = मोबाइल टेलिफोन सेवा, जिएसएम, जिपीआरएस, [[थ्री जी]], [[फोरजी]] | founder = | key_people = सबिना प्रधान (निमित्त प्रबन्ध निर्देशक) <ref>{{cite web|title=सञ्चालक समिति|url=https://www.ntc.net.np/about-us/board-of-directors|access-date=17 April, 2022}}</ref> | industry = [[दूरसञ्चार]] | services = [[ल्यान्डलाइन|निश्चित लाइन]] र [[मोबाइल फोन|मोबाइल टेलिफोन सेवा]], [[ब्रोडब्याण्ड इन्टरनेट एक्सेस|ब्रोडब्याण्ड]] र निश्चित-लाइन इन्टरनेट सेवा [[इन्टरनेट एसएमएस]] | revenue = {{Nowrap|{{Increase}} नेरू ३४३.४४७ बिलियन <small>(२०१६)</small><ref name=UFR4Q>{{cite web|url=https://www.ntc.net.np/departments/cfo/finance-state/4th_quarterly_report_072-73-statement.pdf|title=आर्थिक वर्ष २०७२/७३ को नतिजा (२०१५/१६)|publisher=वित्त बिभाग, नेपाल टेलिकम}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} | operating_income = {{Increase}} नेरू ३४३.४४७&nbsp;बिलियन <small>(२०१६)</small><ref name=UFR4Q/> | net_income = {{Increase}} नेरू १७.१२२&nbsp;बिलियन <small>(२०१६)</small><ref name=UFR4Q/> | assets = {{Increase}} नेरू ८११५.२८९&nbsp;बिलियन <small>(२०१६)</small><ref name=UFR4Q/> | coordinates = {{coord|27.415|85.190 | region:NP_source:googlemaps | display=inline,title}} | equity = {{Increase}} नेरू ४८५.४६०&nbsp;बिलियन <small>(२०१६)</small><ref name=UFR4Q/> | num_employees = ३९१२ (पुष २०७८)<ref>https://cms.ntc.net.np/storage/media/BvdkPCOc0GEvQPKh9Uesl4gGC17K60vRHJult5BX.pdf आवधिक विवरण</ref> | divisions = | subsid = | caption = नेपाल टेलिकमको लोगो, २००४–हाल | foundation = {{start date and age|2004|April|13|p=y|df=y}}<ref>{{cite press release| title=कम्पनीको बारेमा संक्षिप्त जानकारी| url= https://www.ntc.net.np/companyInfo/ntBrief.php}}</ref> | location_city = भद्रकाली प्लाजा, [[काठमाडौँ]] | homepage = {{URL|https://www.ntc.net.np|एनटीसी.नेट.एनपी}} }} '''नेपाल टेलिकम''' ९१.४९% सरकारी साझेदारीको साथ सरकारी स्वामित्वमा रहेको दूरसञ्चार सेवा प्रदायक हो। यसको स्थापना २०३२ असार १ गते नेपाल दूरसञ्चार संस्थानको रूपमा भएता पनि २०६० माघ २२ गते यो '''नेपाल दूरसञ्चार कम्पनी'''को रूपमा दर्ता भएको थियो। २०६१ बैशाख देखि यसलाई '''नेपाल टेलिकम''' भन्न थालिएको थियो। यसले देशभरमा पि.एस.टी.एन., सिडीएमए, लगायतका आधारभूत टेलिफोन र जिएसएम र सिडीएमए जस्ता मोवाइल सेवा प्रदान गर्ने गरेको छ। टेलिकमले इन्टरनेट सेवामा डायल-अप आइएसडीएन लिज्ड [[एडीएसएल इन्टरनेट]] र स्काई डाटा मार्फत [[वायरलेस इन्टरनेट]] प्रदान गर्ने गर्दछ। बैङ्क तथा विभिन्न निकायहरूलाई तथ्याङ्क आदान प्रदान गर्न [[लिज्ड सर्किट]]को सेवा समेत टेलिकमले दिने गर्दछ। २०६४ फागुनमा सर्वसाधारणका लागि पनि शेयर बिक्री गर्न खुला गरेको यो कम्पनीको जारी पूँजी १५ अर्ब तथा चालू पूँजी २२ अर्ब रूपैयाँ रहेको छ। यस कम्पनीमा हाल करिव ३,९१२ कर्मचारी कार्यरत छन्। हरेक वर्ष माघ २२ गते नेपाल टेलिकमले आफ्नो बार्षिकोत्सव मनाउने गर्दछ। नेपाल टेलिकम आइएसडिएन र लिज्ड लाइन सेवाको नेपालमा एक मात्र प्रदायक हो। सन् २००५ मा नेपालको दूरसञ्चार उद्योगमा [[एनसेल]] (पहिले मेरो मोबाईलको रूपमा चिनिने) को प्रवेश पछि यो जीएसएम मोबाइल सेवाको मात्र प्रदायक बन्नबाट चुकेको थियो। ५,४०० भन्दा बढी कर्मचारीहरूसँग यो नेपालको सबैभन्दा ठूलो निगम हो। देशको यसको विभिन्न भागहरूमा कुल २६२ टेलिफोन विनियम कार्यलयहरू छन् जसले ६०३,२९१ पीएसटीएन लाइनहरूमा यसले सेवा पुर्‍याएको छ। यसले ५० लाख भन्दा बढी जीएसएम सेलुलर फोनहरू र १० लाख भन्दा बढी सीडीएमए फोन लाइनहरूमा सेवा दिइरहेको छ। हालैको एक डाटा अनुसार, यसका ल्यान्डलाइन, जीएसएम मोबाइल, सीडीएमए र इन्टरनेट सेवा गरी १ करोड भन्दा बढी प्रयोगकर्ताहरू रहेका छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.ntc.net.np/|title=नेपाल दूरसञ्चार कम्पनी लिमिटेड :: नेपाल टेलिकम ::गृहपृष्ठ|publisher=|accessdate=६ अगस्ट २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827120432/http://www.ntc.net.np/|archive-date=2009-08-27}}</ref> नेपाल टेलिकमले सन् २०१७ जनवरी १ बाट ४ जी एलटिइ सेवा शुरु गरेको थियो। हाल नेपालको ६६५ बटा स्थानिय तहहरूमा यो सेवा पुगिसकेको छ ।<ref>{{cite web|url=http://techsansar.com/tech-news/4g-lte-nepal-telecom/|title=नेपाल टेलिकमको ४ जी एलटिइ सेवा शुग गरिएको छ|last=|first=|date=|website=|publisher=टेक संसार|ref=6|accessdate=१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20180319084807/https://techsansar.com/tech-news/4g-lte-nepal-telecom/|archive-date=2018-03-19}}</ref> == विकासक्रम == वि.सं. १९७० मा काठमाडौँमा म्याग्नेटो सिस्टमको स्थापना भई नेपालमा दूरसञ्चार सेवाको थालनी हो। अत्यन्तै सीमित भागमा शुरु गरिएको यो सेवा नै दूरसञ्चार सेवा विस्तारको पहिलो खुड्किलो हो। वि.सं. १९७१ मा काठमाडौँ र रक्सौलबीच ओपन वायर लाईनको स्थापना भएपछि पहिलो चोटी ट्रंक टेलिफोन सेवाको शुरुवात भएको हो। वि.सं. १९९१ मा टेलिफोन हेड अफिस कार्यालयको स्थापना थियो। वि.सं. १९९२ मा काठमाडौँमा २५ लाईनको अटोमेटिक टेलिफोन एक्सचेन्जको स्थापना भएपछि देशमा स्थानीय टेलीफोन सेवाको श्रीगणेश भयो। यसबाट मात्र सार्वजनिक रूपमा टेलिफोन सेवा उपलब्ध भएको मान्नुपर्छ। श्री ३ मोहन शमशेरका पालामा वि.सं. २००५ सालमा नेपालमा मोहन आकाशवाणी नामले आकाशवाणी सेवा शुरु भएको हो। यसको कार्यालयलाई आकाशवाणी हेड अफिस भनिन्थ्यो। सेवाको शुरुवात २००७ सालमा प्रजातन्त्रको उदय भएपछि देशका ६ वटा मुख्य स्थानहरूमा एच.एफ.उपकरण स्थापना भएपछि भएको हो। २०१६ सालमा तत्कालिक टेलिफोन हेड अफिस र आकाशवाणी हेड अफिसलाई एकै ठाउँमा गाभी निर्माण, यातायात र सञ्चार मन्त्रालयअन्तर्गत दूरसञ्चार विभागको स्थापना भएको थियो। यस विभागलाई २०२६ साल कात्तिक १ गते दूरसञ्चार समितिमा परिणत गरिएको थियो। राष्ट्रिय एकताको सुदृढीकरण तथा सन्तुलित आर्थिक विकासको निमित्त आवश्यक पूर्वाधार तयार गर्नुका साथै उपलब्ध दूरसञ्चार सेवा सर्वसाधारणमा सरल, सुगम एवं सुपथरूपमा अधिराज्यका दुर्गम स्थानमा समेत उपलब्ध गराउने उद्देश्य लिई सञ्चार संस्थान ऐन, २०२८ अन्तरगत नेपाल दूर सञ्चार संस्थानको स्थापना २०३२ साल असार १ गते भएको थियो। यस संस्थानलाई नेपाल सरकार (तत्कालिन श्री ५ को सरकार) को पूर्ण स्वामित्वमा राखिएको थियो।<ref>Nepal Telecom Annual Report, 2065</ref> ==वित्तीय अवस्था == नेपाल टेलिकमको वित्तीय अवस्था निम्नानुसारको रहेको छ। <ref>[http://ntc.net.np/publication/annualreport.php वार्षिक प्रतिवेदन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904093225/http://www.ntc.net.np/publication/annualreport.php |date=2015-09-04 }}</ref> {| class="wikitable" |- |'''अवधि''' || '''कारोबार (रू)''' || '''कर अघिको नाफा/नोक्सान (रू)''' || '''खुद नाफा/नोक्सान (रू)''' || '''बेसिक ईपिएस (रू)''' |- | आषाढ मसान्त २०७१ || ३९,२६८,४१६,६६८ || १५,५९९,१९६,८२० || ११,६८१,१५२,८६० || ७७.८७ |- | आषाढ मसान्त २०७० || ३८,८५८,२६०,९७९ || १५,१३१,०३२,५६५ || ११,२९९,१७५,९९७ || ७५.३३ |- | आषाढ मसान्त २०६९ || ३६,७९१,८२०,२०६ || १५,६१७,१८९,०१२ || ११,६०५,२६९,५८२ || ७७.३७ |- | आषाढ मसान्त २०६८ || ३१,९३२,१७७,५८९ || १६,३८९,६३९,३६४ || १२,१२०,२९८,७९४ || ८०.८० |- | आषाढ मसान्त २०६७ || २७,१६२,३०३,३१४ || १४,४४१,०९५,२०८|| १०,७७५,१५४,४६४ || ७१.८३ |- |} कम्पनीका अन्तर्गत कार्यालयहरू '''निर्देशनालय''' कम्पनी सचिवालय, केन्द्रीय कार्यालय, दूरसञ्चार तालीम केन्द्र, [[बबरमहल]], मोवाइल सेवा निर्देशनालय, [[पुल्चोक]], वायरलेस सेवा निर्देशनालय, [[छाउनी]], सूचना प्रविधि निर्देशनालय, [[जावलाखेल]], स्याटेलाईट सेवा निर्देशनालय, [[त्रिपुरेश्वर]], काठमाडौँ क्षेत्रीय निर्देशनालय, [[सुन्धारा]] - अन्तर्गतका ४० दूरसञ्चार कार्यालयहरू पूर्वाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]] - अन्तर्गतका ५६ दूरसञ्चार कार्यालयहरू मध्यमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, [[वीरगन्ज महानगरपालिका|बीरगञ्ज]] - अन्तर्गतका ४३ दूरसञ्चार कार्यालयहरू पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, [[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|भैरहवा]] - अन्तर्गतका ४० दूरसञ्चार कार्यालयहरू मध्य पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]] - अन्तर्गतका ३२ दूरसञ्चार कार्यालयहरू सुदुर पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, [[धनगढी (स्पष्टता)|धनगढी]] - अन्तर्गतका २४ दूरसञ्चार कार्यालयहरू '''केन्द्रीय कार्यालयस्थित विभाग''' अर्थ विभाग, आर्थिक योजना तथा व्यवस्थापन विभाग, आलेप तथा निरिक्षण विभाग, जनशक्ति व्यवस्थापन विभाग, ट्रान्समिसन योजना विभाग, पदपूर्ति सचिवालय, मर्मत सम्भार तथा सञ्चालन विभाग, मेटेरियल म्यानेजमेन्ट विभाग, राजश्व विभाग, लेखा विभाग, विकास विभाग, व्यापार व्यवस्थापन विभाग, सिभिल विभाग, स्वीचिङ योजना विभाग '''अन्य विभाग''' अन्तर्राष्ट्रिय सेवा विभाग, [[त्रिपुरेश्वर]], अप्टिकल नेटवर्क आयोजना विभाग, [[बबरमहल]], एक्सेस नेटवर्क विभाग, [[छाउनी]], ट्रान्समिसन विभाग, [[त्रिपुरेश्वर]], नेटवर्क आयोजना कार्यान्वयन विभाग, कुपण्डोल, पावर विभाग, [[छाउनी]], स्वीचिङ योजना कार्यान्वयन विभाग, [[कुपण्डोल]], स्वीचिङ् मर्मत विभाग, [[जावलाखेल]] ==सेवाहरू== नेपाल टेलिकमले हाल निम्नानुसारका मुख्य सेवा तथा त्यसमा आधारित भ्यालु एडेड सर्भिस हरू उपलब्ध गराउँदै आएको छ। #[[स्थानीय टेलिफोन]] (ल्यान्डलाइन टेलिफोन) सेवा # फ्याक्स सेवा ##एडीएसएल इन्टरनेट सेवा ##नोटिसबोर्ड सेवा आदि #जीएस एम मोवाइल सेवा ##एफएनएफ सेवा: नेपाल टेलिकमको यस सेवा अन्तर्गत ग्राहकहरूले आफुले सर्बाधिक बढी फोन गर्ने ५ वटा नेपाल टेलिकमका नम्बरलाई एफ एन एफ सुची अन्तर्गत राख्न सक्छन। एफ एन एफ सुचिमा रहेका नम्बरहरूमा जुनसुकै बखत कुरा गर्दा पनि ५५ पैसा करबाहेक प्रतिमिनेट लाग्दछ। यो सेवा सुचारु गर्न एफएनएफ लेखेर एउटा स्पेस पछि नम्बर फेरी स्पेस पछि नम्बर लेख्नु पर्दछ यो प्रकृयाले ५ वटा नम्बर लेखी सकेपछी १४०० मा मेसेज पठाएपछी सेवा सुचारु हुन्छ। #सिडीएमए मोवाइल सेवा #थ्री जी इन्टरनेट/भिडियो कल #जीपीआरएस इन्टरनेट #सिडीएमए फिक्स्ड फोन #सिडीएमए इभीडीओ सेवा #इन्टरनेट लिज लाईन #इन्ट्रानेट लिज लाईन हरेक वर्ष माघ २२ गते नेपाल टेलिकमले आफ्नो बार्षिकोत्सव मनाउने गर्दछ। == साझेदारीको संरचना == {| class="wikitable" |- | [[नेपाल सरकार]] || ९१.४९% |- | कर्मचारी || ४.५% |- | सार्वजनिक || ३.९८% |- |[[नागरिक लगानी कोष]]|| ०.०३% |} ==चित्र दीर्घा== <gallery> File:Nepal Telecom, Kanchanpur - panoramio.jpg|भिमदत्त नगरपालिका कन्चनपुरमा रहेको नेपाल टेलिकमको टावर File:CDMA Phone Set.jpg|नेपाल टेलिकमले प्रयोग गर्दै आएको सीडीएमए फोन सेट। अहिले यो सेवा बन्द गरिएको छ। File:NTC tower in Chaurjahri rukum, and district headquarter in back ground..jpg|चौरजहारी, रूकुममा रहेको नेपाल टेलिकमको टावर File:MDF frame.jpg|नेपाल टेलिकमको जावलाखेमा रहेको कपर नेटवर्कमा आधारित एमडिएफ File:Nortel Mobile Set.jpg|नेपाल टेलिकमले जिएसएम सेवाको शुरुवाति दिनमा प्रयोगमा ल्याएको मोबाईल सेट File:Nepal Telecom Tower.jpg|thumb|[[अछाम जिल्ला]]को [[रामारोशन]]मा रहेको नेपाल टेलिकमको टावर </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[स्मार्ट सेल]] * [[एनसेल]] ==स्रोत== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [http://ntc.net.np आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150118050944/http://www.ntc.net.np/ |date=2015-01-18 }} [[श्रेणी:सञ्चार]] [[श्रेणी:दूरसञ्चार]] [[श्रेणी:टेलिकम]] [[श्रेणी:इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरू]] [[श्रेणी:नेपालका दूरसञ्चार कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सार्वजनिक संस्थानहरू]] lget71fi4x8kjx348ewgv60u76eoy4e 0 10469 1392718 1308579 2026-10-15T02:43:11Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392718 wikitext text/x-wiki '''ईश्वर बराल''' (विसं १९८० कार्तिक ९ – २०५४ कार्तिक २७) नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका पहिला पूर्व-उपकुलपति तथा [[नेपाली साहित्य]]का समालोचक थिए । उनले लण्डनबाट विधावारिधि उपाधि हासिल गरेका थिए ।<ref name="चिनिएका विद्वानका नपढिएका विश्लेषण">{{cite web|title=चिनिएका विद्वानका नपढिएका विश्लेषण|url=http://nepalihimal.com/article/574|access-date=2015-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731030807/http://nepalihimal.com/article/574|archive-date=2015-07-31}}</ref> ==जीवनी== ईश्वर बरालको जन्म विसं १९८० कात्तिक ९ मा [[सिराहा जिल्ला|सिरहा जिल्ला]]को बस्तीपुर गाउँमा पं. देवीरञ्जन बराल तथा माता भुवनेश्वरीदेवी बरालको छोराको रूपमा भएको थियो । उनको वास्तविक नाउँ लीलानटेश्वर बराल हो । बरालले चार वर्षको हुँदा अमरकोश पढेका थिए। आफ्नी आमा भुवनेश्वरीदेवीले मौखिक वाचनद्वारा उनलाई सो ग्रन्थ कण्ठाग्र गराएकी थिइन्। पाँच वर्षपुग्दा अमरकोशका तीनै काण्ड कण्ठस्थ पार्ने व्यक्ति ईश्वर बराल थिए। त्यसपछि उनले क्रमशः हितोपदेश, रघुवंश, लघुसिद्धान्त-कौमुदी, शुक्लयजुर्वेदका केही अध्याय र रुद्री आदिको ज्ञान अन्य गुरुजनहरूबाट ग्रहण गरे। उनले एघार वर्षलाग्दा अङ्ग्रेजी र त्यसपछि हिन्दी, उर्दू, बङ्गाली भाषा उनले क्रमशः अध्ययन गर्दै गएका थिए । संस्कृत, नेपाली, अङ्ग्रेजी, हिन्दी, मैथिली, उर्दू, बङ्गाली, भोजपुरी आदि भाषामा केही पोख्त हुँदाहुँदै उनले भारतको जयनगरबाट म्याट्रिक पास गरे । त्यसपछि संवत् १९९८ सालमा उनले दरभङ्गामा आई.एस्सी. सकाए । १९९९ सालमा 'भारत छोड' आन्दोलनमा सक्रिय भएकाले बराल दरभङ्गामा समातिए । परिणामस्वरूप त्यहाँ उनको आई.एस्सी. पछिको पढाइ अवरुद्ध भयो । त्यसपछि २००० साल वैशाखमा उनी काठमाडौंँस्थित [[त्रि-चन्द्र कलेज|त्रिचन्द्र कलेज]]मा भर्ना भए। त्यस बेला उनका सहपाठी [[विजय मल्ल]] थिए । साथै त्यस समय नै लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, हृदयचन्द्रसिंह प्रधान आदिसँग बरालको घनिष्ठता भइसकेको थियो । त्यस बेला उनले [[नेपाली साहित्य]]का बारेमा केही जान्ने र सुन्ने मौका पनि पाए । त्यसैको परिणामले उनले २००० सालमा शारदामा एउटा लेख छापे । 'कथाको परिभाषा' शीर्षकको सो समालोचना समीक्षा जगत्को उनको प्रथम प्रस्तुति थियो ।<ref name="चिनिएका विद्वानका नपढिएका विश्लेषण"/> उनैले पहिलो पल्ट लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई महाकवि लेखे । २००४ सालमा उनले देवकोटालाई महाकवि लेखेपछि उनका नाउँमा त्यही सम्मान चलेर गयो र देवकोटालाई लेखिने गरेको युगकवि २०१० सालको हाराहारिमा सिद्धिचरण श्रेष्ठमा सारिएको थियो । वि.स. २००३ सालमा उनी नेपाली (राष्ट्रिय) काङ्ग्रेसका संस्थापक सदस्य भए । २००५ साल वैशाखमा ईश्वर बरालको विवाह सुश्री रानू ढुङ्गानासँग सुसम्पन्न भएको थियो । बरालले बी.ए.को अन्तिम वर्षअध्ययन गर्दागर्दै झयालबाट र हिमालचुलीको सम्पादन गरेका थिए । तर परिस्थितिले गर्दा उनको झयालबाट २००६ सालमा र हिमालचुली २०१२ सालमा मात्र प्रकाशित भएका थिए। एम्.ए. अध्ययनका लागि पनि बराल काशी हिन्दू विश्वविद्यालयमा भर्ना भए। त्यस बेला उनी समीक्षात्मक कलामा झन् उर्त्र्सग भए । उनी २०१८ सालमा संयुक्त अधिराज्य पुगे । बरालले भारतको काशी हिन्दू विश्वविद्यालयबाट २००६ सालमा अङ्ग्रेजी साहित्यमा एम्.ए. तथा २०२१ सालमा बेलायतको लन्डन विश्वविद्यालयबाट 'पृथ्वीनारायण शाहका दिव्य उपदेश'मा पी.एच्.डी. गरे । नेपाली साहित्यमा प्रवेश गर्दा कविता लेखेर उनले आफ्नो साहित्यिक यात्रा अघि बढाएका भए पनि उनका कविताहरूले प्रकाशित हुने मौका त्यति पाएनन् । ==सेवा== उनले २००६ सालदेखि २००८ सालसम्म दार्जिलिङ सरकारी कलेजमा नेपाली र २००८ सालदेखि २०१३ सालसम्म त्रिचन्द्र कलेज र पद्मकन्या कलेजमा अध्यापन गराए । उनी भारतको नयाँदिल्लीस्थित जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय फर्के । २०४७ सालमा उनी नेपाल राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठानका उपकुलपति मनोनित भए । देशमा बहुदलीय प्रणाली भित्रिएपछि पहिलोपल्ट प्रज्ञाप्रतिष्ठानको उपकुलपति हुने पनि ईश्वर बराल नै भए । २०५० सालसम्म उनी उपकुलपतिपदमा विराजमान थिए। नेपाली साहित्यमा उल्लेखनीय सेवा गरेबापत उनले महाकवि देवकोटा महासम्मान, बालचन्द्र पुरस्कार, झपट पुरस्कार र सीताराम पुरस्कार प्राप्त गरे । बरालका पन्ध्रवटा प्रकाशित कृतिहरूमध्ये उनको जीवनकालमा आठवटा र निधनपछि शरद्चन्द्र शर्मा भट्टर्राईको सङ्कलन र सम्पादनमा छवटा कृति प्रकाशित भए । उनले [[पारिजात]]का कविता सम्पादन, रवीन्द्रनाथ ठाकुरका कथा अनुवादका कामहरू गरे।{{cn}} बराललले नेपाल सांस्कृतिक परिषद् पत्रिका , धरती इन्द्रेणीको पनि सम्पादन गरे । साथै उनी नेपाली लेखक सङ्घ र नेपाली सांस्कृतिक परिषद्का सचिव पनि भएका थिए। उनले पाँच दशकभन्दा बढी समय नेपाली भाषा, साहित्य संस्कृति, इतिहास, राजनीतिजस्ता विषयमा शताधिक लेख नेपाली, अङ्ग्रेजी र हिन्दी भाषामा लेखिरहे । बरालको समालोचकीय प्रणाली वैज्ञानिक र र्सवमान्य मानिन्छ । ==अन्तिम अवस्था== वि.स. २०५४ सालको आरम्भमा बराल बिरामी परे। उपचारार्थ उनी भारतको दिल्ली पुगे । त्यहाँको अस्पतालमा भर्ना भएपछि निष्कर्ष निक्ल्यो- उनलाई 'ब्रेन ट्युमर' भएको रहेछ । बराल बराल लेख्न र बोल्नबाट वञ्चित हुन पुगे। २०५४ सालको कात्तिक २७ गते बुधबार एकाबिहानै काठमाडौंंमा उनले देहत्याग गरे । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} q9o41dzb6hgyf0847bmjloxwzlmw7j6 0 10719 1392720 1311702 2026-10-15T03:35:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392720 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = एचआइभी/एड्स | Image = Red Ribbon.svg | Caption = रातो रिबन एचआइभी संक्रमितको चिन्ह हो । | Alt = उल्टो चार अङ्क , रातो रङको छ । | Width = 120 | DiseasesDB = 5938 | ICD10 = {{ICD10|B|20 || b|20}} – {{ICD10|B|24 || b|20}} | ICD9 = {{ICD9|042}}-{{ICD9|044}} | ICDO = | OMIM = 609423 | MedlinePlus = 000594 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 253 | MeshID = D000163 }} '''एड्स''' ([[अङ्ग्रेजी भाषा|en]] :Acquired immunedeficiency syndrome/AIDS) एउटा यस्तो लक्षण हो, जुन [[एचआइभी]]ले गर्दा शरीरमा उत्पन्न हुन्छ।यो एक यौन संक्रमित रोग हो। जथाभावी यौनसम्पर्क राख्दा मानिसहरू यो भाइरसको सिकार हुने गर्दछन् । तर यो भाइरस संक्रर्मित व्यक्तिबाट स्वस्थ मानिसमा यौनसम्पर्कको माध्यमबाट मात्र नभइ निर्मलिकरण नगरिएका सिरिन्जको प्रयोगबाट , र्यालबाट, शरीरका अङ्गहरू प्रत्यारोपन गर्दा, संक्रमित आमाले गर्भधारण गर्दा उक्त गर्भमा रहेको बच्चालाई समेत सजिलै सर्न सक्दछ। हाम्रो शरीरमा 'एच‍‍.आइ.भी' पसेपछि सर्वप्रथम ''T-Lymphocyte'' कोषमा आक्रमण गर्ने गर्दछ र त्यसपछि बिस्तारै उक्त भाइरसले अन्य कोषहरूमा पनि प्रवेश गरी शरीरको रोगसँग लड्ने क्षमतालाई कमजोर बनाउदै लैजान्छ। यसरी शरीरको प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएपछि मानिसको शरीरमा जुनसुकै रोगले सजिलै आक्रमण गर्न सक्दछ। यिनै विभिन्न रोगहरूको लक्षणहरूको संगालोलाई नै एडस् भनिन्छ।1 ==शब्द बयान== * ''अक्वायर्ड'' (Acquired) भनेको स्वास्थय व्यक्तिले अरु जुनसुकै बिमार भएका ब्यक्तिसँग बिमारी प्राप्त गरेको भन्ने बुझाउँछ । * ''इम्मयुन'' वा ''इम्मयुनो'' (Immune or Immuno) [[प्रतिरक्षा प्रणाली]]सँग सम्बन्धित छ। प्रतिरक्षा प्रणाली शरीरको [[संक्रामक रोग]]सँग लड्ने हिस्सा हो । * ''डिफिसेन्सी'' (Deficiency)को मतलब कमी हुन्छ। ''इम्मयुन डिफिसेन्सी'' (immunedeficiency)को मतलब प्रतिरक्षा प्रणालीमा कमी आउनु अर्थात हाम्रो शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली संक्रामक रोगको विषाणुहरूसँग लडन नसक्ने भन्नु हो जसका कारण विभिन्न थरीका रोगहरू लाग्न थाल्छन् । * ''सिन्ड्रम'' (Syndrome) भनेको रोगहरूको लक्षण देखिने अवस्था हो । ==सङ्ख्या == [[File:AIDS cases worldwide 1979-1995.png|right|thumb|विश्वभरीका एच आइ पनि संक्रमितहरूको संख्या (१९७९ देखि १९९५ सम्म)]] सन् २००४ सम्म लगभग ३,०००,००० मानिसहरू एड्सले गर्दा मृत्यु भइसकेको छ । यी मानिसहरूमा लगभग ५००,०००को संख्या बालबालिकाहरूको थियो। सन् २००४ सम्म विश्वभरीको लगभग ४०,०००,००० मानिसहरूमा एचआईभी संक्रमण थियो । विश्वमा सबैभन्दा धेरै एड्स भएका मानिसहरू [[अफ्रिका]]मा बसोबास गर्छन र एड्सबाट मृत्यु हुने बालबालिकाहरु धेरै जसो अफ्रिकामा बस्छन् । धेरै यस्ता एचआईभी संक्रमित व्यक्तिहरूलाई आफ्नो संक्पीरमण बारे ज्ञान हुदैँन । त्यसैले पनि एआईभी पिडित ब्यक्तिहरूको संख्या यकिनका साथ भन्न गाह्रो छ । ==लक्षणहरु== एड्सका लक्षणहरु निम्न प्रकारका छन्:- * ज्वरो आउनु * पखाला लाग्नु * वजन घट्नु * कुपोषणका लक्षणहरू देखिनु * छालाका विभिन्न समस्या आउनु * मुख तथा घाँटीमा काई (सेतो) आउनु * दाँत वा गिजाका समस्याहरू * खोकी वा स्वास फेर्न गाह्रो हुनु * चाँडै थकाइ लाग्नु वा कमजोरी हुनु आदि| ==संक्रमण== * असुरक्षित यौन सम्पर्क र एचआईभीको संक्रमण * एचआइभी संक्रमित रगत, रगतबाट बनेका पदार्थ तथा अंगहरु लिँदा * सुई तथा सिरिन्जको साझा प्रयोगबाट * संक्रमित आमाबाट बच्चामा ==रोकथाम== आजको दिनसम्म यसलाई पूर्णरूपमा निको पार्ने कुनै औषधीको विकास भएको छैन। हामीसँग भएका औषधीहरु(Anti Retroviral Therapy/ ART) ले शरीरमा एचआईभीको संख्यालाई नियन्त्रणमा राखी शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक शक्तिलाई सामान्य राख्न र एड्सको अवस्थामा पुग्नबाट बचाउने काम गर्छन्। आफ्नो चिकित्सकसँग सल्लाह गरी रगतको जाँच गरी कुन अवस्थामा औषधी शुरु गर्न सकिन्छ, आफ्नो शरीरमा भाइरसको मात्रा कति छ (Viral Load), रोग प्रतिरोधात्मक कोषहरूको संख्या कति छ (CD4 count) भनेर थाहा पाउन सकिन्छ। '''बच्ने उपाय''' * सुरक्षित यौन व्यवहार अपनाउने * सधैँ सही तरिकाले कन्डमको प्रयोग गरी यौनसम्पर्क राख्ने * सुई तथा छाला छेड्ने औजार नयाँ मात्र प्रयोग गर्ने वा निर्मलीकरण गरेर प्रयोग गर्ने * एचआइभी संक्रमित महिला गर्भवती नहुने * यौनरोगको लक्षण देखापरेमा तुरुन्त उपचार गर्ने * आफ्नो यौनसाथीलाई पनि उपचार गराउने * अङ्ग प्रत्यारोपण गर्नुपरेमा सम्बन्धित व्यक्तिलाई संक्रमण भए/नभएको कुरामा विशेष ध्यान पुर्‍याउने * रगत दिँदा सो रगत संक्रमण भए/नभएको पक्का गर्ने ==समाजमा एड्स== ===एचआईभी र एड्स: केही भ्रम, केही सत्य=== साधारण सम्पर्क जस्तै [[अँगालो]] मार्ने, एउटै रुमालको प्रयोग गर्ने, जुठो खाने गर्नाले एचआईभी संक्रमण सर्दैन। साधारणतया रगत लिँदादिँदा पनि यो रोग सर्दैन किनकी त्यस्तो बेला एचआईभी लगायत हेपाटाइटिस बी जस्ता सर्नसक्ने रोगहरूको परीक्षण गरिएको हुन्छ। तर असुरक्षित यौनसम्पर्क, एउटै सई प्रयोग गरेमा, राम्ररी सफा नगरिएको सामानले टाटु गरेमा यो रोग सर्न सक्छ। '''एचआइभी सर्ने माध्यम''' * असुरक्षित यौनसम्पर्कबाट * एचआइभी संक्रमित रगत, रगतबाट बनेका पदार्थ तथा अंगहरु लिँदा * सुई तथा सिरिन्जको साझा प्रयोगबाट * संक्रमित आमाबाट बच्चामा '''यसरी सर्दैन''' * लामखुट्टेले टोकेर * एउटै भाँडामा खाना खाँदा * हाछ्यूँ गर्दा, खोक्दा * एउटै चर्पी प्रयोग गर्दा * एउटै लुगाफाटो प्रयोग गर्दा * चुम्बन गर्दा * सँगै पौडी खेल्दा * बिरामीको स्याहार-सुसार गर्दा * परिवारमा सँगै बस्दा ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[डेङ्गी|डेंगु ज्वरो]] [[श्रेणी: विकिथन-५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] ==सन्दर्भ== *[http://myhealthynepal.blogspot.com/2011/12/blog-post.html स्वस्थ नेपाल Healthy Nepal] *[http://nepalihimal.com/article/156 हिमाल खबर पत्रिका] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.onlinekhabar.com/2014/12/212862/ आज विश्व एड्स दिवस, नेपालमा ४० हजार एड्स संक्रमित- अनलाईन खबर] *[http://narinepal.com.np/hiv-aids-%E0%A4%8F%E0%A4%9A%E0%A4%86%E0%A4%87%E0%A4%AD%E0%A5%80-%E0%A4%8F%E0%A4%A1%E0%A5%8D%E0%A4%B8/ HIV / AIDS एचआइभी / एड्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006070153/http://narinepal.com.np/hiv-aids-%E0%A4%8F%E0%A4%9A%E0%A4%86%E0%A4%87%E0%A4%AD%E0%A5%80-%E0%A4%8F%E0%A4%A1%E0%A5%8D%E0%A4%B8/ |date=2015-10-06 }} {{Commonscat|AIDS}} [[श्रेणी:रोगहरू]] ljlmm5ebpvvt1lax6g090wb3mfn6kdb 0 23274 1392747 1392665 2026-10-15T10:19:32Z Bishaldev100 28807 /* शिक्षा */ 1392747 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- आधारभूत जानकारी --> |name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = पूर्व गाविस |motto = <!-- चित्र र नक्सा--> |image_skyline = Mahalaxmi Temple.jpg |image_caption = महालक्ष्मी - महाभैरव मन्दिर लुभु |image_flag = |image_seal = |image_map = <!-- NepalLalitpurDistrictmap.png --> |mapsize = 300px |map_caption = |pushpin_map = ललितपुर जिल्ला (गाविस तह)#बागमती अञ्चल#मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र#नेपाल |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = <!-- अवस्थिति --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[ललितपुर जिल्ला]] <!-- राजनीति --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- क्षेत्रफल --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = ६.४०<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- जनसङ्ख्या --> |population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं २०६८]] |population_footnotes = |population_note = |population_total = 10374 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |population_blank2_title = Religions <!-- साधारण जानकारी --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|27.63333|85.38333|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन]] अनुसार, [[मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र|मध्यमाञ्चल]] विकास क्षेत्रको [[बागमती अञ्चल]], [[ललितपुर जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] थियो। [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८]]मा यहाँको जनसङ्ख्या १०३७४ रहेको थियो जसमध्ये ५१२६ पुरुष र ५२४८ महिला रहेका थिए भने यहाँ २३६५ घरधुरी रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://mofald.gov.np/mofald/userfiles/docs_206.pdf|शीर्षक=राष्ट्रिय जनगणना २०६८| प्रकाशक=[[नेपाल सरकार]] '''केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग'''|प्रारूप=पिडिएफ |कार्य=राष्ट्रिय योजना आयोग सचिवालय}}</ref><ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)">{{cite news|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)|url=http://elibrary.xyz/cbs/image/data/Population/VDC-Municipality%20in%20detail/VDC_Municipality.pdf|accessdate=नोभेम्बर २०१२|agency=नेपाल सरकार|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|date=नोभेम्बर २०१२|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304223834/http://elibrary.xyz/cbs/image/data/Population/VDC-Municipality%20in%20detail/VDC_Municipality.pdf|archive-date=2016-03-04}}</ref> यो हाल [[महालक्ष्मी नगरपालिका, ललितपुर|महालक्ष्मी नगरपालिका]]मा पर्दछ। यो महालक्ष्मी नगरपालिकाको वडा नम्बर ८ हो। ललितपुरको [[मंगलबजार]] हुँदै तेटास्तुप चक्रपथ ग्वार्कोबाट छ कि.मी पूर्वको लुभुको बारेमा अनेकौ आख्यान जोडिएको साँस्कृतिक नगर मानिन्छ। धार्मिक, ऐतिहासिक, साँस्कृतिक तथा प्राकृतिक पर्यटकीय दृष्टिकोणले महतत्वपूर्ण रहेको लुभु समुद्री सतहबाट चार हजार दुई सय २६ मिटर उचाइमा रहेको छ। ने.सं. ५६७ कोयलाछी टोलको नारायण मन्दिरमा रहेको शिलालेख अनुसार राजा [[यक्ष मल्ल]]को पालामा लुभु कोटनायक ह«दयराम मुल्मीको नेतृत्वमा एउटा बलियो किल्लाको रूपमा रहेको थियो। लुभु र [[सिद्धिपुर, ललितपुर|सिद्दिपुर]]को सिमानामा गोदावरी खोला बग्छ। "राजपरिवारले लुभुको गोदावरी खोला पार गर्नु नहुने" भन्ने तान्त्रिक तथा धार्मिक वर्जित जनविश्वास छ। २०५८ बैशाखमा जर्मनीको परोपकारी संस्था नेपालहिल्फे बाइलन्गिट्स (Nepalhilfe Beilngries) को आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा निर्माण भएको शालिग्राम बालगृह अनाथालयको उद्घाटन गर्न<ref>{{Cite web |last=c.herbaty |date=1996-04-01 |title=Shaligram Bal Griha – our orphanage – Nepalhilfe Beilngries e.V. |url=https://www.nepalhilfe.org/shelters/shaligram-bal-griha-our-orphanage/?lang=en |access-date=2026-10-11 |language=en-US}}</ref> रानी [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|ऐश्वर्य]] र युवराज [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] २०५८ बैशाखमा लुभु पुगेका थिए। जेठ १९ मा [[दरबार हत्याकाण्ड]] हुँदा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] सहित राजपरिवारको वंशनाश भयो। == इतिहास == लुभूमा नवपाषाण कालीन (Neolithic) ढुङ्गाका औजारहरू फेला परेका छन् <ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=J. L |date=1983 |title=Neolithic Tools from Nepal |journal=Ancient Nepal |volume=75 |pages=1-12}}</ref>, जसले यहाँ मानव बस्तीको इतिहास प्रागैतिहासिक कालसम्म पुग्ने देखाउँछ। लिच्छवि कालमा [[नरेन्द्रदेव|नरेन्द्र देव]]को अभिलेख अनुसार यो हंसगृह शहरको एक भागको रूपमा विकसित भएको थियो। ==नामाकरण== विभिन्न युगहरूमा लुभूलाई फरक-फरक नामले चिनिन्थ्यो। लिच्छवि कालमा यसलाई 'हंसगृहद्रङ्ग' सहित 'पश्चिमको ग्राम' भनिन्थ्यो। मध्यकालमा यसलाई लम्हमु, लहानु, लुम्हा, र लुम्हु जस्ता नामले चिनिन्थ्यो <ref>{{Cite journal |last=Shakya |first=S R |date=2054 |title=लुभुस्थित श्री महलक्ष्मी महाभैरव मन्दिरसँग सम्बन्धित ताम्रपत्र |journal=स्मारिका लुभु महोत्सव |pages=77}}</ref>। मध्यकालमा कहिलेकाहीँ यसलाई 'सुवर्णपुर' नामले पनि सम्बोधन गरिन्थ्यो<ref>{{Cite journal |last=वज्राचार्य |first=धनवज्र |date=२०५६ |title=मध्यकालका अभिलेख |journal=मध्यकालका अभिलेख |pages=172}}</ref> (वज्राचार्य, २०५६, पृ. ११२)। आज यसलाई 'लुभू' भनिन्छ, जुन मध्यकालमा प्रयोग हुने 'लुम्हु' शब्दको अपभ्रंश रूप हो। देवी महालक्ष्मीको मन्दिर लुभूको एक महत्त्वपूर्ण सम्पदा स्थल हो। [[भाषा वंशावली]]को विवरण अनुसार बोडे (भक्तपुर) कि महालक्ष्मी, लगनटोल (पाटन) कि महालक्ष्मी, खोकना (ललितपुर) कि महालक्ष्मी र लुभू (ललितपुर) कि महालक्ष्मी [[काठमाडौँ उपत्यका]]का सबैभन्दा प्रसिद्ध र शक्तिशाली देवीहरू हुन् (श्रेष्ठ, २०६४, पृ. ३९)। हंसग्रहद्रङ्गलाई लुभु भनिनुका आख्यानहरू मध्ये राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]]का नाति राजा [[योगनरेन्द्र मल्ल]] ( नें. सं. ८०४ ( ८२५ ) लाई एक पटक ललितपुरदेखि लुभुसम्म तुल विछ्याएर लगिएको थियो। राजाले लुभुमा ढकमक्क [[तोरी]]को फुल फुलेको देखेपछि खुशीले गद्गद् हुँदै "थ्व थायँ ला लुँ बुँ खनि" –(यी ठाउँहरू त सुनको खेत रहेछ ) भनी ब्यक्त गरेछन्। त्यसैबेला देखि गाउँको नाउँनै लुँबुँ हुन पुगेको हो। [[चित्र:MustardField_lalitpur.jpg|पाठ=MustardField lalitpur|बायाँ|अङ्गुठाकार|तोरीको खेत, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]]]] अर्को आख्यान अनुसार गङ्गाको महारानी ने.सं. ६७२ तिर आफ्नो सुनको थाल बेची महालक्ष्मी महाभैरव जात्रा चलाउनुका साथै हंसगृहद्रङ्ग वस्तीलाई ब्यवस्थित रूपमा विस्तार गरेको हँदा लुँ( वसुन र भुँ – थाललाई लुँभुँ भन्ने गरेको बताइन्छ। कान्तिपुरका राजा [[शिवसिंह मल्ल|शिवसिंह मल्ले]] ने.सं. ८०३मा पाटनमा विजय प्राप्त गरी निजका छोरा हरिहरसिंह मल्लाई राजप्रतिनिधिको रूपमा शासन गर्न लगाइएको लुँभुँ दक्षिणमा श्रृङ्गमती खोला, पश्चिममा गोदावरी खोला, उत्तरमा ढुङ्गे खोलाले घरिएको छ। च्वहिटी, लाछी हिटी क्वय हिटी तीन खण्डमा विभक्त लुँभुँलाई पूर्वमा लुखाखिखा, मुगः पुखु) पश्चिममा क्वने लुखा, उत्तरमा मचालुख लाछी – जहाँ गँगा महारानीक दरबार छ ) र दक्षिणमा नासः लुखासहित चारैतिर पर्खालले घेरी शहर बसाएको बताइन्छ। तर हाल पर्खाल भग्नावशेषमा परिण भएको छ। ==प्राचीन मिथक== लुँभुँ ढोकाबाट गाउँ प्रवेश गर्नासाथ ने सं. ५७३मा स्थापित नारायण मन्दिर गराएको सरस्वती लाकेश्व्रको कलात्मक मन्दिर बाटोका दायाँ बायाँ चोक कुनामा देख्न सकिन्छ। नौ पिठ र चार तीर्थस्थलको रक्षा गरेको मानिने लुँभु देशको इष्टदेवी महालक्ष्मी, महाभैरव मन्दिर तीन तल्ले झिँगटीछाने पेगौडा शैलीयुक्त मन्दिर प्राचीन दरबार नजिकरहेको छ। लुँभुँ महालक्ष्मी महाभैुव रातो मच्छिन्द्र नाथको पाँग्रा भैरव भैरवी भएको कारण वुंगद्योको जात्रासँगै यहाँको पनि जात्रा सुरू हुने गरेको हो। मन्दिरको दोस्रो तल्लामा गणेश, महालक्ष्मी कुमार, महाभैरव र कुमारीको पाँच देवीदेवताका शिर ख्वापा पुज्ने प्रचलन रहेको छ। ने.सं. ६३२मा भारो अर्थात श्रेष्ठ समाजले निमार्ण गराएको महालक्ष्मी महाभैरव देवस्थल लुँभुँका ९ पिठ मध्ये प्रमुख मानिन्छ।ने सं. ९९८मा जीर्णोद्धार भएको महालक्ष्मी महाभैरव मन्दिरवरिपरि पोखरी, ढुङ्गेधारा रहेका छन्। लुँभुँमा रहेका प्राचीन सम्पदा मध्ये गोभ्रातेश्वर महादेव पनि एक हो। देवताका रूपमा सादा लामो बाङ्गोढुंङ्गा पुजिदै आएको छ। [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवीकाल]]मा राजाको नाउाँ पछाडि देव राखी सम्मान प्रकट गरिन्थ्यो भने देव अर्थात राजाभन्दा पनि अलौंकिक ठूलो ईश्वरलाई महादेव भन्न थालिएको हो।लुँभुँमा रहेको यो महादेव मन्दिर पाटनको महाबुद्धजस्तै शिखर शैलीमा निमार्ण गरिएको छ। गोभ्रातेश्वर महादेवका सम्बन्धमा जोडिएको अनेकौँ अलौंकिक आख्यानहरू मध्ये कामधेनु गाईको पशुपतिनाथको आराधना गर्दा आफ्नै गोवरमा महादेवको दर्शन दिएको हुँदा गोभ्रातेश्वर भन्ने गरिएको सर्वाधिक चर्चित छ। वैशाख शुक्ल, अक्षय तृतीया र मंसिर पूर्णिमा चोमरी र दुवाल ज्यापुहरूले नुहाई धुवाई पवित्रबसी , नङ काटी एक्लै सुत्ने र सेतो जामा पहिरिएर जात्रा लाउनुप¥थ्यो। हाल राणाकालमा भारतीय भट्ट ब्राम्हण झिकाएर हिन्दुस्तानी परम्परा अनुरूप पूजा गराउने प्रथा लादिएको कुरा स्थानीय बासिन्दाहरू बताउँछन्। लँुभुँ महालक्ष्मी भैरव र गोभ्रातेश्वर मन्दिरबाट सिन्नेरी जाने बाटोछेउमा रहेको लुँभुँ देवी पिठलाई महालक्ष्मी महाभैरवकी आमा भनी पुकार्ने गरिन्छ। कथाअनुसार गंगा महारानी राज्यकाल ने.सं. ६०८मा लँुभुँ देशभरिका जनतालाई गलगाँडले सताएछ। कारण पतालगाउँदा गोभ्रातेश्वर महादेवको शिरमा महालक्ष्मी पिठ रहेकोले हो भनी तान्त्रिकहरूले दिएको चेतावनीलाई मध्यनर राखी सो पिठलार्य हाल तीनतल्ले पेगौडा शैलीकोम महाभैरव महालक्ष्मी लायकु नजिक सारिएको बताइन्छ। पुरानो महालक्ष्मी महाभैरव पिठ खुल्ला रमणीय फाँटमा आयतकार भुइतल्ले शैलीमा रहेको छ। नौ पिठ मध्ये एक मानिने यस माता पिठको निमार्ण राजा हरिहर सिंह मल्ले अहिलेको रूप दिएको बताइन्छ। लुँभुँ धार्मिक, साँस्कृति, ऐतिहासिक पर्यटकीय दृष्टिकोणले मात्र नभई ग्रामीण पर्यटनको साथै शाहसिक खेल पर्यटनको दृष्टिकोणले पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको छ। === गोभ्राटेश्वर महादेव === कामधेनु गाईले हरेक बिहान शृङ्ग ऋषि गुफा हुँदै पशुपतिमा दूध चढाउन जाने गरेको र यसै क्रममा एकदिन शृङ्गी नाम गरेका ऋषिले स्नान गर्दै गर्दा कामधेनु गाईले गोब्राएको देखी सो गोबरलाई रुद्रको भावनाले पूजा गरेपछि त्यस गोबरबाट तेजिलो लिङ्ग उत्पन्न भएको र उक्त लिङ्गको नाम गोभ्राटेश्वर रहन गएको धार्मिक कथा छ ।<ref>{{Cite journal |title=गोभ्राटेश्वर महादेव |url=https://mahalaxmimun.gov.np/sites/mahalaxmimunlalitpur.gov.np/files/documents/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%B2_compressed%20%281%29.pdf |journal=महालक्ष्मी नगरपालिकाको पर्यटकीय प्रोफाइल |pages=49}}</ref> उक्त स्थानमा हाल गोभ्राटेश्वर महादेव शिखर शैलीमा निर्मित मन्दिर छ । == परम्परा संस्कृति == === लुभु जात्रा === महालक्ष्मी जात्राको सुरुवात ६५० नेपाल संवत्‌मा मल्ल शासनकी रानी गङ्गा महारानीले गराएको विश्वास गरिन्छ। लुभूमा बैशाख शुक्ल अक्षय तृतीयादेखि ९ दिनसम्म महालक्ष्मी र महाभैरबको जात्रा मनाइन्छ । बाजागाजाका साथ बेलुका खट जात्रा गरिन्छ । खटमा मुख्यतः महालक्ष्मी र महाभैरबका मूर्ति हुन्छन्। एउटा खटमा गणेश, महालक्ष्मी र कुमार हुन्छ भने अर्कोमा गणेश, महाभैरब र कुमारीको मुकुट । खट जात्रा ९ दिनसम्मै चल्छ । नेवार समुदायका श्रेष्ठले धाँ, महर्जनले धिमे र शाहीले न्याँसी बाजा बजाउँछन्। परापूर्व कालमा १२ बर्षसम्म पानी नपर्दा रातो मच्छिन्द्रनाथलाई लिन गएको टोलीमा ४ भैरब पनि थिए । ती मध्ये लुभूका हयग्रिब पनि एक हुन् । त्यसैले मच्छिन्द्रनाथ जात्रा गर्ने बेला लुभूका भैरबको पनि जात्रा पर्छ।<ref>{{Cite web |title=लुभू जात्रा |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/147290-1524887160.html |access-date=2026-10-09 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> महालक्ष्मी जात्रा अक्षय तृतीयादेखि सुरु भई एकादशीसम्म कुल नौ दिन मनाइन्छ: जात्राको नौ दिनको प्रक्रिया र रीतिरिवाज <ref>{{Cite journal |last=Dulal |first=Lok Nath |date=2024 |title=Mahalaxmi Jatra: An Amazing Festival Tourism Product of Lubhu, Nepal |url=https://nepjol.info/index.php/nc/article/download/64400/49483/191123 |journal=Nepalese Culture |volume=17}}</ref> * '''तयारी :''' अक्षय तृतीयाको अघिल्लो दिन सात जना थकालीहरूले मन्दिर र जात्रा मार्गको सफाइ गर्छन्। उनीहरू समयबजी भोज खाएर रातभर नसुती मन्दिरमा बस्छन् र देवताहरूलाई कपडा तथा गहनाले सजाउँछन्। * '''पहिलो दिन (अक्षय तृतीया):''' थकालीहरूले क्षमा पूजा गर्छन् र मूल मन्दिरबाट देवी-देवताका मूर्तिहरू तल ओराल्छन्। * '''दोस्रो दिन (चौथी):''' खटहरूलाई नेवार समुदायका महर्जनहरूले काँधमा बोकेर 'द्योछें' (महालक्ष्मीको माइती) तर्फ लैजान्छन्। त्यसपछि गोभ्राटेश्वर महादेवको प्राङ्गणमा पुर्याइन्छ। * '''तेस्रो दिन (पञ्चमी - खट जात्राको मुख्य दिन):''' आकाश भैरव, महाकाली र महाभैरवका खटहरूलाई लुभूका सम्पूर्ण टोलहरू (देबानानी, आख्य, गंछे, तागोन्तु, ताखंछे, बाकुनानी, भगवतीलाछी, दासी, नासल आदि) मा घुमाइन्छ। * '''चौथो दिन (षष्ठी):''' खटहरू पुनः टोलहरूमा घुमाएर Tagotun टोलमा पुर्याई 'या पूजा' गरिन्छ र ठूलो भोज आयोजना हुन्छ। * '''पाँचौँ दिन (सप्तमी):''' पञ्चैबाजा बजाएर विशेष पूजा गरिन्छ र गुठीयार तथा समुदायका मानिसहरू भेला भई भोज खान्छन्। * '''छैटौँ दिन (अष्टमी):''' मध्याह्न १२ बजेसम्म सर्वसाधारणले पूजा गर्छन्। त्यसपछि स्थानीय सरकारका प्रतिनिधिको तर्फबाट भन्सारलेले बोकाको बलि दिन्छन्। यसदिन सरकारी पुजा गर्नका लागि बोका बली दिने प्रचलन छ।<ref>{{Cite web |title=लुभुको महालक्ष्मी महाभैरब जात्रा शुरु : भात खाएर पुजा गर्ने चलन |url=https://hamrakura.com/news-details/61009/2019-05-07 |access-date=2026-10-09 |website=https://hamrakura.com/ |language=ne}}</ref> * '''सातौँ दिन (नवमी):''' थकाली परिवारहरूले पूजा गर्छन् र 'स्यामी' नामक भोज खान्छन्। * '''आठौँ दिन (दशमी):''' आकाश भैरवलाई द्योछें गाउँतर्फ लगेर चिपन्थी भोज खाइन्छ। * '''नवौँ दिन (एकादशी - अन्तिम दिन):''' गङ्गा महारानी र महालक्ष्मीको माइतीघरमा तान्त्रिक लामा गुरु, भन्सारले र थकालीहरूको उपस्थितिमा क्षमा पूजा र बलि पूजा गरी जात्राको औपचारिक समापन गरिन्छ। ===गाइजात्रा=== काठमाडौं उपत्यका सहित ललितपुरका पाटन, लुभु र थैव जस्ता विभिन्न स्थानहरूमा गाईजात्रा आ-आफ्नै मौलिक र फरक सांस्कृतिक परम्पराअनुसार मनाइन्छ। वर्षभरि घरपरिवारबाट दिवंगत भएका आफन्तहरूको आत्माको शान्तिका लागि उनीहरूको सम्झनामा गाईको प्रतीक वा स्वरूप बनाएर बजार परिक्रमा गराइन्छ। लुभुको गाईजात्रामा देखाइने धौं लाखे नाच यहाँको मुख्य र आकर्षणको केन्द्रबिन्दु मानिन्छ। [[चित्र:Lakhey_nach_lubhu_IMG_20240831_203645.jpg|पाठ=Lakhey_nach_lubhu_IMG_20240831_203645|बायाँ|अङ्गुठाकार|215x215पिक्सेल|लुभु लाखे नाच ]] [[चित्र:Lakhey_dance_lubhu.jpg|382x382px|Lakhey_dance_lubhu]] [[चित्र:Lubhoo.jpg|287x287px|Lubhoo]] [[चित्र:Buddha_Lubhoo.jpg|259x259पिक्सेल|Buddha_Lubhoo]] ==शिक्षा== लुभुमा निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित कयौं विद्यालयहरू छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धन प्राप्त महालक्ष्मी क्याम्पस पनि छ। बि.सं १९५८ मा श्री ३ [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देवशमशेर]]को समयमा नै यहाँ लुभु पाठशालाको स्थापना भई आधुनिक शिक्षाको सुरुवात भएको थियो। त्यस्तै २००३ मा पद्म शमशेरको कालमा महालक्ष्मी विद्यालयको स्थापना भएको थियो जुनमा अहिले १२ कक्षा सम्म अध्यापन हुन्छ। तत्कालीन मुमा बडामहारानीद्वय [[कान्ति राज्यलक्ष्मीदेवी शाह|कान्ति राज्यलक्ष्मी]] र [[ईश्वरी राज्यलक्ष्मी देवी शाह|ईश्वरी राज्यलक्ष्मी शाह]]ले हालको त्रिभुवन विश्वविद्यालय स्थापनाका लागि ललितपुरको लुभुमा ३७५ रोपनी जग्गा दिएका थिए । २०१३ सालमा आफ्नो निजी बिर्ताका रूपमा रहेको उक्त जग्गा उनीहरूले त्रिवि स्थापना घोषणा गरेका थिए। [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] लुभुमा स्थापना गर्ने विकल्प भए पनि खानेपानी समस्याको कारण यो विकल्प रद्द गरिएको थियो ।<ref>{{Cite web |last=Adhikari |first=Agrim |date=2025-07-29 |title=Tribhuvan University’s Land: A Legacy Under Siege |url=https://english.deshsanchar.com/tribhuvan-universitys-land-a-legacy-under-siege/ |access-date=2026-10-15 |website=Desh Sanchar |language=en-US}}</ref> लुभु जग्गा बारे त्रिभुवन विश्वविद्यालय कमिसनको रिपोर्टको केही अंश यस प्रकार छ: <ref>{{Cite journal |last=पंगेनी |first=भवेश्वर |title=नेपालमा उच्च शिक्षाः ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, त्रिभुवन विश्वविद्यालय कमिसन |url=https://portal.tu.edu.np/downloads/bookpart-1_2024_03_31_13_44_04.pdf |journal=त्रिभुवन विश्वविद्यालयको इतिहास (वि.सं.२०१६–२०३९) (भाग–१) |pages=74}}</ref><!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |''०१२/१२/२९ मा निरीक्षण गरेको लुभुको जमिन उच्च, स्वस्थकर, सुन्दर शाहिप्रद तथा विस्तार हुन सक्ने देखिए तापनि काठमाडौँ शहरबाट कष्टदायक दुरतामा रहेको बुझिन्छ । जस्ले गर्दा दिन दिनै घरबाट जाने विद्यार्थी वा अध्यापकलाई जान मुस्किल पर्दछ । विश्वविद्यालय बस सर्भिस राखेका खण्डमा पनि यातायात र प्रबन्धको खर्चको ठुलो भार उठाउनु पर्ने देखिन्छ । पानी र पावरको निमित्त पाइ परेको जस्तो देखिएन । यस्कारण नै यो जमिनको सम्भावना बहुत कम देखिन्छ ।'' ''रिक्त तथा दुरस्थलमा बिल्कुलै नयाँ जमा गर्नुपर्ने हुनाले प्राथमिक व्यय ज्यादा बढी मात्रामा हुनेछ । त्यस्तै प्रबन्धको कठिनाइहरू धेरै पर्दछ । तिनै शहरबाट टाढा देखिन्छ । लामो सडको निर्माणको खर्च पर्दछ । तथा पेट्रोलको खर्च पनि बढेर जानेछ।'' | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> ==अर्थतन्त्र == [[चित्र:Cottage_industry.jpg|अङ्गुठाकार|परम्परागत तानको प्रविधि]] लुभुको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कपडा उत्पादन (Textile Production), खेति र व्यापार मा आधारित छ। उपत्यकाकै एक प्रमुख औद्योगिक पकेट क्षेत्रका रूपमा चिनिने लुभुको आर्थिक संरचना परम्परागत सीप र आधुनिक प्रविधिको सम्मिश्रण हो। तानको कपडाले गर्दा कुनै समय ‘मिनी जापान’ भनेर पनि चिनिन्छ।<ref>{{Cite web |last=author |title=‘मिनी जापान’मा ६० वर्षदेखि तान सम्हालिरहेका ‘पूर्ण मास्टसाब’ |url=https://ukeraa.com/news/detail/144291/ |access-date=2026-10-06 |website=ukeraa.com |language=en-gb}}</ref> सुती कपडा, पस्मिना सल, ढाका, ऊनी, बुटे सल, मफलर, हाकुपटासी, कोरा र धर्के कपडा, तन्ना तथा साडीलगायत विभिन्न कपडा यहाँ उत्पादन हुन्छन् । यहाँ उत्पादित कपडा अमेरिका, फ्रान्स, जर्मनीलगायत देशमा समेत निर्यात हुँदै आएका छन् ।<ref>{{Cite web |title=लुभुका केही कपडा उद्योग निरन्तर |url=https://ekantipur.com/business/2020/04/17/158708938038355821.html |access-date=2026-10-09 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> विसं १९९५ तिर घरघरबाटै हाते तानको प्रयोग गरी कपडा बुन्ने कामको थालनी भएको थियो । रामलाल श्रेष्ठको अगुवाइमा लुभूका बासिन्दालाई घरघरमा तान, धागो आदि कच्चा मालवस्तु दिएर कपडा बुन्न लगाएका थिए । लुभूमा विसं २०१०–२५ सालसम्म परम्परागत तानबाट सक्कली ढाका कपडा बुन्ने गरिन्थ्र्याे । विसं २०२६ सालमा आएर नेपालमा बनेको सेमीअटोलुम र विसं २०३१ सालतिरबाट स्वचालित मेशिनको प्रयोग गरी व्यावसायिक रूपमा कपडा बुन्न थालियो । अहिले विदेशबाट झिकाइएको अत्याधुनिक मेशिनको प्रयोग गरी विभिन्न किसिमका कपडा बुन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |title=लुभूको कपडा उद्योगको भविष्य |url=https://abhiyandaily.com/news/378844/lubhuuko-kpddaa-udyogko-bhvissy/ |access-date=2026-10-09 |website=Aarthik Abhiyan News |language=Nepali}}</ref> == प्राकृतिक ग्यास भण्डार == लुभु गोदावरी खोला नजिकैको स्थानमा प्राकृतिक ग्यासको भण्डार रहेको छ । यहाँ जमिन मुनिबाट आगो बलिरहेको देख्न सकिन्छ । सन् १९७८ जाइकाले अध्ययन गर्दा टेकुसहित उपत्यकाका विभिन्न १४ वटा ठाउँहरूमा यस्ता मिथेन ग्यास रहेको पाइएको थियो। जसमा त्रिपुरेश्वर, कुलेश्वर, कालिमाटी, भृकुटीमण्डप, टेकु दोभान, ह्युमत कालिमाटी, शंखमुल, कोटेश्वर तीनकुने, जडिबुटी, टिकाथली, बालकुमारी र इमाडोल क्षेत्र पर्छन्।<ref>{{Cite web |last=राई |first=विवेक |title=४० वर्षदेखि लुभुको खाली जग्गामा बलिरहेको छ ग्यास, मानिसहरू पकाउँछन् खाना, पोल्छन् मकै (भिडिओ) |url=https://www.setopati.com/social/310812/ |access-date=2026-10-10 |website=Setopati |language=en-US}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{ढाँचा:ललितपुर जिल्लाका गाविसहरू}} [[श्रेणी:ललितपुर जिल्लाका ठाउँहरू]] oalif4iz3l458nsic50cklzzxir7iik 0 25469 1392740 1385008 2026-10-15T08:03:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392740 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{redirect-multi|3|[[घोराही उपमहानगरपालिका|त्रिभुवननगर]]|[[घोराही उपमहानगरपालिका|त्रिभुवननगर नगरपालिका]]|[[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही नगरपालिका]]|अन्य स्थान|त्रिभुवननगर, सर्लाही}} {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |name = घोराही |other_name = त्रिभुवननगर |nickname = |motto = हरित नगर घोराही सहर |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] <!-- images and maps --> |image_skyline = Ambikeshwari Temple अम्बिकेश्वरी मन्दिर, Ghorahi.jpg |image_caption = घोराहीमा रहेको अम्बिकेश्वरी मन्दिर |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = |pushpin_map = दाङ जिल्ला#Nepal Lumbini Province#Nepal |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = नेपालको नक्सामा घोराही उपमहानगरपालिकाको अवस्थिति |coordinates = {{coord|28|2|N|82|29|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[दाङ जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-dang/ghorahi?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = नरुलाल चौधरी <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = हुमाकुमारी डिसी <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |established_title = नगर पञ्चायत |established_date = वि.सं. २०३५ माघ १५<ref name="नगर">{{cite news|title=नगर पञ्चायत ऐन २०१९ बमोजिम दाङ जिल्ला अन्तर्गत त्रिभुवन नगर पञ्चायतक्षेत्र घोषित गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9927 |date=वि.सं. २०३५ माघ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = समावेश गाउँ पञ्चायत |established_date1 = घोराही र सेवार वनगाउँ (पूर्ण) तथा हरिद्वार र रावतगाउँ (धेरैजसो) |established_title2 = उपमहानगरपालिका |established_date2 = वि.सं. २०७३ फागुन २७<ref name="उपमहानगर">{{cite news|title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फागुन २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title3 = सम्मिलित क्षेत्रहरू |established_date3 = [[रामपुर, दाङ|रामपुर]], [[लक्ष्मीपुर, दाङ|लक्ष्मीपुर]], [[धर्ना, दाङ|धर्ना]], [[सौडियार]], [[नारायणपुर, दाङ|नारायणपुर]], [[हापुर]], [[ढिकपुर]] र [[सैघा]] <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 522.21<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=56&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 200530 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = Ethnicities |population_blank2_title = Religions |population_rank = [[नेपालका सहरहरूको सूची|७औँ]] (नेपाल)<br />पहिलो ([[लुम्बिनी प्रदेश]]) <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाकी सङ्केत |postal_code = २२४०० |area_code = +९७७-०८२ |blank_name = |blank_info = |website = [http://ghorahimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] }} '''घोराही''' (पूर्व नाम: '''त्रिभुवननगर''') [[नेपाल]]को [[लुम्बिनी प्रदेश]]मा पर्ने [[दाङ जिल्ला]]को [[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पुष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली}}</ref> तथा एक उपमहानगरपालिका हो।<ref>{{Cite web |url=https://sansarnews.com/26572/ |title=ऐतिहासिक दस्तावेज, कार्यान्वयनमा गम्भिर आशंका |website=संसार न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो उपमहनगरपालिका [[दाङ उपत्यका]]भित्र पर्दछ।<ref>{{Cite web |url=https://nayayougbodh.com/opinion/2021/07/05/802540 |title=घोराही उपमहानगरपालिकाको फोहर ब्यवस्थापन र बायोग्याँस उत्पादन |website=नयाँ युगबोध |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> [[लमही नगरपालिका|लमही]]बाट फेडर रोडले जोडिएको यो क्षेत्र पहाडी क्षेत्रको प्रमुख पैठारीकर्ता हो। सदरमुकाम भएको कारणले यो उपमहानगरपालिका दाङ जिल्लाको प्रमुख व्यापारिक, शैक्षिक तथा स्वास्थ्यको केन्द्र पनि हो। भित्री तराई क्षेत्रमा अवस्थित, यो नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट ४१३ किलोमिटर (२५७ माइल) दक्षिण-पश्चिममा अवस्थित छ। यो लुम्बिनी प्रदेशको सबैभन्दा ठूलो र नेपालको ७औँ ठूलो सहर हो।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> यो सहर दक्षिणमा [[चुरे|शिवालिक पहाड]] र उत्तरमा [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत शृङ्खला]]ले घेरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://tulsipuronline.com/others/58180 |title=दाङमा १० स्थानीय तह, दुई उपमहानगरपालिका, एक नगरपालिका र सात गाउँपालिका |date=2016-12-29 |website=तुल्सीपुर अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214015845/https://tulsipuronline.com/others/58180 |archive-date=2022-02-14 }}</ref> यो सहर यसको परिदृश्य र आफ्नो हावापानीका लागि परिचित त छ नै यो सहर [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]], [[प्युठान जिल्ला|प्युठान]], [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] र [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]] वरपरका क्षेत्रहरूको प्रवेशद्वारको सुविधा प्रदान गर्दछ। यो सहर पश्चिममा [[बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज]], उत्तर-पश्चिममा [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]], [[थवाङ]], [[राराताल|रारा ताल]], [[स्वर्गद्वारी]]को [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] पवित्र भूमि र पाण्डवेश्वर र [[अम्बिकेश्वरी मन्दिर, दाङ|अम्बिकेश्वरी मन्दिर]] जस्ता पर्यटकीय गन्तव्यहरूसँग राम्रोसँग जोडिएको र नजिक छ। घोराही उच्च गुणस्तरको [[मह]] र [[अल्लो]] कपडाको लागि परिचित छ।<ref>{{Cite web |url=https://halokhabar.com/news-details/2374/2019-08-31 |title=अल्लो : स्वदेशी उत्पादनको महत्व बुझ्न थाले नेपालीले |website=हालो खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नेपालको नगर पञ्चायत ऐन, २०१९ बमोजिम तत्कालीन सरकारले वि.सं. २०३५ साल माघ १५ गते तत्कालीन घोराही र सेवार वनगाउँ गाउँ पञ्चायतको पूरै भू-भाग तथा हरिद्वार र रावतगाउँ गाउँ [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]]को धेरै जसो भू-भाग मिलाएर सो समयमा 'त्रिभुवननगर नगर पञ्चायत' बनाएको थियो।<ref name="नगर"/> यो नगर दाङ जिल्लाकै पहिलो नगरपालिका समेत हो। नेपालमा लोकतन्त्र स्थापनापछि वि.सं. २०६५ कात्तिक २० गते [[नेपाल सरकार]]को निर्णय बमोजिम यस नगरपालिकाको पुरानो नाम त्रिभुवननगरलाई परिवर्तन गरेर घोराही राखिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nayayougbodh.com/opinion/2021/06/24/346569 |title=घोराही र तुलसीपुरलाई एउटै महानगरपालिका बनाउने बहस |last=पाण्डेय |first=हरिप्रसाद |website=नयाँ युगबोध |language=नेपाली |accessdate=2022-02-13}}</ref><ref name="कान्तिपुर"/> वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार घोराहीलाई उपमहानगरपालिकामा स्तरोन्नति गर्दा साविकका [[रामपुर, दाङ|रामपुर]], [[लक्ष्मीपुर, दाङ|लक्ष्मीपुर]], [[धर्ना, दाङ|धर्ना]], [[सौडियार]] र [[सैघा]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरू तथा [[नारायणपुर, दाङ|नारायणपुर]], [[हापुर, दाङ|हापुर]] र [[ढिकपुर]] गाविसहरू मिलेर बनेको [[त्रिपुर नगरपालिका]]लाई यसमा गाभिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/67516 |title=४ महानगरपालिका र १२ उपमहानगरपालि कहाँ : कुन-कुन जिल्लामा कति नगर र गाउँपालिका ? |date=2017-01-07 |website=जनबोली न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213164725/https://www.janaboli.com/post/67516 |archive-date=2022-02-13 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://gsamachar.com/?p=1303 |title=घोराहीको इतिहास झल्काउन घोडाको प्रतिमा |date=2020-02-22 |website=गोरक्ष अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-13}}</ref> ==नामकरण== नेपाल अधिराज्यको तत्कालीन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले आफ्नो पिता [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन शाह]]को नाममा यो नगर क्षेत्रको नाम त्रिभुवननगर राखेका थिए।<ref name="नगर"/> देशमा आएको राजनीतिक परिवर्तन र गणतन्त्र स्थापनापछि यसको नाम परिवर्तन गरेर घोराही राखिएको हो। '[[घोडा]]' शब्दबाट अपभ्रंश भएर 'घोराही' भएको जनश्रुतिको आधारमा यसको नाम घोराही राखिएको हो।<ref name="कान्तिपुर">{{Cite web |url=https://ekantipur.com/pradesh-5/2020/02/22/158236014001481240.html |title=घोराहीमा घोडाको प्रतिमा |last=केसी |first=दुर्गालाल |website=कान्तिपुर दैनिक अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> == नगर प्रशासन इतिहास == [[नेपाल अधिराज्य]]को मानचित्रमा [[लुम्बिनी प्रदेश]]अन्तर्गत तत्कालीन त्रिभुवननगर नगर पञ्चायतको वि.सं. २०३५ साल माघ १५ गते नगर पञ्चायतको रूपमा घोषणा भएको हो। तत्कालीन घोराही र सेवार वनगाउँ गाउँ पञ्चायतको पूरै भू-भाग तथा हरिद्वार र रावतगाउँ गाउँ पञ्चायतको धेरै जसो भू-भाग समेटेर कुल ११ वटा वडा निर्धारण गरी यसलाई नगर पञ्चायत घोषणा गरिएको थियो। [[पञ्चायती व्यवस्था]] कालमा नगर पञ्चायत, [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]]को पुनर्बहाली पश्चात् [[नगरपालिका]] र [[गणतन्त्र]] स्थापनापछि [[उपमहानगरपालिका]] बनेको यो नगरलाई उक्त कालखण्डमा विभिन्न व्यक्तिद्वारा नेतृत्व प्रदान गरिएको थियो। त्रिभुवननगर नगर पञ्चायतका प्रथम प्रधानपञ्च गजराज शर्मा<ref name="शर्मा">{{Cite web |url=https://tulsipuronline.com/others/57844 |title=विकासप्रेमी गजराज रहेनन् |date=2016-12-25 |website=तुल्सीपुर अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214030032/https://tulsipuronline.com/others/57844 |archive-date=2022-02-14 }}</ref> थिए भने उपप्रधानपञ्चमा अशोक चौधरी थिए।<ref>{{Cite web |url=https://tulsipuronline.com/bannernews/124044 |title=घोराही बजार : जतिबेला १५ वटा मात्रै घर थिए |date=2019-09-09 |website=तुल्सीपुर अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214235006/https://tulsipuronline.com/bannernews/124044 |archive-date=2022-02-14 }}</ref> दोस्रो स्थानीय तह निर्वाचनमा समेत गजराज शर्मा प्रधानपञ्च भएका थिए भने रामशरण थापा उपप्रधानपञ्च भएका थिए।<ref name="शर्मा"/> त्यसपछि यज्ञबहादुर बुढाथोकी प्रधानपञ्च निर्वाचित भएका थिए भने तोरणध्वज श्रेष्ठ उपप्रधानपञ्च भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://dangkhabar.blogspot.com/2017/04/dang_67.html |title=दाङको दुई उपमहानगरमा कुन पार्टीबाट कसको चर्चा ? |website=दाङ खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> मुलुकमा प्रजातन्त्र पुर्नस्थापना भएपछि पुन: वि.सं. २०४९ सालमा यज्ञबहादुर बुढाथोकी र अर्जुनकुमार श्रेष्ठले नगर प्रमुख र उपप्रमुखको नेतृत्व सम्हालेका थिए। त्यसपछि वि.सं. २०५४ सालमा भएको निर्वाचनमा अमर डाँगी र दामोदर अधिकारी प्रमुख र उपप्रमुख पदमा विजयी भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74538-74538 |title=समाचार वाचकदेखि मेयरसम्म |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> शाही शासनकालमा राजाद्वारा बलि रानालाई नगर प्रमुख र गणेशप्रसाद श्रेष्ठलाई उपप्रमुख मनोनीत गरिएको थियो। देशमा सङ्घीयता लागू भएपछि सम्पन्न वि.सं. २०७४ सालको [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]]को [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|निर्वाचन]]मा यस उपमहनगरपालिकाको नगर प्रमुख पदमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]का नरुलाल चौधरी र उप नगरप्रमुख पदमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीकी सिता सिग्देल न्यौपाने विजयी भएका थिए भने<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/4394 |title=घोराही उपमहानगरमा एमालेका नरुलाल चौधरी निर्वाचित |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/606511 |title=देशकै ठूलो उपमहानगर घोराहीको मेयर बने एमालेका नरुलाल चौधरी |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref>वि.सं. २०७९ सालमा सम्पन्न [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]]को [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|निर्वाचन]] परिणाम अनुसार उपमहनगरपालिकाको नगर प्रमुख पदमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]का नरुलाल चौधरी र उप नगरप्रमुख पदमा सोही दलकी हुमा कुमारी डिसी विजयी भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/86115 |title=गठबन्धनलाई पाखा लगाउँदै घोराही उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2023-04-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/130027 |title=घोराहीमा गठबन्धनलाई हराउँदै एमाले विजयी |last=दहित |first=सन्तोष |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2023-04-01}}</ref> ===उत्कृष्ट नगरपालिका=== आर्थिक वर्ष वि.सं. २०७२-७३ मा स्थानीय सरकार र आयोगका वित्तीय विज्ञहरूले गरेको मूल्याङ्कनमा न्यूनतम अवस्था र कार्यसम्पादन मापनका आधारमा यो उत्कृष्ट उपमहानगरपालिका मध्येको एक हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.indrenionline.com/archives/20889 |title=घोराही नगरपालिका पुरस्कृत |last=बुढाथोकी |first=केशरमान |date=2016-12-03 |website=इन्द्रेणी अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> आर्थिक वर्ष वि.सं. २०६७-६८ मा सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयको स्थानीय निकायले गरेको वित्तीय आयोगको मूल्याङ्कनमा पनि यो नगर पहिलो हुन सफल भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/social/83446/ |title=घोराही र बुटवल नगर कार्यसम्पादनमा देशकै उत्कृष्ट |last=खड्का |first=नारायण |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==शिक्षा== यस उपमहानगरपालिकाभित्र [[नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय]], केन्द्रीय आयुर्वेद कलेज, राप्ती इन्जिनियरिङ कलेज, दीपज्योति नर्सिङ कलेज, र महेन्द्र बहुमुखी कलेज जस्ता प्रशिक्षण संस्थाहरू सञ्चालनमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://epradeshtoday.com/2019/02/19/news-15573/ |title=समृद्धि उन्मुख दाङ |website=इप्रदेश टुडे |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २,००,५३० रहेको छ भने यहाँ ४९,७६१ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/><ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना">{{cite web |url=https://drive.google.com/file/d/1cdn80YAupQOPaqCGG7beWLMDe8diEH1X/view |title=नेपालको जनगणना २०७८ |publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क विभाग, नेपाल |format=PDF |access-date=वि.सं. २०७९ चैत १७}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ घोराही उपमहानगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[रामपुर, दाङ|रामपुर]] (५,७-९) || ४,९८७ || ४६.६३ || १०६.९५ |- | २ || [[रामपुर, दाङ|रामपुर]] (१-४,६) || ८,०३३ || ५१.४३ || १५६.१९ |- | ३ || [[लक्ष्मीपुर, दाङ|लक्ष्मीपुर]] (१-३,६) || ९,०९० || ४८.१२ || १८८.९० |- | ४ || [[लक्ष्मीपुर, दाङ|लक्ष्मीपुर]] (४-५, ७-९) || ८,७४४ || १९.९९ || ४३७.४२ |- | ५ || [[धर्ना, दाङ|धर्ना]] || ७,६२६ || ७४.९८ || १०१.७१ |- | ६ || [[सौडियार]] (१–४) || ६,०९३ || ११.१७ || ५४५.४८ |- | ७ || [[सौडियार]] (५–९) || ७,९१३ || १६.४८ || ४८०.१६ |- | ८ || [[नारायणपुर, दाङ|नारायणपुर]] (५,८-९) र [[ढिकपुर]] (१-३) || ७,४७३ || १६.३४ || ४५७.३४ |- | ९ || [[ढिकपुर]] (४-९) || ८,३३६ || १७.९४ || ४६४.६६ |- | १० || [[नारायणपुर, दाङ|नारायणपुर]] (१,३-४,७) || १५,२९६ || १४.१२ || १०८३.२९ |- | ११ || [[नारायणपुर, दाङ|नारायणपुर]] (२,६) र [[हापुर]] (६-७) || ९,०२० || २६.२३ || ३४३.८८ |- | १२ || [[हापुर]] (१-५, ८-९) || ११,५३५ || ४२.४ || २७२.०५ |- | १३ || घोराही (७-८) || १२,८७८ || २१.२ || ६०७.४५ |- | १४ || घोराही (१०) || १२,००४ || २.२३ || ५३८२.९६ |- | १५ || घोराही (११) || २९,०४४ || ४.३२ || ६७२३.१५ |- | १६ || घोराही (१,९) || ९,७५८ || १२.३५ || ७९०.१२ |- | १७ || घोराही (२-४) || १३,८२५ || १७.९८ || ७६८.९१ |- | १८ || घोराही (५-६) || १२,९६६ || १६.३८ || ७९१.५८ |- | १९ || [[सैघा]] || ५,९०९ || ६१.९३ || ९५.४२ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''२,००,५३०''' || '''५२२.२२''' || '''३८३.९९''' |} == यातायात == घोराही नगरमा स्थानीय यातायात बस वा निजी सवारी साधनबाट चल्ने गरेको छ। बसहरू सहरको केन्द्र वरपरको गोलाकार सडकमा बारम्बार गुड्छन्। घोराही र यसका प्रमुख उपनगरहरू जसमा [[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुलसीपुर]], [[लमही नगरपालिका|लमही]], [[धर्ना, दाङ|धर्ना]], [[नारायणपुर, दाङ|नारायणपुर]] र [[सौडियार]] समावेश छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/index.php/kinmel/automobiles/169224/ |title=घोराहीमा ५ सय टेम्पो मात्रै सञ्चालन गर्न दिने निर्णय |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नेपालका अन्य विकासशील सहरहरू जस्तै घोराही पनि वरपरका नयाँ बासस्थानका साथ विस्तार हुँदै गएको छ। यी क्षेत्रहरूमा यातायात सेवा पनि द्रुत रूपमा विस्तार भइरहेको छ। पर्यटक ट्याक्सीहरू पनि सहर बाहिर यात्राको लागि एक विकल्प हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2014/12/223206 |title=घोराही-रुकुम बस सेवा सुरु |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref> स्थानीयहरू सामान्यतया पैदल हिड्ने गर्छन्। नेपालका अन्य सहरमा जस्तै अटो [[रिक्सा]] पनि यहाँ सामान्य रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दाङमा साढे एकहजार अटो रिक्सा दर्ता|युआरएल=https://tulsipuronline.com/news/127903|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=तुल्सीपुर अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> === सडक === घोराही नेपालका सबै प्रमुख सहरहरूसँग सडक सञ्जालले राम्रोसँग जोडिएको छ। [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्वपश्चिम राजमार्ग]] लमहीबाट घोराहीसम्मको कालोपत्रे सडकबाट जोडिएको छ। राप्ती सर्वजनिक यातायात, शिकारी यातायात, अम्विकेश्वरी यातायात र अन्य निजी बस एजेन्सीहरूले उपत्यका र राप्ती क्षेत्र वरपर व्यापक यातायात प्रदान गर्दछ। सहरमा हालसम्म सरकारी सवारी साधन उपलब्ध छैन।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2021/12/1054316 |title=घोराही-तुलसीपुर चार लेन सडक बनाउन तीन कम्पनीलाई पेटी ठेक्का |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.khabarkura.com/2022/01/79275/ |title=नेपाली रैथाने खाना प्रवर्द्धन गर्दै पौवा, पुस मसान्तमा लुम्बिनी प्रदेश राजधानीमा 'माघी ईभ २०७८' |website=खबरकुरा |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref> === हवाई === [[तुल्सीपुर विमानस्थल|दाङ विमानस्थल]] सहरबाट २३ किलोमिटर (१४ माइल) टाढा टारिगाउँमा अवस्थित छ। विमानस्थलबाट [[काठमाडौँ]]को लागि विरलै उडान हुने गरेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=प्रदेश ५ मा दुई विमानस्थल सञ्चालन, बाँकी ५ को अवस्था यस्तो छ|युआरएल=https://jagaranonline.com.np/newss/43990|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=जागरण अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> यसको सबैभन्दा निकटतम प्रमुख विमानस्थल [[बाँके जिल्ला]]को [[नेपालगन्ज विमानस्थल|नेपालगञ्ज विमानस्थल]] हो, जुन यो सहरबाट लगभग १५२ किलोमिटर (९४ माइल) टाढा छ। सरकारले सन् २०१० मा अन्तर्राष्ट्रियस्तरको नयाँ विमानस्थल निर्माणको प्रस्ताव गरे पनि राजनीतिक अस्थिरताका कारण सो काज रोकिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/60522/2021-02-22 |title=दाङमा ७ अर्ब खर्चेर १६ सय मिटर धावनमार्गको दोस्रो विमानस्थल बनाइँदै |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == पर्यटकीय केन्द्रहरू == प्रसिद्ध तीर्थस्थल [[स्वर्गद्वारी|स्वर्गद्धारी]] जाने आउने श्रद्धालुहरूको यातायात तथा वासस्थानको मुख्यकेन्द्र पनि घोराही नै रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://deshsanchar.com/2019/03/29/177178/ |title=स्वर्गद्वारीका लागि केबुलकार बनाउन निजी क्षेत्रको अग्रसरता |last=घिमिरे |first=दशरथ |date=2019-03-29 |website=देशसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> यस उपमहानगरपालिकाभित्र गोरक्ष रत्ननाथ मन्दिर<ref>{{Cite web |url=https://tulsipuronline.com/bannernews/148406 |title=८०९ सालमा स्थापना भएको चौघेरा मन्दिर |date=2020-09-28 |website=तुल्सीपुर अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214035232/https://tulsipuronline.com/bannernews/148406 |archive-date=2022-02-14 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://jagaranonline.com.np/newss/39804 |title=गोरक्ष रत्ननाथ मन्दिर–इतिहास बिउँझाउने अनमोल चित्रहरू |last=वलि |first=लिलाधर |website=जागरण अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214033732/https://jagaranonline.com.np/newss/39804 |archive-date=2022-02-14 }}</ref>, [[अम्बिकेश्वरी मन्दिर, दाङ|अम्विकेश्वरी भगवती मन्दिर]]<ref>{{Cite web |url=https://jagaranonline.com.np/newss/26420 |title=आज पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र दाङ आउदै, दाङ आए लगत्तै अम्विकेश्वरी मन्दिरको दर्शन |website=जागरण अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214033732/https://jagaranonline.com.np/newss/26420 |archive-date=2022-02-14 }}</ref>, [[बाह्रकुने दह]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nayayougbodh.com/saugat/2020/01/18/795014 |title=घुम्न जाने होइन बाह्रकुने दह? |last=मसाल |first=केबी |website=नयाँ युगबोध |accessdate=2022-02-14}}</ref>, गणेश मन्दिर र सिरडी साइ मन्दिर रहेका छन्। त्यसैगरी नगरको मुटुमै रहेको साविक त्रिभुवन पार्क हाल लखन थापा पार्क<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/9811-1266109080.html |title=को हुन् प्रथम सहिद? |last=मगर |first=सञ्जोग लाफा |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> तथा अम्विकेश्वरी पार्क प्राकृतिक सुन्दरता अन्तर्गत पर्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://gsamachar.com/?p=4078 |title=सुनसान पर्यटकीय स्थल |date=2020-05-10 |last=वलि |first=लिलाधर |website=जागरण अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> == भूगोल == यो उपमहानगरपालिकाको मुख्य विशेषता भनेको [[एसिया]]को सबैभन्दा ठूलो उपत्यका [[दाङ उपत्यका]] भित्र रहनु हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/blog/120532/ |title=दाङ किन प्रादेशिक राजधानी ? |last=आचार्य |first=महेश |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस उपमहानगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल ५२२ दशमलव २१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। यस उपमहानगरपालिकाको व्यस्त घोराही बजारलाई [[रुकुम जिल्ला|रूकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]], [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] र [[प्युठान जिल्ला]]को प्रमुख व्यापारिक केन्द्रको रूपमा मानिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.karobardaily.com/news/161133 |title=भिड बढ्यो बढेन व्यापार |website=कारोबार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> == संस्कृति == नेपाली झ्याउरे थारु संस्कृतिमा आधारित बडका नाच, [[कौडा नृत्य]], [[टप्पा नाच]], [[लाखे नाच]]<ref>{{Cite web |url=https://sancharkarmi.com/news-details/5885/2018-10-09 |title=सङ्कटमा थारु सङ्ग्रहालय |website=सञ्चारकर्मी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[देउसी भैली]] र धार्मिक कार्यमा गाइने [[भजन]] कीर्तन उपमहानगरपालिकाका प्रमुख [[कला]] संस्कृति मानिन्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.dainiklumbini.com/?p=2286 |title=ठूलो उपत्यका दाङ : ऐतिहासिक मणि |date=2020-03-05 |website=दैनिक लुम्बिनी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214161831/https://www.dainiklumbini.com/?p=2286 |archive-date=2022-02-14 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/65150/ |title=नाम र भाषापछि संस्कृति फेरिन लागेको मेरो थारु गाउँ |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> == रितिथिति == यस उपमहानगरपालिका भित्र [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]हरूले मनाउने प्रमुख चाड पर्वमा [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]], [[माघे सङ्क्रान्ति]], साउने सङ्क्रान्ति, [[साउन शुक्ल पूर्णिमा|जनैपूर्णिमा]] र [[तीज|हरितालिका]] हुन् भने [[बुद्ध पूर्णिमा]] [[बौद्ध धर्म]] मान्नेहरूको प्रमुख पर्व हो। त्यस्तै [[मुसलमान|मुस्लिम धर्म]] मान्नेहरूले [[ईद|इद्]], [[बकरी ईद]] जस्ता चाड मनाउने गरेको पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://agrasankhabar.com/4028/ |title=दाङको घोराहीमा दुइदिने माघ महोत्सव हुने |date=2022-01-03 |website=अग्रासन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214161831/https://agrasankhabar.com/4028/ |archive-date=2022-02-14 }}</ref> == खाना र परिकार == [[दालभात]] सहरका अधिकांश मानिसहरू माझ लोकप्रिय खाना हो। यस बाहेक [[मम:]], चाउमिन, [[समोसा]] र चाट सहरका युवा पुस्तामाझ प्रख्यात छन्। यहाँका स्थानीय होटलहरू थारु परिकारहरू पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ktmdainik.com/2020/10/34560/ |title=घोराहीमा चक्रपथ बन्दै |website=केटिएम दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका ठूला सहरहरू}} {{दाङ जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} {{DEFAULTSORT:घोराही नगरपालिका, घोराही}} [[श्रेणी:वि.सं. २०३५ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:दाङ जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजारानीहरूको नामबाट नामकरण गरिएका ठाउँहरू]] ame5je3nu8x3sn66ybhjswptwru71ft 0 33506 1392721 1384019 2026-10-15T04:19:36Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392721 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख|धार्मिक स्थल}} {{Infobox Mandir | name = कन्काई धाम कोटीहोम | image =Kotihom temple and garden.jpg | image_alt = | caption = कन्काई धाम कोटीहोम | pushpin_map = नेपाल | map_caption = नेपालको नक्शामा कन्काई धाम कोटीहोम | latd = 26 | latm = 39 | lats =18 | latNS = N | longd = 87 | longm = 52 | longs = 42 | longEW = E | coordinates_region = NP | coordinates_display= title | other_names = | proper_name = | devanagari = | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | country = {{flag|नेपाल}} | state/province = [[मेची अञ्चल|मेची ]] | district = [[झापा जिल्ला|झापा]] | location = [[कनकाई नगरपालिका]], [[झापा जिल्ला|झापा]] | elevation_m = | primary_deity = [[शिव|महादेव]] | important_festivals= [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]], [[बालाचतुर्दशी|बाला चतुर्दशी]], [[तीज]], [[ राम नवमी]], [[श्रावण शुक्ल पूर्णिमा|जनै पूर्णिमा]], [[बुद्ध पूर्णिमा|बुद्ध जयन्ति]] | architecture = | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} [[चित्र:Kankaidham01 (1).jpg|thumb||right|250px|कनकाई कोटीहोम धाम झापा]] '''कन्काई धाम (कोटीहोम)''' [[पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र|पूर्वाञ्चल]]को एउटा महत्त्वपूर्ण धार्मिक पर्यटन क्षेत्र हो । यो धाम नेपालको [[झापा जिल्ला]]को करिब मध्य भागमा पर्ने [[कनकाई नगरपालिका]]को वार्ड नं ४ मा तथा प्रसिद्ध [[कनकाई नदी]]को पूर्वतटीय क्षेत्रमा अवस्थित छ । यसलाई कनकाई धाम, कोटीहोम, माईधाम, माई आदि नामले पनि जनिन्छ ।<ref>[http://daojhapa.moha.gov.np/home/pages/185 daojhapa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006232610/http://daojhapa.moha.gov.np/home/pages/185 |date=2017-10-06 }}</ref> <ref>{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Surunga |title= Surunga/Religious and touristic sites|publisher= Digital Himalaya.}}</ref> विगत वि.सं. २०४२ सालमा राष्ट्रगुरु [[योगी नरहरिनाथ]]को अगुवाईमा यहाँ एउटा बृहत् धार्मिक अनुष्ठान कोटिहोम महायज्ञ गरिएको थियो, त्यस पश्चात यस स्थानलाई कोटिहोम भनिन थालियो र पछि संस्थागत हुदै गएपछि कनकाईधामको रूपमा विकसित भयो । यस धार्मिक पर्यटन क्षेत्रको विकास कोषको लागि कनकाईधाम धार्मिक विकाससंस्था कोटिहोम सुरङ्गा नामक निकायले यहाँको विकासको लागि कार्य गरिरहेको भएपनि यहाँ अरु २ दर्जन जति साना ठूला सङ्घ-सस्थाहरूले आ-आफ्ना गतिविधि गरिरहेका छन् । कोटीहोममा २०४२ सालमा महायज्ञ गरिएको ठाउँमा रहेको अग्नि आज पर्यन्त अविछिन्न प्रज्वलित छ र सोही स्थानमा शिवपाञ्चायन मन्दिर रहेको छ । यस बाहेक यहाँ दर्जनौ [[पाटी]],पौवा, [[गोत्र]] अनुसार बनेका मन्दिर धर्मशाला र अनेकौ [[देवी]] [[देवता]]का मन्दिरहरू अवस्थित छन् । यस धार्मिक परिसरमा हाल निर्माणाधीन उद्यान वाटिकाले यहाँ आउने जो सुकैले वास्तविक शान्ति र मनोरञ्जन प्राप्त गर्दछन् । कोटिहोममा बार्षिक पाँच लाख धार्मिक दर्शनार्थी तथा पर्यटक आउने गरेको संस्थाको रेकर्डबाट देखिन्छ । विशेष गरी यहाँ आउने मानिसहरु पूजा आजा, [[विवाह]], [[व्रतबन्ध]], [[पुराण]] आदि धार्मिक कार्य गर्न साथै दैनिक व्यवहारिक जीवनको अस्त व्यस्तता, शहरी कोलाहलपूर्ण वातावरणबाट मुक्ति पाउन, घुम्नको लागि यहाँ आउने चलन छ । यस बाहेक यो स्थान [[नेपाल]]मा सबै भन्दा बढी थर गोत्रीय संस्थाहरू एकिकृत भएको धाम पनि यो मात्र हो । साथै योगी नरहरिनाथले नेपालमा लगाएका १०० भन्दा बडी कोटिहोम मध्ये यो तेह्रौँ कोटिहोम हो र महायज्ञ पश्चात् सबै भन्दा बढी विकसित भएको क्षेत्र पनि संभवत यही हो । यहाँको [[कनकाई नदी]] किनारको खुल्ला र शान्त तटीय क्षेत्र, हरियालिपूर्ण जंगल, नजिकै देखिने चूरे पहाडको मनोरम दृश्य, कनकाई नदीको स्नान योग्य स्वच्छ चीसो पानी र सर्वसुलव सुगमक्षेत्र भएको कारण सबैको मन जित्न सफल हुदै गए पनि संस्थाको सिमित्त साधन स्रोतको कारणले यहाँ पर्यटकहरूको लागि सुविधायुक्त भवनहरू निर्माण हुन थालेका छन् ।<ref name="online"/> == इतिहास == नेपालका विभिन्न धार्मिक महत्त्वका [[नदी]]हरु जस्तै [[कनकाई नदी|कन्काई नदी]]मा पनि धेरै वर्ष पहिलादेखि नै स्थानीय [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्मावलम्बी भक्तजनहरूद्वारा आस्थापूर्वक पूजा आराधना गर्ने प्रचलन रहिआएको छ। यसो गर्दा आफूले राखेको मनोकांक्षा पुरा हुन्छ भन्ने जन विश्वास रहँदै आएको छ । यसै परिप्रेक्षमा नेपालको आध्यात्मिक जगतका चर्चित व्यक्तित्व तथा नेपालका राष्ट्रगुरु [[योगी नरहरिनाथ]] ज्यूको विशेष अगुवाइ तथा विभिन्न क्षेत्रका धार्मिक सन्त तथा समाजसेवीहरूको सक्रियतामा विक्रम सम्बत २०४२ सालको पौष महिना भर (एक महिनासम्म) विश्वकल्याण कोटिहोम महायज्ञ यसै क्षेत्रमा आयोजना गरियो, तत्पश्चात् यस स्थानलाई कोटिहोम भन्न थालिएको हो र पछि विकशित हुदै गएपछि कनकाई धाम भनेर प्रसिद्ध भयो ।<ref name="nepalihimal">{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/समाचार/14851 |title=onlinenews |access-date=2017-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723154548/http://nepalihimal.com/article/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0/14851 |archive-date=2019-07-23}}</ref> == विकास र विस्तार == वि.स.२०४२ सालको महायज्ञ सम्पन्न भए पश्चात यस स्थानमा महायज्ञ गरिएको अग्निलाई बचाई राख्न सोही यज्ञ कुण्डलाई यथावत राख्दै सो स्थानमा शिवपाञ्चायन मन्दिरको निर्माण गरिएको थियो जुन मन्दिर हाल भव्य रूपमा स्थापित छ । साथै सो स्थान मा योगी नरहरिनाथ आफैले उद्घाटन गरी एउटा [[संस्कृत]] विद्यालय समेत प्रारम्भ गराई दिनु भएको थियो जो आज पर्यन्त सञ्चालन मै रहेको छ । यस पछि यस स्थानमा विभिन्न थर गोत्रीय बन्धु संस्था र दाताहरूबाट धर्मशाला तथा मठ मन्दिरको निर्माण कार्यहरु हुन थाले पनि कोटीहोम क्षेत्रलाई औपचारिक रूपमा धामको रूपमा विकशित गर्नको लागि वि.स.२०४७ सालमा समाजसेवी भक्त बहादुर खड्काको अध्यक्षतामा विधान बनाइ ''कन्काई धाम धार्मिक विकाश सस्था कोटीहोम''(छोटकरीमा कोटीहोम संस्था पनि भनिन्छ) नामक सस्थाको विधिवत गठन गरी दर्ता गरिएको थियो, सोही संस्थाको मातहतमा हाल सम्म यस स्थानको विकास निर्माण सम्पादन, समन्वय, सञ्चालन तथा संरक्षणका कार्यहरु हुँदै आएका छन् ।<ref>गङ्गाराम दाहाल, ''कनकाई धाम कोटीहोमको संक्षिप्त परिचय एवं इतिहास'', योगी नरहरिनाथ स्मृति ग्रन्थ, पृष्ठ १९२-२०९, प्रकाशक : कनकाई धाम धार्मिक विकास सस्था कोटीहोम, बि.स.२०६८</ref> कनकाई धाममा दर्जनौ मठ, मन्दिर, धर्मशाला, पाटी पौवा, निर्मित तथा निर्माणाधीन छन् भने विभिन्न धर्म सम्प्रदायहरु जस्तै: [[बुद्ध|बौद्ध]]मार्गिको [[गुम्बा]], निम्बार्ग, कबीर, [[प्रणामी]], साइराम, [[आर्य समाज]] आदिका आ-आफ्नै अश्रमहरु र विभिन्न [[थर]] गोत्रीय बन्धु संस्थाका आ-आफ्नै मन्दिर तथा धर्मशालाहरू पनि रहेका छन् । कनकाई धाम महेन्द्र राजमार्गसंग जोडिएको हुनाले राजमार्ग पारी कृष्णप्रणामी मन्दिर [[निम्बार्काचार्य|निम्बार्की]]को मन्दिर रहेका छन् । यस ठाउँको प्रसिद्ध तथा मूल मन्दिरको रूपमा भने कोटीयज्ञेश्वर शिव पाञ्चायन मन्दिर (कोटीहोम मन्दिर)लाई मानिन्छ । यस अतिरिक्त यहाँ अथिति आवास तथा कार्यक्रम गर्न भनि बनाएका केही बहु उद्देश्यिय सामुदायिक भवन र फुलवारी (उद्यान वाटिका) पनि निर्माणका क्रममा छन् । यहाँ सबै भन्दा महत्त्वपूर्ण सर्पदंस केन्द्रको स्थापना गरिएको छ यसलाई कनकाई सहारा सर्पदंश उपचार केन्द्रको नामले जनिन्छ । रु ६० लाखको लागतमा निर्माण गरिएको सर्पदंश उपचार केन्द्रमा एकैपटकमा छ जनासम्म बिरामीलाई बेडमै राखेर उपचार गर्न सकिने व्यवस्था छ ।<ref>https://purbelinews.com/126410{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} purbelinews</ref> ==दर्शनार्थी तथा पर्यटकको आवागमन र महत्त्व == [[चित्र:Devotation at Kankai Dham sivalaya.jpg|right|250px]] कनकाई धाम (कोटिहोम)मा बार्षिक पाँच लाख भक्त, दर्शनार्थी तथा पर्यटक आउने गरेको संस्थाको रेकर्डबाट देखिन्छ। नेपालको पूर्वीय क्षेत्रको अलावा पूर्वोत्तर भारत को [[दार्जिलिङ|दार्जीलिङ]], [[सिक्किम]], [[पश्चिम बङ्गाल]] र [[असम|आसाम]]का भक्त दर्शनार्थीहरू समेत यहाँ आइ रहने गरेको पाइन्छ । यद्यपि [[झापा जिल्ला|झापा]] [[मोरङ जिल्ला]]का मृतकहरुका अन्तिम संस्कार गर्नु परेमा कनकाई नदीलाई नै सबै भन्दा पवित्र मानिलाने चलन भएकोले मलामी जनहरूको पनि यहाँ उतिकै आवागमन रहन्छ । यस बाहेक यो स्थान नेपालमा सबै भन्दा बडी थर गोत्रीय सस्थाहरू एकीकृत भएको धामको रूपमा पनि चिनिन्छ । यस अलावा [[योगी नरहरिनाथ]]ले नेपालमा लगाएका १०० भन्दा बडी कोटिहोम मध्ये यो तेह्रौ कोटिहोम हो र महायज्ञ पश्चात् सबै भन्दा बढी विकसित भएको क्षेत्रको रूपमा आफुले यो धामलाई पाएको कुरा योगीजीले जीवित हुदै बताउनु भएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.birattourism.org.np/places/kotihom|title=कोटीहोम|publisher=बिराट टुरिज्म|access-date=2012-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016071603/http://www.birattourism.org.np/places/kotihom/|archive-date=2014-10-16}}</ref> ==प्राकृतिक सौदर्य र सुगम पहुच== यहाँको [[कनकाई नदी|कन्काई]] नदी किनारको खुल्ला र शान्त तटीय क्षेत्र , हरियालिपूर्ण जंगल, नजिकै देखिने चूरे पहाडको मनोरम दृश्य, [[कनकाई नदी|कन्काई]] नदीको स्नान योग्य स्वच्छ चिसो पानी र [[महेन्द्र राजमार्ग]] मै रहेको कारण सर्व सुगम पहुच भएको कारण पनि भक्तहरूले कुनै धार्मिक कार्य गर्दा कनकाई धाम (कोटीहोम) सम्झने परम्परा बढ्दै गरेको आभाष हुन्छ । <ref name="online"/> ==पर्व र मेला== [[File:Kankai mai mela.jpg|right|250px|thumb|कनकाई मेला]] कनकाई धाममा विशेष गरी शनिवार र मंगलबार पूजा पाठ गर्नेहरूको बढी घुइचो हुने गरेको छ । यस बाहेक [[राम नवमी]], [[महाशिवरात्रि|महाशिवरात्री]], [[श्रावण शुक्ल पूर्णिमा|जनै पूर्णिमा]],[[बुद्ध पूर्णिमा|बुद्ध जयन्ति]],[[ऋषिपञ्चमी|ऋषि पञ्चमी]], [[बालाचतुर्दशी|बाला चतुर्दशी]] आदि पर्वहरू र श्रावण महिना भर जल चढाउने बोलबम भक्तहरूको भिड हुने गर्दछ । तर पूर्वाञ्चल क्षेत्रकै प्रख्यात [[माघे सङ्क्रान्ति]]मा हुने [[माघे सङ्क्रान्ति|माई मेला]] भने वर्षको एक पटक माघ संक्रान्ति अघि पछि गरी एक हप्ता सम्म लाग्ने गर्दछ, जुन [[मेला]]मा देश विदेशका लाखौ महानुभावहरू मेलामा मनोरञ्जन गर्न आउछन् । <ref>[http://www.janabolinews.com/?p=25705 news]{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==बृहत्कनकाई पर्यटकीय क्षेत्रको अवधारणा र कनकाई आर्यघाटको निर्माण == [[झापा जिल्ला]]को [[सुरुङ्गा]] र [[सतासीधाम]] गाविसमा अवस्थित कनकाई नदीको तटीय क्षेत्र (वारी पारी) नै मठ मन्दिरहरूको विकास भै रहेको र यो क्षेत्र एक महत्त्वपूर्ण धार्मिक पर्यटकीय क्षेत्रको रूपमा विकशित हुदै गई रहेकोले यहाँ वरपर रहेका कनकाईधाम माई नदी पूर्व र पश्चिम दुवै भूभाग दोमुखा पर्यटकीय क्षेत्र, धनुषकोटी धाम लगायतको क्षेत्रलाई समेटी ''बृहत कनकाई पर्यटकीय क्षेत्र ''को रूपमा एकिकृत रूपले विकास प्रक्रिया अगाडि बढाउने उद्देश्यले गुरु योजना (प्राविधिक नक्सा ) निर्माण कार्य भएको छ । साथै कनकाई माईको पूर्वीय किनारमा अन्तिम संस्कार गर्ने बढ्दो प्रचलनलाई मध्यनजर गरी '''कनकाई आर्यघाट''' नामक संस्था गठन गरी सुविधायुक्त आर्यघाटको निर्माण गरिएको छ ।<ref>{{cite web|url=http://www.dainiknepal.com/2014/12/30029.html|title=कनकाई आर्यघाट|publisher=कनकाई आर्यघाट सस्था}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==यातायात== यातायातको लागि कनकाई न.पा. वडा नं-४, मा रहेको यो धाम [[महेन्द्र राजमार्ग]] अन्तर्गत नेपालकै लामो [[कनकाई नदी]]को पुलको पुर्वीय तटमा रहेको “कनकाई धाम धार्मिक विकास संस्था” कोटीहोम धामसम्म आउनको लागि पक्कि सडक रहेकोले यहा आउँन प्रसस्त रूपमा सवारी साधन पाईन्छन्। साथै [[भद्रपुर विमानस्थल]]बाट [[बस]] तथा ट्याक्सीबाट पनि सिधै [[बिर्तामोड नगरपालिका|बिर्तामोड]], [[सुरुङ्गा]] हुँदै यो धाममा आउन सकिन्छ । <ref name="online"/> [[चित्र:Kankai pul.jpg|250px|right|thumb|कनकाई नदीको पुलमा बस]] ==ध्यान दिनुपर्ने कुरा== धुम्रपान, मध्यपान, मांसहार एवं मर्यादा विपरित कार्य गर्न पाइदैन् । धाम दर्शनमा आएका तीर्थालु पर्यटकहरूले धाम भित्र समिति मार्फत बन्देज लगाइएको कार्य विपरित कुनै कार्य गर्न निषेध गरिएको छ । <ref name="online">[http://www.eastnepal.com/कनकाईधाम-धार्मिक-संस्था/ eastnepal] </ref> ==अन्य आकर्षण== यस क्षेत्रमा पर्यटकहरूले चुरे पहाड भएकोले विभिन्न वस्तुहरूको अन्वेषण गर्न सकिने स्थान हो । यस ठाउँमा चुरे पहाड भित्र रहेको हरियाली वनस्पति, जडिबुटि, जङ्गली वन्यजन्तु, कनकाई नदीको बहाव, चुलीबाट [[इलाम जिल्ला]] भित्रका विभिन्न स्थानहरूको अवलोकन गर्न र झापाका तराईका फाँटहरूलाई दृष्य अवलोकन गर्न यस क्षेत्रमा विभिन्न जातजाती, [[भाषा]], [[धर्म]], संस्कृति, रितिरीवाज, परम्परा, भेषभुषा र संस्कारको जगेर्ना गर्दै भाईचारा सम्बन्धलाई बलियो बनाई विभिन्न जात–जातीहरुका मानिसहरूको बसोबास रहेको छ ।<ref name="online"/> ==अतिक्रमण== हवन कुण्ड संरक्षण तथा अखण्ड धुनी जगाइएको साढे तीन बिघाको जंगल तथा कनकाईको बगर क्षेत्रलाई '''कोटीहोम''' नामकरण गरिएको थियो । यहाँ चाडपर्वमा पूजाआजा गर्न तथा [[शनिवार|शनिबार]]का दिन घुइँचो लाग्न थालेपछि फूलपाती, फलफूल र खाजाका व्यापारीले अस्थायी टहरा बनाए । व्यापार फस्टाउन थालेपछि कोटीहोम क्षेत्र अतिक्रमणमा परेको हो । कोटीहोमको साढे तीन बिघामध्ये दुई बिघा जमीन अतिक्रमण भएको छ । २०५२ मा सुकुम्बासी समस्या समाधान आयोग बनेपछि [[कनकाई नगरपालिका]]–४ को कोटीहोम क्षेत्रलाई कनकाई धाम धार्मिक विकास संस्थाको नाममा नापी गरिएको थियो । तर जग्गाधनी प्रमाणपत्र जारी नभएपछि । यो क्षेत्रभित्र २४ वटा बन्धु र [[गोत्र]] समाजले भवन र [[मन्दिर]] बनाएका छन् तथा ३७ परिवार घरै बनाएर बसेका छन् । वर्षेनि घरको आकार र क्षेत्र बढाउँदै गएको छ । अतिक्रमणले बिहे तथा ब्रतबन्ध गर्दा बस्न ठाउँ अभाव हुँदै गएको छ भने मुक्तिघाटमा लाश दहन गर्दा मलामीलाई बस्नका लागि चौतारो बनाउने ठाउँ पनि बाँकी रहेको छैन ।<ref name="nepalihimal"/> ==चित्रग्यालरी== [[File:Kankai river.JPG|800px]] <gallery> चित्र:Renovated Kankai Dham Kotihom temple.jpg|कन्काई धाम (कोटीहोम) को मूल मन्दिर (कोटियज्ञेश्वर शिव पाञ्चायन मन्दिर) चित्र:Kankai mai mela.jpg|कन्काईमाई मेला चित्र:Kotihom Agni Kunda -renovated.jpg|विसं २०४२ सालमा कोटीहोम महायज्ञ गरिएको अविछिन्न प्रज्वलित अग्नि कुण्ड चित्र:Devotation at Kankai Dham sivalaya.jpg|कोटीहोमको कनकेश्वर शिवालयमा उपस्थित भक्तहरू File:Kankai bridge, the longest bridge in nepal.jpg|कनकाई नदी </gallery> ==कनकाई धामका उल्लेखनीय विषयवस्तु== * बि.स. २०४२ सालमा कोतिहवन (कोटीहोम) महायज्ञ गर्दा प्रज्वलित गरिएको अग्नि कुण्ड जुन आज पर्यन्त अविछिन्न प्रज्वलित छ । * स्व. योगी नरहरिनाथ ज्यू ले प्रारम्भ गरे दिनु भएको सस्कृत विद्यालय : कनकाई गायत्री वैदिक विद्यापिठ कोटीहोम । * धार्मिक सहिष्णुता र सद्भाव को नमुना : कोटीहोम मन्दिर र साँगाक छ्योइलिंग बौद्ध गुम्वा मात्र ५० मिटर को दुरीमा हार्दिकता पूर्वक निर्माण र सञ्चालन । * नेपालको सबै भन्दा लामो पूल (७०३ मिटर): कनकाई नदीको पूल र खुल्ला फाट (बगर )को मनोरम दृश्य समिपमा । ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{कमन्सश्रेणी|Kotihome|कोटिहोम}} {{ढाँचा:झापा जिल्लाका धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरू}} [[श्रेणी:धार्मिक स्थलहरू]] [[श्रेणी:धार्मिक पर्यटकीय स्थलहरू]] [[श्रेणी:झापा जिल्लाका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू]] tw2d44e5bm9efobo9exqfjxmrhv0bk7 10 41971 1392746 326898 2026-10-15T09:23:09Z Ziv 70366 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the Kingdom of Sardinia (1728-1802).gif]] → [[File:War Ensign of the Savoyard States (1783-1802).gif]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 1392746 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Kingdom of Sardinia | shortname alias = Sardinia | flag alias = Flag of the Kingdom of Sardinia.svg | flag alias-1720 = Savoie flag.svg | flag alias-1782 = War Ensign of the Savoyard States (1783-1802).gif | flag alias-1816 = Flag of Kingdom of Sardinia (1848).svg | flag alias-1848 = Flag of Italy (1861-1946).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1720 | var2 = 1782 | var3 = 1816 | var4 = 1848 | related1 = Sardinia </noinclude> }}<noinclude> </noinclude> 73jxr65cuupics7o4g1eymq8e2uwyb3 0 43738 1392723 1297188 2026-10-15T04:36:40Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392723 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|नेपाली विकास बैङ्क}} {{Infobox company |name = |logo = |caption = |type = 'ख' वर्गको इजाजतपत्र प्राप्त संस्था |traded_as = | foundation = २०६० फागुन ६ |location= [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]] |key_people = ओमप्रकाश मिश्र <small>([[अध्यक्ष]])</small> <br> नीरजविक्रम शाह <small> ([[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत|कार्यकारी अधिकृत]])<ref>{{Cite web|author=|url=https://kdblnepal.com/board_of_directors&my_id=171|title=Board of Directors|date=१४ वैशाख २०८१|website=कर्णाली डेभलपमेन्ट बैंक लिमिटेड|language=अङ्ग्रेजी}}</ref></small> |products = | num_locations = |area_served = [[बाँके जिल्ला|बाँके]] <br> [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] <br> [[दाङ जिल्ला|दाङ]]<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.investopaper.com/news/list-of-b-class-development-banks-in-nepal/|title=Working Area of ‘B’ Class Development Banks In Nepal|date=१४ वैशाख २०८१|website=इन्भेस्टो पेपर|language=नेपाली}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |industry = [[बैङ्किङ]] |assets = |num_employees = |homepage = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपाल]]को ३ जिल्लाहरूमा सेवा सञ्चालन गर्ने अनुमति पाएको एक [[विकास बैंक|विकास बैङ्क]] हो। यसले [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क|नेपाल राष्ट्र बैंक]]बाट 'ख' वर्गको इजाजतपत्र प्राप्त गरेको छ। == इतिहास == २०६० फागुन ६ गते स्थापना भएको कर्णाली डेभलपमेन्ट बैंक लिमिटेड नेपालको मध्य तथा सुदूर पश्चिमाञ्चल क्षेत्रको पहिलो विकास बैंक हो। बैंकको केन्द्रीय कार्यालय [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]]मा रहेको छ भने तुलसीपुर, घोराही, लमही, भालुवाङ, गढवा, कोहलपुर, खजुरा, बैजापुर, गुलरिया, सानोश्री, बाँसगढी, भुरीगाउँ, राजापुर, ठाकुरद्वारा, बिजौरी, सिसहनिया, शम्शेरगञ्ज र नारायणपुरमा रहेका १९ वटा शाखा कार्यालयहरू, ५ वटा एटिएम र मोबाइल बैंकिङ्ग सेवाहरु मार्फत बैंकिङ्ग सेवाहरू प्रदान गर्दै आइरहेको छ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाली बैङ्कहरू]] [[श्रेणी:नेपालका विकास बैङ्कहरू]] ad8fyydmyt5x7uw9kfxv16w7w9ha7ra 0 45373 1392734 1392668 2026-10-15T06:40:06Z Filos1 81103 /* परिचय */ पुराना अनावश्यक कुरालाई हटाएर नयाँ प्रसङ्ग सहितका कुरा राखी परिचय खण्डलाई सटीक बनाएर। 1392734 wikitext text/x-wiki == परिचय == '''राष्ट्रनिर्माता''' [[माधवप्रसाद घिमिरे (स्पष्टता)|माधव घिमिरे]]द्वारा लेखिएको र [[साझा प्रकाशन]]ले बजारमा ल्याएको एक नेपाली भाषाको [[कविता|काव्य]] हो। यस काव्यमा धर्तीमाता गरेको अर्को काव्यांश मूल पाठसहित रहेको छ। यद्यपि यहाँ केवल [[राष्ट्रनिर्माता]] को मात्र चर्चा गरिने छ । [[चित्र:Prithvi_Narayan_Shah_1960_(restoration).png|अङ्गुठाकार|पृथ्वीनारायण शाह राष्ट्रनिर्माताका रूपमा]] तत्कालीन समयमा अङ्ग्रेजहरूले व्यापार गर्न अन्य देशमा जाने र षड्यन्त्र गरी त्यही देशलाई हत्याउने गरेका कुरा इतिहासमा पाइन्छन् । यसरी खण्ड खण्ड भएर बसेका राज्यहरूलाई एकीकृत गरी बलियो बनाउने र कसैको अघि शिर नझुकाउने सपना बोकेर विभिन्न युद्ध गर्दै राज्य जित्दै पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल राज्यको निर्माण गरेका हुन् । यस राष्ट्रनिर्माता काव्य निर्माणको प्रसङ्गलाई कवि घिमिरेले त्यही पुस्तकमा उल्लेख गरेको कुरालाई यसरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ :- ''* "नेपाल अधिराज्यको सीमा पूर्वमा अरुणपार र पश्चिममा चेपे नदीसम्म, एकबाजि त कालीगण्डकीसम्म पनि, पुगेको बेला पृथ्वीनारायणसित उनका भाइ दलमर्दन राज्य बाँड्ने विचार प्रकट गर्दछन् । तर अझै विशाल र अखण्ड नेपालका स्वप्नद्रष्टालाई यो कुरा मान्य हुँदैन । यो काव्यमा यसै ऐतिहासिक प्रसङ्गमा आधारित छ ।"'' == विशिष्ट पङ्क्ति प्रस्तुति== यहाँ यस काव्यमा रहेका केही उत्कृष्ट पङ्क्तिहरुलाई निम्नानुसार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ :- * " आएर कैल्यै ऋतु सिद्धिदैँन * लाएर माया मुटु रित्तिँदै । " ( पृ.सं . ९ प्रथमसर्गबाट साभार)"" * " हिमालको यो हिमगौर हाँसो * दियो हिजोले जुन आज नासो * आउन्न भोली भनि मास्न हुन्न * प्रमत्त भै क्वै पनि हाँस्न हुन्न । (पृ. सं. २८)" * " पारिन्छ सत्ता जब खण्ड खण्ड * रहन्छ के राष्ट्र त्यहाँ अखण्ड ? * थुतिन्छ पत्ता जब खात खात * सिद्धिन्छ शोभा अनि फूलबाट । (पृ. सं. २९)" * " विच्छिन्न विच्छिन्न हुने प्रवृत्ति * सहन्नँ भाई! म त एक रत्ती * विशाल नेपाल म रच्छु रच्छु * कहाँ छ मृत्युञ्जयलाइ मृत्यु ? " (पृ.सं. २९, पञ्चमसर्गबाट साभार)"" यसरी पृथ्वीनारायण शाह आफ्नो देशलाई एकीकृत गरेर राख्ने प्रबल भावना प्रकट गर्छन् । कवि मुख पात्रका माध्यमबाट विभिन्न प्रश्न पनि गर्छन् र उपदेश पनि दिन्छन् । <ref>[ घिमिरे , माधव; राष्ट्रनिर्माता (तेह्रौँ संस्करण २०७४), साझा प्रकाशन ।] </ref> ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपाली काव्य]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्य]] [[श्रेणी:पुस्तकहरू]] [[श्रेणी:माधवप्रसाद घिमिरेका कृतिहरू]] {{stub}} 8t74iyp0qk99cu493g5zu53lnx3wm4d 1392737 1392734 2026-10-15T07:48:05Z Filos1 81103 /* विशिष्ट पङ्क्ति प्रस्तुति */ विभिन्न कुरा थप गर्दै केही कुरा पूर्ण रूपमा हटाइयो 1392737 wikitext text/x-wiki == परिचय == '''राष्ट्रनिर्माता''' [[माधवप्रसाद घिमिरे (स्पष्टता)|माधव घिमिरे]]द्वारा लेखिएको र [[साझा प्रकाशन]]ले बजारमा ल्याएको एक नेपाली भाषाको [[कविता|काव्य]] हो। यस काव्यमा धर्तीमाता गरेको अर्को काव्यांश मूल पाठसहित रहेको छ। यद्यपि यहाँ केवल [[राष्ट्रनिर्माता]] को मात्र चर्चा गरिने छ । [[चित्र:Prithvi_Narayan_Shah_1960_(restoration).png|अङ्गुठाकार|पृथ्वीनारायण शाह राष्ट्रनिर्माताका रूपमा]] तत्कालीन समयमा अङ्ग्रेजहरूले व्यापार गर्न अन्य देशमा जाने र षड्यन्त्र गरी त्यही देशलाई हत्याउने गरेका कुरा इतिहासमा पाइन्छन् । यसरी खण्ड खण्ड भएर बसेका राज्यहरूलाई एकीकृत गरी बलियो बनाउने र कसैको अघि शिर नझुकाउने सपना बोकेर विभिन्न युद्ध गर्दै राज्य जित्दै पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल राज्यको निर्माण गरेका हुन् । यस राष्ट्रनिर्माता काव्य निर्माणको प्रसङ्गलाई कवि घिमिरेले त्यही पुस्तकमा उल्लेख गरेको कुरालाई यसरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ :- ''* "नेपाल अधिराज्यको सीमा पूर्वमा अरुणपार र पश्चिममा चेपे नदीसम्म, एकबाजि त कालीगण्डकीसम्म पनि, पुगेको बेला पृथ्वीनारायणसित उनका भाइ दलमर्दन राज्य बाँड्ने विचार प्रकट गर्दछन् । तर अझै विशाल र अखण्ड नेपालका स्वप्नद्रष्टालाई यो कुरा मान्य हुँदैन । यो काव्यमा यसै ऐतिहासिक प्रसङ्गमा आधारित छ ।"'' ==विषयवस्तु र संरचना== परिचय खण्डमा उल्लेख भए जस्तै यो काव्य नेपालको सीमालाई बढाउने कि रोक्ने भनी पृथ्वीनारायण शाह र दलमर्दन शाह बीच भएको प्रसङ्गलाई नै विषयवस्तुका रूपमा लिइएको छ । यहाँ पृथ्वीनारायण शाह राज्यलाई अझै विस्तार गर्ने र दाजुभाइमा नबाँड्ने पक्षमा छन् भने दलमर्दन शाह राज्य नबढाएर भएको राज्यलाई बाँडेर राज्य गरौँ भन्ने पक्षमा छन् । संरचनाको सन्दर्भमा यो काव्य पाँच ओटा सर्गमा रचिएको छ । सबै सर्गमा (क्रमशः २५,२२,२५,२३ र ३३) गरी जम्मा १२८ श्लोकहरू रहेका छन् । सर्ग १,३ र ५ मा पृथ्वीनारायण शाह र सर्ग २ र ४ मा दलमर्दन शाहद्वारा काव्य विस्तार गरिएको छ । == चरित्र चित्रण/ पात्र== यस काव्यमा केवल दुई पात्र रहेका छन्, जसलाई निम्नानुसार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:- # १. पृथ्वीनारायण शाह पृथ्वीनारायण शाह यस काव्यका मुख पात्रका रूपमा रहेका छन् । नेपाल देशलाई निर्माण गर्ने राष्ट्रनिर्माता यिनै हुन् । जब यिनका भाई नेपाललाई बाँडेर राज्य गरौँ भन्ने प्रस्ताव गर्छन् तब राज्य कुनै जनावरलाई मारेर त्यसको मासु बराबर बाँड्ने कुरा जस्तो होइन भनी पृथ्वीनारायण शाह भन्दछन् । जुन काव्यको पाँचौँ सर्गको तेस्रो श्लोकमा यस प्रकार प्रस्तुत गरिएको छ:- ''खेलेर ऐह्रा मृग एक मारी बाँडी कलेजो जति छन् शिकारी बिलो लिएझैँ शरमा उनेर यो राज्य बाँड्ने चिज हैन हेर !'' आज राज्यलाई बाँडेर शासन गरे तापनि भविष्यमा त्यसको असर राम्रो हुँदैन भन्ने कुरालाई अझै प्रष्ट पार्दै पाँचौँ सर्गको पाँचौँ श्लोकमा पृथ्वीनारायण यस्तो भन्छन् :- ''यो राज्य लिन्छौँ जुन आज अंश बाँड्दै र चुँड्दै अनि वंश वंश रहन्छ त्यो केवल गाउँ मात्र जादूगरी जन्तर नाउँ मात्र'' यस कुरालाई अझै गह्रौं तुल्याउन पाँचौँ सर्गको दसौँ र एघारौँ श्लोकलाई प्रस्तुत गर्दा यिनको देशप्रेमको भावना र उच्च विचारलाई जान्न सकिन्छ : ''पारिन्छ सत्ता जब खण्ड खण्ड रहन्छ के राष्ट्र त्यहाँ अखण्ड ? थुतिन्छ पत्ता जब खात खात सिद्धिन्छ शोभा अनि फूलबाट ।'' ''विच्छिन्न विच्छिन्न हुने प्रवृत्ति सहन्नँ भाई! म त एक रत्ती विशाल नेपाल म रच्छु रच्छु कहाँ छ मृत्युञ्जयलाइ मृत्यु ? '' उदार हृदय र बृहत् नेपालको परिकल्पना गरेका यी चरित्रवान् व्यक्ति हुन्, जसको कारणले गर्दा नेपाल नेपाल बन्न सक्यो । यसरी पृथ्वीनारायण शाह आफ्नो देशलाई एकीकृत गरेर राख्ने प्रबल भावना प्रकट गर्छन् । कवि मुख पात्रका माध्यमबाट विभिन्न प्रश्न पनि गर्छन् र उपदेश पनि दिन्छन् । # २. दलमर्दन शाह दलमर्दन शाह नेपाल एकीकरणलाई विश्राम गरेर भए जति राज्यलाई मात्र शासन गरौँ भन्ने प्रस्ताव राख्ने पात्र हुन् । यिनलाई राज्यको विस्तारभन्दा सत्तामा चासो रहेको छ । जुन कुरालाई द्वितीय सर्गको सत्रौँ श्लोक र चतुर्थ सर्गको बाह्रौँ श्लोकबाट पुष्टि गर्न सकिन्छ :- ''परन्तु दाज्यै! अब पाउनेर म गर्छु बिन्ती धनु झैँ झुकेर भो लड्न छाडौँ, अब बढ्न छाडौँ यहीँ बलीयो ध्वजदण्ड गाडौँ '' (१७श्लो) ''तसर्थ दाज्यै! अब बढ्न छाडौँ यो राज्य हामी सब भाइ बाँडौ '' (१२श्लो) यहाँबाट अर्को कुरा के बुझिन्छ भने यी संकुचित मानसिकता भएका र आफ्नो सुख सयल भन्दा बढी सोच विचार गर्न नसक्ने व्यक्ति हुन् । ==मुख्य उद्देश्य== यस काव्यको मुख्य उद्देश्य भनेको देशप्रेमको भावना उजागर गर्नु हो । साथै देशलाई टुक्रा गर्दा हुने दुष्परिणाम ज्ञात गराउनु हो । यसका अतिरिक्त पृथ्वीनारायण शाहको बलिदान र दूरदृष्टि प्रकाश पार्नु हो । व्यक्तिगत सुख दुःखदेखि माथि उठेर देशका लागि केही गर्नु पर्छ भन्ने भावनाको विकास गराउनु पनि यसको प्रयोजन रहेको छ । ==भाषाशैली, छन्द र अलङ्कार== यस काव्यको भाषाशैली सरल, सरस र सुमधुर रहेकाे छ । सबै किसिमका पाठक वर्गले सजिलै यसको भाव बुझ्न सक्छन् । तत्सम, तद्भव र आगन्तुक शब्दको समुचित प्रयोग गरिएको पाइन्छ । यहाँ उपजाति छन्दको प्रयोग गरिएको छ । इन्द्रवज्रा र उपेन्द्रवज्रा मिली उपजाति हुन्छ। अत: एघार अक्षरमा संरचित हरेक पङ्क्ति हुन्छन् । चारवटा पङ्क्तिको एउटा श्लोकमा दुवै छन्दको लक्षण पाइन्छ । अन्त्यानुप्रास र अरु शब्द तथा अर्थ अलङ्कारको पनि उत्कृष्ट तरिकाले प्रयोग गरिएको छ । <ref>[ घिमिरे , माधव; राष्ट्रनिर्माता (तेह्रौँ संस्करण २०७४), साझा प्रकाशन ।] </ref> ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपाली काव्य]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्य]] [[श्रेणी:पुस्तकहरू]] [[श्रेणी:माधवप्रसाद घिमिरेका कृतिहरू]] {{stub}} 80m7dw2ff4dd0aol5e192wsvpmlvkjp 0 47533 1392714 1383428 2026-10-15T01:39:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392714 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox election | election_name = आम निर्वाचन २०१५ | country = Nepal | type = संसदीय | ongoing = no | previous_election = | previous_year = | next_election = आम निर्वाचन २०४८ | next_year = २०४८ | election_date = वि.सं. २०१५ साल फागुन ७ (सन् १९५९ फेब्रुअरी १८) देखि वि.सं. २०१५ साल चैत्र २१ (सन् १९५९ अप्रिल ३)<ref name="election1">{{Cite book |last=Joshi |first=Bhuwan Lal |url=https://books.google.com.np/books?id=MX22o4PJ3Q0C&pg=PA210&lpg=PA210&dq=1959+election+nepal&source=bl&ots=089oNcRuM6&sig=ACfU3U0w0d0DBTyRyJKSBdDBJi-eaWwMpw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjmn5XvrIjqAhWU7XMBHevODXUQ6AEwEnoECAkQAQ#v=onepage&q=1959%2520general%2520election&f=false |title=Democratic Innovations in Nepal: A Case Study of Political Acculturation |last2=Rose |first2=Leo E. |date=1966 |publisher=University of California Press |language=en}}</ref> | seats_for_election = [[प्रतिनिधि सभा]]को १०९ वटै सिट<br/> बहुमतको लागि ५५ सिट आवश्यक | registered = ४२,४६,३६८<ref name="election3">{{पुस्तक स्रोत |अन्तिम=देवकोटा |प्रथम=ग्रीष्म बहादुर |युआरएल=http://www.madanpuraskar.org/search/monographsview.php?showdetail=&ID=8612 |शीर्षक=नेपालको राजनितीक दर्पण २ |मिति=१९७६ |प्रकाशक=भट्टराई बन्धु प्रकाशन |भाषा=नेपाली |पृष्ठ=१११}}</ref> | turnout = १७,९१,३८१ (४२.१८%) <!-- काङ्ग्रेस --> | image1 = [[File:BP Koirala.jpg|150x150px]] | leader1 = [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बिपी कोइराला]] | party1 = नेपाली काङ्ग्रेस | alliance1 = | leaders_seat1 = निर्वाचन क्षेत्र नं. ३२ (''विजयी'')<ref name="one">{{वेब स्रोत |date=२०१७-१२-०१ |शीर्षक=केवल एक पार्टी प्रमुखले जितेका थिए पहिलो आमनिर्वाचन |युआरएल=https://deshsanchar.com/2017/12/01/358/ |पहुँचमिति=२०२०-०६-१७ |वेबसाइट=देशसञ्चार |भाषा=नेपाली}}</ref> | seats1 = ७४ | seat_change1 = | popular_vote1 = ६,६६,८९८ | percentage1 = ३७.२%<ref name="election">{{Cite book |last=Parajulee, Ramjee P., 1955- |url=https://www.worldcat.org/oclc/41951317 |title=The democratic transition in Nepal |date=2000 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=0-8476-9577-8 |location=Lanham |pages=46 |oclc=41951317}}</ref> | swing1 = <!-- गोर्खा परिषद --> | image2 = [[File:Rastriya Janamukti Election Symbol.png|150x150px]] | leader2 = [[रणधीर सुब्बा]] | leaders_seat2 = निर्वाचन क्षेत्र नं. २६ (''हार'')<ref name="election2">{{वेब स्रोत |अन्तिम=काफ्ले |प्रथम=चन्द्र |शीर्षक=४५ दिन लगाएर गरिएको २०१५ सालको चुनाव |युआरएल=https://www.setopati.com/politics/103408/ |पहुँचमिति=२०२०-०६-१७ |वेबसाइट=सेतोपाटी |भाषा=नेपाली}}</ref> | party2 = नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद | alliance2 = | seats2 = १९ | seat_change2 = | popular_vote2 = ३,०५,११८ | percentage2 = १७.१% | swing2 = <!-- Map --> | map = [[File:Pratinidhi Sabha, Nepal, 1959.svg|frameless|upright=1.35]] <!-- Prime Minister --> | title = [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | before_election = [[सुवर्ण शमशेर राणा]] | before_party = नेपाली काङ्ग्रेस | after_election = [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बिपी कोइराला]] | after_party = नेपाली काङ्ग्रेस }} '''आम निर्वाचन २०१५''' [[नेपालको सङ्घीय संसद|नेपालको संसद्]]को तल्लो सदन [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]को लागि १०९ प्रतिनिधिहरूलाई निर्वाचित गर्नको लागि वि.सं. २०१५ साल फागुन ७ देखि वि.सं. २०१५ साल चैत्र २१ सम्म (४५ दिन) गरिएको नेपालको पहिलो प्रजातान्त्रिक निर्वाचन थियो।<ref>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p629 {{ISBN|0-19-924958-X}}</ref> वि.सं. २०१५ फागुन १ गते लागू गरिएको [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५]] बमोजिम यो निर्वाचन सम्पन्न गरिएको थियो।<ref>Nohlen et al., p624</ref> प्रतिनिधि सभाको लागि तय गरिएको १०९ वटा सिटको लागि जम्मा ७८६ जना उम्मेदवारहरूले उम्मेदवारी दिएका थिए। देशको कूल जनसङ्ख्या ८५ लाख ५० हजारमध्ये ४२ लाख ४६ हजार ३६८ जना मतदान गर्नको लागि योग्य रहेका थिए।<ref>{{cite web |url=https://www.epw.in/system/files/pdf/1959_11/14/first_general_elections_in_nepal_ii.pdf |title=First general election of Nepal 1959 |author=Rama Devi Pant |publisher=The economic weekly |date=1959-04-04 |access-date=2020-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621085620/https://www.epw.in/system/files/pdf/1959_11/14/first_general_elections_in_nepal_ii.pdf |archive-date=2020-06-21 }}</ref> देशभर विभिन्न चरणमा सम्पन्न गरिएको यस निर्वाचानमा जम्मा ४२.१८% मतदान भएको थियो।<ref name="election"/><ref name="election3"/> यस निर्वाचनमा मतदान गर्न पाउने नागरिकहरूको न्यूनतम उमेर २१ वर्ष कायम गरिएको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यस्तो थियो २०१५ सालमा आमचुनावको रौनक|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/69490|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> १०९ मध्ये ७४ सिट जितेर [[नेपाली काङ्ग्रेस]] सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक दल बनेको थियो। नेपाली काङ्ग्रेसले उक्त निर्वाचनमा जम्मा मतदानको ३८% मत प्राप्त गरेको थियो।<ref>Nohlen et al., p654</ref> चुनाव जितेपछि काङ्ग्रेसका सभापति तथा संसदीय दलको नेता [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बिपी कोइराला]] देशको पहिलो प्रजातान्त्रिक निर्वाचित र [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|२२औँ प्रधानमन्त्री]] बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web |url=http://constitutionnet.org/sites/default/files/Timeline.pdf |title=Timeline |publisher=constitutionnet.org |access-date=2020-06-17}}</ref> ==पृष्ठभूमि== राजतन्त्रको विरोध तथा आम निर्वाचनको मिति तय गर्नको लागि [[नेपालका राजाहरूको सूची|राजा]]माथि दवाव सिर्जना गर्न वि.सं. २०१४ साल [[साउन]] १४ गते [[काठमाडौँ]]मा [[नेपाली काङ्ग्रेस]], [[नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल प्रजा परिषद् (मिश्र)]] सम्मिलित प्रजातान्त्रिक मोर्चाको गठन गरिएको थियो।<ref name="चुनाव">{{cite web|last1=रिसाल|first1=भैरव|title=राजा झुक्किंदा भयो चुनाव|url=http://nepalihimal.com/article/15712|website=नेपाली हिमाल|accessdate=१९ जुन २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225215801/http://nepalihimal.com/article/15712|archive-date=2020-02-25}}</ref> राजनीतिक संक्रमणकाल झेल्दै आएको र जनताद्वारा निर्वाचित सरकार नभई राजाको प्रत्यक्ष शासन रहेको सो समयमा नेपाली काङ्ग्रेसको मुखपत्र 'नेपाल पुकार' मा वि.सं. २०१४ साउनमा राजा विरुद्ध एउटा स्तम्भ छापिएको थियो जसको प्रतिक्रियामा तत्कालिन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]]ले आम निर्वाचन तत्कालै हुन नसक्ने भनि आदेश जारी गरेका थिए, जसको फलस्वरुप देशव्यापी विरोध प्रदर्शन भएको थियो।<ref name="BP">{{cite web|last1=रिमाल|first1=अरविन्द|title=बीपीविरुद्ध त्यो मल्ल युद्ध|url=http://annapurnapost.com/news/92924|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|accessdate=१९ जुन २०२०}}</ref> नेपालमा आगामी ६ महिनाभित्र आम निर्वाचन गराउन माग गरिरहेको प्रजातान्त्रिक मोर्चाले वि.सं. २०१४ असोज २१ गते [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगञ्ज]]मा भेला आयोजना गरेको थियो।<ref name="चुनाव"/> सोही भेलाबाट मोर्चाले प्रथम आम निर्वाचनको मिति तोकाउन वि.सं. २०१४ [[मङ्सिर]] २२ बाट काठमाडौँमा 'भद्र अवज्ञा आन्दोलन' थाल्ने निर्णय गरेको थियो। प्रजातान्त्रिक मोर्चाले यहि विषयलाई समेटेर आफ्नो एकमात्र मागलाई 'भद्र अवज्ञा आन्दोलन' सुरु हुनुभन्दा अगावै वि.सं. २०१४ मङ्सिर २० गते राजदरबारलाई ६ महिना भित्र निर्वाचन सम्पन्न गर्ने विषयक पत्र पठाएको थियो। पत्रप्राप्त भएको भोलिपल्ट अर्थात् वि.सं. २०१४ मङ्सिर २१ गते राजा महेन्द्रले प्रजातान्त्रिक मोर्चाका शीर्षस्थ नेताहरू [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बिपी कोइराला]], [[डिल्लीरमण रेग्मी]] र [[भद्रकाली मिश्र]]लाई आमन्त्रित गरेका थिए। लगभग २ घण्टा ३० मिनेट चलेको उक्त छलफलपछि राजाले 'आफुँ निर्वाचनको लागि सकारात्मक रहेको र सबैको सहयोग प्राप्त भए छिट्टै निर्वाचन गर्ने' आश्वासन व्यक्त गरेका थिए।<ref>देवकोटा ग्रीष्म बहादुर, नेपालको राजनीतिक दर्पण भाग-२ पृ.५६९–५७०</ref> मोर्चाले तय मिति अनुसार वि.सं. २०१४ [[मङ्सिर]] २२ बाट 'भद्र अवज्ञा आन्दोलन' थालेको थियो। सो आन्दोलनबाट मोर्चाले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]लाई टाढा राखेता पनि नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीले सो आन्दोलनलाई समर्थन गर्दै राजाबाट राजनीतिक सम्मेलन बोलाउनुपर्ने माग राख्दै आन्दोलनलाई सही दिशामा डोर्‍याएको थियो।<ref>{{cite book|last1=केसी|first1=सुरेन्द्र|title=नेपालमा कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहास|date=वि.सं. २०५६|publisher=विद्यार्थी पुस्तक भण्डार|location=काठमाडौँ|page=११३|edition=पहिलो|url=http://www.madanpuraskar.org/search/monographsview.php?showdetail=&ID=16324|accessdate=१९ जुन २०२०}}</ref> २०१४ साल कात्तिक २९ गते [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|कुँवर इन्द्रजित सिंह]]को नेतृत्वको सरकार विघटन भएपछि राजा महेन्द्रलाई निर्वाचनका लागि चौतर्फी दबाब आएको थियो।<ref>नेपाल परिचय प्रकाशक सूचना विभाग २०७४ बैशाख</ref> भद्र अवज्ञा आन्दोलनले देशभर चर्को रूप लिएपछि<ref>{{cite web|last1=भण्डारी|first1=हरिबोल|title=जागरण अभियानले जागेको कांग्रेस|url=https://kathmandupress.com/opinion/nepali-congress-by-haribol-bhandari|website=काठमाडौँ प्रेस|accessdate=१९ जुन २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622065849/https://kathmandupress.com/opinion/nepali-congress-by-haribol-bhandari|archive-date=2020-06-22}}</ref> अन्तत: राजा महेन्द्रले वि.सं. २०१४ [[पुस|पौष]] १ गते [[रेडियो नेपाल]]बाट शाही घोषणा प्रसारण गरेर आम निर्वाचन वि.सं. २०१५ फागुन ७ देखि हुने तय गरेका थिए।<ref>{{cite web|last1=बस्नेत|first1=पुरुषोत्तम|title=तान्त्रिकको साइतमा संसद्को शपथ|url=https://old.gorkhapatraonline.com/news/26747|website=गोरखापत्र दैनिक|accessdate=१९ जुन २०२०}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|title=स्थानीय चुनावको यो १२औं प्रतिवद्धता, महेन्द्रीय शैलीकै गन्जागोल|url=https://hamrakura.com/news-details/20821/design/|website=हाम्रा कुरा|accessdate=१९ जुन २०२०}}</ref><ref>{{cite web|last1=अधिकारी|first1=बालकृष्ण|title=कांग्रेसको संघर्षमय इतिहास|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/126586-1501303440.html|website=नागरिक न्युज|accessdate=१९ जुन २०२०}}</ref> ==निर्वाचन क्षेत्र== वर्तमान समयको जस्तो जिल्लागत संरचना नभएकोले स्थान विशेष वा स्थानभन्दा पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिण गरेर निर्वाचन क्षेत्र छुट्याइएको थियो। वि.सं. २०१५ मा [[हिमाली प्रदेश (नेपाल)|हिमाल]] र [[पहाडी प्रदेश (नेपाल)|पहाड]] क्षेत्रमा २३ प्रशासकीय एकाई थियो भने [[तराई]] क्षेत्रमा १२ तहसिल भनिने प्रशासनिक एकाई रहेको थियो। एउटा निर्वाचन क्षेत्रमा न्यूनतम २३ हजार जनसङ्ख्या हुनैपर्ने र ५२ हजारभन्दा बढी जनसङ्ख्या हुन नहुने गरी जनसङ्ख्याको आधारमा १०९ वटा निर्वाचन क्षेत्र बनाइएको थियो।<ref>{{cite web|last1=पोखरेल|first1=विश्वमणि|title=जनताको नजरमा राजनीतिक दल|url=https://shukrabar.nagariknetwork.com/news/3345|website=शुक्रबार नागरिक न्युज|accessdate=२० जुन २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622081648/https://shukrabar.nagariknetwork.com/news/3345|archive-date=2020-06-22}}</ref> आम निर्वाचन २०१५ लाई सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्न [[निर्वाचन आयोग (नेपाल)|निर्वाचन आयोग]]का प्रधान निर्वाचन आयुक्त [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्ण शमसेर राणा]]लाई जिम्मेवारी दिइएको थियो।<ref>{{cite web|title=पूर्व प्रमुख निर्वाचन आयुक्तहरू|url=http://www.election.gov.np/election/np/former-election-commissioners.html|website=निर्वाचन आयोग नेपाल|accessdate=२० जुन २०२०}}</ref><ref>{{cite web|title=निर्वाचन आयोग आजबाट नेतृत्वविहीन हुँदै, डा.अयोधीप्रसाद पदावधि सकिएर बिदा हुँदै|url=https://www.inaruwaonline.com/65990/|website=इनरुवा अनलाइन|accessdate=२० जुन २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200623094258/https://www.inaruwaonline.com/65990/|archive-date=2020-06-23}}</ref> ==आयोजना== ===निर्वाचन खर्च=== [[नेपाली काङ्ग्रेस]]ले आफ्नो शीर्षस्थानका नेताहरू बाहेकका उम्मेदवारहरूलाई जनही ५ हजार चुनाव खर्च दिएको थियो; त्यस्तै [[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|गोर्खा परिषद्]]ले आफ्नो उम्मेदवारलाई चुनावमा प्रतिस्पर्धा गर्नको निमित्त जनही १० हजार रुपैया दिएको थियो। [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]ले भने [[रौतहट जिल्ला|रौतहट]]को तीन वटा निर्वाचन क्षेत्रबाट आफ्नो प्रत्यासी उम्मेदवारहरूलाई चुनाव लड्नको लागि जम्मा १२०० रुपैयाँ दिएको थियो<ref name="election2"/> जसमा सोही पार्टीका दुई जना उम्मेदवारहरू शेख फर्मान र हरदयाल महतो विजयी भएका थिए।<ref name="राजपत्र">{{cite |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3603 |title= नेपालको जननिर्वाचित पहिलो प्रतिनिधि सभाका सदस्यहरू |date=बैशाख २८ गते २०१६ साल|access-date= २० जुन २०२० |publisher=श्री ५ को सरकार}}</ref> निर्वाचनमा काङ्ग्रेसका लागि लाग्ने सम्पूर्ण खर्च सुवर्ण शमशेर राणाले व्यहोरेका थिए भने यस निर्वाचनमा उनले नेपाली काङ्ग्रेसलाई १० लाख रूपैयाँ नगद सहयोग गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=सेतोपाटी संवाददाता|शीर्षक=४५ दिन लगाएर गरिएको २०१५ सालको चुनाव|युआरएल=https://www.setopati.com/politics/103408/|कार्य=|प्रकाशक=सेतोपाटी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२७ जनवरी २०२१}}</ref> ==राजनीतिक दल== कूल ९ वटा राजनीतिक दल र २६८ जना स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूले १०९ सिटको लागि निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गरेका थिए। [[नेपाली काङ्ग्रेस]]ले १०८ वटा निर्वाचन क्षेत्रबाट उम्मेदवार उठाएकोमा ७४ स्थानमा जित्न सफल भएको थियो। [[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|गोर्खा परिषद]]ले ८६ स्थानमा उम्मेदवारी दिएकोमा जम्मा १९ स्थानमा मात्र जीत निकाल्न सकेको थियो भने [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]ले ४७ निर्वाचन क्षेत्रमा आफ्नो उम्मेदवार उतारेकोमा मात्रै ४ स्थानमा जीतको स्वाद पाएको थियो। निर्वाचन ऐन, २०१५ बमोजिम सम्पन्न गरिएको यो निर्वाचनपछि ४ वटा राजनीतिक दलले मात्रै राष्ट्रिय राजनीतिक दलको स्थान पाएका थिए। ९ वटा मध्ये ८ वटा राजनीतिक दलको अध्यक्षले निर्वाचनमा हार बेहोर्नुपरेको थियो। सो निर्वाचनमा नेपाली काङ्ग्रेसका सभापति [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बिपी कोइराला]]ले निर्वाचन क्षेत्र नं. ३२ (मोरङ दक्षिण विराटनगर पश्चिम) बाट जित्न सफल भएका थिए।<ref name="election2"/> ==नतिजा== {{मुख्य|आम निर्वाचन २०१५ का निर्वाचित सांसदहरू}} १०९ मध्ये ७४ सिट जित्दै [[नेपाली काङ्ग्रेस]] नेपालको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक दल बनेको थियो जसमा काङ्ग्रेसले जम्मा मतदानको ३८% मत प्राप्त गरेको थियो। कुल खसेका सदर मतहरू मध्ये नेपाली काङ्ग्रेसले ६,६६,८९८, [[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद]]ले ३,०५,११८, संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टीले १,७७,४०८ र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]ले १,२९,१४२ मत प्राप्त गरेको थियो। निर्वाचनमा एक लाख भन्दा बढी मत प्राप्त गर्ने दललाई राष्ट्रिय मान्यता प्रदान गरिएको थियो जसमा माथि दिइएका शीर्ष ४ दलहरू राष्ट्रिय दलका रूपमा रहेका थिए। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=काङ्ग्रेसको दुई तिहाइ र बहुमतको कीर्तिमान कसैले तोड्न सकेन|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/86405|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> {| class=wikitable style=text-align:right !राजनीतिक दल !मत !% !सिट |- |align=left|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]||६,६६,८९८||३७.२||७४ |- |align=left|[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]]||३,०५,११८||१७.१||१९ |- |align=left|[[संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टी|संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टी नेपाल]]||१,७७,४०८||९.९||५ |- |align=left|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]]||१,२९,१४२||७.२||४ |- |align=left|[[प्रजातान्त्रिक महासभा]]||५९,८९६||३.३||० |- |align=left|[[नेपाल प्रजा परिषद्|नेपाल प्रजा परिषद् (मिश्र गुट)]]||५९,८२०||३.३||१ |- |align=left|[[नेपाल प्रजा परिषद्|नेपाल प्रजा परिषद (आचार्य गुट)]]||५३,०३८||२.२||२ |- |align=left|[[तराई काङ्ग्रेस]]||३६,१०७||२.१||० |- |align=left|[[नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]]||१२,७०७||०.७||० |- |align=left|स्वतन्त्र||२,९१,२४७||१६.७||४ |- |align=left|अवैध/अमान्य मत|| ||–||– |- |align=left|'''कूल'''||'''१७,९१,३८१'''||'''१००'''||'''१०९''' |- |colspan=4 align=left|स्रोत: निर्वाचन आयोग प्रतिवेदन<ref name="election"/><ref name="election3"/> |} ==सरकार गठन== नेपालमा सम्पन्न पहिलो निर्वाचनमा सबैभन्दा ठूलो दलको रूपमा उदाएको नेपाली काङ्ग्रेसले पार्टी सभापति [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बिपी कोइराला]]लाई संसदीय दलको नेता छानेर उनलाई [[नेपालको प्रधानमन्त्री]] बनाउन दावेदारी पेश गरेको थियो। वि.सं. २०१६ जेठ १३ तदनुसार सन् १९५९ मे २७ को दिन [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले तत्कालिन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] समक्ष सपथग्रहण लिई आफ्नो कार्यभार सम्हालेका थिए। प्रतिनिधि सभाको पहिलो सभामुख [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] र उपसभामुख [[महेन्द्रनारायण निधि|महेन्द्र नारायण निधि]] भएका थिए।<ref>{{Cite web |title=‘चक्रव्यूह’मा सभामुख, किन हुन्छ काण्डैकाण्ड ? |url=https://www.janatasamachar.com/2020/01/163292 |access-date=२०२०-०६-१८ |website=जनता समाचार |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619045210/https://www.janatasamachar.com/2020/01/163292 |archive-date=2020-06-19 }}</ref><ref>{{cite web|last1=पौडेल|first1=हरि|title=नेपाली कांग्रेसको १३ रौं महाअधिवेशन|url=https://chardisha.com/opinion/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A5%A7%E0%A5%A9-%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%82/|website=चार दिशा|accessdate=२० जुन २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621070833/https://chardisha.com/opinion/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A5%A7%E0%A5%A9-%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%82/|archive-date=2020-06-21}}</ref><ref name="संसद्">{{cite journal|last1=नेपाल|first1=सङ्घीय संसद् सचिवालय,|title=संसद दर्पण|date=वि.सं. २०७६|volume=१९|issue=१९|page=१४|url=https://hr.parliament.gov.np/uploads/attachments/qhqdqnq7odqzlaq9.pdf|accessdate=२० जुन २०२०}}</ref> प्रतिनिधि सभाको कार्यकाल वि.सं. २०१६ जेठ १३ तदनुसार सन् १९५९ मे २७ देखि वि.सं. २०१७ साल पुस १ तदनुसार सन् १९६० डिसेम्बर १५ सम्म रहेको थियो। प्रतिनिधि सभाको पहिलो बैठक वि.सं. २०१६ [[असार]] १६ गते बसेको थियो जसलाई कार्यकारी अध्यक्षको रूपमा [[गिरिप्रसाद बुढाथोकी]]ले सञ्चालन गरेका थियो। प्रतिनिधि सभाको पहिलो अधिवेशन वि.सं. २०१६ [[असार]] १६ बाट सुरु भई वि.सं. २०१६ [[असोज]] २१ सम्म चलेको थियो जस अवधिमा कूल ४७ वटा बैठकहरू सञ्चालन भएको थियो भने प्रतिनिधि सभाको दोस्रो अधिवेशन वि.सं. २०१६ [[चैत]] १८ बाट सुरु भई वि.सं. २०१७ [[भदौ]] ३१ सम्म चलेको थियो जस अवधिमा कूल ९४ वटा बैठकहरू सञ्चालन भएको थियो।<ref name="संसद्"/> <gallery mode="packed" heights="180"> BP Koirala taking oath as 22nd Prime minister of Nepal.jpg|सपथग्रहण समारोहमा [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बिपी]] (बायाँ) र [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]] (दायाँ) Krishna bhattarai.jpg|पहिलो सभामुख [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालमा भएका निर्वाचनहरू}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालका निर्वाचनहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा भएका निर्वाचनहरू]] dmtftjh3mj8v1wjqfwdpcnw85p41vka 0 50675 1392738 1349713 2026-10-15T07:49:30Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392738 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = गोविन्द अधिकारी |image = |image_size = |alt = |caption = |birth_name = गेहेन्द्र अधिकारी |birth_date = चैत्र १, २०१७ |birth_place = चाबहिल |residence = चाबहिल |alma_mater = |occupation = लेखक, समालोचक |years_active = |religion = हिन्दु |spouse = स‌ंगिता अधिकारी |children = अग्रिम अधिकारी, उष्मा अधिकारी |parents = शृधर अधिकारी, भगवती अधिकारी |signature = |signature_alt= |website = }} '''गोविन्द अधिकारी''' (जन्म वि. सं. २०१७ चैत्र २)<ref>http://nepalihimal.com/article/330 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718005058/http://nepalihimal.com/article/330 |date=2019-07-18 }} जन्म मिति</ref> ({{lang-en|Govinda Adhikari}}) [[नेपाली भाषा]]का साहित्यकार, कवि तथा निवन्धकार हुन्।<ref>https://www.onlinekhabar.com/2017/03/557304</ref> उनको जन्म [[काठमाडौँ जिल्ला]]को [[चाबहिल]]मा वि. सं. २०१७ सालमा भएको थियो। उनी नेपाली साहित्यमा गोविन्द वर्तमानका रूपमा स्थापित छन्।<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/330 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2019-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190718005058/http://nepalihimal.com/article/330 |archive-date=2019-07-18}}</ref> उनी 'भएको भैदिए' शीर्षक कविताबाट वि. सं. २०३० पुषमा कविको रूपमा अगाडि आएका थिए।<ref>http://nepalihimal.com/article/330 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718005058/http://nepalihimal.com/article/330 |date=2019-07-18 }} पहिलो कृति</ref> उनी वि. सं. २०३९ सालदेखि पत्रकारितामा क्रियाशिल भएका थिए भने वि. सं. २०४८ सालदेखि २०५० भदौसम्म सञ्चारकर्मीका रूपमा ‘युगसम्वाद’ साप्ताहिकमा पनि कार्यरत् थिए। ''''सोह्र साँझ'''' र ''''हरियो साइकल'''' उनको चर्चित निबन्ध सङ्ग्रह हो। <ref>http://yugasambad.com.np/index.php?mod=article&cat=main&article=957 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907185005/http://yugasambad.com.np/index.php?mod=article&cat=main&article=957 |date=2018-09-07 }} पत्रकारितामा संलग्नता</ref> उनको ५१ वर्षको उमेरमा विक्रम सम्वत २०६९ साल कातिक ६ गते [[काठमाडौँ]]मा देहान्त भएको थियो। ==सन्दर्भ सामग्री== <references/> ==बाह्य कडीहरू== *[https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/356/2019-07-13?fbclid=IwAR08_nip4i7xT2P3NAD42RLXtJG5J3zySYk6t7At_U7ZWrDPzG_bszj0ynM स्मृतिका जुलुसहरूमा मेरा बा-झन्‌नयाँ डट नयापत्रिकाडेली डटकम]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] {{stub}} 5clkpqk6kfwaxi73au3ozhto6qld5sv 0 54378 1392743 1308982 2026-10-15T09:03:50Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392743 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=मे २०१३}} {{Infobox person |image=Chhurim, first women to climb mt. everest twice in the same season.jpg |name= छुरिम शेर्पा |other_names=छुरिम |birth_place=सन् १९८४<br>लेलेप- ९ [[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]] [[नेपाल]] |nationality=[[नेपाली]] |occupation = [[पर्वतारोही]] |known_for = एकै हप्तामा दुई पटक सगरमाथा आरोहण गर्ने पहिलो महिला। }} '''छुरिम शेर्पा''' कीर्तिमानी पर्वतारोही हुन्। उनले एक साताभित्र दुई पटक [[सगरमाथा]] आरोहण गरेर कीर्तिमान कायम गरेकी हुन्। छुरिमले वि.सं. २०६९ वैशाख ३० र जेठ ६ गते (सन् २०१२ मे १२ र १९) गरी दुई पटक सगरमाथा शिखर (८ हजार ८ सय ४८ मिटर)मा पाइला टेकेकी हुन्। सगरमाथा शिखरमा पुग्ने उनी २१ औँ नेपाली महिला हुन्। ==जीवनी== उनी ताप्लेजुङको घुन्सा-१, लेलेपमा जन्मेकी हुन्। उनी डुन्डु शेर्पा र लाटेन शेर्पाकी काहिँली छोरी हुन्। पाँच दिदीबहिनी र तीन दाजुभाइसँगै हुर्केकी उनले आठ कक्षासम्म पढेकी छन्। ==सम्मान== एक सातामा दुई आरोहणका लागि उनलाई गिनिज बुकमा दर्ता गरिएको छ। शेर्पालाई फेब्रुअरी २५मा [[गिनिज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्ड]]को प्रमाण-पत्र [[काठमाडौँ|काठमाडौं]]मा प्रदान गरियो। त्यस्तै [[नेपाल सरकार]]को [[युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय]]ले [[राष्ट्रिय युवा प्रतिभा सम्मान]] दियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> ==बाहिरी लिङ्कहरू== *[https://web.archive.org/web/20160304235220/http://nepalihimal.com/article/%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A5%8B%E2%80%93%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9A/669/ कीर्तिमानी छुरिम] *[http://iyd-nepal.org/MOY.php/ युवा तथा खेलकुद मन्त्रालयको सूचना]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://ekantipur.com/nep/2069/11/19/full-story/363586.html छुरिमको छलाङ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130329103104/http://ekantipur.com/nep/2069/11/19/full-story/363586.html |date=2013-03-29 }} [[श्रेणी:पर्वतारोही]] [[श्रेणी:सन् १९८४ मा जन्म]] [[श्रेणी:ताप्लेजुङ जिल्लाका मानिसहरू]] sziak02nf6jag0xequk8ffixndpi461 0 54796 1392722 1310975 2026-10-15T04:23:02Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392722 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image=Saussurea_gossypiphora_Himalaya.jpg |name = कपासे फूल |regnum = [[वनस्पति]] |unranked_divisio = [[फूल फुल्ने वनस्पति|एन्जिओस्पर्म]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Asterales]] |familia = [[Asteraceae]] |tribus = [[Cynareae]] |genus = ''[[Saussurea]]'' |species = '''''S. gossypiphora''''' |binomial = ''Saussurea gossypiphora'' |binomial_authority = |}} [[File:Saussurea pygmaea.jpg|thumb|ससुरियाको अर्को प्रजाति]] '''कपासे फूल''' अथवा '''कस्तुरी कमल''' औषधीय गुण भएको हिमाली वनस्पति हो । अङ्ग्रेजीमा स्नोबल प्लान्ट(snowball plant) भनेर चिनिने यो वनस्पतिलाई कतै कतै हिम कमल पनि भनिन्छ । बहुवर्षीय [[पोथ्रा]] वर्गमा पर्ने यो वनस्पति ४३०० मिटर देखि ५६०० मिटरको उच्च हिमाली क्षेत्रमा पाइन्छ, पूर्वी एसिया , युरोप र उत्तरी अमेरिकाको शीतल समशीतोष्ण र आर्कटिक क्षेत्रहरूमाजन्मजात Asteraceae परिवार भित्र Cardueae जनजातिमा फूल फुल्ने बिरुवाहरूको लगभग ३०० प्रजातिहरूको एक प्रजाति हो , जसमा हिमालय र पूर्वी एसियामा अल्पाइन बासस्थानहरूमा उच्चतम विविधता पाइन्छ। सामान्य नामहरूमा saw-wort र snow lotus समावेश छन् , पछिल्लो पूर्वी एसियामा धेरै उच्च उचाइका प्रजातिहरूको लागि प्रयोग गरिन्छ।। <ref name="fi">[http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Kasturi%20Kamal.html Kasturi Kamal, Flowers of India]</ref> लेकाली घाँसका चहुरमा कसैले [[नौनी]]को डल्लो लुकाए जस्तो देखिने यो बिरुवा उच्च क्षेत्रमा बादल भन्दा माथिको जाडो खप्न न्यानो कपासभित्र गुटमुटिएको हुन्छ । [[श्रावण शुक्ल पूर्णिमा|जनैपूर्णिमा]]को मेला भर्न [[गोसाइँकुण्ड]] जाने तीर्थालुहरू यसलाई सिलुस्वाँ (नेपाल भाषा) भन्दछन् । त्यहाँ जम्मा हुने धामीझाँक्रीहरू औषधोपचारका लागि यो बिरुवा बटुलेर लैजान्छन् । कपासे फूल भूतप्रेत भगाउन मात्र हैन स्त्रीरोगमा समेत प्रयोग हुन्छ । [[वनस्पतिशास्त्र]]ले यसको नाम 'ससुरिया गोसिपिफोरा' निर्धारण गरिदिएको छ । आकृति विशेषले यसलाई [[सूर्यमुखी फूल]]को परिवारभित्रको बिरुवा भन्न वा मान्न गाह्रो पर्दछ । नेपालका कपासकै भकुण्डो जस्तो देखिने यो वनस्पतिलाई नौनी फूल पनि भनिन्छ। प्रयोगहरू धेरै उच्च अल्पाइन हिमाली प्रजातिहरू तिनीहरूको सजावटी बाक्लो ऊनी फूलको टाउकोको लागि सजावटी बोटबिरुवाको रूपमा उब्जाउ गरिन्छ ; तिनीहरू बढ्नको लागि सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण बोटबिरुवाहरू मध्ये एक हुन्, ३५०० देखि ५००० मिटर उचाइसम्मको कठोर हावापानीमा अनुकूलित हुन्छन्, चिसो तापक्रम, धेरै लामो (८-१० महिनासम्म) जाडो आराम अवधि, र ह्युमस-समृद्ध ग्राभेल माटोमा धेरै राम्रो माटो जल निकासीको माग गर्छन्। ।<ref name="HM">{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/891 |title=:पुष्पमार्गमा पदयात्रा- डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ |access-date=2013-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130114224/http://nepalihimal.com/article/891 |archive-date=2024-11-30}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{जडीबुटीहरू}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Saussurea}} [[श्रेणी:जडीबुटी]] [[श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू]] [[श्रेणी:पोथ्रा]] nithporklpa1gksxgjddi9atas2cp6t 0 56038 1392717 1137782 2026-10-15T02:38:22Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392717 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = इस्लिङ्टन कलेज |image_name = Islington College (Admin Block) - Monil Adhikari.jpg |image_size = |image_alt = |caption = इस्लिङ्टन कलेजको प्रशासनिक विभाग |latin_name = |mottoeng = |established = स.न् १९९७ |students = १२००+ |undergrad = |postgrad = |city = [[काठमाडौँ]] |state = |country = [[नेपाल]] |academic_staff = 19 (academic)<ref name="Islington College">{{cite web|last=College|first=Islington|title=Islington College|url=http://www.islington.edu.np|publisher=Islington College|accessdate=4 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704032419/http://www.islington.edu.np/|archive-date=4 July 2013}}</ref> |administrative_staff = |sports = |colours = Red {{color box|#ED1C24}} Blue {{color box|#2E3092}} |affiliations = [[:en:London Metropolitan University|लन्डन मेट्रोपोलिटन युनिभर्सिटी]] |footnotes = |website = {{URL|http://islington.edu.np}} |address = [[कमलपोखरी]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल]] |logo = }} '''इस्लिङ्टन कलेज''' काठमाडौँको [[कमलपोखरी]]मा अवस्थित निजी क्याम्पस हो। यसको स्थापना सन् १९९७ मा भएको हो । यो [[:en:London Metropolitan University|लन्डन मेट्रोपोलिटन युनिभर्सिटी]]सँग सम्बन्धन प्राप्त कलेज हो । यस कलेजमा सूचना प्रविधि अन्तरगत कम्प्युटर विज्ञान, मल्टिमिडिया र व्यवस्थापन अन्तरगत बीबीए विषयहरू अध्यापन हुन्छ । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== *{{Official website |http://www.islington.edu.np|Islington College}} *{{Official website |http://reps.mozilla.org|Mozilla Reps}} *{{Official website |kathmandu.startupweekend.org|Startup Weekend Kathmandu}} ==यी पनि हेर्नुहोस्== {{ठुटो}} {{कमन्सश्रेणी|Islington College}} [[श्रेणी:विकिपिडिया शिक्षा कार्यक्रम १]] [[श्रेणी:नेपालका क्याम्पसहरू]] 4cbned681encu7kv6wcd4q7eg1opfhg 0 61335 1392748 1254122 2026-10-15T11:22:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392748 wikitext text/x-wiki [[File:Pitaya cross section ed2.jpg|thumb]] [[मेक्सिको]]बाट एसियाका [[ताइवान]], [[भियतनाम]], [[फिलिपिन्स]], [[चीन]], [[मलेसिया|मलेशिया]], [[श्रीलङ्का]], [[थाइल्यान्ड|थाइल्याण्ड]], [[जापान]], [[इजरायल]] र [[अस्ट्रेलिया|अष्ट्रेलिया]]सम्म पुगेको ड्रागनफल तीन प्रजातिको हुन्छ– *हाइलोसिरियस अण्डेटस, *हाइलोसिरियस कोस्टारिसियस र *हाइलोसिरियस मेधालान्थस यसमध्ये [[नेपाल]]मा खेती गरिने हाइलोसिरियस अण्डेटस हो। ड्रागनफल सिउँडी (क्याक्टस) परिवारको वनस्पति हो। नेपालको तराईतिर देखिने ड्रागनफलसँग मिल्दोजुल्दो सिउँडी फुल्छ, तर फल्दैन। क्यान्सर विरोधी एन्टिअक्सिडेन्ट गुण रहेको ड्रागनफलमा प्रशस्त मात्रामा कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, चिल्लो पदार्थ, रेसा, खरानी, क्यालोरिज, क्याल्सियम, फलाम, फस्फोरस, भिटामिन बी थ्री र भिटामिन सी पाइन्छ। राति फुल्ने हाइलोसिरियस अण्डेटसको फूल १२ घण्टा रहन्छ। फूल ओइलाएको ३०/३५ दिनमा ड्रागनफल पाक्न थाल्छ। नरम र हल्का गुलियो हुने यो फल जेठदेखि असोजसम्म फल्छ। १५० ग्रामदेखि ५०० ग्रामसम्मको हुने ड्रागनफल एक सिजनमा ५/६ पटक टिप्न सकिन्छ। फल काँचोमा हरियो र पाकेपछि प्याजी रङको हुन्छ। प्रति किलो न्यूनतम रु.५०० {{Citation needed}} पर्ने ड्रागनफलको भित्री खाने भाग सेतो र रातो हुन्छ। हाइलोसिरियस अण्डेटसको खाने भाग सेतो हुन्छ भने अरूको रातो। दुवै रंगको खाने भागमा तिल मिसाएको जस्तो छिर्केमिर्के हुन्छ। गरम मौसम सिंचाइ अभाव भएका ठाउँहरू ड्रागनफल उत्पादनका लागि उपयुक्त हुन्छ। एक वर्षभित्रै फल्न थाल्ने यो फल एक पटक रोपेपछि त्यसैबाट सजिलै अरू बिरुवा निकाल्न सकिन्छ | <gallery> चित्र:Pitaya in Israel.jpg चित्र:Pitaya Fruits .jpg चित्र:Hylocereus undatus.jpg चित्र:Yellow pitaya.jpg चित्र:Hylocereus undatus.jpg चित्र:Dragon fruit CM.jpg चित्र:Hylocereus undatus in bloom in Kona.jpg </gallery> [https://web.archive.org/web/20140103221212/http://nepalihimal.com/article/2137 ड्रागनफल] {{Commonscat|Pitaya}} [[श्रेणी:फलफूल]] q6n2e8sghptcv2pal3h525ibiesaa5y 0 85004 1392709 1340216 2026-10-14T19:24:51Z Rotondus 34710 /* सन्दर्भ सामग्रीहरू */ ढाँचा 1392709 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|राम र सीताका छोरा}} {{Infobox royalty | type = हिन्दु | title = [[अयोध्या (रामायण)|अयोध्या]]का राजा | image = Lava, one of Rāma’s sons..jpg | caption = [[राम]] र [[सीता]]का जुम्ल्याहा छोराहरूमध्ये एक, लव | name = | succession = [[कोशल]]का [[महाराज]] | predecessor = [[राम]] | successor = अतिथि | father = [[राम]] | mother = [[सीता]] | dynasty = [[सूर्यवंश]] | spouse = [[सुमति]] (आनन्द रामायणका अनुसार) }} '''लव''' र उनका जेठा जुम्ल्याहा दाजु [[कुश (रामायण)|कुश]], [[हिन्दु धर्मग्रन्थ]]हरूका अनुसार [[राम]] र [[सीता]]का सन्तान हुन्। उनीहरूको कथा हिन्दु महाकाव्य, ''[[रामायण]]'' र [[रामायणका संस्करणहरू|यसका अन्य संस्करणहरू]]मा वर्णन गरिएको छ।<ref name="Mani2009">{{cite book|author=Chandra Mauli Mani|title=Memorable Characters from the Rāmāyaṇa and the Mahābhārata|url=https://books.google.com/books?id=0xludqcKE4IC&pg=PA77|year=2009|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-257-8|pages=77–}}</ref> उनको वर्ण उनकी आमा जस्तै श्वेत-सुनौलो थियो, भने कुशको वर्ण उनका पिता जस्तै श्याम भएको बताइन्छ। ==जन्म र बाल्यकाल== [[File:Valmiki train Lava Kushas in Art of Archery.jpg|thumb|left|250px|वाल्मीकिले लव र कुशलाई धनुर्विद्याको प्रशिक्षण दिँदै]] [[File:The Poet Valmiki, teaching Ramayana to Kusa and Lava.jpg|thumb|left|250px|ऋषि वाल्मीकिले लव र कुशलाई रामायण सिकाउँदै]] रामायणको पहिलो अध्याय, [[बालकाण्ड]] मा [[वाल्मीकि]]ले आफ्ना शिष्यहरू लव र कुशलाई रामायण सुनाएको उल्लेख छ। तर उनीहरूको जन्म र बाल्यकालको कथा अन्तिम अध्याय उत्तरकाण्डमा उल्लेख गरिएको छ, जसलाई वाल्मीकिको मौलिक कृति मानिँदैन।<ref>{{Cite web|date=2020-04-26|title=Uttara Kanda of Ramayana was edited during 5th century BCE - Puranas|url=https://www.booksfact.com/puranas/uttara-kanda-ramayana-edited-5th-century-bce.html|access-date=2020-07-07|website=BooksFact - Ancient Knowledge & Wisdom|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Rao|first1=T. S. Sha ma|url=https://books.google.com/books?id=TRnDAgAAQBAJ&q=Lava+kusha|title=Lava Kusha|last2=Litent|date=2014-01-01|publisher=Litent|language=en}}</ref> पौराणिक कथा अनुसार, सीताले आफ्नो पवित्रताका बारेमा राज्यका मानिसहरूको कुरा सुनेपछि आफूलाई राज्यबाट निर्वासित गर्छिन् र उनले स्वयं निर्वासन रोज्दै [[तमसा नदी]]को किनारमा रहेको [[वाल्मीकि]]को [[आश्रम]]मा शरण लिन्छिन्।<ref>{{cite book|title= Historic Rama of Valmiki|author=Vishvanath Limaye|publisher=Gyan Ganga Prakashan|year=1984}}</ref> लव र कुशको जन्म सोही आश्रममा हुन्छ भने उनीहरूले ऋषि वाल्मीकिको रेखदेखमा शिक्षा र [[सैनिक]] कौशलको प्रशिक्षण प्राप्त गर्छन्। यसै समयमा उनीहरूले रामको कथा पनि सिक्छन्। [[File:Lava & kusha chant Ramayana before Rama.jpg|thumb|रामको दरबारमा लव र कुशले रामायण वाचन गर्दै]] ऋषि वाल्मीकि, लव र कुश तथा भेष बदलेकी [[सीता]] [[राम]]द्वारा आयोजित [[अश्वमेध यज्ञ]]मा सहभागी हुन्छन्। महाकाव्यका केही संस्करणहरूमा, लव र कुशले राम र विशाल जनसमूहको उपस्थितिमा रामायण वाचन गरेका थिए। लव र कुशले सीताको निर्वासनको बारेमा सुनाउँदा, राम अत्यन्तै दुखी बन्न पुग्छन् र वाल्मीकिले सीतालाई उपस्थित गराई उनको निर्दोषताको प्रमाण दिन्छन्। सीताले लव र कुश आफ्ना छोरा भएको र आफ्नो पतिप्रतिको निष्ठा घोषणा गर्छिन्। रामले उनीसँग पुनर्मिलन गर्ने इच्छा व्यक्त गरेपछि, सीताले आफ्नी माता पृथ्वी ([[भूमि]]) लाई आफूलाई ग्रहण गर्न पुकार्दै जमिन फाटेपछि उनी त्यसमा विलीन हुन्छिन्। आफ्नी पत्नीको विछोडमा विलाप गर्दै गर्दा रामले आफ्ना छोराहरूलाई स्वीकार्दै उनीहरूको साथ रोज्छन्।<ref>{{Cite book |last=Valmiki |url=http://archive.org/details/TheRamayan |title=The Ramayana |date= |pages=615–617}}</ref> केही संस्करणहरूमा भने, लव र कुशले यज्ञको घोडा समात्छन् र रामका भाइहरू ([[लक्ष्मण]], [[भरत (रामायण)|भरत]] र [[शत्रुघ्न]]) र उनीहरूको सेनालाई पराजित गर्छन्। जब राम उनीहरूसँग युद्ध गर्न आउँछन्, सीताले हस्तक्षेप गरी पिता र छोराहरूलाई मिलाउँछिन्। ==पछिल्लो जीवन== आफ्ना पिता रामले क्रमशः [[लवपुरी]] र [[कसुर]] सहरहरूको स्थापना गरेपछि लव र कुश शासक बनेका थिए। [[कोशल]]का राजा [[राम|राघव राम]]ले आफ्ना छोरा लवलाई [[श्रावस्ती]] र कुशलाई [[कुशावती]]मा स्थापित गरेका थिए।<ref>{{cite book | last = Nadiem | first = Ihsan N | title = Punjab: land, history, people | publisher = Al-Faisal Nashran | page = 111 | year = 2005 | isbn = 9789695034347 | url = https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=Kasur+Kusha | access-date = 2009-05-29}}</ref> [[आनन्द रामायण]]का अनुसार, लवकी सुमति नामकी पत्नी थिइन्,<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-lIvAAAAYAAJ&q=Lava+Sumati |title=Ānanda Rāmāyaṇa: Sāra-kāṇḍa, Yātra-kāṇḍa, Yāga-kāṇḍa, Vilāsa-kāṇḍa, Janma-kāṇḍa, Vivāha-kāṇḍa |date=2006 |publisher=Parimal Publications |isbn=978-81-7110-283-9 |pages=425 |language=en}}</ref> र सो दम्पतीले लवपुरी सहर र श्रावस्ती राज्यमा शासन गरेका थिए। ==लोकप्रिय संस्कृतिमा== लवलाई ''लवपुरी''<ref>{{cite book |last=Bombay Historical Society |url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ |title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4 |year=1946 |page=257}}</ref> (आधुनिक समयको [[लाहोर]] सहर) स्थापना गरेको मानिन्छ,<ref>{{cite book |last=Baqir |first=Muhammad |url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&q=Lahore+Lava |title=Lahore, past and present |publisher=B.R. Pub. Corp |year=1985 |pages=19–20 |access-date=2009-05-29}}</ref> जुन सहरको नाम उनकै नामबाट राखिएको थियो।<ref>{{cite book |author=Masudul Hasan |title=Guide to Lahore |publisher=Ferozsons |year=1978}}</ref> लाहोरको शाही किल्ला भित्र लव (वा लोह) सँग सम्बन्धित एउटा [[मन्दिर|हिन्दु मन्दिर]] रहेको छ।<ref>Ahmed, Shoaib. [http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_3-11-2004_pg7_27 "Lahore Fort dungeons to re-open after more than a century."] ''Daily Times''. 3 November 2004.</ref> रामायण महाकाव्यमा उल्लेख भए अनुसार लवपुरी कोशल राज्यको एउटा सहर थियो। कोशलका राजा रामले आफ्ना छोरा लवलाई [[लवपुरी]] [[श्रावस्ती]]मा स्थापित गरेका थिए र उनलाई [[लव मन्दिर]] नामक मन्दिरमा पूजा गरिन्छ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{रामायण}} [[श्रेणी:रामायणका पात्रहरू]] f0tz90p05qc6vjui9t7ts974gwdubji 0 88767 1392730 1364586 2026-10-15T05:45:54Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392730 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = माननीय | name = कुलमान घिसिङ | native_name = | native_name_lang = | image = | alt = | caption = ऊर्जा मन्त्रीको रूपमा घिसिङ | party = [[उज्यालो पार्टी नेपाल]] | office1 = [[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइमन्त्री]] | term_start1 = २०८२ भदौ ३० | term_end1 = २०८२ पुस २३ | president1 = [[रामचन्द्र पौडेल]] | primeminister1 = [[सुशीला कार्की]] | predecessor1 = [[दीपक खड्का]] | successor1 = | office2 = [[भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्री]] | term_start2 = २०८२ भदौ ३० | term_end2 = २०८२ पुस २३ | president2 = | primeminister2 = | predecessor2 = [[देवेन्द्र दाहाल]] | successor2 = | office3 = [[सहरी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|सहरी विकास मन्त्री]] | term_start3 = २०८२ भदौ ३० | term_end3 = २०८२ पुस २३ | president3 = | primeminister3 = | predecessor3 = [[प्रकाशमान सिंह]] | successor3 = | office4 = [[नेपाल विद्युत प्राधिकरण]]को प्रमुख कार्यकारी निर्देशक | term_start4 = २०७८ साउन २८ | term_end4 = २०८१ चैत १२ | president4 = [[विद्यादेवी भण्डारी]]<br/> [[रामचन्द्र पौडेल]] | primeminister4 = [[शेर बहादुर देउवा]]<br/>[[पुष्पकमल दाहाल]] | predecessor4 = हितेन्द्रदेव शाक्य | successor4 = हितेन्द्रदेव शाक्य | term_start5 = २०७३ भदौ २९ | term_end5 = २०७७ भदौ ३१ | president5 = [[विद्यादेवी भण्डारी]] | primeminister5 = [[केपी शर्मा ओली]] | predecessor5 = मुकेशराज बाफ्ले | successor5 = लेखनाथ कोइराला (कार्यवाहक) | birth_name = कुलमान घिसिङ | birth_date = {{Birth date and age|1970|11|25}} | birth_place = [[बेथान]], [[रामेछाप जिल्ला|रामेछाप]], {{झण्डा|नेपाल}} | alma_mater = राष्ट्रिय प्राविधिक संस्थान, जमसेदपुर (अभियान्त्रिकी स्नातक)<br/>[[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] (अभियान्त्रिकी स्नातकोत्तर) | nickname = | known_for = नेपालमा लोडसेडिङ अन्त्य | honorific_suffix = }} '''कुलमान घिसिङ''' नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्री हुन् । उनले ३० भदौ २०८२ देखि प्रधानमन्त्री [[सुशीला कार्की]]को नेतृत्वमा रहेको [[सुशीला कार्कीको अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्, २०८२|अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्]]मा [[सहरी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|सहरी विकास]], [[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय (नेपाल)|ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ]] र [[भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय|भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात]] मन्त्रीको रूपमा २०८२ पौष २३ गतेसम्म काम गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=खनाल अर्थमन्त्री, घिसिङ उर्जा सहित तीन मन्त्रालय |url=https://ekantipur.com/politics/2025/09/14/202509141757863784.html?fbclid=IwY2xjawMzv2VleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFOc0E4djk5Y0RNeVRscEUyAR57De4fFTwi6NmIjs4tzUiTx_IINVu8xjwfv-DxTij6pdxLk94iteHLtJWQCQ_aem_7phYSkJBbQ9oiPg9_es7Jw |access-date=३० भदौ २०८२|website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> उनले [[नेपाल विद्युत प्राधिकरण]]को प्रबन्ध निर्देशकको रूपमा काम गरिसकेका छन्। उनले आफ्नो पहिलो कार्यकालमा पदभार ग्रहण गरेपछि दशकौँसम्म प्रति दिन १८ घण्टासम्मको लोडसेडिङ सङ्कट समाधान गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last=Olsen |first=William C. |url=https://www.google.ca/books/edition/Engaging_Evil/NxeUDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=kulman%20ghising&pg=PA150&printsec=frontcover |title=Engaging Evil: A Moral Anthropology |last2=Csordas |first2=Thomas J. |date=2019-05-03 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-78920-214-4 |language=en}}</ref><ref name="kp">{{cite web |title=Duhu welcomes its proud son, Kulman ghising |url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2017-01-30/duhu-welcomes-its-proud-son-kulman-ghising.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802032849/http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2017-01-30/duhu-welcomes-its-proud-son-kulman-ghising.html |archive-date=2017-08-02 |access-date=2017-06-05 |publisher=}}</ref><ref name="afp">{{cite web |title=The Man Who Turned The Lights On In Energy-Starved Nepal |url=http://www.ndtv.com/people/the-man-who-turned-the-lights-on-in-energy-starved-nepal-1661238 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316153024/http://www.ndtv.com/people/the-man-who-turned-the-lights-on-in-energy-starved-nepal-1661238 |archive-date=2017-03-16 |access-date=2017-06-05 |publisher=}}</ref><ref name="nt">{{cite web |title="Power to the people" - Interview - Nepali Times |url=http://nepalitimes.com/article/interview/interview-with-Kulman-Ghising,3409 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703005411/http://nepalitimes.com/article/interview/interview-with-Kulman-Ghising,3409 |archive-date=2017-07-03 |access-date=2017-06-06 |website=nepalitimes.com}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == घिसिङको जन्म २०२७ मङ्सिर १० मा पूर्वी [[नेपाल]]को [[रामेछाप जिल्ला]]को [[बेथान]] गाविस (हाल [[सुनापती गाउँपालिका]] वडा नम्बर ४) मा भएको थियो।<ref name=kp2/> बाल्यकालमा डहु माध्यमिक विद्यालयमा अध्ययन गरेका थिए।<ref name=kp2/> पछि उनी काठमाडौँ आएका थिए र सात कक्षादेखि [[झोछेँ टोल]]को बालसेवा माध्यमिक विद्यालयमा पढेका थिए। उनले अमर आदर्श माध्यमिक विद्यालयबाट उच्च माध्यमिक शिक्षा हासिल गरेका थिए भने स्नातकको लागि [[अमृत साइन्स क्याम्पस]]मा पढेका थिए।<ref name=kp/> उहाँले विद्युतीय इन्जिनियर बन्न [[भारत]]को [[जमसेदपुर]] स्थित क्षेत्रीय प्राविधिक संस्थानबाट नि:शुल्क छात्रवृत्ति प्राप्त गरेका थिए। उनले [[पुल्चोक क्याम्पस|पुल्चोक इन्जिनियरिङ क्याम्पस]]बाट स्नातकोत्तर अध्ययन पूरा गरेका थिए।<ref name=kp/> उनले [[पोखरा विश्वविद्यालय]]बाट इएमबिए पनि गरेका थिए।<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.onlinekhabar.com/2016/11/502375|title=कुलमान घिसिङको भित्री कथाः बेथानको ‘ध्वाँसो’ देखि काठमाडौँको लोडसेडिङसम्म |work=|publisher=अनलाइन खबर|date= २०७३ मङ्सिर २|accessdate=३० भदौ २०८२|language=नेपाली}}</ref> == कार्यकाल == घिसिङलाई २०७३ भदौ २९ मा मन्त्रिपरिषद्को निर्णयबाट [[नेपाल विद्युत प्राधिकरण]]को प्रबन्ध निर्देशकको रूपमा नियुक्त गरिएको थियो। नियुक्ति हुनुभन्दा अघि उनी दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि प्राधिकरणमा आबद्ध थिए। नियुक्तिको समयमा, उनी राहुघाट जलविद्युत परियोजनाको परियोजना प्रमुखको रूपमा सेवा गरिरहेका थिए, त्यसअघि [[चिलिमे जलविद्युत केन्द्र|चिलिमे जलविद्युत कम्पनी]]को प्रबन्ध निर्देशक थिए।<ref>{{Cite web|author=|title=राधा ज्ञवालीले चिलिमेबाट हटाएका कुलमान घिसिङ प्राधिकरणको प्रबन्ध निर्देशक नियुक्त |url=https://bizmandu.com/content/-20517.html |work=|publisher=बिज मान्डु|date=२०७३ भदौ २९|accessdate=३० भदौ २०८२|language=नेपाली}}</ref> विद्युत व्यापार र वितरणमा अनुभवी, उनले आफ्नो नियुक्ति पछिको एक अन्तर्वार्तामा लोडसेडिङ हटाउनु आफ्नो मुख्य लक्ष्य हुने बताएका थिए।<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://thehimalayantimes.com/business/kulman-ghising-appointed-nepal-electricity-authority-managing-director/|title=Kulman Ghising appointed NEA managing director|date=15 September 2016|publisher=|access-date=24 December 2016|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225080140/http://thehimalayantimes.com/business/kulman-ghising-appointed-nepal-electricity-authority-managing-director/|url-status=live}}</ref> सुक्खा जाडो महिनाहरूमा १८ घण्टासम्म हुने तालिकाबद्ध दैनिक विद्युत कटौती दशकौँदेखि नेपालमा निरन्तर समस्याको रूपमा रहेको थियो।<ref name=kp2>{{Cite web|title=Kulman Ghising: The man who gave us light|url=https://kathmandupost.com/national/2019/02/15/kulman-ghising-the-man-who-gave-us-light|access-date=2020-08-30|website=kathmandupost.com|language=English|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811175705/https://premiumbros.com/lp_wp.html?cid=uLNHClD1-y7k8K_hXLrj61Z7PRTw3X50|url-status=live}}</ref> घिसिङलाई प्राधिकरणको नेतृत्वमा नियुक्त गर्दा, उनले राम्रो व्यवस्थापन र थप समतामूलक विद्युत वितरणमा जोड दिएका थिए। आम जनताको खर्चमा केही ठुला उद्योगहरूलाई २४ घण्टा निर्बाध बिजुली आपूर्ति प्रदान गर्ने नीति अन्त्य गरेर, उनले प्रमुख सहरहरूमा विद्युत कटौती हटाउन सफल भएका थिए, र देशका अन्य भागहरूमा प्रत्येक दिन लगभग दुई घण्टा लोडसेडिङ घटाइदिएका थिए। उनले कम मागको समयमा पानी भण्डारण गर्ने जलविद्युत उत्पादन प्रणालीलाई मर्मत गर्दै कमजोर मर्मतसम्भारका कारण निष्क्रिय रहेका अनलाइन पावर प्लान्टहरू ल्याएका थिए।<ref>{{Cite journal |last=Acharya |first=Chet Narayan |date=2019-02-18 |title=Clean Energy Policy, Planning and Management: Gearing up the Rapid Economic Growth and Sustainable Development in Nepal |journal=Journal of Economic Info |volume=6 |issue=1 |pages=19–25 |doi=10.31580/jei.v6i1.483 |issn=2313-335X|doi-access=free }}</ref> उनले पिक आवरमा उच्च-शक्तिको घरेलु उपकरणहरूको प्रयोगलाई निरुत्साहित गर्न जनचेतना अभियान सुरु गरेका थिए।<ref>{{Cite web|title='Entire country is now free of loadshedding'|url=https://kathmandupost.com/money/2018/05/14/entire-country-is-now-free-of-loadshedding|access-date=2020-08-30|website=kathmandupost.com|language=English|archive-date=2020-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921022506/https://kathmandupost.com/money/2018/05/14/entire-country-is-now-free-of-loadshedding|url-status=live}}</ref> २०७५ सम्ममा देशभरि आवासीय र औद्योगिक क्षेत्र दुवैको लागि लोडसेडिङ हटाइएको थियो।<ref>{{Cite web|author=|url=https://nayapage.com/archives/51321|title=आजदेखि देश लोडसेडिङमुक्त, औद्योगिक क्षेत्रको लोडसेडिङ पनि हट्यो|work=|publisher=नयाँ पेज|date=२०७५ वैशाख ३१|accessdate=३० भदौ २०८२|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618024845/https://www.nayapage.com/archives/51321|archive-date=2021-06-18}}</ref> २०७८ साउन २७ मा, कुलमान घिसिङलाई दोस्रो कार्यकालको लागि पुन: नियुक्त गरिएको थियो। यद्यपि, उनको कार्यकाल २०८२ साउन २४ मा समाप्त हुने तालिका भएतापनि, उनलाई २०८१ चैत ११ मा उनलाई पदबाट हटाइएको थियो।<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.ratopati.com/story/513316/kulmans-leap-minister-of-energy-within-seven-months-of-being-dismissed-from-nea-executive-director|title=कुलमानको छलाङ : चैतमा प्राधिकरणको कार्यकारी निर्देशकबाट बर्खास्त भए, अहिले मन्त्री बने|work=|publisher=रातोपाटी|date=|accessdate=३० भदौ २०८२|language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web|author=|url=https://deshsanchar.com/2025/03/24/1026755/|title=कुलमान घिसिङलाई बर्खास्त गर्ने सरकारको निर्णय |work=|publisher=देशसञ्चार|date=११ चैत २०८१|accessdate=३० भदौ २०८२|language=नेपाली}}</ref> उनलाई हटाउने सरकारी निर्णयले व्यापक आलोचना र विरोध निम्त्याएको थियो।<ref name="विरोध">{{Cite web|author=|url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c9wpzwkwz1ro|title=कुलमान घिसिङलाई हटाएपछि सडकदेखि संसद्‌सम्म सरकारको विरोध|work=|publisher=[[बीबीसी नेपाली]]|date=|accessdate=३० भदौ २०८२|language=नेपाली}}</ref> २०८१ चैत ११ मा नेपाल विद्युत प्राधिकरणको प्रबन्ध निर्देशकबाट कुलमान घिसिङलाई बर्खास्त गरिएकोमा नेपालभर विरोध प्रदर्शन भएको थियो।<ref name="विरोध"/> समर्थकहरूले सरकारको निर्णयको आलोचना गर्दै, लोडसेडिङ हटाउन उनको सफलतालाई अन्यायपूर्ण भएको बताएका थिए। विरोध प्रदर्शनले सत्तारुढ गठबन्धन भित्र विभाजन प्रकट गरेको थियो, [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का नेताहरूले पनि यस कदमको विरोध गर्दै सम्भावित अशान्तिको बारेमा चिन्ता व्यक्त गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=Ghising's dismissal as power utility chief sparks political outcry, street protests |url=https://kathmandupost.com/national/2025/03/26/ghising-s-dismissal-as-power-utility-chief-sparks-political-outcry-street-protests |access-date=2025-03-31 |website=kathmandupost.com |language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली इन्जिनियरहरू]] [[श्रेणी:रामेछाप जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:तामाङ जाति]] [[श्रेणी:सन् १९७० मा जन्म]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारका मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] l59a0vqnph3f4e9ikxb7sffx4jbwzgg 0 88891 1392733 1384572 2026-10-15T06:34:48Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392733 wikitext text/x-wiki {{Pp-vandalism|small=yes}} {{Multiple issues| {{सफाइ पुनर्लेखन|date=अगस्ट २०२५}} {{प्रशंसक दृष्टिकोण|date=अगस्ट २०२५}} }} {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = |name = खड्गजीत बराल |image =Khadga Jeet Baral (2013).jpg |caption = खड्गजीत बराल |birth_date = {{birth date|mf=yes|1928|04|17}} |birth_place = चुली बोझा, देवचुली, [[नवलपरासी जिल्ला]] |death_date={{death date and age|2021|5|19|1928|4|17}}<ref>{{Cite web |url=https://www.reportersnepal.com/2021/05/546990 |title=४४ वर्षमै आइजीपी बनेर प्रहरीमा धेरै इतिहास रचेका खड्गजीत बराल रहेनन् |date=2021-05-19 |website=रिपोर्टर्स नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2021-05-22}}</ref> |office = नवौँ [[नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक]] |term_start =वि.सं. २०२९ साउन |term_end =वि.सं. २०३५ जेठ |predecessor = [[रोमबहादुर थापा|रोम बहादुर थापा]] <br> (वि.सं. २०२३ असार – २०२९ असार)<ref name="इतिहास">{{Cite web |url=https://nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history?showall=&start=1%7Ctitle=Police%20History...Page%202%20of%202 |title=History |trans-title=नेपाल प्रहरीको इतिहास |language=अङ्ग्रेजी |website=नेपाल प्रहरी |accessdate=2020-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124224635/https://nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history?showall=&start=1%7Ctitle=Police%20History...Page%202%20of%202 |archive-date=2021-01-24 }}</ref> |successor = [[दुर्लभकुमार थापा|दुर्लभ कुमार थापा]] <br> (वि.सं. २०३५ साउन - २०३९ जेठ)<ref name="इतिहास"/> |primeminister=[[कीर्तीनिधि विष्ट]] <br> (वि.सं. २०२८ – २०३०), <br> (वि.सं. २०३४ – २०३६)<ref name="पूर्व">{{Cite web |url=https://www.opmcm.gov.np/former-pm/ |title=नेपालका पूर्व प्रधानमन्त्रीहरु |website=प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषदको कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2020-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225173519/http://www.opmcm.gov.np/former-pm/ |archive-date=2018-12-25 }}</ref> [[नगेन्द्रप्रसाद रिजाल]] <br> (वि.सं.२०३० – २०३२)<ref name="पूर्व"/> [[तुलसी गिरी]] <br> (वि.सं. २०३२ – २०३४)<ref name="पूर्व"/> |office2 = [[म्यानमार|बर्मा]]का लागि नेपाली राजदूत |predecessor2 = शार्दुल शमशेर ज.ब.रा. <ref>{{cite book | last =| first =| date = २०३३| edition = प्रथम| page =| title = नेपाल राजपत्र - भाग ४, खण्ड २६| url = http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6916| access-date=कात्तिक १८ २०७४}}</ref> |successor2 = डा. दिव्य देव भट्ट |term_end2=वि.सं. २०४२ |term_start2=वि.सं. २०३६ |primeminister2=[[सूर्यबहादुर थापा]] <br> (वि.सं. २०३६ – २०४०) <ref name="पूर्व"/><br> [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] <br> (वि.स.२०४० – २०४२) <ref name="पूर्व"/> |office3=फ्रेन्च इन्डो-चाइना (लाओस, [[कम्बोडिया]] र [[भियतनाम]])का लागि नेपाली राजदूत |term_start3=वि.सं. २०३६ |term_end3=वि.सं. २०४२ |predecessor3= शार्दुल शमशेर ज.ब.रा. |successor3= डा. दिव्य देव भट्ट <ref>{{cite book | last =| first =| date = पुष २६, २०४२| edition = प्रथम| page = | title = नेपाल राजपत्र - भाग ४, खण्ड ३५| url = http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=13951| access-date=कात्तिक १८, २०७४}}</ref> |primeminister3= [[सूर्यबहादुर थापा]] <br> (वि.सं. २०३६ – २०४०) <ref name="पूर्व"/><br> [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] <br> (वि.स.२०४० – २०४२) |office4=[[इन्डोनेसिया]]का लागि नेपाली राजदूत |term_start4=वि.सं. २०३६ |term_end4=वि.सं. २०४२ |predecessor4=अज्ञात |successor4=रामचन्द्र बहादुर सिंह<ref>{{cite book | last =| first =| date = २०४४| edition = प्रथम| page =| title = नेपाल राजपत्र - भाग ४, खण्ड ३७| url = http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14490| access-date=कात्तिक १९ २०७४}}</ref> |primeminister4=[[सूर्यबहादुर थापा]] <br> (वि.सं. २०३६ – २०४०)<ref name="पूर्व"/><br> [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] <br> (वि.स. २०४० – २०४२)<ref name="पूर्व"/> |office5= नेपालको सांसद |term_start5=वि.सं. २०४३ |term_end5=वि.सं. २०४६ |primeminister5= [[मरिचमानसिंह श्रेष्ठ|मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] <br> (वि.सं. २०४३ – २०४६)<ref name="पूर्व"/> |office6= |term_start6= |term_end6= |predecessor6= |successor6= |primeminister6= [[मरिचमानसिंह श्रेष्ठ|मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] <br>(वि.सं. २०४३ – २०४६)<ref name="पूर्व"/> |office7=युनाइटेड नेसन्स ट्रान्जिसनल अथरिटी इन कम्बोडिया (उन्टाक)को प्रमुख सम्पर्क अधिकृत |term_start7=वि.सं. २०४८ |term_end7=वि.सं. २०५० |primeminister7= [[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] <br> (वि.सं.२०४८ – २०५१)<ref name="पूर्व"/> |office8=नेपाल जुडो सङ्घको अध्यक्ष |term_end8=अज्ञात |term_start8= |primeminister8= |citizenship=नेपाली |children=२ छोरा |relations = [[बहादुरसिंह बराल|बहादुर सिंह बराल]] (पिता) <br> सरस्वती बराल (आमा) |alma_mater = आगरा विश्वविद्यालय (स्नातक)<br>[[पटना विश्वविद्यालय]] (स्नातकोत्तर) |occupation=प्रहरी अधिकृत <br>कूटनीतिज्ञ <br>राजनीतिज्ञ <br>समाजसेवक |residence=[[काठमाडौँ]], <br> [[बागमती प्रदेश]], नेपाल |awards = गोरखा दक्षिण बाहु-प्रथम, त्रिशक्ति पट्ट-प्रथम, लाइफ टाइम अचिभमेन्ट अवार्ड (२०६६) }} '''खड्गजीत बराल''' (वि.सं. १९८५, वैशाख ५-२०७८ जेठ ५) [[नेपाल प्रहरी]]का पूर्व [[नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक|महानिरीक्षक]] थिए।<ref name=":12">{{cite web|url=https://nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history?showall=&start=1|title=प्रहरी इतिहास|access-date=2017-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014184519/https://www.nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history?showall=&start=1|archive-date=2017-10-14}}</ref> प्रहरी सेवाबाट अवकाश प्राप्त गरेपछि उनले ६ वर्षसम्म [[म्यानमार|बर्मा]]को लागि आवासीय नेपाली राजदूत,<ref>{{cite book | last =| first =| date = माघ २३, २०३६| edition = प्रथम| page = | title = नेपाल राजपत्र - भाग ४| url = http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=7951| access-date=कात्तिक १८, २०७४}}</ref> [[इन्डोनेसिया]], सिङ्गापुर र फ्रेन्च इन्डो-चाइना (लाओस,<ref>{{cite book | last =| first =| date = २०३८| edition = प्रथम| page =| title = नेपाल राजपत्र भाग ४ खण्ड ३१| url = http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16278| access-date=कात्तिक १८ २०७४}}</ref> [[कम्बोडिया]], [[भियतनाम]])को लागि गैरआवासीय नेपाली राजदूतको रूपमा सेवा गरेका थिए।<ref name=":13">{{cite web |url=http://www.rajyasatta.com/rajyasatta-dialogue/10719-2016-06-23-14-10-28 |title=मुक्ति सेनाबाट आइजिपी हुँदै राजदूतसम्म |access-date=2017-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160714233156/http://rajyasatta.com/rajyasatta-dialogue/10719-2016-06-23-14-10-28 |archive-date=2016-07-14 }}</ref> बर्माका लागि नेपाली राजदूतबाट निवृत्त प्राप्त गरेपछि उनी [[राष्ट्रिय पञ्चायत]]मा मनोनित सांसद भएका थिए।<ref name=":13" /> सांसदको रूपमा सेवा समाप्त गरेपछि उनले युनाइटेड नेसन्स ट्रान्जिसन्ल अथरिटी इन कम्बोडिया (उन्टाक)को प्रमुख सम्पर्क अधिकृत भए। <ref name="रवि राज थापा क्षेत्री"/> <ref name="इन्द्रप्रसाद न्यौपाने"/> आफ्नो कार्यकालमा प्रहरीमा 'गाँस' (रासन), 'बास' (भवन) र 'कपास' (पोशाक) को व्यवस्था गरेर प्रहरीको मनोबल उच्च बनाउन सफल भएकाले उनलाई नेपाल प्रहरीको इतिहासमा दूरदर्शी र प्रभावशाली प्रहरी महानिरीक्षक मानिन्छ। <ref name=":13" /><ref>{{cite web|url=http://www.dainiknepal.com/2016/01/114946.html|title=नेता पैसा खाने, प्रहरीका हाकिम अख्तियार धाउने ?|access-date=2017-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729032329/http://www.dainiknepal.com/2016/01/114946.html|archive-date=2016-07-29}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=59o9zYlJ4W0|title=Police Day 2073 बृत्तचित्र “नेपाल प्रहरी हिजो र आज ”}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nepal24hours.com/np/archives/18825 |title=अपराध फस्टाएपछि प्रहरीको छवि धुजाधुजा |website=नेपाल मिडिया |language=नेपाली |accessdate=2020-08-20 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनी बर्माका लागि नेपाली राजदूत रहँदा बर्मामा अधिकार विहीन शरणार्थी सरह बसिरहेका नेपालीहरूलाई बर्मेली [[नागरिकता]] प्रदान गर्नुका साथै बर्मामा पशुपतिनाथ मन्दिर निर्माण गर्दै त्यहाँ [[भानु जयन्ती|भानुजयन्ती]] मनाउने परम्पराको सुरूवात गरेका थिए।<ref> {{cite book |last= बराल |first= खड्गजीत |author-link= |date= वि.सं. २०७६ |title= नेपालको कूटनीतिक अभ्यास राजदूतहरूको अनुभव |url= |location= |publisher=परराष्ट्र मामिला अध्ययन प्रतिष्ठान |editor= नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का विदेश मामिला विभागका उपप्रमुख विष्णु रिजाल |pages= ९४-९५ |isbn=978-9937-9274-13}} </ref> ==प्रारम्भिक तथा शैक्षिक जीवन== वि.सं. १९८५, वैशाख ५ मा [[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]]को [[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]]स्थित चुलीबोझा गाउँमा उनको जन्म भएको थियो। उनको बुबाको नाम [[बहादुरसिंह बराल]] र आमाको नाम सरस्वती बरालका हो। <ref name="म ज्युँदै छु भन्दा मान्छे अचम्ममा पर्छन् (सेतोपाटी)">{{cite web |url=https://www.setopati.com/social/43718/ |title=‘म ज्युँदै छु भन्दा मान्छे अचम्ममा पर्छन्’ |last2=जैसी |first2=भानुभक्त |last1=बसनेत |first1=पोस्ट बहादुर |website=www.setopati.com |publisher=सेतोपाटी डटकम |language=नेपाली |accessdate=2020-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128083227/https://www.setopati.com/social/43718/ |archive-date=2021-01-28 }}</ref> <ref name="गोविन्द कर्म थापा"> {{cite web |last1 = गोविन्द कर्म थापा |first1 = राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग र विशेष प्रहरीका अवकाशप्राप्त प्रमुख |date = वि.सं. २०७८ जेठ १५ |title = A Titan among Titans: Remembering IGP Khadgajeet Baral |url = https://thehimalayantimes.com/nepal/a-titan-among-titans-remembering-igp-khadgajeet-baral | page = 5 |trans-title = |website = www.thehimalayantimes.com |language = अङ्ग्रेजी |location = |publisher = The Himalayan Times |access-date = 2025-05-11 }} </ref> <ref name="रूपाल शमशेर जबरा"> {{cite web |last = रूपाल शमशेर जबरा |first = अवकाशप्राप्त डीआईजी |date = वि.सं. २०८१ बैशाख ५ |title = नेपाल प्रहरीका पिता’ अर्थात् आईजीपी खड्गजित बराल |url = https://nepalkhabar.com/blog/197818-2024-4-17-8-56-33 |trans-title = |website = https://nepalkhabar.com |language = नेपाली |location = |publisher = नेपालखबर डटकम |access-date = 2025-04-22 }} </ref> उनको बुवा बहादुरसिंह बराल [[भकुन्डो|फुटबल]] र [[हकी]]को राम्रो खेलाडी भएकाले बाल्यावस्था देखिनै खड्गजीतको खेलकुदप्रति अभिरूचि रहेको थियो। यसका साथै उनले [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] र आफ्ना पिताको कविता तथा रचनाहरूबाट प्रभावित भएका थिए।<ref name="म ज्युँदै छु भन्दा मान्छे अचम्ममा पर्छन् (सेतोपाटी)"/> ===शिक्षा === खड्गजीत बरालले [[भारत]]को गोरखपुरस्थित गभर्मेन्ट जुबीली हाई स्कुलबाट प्रवेशिका परीक्षा उतिर्ण गरेका थिए। बरालले विज्ञान विषयमा प्रमाण पत्र तह परीक्षा उत्तीर्ण गरेपछि [[आगरा विश्वविद्यालय]]बाट स्नातक तह उत्तीर्ण गरेका थिए। पछि अलीगढ विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरेका उनले सेमेस्टरको मध्यमै उक्त विश्वविद्यालय छोडेर [[पटना विश्वविद्यालय]]मा राजनीति शास्त्र विषय लिएर स्नातोकोत्तरमा भर्ना भएर त्यहाँबाटै स्नातोकोत्तर तह उत्तीर्ण गरेका थिए। <ref name="म ज्युँदै छु भन्दा मान्छे अचम्ममा पर्छन् (सेतोपाटी)"/> <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> ==राणा शासन विरूद्ध गठित 'मुक्ति सेनाको लडाकु' (वि.सं. २००७)== वि.सं. २००७ (असोज ९, १० र ११) मा तत्कालीन जहानिया राणा शासन विरूद्ध भारतको बिहारस्थित बैरगनियामा तीन दिनसम्म आयोजित बैरगनिया सम्मेलनमा पढाइ (बिए दोस्रो वर्ष) छाडेर बराल त्यसमा सहभागी भएका थिए, जसमा पिता [[बहादुरसिंह बराल|बहादुर सिंह बराल]], [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|कुँवर इन्द्रजित सिंह]], [[मातृकाप्रसाद कोइराला]], [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]], [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]], [[गणेशमान सिंह]] र [[महेन्द्रनारायण निधि|महेन्द्र नारायण निधि]] आदिको समेत उपस्थिति रहेको थियो। आनदोलनका क्रममा काङ्ग्रेसीहरू [[गणेशमान सिंह]] र [[महेन्द्रनारायण निधि|महेन्द्र नारायण निधि]]सँग बरालको राम्रो मित्रता कायम भएको थियो । पछि [[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]]मा प्रजातन्त्र सम्बन्धी पर्चा बाँढेकाले राणाकालीन प्रहरीले तीन दिन सम्म उनलाई हिरासतमा लिएको थियो। खड्गबहादुर गुरूङको नेतृत्वमा मुक्ति सेनाको एक टोलीले बरालसहित करिब १५० लडाकुहरूका साथ [[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|भैरहवा]]का बडाहाकिमलाई सफलतापूर्वक आक्रमण गरेको थियो ; खड्गजीतले आफ्ना पिता बहादुरसिंह बरालको 'बाह्रबोर' बन्दुक चोरी सात सालको क्रान्तिमा भाग लिएका थिए। === कुँवर इन्द्रजित सिंहको नेतृत्वमा विद्रोह=== [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]को त्रिपक्षीय सम्झौता अनुसार तत्कालीन नेतृत्वको [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर]] ज.ब.रा.लाई प्रधानमन्त्री बनाउने निर्णयको विरोध गरेर राणा शासन पूर्ण रूपमा निर्मूल नभएसम्म सशस्त्र आन्दोलन जारी रहने उद्घोष गर्दै [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|कुँवर इन्द्रजीत सिंह]]को नेतृत्वमा रहेको 'भैरहवा मोर्चा' (खड्गजीत, काशीप्रसाद श्रीवास्तव, रामवरण शर्मा लगायत अन्य केही कम्युनिष्ट नेता) ले सङ्घर्ष जारी राख्ने निर्णय गरेको थियो। <ref name="(स्मरण) त्यो नखोतलिएको दु:खदायी घटना (नेपाल)">{{cite web |url= http://nepal.ekantipur.com/news/2017-06-22/20170622190502.html |title= (स्मरण) त्यो नखोतलिएको दु:खदायी घटना |last= बराल |first= खड्गजीत |website= https://nepalmag.com.np/ |publisher= नेपाल |language= नेपाली |access-date= 2017-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171111200126/http://nepal.ekantipur.com/news/2017-06-22/20170622190502.html |archive-date= 2017-11-11}}</ref> <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> १ फागुन २००७मा भएको दिल्लीको त्रिपक्षीय सम्झौता पछी हतियार नबिसाएकाले खड्गजीत ३ महिनासम्म कारागारमा बसेका थिए। <ref name="(स्मरण) त्यो नखोतलिएको दु:खदायी घटना (नेपाल)"/> <ref name="म ज्युँदै छु भन्दा मान्छे अचम्ममा पर्छन् (सेतोपाटी)"/> <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> ==नेपाल प्रहरीमा सेवा (वि.सं. २०१३ - २०३५)== खड्गजीत बराल वि.सं. २०१३ सालमा लोक सेवा आयोग (नेपाल)को खुल्ला प्रतिस्पर्धाबाट स्नातकोत्तर तह उत्तीर्ण गरेको प्रथम प्रहरी निरीक्षकको रूपमा नियुक्त भएका थिए।<ref>{{cite web |url= http://nepal.ekantipur.com/news/2017-06-30/20170630185748.html |title= (स्मरण) पढेलेखेको मान्छे प्रहरीमा ? |last= बराल |first= खड्गजीत |website= https://nepalmag.com.np/ |publisher= नेपाल |language= नेपाली |access-date= 2017-11-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171010004632/http://nepal.ekantipur.com/news/2017-06-30/20170630185748.html |archive-date= 2017-10-10}}</ref> <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> [[काठमाडौँ]]मा ट्राफिक प्रहरी भई काम गरेपछि उनले वि.सं. २०१५ मा नेपालको प्रथम जननिर्वाचनमा 'बुथ अफिसर' भई काम गरेका थिए। === प्रहरी नायव उपरीक्षक (वि.सं. २०१६ - २०२०) === बराल प्रहरी सेवामा प्रवेश गरेको तीन वर्षमै प्रहरी नायव उपरीक्षक पदमा पढुवा भएका थिए। प्रहरी नायव उपरीक्षकमा बढुवा भएपछी उनको पहिलो जिल्ला पोस्टीङ [[लुम्बिनी अञ्चल]]को रुपन्देही जिल्ला (भैरहवा) रहेको थियो। भैरहवामा कार्यरत रहँदा १ पुस, २०१७ मा तत्कालीन [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले राज्य सत्ता आफ्नो हातमा लिएपछि गृह मन्त्रालयको निर्देशानुसार तत्कालीन प्रहरी उपरीक्षकलाई पक्राउ गर्ने आदेश आएको थियो।<ref name=":13" /> <ref>{{cite web |url= http://nepal.ekantipur.com/news/2017-07-06/20170706183855.html |title= (स्मरण) डिएसपी हुँदा एसपी पक्राउ गर्नुपर्दा |last= बराल |first= खड्गजीत |website= https://nepalmag.com.np/ |publisher= नेपाल |language= नेपाली |access-date= 2017-11-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171008195200/http://nepal.ekantipur.com/news/2017-07-06/20170706183855.html |archive-date= 2017-10-08}}</ref> पछि बराल धनुषाको जलेश्वर स्थित प्रहरी नायव उपरीक्षक कार्यालयको प्रमुख भए। === प्रहरी उपरीक्षक (वि.सं. २०२०-२०२४) === तत्कालीन प्रहरी उपरीक्षक बराल [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]] प्रहरी कार्यालयको प्रमुख भई [[भेरी अञ्चल|भेरी]], [[सेती अञ्चल|सेती]], [[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] र [[कर्णाली अञ्चल|कर्णाली]] अञ्चलहरूको सुरक्षाको जिम्मेवारी वहन गरेका थिए। [[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|नेपाल पुलिस क्लब]]को आवश्यकता महसुस गरी बरालले तत्कालीन [[नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक|प्रहरी महानिरीक्षक]] [[पहल सिंह लामा]]लाई त्यसको स्थापनार्थ आह्वान गरे; पुलिस क्लबको स्थापनार्थ बराल र स्वर्गीय हर्क बहादुर थापा प्रदर्शनी मार्ग स्थित जग्गा हेर्न गएका थिए। तद्अनुरूप वि.सं. २०२३ (जेठ २८) मा नेपाल पुलिस क्लब स्थापना भएको थियो। खड्गजीत बराल वि.सं. २०२२ देखि वि.सं. २०२४ सम्म तत्कालीन सदर प्रहरी तालीम केन्द्र (हाल [[राष्ट्रिय प्रहरी प्रशिक्षण प्रतिष्ठान]], महाराजगञ्ज) को समादेशक भई प्रहरी तालिमेहरूलाई समय सापेक्ष प्रशिक्षण प्रदान गरी दक्ष तथा व्यवासयिक प्रहरी जनशक्ति तयार गर्ने उद्देश्य अनुरूप तालीमको आधुनिकीकरण गरेको र शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जमा गुम्बा स्थापनार्थ योगदान पुर्‍याएका थिए।<ref> {{cite book | last = पुरी | first = आनन्द | date = २०७४ | edition = प्रथम | page = | title = ९ आइजिपीसँगका अनुभूति | url = | access-date=कात्तिक १७ २०७४ }}</ref> === प्रहरी नायव महानिरीक्षक (वि.सं. २०२४ - २०२९) === खड्गजीत बरालले २०२५ साल मङ्सिर १० देखि २०२७ साल जेठ २९ सम्म सुर्खेत (नेपालगञ्ज) स्थित पश्चिम क्षेत्र प्रहरी नायव महानिरीक्षक कार्यालयको प्रमुखको जिम्मेवारी वहन गरेका थिए। सो क्रममा उनले त्यहाँ वीरेन्द्र प्रहरी व्यायामशाला निर्माण गरेका थिए। <ref>{{cite web|url=https://karnali.nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history|title=Karnali State Police Office Surkhet..History...Office In-charge to this office till date:प्रहरी नायव महानिरीक्षक ज्यूको नामावली|access-date=2020-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031231230/https://karnali.nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history|archive-date=2020-10-31}}</ref> बरालले २०२७ जेष्ठ २८ - २०२९ आषाढ ३२ सम्म काठमाडौँको भृकुटीमण्डप स्थित मध्य क्षेत्र प्रहरी नायव महानिरीक्षक कार्यालयको प्रमुखको जिम्मेवारी पाएका थिए। <ref>{{cite web|url=https://bagmati.nepalpolice.gov.np/index.php/activities/karyala-pramukhharu|title=Bagmati State Police Office Hetauda..कार्यालय प्रमुखहरु...मध्य क्षेत्रीय प्रहरी कार्यालय, हेटौँडा|access-date=2020-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021041229/https://bagmati.nepalpolice.gov.np/index.php/activities/karyala-pramukhharu|archive-date=2020-10-21}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://bagmati.nepalpolice.gov.np/index.php/activities/samanya-parichaya|title=सामान्य परिचय...|access-date=2020-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021051257/https://bagmati.nepalpolice.gov.np/index.php/activities/samanya-parichaya|archive-date=2020-10-21}}</ref> बराल सो कार्यालयको प्रमुख छँदा वि.सं. २०२७ मा [[अच्युतकृष्ण खरेल]], [[ध्रुवबहादुर प्रधान]] र प्रदिप शमशेर ज.ब.रा. प्रहरी निरीक्षक नियुक्त भएका थिए। २०२७ सालमा सो उनी सो टोलीको आधारभूत तालिमको परीक्षा समितिका अध्यक्ष समेत थिए।<ref> {{cite book | last = | first = | date = २०७५ | edition = प्रथम | page = ७६ | title = अच्युतकृष्ण खरेल आत्मकथा | url = | access-date= }} </ref>''''' ===प्रहरी महानिरीक्षक (वि.सं. २०२९ साउन - २०३५ जेठ)=== बराल लोक सेवा आयोग (नेपाल) को खुल्ला प्रतिस्पर्धाबाट नेपाल प्रहरीमा प्रवेश गरी क्रमश बढुवा हुँदै नेपालको तत्कालीन सरकारमा प्रहरी महानिरीक्षकमा नियुक्त हुने सर्वप्रथम स्नातकोत्तर उतीर्ण प्रहरी अधिकृत थिए। <ref>{{cite web|url=http://theuniversaltimes.com/view/3/news-285.html|title=सुरक्षा अंगमा नियुक्तिको लागि सार्कस्तरीय ढाँचा अवलम्बन गर्न आवश्यक ...|access-date=2017-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230746/http://theuniversaltimes.com/view/3/news-285.html|archive-date=2016-03-03}}</ref>४४ वर्षको कनिष्ठ उमेरमा प्रहरी महानिरीक्षक हुने उनी सर्वप्रथम व्यक्ति थिए। <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> <ref> {{cite news | last = Paudel | first = Bishnu | date = 1972-07-31 | title = The Home Ministry has decided to appoint 43 year old DIGP Khadgajeet Baral as the Inspector General of Nepal Police... | url = | language = | newspaper = Gorkhapatra | location = | publisher = | pages = 05–06 | access-date = 2015-07-25 }}</ref> उनी भन्दा अघिका सबै प्रहरी प्रमुख मुक्ति सेनाबाट प्रहरीमा समायोजन भएर वा सेनाबाट सरूवा भई प्रहरीमा प्रवेश गरेका थिए भने उनी चाहिँ प्रहरी ऐन २०१२ बनेपछि विधिवत रूपमा प्रहरीमा भर्ना भई प्रहरी महानिरीक्षकमा नियुक्त हुने प्रथम व्यक्ति थिए। आफ्ना पूर्ववर्ती स्वर्गीय आईजीपी [[रोमबहादुर थापा]]का साथै बराल ६ वर्षका लागि प्रहरी प्रमुख भई सबैभन्दा बढी समयको लागि प्रहरी प्रमुखको जिम्मेवारी वहन गरेका थिए। <ref>{{cite web|url=https://nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history?showall=&start=1|title=Police History|access-date=2017-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014184519/https://www.nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history?showall=&start=1|archive-date=2017-10-14}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://archive.nagariknews.com/cartoon/story/20046.html|title=गोर्खाली सैनिक र बीपी...मुक्ति सैनिकमध्ये जीबी याक्थुम्वा पछि बडाहाकिम र राजदूत भए।}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> ====नेपाल प्रहरीमा गाँस, बास र कपासको व्यवस्था==== तत्कालीन दरबार र शाही नेपाली सेनाका केही उच्च पदस्थ अधिकारीहरूले बरालका सुधारमुखी कदमलाई सकारात्मक रूपमा नलिएको अवस्थामा दरबार र तत्कालीन सरकारसँग अनवरत सङ्घर्षरत रहेर २०३० भाद्र १५ गते बरालले प्रहरीमा रासनको व्यवस्था गर्न सफल भएका थिए। <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> <ref> {{cite book |last= |first= |date=२०७२ |edition=प्रथम |page= |title=Nepal Police Mirror 2015 |url=https://nepalpolice.gov.np/images/documents/general_documents/police-mirror-2072-07-02.pdf |access-date=कात्तिक १७ २०७४}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.nepal24hours.com/np/archives/18825|title=अपराध फस्टाएपछि प्रहरीको छवि धुजाधुजा}}{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref> {{cite book |last= आनन्द पुरी |first= अवकाशप्राप्त डीएसपी |date= वि.सं. २०७४ |edition= प्रथम |page=47-48 |title=९ आइजिपीसँगका अनुभूति |url= |publisher=बिएन पुस्तक संसार प्रा.लि |isbn= 9789937858595 |access-date=वि.सं. २०७४ कात्तिक १७}} </ref> <ref name="अशोक सिंह"> {{cite web |last1 = अशोक सिंह ठकुरी |first1 = अवकाशप्राप्त डीआईजी |date = वि.सं. २०८० जेठ ५ |title = मैले देखेको आइजिपी खड्गजीत बराल |url = https://www.setopati.com/blog/302413 |trans-title = |website = www.setopati.com |language = नेपाली |location = |publisher = सेतोपाटी डटकम |access-date = 2025-05-11 }} </ref> <ref name="रूपाल शमशेर जबरा"/> <ref name="रवि राज थापा क्षेत्री">{{cite web |last1 = रवि राज थापा क्षेत्री |first1 = अवकाशप्राप्त एआईजी (सशस्त्र प्रहरी बल नेपाल) |date = वि.सं. २०७८ असार १८ |title = सम्झनामा आइजिपी खड्गजीत बरालको लुकेको इतिहास |url = https://www.setopati.com/blog/242093 |trans-title = |website = www.setopati.com |language = नेपाली |location = |publisher = सेतोपाटी डटकम |access-date = 2025-05-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250528134040/https://www.setopati.com/blog/242093 |archive-date = 2025-05-28 }}</ref> <ref name="इन्द्रप्रसाद न्यौपाने"> {{cite web |last1 = इन्द्रप्रसाद न्यौपाने |first1 = अवकाशप्राप्त एसएसपी |date = वि.सं. २०८१ असोज ३० |title = अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको पुलिस फोर्स बनाउन खड्गजित बरालले गाडेका ती कोशेढुंगाहरू |url = https://nepalkhabar.com/blog/215633-2024-10-16-7-44-58 |trans-title = |website = www.nepalkhabar.com |language = नेपाली |location = |publisher = नेपालखबर डटकम |access-date = 2025-05-11 }} </ref> बरालको कार्यकाल अघिसम्म नेपाल प्रहरीका अधिकांश भवन पाटीपौवा तथा जीर्ण भवनबाट सञ्चालित थिए । प्रहरी महानिरीक्षक बरालकै अग्रसरतामा जनता प्रहरी मैत्री बनून् र प्रहरी भवनहरूलाई न्यायको मन्दिरका रूपमा हरेर प्रहरीको पनि जनताको सेवा गर्ने (जनमैत्री) मनोबल बडोस् भनी वि.सं. २०३१ मा इन्जिनियरिङ शाखा स्थापना <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> <ref name=आनन्द पुरी भवन"> {{cite book |last= आनन्द पुरी |first= अवकाशप्राप्त डीएसपी |date= वि.सं. २०७४ |edition= प्रथम |page=35 |title=९ आइजिपीसँगका अनुभूति |url= |publisher=बिएन पुस्तक संसार प्रा.लि |isbn= 9789937858595 |access-date=वि.सं. २०७४ कात्तिक १७}} </ref> <ref name="रूपाल शमशेर जबरा"/> <ref name="रवि राज थापा क्षेत्री"/> <ref name="इन्द्रप्रसाद न्यौपाने"/> गरी पगोडा शैलीका प्रहरी भवनहरूको निर्माण थालनी गरिएको थियो। <ref name="रूपाल शमशेर जबरा"/> <ref name="रवि राज थापा क्षेत्री"/> <ref name="इन्द्रप्रसाद न्यौपाने"/> <ref name=आनन्द पुरी भवन"/> अपर्याप्त बजेट रहेको तत्कालीन अवस्थामा जनताको चन्दाको भरमा अधिकांश थाना, चौकी र ब्यारेक लगायतका प्रहरी भवनहरू निर्माण गरिएका थिए। <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> <ref> {{cite book |last= आनन्द पुरी |first= अवकाशप्राप्त डीएसपी |date= वि.सं. २०७४ |edition= प्रथम |page=36 |title=९ आइजिपीसँगका अनुभूति |url= |publisher=बिएन पुस्तक संसार प्रा.लि |isbn= 9789937858595 |access-date=वि.सं. २०७४ कात्तिक १७}} </ref> <ref name="अशोक सिंह"/> <ref name="रवि राज थापा क्षेत्री"/> <ref name="इन्द्रप्रसाद न्यौपाने"/> तसर्थ जनताको नासोको प्रतीकका रूपमा अधिकांश प्रहरी भवनहरू खडा भएका थिए। <ref> {{cite book |last= आनन्द पुरी |first= अवकाशप्राप्त डीएसपी |date= वि.सं. २०७४ |edition= प्रथम |page=36-37 |title=९ आइजिपीसँगका अनुभूति |url= |publisher=बिएन पुस्तक संसार प्रा.लि |isbn= 9789937858595 |access-date=वि.सं. २०७४ कात्तिक १७}} </ref> पुर्वमा [[मेची अञ्चल|मेची]] देखि पश्चिममा [[महाकाली अञ्चल|महाकाली]]सम्म प्रहरी थाना र चौकी निर्माण गरी बराल आफैले उद्घाटन गरेका थिए। <ref name=":Nepal Police Mirror 2014">{{cite magazine |last= |first= |date=२०७१ |edition=प्रथम |page= |title=Nepal Police Mirror 2014 |url=https://nepalpolice.gov.np/index.php/gallery/police-mirror-2072-09-01/publication/9-police-mirror-2014 |access-date=कात्तिक १७ २०७४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124214609/https://nepalpolice.gov.np/index.php/gallery/police-mirror-2072-09-01/publication/9-police-mirror-2014 |archive-date=2021-01-24 }}</ref> प्रहरीले आफ्नै तलबबाट वा ऋण लिएर पोशाक किन्न, वा अरूबाट अधारोमा पोशाक लगाउन नपरून् भनेर आइजीपी बरालले २०३३ सालमा नि:शुल्क पोशाकको व्यवस्था गरेका थिए। <<ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> <ref name="अशोक सिंह"/> <ref name="रूपाल शमशेर जबरा"/> <ref name="रवि राज थापा क्षेत्री"/> <ref name="इन्द्रप्रसाद न्यौपाने"/><ref>{{cite web|url=http://www.dainiknepal.com/2016/01/114946.html|title=नेता पैसा खाने, प्रहरीका हाकिम अख्तियार धाउने ?|access-date=2017-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729032329/http://www.dainiknepal.com/2016/01/114946.html|archive-date=2016-07-29}}</ref>''' तसर्थ प्रहरीको मनोबल बढाउनका निम्ति तत्कालीन प्रहरी महानिरीक्षक खड्गजीत बरालले नेपाल प्रहरी सङ्गठनमामा रासन, बास र पोशाकको व्यवस्था गरेका थिए।<ref> {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=59o9zYlJ4W0|title=Police Day 2073 बृत्तचित्र “नेपाल प्रहरी हिजो र आज ”}} </ref> <ref name="रूपाल शमशेर जबरा"/> वि.सं. २०३० माघ २४ देखि फागुन ४ गतेसम्म <ref> {{cite magazine |last = सोमकान्त शर्मा |first = अवकाशप्राप्त डीआईजी |date = वि.सं. २०३१ बैशाख |pages = ४१ |title = उल्लेखनीय समाचार चर्चा, औपचारिक भ्रमण |url = |trans-title = |magazine = प्रहरी |language = नेपाली |location = नक्साल, काठमाडौं |publisher = नेपाल प्रहरी प्रधान कार्यालय |access-date = }} </ref> [[नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक|प्रहरी प्रमुख]]को हैसियतले भारत भ्रमण गर्ने क्रममा तत्कालीन भारतीय सरकारबाट नेपाल प्रहरीको लागि २५-शैय्याको अस्पताल बनाइदिन तत्कालीन प्रहरी महानिरिक्षक बरालकै पहलमा स्वीकृति पाइएको थियो, <ref name="रवि राज थापा क्षेत्री"/> र पछि नेपाल प्रहरी अस्पतालको भवन निर्माणका लागि महाराजगञ्ज स्थित प्रचण्ड भवनको जग्गा समेत खरिद गरिएको थियो। <ref name=":नेपाल प्रहरी अस्पताल विगतदेखि वर्तमानसम्म..."> {{cite book | last = विद्याप्रसाद घिमिरे | first = अवकाशप्राप्त ईन्स्पेक्टर | date = वि.सं. २०७५ भाद्र मसान्त | edition = प्रथम | pages = ३९-४६ | title = नेपाल प्रहरी अस्पताल विगतदेखि वर्तमानसम्म... | publisher = नेपाल प्रहरी अस्पताल | url = | access-date= }}</ref> ====नेपाल पुलिस माउन्टेनियरीङ्ग एन्ड एड्भेन्चर फाउन्डेसन (हिमाली शाखा)==== नेपालीहरू विदेशी पर्वतारोहीहरूको भरियामा मात्र सीमित नभई आफैँ पनि आरोहणमा संलग्न भै सफल होउन् भनी तत्कालीन प्रहरी महानिरीक्षक बरालकै अग्रसरतामा बरालले वि.सं. २०३० सालतिर नेपाल पुलिस माउन्टेनियरीङ्ग एन्ड एड्भेन्चर फाउन्डेसन अर्थात् हिमाली शाखाको परिकल्पना गरी २०३३ सालमा नेपाल प्रहरीमा सो शाखा स्थापना गरिएको थियो। <ref name="पर्वतारोहण"> {{cite web |last2 = कमल भण्डारी |first2 = अवकाशप्राप्त डीएसपी |last1 = डा. प्रमलाल श्रेष्ठ |first1 = अवकाशप्राप्त डीआईजी |date = वि.सं. २०८० असोज १६ |title = नेपाली पर्वतारोही विदेशीका भरिया मात्र हुन् भन्ने सोच कसरी तोडियो ? |url = https://www.ratopati.com/story/388233/nepal-mountaineering-nepal-police- |trans-title = |website = www.ratopati.com |language = नेपाली |location = |publisher = रातोपाटी डटकम |access-date = 2025-05-11 }} </ref> <ref name="अशोक सिंह"/> <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> <ref name="आनन्द पुरी पर्वतारोहण"> {{cite book |last= आनन्द पुरी |first= अवकाशप्राप्त डीएसपी |date= वि.सं. २०७४ |edition= प्रथम |page=86 |title=९ आइजिपीसँगका अनुभूति |url= |publisher=बिएन पुस्तक संसार प्रा.लि |isbn= 9789937858595 |access-date=वि.सं. २०७४ कात्तिक १७}} </ref> <ref name="रवि राज थापा क्षेत्री"/> <ref name="इन्द्रप्रसाद न्यौपाने"/> बरालको कार्यकालमा २०३३ सालमा सो शाखाबाट मुस्ताङ स्थित ६,९२० मिटर उचाइको टुकुचे हिमाल आरोहण गराउने उद्देश्यले [[दार्जिलिङ]] स्थित भारतीय हिमालयन पर्वतारोहण संस्थानमा स्वर्गीय तेन्जिङ्ग नोर्गेको सहयोगस्वरूप नेपाल प्रहरीका ८ कर्मचारीलाई केही महिनाको लागि प्रशिक्षण दिइएको थियो। विश्वकै इतिहासमा नेपालीको मात्र सहभागिता रहेको आरोहण-दलबाट भएको त्यो सर्वप्रथम सफल पर्वतारोहण कार्य थियो। २०३५ सालमा जापानी टोलीसँगको सहकार्यमा ७,१०२ मिटरको उचाइको पाबिल हिमालको आरोहण गर्ने नेपाल प्रहरीको योजनाको विकासले पनि बरालकै कार्यकालमा पूर्णता पाएको थियो। यसभन्दा अगाडिसम्म कसैबाट पनि पाबिल हिमालको आरोहण भएको थिएन।<ref name="पर्वतारोहण"/> <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> <ref name="रवि राज थापा क्षेत्री"/> वि.सं. २०३१ मा [[नेपाल प्रहरी]] र [[नेपाली सेना]]को संयोजकत्वमा तिब्बती खाम्पा निशस्त्रीकरण अभियानबाट नेपाली भूमिलाई सशस्त्र खम्पाबाट मुक्त गरी नेपालको सार्वभौमिकता पुनर्स्थापना गर्न सफल भएको थियो। बरालले तत्कालीन [[पश्चिम जर्मनी]] सरकारलाई लागूऔषध नियन्त्रण ऐनको विधेयकको मस्यौदा तयार पार्न नेपालमा कानुन विशेषज्ञ पठाउन अनुरोध गरेका थिए। तद्अनुरूप बरालकै अग्रसरतामा लागूऔषध नियन्त्रण ऐन, २०३३ तयार गरिएको थियो। <ref name="इन्द्रप्रसाद न्यौपाने"/> वि.सं. २०३४ सालमा तत्कालीन प्रहरी महानिरीक्षक बरालको कार्यकालमा नेपाल प्रहरीको क्रमिक इतिहास प्रदर्शन गर्नका निम्ति प्रहरीद्वारा प्रयोग हुने पुराना तथा तत्कालीन हातहतियार तथा पोशाक सङ्कलन गरी प्रहरी प्रधान कार्यालयमा प्रहरी सङ्ग्रहालय स्थापना भएको थियो। तत्कालीन सदर प्रहरी तालिम केन्द्र (हाल [[राष्ट्रिय प्रहरी प्रशिक्षण प्रतिष्ठान]], महाराजगञ्ज) मा मात्र सिमित प्रहरी तालिमलाई अरू विकास क्षेत्रहरूमा पनि सञ्चालन गर्ने उद्देश्यले तत्कालीन प्रहरी महानिरीक्षक खड्गजीत बरालले वि.सं. २०३३ (चैत्र २५) मा ५० गुरूवा (प्रशिक्षक) र ५० जवान तालिमेहरू सहित पश्चिम क्षेत्रीय प्रहरी तालिम केन्द्र, बुटवलको स्थापना गरेका थिए <ref>{{cite web |url=https://nepalpolice.gov.np/index.php/wrptc-home |title=West Regional Police Training Center, Butwal HISTORICAL BACKGROUND |access-date=2017-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180902030412/https://nepalpolice.gov.np/index.php/wrptc-home |archive-date=2018-09-02}}</ref> बरालले प्रहरी सुधार योजना नेपालको तत्कालीन सरकारबाट स्वीकृत गराई त्यसलाई कार्यान्वयन गरेर प्रहरी प्रधान कार्यालय लगायतका अन्य प्रहरी ईकाइहरूमा नियन्त्रण सुपरीपेक्षण प्रबन्ध आदिको प्रशासनिक व्यवस्था, प्रहरीको काम, कर्तव्य आदि विविध पक्षमा सुधारात्मक कार्यहरू गरेका थिए। <ref> {{cite book | last = | first = | date = २०७२ | edition = प्रथम | page = | title = Nepal Police Mirror 2015 | url = [https://nepalpolice.gov.np/images/documents/general_documents/police-mirror-2072-07-02.pdf | access-date=कात्तिक १७ २०७४ }}</ref> ==== सीमा प्रहरी चौकीको स्थापना==== बरालले सिमा सुरक्षाका लागि 'सिमा सुरक्षा प्रहरी' गठन गरी नेपाल-भारत सिमा भरी सिमा प्रहरी चौकी स्थापना गरेका थिए। २०२९ सालमा प्रहरी प्रमुखमा नियुक्त भएपछि ‘सीमा सुरक्षा प्रहरी चौकी’ को योजना बनाइएको थियो। यस योजना अन्तर्गत उनले २०३५ सालको प्रारम्भमा प्रहरीबाट अवकाश पाउनु अघिसम्म नेपाल-चीन सीमामा ताप्लेजुङस्थित ओलाङचुङगोला, सङ्खुवासभाको किमाथाङ्का, सोलुखुम्बुको थ्याङबोचे, गोरखास्थित छेकम्पार, मनाङस्थित हुम्दे, मुस्ताङको लोमान्थाङ, हुम्लाका मुचू र यारी, डोल्पाको तिन्जे र मुगुमा सीमा प्रहरी चौकीहरू स्थापना भएका थिए। त्यस्तै, नेपाल-भारत सीमामा दार्चुलाको दत्तु, डोटीको साँगडी, महोत्तरीको कट्टीकटैया, सर्लाहीको संग्रामपुर, कपिलवस्तुको कृष्णनगर, झापाको काँकडभिट्टा, इलामका पशुपतिनगर र मानेभञ्ज्याङ (दार्जिलिङ नजिक), भैरहवाको बेलहिया र दुवै नेपाल-भारत र नेपाल-चीन सीमा हेर्ने दार्चुलाको तिङकर सहित २० ठाउँमा सीमा प्रहरी चौकीहरू स्थापना भएका थिए। ==== अन्य ==== वि.सं. २०३३ सालमा काङ्ग्रेसी नेताहरू [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] र [[गणेशमान सिंह]] राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिई नेपाल आएपछि तत्कालीन प्रहरी महानिरीक्षक खड्गजीत बरालले उनीहरूलाई [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]]बाट सदर प्रहरी तालिम केन्द्र (हाल [[राष्ट्रिय प्रहरी प्रशिक्षण प्रतिष्ठान]], महाराजगञ्ज) लगेर राखेका थिए।<ref> {{cite web|url=http://nepalspain-person.blogspot.in/2010/09/blog-post_2370.html|title=जाँच्ने डाक्टर भेटिएन}} </ref> तत्कालीन महानिरीक्षक बरालले वि.सं. २०३१ सालमा स्वर्गीय [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]]को राज्याभिषेक समारोहको सुरक्षा व्यवस्थाको जिम्मेवारी पाएका थिए। <ref> {{cite web|url=http://jplaffont.photoshelter.com/gallery-image/NEPAL-CORONATION-OF-THE-KING/G00004u44NHRLjqc/I0000LVVgBm2ve3U/C0000kHeWEienYvM|title=NEPAL CORONATION OF THE KING (60/92)}} </ref> <ref> {{cite web|url=http://jplaffont.photoshelter.com/gallery-image/NEPAL-CORONATION-OF-THE-KING/G00004u44NHRLjqc/I0000DzlvPgWaa0s/C0000kHeWEienYvM|title=NEPAL CORONATION OF THE KING (61/92)}} </ref> <ref> {{cite web|url=http://jplaffont.photoshelter.com/gallery-image/NEPAL-CORONATION-OF-THE-KING/G00004u44NHRLjqc/I00002yen7uZiXp8/C0000kHeWEienYvM|title=NEPAL CORONATION OF THE KING (63/92)}} </ref> <ref>{{cite web|url=http://govindthapa.com.np/my-career-as-police-officer-2/|title=My career as police officer II}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तत्कालीन महानिरीक्षक खड्गजित बरालकै कार्यकालमा वि. स. २०३३ सालमा सहवीर थापा र वासुदेव ओलीलाई प्रहरी निरीक्षमा नियुक्त भए, जो पछि सशस्त्र प्रहरी बल नेपालका प्रमुख भएका थिए। बरालले [[नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक|प्रहरी प्रमुखका]] हैसियतले मिश्र, [[फ्रान्स]], [[ब्राजिल]], [[अर्जेन्टिना]] लगायत देशहरूमा इन्टरपोल सम्मेलनमा भाग लिएका थिए। करिब २२ वर्ष नेपाल प्रहरीमा सेवा गरेर बरालले नेपाल प्रहरीलाई एउटा आधुनिक प्रहरी सङ्गठनको रूपमा विकसित गराउन योगदान पुर्याएका थिए। उनले वि.सं. २०३५ जेठ मा प्रहरी सेवाबाट अवकाश पाएपछी तत्कालीन प्रहरी नायव महानिरीक्षक [[दुर्लभकुमार थापा|दुर्लभ कुमार थापा]]लाई नेपालको तत्कालीन सरकारबाट [[नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक|प्रहरी महानिरीक्षक]]मा नियुक्त गरिएको थियो। <ref>{{cite web|url=http://govindthapa.com.np/my-career-as-police-officer-2/|title=MY CAREER AS POLICE OFFICER}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==कूटनीति सेवा== बरालले प्रहरी सेवाबाट अवकाश प्राप्त गरेपछि वि.सं २०३६ मा नेपालको तत्कालीन सरकारले उनलाई बर्मा, इन्डोनेसिया, लाओस, कोम्बोडिया, भियतनामका लागि नेपाली राजदूतमा नियुक्त भएका थिए। वि.सं. २०३७ मा तत्कालीन नेपाली राजदूत खड्गजीत बरालले बर्मामा तत्कालीन [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]]को राष्ट्र प्रमुखको हैसियतले प्रथम औपचारिक भ्रमणको व्यवस्था गरेका थिए। नेपालद्वारा बर्मालाई उपहारको रूपमा दिइएको गौतम बुद्धको मूर्ति स्ह्वेडागन् पगोडा मै राखिएको थियो। राजदूत बरालको कार्यकालमा निर्मित महाविजया जेदी पगोडाले स्ह्वेडागन् पगोडा पछि बर्माको सबैभन्दा चर्चित पगोडाको स्थान ओगटेको छ।<ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> बर्मामा वर्षौँदेखि अधिकारविहीन [[शरणार्थी]]सरह बसिरहेका ४०,००० नेपालीहरूलाई बर्मेली नागरिकता प्रदान गर्न तत्कालीन नेपाली राजदूत बरालले तत्कालीन बर्मेली सरकारलाई आह्वान गरेका थिए र फलस्वरूप नागरिकता दिलाउन सफल भएका थिए।<ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> तत्कालीन राजदूत बराल बर्माका तत्कालीन प्रमुख पुरोहित महाशीको [[लुम्बिनी]] भ्रमण गराउन सफल भए जसबाट बर्मा र नेपाल बिच धेरै संस्कृति र रीतिरिवाज आदानप्रदान भएको थियो। वि.सं. २०४२ मा खड्गजीत बरालले राजदूतबाट अवकाश प्राप्त गरेपछि नेपालको तत्कालीन सरकारबाट स्वर्गीय डा. दिव्य देव भट्टलाई [[म्यानमार|बर्मा]] र फ्रेन्च इन्डो-चाइना (लाओस, [[कोम्बोडिया]] र [[भियतनाम]])का लागि नेपाली राजदूतमा नियुक्त गरियो भने रामचन्द्र बहादुर सिंहलाई इन्डोनेसियाका लागि नेपाली राजदूतमा नियुक्त गरिएको थियो। ==सांसद== बर्माका लागि नेपाली राजदूतबाट निवृत्त भएपछि बराल राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यमा मनोनित भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://nepalihimal.com/article/2640|title=अवकाशपछि पनि सक्रिय...फेरिएको भूमिका}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == खेलकुदमा योगदान == तत्कालीन प्रहरी महानिरीक्षक खड्गजीत बराल ८ वर्षसम्म नेपाल हकी सङ्घको अध्यक्ष रहेका थिए। <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> बरालले नेपाल हकी सङ्घको अध्यक्ष हुनु अगावै [[पाकिस्तान]]बाट दुई जना हकी प्रशिक्षकहरूलाई नेपाल निम्त्याई नेपालमा हकी खेलको सर्वाधिक विकास गरेका थिए। <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> बरालले टुँडीखेल र तत्कालीन सदर प्रहरी तालिम केन्द्र (हाल राष्ट्रिय प्रहरी प्रशिक्षण प्रतिष्ठान, महाराजगञ्ज) मा कयौँ हकी प्रतियोगिताहरू आयोजना गरि आफू स्वयम् पनि सहभागी भई हकीलाई नेपालमा एउटा राष्ट्रव्यापी खेलको रूपमा परिचित गराएका थिए। बराल सन् १९९० को दशकमा नेपाल [[जुडो]] सङ्घको करिब ६ वर्ष अध्यक्ष रही काम गरेका थिए। बरालले नेपाल जुडो सङ्घको अध्यक्ष हुनु अगावै सन् १९६९ मा [[जापान]]बाट जुडो प्रशिक्षक र खेलाडीलाई एक वर्षको लागि नेपाल निम्त्याई नेपालमा जुडो खेलको सुरूवात गरेका थिए। <ref name="गोविन्द कर्म थापा"/> सन् १९९५ अगस्ट १देखि ५ मा उनले नयाँ दिल्ली स्थित 'दोस्रो राजीव गान्धी अनतरराष्ट्रिय जुडो प्रतियोगिता' मा नेपाली जुडो टोलीका लगि नेपाल जुडो सङ्घको अध्यक्षको रूपमा प्रतिनिधित्व गरेका थिए। उनले सन् १९८९ मा रोयल नेपाल गल्फ क्लबलाई एउटा सामाजिक संस्थाको रूपमा बाग्मती अञ्चलाधीश कार्यालयमा दर्ता गराई त्यसलाई विधिवत रूप दिन सफल भएका थिए। उनले रोयल नेपाल गल्फ कोर्सको जग्गालाई २० वर्षको लिज दिलाए, जुन पहिले [[नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण]] अन्तर्गत पर्दथ्यो। बरालले रोयल नेपाल गल्फ क्लबको उपाध्यक्ष (वि.सं. २०४४ - २०४५) र नेपाल ब्याडमिन्टन सङ्घको उपाध्यक्ष <ref>{{cite web|url=http://www.kantipurdaily.com/2013/04/07/sports/tamang-siblings-steal-the-show/369624.html|title=Tamang siblings steal the show...|access-date=2017-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521062125/http://www.kantipurdaily.com/2013/04/07/sports/tamang-siblings-steal-the-show/369624.html|archive-date=2014-05-21}}</ref> समेत भई नेपालमा खेलकुदको विकासका लागि जति सक्दो योगदान पुर्‍याएका थिए। == अवकाशप्राप्त जीवन == बराल पशुपति क्षेत्र विकास कोषको सदस्य (वि.सं. २०४३) समेत रहेका थिए। बरालले रोटरी क्लब अफ पशुपति-काठमाडौँको सदस्यको हैसियतले ट्राफिक प्रहरीलाई वार्षिक मास्क वितरण कार्यक्रम आयोजना गराएका थिए। <ref>{{cite web|url=http://www.nepalrotary.org/district-advisory-committee.html?start=1|title=District Advisory Committee...Khadga Jeet Baral|access-date=2017-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907084626/http://www.nepalrotary.org/district-advisory-committee.html?start=1|archive-date=2011-09-07}}</ref> बरालले वि.सं. २०५५ अषाढ ११ मा [[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]]को [[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]]स्थित चुली बोझामा प्रथम विद्यालय स्थापना गर्न सफल भएका थिए। वि.स. २०६६ मा प्रहरी दिवसको अवसरमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[माधवकुमार नेपाल]]द्वारा खड्गजीत बराललाई वर्ष प्राप्त पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। ==स्रोतहरू== {{Reflist|3}} {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://www.facebook.com/IGPBaral/?ref=page_internal/ खड्गजीत बरालको आधिकारिक फेसबुक पृष्ठ] *[https://nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history?showall=&start=1/ नेपाल प्रहरीको आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124230427/https://nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history?showall=&start=1/ |date=2021-01-24 }} *[https://nepalpolice.gov.np/index.php/wrptc-home/ नेपाल प्रहरीको आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902030412/https://nepalpolice.gov.np/index.php/wrptc-home |date=2018-09-02 }} *[https://nepalpolice.gov.np/index.php/gallery/police-mirror-2072-09-01/publication/9-police-mirror-2014/ नेपाल प्रहरीको आधिकारिक पत्रिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124214609/https://nepalpolice.gov.np/index.php/gallery/police-mirror-2072-09-01/publication/9-police-mirror-2014 |date=2021-01-24 }} *[https://nepalpolice.gov.np/images/documents/general_documents/police-mirror-2072-07-02.pdf/ नेपाल प्रहरीको आधिकारिक पत्रिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430224443/http://nepalpolice.gov.np/images/documents/general_documents/police-mirror-2072-07-02.pdf |date=2016-04-30 }} {{s-start}} {{S-hou|जन्मः वि.सं. १९८५, वैशाख ५}} |- {{succession box | before = स्वर्गीय [[रोमबहादुर थापा|रोम बहादुर थापा]] <br> (वि.सं. २०२३ असार – वि.सं. २०२९ असार)| title = [[नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक]] | years = वि.सं. २०२९ साउन – वि.सं. २०३५ जेठ| after = [[दुर्लभकुमार थापा|दुर्लभ कुमार थापा]]<br> (वि.सं. २०३५ साउन - वि.सं. २०३९ जेठ)}} {{succession box | before = स्वर्गीय शार्दुल शमशेर ज॰ब॰रा॰ <br> (वि.सं. २०३३ - वि.सं. २०३६)| title = [[म्यानमार|बर्मा]]का लागि नेपाली राजदूत | years = वि.सं. २०३६ – वि.सं. २०४२ | after = स्वर्गीय डा. दिव्य देव भट्ट}} {{s-end}} {{नेपाल प्रहरीका प्रमुखहरू}} {{ढाँचा:बराल परिवार वंशवृक्ष}} [[श्रेणी:सन् १९२८ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् २०२१ मा मृत्यु]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:बर्माका लागि नेपाली राजदूतहरू]] [[श्रेणी:प्रजातन्त्रका योद्धा]] [[श्रेणी :त्रिशक्ति पट्ट]] [[श्रेणी:नेपाल प्रहरीका अधिकारीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली कूटनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रहरी महानिरीक्षकहरू]] [[श्रेणी:नवलपरासी जिल्लाका मानिसहरू]] s5wplbw2vc1j1piiecllvnwssbjrh35 0 98156 1392712 1162327 2026-10-15T00:46:49Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392712 wikitext text/x-wiki '''अरुण तेस्रो जलविद्यूत आयोजना''' अरूण नदीमा निर्माणोन्मूख विद्यूत आयोजना हो। यो [[सङ्खुवासभा जिल्ला|संखुवासभा जिल्ला]]को [[मकालु गाउँपालिका]]मा अवस्थित छ। यस आयोजनाको क्षमता ९०० मेगावाटको हुनेछ। आयोजनाको कूल लागत १ खर्ब ४ अर्ब रूपियाँ हुने तथा निर्माण कार्य ५ वर्ष भित्रमा सकिने जनाइएको छ। <ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news-43650296 |title=अरुण तेस्रो: 'शिलान्यासलगत्तै निर्माण सुरु' |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2018 |website= |publisher=BBC Nepali |access-date=10 June 2018 |quote=}} </ref> भारतीय प्रधानमन्त्रीको नेपाल भ्रमणका बेला २०७५ बैशाख २८ गते नेपालका प्रधानमन्त्री [[खड्गप्रसाद ओली|केपी ओली]] र भारतीय प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]]ले काठमाडौँबाट यस आयोजनाको शिलान्यास गरेका थिए। <ref>{{cite web |url=http://sagarmatha.tv/news/अरूण-तेस्रो/ |title=मोदी र ओलीले गरे अरूण तेस्रो परियोजनाको शिलान्यास |author=<!--Not stated--> |date= |website= |publisher=सगरमाथा टिभी |access-date= |quote= }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आयोजना निर्माण गर्ने ठेक्का भारतको [[सतलज हाइड्रो कम्पनी]]ले पाएको छ। ठेकेदार कम्पनीले [[अरुण तेस्रो पावर डेभलपमेन्ट कम्पनी]] (एसएपीडीसी) स्थापना गरेको छ । आयोजनाको बाँध मकालु गाउँपालिकाको वडा नम्बर ३ र ५ तथा विद्युत्‌गृह [[चिचिला गाउँपालिका]]को वडा नम्बर ३ मा रहनेछ । यसले पाएको अनुमति अनुसार २ सय २५ मेगावाट क्षमताका चारवटा टर्बाइनमार्फत ९ सय मेगावाट उत्पादन गर्नेछ । २०७१ मंसिर १० मा आयोजना विकास सम्झौता (पीडीए) गरेको थियो । पीडीए भएको दुई वर्षभित्र आयोजना निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने वित्तीय स्रोत व्यवस्था गर्नुपर्ने प्रावधान छ । सतलजले २०६६ सालमा अरुण तेस्रोको सर्वेक्षण अनुमतिपत्र पाएको थियो । भारत सरकारले बजेटमार्फत अरुण तेस्रो आयोजनामा लगानी गर्ने गरी ५७ अर्ब २३ करोड भारु छुटयाएको छ । सम्झौता अनुसार उत्पादित बिजुलीको २१ दशमलव ९ प्रतिशत बिद्युत नेपालले नि:शुल्क पाउनेछ । बाँकी बिजुली भारत निर्यात हुनेछ । विजुली उत्पादन सुरु भएको २५ वर्षपछि आयोजना नेपालको हुनेछ । त्यसबेलासम्म निःशुल्क विजुली, रोयल्टी र अन्य कर बापत नेपाललाई वार्षिक १३ अर्ब ९२ करोड लाभ हुनेछ । <ref> {{cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/02/546660 |title=नेपालको अरुण तेस्रो बनाउन भारत सरकारद्वारा ९१ अर्ब बजेट स्वीकृत |last= |first= |date=११ फागुन २०७४ |website= |publisher= |access-date=06/10/2018 |quote=}}</ref> ==पृष्ठभूमि== सन् १९८५ मा पूर्वी नेपालमा रहेको अरुण नदीको सम्भाव्यता अध्ययन गर्न एउटा जापानी संस्था आएको थियो। त्यसैको अध्ययनलाई आधार मानी पञ्चायत सरकारले ४०२ मेगावाटको परियोजना बनाउने निर्णय भएको थियो। पछि लागत घटाउन भन्दै यसको क्षमता २०१ मेगावाट मा झारिएको थियो। जसको लागत हुन्थ्यो १ अर्ब १० करोड अमेरिकी डलर। पञ्चायतको अन्त्यमा आएर १९८९ ताका यसको तीब्र बिरोध हुन थाल्यो।<ref>{{cite book |last=हेगन |first=टोनी |date=२०५८ |title=नेपालको चिनारी |url= |location= |publisher=हिमाल किताब |page=९४, ९५, ९६ |isbn=9993313130 |author-link=टोनी हेगन}} </ref> विरोधको मुख्य विषय थियो यसको अत्याधिक लागत। <ref>{{cite web |url=http://nepalihimal.com/article/5475 |title=धन्न बनेन अरुण–३ |last=शर्मा |first=केदार |date= |website= |publisher=हिमाल |access-date=19 June 2018 |quote=}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==विवाद== अरूण तेस्रो परियोजनाको लागत खर्च अति महंगो पर्नजाने भनेर नेपाली इन्जिनियर तथा योजना विद् हरूले नै विरोध गर्न थाले। यस्ता ठूला आयोजनाको सट्टा साना साना आयोजना बन्दा लागत पनि घट्ने र एकै ठाउँमा ठूलो लगानीको जोखिम मोल्न नपर्ने उनीहरूको तर्क थियो। “भएभरका सबै अण्डा एउटै डालोमा राख्ने” आयोजना भनी यसको चौतर्फी विरोध भयो।<ref>{{cite book |last=हागन |first=टोनी |date=२०५८ |title=नेपालको चिनारी |url= |location= |publisher=हिमाल किताब |page=९४, ९५, ९६ |isbn=9993313130 |author-link=टोनी हेगन}} </ref> अरूण आयोजना बन्दा आयोजनास्थल सम्म बाटो निर्माण गर्नुपर्ने तथा त्यसले भूधरातलमा असर पार्ने लगायतका तर्कहरू पनि थिए जुन प्रायोजित र विकास विरोधी थिए। उच्च पहाडी धरातलमा यस किसिमका ठूला आयोजना बनाउँदा हिमताल फुट्ने र बस्तीका बस्ती बगाउन सक्छ भन्ने राय भने तर्कपूर्ण थियो। अरूण आयोजना निर्माण सम्पन्न गर्नका लागि अझै पनि धेरै चुनौतीहरू छन्। जग्गा अधिग्रहण, मुआब्जा, विस्थापित जनसमुदायलाई पुनरबासको व्यवस्था, स्थानीय बासिन्दाहरूलाई रोजगारी जस्ता पेचिला विषयहरू मिलाएर लैजानुपर्ने छ। ==नेपालले पाउने उपलब्धि== अरुण आयोजनाबाट नेपालले केही लाभ पनि हासिल गर्न सक्नेछ। उत्पादित विजुलीको २२ प्रतिशत निःशुल्क पाउनेछ भने आवश्यकता अनुसार थप विद्युत पनि खरिद गर्न सकिनेछ। स्थानीय बासिन्दाले रोजगारी पाउने तथा आयोजनास्थल सम्म सडक निर्माण हुँदा बाटोमा पर्ने ठाउँहरूले विकासको अनुभुति गर्न पाउने छन्। बाहिरी कडीहरू ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालका विद्युत परियोजनाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जलविद्युत उर्जा केन्द्रहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजनीति]] 5vb4a1u81hhfik3j7748xbhl8uaviai 0 100128 1392711 1371535 2026-10-15T00:41:45Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392711 wikitext text/x-wiki अरब पेट्रोल निर्यातक राष्ट्रहरूको सङ्घ ('''OAPEC''') कुवेतमा मुख्यालय भएको एक बहु-सरकारी सङ्गठन हो जसले तेल उत्पादन गर्ने अरब राष्ट्रहरु बीच समान उर्जा नीति बनाउन समन्वय गर्ने भूमिका निर्वाह गर्छ । ओएपेक को मुख्य लक्ष्य भनेको तेल उद्योगका आर्थिक क्रियाकलापका विभिन्न पक्षहरूको साझा स्वार्थको सुरक्षा गर्नु तथा तिनीहरु बीच बलियो सम्बन्ध कायम गर्नु हो , उपभोक्तालाई तेल बजारमा न्यायोचित र वास्तविक मुल्य र सर्तमामा पहुच पुर्याउनु र तेल उद्योगका लगानीकर्तालाई पर्याप्त पूजी तथा अनुभव प्रदान गर्नु हो ।  == इतिहास == [[चित्र:OAPEC_Members.png|right|thumb|ओएपेकको सदस्यको नक्सा , २०१०]] ९ जनवरी १९६८ मा अरबको तत्कालिन तीन अनुदारवादी तेल उत्पादक राष्ट्र- [[कुवेत]] , [[लिबिया]] र [[साउदी अरब]] [[छ दिने युद्ध|६ दिने युद्ध]]को प्रतिक्रिया दिन बेरुत , लेबनानमा भएको वार्तामा अरब पेट्रोल निर्यातक राष्ट्रहरूको सङ्घको स्थापना गर्ने निचोडमा पुगे । आर्थिक प्रतिरोध जस्तो आर्थिक हतियार इजरायल बिरुद्ध पटकपटक प्रस्तावव गरिएको थियो , तर [[छ दिने युद्ध|६-दिने युद्ध]] भए पछि मात्र यो हतियारको प्रयोग भयो । तथापी [[साउदी अरब]]को तेल उत्पादन त्यो वर्ष मात्रै ९ प्रतिशतले वृद्धि भयो र मुख्य व्यापार-प्रतिरोध १० दिन सम्म मात्र चल्यो र खार्तुम सम्मेलन पछि यो पूर्णरूपमा अन्त्य भयो । {{citation needed span|On 9 January 1968, three of the then–most conservative Arab oil states &mdash; Kuwait, Libya, and Saudi Arabia &mdash; agreed at a conference in Beirut, Lebanon to found the Organization of Arab Petroleum Exporting Countries, aiming to separate the production and sale of oil from politics in the wake of the halfhearted [[1967 oil embargo]] in response to the [[Six-Day War]]. Such use of the economic weapon of oil embargo in the struggle against Israel had been regularly proposed at Arab Petroleum Congresses, but it took the Six-Day War for the embargo to happen. However Saudi Arabia's oil production was up by 9% that year, and the main embargo lasted only ten days and was completely ended by the [[Khartoum Resolution|Khartoum Conference]].|date=May 2018}} ओएपेक प्रारम्भतः अनुदारवादी अरब राजनैतिक सङ्गठन हुने लक्ष्य राखेको थियो र यसले आफ्नो सदस्यता समेत सिमित गरेको थियो यसले इजिप्ट र अल्जेरिया जस्ता सरकारलाई बाहिरै राखेको थियो यो सङ्गठनात्मक विशेषता सङ्गठन सङ्गठनको चार्टरमा अतिरिक्त नियमले बलियो बनाएको थियो जुन सबै नयाँ सदस्यहरूको लागि  तीन संस्थापकहरूको अनुमोदन चाहिन्छ। यो सङ्गठनको मूल उद्देश्य सम्भावित तेल भ्रूणको आर्थिक हतियार नियन्त्रण गर्न र लोकप्रिय भावनाको कारण यसको प्रयोग रोक्न थियो। इराकले शुरुमा ओएपेकमा भाग लिन अस्वीकार गरे, अरब लीगको छाता अन्तर्गत काम गर्न बढी प्राथमिकता दियो , ओएपेक धेरै अनुदारबादी भएको इराक ठान्थ्यो।<ref>{{cite web|url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1964-68v34/d260|title=Foreign Relations of the United States 1964–1968, Volume XXXIV Energy, Diplomacy, and Global Issues, Document 260|publisher=US State Dept|accessdate=2015-11-28}}</ref> समान रूपमा तीन संस्थापकहरूले इराकलाई कट्टरपन्थी रूपमा सदस्यको रूपमा मनोनयन गर्ने विचार गरे।<ref>{{Cite book|first=J.B.|last=Kelly|title=Arabia, the Gulf and the West|url=https://archive.org/details/arabiagulfwest00kell|page=[https://archive.org/details/arabiagulfwest00kell/page/239 239]|publisher=Basic Books|year=1980|isbn=0-465-00416-4}}</ref> तथापी , '''१९७२ '''को प्रारम्भमा, प्रवेशको लागि मापदण्ड तेलको एक संभावित सदस्य राष्ट्र को एक महत्त्वपूर्ण स्रोत (मुख्य स्रोत को भन्दा पनि ) मा परिवर्तित भएको थियो; र [[अल्जेरिया]], [[इराक]], [[सिरिया|सीरिया]] र इजिप्ट प्रवेश भएका  थिए। फलस्वरूप, मूल उद्देश्यको विपरीत ओएपेकले धेरै अधिक राष्ट्र सदस्य सङ्गठन बनायो, ।{{citation needed|date=May 2018}} १९७३ तेल संकट यो सङ्गठको एक मोड सावित भयो । त्यो वर्षको अक्टोबरमा इजिप्ट र सिरियाको फौजले इजरायलमाथि आक्रमण गरे । यसलाई योम किप्पुर युद्ध भनिन्छ । १६ अक्टोबरमा , युद्ध सुरु भएओ १० दिन पछि , कुवेतले ओएपेक र पर्सियन गल्फ मेम्बर अफ [[ओपेक]] ( इरान सहित ) छुट्टाछुतै वार्ता गर्यो । ओएपेकले इजरायलले युद्धमा कब्जा गरेका अरब भुमि नछाडे सम्म महिनाको ५ % तेल उत्पादन कटौती गर्ने निर्णय गर्यो । यो सत्टेबाजी पाच महिना सम्म चल्यो र मार्च १९७४ मा वासिंगटनमा तेल शिखर वार्ता भएपछी सकियो । १९७९ मा , [[इजिप्ट]]लाई ओएपेकबाट निष्काशन गरियो । इजिप्टलाई क्याम्प डेभिड सम्झौतामा हस्ताक्षर गरिएको आरोप लगाइएको थियो । तर एक दशक पछि इजिप्ट पुन प्रवेश गर्यो ।{{citation needed|date=May 2018}} १९८२ मा अरब लिगको अरब पेट्रोलियम कंग्रेस ( स्थापित १९५९) ओएपेक को अरब इनर्जी कन्फरेन्स (स्थापित १९७९ )मा गाभियो । <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yUa0AAAAQBAJ&pg=PA363|title=Crisis & Response|first=Mohamed Noordin|last=Sopiee|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1136151309|page=363}}</ref> जसमा २०१४ सम्म नियमित भेट हुन्थ्यो <ref>{{cite web|url=http://www.oapecorg.org/Home/Activities/Seminars-and-Conferences/Arab-Energy-Conferences|title=The Tenth Arab Energy Conference|publisher=OAPEC|accessdate=22 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202075825/http://www.oapecorg.org/Home/Activities/Seminars-and-Conferences/Arab-Energy-Conferences|archive-date=2 February 2017}}</ref> ओएपेकलाई क्षेत्रीय र विशेषज्ञ अन्तरास्ट्रिय सङ्गठन मानिन्छ । यो तेल उत्पादनको प्रविधि विकास , परियोजना सङ्कलन र क्षेत्रीय एकताको लागि समन्वय र काम गर्दै आएको छ। == फुटनोट्स == {{Reflist}} [[श्रेणी:अन्तरसरकारी संस्थाहरू]] 7747ibb6ztjf8f9lj60z6zwmb2el9uh 0 101292 1392728 1384299 2026-10-15T05:34:56Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392728 wikitext text/x-wiki {{Infobox Bangladesh district | name = कुडिग्राम | native_name = কুড়িগ্রাম | image_skyline = Bangladesh Kurigram District.png | image_alt = | image_caption = बङ्गलादेशको नक्शामम कुडिग्राम जिल्लाको अवस्थिति | division_name = [[रङ्गपुर विभाग|रङ्गपुर]] | established_title = | established_date =1 February 1984 | seat_type = | seat = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 2,245.04 | area_metro_km2 = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 2,069,273 | population_as_of = २०११ | population_rank = | population_demonym = | population_note = | literacy_rate = ५६% | postal_code = ५६०० | coast_km = | maplink = | website = [http://kurigram.gov.bd आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''कुडिग्राम''' ({{lang-bn|কুড়িগ্রাম}}) बङ्गलादेशको उत्तरी क्षेत्रमा पर्ने एक जिल्ला हो । यो जिल्ला रङ्गपुर जिल्ला पर्छ । ब्रिटिश सरकार पहिला पटक २२ अप्रिल १९७५ मा कुडिग्राम महाकामा स्थापना भएको थियो । सर विलियम हन्टरले कुडिग्रामको वणन गर्ने क्रममा यसलाई कुडिगञ्ज भनेका थिए । यस जिल्ला आठ थानाहरू रहेका छन् जस्तै- कुडिग्राम, लालमुनिरहट, उलीपुर, चलमारी, राउमारी, फुलबारी, नगेशवार र भुरुनगमाडि छन् । यो सन् १९८४ फेब्रुअरी १ का दिन जिल्लामा परिणत भएको थियो । यस जिल्लामा हाल ९ वटा उप-जिल्लाहरू रहेका छन् । <ref>{{cite web |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kurigram_District |title=कुडिग्राम जिल्लाको जानकारी |publisher=बङ्गलापिडिया |date=}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==भूगोल== यो जिल्ला २५°२३' देखि २६°१४' उत्तर अक्षांश र ८९°२७' देखि ८९°५४' पुर्व देशान्तरणमा अवस्थित छ । मेहेरपुर जिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २२९६.१० वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ । यस जिल्लालाई भारतको पश्चिम बङ्गाले उत्तरबाट घेरेका छन् भने यस जिल्लाको दक्षिणमा गाईबान्धा र जामलपुर जिल्ला रहेका छन् । त्यस्तै गरी भारतको असाम राज्यले पुर्वमा र रङ्गपुर र लालमनिरहाट जिल्लाले घेरेको छ । यस जिल्लामा जमुना, ब्रह्मपुत्र, टिस्टा, आदि जस्ता देशकै प्रमुख नदिहरू रहेका छन् । ==अर्थतन्त्र== यस जिल्लाको प्रमुख आर्थिक उत्पादन चामल, जूट, गँहु, खैनी, आलु आदि हन् । जाडो मौसमको समयमा, जब पानीको स्तर सामान्यतया वर्षाको मौसम भन्दा कम हुन्छ, मानिसहरूले धान धेरै उच्च उपज खेती गर्न सिंचाई प्रणालीको प्रयोग गर्छन् । यस जिल्लामा रहेका चिस्यान केन्द्र भण्डारणले कृषि उत्पादनमा विशेष गरी आलुलाई गर्मी मौसमको समयमा संरक्षित गरेर यस जिल्ला को अर्थव्यवस्था धानेको छ । यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती जसमा जिल्लाकै ७०.४१% मानिसहरू संलग्न छन् । यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै ४.३७% मजदुरी, व्यापार र उद्योगमा ०.५१%, वाणिाज्यमा ९.४५%, सञ्चार र यातायातमा २.०२%, रेमिटेन्समा ०.२१%, सरकारी कार्यलयहरूमा ६.५८% ,धर्म सेवामा ०.२१% र अन्यमा ६.७६% रहेका छन् । ==शिक्षा== यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ३३.४५% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता दर ३९.४२% छ भने महिलाको साक्षरता दर २७.५५% रहेको छ ।<ref>{{Cite web|url=http://www.kurigram.gov.bd/site/page/6f251866-18fd-11e7-9461-286ed488c766/%E0%A6%8F%E0%A6%95%E0%A6%A8%E0%A6%9C%E0%A6%B0%E0%A7%87%20%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%A1%E0%A6%BC%E0%A6%BF%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE%20%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|title=कुडिग्राम जिल्ला|last=|first=|date=|website=बङ्गलादेश राष्ट्रिय वेबसाइट पेर्टल|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919095141/http://www.kurigram.gov.bd/site/page/6f251866-18fd-11e7-9461-286ed488c766/%E0%A6%8F%E0%A6%95%E0%A6%A8%E0%A6%9C%E0%A6%B0%E0%A7%87%20%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%A1%E0%A6%BC%E0%A6%BF%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE%20%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|archive-date=2018-09-19|dead-url=|access-date=}}</ref> यस जिल्लामा १ कानुन विषयको क्याम्पस, ४३ क्याम्पस, २५७ उच्च माध्यमिक विद्यालय, ५६३ सरकारी मान्यता र ५५२ दर्ता नगरिएका विद्यालय आदि रहेका छन् जसमध्ये- उलिपुर महारानी उच्च विद्यालय र क्याम्पस (१८६८), कुदिग्राम सरकारी क्याम्पस (१९६१), उलिपुर जिल्ला डिग्री क्याम्पस (१९६४), बरुणगमारी डिग्री क्याम्पस (१९६७), मिर इस्माइल हुसेन डिग्री क्याम्पस (१९७३), फुलबारी डिग्री क्याम्पस (१९७३), राजिवपुर डिग्री क्याम्पस (१९८७) आदि यहाँका उत्कृष्ट विद्यालय र क्याम्पसहरू हुन् । ==यातायात== बस लामो दूरीको यात्राको लागि यो जिल्लाको सबै भन्दा सस्तो र प्रमुख यातायात प्रणाली रूपमा रहेको छ । यस जिल्लाको पश्चिम भागमा राम्रो रेलको सुविधा छ जसले पश्चिममा रजरहाट र दक्षिणमा चिलमारी र उलीपुर सम्म जोडेको छ । यस जिल्ला राजीवपुर र फुलबारीका जनजातिहरूले मुख्य बजारमा आउनका लागि विषेश गरी यातायातका लागि डुङ्गाको प्रयोग गर्दै आएका छन् । यस सहरमा सस्तो र धेरै मात्रामा रहेका कारण रिक्साहरूको पनि जिल्लै भरि प्रयोग गरिँदै आएको छ । अन्तर जिल्ला र अन्तर उप-जिल्लाहरूमा बस छिनछिनमा कुडिग्राम बस टर्मिनलबाट सहरको पश्चिमी भागमा छुट्छ । यस जिल्लामा रेल पनि नजिकका जिलहरूसँग जोडिएको छ उदाहरणका लागि लालमुनिरहट, रङ्गपुर आदि तर बसहरु भन्दा कम मात्रामा रहेको छ । ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{commonscat|Kurigram District|कुडिग्राम जिल्ला}} * [https://www.openstreetmap.org/relation/8419493 कुडिग्राम जिल्लाको नक्शा] *[http://www.kurigram.gov.bd/ कुडिग्राम वेब पोर्टल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009125104/http://kurigram.gov.bd/ |date=2019-10-09 }} [[श्रेणी:बङ्गलादेशका जिल्लाहरू]] e3uz82h94l2uimffu72uf969hueh8v3 0 101367 1392742 1385098 2026-10-15T08:25:16Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392742 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox Bangladesh district | name = चाँपाइ नबाबगन्ज | native_name = চাঁপাইনবাবগঞ্জ | image_skyline = Chapai landmarks.jpg | image_caption = चाँपाइ नबाबगन्जका ऐतिहासिक स्थलहरू ''(माथिबाट घडिको सुइको दिशा तर्फ)'': गोनो कबार (चिहान), सोना मस्जिद (छड्के दृश्य), युद्ध स्मारक, तोहाखाना मस्जिद, कप्टान जँहागिर पुल, आँप, सोना मस्जिद | image_map = BD Chapai Nawabganj District locator map.svg | nickname = नबाबगन्ज | motto = | imagesize = 280px | map_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | pushpin_map = | pushpin_label_position = centre | pushpin_map_caption = Location of Dhaka, Bangladesh | pushpin_mapsize = 280 | coordinates = {{coord|24.73|88.20|region:BD|display=inline,title}} | division_name = [[राजशाही विभाग|राजशाही]] | established_title = स्थापना | established_date = १९८४ सिइ | seat_type = | seat = | leader_party = | leader_title = संसद | leader_name = चाँपाइ नबाबगन्ज-१, चाँपाइ नबाबगन्ज-२, चाँपाइ नबाबगन्ज-३ | area_footnotes = | area_total_km2 = 1702.55 | area_metro_km2 = | area_note = | elevation_m = | population_total = 1,647,521 | population_as_of = सन् २०११ | population_rank = | population_demonym = चाँपाइ नबाबगन्जी , नबाबगन्जी, राजशाहीयो | population_note = | literacy_rate = | postal_code_type = '''हुलाक कोड''' | postal_code = ६३०० | area_code = ७८१ | blank_name = राष्ट्रिय सम्पर्क कोड | blank_info = +८०० | blank1_name = सम्पर्क कोड | blank1_info = ७८१ | coast_km = | maplink = | website = }} '''चाँपाइ नबाबगन्ज''' ({{भाषा-बङ्गाली|চাঁপাইনবাবগঞ্জ জেলা}}) [[बङ्गलादेश]]को उत्तर- पश्चिममा अवस्थित एक जिल्ला हो। यो जिल्ला [[राजशाही विभाग|राजशाही]] विभागमा अन्तर्गत पर्दछ। यो जिल्ला ब्रिटिस भारतको [[मालदह जिल्ला|मालदह]] जिल्ला उपविभागको रूपमा रहेको थियो भने सन् १९८४ मा यो एक छुट्टै जिल्ला रूपमा स्थापित भएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nawabganj_District |title=चाँपाइ नबाबगन्ज जिल्लाको जानकारी |publisher=बाङ्लापिडिया |date=}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == शब्दको उत्पत्ति == चाँपाइनवाबगञ्को नाम धेरै पुरानो छैन। सन् २००१ अघि यो केवल नवाबगन्जको रूपमा परिचित रहेको थियो। पूर्व-ब्रिटिस वा ब्रिटिस-राज युगमा यो ठाउँ मुर्शिदाबादका नवाबहरूको लागि छुट्टीको ठाउँ थियो र दौडपुर मौजा उनीहरूका लागि एक पर्यटकीय स्थल थियो। नवाबहरू मुख्यतया यहाँ शिकार खेल्नका लागि आउँने गरेका कारण यस ठाउँलाई नबाबगन्जको नाम दिइएको थियो। बङ्गालका एक नवाब ( बाङ्ला-बिहार र ओडिशा) सरफराज खान (सन् १७३९-१७४०) एक पटक यहाँ शिकारको खेल्नका लागि आएका थिए र यस ठाउँमा पाल बनाएर बसेका थिए भन्ने जनविश्वास रहेको छ। त्यसबेलादेखि यस ठाउँलाई नबाबगन्ज भनेर चिनिन थालिएको थियो। धेरै जसो अन्वेषकहरू आलिबर्दी खान (सन् १७४०-५६) को शासनकालमा यस ठाउँलाई नबाबगन्ज भन्ने नाम दिइएको थियो भनेर विश्वास गर्दछन्। १८औँ शताब्दीको सुरु र मध्यमा मानिसहरू बेलायती शासकहरूको डरले कोलकाताबाट यस ठाउँमा बसाइँसराइ गरेका थिए जसका कारण यस ठाउँमा मानिसहरूको जनसङ्ख्या वृद्धि भएको थियो। यहाँ एक हुलाक कार्यालय थियो जुन "चाँपाइ" गाउँमा अवस्थित थियो। यस बसाइँसराइका कारण गाउँ चाँपाइमा विस्तार हुँदै यस ठाउँलाई व्यापक रूपमा चाँपाइनबाबगन्ज भनेर चिनिन थालिएको थियो। == इतिहास == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा सुरु भएको थियो भने ६ अक्टोबर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच कानसाट सङ्घ परिषद् अन्तर्गत शिकारपुर भन्ने ठाउँमा युद्ध भएको थियो जहाँ २०० बङ्गलादेशी लडाकुको मृत्यु भएको थियो। १० अक्टोबर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेनाले यस जिल्ला अन्तर्गतको दोरसिया, मोलातोला, लालपत र शिवगन्ज उपजिल्लाको राधाकान्तापुरका जस्ता ठाउँहरूका ४७ सर्वसाधारणहरूको हत्या गरेका थिए। भोलाहाट उपजिल्लामा पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच प्रत्यक्ष गोली हानाहान हुँदा १ लडाकुको ज्यान गएको थियो। १४ डिसेम्बर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशी लडाकु बीच नवावगन्ज सदर उपजिल्लामा युद्ध तथअ प्रत्यक्ष गोली हानाहान भएको थियो जहाँ वीरश्रेष्ठ महियद्दिन जहाँगीरको मृत्यु भएको थियो।<ref>{{cite web|url= http://www.thefullwiki.org/Nawabganj_District|title= चाँपाइ नवावगन्ज जिल्ला|publisher= द फुल विकि|date= |access-date= 2019-08-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20190827075020/http://www.thefullwiki.org/Nawabganj_District|archive-date= 2019-08-27 }}</ref> ==भूगोल== === अवस्थिति === चाँपाइ नबाबगन्ज जिल्ला बङ्गलादेशको सुदर पश्चिममा पर्छ भने यो जिल्ला २५°२५' देखि २४°५८' उत्तर अक्षांश र ८९°०१' देखि ८८°३०' पूर्व देशान्तरणमा अवस्थित छ। चाँपाइन बाबगन्ज जिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये १७०२.५६ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस जिल्लालाई [[भारत]]को [[पश्चिम बङ्गाल]] राज्यले उत्तर, दक्षिण र पश्चिमबाट घेरेको छ भने यस जिल्लाको पूर्वमा [[राजशाही जिल्ला|राजशाही]] र [[नउगाँ जिल्ला|नउगाँ]] जिल्ला रहेका छन्।<ref>{{cite web|url= http://www.chapai.net/|title= चाँपाइ नबाबगन्ज जिल्लाको जानकारी|publisher= चाँपाइ डटनेट|date= |access-date= 2018-12-05|archive-url= https://web.archive.org/web/20191019180859/http://www.chapai.net/|archive-date= 2019-10-19 }}</ref> === भौगोलिक अवस्था === चाँपाइ नबाबगन्ज जिल्ला राजशाही विभागमा पर्छ र यस जिल्लामा थुप्रै नदिहरू रहेका छन् जसमध्ये गङ्गा र महानन्दा यहाँका प्रमुख नदिहरू हुन्।<ref name="Consensus 2011">{{cite web |url=http://www.bbs.gov.bd/Census2011/Rajshahi/ChapaiNawabganj/Chapai%20Nawabganj%20at%20a%20glance.pdf |title=नबाबगन्ज बङ्गलादेश राष्ट्रिय तथ्याङ्क विभाग |access-date=17 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412045410/http://www.bbs.gov.bd/Census2011/Rajshahi/ChapaiNawabganj/Chapai%20Nawabganj%20at%20a%20glance.pdf# |archive-date=12 April 2015 |dead-url= |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412045410/http://www.bbs.gov.bd/Census2011/Rajshahi/ChapaiNawabganj/Chapai%20Nawabganj%20at%20a%20glance.pdf |date=12 April 2015 }}</ref> यस क्षेत्र को अधिकतर जमिन समथल छन् भने यहाँ धेरै मात्रमा ससाना तालाबहरू र जल भण्डारहरू रहेका छन्। तर भर्खरै, भूगोल पद्मा (गङ्गा) नदीमा आएको बाढीका कारण यस क्षेत्रको जमिनहरू परिवर्तन भएका छन्। मद्मा नदीको किनारमा बालुवा भारीमात्रामा रहेको हुँदा ठुलो क्षेत्र बनाएको छ जुन लगभग एक सानो मरुभूमि जस्तो देखिन्छ। नरेन्द्रनगर, जोहूरपुर, सुन्दूरपुर, बाघदङ्गम जस्ता चार देखि पाँचवटा सानो सङ्घीय परिसदहरू पद्मा नदीको अर्को किनारमा सारिएको थियो। === नदीहरू === ==== पद्मा नदी ==== गङ्गा नदी हिमालयबाट उत्पत्ति हुँदै उत्तरी र पूर्वी [[भारत]]मा बग्दछ। यो नदी त्यसपछि [[बङ्गलादेश]]को शिवगन्जमा प्रवेश गर्छ र पद्मा नाम लिन्छ। फाराक्का बाँध १० माइलको माथिल्लो भागमा निर्माण गरिएको छ जहाँ पद्मा बङ्गलादेश प्रवेश हुन्छ जसले पद्मा नदीको पानीको स्तर तथा बहावलाई कम गर्दछ तर वर्षा ऋतुमा पानीको सतह तथ बहाव बढ्ने भएकाले यो नदी अत्यधिक खतरनाक हुन्छ जसले गर्दा यस नदी वरपरको क्षेत्रहरू डुबानमा पर्दछन्। ==== महानन्दा नदी ==== महानन्दा नदी भोलाहट उपजिल्ला हुँदै यस जिल्लामा प्रवेश गर्दछ र यस जिल्लाबाट बग्दै राजशाही जिल्लाको गोदावरीको भन्ने ठाउँमा पद्मा नदीमा मिसिन्छ। नवावगन्ज सहर यस खोलाको किनारमा अवस्थित छ भने यस जिल्लाको अर्थतन्त्र यस नदीले ठुलो टेवा पुर्‍याएको छ। [[चित्र:MahanandaRiver.jpg|thumbnail|महानन्द नदीको एक दृश्य|left|300x300px]] ==== पुनर्भाबा नदी ==== पुनर्भाबा नदी [[बङ्गलादेश]] र भारतको [[पश्चिम बङ्गाल]] राज्यको एक प्रमुख नदी हो। यस नदीको कुल लम्बाइ १६० किलोमिटर (९९ माइल), चौडाइ ३ देखि ८ किलोमिटर (१.९ देखि ५.० माइल) र अौषत गहिराई १.९ मिटर (६.४ फिट) रहेको छ। यो नदी बङ्गलादेशको [[ठाकुरगाउँ जिल्ला|ठाकुरगाँउ]] जिल्लाको तल्लो भूभागबाट उत्पत्ति भएको हो। यस नदीको को माथिल्लो भाग अत्राईदेखि केही किलोमिटर पश्चिममा पर्दछ। बङ्गलादेशको दिनजपुर सहर यस नदीको पूर्वी किनारमा अवस्थित छ। यो नदी पश्चिम बङ्गालको दक्षिण दिनाजपुर जिल्लाको गङ्गारामपुर र तपन समुदाय विकास खण्ड हुँदै बग्दछ। दक्षिणी भागमा बगेर यो नदीले ढेपा नदीमा गई मिसिन्छ र अन्तत: यो गङ्गा नदीमा मिसिन्छ।<ref>{{cite web |url= https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0925857419301739|title=पुनर्भाबा नदी |publisher=साइन्स डाइरेक्ट|date=}}</ref> === मौसम === चाँपाइ नबाबगन्ज राजशाही सहरसँग जोडिएको छ र दुई क्षेत्रमा एकै किसिमको मौसम छ। कोपेन जलवायु वर्गीकरणका अनुसार यस जिल्लाको मौसम उष्ण र सुख्खा खालको छ। यस जिल्लामा वार्सिक कम वर्षा हुने र अत्यधिक गर्मीहुने गरेको छ। यस जिल्लामा गृष्म ऋतु मार्च महिना देखि मध्य जुलाई सम्म चल्छ। हिउँद ऋतुमा यस जिल्लाको तापक्रम ७ देखि १६ डिग्री मापन गरिन्छ भने यस जिल्लामा वार्सिक १,४४८ मिलिमिटर वर्षा हुने गरेको छ।<ref>{{cite web |url=http://www.getamap.net/maps/bangladesh/rajshahi/_chapainawabganjdistrict/ |title=चाँपाइ नबाबगन्ज जिल्लाको मौसमी जानकारी |publisher=गेट अ म्याप|date=}}</ref> == जनसाङ्ख्यिकी == सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस जिल्ला कुल जनसङ्ख्या १४,२५३,२२ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ७,२५३,५४ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ६,९९९,६८ रहेको छ। यस जिल्लाको जनधनत्व ९४८ प्रति वर्ग किलोमिटर रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मका मानिसहरूको जनसङख्या १३,५७५,२४ रहेको छ भने हिन्दु धर्मको जनसङ्ख्या ६०,८०९ छ। त्यस्तै गरी बुद्ध धर्मको जनसङ्ख्या ४,४९३, इसाई धर्मको ९८ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ३,३९८ रहेको छ। यस जिल्लामा सन्थल, मुण्डा, मुसहर, राजवंशी आदि जनजातिहरू बसोबास गर्ने गर्छन्।<ref>{{cite web |url= http://dictionary.sensagent.com/nawabganj%20district/en-en/ |title=चाँपाइ नबाबगन्ज जिल्लाको सम्पूर्ण जानकारी |publisher=सेनसेगेण्ट|date=}}</ref> ==अर्थतन्त्र== यो जिल्लामा मुख्यतया समथल जमिन र विभिन्न नदिहरू छन्। यस जिल्लाको लगभग सबै क्षेत्रमा सिँचाइ सुविधाको भएका कारण यहाँको जमिन एकदमै उर्वर छ र यहि करण यस जिल्लाको अर्थतन्त्र कृषिमा पूर्णतया निर्भर छ। यस जिल्लामा थुप्रै नदिहरू रहेका छन् जसका कारण धेरै मानिसहरू माछा र अन्य सम्बन्धित क्रियाकलापमा निर्भर छन्। चाँपाईनबाबगन्ज जिल्लालाई जसलाई देश भरिकै आँप उत्पादक रूपमा लिइन्छ। किनकि यो गर्मीमा फल्ने फल हो जुन यस जिल्लाको अर्थव्यवस्थालाई निरन्तरता दिने मुख्य उत्पादन हो। आँप उत्पादनको मुख्य भाग शिबिगन्ज, भोलाहाट र गेस्टोस्टापुर उप-जिल्ला हुन्। यस जिल्लाको मुख्य आय स्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती जसमा जिल्लाकै ५७.१३% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै ५.१६% मजदुरी, व्यापार र उद्योगमा १.३५%, वाणिज्यमा १७.०५%, सञ्चार र यातायातमा १.७६%, रेमिटेन्समा ०.६९%, सरकारी कार्यलयहरूमा ४.४५% ,धर्म सेवामा ०.१७% र अन्यमा ९.१५% रहेका छन्। == शिक्षा == [[चित्र:এক্সিম ব্যাংক কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়.JPG|thumb|एक्सिम बैङ्क कृषि विश्वविद्यालयको एक दृश्य]] यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ३५.९% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता दर ३७.४% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३४.४% रहेको छ। यस जिल्ला उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्:आदिना फजलुल हक क्याम्पस (सन् १९३८), नवावगन्ज सरकारी क्याम्पस (सन् १९५५), नवावगन्ज सरकारी महिला क्याम्पस (सन् १९६६), रोहनपुर युसुफ आली क्याम्पस (सन् १९६७), कानसात सोलेमान डिग्री क्याम्पस (सन् १९६८), नाचोल डिग्री क्याम्पस (सन् १९७२), भोलाहाट मोहेरउल्लाह डिग्री क्याम्पस (सन् १९८६), गोमस्तपुर सोलेमान मिया क्याम्पस, शाह नेयामतुल्लाह क्याम्पसमा, हरिमोहन सरकारी उच्च विद्यालय (सन् १८९५), कानसाट उच्च विद्यालय (सन् १९१७), दाननाचल एचएम उच्च विद्यालय (सन् १९१९), नाचोल पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९५७), भोलाशाट रामेश्वरी पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९११), नयानभाङ्गा सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् १८७०), चाँदलाइ सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् १९१९), नाचोल प्राथमिक विद्यालय, नवावगन्ज आलिया कामिल मदरसा (सन् १९६४), छत्राजितपुर सिनियर मदरसा (सन् १९४४), राधाकान्तपुर सिनियर मदरसा (सन् १९५०) आदि।<ref>{{cite web |url= https://enacademic.com/dic.nsf/enwiki/1081590 |title=चाँपाइ नवावगन्ज जिल्लाको शिक्षा प्रणाली |publisher=इएनएकेडेमिक|date=}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.dcchapainawabganj.gov.bd/ |title= चाँपाइ नवावगन्ज जिल्ला |publisher= डिसि चाँपाइनवावगन्ज डट जिओभी डट बिडी |date= |access-date= 2019-08-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190824233939/http://www.dcchapainawabganj.gov.bd/ |archive-date= 2019-08-24 }}</ref><ref>{{cite web |url= https://edunoticebd.blogspot.com/2013/11/list-of-colleges-in-nawabgonj-district.html?m=1 |title=चाँपान नवावगन्ज जिल्लाका शिक्षण संस्थाहरू |publisher=इडियु नोटिसबिडी|date=}}</ref> == यातायात == [[चित्र:Auto vehicle.JPG|thumb||left|400x400px]] यो जिल्ला बङ्गलादेशको सबैभन्दा पश्चिममा अवस्थित जिल्ला हो जुन छिमेकी देश भारतसँग सीमा जोडिएको छ। यस जिल्लामा आयात तथा निर्यातको लागि यस जिल्लाका भूभाग तथा बन्दरगाहहरू प्रयोग हुँदै आएको छन् जुन यस जिल्लालाई छिमेकी देशसँग सञ्चारको लागि महत्त्वपूर्ण मार्ग बनाउँदछ। सिराजगन्जमा जमुना पुलको निर्माणले देशभरको यातायात प्रणालीमा महत्त्वपूर्ण सहयोग गर्दै आएको छ जसका कारण जिल्लामा थुप्रै राजमार्गहरू निर्माण गरिएका थिए। यस जिल्ला भित्र मटरसाइकल, रिक्सा, अटो रिक्शा, गाडी तथा अन्य यातायातका साधनहरू प्रयोग हुँदै आएको छ। === गाडी === यस जिल्लाको प्रमुख यातायात प्रणाली विभिन्न जिल्ला र सहरहरूमा गाडी सेवा हो। यस जिल्लाको मुख्य यातायात मार्ग नवाबगन्ज देखि राजशाही हो। गाडी यातायात सेवामा तीन प्रकारका गेट-लक, प्रत्यक्ष र स्थानीय सेवा छन्। अन्य गाडी मार्गहरू नवाबगन्ज देखि शिवगन्ज, नवाबगन्ज देखि नउगाँ, नवाबगन्ज देखि नाचोल, नवाबगन्ज देखि रोहनपुर हुन्। बङ्गलादेश सडक यातायात निगमले बङ्गलादेशको सबै महत्त्वपूर्ण जिल्लाहरूका लामो सडक मार्गहरूमा सेवा प्रदान गर्दछ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण लामो मार्ग नवाबगन्ज देखि ढाका सडक खण्ड हो। यो मार्गमा पर्याप्त बस सेवा छ। यस सडक खण्डमा दुई प्रमुम सवारीसाधन बिसौनी रहेका छन्। सबैभन्दा ठुलो भनेको चापाई नवाबगन्ज बिसौनी हो र अर्को ढाका बिसौनी हो। === रेल यातायात === [[चित्र:Nawabganj railway.JPG|left|thumb|नवावगन्ज रेल्वे स्टेसन|300x300px]] यस जिल्लाका रोहनपुर र राजशाहीमा सीमित रेल सेवाहरू छन्। यस जिल्लाको एक अन्तर्राष्ट्रिय रेल सेवा जिल्लाबाट [[इङलिस बजार]], पश्चिम बङ्गाल, भारतमा तिर जान्छ। त्यहाँ चाँपाइनवावगन्ज विभिन्न स्टेसनहरू जस्तै नवाबगन्ज सदर, अम्नुरा, नाचोल, निजमपुर, रहानपुरदेखि राजशाही र बङ्गलादेशका अन्य ठाउँहरूबाट केही स्थानीय रेल सेवाहरू छन् भने नवाबगन्जदेखि राजशाहीसम्म सटल सेवाका साथै राजशाहीदेखि अन्तराष्ट्रिय रेल सेवाहरू छन्। === जलमार्ग === विगतमा यस जिल्लाको प्रमुख यातायात प्रणाली जल मार्गमा आधारित थियो। अन्तर जिल्ला यातायात प्रणालीको लागि पद्म (गङ्गा), महानन्दा नदी, पगला, मोरागङ्गा र केही साना नदीहरू प्रयोग गरिन्छ। पानीको सतह पद्मा (गङ्गा) नदीमा फारक्का बाधको प्रतिकूल प्रभावका कारण कम भएको छ जसका कारण जलयात्राको लोकप्रियता हराउँदै गएको छ तर त्ययका बाबजुद पनि नदीहरू जिल्लाको विभिन्न भागबाट दैनिक सामान ढुवानी को लागि प्रयोग गरिन्छ। अझैपनि यस जिल्लाको यातायात प्रणाली डुङ्गाहरूमा निर्भर छ। शिवगन्ज उपजिल्लामा पालग नामक एक नदी छ। == प्रशासन == प्रशासकीय चाँपाइ नबाबगन्ज जिल्ला सन् १९४७ सम्म [[मालदह जिल्ला|मालदह]] जिल्लाको नबाबगन्ज थानाको रूपमा रहेको थियो र त्यसको केही वर्षपछि बङ्गालको विभाजनमा यो राजशाही जिल्लाको उपजिल्लाको रूपमा स्थापित भएको थियो। सन् १९८४ मा यस क्षेत्रलाई छुट्टै जिल्लाको रूपमा पुन स्थापित गरियो। यस जिल्लामा वर्तमान पाँचवटा उपजिल्लाहरू रहेका छन् जसमध्ये शिवगन्ज जिल्ला सबैभन्दा ठुलो (५२५.४३ वर्ग किलोमिटर) उपजिल्ला हो जसले चाँपाइ नबाबगन्जको कुल क्षेत्रफलको ३०.८६% ओगटेको छ भने भोलाहाट सबैभन्दा सानो (१२३.५२ वर्ग किलोमिटर) उपजिल्ला हो। वर्तमान यस जिल्लामा ५ उपजिल्ला, ४५ सङ्घ परिषद् र ११३६ गाउँहरू रहेका छन्।<ref>{{cite web |url= http://www.kabirhat.com/bangladesh-district/chapainawabganj.html|title=चाँपाइ नबाबगन्ज जिल्लाका उपजिल्लाहरू |publisher=काबिरहाट डटकम|date=}}</ref> {| class="wikitable" border="1" |- ! उपजिल्ला ! वेबसाइट ! आयतन (वर्ग किमी) ! जनसङ्ख्या |- ! [[चाँपाइनबाबगन्ज उपजिल्ला]] | '''{{Official website|http://www.chapainawabganjsadar.chapainawabganj.gov.bd}}''' | ४५१.८० | {{formatnum:452650}} |- ! [[गुमाश्तापुर उपजिल्ला|गोमस्तापुर उपजिल्ला]] | '''{{Official website|http://www.gomostapur.chapainawabganj.gov.bd}}''' | {{formatnum:318.13}} | {{formatnum:240123}} |- ! [[नाचोल उपजिल्ला]] | '''{{Official website|http://www.nachol.chapainawabganj.gov.bd}}''' | {{formatnum:283.68}} | {{formatnum:146627}} |- ! [[भोलाहाट उपजिल्ला]] | '''{{Official website|http://www.bholahat.chapainawabganj.gov.bd}}''' | {{formatnum:123.52}} | {{formatnum:120429}} |- ! [[शिवगन्ज उपजिल्ला]] | '''{{Official website|http://www.shibganj.chapainawabganj.gov.bd}}''' | {{formatnum:525.43}} | {{formatnum:591178}} |} == केही प्रसिद्ध स्थलहरू == [[चित्र:Sona Masjid.jpg|thumb|314x314px]] छोट सोना मस्जिद बङ्गलादेशको चापाई नवाबगन्ज जिल्लामा अवस्थित छ। यो मस्जिद कोतवाली प्रवेश द्वराबाट दक्षिणमा करिब ३ किलोमिटर (१.९ माइल) र फिरोजपुर क्वार्टरको मुगल तहखाने परिसरको दक्षिण-पूर्वमा ०.५ किलोमिटरमा (०.३१ माइल) अवस्थित छ। यस मस्जिद सन् १४९३ देखि १५१९ बीचको सुल्तान हुसेन शाहको शासनकालमा बनिएको थियो। मस्जिदमा पन्ध्र अन्डाकार छानो रहेको छ जसमा सुनको जलप लगाइएको छ र यस मस्जिदमा सुनको जलप लगाएका कारण यसलाई छोट सोना मस्जिद भनिएको हो। बङ्गलादेश सरकारको पुरातत्व र सङ्ग्रहालय विभागको संरक्षण अन्तर्गत मस्जिद एक उत्तम संरक्षित सुल्ताना स्मारक हो। उत्तरदेखि दक्षिणमा ४२ मिटर पूर्वदेखि पश्चिमदेखि ४३.५ मिटर क्षेत्र ढाक्ने मस्जिदको आधार भने पूर्वपट्टि बीचको प्रवेश द्वरा बाहिरी पर्खाल (अहिले पुनर्स्थापित) द्वारा घेरिएको छ।<ref>{{cite web |url= https://www.touristplaces.com.bd/chapainawabganj/ |title= चाँपाइनबाबगन्ज जिल्लामा रहेका लोकप्रिय पर्यटकीय स्थलहरू|publisher=टुरिष्ट प्लेसेस|date=}}</ref> === दारसाबाडि मस्जिद === दारसाबाडि मस्जिद एक ऐतिहासिक मस्जिद हो जुन सन् १४७९ निर्माण भएको हो भने यो मस्जिद बङ्गलादेशको चाँपाइ नवाबगन्ज जिल्लाको शिवगन्ज उपजिल्लामा अवस्थित छ। यो कोतवाली प्रवेश द्वारको दक्षिण-पश्चिममा करिव एक किलोमिटर र छोट सोना मस्जिदको पश्चिममा करिब आधा किलोमिटरको दुरीमा अवस्थित छ।<ref>{{cite web|url= http://en.banglapedia.org/index.php?title=Darasbari_Mosque|title= दारसाबाडि मस्जिद|publisher= बङ्गलापिडिया|date= |access-date= 2019-08-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20200611195330/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Darasbari_Mosque|archive-date= 2020-06-11 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{commonscat|Chapai Nawabganj District|चाँपाइ नबाबगन्ज जिल्ला}} *[http://chapainawabganj.gov.bd/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181206153844/http://www.chapainawabganj.gov.bd/ |date=2018-12-06 }} *[http://www.chapai.net/ जिल्लाको जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019180859/http://www.chapai.net/ |date=2019-10-19 }} [[श्रेणी:बङ्गलादेशका जिल्लाहरू]] cnq067t3eqczfe9hgbv4ucreu4mb3mi 0 103688 1392716 1312526 2026-10-15T02:26:55Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392716 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानबाकस/जीवनी | नाम = इमान सिंह चेम्जोङ | तस्वीर = [[File:Iman singh chemjong.jpg|thumb|भेडेटारमा रहेको ईमान सिंह चेमजोङको सालिक]] | तस्वीर शीर्षक = इमान सिंह चेम्जोङको एक तस्बिर | उपनाम = इमान सिंह चेम्जोङ | जन्म मिति = १ जनवरी १९०४– | जन्मस्थान = | मृत्यु मिति = ८ अक्टोबर १९७८) | मृत्युस्थान = | कार्यक्षेत्र = साहित्यकार | राष्ट्रियता = नेपाली | भाषा = नेपाली, लिम्बू | काल = | विधा = | विषय = | आन्दोलन = | पहिलो कृति = | हस्ताक्षर = | वेबपेज = | मुख्य काम = }} '''इमान सिंह चेम्जोङ''' ([[लिम्बू भाषा|लिम्बू]]: {{Lang|lif|ᤀᤡᤔᤠᤏ ᤛᤡᤲᤜ ᤆᤣᤶᤈᤥᤅ}}) एक नेपालका लिम्बू भाषा क्षेत्रका इतिहासकार, साहित्यकार आदि हुन्।<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/15107 |title=पुर्वका ठूला इतिहासकार (nepalihimal.com) १६-२२ पुस २०७४ |access-date=2019-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402074220/http://nepalihimal.com/article/15107 |archive-date=2019-04-02}}</ref> उनले किरांत जाति, किरांत धर्म, भाषा, लिपि आदिका बारेमा धेरै शोधकार्य गरेका थियो। ==<u>प्रारम्भिक जीवन</u>== ===<u>बाल्यकाल</u>=== ==<u>योगदानहरू</u>== ==पुस्तकहरू== *किरांती लोककथा सङ्ग्रह ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{कमन्सश्रेणी|Iman Xin Chemjong}} [[श्रेणी:लिम्बू जाति]] [[श्रेणी:साहित्यकार]] [[श्रेणी:दार्जिलिङ जिल्लाका मानिसहरू]] ret7lvbh8l05zklfeq7dq3mkoo13ar5 0 105083 1392708 1392180 2026-10-14T13:04:54Z ~2026-55138-03 81423 /* */ 1392708 wikitext text/x-wiki '''सिंह''' [[नेपाल]] र [[भारत]]मा प्रयोग हुने एक नाम, मध्य नाम वा थर हो | [[नेपाल]] र [[भारत]]मा सिंह थर लेख्ने मान्छे क्षत्रिय वर्णसँग सम्बन्धित हुन्छन् । यसका उदाहरण भारतका [[राजपुत]]/ठाकुर तथा नेपालका ठकुरीहरु हुन् | सिंह थर लेख्ने ब्राह्मण, वैश्य र दलित (शुद्र)हरु पनि भेटिन्छन । क्षत्रिय वर्णसँग सम्बन्धित मानिसहरु 'सिंह' मध्य नामको रूपमा प्रयोग गर्ने गर्छन् | यसमा भारतका [[राजपुत]]/[[ठाकुर]] तथा नेपालका [[ठकुरी]], [[क्षेत्री]] क्षत्रिय वंशका मल्ल नेवारहरु पनि छन् , सिँह थर मुख्यतया तराई क्षेत्रमा [[कोइरी]]/कुशवाहा समुदायले प्रयोग गर्छन्। ==भारत== [[File:Western Satrap Coin of Rudrasimha I .jpg|thumb|300px|पश्चिमी क्षत्रप शासक रुद्रसिंह प्रथम (१७८ देखि १९७ इश्वी सन्).]] सुरुवातमा भारतमा पश्चिमी क्षत्रप शासकहरूले सिंह प्रयोग गरेको देखिन्छ | ==नेपाल== नेपालको दार्चुला को मार्मा गर्खा ,बझांग, बाजुरा,डोटी मा कश्यप र कौशिक गोत्रका सिंह राजपुत (ठाकुर)हरू छन् । रोल्पाको गजुल ,खुन्ग्री डोटी को अलाड़ क्षेत्रमा शौनक गोत्रका सिंह राजपुत/ठकुरी छन् । दांग,प्युठान ,सल्यानमा अत्रि गोत्रका सिंह ठकुरी /ठाकुर भेटिन्छन । सिंह थर लेख्नेहरू [[केदारनाथ]] /मलिकर्जुंन जस्ता बैदिक [[शिव]] गणका देबी देवता र अबैदिक मष्ट/ [[मष्टो देवता]]सँग सम्बन्धित छन् । ===सिंह थरको तालिका=== सिंह थर लेख्नेहरूको पहिचानमा आधारित तालिका {| class="wikitable" |- ! क्र-स !! थर !! गोत्र !! वंश !! कुलदेवता !! बसोबास !! पहिचान !! कैफियत |- | १ || सिंह || कश्यप/कौशिक || चन्द्रवंशी || [[मष्टो देवता]]|| बझांग /बाजुरा || ठकुरी || [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] [[रैका राजवंश]]का भारदार हरिबम र नारीबमको वंशज |- |२ || सिंह || कौशिक || चन्द्रवंशी || [[मष्टो देवता]] || बझ्नाग / बाजुरा थालारा डोटी दौड डोउड/सायल क्षेत्र|| ठकुरी ||----- |- |३|| सिंह ||कश्यप ||सूर्यवंशी ||मलिकर्जुंन /लटिनाथ /भगवती || दार्चुला मारमागर्खा|| ठकुरी ||-----? |- |४ ||सिंह ||शौनक ||सूर्यवंशी || भगवती देवी || रुकुम रोल्पा /खुन्ग्री ||ठकुरी ||दक्षिण भारत वाकटक राज्यका सेन / मल्ल डोटी हुँदै गएको |- |५ || सिंह || शौनक || सूर्यवंशी || समैजी || डोटी अलाड़ बोगटान || ठकुरी || दक्षिण भारत वाकटक राज्यका सेनको वंशज डोटी बोगटान बसेको |- |६ || सिंह || अत्रि || चन्द्रवंशी || [[मष्टो देवता]] || दाङ्ग सल्यान || ठकुरी ||-----? |- |७ || सिंह || कश्यप || -----?|| बराह [[मष्टो देवता]]|| गुल्मी क्षेत्र ||-----?||-----? |- |८ || सिंह || "|| -----? || "||डोटी सात्फरी गाँउविकास समितिको डौडा वोगटन क्षेत्र|| ठकुरी ||उनिहरु संग एकिन इतिहास/ नभएको पछी बिभिन्न समय कालखण्डमा पछि परेका। |- |९ || सिंह || -----?|| -------?|| --------? || नेपाल र उत्तरखंड भारत || मधेशी वैश्य सिंह ||----- |- |१० || सिंह ||-----? || -----? || -------? || नेपाल र उत्तरखंड भारत-|| नेपाली समाजमा भेटिने दलित र वैश्य जातिका सिंह ||---- |} ११।। सिँह ठकुरी मुलस्थान उत्तराखण्ड श्रीमोर साँडुल्या गोत्र यूध्द बंशी कुल देबि जालपा(मोमाइ) सुर्खेत ,बाँके, बर्दिया ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:थरहरू]] 1tztwqquxq7hrq2bgtohyo84efqjo3g 0 105699 1392724 1384126 2026-10-15T04:44:42Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392724 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = काँची: द अनब्रेकेबल<br/>Kaanchi: The Unbreakable | image = Kaanchi... poster.jpg | alt = | caption = प्रचारक पोस्टर | director = [[सुभाष घई]] | producer = [[सुभाष घई]] | writer = [[सुभाष घई]] | starring = [[मिष्टी]]<br>[[कार्तिक आर्यन]]<br>[[ऋषि कपुर|ऋषि कपूर]]<br>[[मिथुन चक्रवर्ती]] | music = '''गीतहरू:'''<br>[[इस्माइल दरबार]]<br />[[सुभाष घई]]<br />[[सलीम-सुलेमान]]<br>'''पृष्ठभूमि स्कोर:'''<br>सिमाब सेन | cinematography = | editing = | studio = [[मुक्ता आर्ट्स]]<ref>{{cite web|title=Kaanchi Movies Songs|url=http://www.biscoot.com/kaanchi-movie-2014/|publisher=Biscoot|accessdate=25 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230715/http://www.biscoot.com/kaanchi-movie-2014/|archive-date=4 March 2016}}</ref> | distributor = [[व्हाइट हिल स्टूडियो]] | released = {{Film date|df=y|2014|04|25|ref1=<ref>{{cite web|title=Kaanchi...|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/568670|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=9 January 2014}}</ref>}} | runtime = १४० मिनेट | country = भारत | language = हिन्दी | budget = | gross = }} '''''काँची: द अनब्रेकेबल''''' एक रोमान्टिक २०१४ [[बलिउड|हिन्दी-भाषी]] [[भारतको सिनेमा|भारतीय]] चलचित्र हो, जसको निर्माण र निर्देशन [[सुभाष घई]]ले गरेका हुन्, जसमा नवोदित अभिनेत्री [[मिष्टी]] र [[कार्तिक आर्यन]] मुख्य भूमिकामा छन् ।<ref>{{cite web|title=Mithun Da To Star Along With Rishi Kapoor in Next Subhash Ghai Film KAANCHI|url=http://www.boxofficecapsule.com/news-specific.aspx?news_id=1896|publisher=boxofficecapsule.com|accessdate=18 November 2012|date=10 November 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Mithun Chakraborty to play special character in Subhash Ghai's Kaanchi|url=http://www.bollywoodlife.com/trade-news-2/mithun-chakraborty-to-play-special-character-in-subhash-ghais-kaanchi/|publisher=bollywoodlife.com|accessdate=18 November 2012|date=7 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726082840/https://www.bollywoodlife.com/trade-news-2/mithun-chakraborty-to-play-special-character-in-subhash-ghais-kaanchi/|archive-date=26 July 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Subhash Ghai signs Mithun Chakravarthy for 'KAANCHI'|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/88053.html|publisher=indiaglitz.com|accessdate=18 November 2012|date=8 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110120215/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/88053.html|archive-date=10 November 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Rishi, Mithun in Kaanchi|url=http://www.screenindia.com/news/rishi-mithun-in-kaanchi/1031522/|publisher=screenindia.com|accessdate=18 November 2012|date=16 November 2012}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130202102133/http://www.screenindia.com/news/rishi-mithun-in-kaanchi/1031522/ |date=2 February 2013 }}</ref><ref>{{cite web|title=Mithun as never-seen-before in 'Kaanchi': Ghai|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-07/news-interviews/34971880_1_subhash-ghai-directorial-venture-salim-suleman|publisher=indiatimes.com|accessdate=18 November 2012|date=7 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725104302/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-07/news-interviews/34971880_1_subhash-ghai-directorial-venture-salim-suleman|archive-date=25 July 2013}}</ref> ==कलाकार== * [[कार्तिक आर्यन]] बिन्दाको रूपमा * [[मिष्टी]] काँचीको रूपमा ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb title|id=3038772}} [[श्रेणी:भारतीय चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी भाषाका चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:सन् २०१४ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:भारतीय एक्सन चलचित्रहरू]] 0pxuywztb1djr7dfxec4mx6kna7ojlr 0 105785 1392727 1355081 2026-10-15T05:18:31Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392727 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = क्रोधकला शिरोमणि कालु कुमाले | honorific_suffix = | native_name = कालु अवाले | native_name_lang = नेपाली | image = Kalu Kumale.jpg | caption = कालु कुमाले | birth_name = | birth_date = वि.सं. १९९० जेठ २७ गते | birth_place = थपाटहिटी, ओकुबहाल [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] [[नेपाल]] | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = | monuments = | residence = | nationality = {{झण्डा चिन्ह|नेपाल}} [[नेपाली]] | other_names = | ethnicity = | citizenship = | education = सामान्य लेखपढ | alma_mater = | occupation = परम्परागत [[मूर्तिकला]] | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = [[मूर्तिकला]], '''क्रोधकला शिरोमणि''' | notable_works = '''क्रोधकला''' | style = | influences = | influenced = | home_town = [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]], [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] | salary = | height = | weight = | television = | title = | term = | religion = | spouse = स्व. लक्ष्मीमाया कुमाले | partner = | children = राजेश अवाले, स्व. काजीरत्न अवाले, राकेश अवाले, स्व. सुरेन्द्र अवाले, बीरेन्द्र अवाले, सुरज अवाले, पुनमाया महर्जन, शोभा महर्जन | parents = सानु थकूँ र ज्ञानी थकूँ | relatives = | callsign = | awards = [[गोरखा दक्षिण बाहु]] वि.सं. २०६२ <br /> क्रोधकला शिरोमणि वि.सं. २०७३ <br /> राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार (वि.सं. २०६८) <br/> अरनिको राष्ट्रिय ललितकला प्रज्ञा सम्मान <br/> | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = | footnotes = }} '''कालु कुमाले''' एक बहुप्रतिष्ठित नेपाली मूर्तिकार हुन्। <ref>[http://baahrakhari.com/news-details/51518/2018-03-24 माटोसँग कालुको साढे आठ दशक-बाह्रखरी डटकम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730045645/http://baahrakhari.com/news-details/51518/2018-03-24 |date=2019-07-30 }}</ref> '''क्रोधकला शिरोमणि''' उपाधिद्वारा<ref>[https://www.souryaonline.com/2017/09/153549.html क्रोध मूर्तिका ओस्ताज कुमाले-सौर्यअनलाइन डटकम]</ref> विभूषित उनको वास्तविक नाम कालु दक्षप्रजापति थकु हो। मूर्तिकार कुमाले क्रोध [[मूर्तिकला]]का सबैभन्दा सिद्धहस्त व्यक्तित्वका रूपमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा परिचित छन्। कुमाले क्रोध भावभङ्गीमा झल्कने बेजोड शैलीका [[मूर्तिकला]]का एकल धरोहरका रूपमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा परिचित छन्। क्रोध मुद्राका मूर्ति बनाएर आफूलाई विज्ञका रूपमा स्थापित गर्ने कुमालेले क्रोधकला शिरोमणिका अतिरिक्त प्रबल [[गोरखा दक्षिण बाहु]], राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, ललितकला प्रज्ञा सम्मान<ref>[http://rajdhanidaily.com/94269/ विजय र कालुलाई अरनिको राष्ट्रिय ललितकला प्रज्ञा सम्मान, ललितकलाका ३३ कलाकार पुरस्कृत-राजधानीडेली डटकम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204013247/https://rajdhanidaily.com/94269/ |date=2021-12-04 }}</ref> सगरमाथा प्रतिष्ठान सम्मान<ref>[https://www.deshkonews.com/archives/8611 सगरमाथा प्रतिष्ठानद्वारा मन्त्री राई लगायत सम्मानित-देशकोन्युज डटकम]</ref> लगायत दर्जनौँ विभूषण, पुरस्कार, सम्मान आदि प्राप्त गरिसकेका छन्। == बाल्यकाल == कालु कुमालेको जन्म वि.सं. १९९० जेठ २७ गते [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]], [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]]को थपाटहिटी, ओकुबहालमा बुबा सानु कुमाले र आमा ज्ञानी थकुको सन्तानको रूपमा भएको थियो। बुबाआमाका धेरै सन्तानमध्ये उनी र दिदीमात्र जीवित रहेकाले सानोमा धेरै मायामा हुर्किएका कुमाले सानोमा काम गर्नुभन्दा [[च्याम्पटी]] घुमाउन, [[पाङ्ग्रा]] गुडाउन र साथीभाइहरूसँग बरालिएर हिँड्न नै रमाउँथे। साधारण किसान भएकाले उनको बुबा बिहानैदेखि खेतको काम गर्न जान्थे भने खेतीपातिमा रूची राख्दैन थिए। ==शिक्षादीक्षा== कमजोर आर्थिक अवस्थाका कारणले कालु कुमालेले चाहेको जत्ति पढ्न पाएनन्। साथीभाइहरू पढेको देखेर उनलाई पढ्ने चाहना हुन्थ्यो। धेरै जिद्दी गरेपछि बुबाले उनलाई गुरुकहाँ पढ्न पठाएका थिए भने पढ्ने किताब हराएपछि उनी पढ्न जान पनि छाडेका थिए। उनी १० रुपैयाँ शुल्क बुझाउन नसक्दा पढ्ने तीब्र चाहना हुँदाहुँदै पनि पढ्ने अवसरबाट बञ्चित बनेका थिए। == कलायात्रा == कालु कुमालेका बुबा सानु कुमालेको पेशा माटाका भाडा बनाउने थियो। उनको बुबा खेतीकिसानका अतिरिक्त मछिन्द्रनाथ, मीमनाथ, आदिनाथ (चोभार) र बसुन्धरादेवीकहाँ चढाइने माटाका भाँडाकुँडा बनाउन गुठियारहरूका साथ वर्षको एक महिना व्यस्त रहन्थे। त्यो समय बुबासँगै रहने कालु उनीहरूले बनाएका कामहरू हेरेर बस्ने गरेका थिए। बुबाले गरेको काम हेरेर र बुबाको आग्रहमा उनले सुरुमा जनावर र चराका मूर्ति बनाएर अभ्यास गरेका थिए। त्यसपछि उनले टोलको त्यतिबेलाका परिचित मूर्तिकार चिरिकाजी शाक्यसँग आफूले बनाएको मूर्ति देखाउन थालेका थिए। त्यतिबेला सामाजिक संस्कारका कारण उनले चिरिकाजी सँगसँगै बसेर सिक्ने अवसर नपाएका कारण परै बसेर चिरिकाजीले बनाएका मूर्तिहरू हेर्नृ गर्दथे। त्यहाँ बनाएको मूर्तिहरूलाई सम्झिएर उनले घरमा आफैले मूर्ति बनाउन कोशिस गरेका थिए। केही समयपछि युद्धका कारण तिब्बतीहरू ल्हासा छाडेर नेपाल आएका थिए भने उनीहरूले आफूसँगै टुटफुट भएका थुप्रै मूर्तिहरू पनि ल्याएका थिए। तिब्बतीहरूले ल्याएका मूर्तिहरूलाई कुमालेले मर्मत गरेका थिए। त्यतिबेलै उनले [[अजिमा]]को मूर्ति (पाल्देन ल्हामु) बनाएका थिए। त्यसपछि उनलाई कठिन मूर्ति बनाउने मूर्तिकारका रूपमा चिनिन थालिएको थियो।<ref>[http://nepalihimal.com/article/10704 मूर्तिबाट मालामाल-नेपालीहिमाल डटका] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनका जेठा छोरा राजेश अवाले मूर्तिकारका रूपमा परिचित छन्<ref>[https://koirala.com.np/?p=11203 राजेश अवाले सानो छँदा-कोइराला डटकम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907041155/http://koirala.com.np/?p=11203 |date=2018-09-07 }}</ref> भने साहिँला छोरा राकेश अवाले कलायात्राका अतिरिक्त कालु आर्ट्स एण्ड ह्याण्डिक्याफ्ट प्रा. लि. सञ्चालन गरी<ref>[https://www.souryaonline.com/2019/08/264316.html सतीदेवीको शव बोक्दै कुमाल-सौर्यअनलाइन डटकम]</ref> उनको कलाकारितालाई देश तथा विदेशमा परिचित गराउन लागिपरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/10704 |title=मूर्तिबाट मालामाल-नेपालीहिमाल डटकम |access-date=2019-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190730051956/http://nepalihimal.com/article/10704 |archive-date=2019-07-30}}</ref> एकातिर खेतीकिसानी नगरी खान नपुग्ने उनको परिवारमा मूर्तिकारिताबाट जीविकोपार्जन गर्न सकिन्छ भन्ने सम्भवाना नै नभएको त्यो बेलामा पनि [[मूर्तिकला]]मा लागेका उनलाई आफूले बनाएका मूर्तिहरू मन्दिर, गुम्बाहरूमा पुजिएको पाउँदा मूर्ति बनाउन थप प्रेरणा मिलेको थियो। निरन्तर साधनाका कारण उनले हालसम्म ६०० भन्दा बढी मूर्ति सिर्जना गरिसकेका छन्। उनले बनाएको मूर्तिहरू विश्वका विभिन्न मुलुकमा पुगेका छन्। उनले बनाएका कतिपय मूर्तिहरू इङ्ल्यान्डको भिक्टोरिया तथा एल्बर्ट सङ्ग्रहालयमा सङ्ग्रहित छन्। उनले सिर्जना गरेका मूर्ति विश्वका ४० भन्दा बढी देशमा पुगेको र त्यसमध्ये [[ताइवान]], [[तिब्बत]] र [[भारत]]मा बढी व्यक्ति तथा संस्थाका सङ्ग्रहमा रहेका छन्।<ref>[https://www.bbc.com/nepali/news-49334322 क्रोधमुद्रामा निपूर्ण ८७ वर्षीय मूर्तिकार अहिले पनि सक्रिय छन्-बीबीसी डटकम नेपाली बीबीसी सेवा]</ref> मूर्तिकलामा समर्पित भएवापत् वि.सं. २०४२ सालमा धातु मूर्तिकला प्रदर्शनीमा प्रथम पुरस्कार, प्रतिभाशाली कलाकार सम्मान, घरेलु तथा सानो उद्योग विकास समितिद्वारा उत्कृष्ट कलाकारिता पुरस्कार (२०५२), सन् २००१ मा गार्डेन जाङ्त्से गुम्बाबाट प्रशंसापत्र, विभिन्न गुम्बा, बिहार र मन्दिरका तर्फबाट कदरपत्र, ज्यापु समाजका तर्फबाट प्रतिभाशाली कलाकार सम्मान र नागरिक मञ्च नेपालका तर्फबाट राष्ट्रिय नागरिक सम्मान (२०६१), लाइभटाइम एचिभमेन्ट अवार्ड, [[नेपाल सरकार]]द्वारा राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार<ref>[https://www.kantipurdaily.com/printedition/2012/07/13/274940.html पाँचै क्षेत्रका स्रष्टाले पाए प्रतिभा पुरस्कार-कन्तिपुरडेली डटकम]</ref>, प्रबल [[गोरखा दक्षिण बाहु]] चौथो, अरनिको राष्ट्रिय कला प्रज्ञा सम्मान<ref>[https://nagariknews.nagariknetwork.com/news/44340/राष्ट्रिय ललितकला प्रदर्शनी सुरु-नागरिकन्युज डट नागरिकनेटवर्क डटकम]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> लगायत थुप्रै पुरस्कार र सम्मानद्वारा सम्मानित भइसकेका छन्। उनी [[भारत]], [[चीन]], [[मलेसिया]], [[थाइल्यान्ड|थाइल्याण्ड]], [[सिङ्गापुर]]लगायत देशको भ्रमण गरेका छन्। 'स्यवम्भू, मैत्री गुम्बा, कोमनगुम्बा, हिमालयन हिलिंग सेन्टर, फर्फिङका गुम्बा साथै [[भारत]]को गार्डेन जाड्त्से थासाङ् नोर्लिङ्ग गुम्बा, सेराजे मैसुर, ग्युतो तान्त्रिक विश्वविद्यालय, सेग्यु गुम्बामा उनका मूर्तिहरू रहेका छन्। [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]]को बालकुमारी मन्दिरको भैरव मूर्ति, भन्वन्तरी बराहीको बराही मूर्ति, पाटनको महाबौद्ध मन्दिर अगाडिको बज्र, काठमाडौँ सतुङ्गलस्थित विष्णुदेविको मन्दिरको अष्टमातृका मुखाकृति उनकै कलासिर्जना हुन्।' बज्रयोगिनी, साम्देलिङ् गुम्बाको कालो महाकाललगायत धार्मिक क्षेत्रमा कालुका कलात्मक मूर्तिहरू प्रसस्त भेटिन्छन्। मेघसंवर, जोगिनी, पाल्देन ल्हामु, काजुपा महाँकाल, ताला मेम्बर, सेरा ताम्दिन, कालो महाँकाल, सेतो महाकाँल, कुख्कुली, आर्यावलोकेश्वर, चक्रशंबर, गोम्पो छाक्सीपा, महाँकाल उनले बनाएका उत्कृष्ट मूर्तिहरू मध्ये केही हुन्।<ref>[https://www.khojonline.com/2018/07/23/14953/ मूर्तिकला सम्बन्धित लेखहरु-खोजअनलाइन डटकम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730055920/https://www.khojonline.com/2018/07/23/14953/ |date=2019-07-30 }}</ref> == वैवाहिक जीवन == तत्कालीन संस्कारअनुसार १२ वर्षको उमेरमा नै उनको [[बाल विवाह]] भएको थियो। उनको पहिलो विवाह धेरै समय टिक्न सकेन। त्यसपछि १५ वर्षको उमेरमा उनको लक्ष्मीमायासँग दोस्रो विवाह भएको थियो। उनीहरूको जन्मिएका १३ सन्तानमध्ये आठ सन्तानमात्र जीवित छन्। उनको श्रीमतीको पनि केही वर्ष पहिले मृत्यु भइसकेको छ भने<ref>[http://www.nepaliartnews.com/?p=807 वरिष्ठ मूर्तिकार कालु कुमालेलाई पत्नीशोक-नेपालीआर्टन्युज डटकम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730045655/http://www.nepaliartnews.com/%3Fp%3D807/ |date=2019-07-30 }}</ref> उनका माहिला छोरा काजीरत्न र काइँला छोरा सुरेन्द्रको पनि मृत्यु भइसकेको छ। हाल उनका ४ जना छोराहरू राजेश अवाले, राकेश अवाले, वीरेन्द्र अवाले, सुरज अवाले र २ छोरी पुनमाया महर्जन र शोभा महर्जन छन्। हाल उनी [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] जिल्लाको हात्तीवनमा बसोबास गर्दै आएका छन्। ==समाजसेवा== कालु कुमाले समाजसेवीका रूपमा समेत परिचित छन्। उनले थुप्रै मूर्ति तथा आर्थिक सहयोग गरेर समाजसेवाको कार्य गरेका छन्। असहायलाई आर्थिक सहयोग र भोजन गराउन निकै रूची राख्ने उनी नेपाल कलाकार समाज, [[नेपाल रेडक्रस सोसाइटी]], शाक्य सिंह विहार, सुमङ्गल महाविहार, ओकुबहाल महाबुद्ध, पेशागत कालिगढ संस्था, रोटरी क्लवलगायत विभिन्न सङ्घसंस्थामा संलग्न छन्।<ref>[https://onlinemajdoor.com/?p=29512 वाङ्मय शताब्दीपुरूष जोशी सम्मानित-अनलाइन मजदूर डटकम]</ref> ललितपुर सिद्धपोखरीमा निर्माण भएको जलकुण्डल बिहारका लागि [[बुद्ध]] प्रतिमा दान, [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] बालकुमारी मसानमा १ नं. पाटी, [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] ज्याठा [[गणेश]] पाटी, थपाहिटी [[गणेश]] मन्दिर र [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] महानगरपालिका वडा नं. ६ स्थित विकेन्द्रीकरण सामुदायिक स्वास्थ्य केन्द्रका लागि क्लिनिक कोठा निर्माणमा उनको उल्लेखनीय योगदान रहेको छ। ==कालु कुमालेका प्रमुख कलाकृतिहरू== * बज्रकिला, प्रचण्डवीर, गरुड आदि (भिक्टोरिया एण्ड अल्बर्ट म्युजियम, [[लन्डन|लण्डन]]) (सन् १९६८-१९७२) * भैरव स्याङ्लुङ्ग, लामा मूर्ति, आधाकद सालिक र मेडिसिन लामाका मूर्तिहरू (तिम्बेतन ट्रेजिसनल मेडिसिन कलेज म्युजियम) * चारहाते [[भैरव (चलचित्र)|भैरव]] ([[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] बालकुमारी मन्दिर, क्वाछेँ) * [[राधा]] र [[रुक्मिणी]] ([[कृष्ण मन्दिर]], भजनपाटी, शङ्खमूल) * [[भैरव (चलचित्र)|भैरव]] र [[गणेश]] (बालकुमारी मन्दिर त्यागल, [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]]) * अष्टमातृका गण (गणेशभैरव सिंघिनी र व्याघिनीसहित) विष्णुदेवी मन्दिर, [[सतुङ्गल|सतुंगल]], [[काठमाडौँ]] * बज्र, [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]], महाबुद्ध मन्दिरअगाडि * बाराही, धन्वन्तरी बाराही मन्दिर, ज्वागल, [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] * [[अजिमा]] (पाल्देन ल्हामु) नाम्ग्याल गुम्बा, धर्माशाला, हिमालञ्चल प्रदेश, [[भारत]] * बज्रपाणि बोधिसत्व, [[बज्रयोगिनी]], मैत्री गुम्बा, स्वयम्भू * [[बज्रयोगिनी]] र अजिमा(पाल्देनल्हामु), आनी गुम्बा, स्वयम्भू * बज्रभैरव मण्डला, फेल्ध्यालिङ्ग गुम्बा, स्वयस्भू * [[बज्रयोगिनी]], गुरु देवा रिम्पोछें, [[मङ्गोलिया]] * बज्रभैरव मण्डला, [[अजिमा]] (पाल्देनल्हामु), र बज्रभैरव (मेष सम्वर), हिमालयन हिलिङ्ग सेन्टर, [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] * बज्रभैरव मण्डला, सेतो महाकाल, चक्रसंबर, मेघसंबर, [[कपन गुम्बा]], [[कपन]], [[काठमाडौँ]] * कालो महाकाल र [[बज्रयोगिनी]], सामतेलिङ गुम्बा, बौद्ध, [[काठमाडौँ]] * कालचक्र, मिरिक स्थित गुम्बा, [[दार्जिलिङ]] * छुइग्याल, सिपदाक, यमन्तक, कालो महाकाल, सेतो महाकाल साथै अन्य धेरै मूर्तिहरु, गाडेन जाङ्त्से थासाङ्ग नोर्लिङ्ग गुम्बा, कर्नाटक, दक्षिण [[भारत]] * बज्रपाणि बोधिसत्व, शेर्पा गुम्बा, फर्पिङ्ग * [[अजिमा]] (पाल्देन ल्हामू), यमन्तका (मेघसंबर) र छुइग्याल, थेग्चेन गुम्बा, [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] * मेघसंबर, चक्रसंबर र अरू थुप्रै मूर्ति, ग्युतो तान्त्रिक युनिर्भसिटी, धर्मशाला, हिमाञ्चल प्रदेश [[भारत]] * कालो महाकाल, छुइग्याल, सेल्कार गुम्बा तीनचुली, [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] * सेरा ताम्दिन (भैरव र दाकिनी ८ थान), सेरा जे गुम्बा, मैसुर [[भारत]] * वोम्पो भैरव मूर्ति (५ थान), ध्यावादेवा, ताक्ला, मार्जित, नाम्पर ग्यालवा त्रितेन नोर्बुत्से वोम्पो गुम्बा, हल्चोक स्वयम्भू * कालचक्र, लद्दाख गुम्बा, लद्दाख, [[भारत]] * नाम्पर ग्यालवा २०० से.मी. बोम्पो अलग अलग आकृतिका [[भैरव (चलचित्र)|भैरव]] मूर्तिहरू ५ थान, ध्यावादेवा, मार्जित, ताक्ला मेमर, गरुड, मेरीसहित १० थान, आम्दो गुम्बा, [[तिब्बत]], [[चीन]] * वार्सि भैरव शक्ति, घ्यावा ज्याम्सो, आम्दो, [[तिब्बत]] ==कार्यशाला== * आर्ट काउन्सिल [[बबरमहल]] वि.सं. २०६७— योङ आर्टिष्ट सर्कल, [[ललितकला क्याम्पस]] * गाडेन जाङ्त्से थासाङ् गुम्बा, कर्नाटक, दक्षिण [[भारत]] * [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] मछिन्द्रबहाल— आगम देवता संरक्षण समिति ==प्रदर्शनी== * [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान]], कला कौशल विभाग, ललितकला संस्था, [[नक्साल]] (वि.सं. २०६२) * आर्ट काउन्सिल, [[बबरमहल]] (वि.सं. २०६५) * हस्तकला प्रवर्द्धन केन्द्र, [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] औद्योगिक क्षेत्र (वि.सं. २०४२) * भृकुटीमण्डप प्रर्दशनी कक्ष, [[काठमाडौँ]] (वि.सं. २०५२) * अक्षयश्वर महाविहार, पुल्चोक (वि.सं. २०६२) * योङ बुद्धिस्ट एसोसियसन नेपाल, लोक कीर्तिमहाविहार, [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] (वि.सं. २०६३) * ओकुबहाल महाबुद्ध, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] महोत्सव (वि.सं. २०६३) * भिक्टोरिया र अल्वर्ट म्युजियम, [[लन्डन|लण्डन]], (सन् १९६३) * [[अरनिको]] कलेक्सनद्वारा [[लन्डन|लण्डन]], [[स्विट्जरल्यान्ड]] र जेनेभामा प्रदर्शन (सन् १९७१-१९७२) * [[चीन]]मा प्रदर्शनी (सन् २००७) * फोकानसान, [[ताइवान]]मा प्रदर्शनी (सन् १९९१) * कोरियन महायान बुद्धिस्ट एसोसियसन, [[कोरिया]] (सन् २००२) * सिङ्गापुर महायान बुद्धिस्ट सेन्टर, [[सिङ्गापुर]] (सन् १९९३) * बज्रयोगिनी मेडियसन सेन्टर, [[नेपाल]] (सन् १९९५) * कला प्रदर्शनी, [[टोकियो]], [[जापान]] (सन् १९८४) * नेपाली आर्ट प्रदर्शनी, [[जर्मनी]] (सन् १९७८) * तिब्बेतन ट्रयाडिसनल मेडिकल कलेज, [[ल्हासा]], [[चीन]] (सन् २००५) * गाडेन जाङ्ग्त्से थासाङ् नोर्लिङ्ग मोनास्टिक युनिभर्सिटी, [[भारत]] (सन् २०००) * ग्युतो तान्त्रिक युनिभर्सिटी, धर्मशाला, [[भारत]] (सन् २००४) == सम्मान तथा पुरस्कार== * प्रथम पुरस्कार (वि.सं. २०४२)— [[घरेलु तथा साना उद्योग विभाग]], हस्तकला प्रवर्द्धन शाखा * प्रथम पुरस्कार (वि.सं. २०४८)— हस्तकला प्रवर्द्धन शाखा एवं सेरामिक प्रवर्द्धन आयोजना * १० औँ राष्ट्रिय उत्कृष्ठ उद्यमी पुरस्कार (वि.सं. २०५२)— घरेलु तथा साना उद्योग विकास समिति * राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार (वि.सं. २०६८)—संस्कृति तथा नागरिक उड्ययन मन्त्रालय, [[नेपाल सरकार]] * प्रबल [[गोरखा दक्षिण बाहु]] (वि.सं. २०६२) तत्कालीन राजा [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र शाह]]बाट * क्रोधकला शिरोमणि (वि.सं. २०७३)–सगरमाथा प्रतिष्ठान, [[नेपाल]] * 'लाइभ टाइम एचिभ्मेन्ट अवार्ड' (वि.सं. २०६२) – नेपाल कलाकार समाज * भोकेसनल अवार्ड (वि.सं. २०६१)—रोटरी क्लव, [[पाटन दरबार क्षेत्र|पाटन दरवार क्षेत्र]] * “वरिष्ठ कलाकार” सम्मान (वि.सं. २०६२)–[[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान]], ललितकला संस्था * अरनिको राष्ट्रिय ललितकला प्रज्ञा सम्मान वि.सं. २०७५– नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान, [[नेपाल]] * श्रष्टा सम्मान वि.सं. २०७४– [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] उद्योग वाणिज्य सङ्घ * कलाकार सम्मान वि.सं. २०७५– नेपाल आर्ट भिलेज * राष्ट्रिय नागरिक सम्मान वि.सं. २०६१— नागरिक मञ्च [[नेपाल]] * राष्ट्रिय नागरिक सेवा सम्मान वि.सं. २०६४— जागृति समाज [[नेपाल]] * अभिनन्दन पत्र वि.सं. २०६२— [[ललितपुर महानगरपालिका]], वडा नं. ६ विकेन्द्रिकरण स्वास्थ्य्य, कार्यान्वयन समिति * “हना–पौ” २०६१ — ज्यापु समाज, यल * “हना–पौ” २०६३ — राष्ट्रिय प्रजापति समाज * “हना–पौ” २०६२ — गौतम बुद्ध प्रतिमा स्थापना निर्माण समिति, थेचो * प्रशंसापत्र, सन् २००७, गाडेन जाङ्ग्त्से थासाङ्ग नोर्लिङ् गुम्बा, [[भारत]] * प्रशंसापत्र, सन् २००५, ग्युतो तान्त्रिक युनिभर्सिटी धर्मशाला, [[भारत]] * प्रशंसापत्र, सन् २००६, तिब्बेतन ट्रयाडिसनल मेडिकल कलेज, [[ल्हासा]], [[चीन]] * प्रशंसापत्र, सन् २००६, ट्रिटेन नोर्बुत्से मोनास्टेरी, स्वयम्भू * प्रशंसापत्र, फेडेरेसन अफ ह्याण्डीक्राफ्ट एसोसिएसन अफ नेपाल र [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] च्याम्वर अफ कमर्स * प्रशंसापत्र, सन् २०१८, काठमाडौँ युनिभर्सिटी, हात्तीवन, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] ==मानार्थ/विशिष्ठ सदस्य== * नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान * [[नेपाल रेडक्रस सोसाइटी]] * रोटरी क्लव अफ पाटन दरवार क्षेत्र ==शिक्षा/स्वास्थ्य्य कोष== * वरिष्ठ मूर्तिकार कालु कुमाले जुनियर रेडक्रस छात्रवृत्ति कोष-[[नेपाल रेडक्रस सोसाइटी]] * वरिष्ठ मूर्तिकार कालु कुमा शिक्षा शिल्ड एवम् नगद पुरस्कार कोष-ज्यापु समाज यल * क्रोधकला शिरोमणि कालु कुमाले शिक्षा/स्वास्थ्य्य कोष-नेपाल अपाङ्ग सङ्घ * क्रोधकला शिरोमणि कालु कुमाले/लक्ष्मी माया स्वास्थ्य कोष * क्रोधकला शिरोमणि कालु कुमाले कलाकारिता/कलापत्रकारिता कोष * क्रोधकला शिरोमणि कालु कुमाले छात्रवृत्ति कोष ==योगदान र सहयोग== * गणेश मन्दिर पुनर्निर्माण– थपाहिटी, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] * ज्याठा गणेश पाटी पुनर्निर्माण– ज्याठा, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] * चैत्य जिर्णोद्धार–थपाहिटी, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] * १ नं पाटी निर्माण– बालकुमारी मसानघाट * तामाका भाडाकुँडाहरू–रातो मच्छिन्द्रनाथ, मीमनाथ, बसुन्धारा [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] र आदिनाथ [[चोभार]], [[काठमाडौँ]] * क्लिनिक कोठा–स्वास्थ्य्य कार्यान्वयन समिति वडा भवन, [[ललितपुर महानगरपालिका]]–६ * ५ फिटको बुद्ध मूर्ति– बुद्धपोखरी, ठेचो, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] * ३५ सेमी नाग देवताको मूर्ति– मन्थली, [[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]] * ७० सेमी बज्रपाणि बोधिसत्वको मूर्ति– पदमवर्ण महायानी महाविहार, ज्याठा [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]]-६ * ४५ सेमी दुर्गा भवानीको मूर्ति– प्रहरी प्रभाग, हरिसिद्धि, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]]-२८ * ३० सेमी दक्षिणकाली माई (ढुङ्गाको मूर्ति) सशस्त्र प्रहरी, दक्षिणकाली गण, हल्चोक स्वयम्भू [[काठमाडौँ]] * ५० सेमी [[अजिमा]] (पाल्देन ल्हामु)–लुम्ब्रुङ्ग रिम्पोछें, मैत्रीगुम्बा, स्वयम्भू * ५० सेमी वज्रपाणी वौधिसत्व–मञ्जुश्री शासनधर गुरुवा, ज्याठा बहाल * ५० सेमी सिपिज्याल्मो–रिम्पोछें (गुम्बा प्रमुख), त्रितेन नोर्वृत्से वोम्पो गुम्बा, हल्चोक स्वयम्भू * असहाय, अपाङ्ग एवं बृद्दबृद्दाका लागि आर्थिक सहयोग र विशेष अवसरहरूमा भोजन एवम् जिन्सी प्रदान * २०७२ बैशाख भूकम्प पिडित राहत सहयोग प्रदान * अन्य मठ मन्दिर, बिहार, गुम्बा, पाटी–पौवा, विद्यालय बार एसोसियशन, प्रहरी प्रभाग, स्वास्थ्य्य केन्द्र एवं थुप्रै सामाजिक एवं धार्मिक स्थल/कार्यक्रमको लागि आर्थिक सहयोग == तस्वीर सङ्ग्रह == [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]]को हात्तिवनस्थित कालु आर्टस् एण्ड ह्याण्डिक्राफ्टमा क्रोधकला शिरोमणि कालु कुमालेको ८७औँ जन्मोत्सवमा आयोजित कार्यक्रममा उहाँद्वारा सृजित कलाकृतिहरू तथा कार्यक्रमका तस्वीरहरू <gallery> Kalu Kumale's 87th Birthday ceremony2.jpg|वाङ्मय शताब्दी पुरुष [[सत्यमोहन जोशी]], क्रोधकला शिरोमणि कालु कुमाले र नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति केके कर्माचार्य Kalu Kumale5.jpg|कार्यक्रममा सहभागीहरू Kalu Kumale's 87th Birthday ceremony9.jpg|कालु कुमालेको ८७ औँ जन्मोत्सवमा सम्मान Kalu Kumale's 87th Birthday ceremony8.jpg|कालु कुमालेको ८७ औँ जन्मोत्सवमा सम्मान पत्र प्रदान गरिँदै Kalu Kumale's 87th Birthday ceremony7.jpg|मूर्तिकार कुमालेको कृतित्व झल्किने पुस्तक सार्वजनिक Kalu Kumale1.jpg|कालु कुमाले Kalu Kumale's 87th Birthday ceremon3.jpg|कार्यक्रममा सहभागीहरू Kalu Kumale's 87th Birthday ceremony11.jpg|कार्यक्रममा सहभागीहरू Satyamohan Joshi2.jpg|कार्यक्रममा आफ्नो मन्तव्य राख्दै वाङ्मय शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशी K K Karmacharya2.jpg|कार्यक्रममा आफ्नो मन्तव्य राख्दै नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति केके कर्माचार्य Nepali art8.jpg|वार्सि File:Nepali art7.jpg|कालचक्र File:Nepali art6.jpg|सिंह कुबेर File:Nepali art5.jpg|सेतो महाकाल File:Nepali art4.jpg|गरुड File:Nepali art1.jpg|बज्र भैरब(महिषसम्वर) File:Nepali art.jpg|हिसीज्याम्सो </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== * [https://www.bbc.com/nepali/news-49334322 क्रोधमुद्रामा निपूर्ण ८७ वर्षीय मूर्तिकार अहिले पनि सक्रिय छन्।- बीबीसी नेपाली सेवामा भिडिओ] * [https://www.youtube.com/watch?v=0jLivWZwCLM&feature=youtu.be&fbclid=IwAR2Imb57VcPGMR1TUhKC-U4HxQDbCtCirLCdob3c5500_xvycDf9HT0fl1s क्रोधकला शिरोमणी कालु कुमाले वृत्तचित्र - यूट्युबमा] [[श्रेणी:नेपाली कलाकारहरू]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:नेपाली मूर्तिकारहरू]] gubu7pkm70341n3tcvl185f4vadp0gt 0 108452 1392735 1384764 2026-10-15T07:04:01Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392735 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = गाङ्नी | native_name = গাংনী | settlement_type = [[बाङ्लादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बाङ्लादेशको नक्शामम गाङ्नी उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|23|{{#expr:.8167*60 round 1}}|N|88|{{#expr:.7542*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[खुलना विभाग]] | subdivision_name2 = [[मेहेरपुर जिल्ला]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 341.98 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 299,607<ref>{{cite web |url= http://gangni.meherpur.gov.bd/node/812434-উপজেলা-প্রশাসনের-পটভূমি |title= উপজেলা প্রশাসনের পটভূমি |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ২ জুন ২০১৫ |website= |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_as_of = सन् २०११ | population_footnotes = | population_density_km = auto | postal_code_type = | postal_code = | website =[http://www.bangladesh.gov.bd/maps/images/meherpur/Gangni.gif गाङ्नी उपजिल्लाको आधिकारिक नक्शा] | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ }} '''गाङ्नी''' ({{भाषा-बङ्गाली|গাংনী}}) बङ्गलादेशको [[मेहेरपुर जिल्ला|मेहरपुर]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[खुलना विभाग|खुलना]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{citation |authors=राजीव आहमेद |chapter=गाङ्नी उपजिल्ला |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Gangni_Upazila |title=বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া |editor=সিরাজুল ইসলাম ও আহমেদ এ জামাল |publisher= বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি|year=सन् २०१२ |edition=दोस्रो}}</ref><ref>{{cite web |url= http://gangni.meherpur.gov.bd/node/1061345 |title= এক নজরে গাংনী |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ২৭ জানুয়ারী ২০১৫ |website= |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |archiveurl= https://web.archive.org/web/20131209043208/http://gangni.meherpur.gov.bd/node/1061345 |archivedate= ৯ ডিসেম্বর ২০১৩ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209043208/http://gangni.meherpur.gov.bd/node/1061345 |date=2013-12-09 }}</ref> == भूगोल == गाङ्नी उपजिल्ला बङ्गलादेशको दक्षिण पूर्व भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २३°४४' देखि २३°५२' उत्तर अक्षांश र ८८°३४' देखि ८८°४७' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। गाङ्नी उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये ३४१.९८ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई [[दौतलपुर उपजिल्ला (कुष्टिया)|दौतलपुर]] उपजिल्लाले उत्तर, [[आलमडाङ्गा उपजिल्ला|आलमडाङ्गा]] र [[मेहेरपुर सदर उपजिल्ला|मेहेरपुर सदर]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[दौलतपुर उपजिल्ला|दौतलपुर]], [[आलमडाङ्गा उपजिल्ला|आलमडाङ्गा]] र [[मिरपुर उपजिल्ला|मिरपुर]] उपजिल्लाले पूर्व, [[मेहेरपुर सदर उपजिल्ला|मेहेरपुर सदर]] र [[भारत]]को पश्चिम बङ्गाल राज्यले पश्चिमबाट घेरेको छ। भैरव, इछामति, काजला, इलाङ्जी बिल, नुनेर बिल, इलालगाडि दामाश बिल आदि यस उपजिल्लाका नदी तथा नहरहरू हुन्।<ref>{{cite web | url = http://en.banglapedia.org/index.php?title=Gangni_Upazila | title = Gangni Upazila | publisher = Banglapedia | accessdate = 15 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180516103531/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Gangni_Upazila | archive-date = 16 May 2018 }}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.mapsofindia.com/maps/westbengal/tehsil/nadia.html |title = Tehsil Map of Nadia |work = CD Block/ Tehsil | publisher= Maps of India | accessdate = 15 November 2018}}</ref><ref name="নদীকোষ">ড. অশোক বিশ্বাস, ''বাংলাদেশের নদীকোষ'', গতিধারা, ঢাকা, ফেব্রুয়ারি ২০১১, পৃষ্ঠা ৮৩-৮৪, ৩৮৯, {{ISBN|978-984-8945-17-9}}।</ref><ref>{{cite web |author=মানিক মোহাম্মদ রাজ্জাক |date=ফেব্রুয়ারি ২০১৫ |title=বাংলাদেশের নদনদী: বর্তমান গতিপ্রকৃতি |url= |publisher=[[কথাপ্রকাশ]] |pages=৬১২ |ISBN=984-70120-0436-4}}</ref> == जनशाङ्खिकि == जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २६९०८५ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या १३७९२१ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या १३११६४ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २६४९७६ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २२३९, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १६७७ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या १९३ रहेको छ। यस उपजिल्लामा २४५ मस्जिद, ६ मन्दिर र ६ गिर्जाघरहरू रहेका छन्।<ref>{{cite web | url = http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila_Meherpur.pdf | title = Bangladesh Population and Housing Census 2011: Zila Report Meherpur | work = Table P01 : Household and Population by Sex and Residence, Table P05 : Population by Religion, Age group and Residence, Table P09 : Literacy of Population 7 Years & Above by Religion, Sex and Residence | publisher = Bangladesh Bureau of Statistics (BBS), Ministry of Planning, Government of the People’s Republic of Bangladesh | accessdate = 9 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181214164149/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila_Meherpur.pdf | archive-date = 14 December 2018 }}</ref> यस उपजिल्लाका ९२.७२% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ०.१६% ले पोखरी, १% ले टुटी र ६.१२% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ३७.३१% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन। यस उपजिल्लामा १ उपजिल्ला स्वस्थ्य संस्था, ६ परिवार नियोजन केन्द्र, १ अस्पताल र ५ सामुदायिक स्वस्थ्य संस्थाहरू रहेका छन्।<ref name="census">{{cite web | accessdate = November 10, 2006 | url = http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archivedate = 2005-03-27 | title = জনসংখ্যার আদমশুমারি শাখা, বিবিএস }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |date=2005-03-27 }}</ref> == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया [[कृषि]]मा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा मुख्यतया धान, जुट, खैनी, [[गहुँ]], पानको पात, [[तोरी]] लगायत अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया [[आँप]], [[रुखकटहर| रूख कटहर]], [[भुइँकटहर|भुइँ कटहर]], [[अम्बा]], [[केरा]], [[कागती वर्ग|कागती]], [[खरबुजा]] आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, गहुँ पिसानी केन्द्र, काष्ठ सामग्री उत्पादन केन्द्र, बरफ उद्योग, बिस्कुट उद्योग, कपास तथा कपडा उद्योग तथा प्लाष्टिक सामग्री उत्पादन कारखाना रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया आँप, लिची, रुख कटहर लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेको केसरी, अलहर पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा २१ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा थुप्रै [[माछा पालन]] केन्द्र, [[कुखुरा पालन]] केन्द्र र दुग्ध सङ्कलन केन्द्रहरू रहेको छ। यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ७०% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै मजदुरीमा २.८३%, वाणिज्यमा १३.३८%, [[सञ्चार]] र [[यातायात]]मा १.९०%, [[अर्थव्यवस्थाको दोस्रो क्षेत्रको सार|उद्योग]]मा ०.९६% निर्माण क्षेत्रमा १.०३%, सुविधामा ३.१३%, धार्मिक सेवामा ०.१३%, [[वैदेशिक रोजगार]] तथा भाडामा ०.५९% र अन्यमा ६.०५% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय गाङ्नी थानाको स्थापना सन् १९२३ मा भएको थियो भने सन् १९८४ फेब्रुअरी २४ का दिन यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। हाल यस उपजिल्लामा १ पौरसभा, ९ सङ्घ परिषद्, १०३ मौजा/महल्ला र १३६ गाउँहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका सङ्घ परिषद्हरू प्रकार छन्; कुठाली सङ्घ परिषद्, टिटुल बाडिया सङ्घ परिषद्, काजीपुर सङ्घ परिषद्, बमुण्डा सङ्घ परिषद्, मोतमुरा सङ्घ परिषद्, सोलोतका सङ्घ परिषद्, शाहारबाती सङ्घ परिषद्, धानखोला सङ्घ परिषद् र राईपुर सङ्घ परिषद्। == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ३६.५% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ३८.७% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३४.१%रहेको छ। यस उपजिल्लामा ९ क्याम्पस, ६८ माध्यमिक विद्यालय, १६४ प्राथमिक विद्यालय, १४ बाल उद्धान केन्द्र, ४ सामुदायिक विद्यालय र ९ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; गाङ्नी महिला क्याम्पस (सन् १९९५), होगलाबाडिया मोहाम्मादपुर हाजी भरसउद्दिन माध्यमिक विद्यालय (सन् १९४५), गाङ्नी माध्यमिक विद्यालय (सन् १९४५) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] bi8i0qm8bnun4iqlkz8b6viq2vgyo30 0 108705 1392749 1386037 2026-10-15T11:30:30Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392749 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = तानोर | native_name = তানোর | settlement_type = उपजिल्ला | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_map_caption = बङ्गलादेशको नक्सामा यस उपजिल्लाको अवस्थिति | pushpin_label_position = right | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा चिन्ह|बङ्गलादेश}} [[बङ्गलादेश]] | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = [[राजशाही विभाग]] | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[राजशाही जिल्ला]] | subdivision_type3 = <!-- Capital --> | subdivision_name3 = | population_total = 191330 | population_as_of = सन् २०११ | population_footnotes = | population_density_km2 = 648 | area_total_km2 = 295.40 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ | coordinates = {{coord|24.6028|N|88.5806|E|type:city_region:BD|display=inline,title}} | postal_code_type = | postal_code = 6230 | website =[http://www.bangladesh.gov.bd/maps/images/rajshahi/Tanore.gif तानोरको आधिकारिक नक्सा] | footnotes = }} '''तानोर''' ({{भाषा-बङ्गाली|তানোর}}) [[बङ्गलादेश]]को उत्तरी भागमा पर्ने जिल्ला [[राजशाही जिल्ला|राजशाही]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[राजशाही विभाग|राजशाही]] विभागमा अन्तर्गत पर्दछ।<ref>{{Cite web|title=তানোর উপজেলা|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8B%E0%A6%B0_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|publisher=বাংলাপিডিয়া|date=२२ জুলাই २०१६}}</ref> == भूगोल == तानोर बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २४°२९' देखि २४°४३' उत्तर अक्षांश र ८८°२४' देखि ८८°३८' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। तानोर उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २९५.३९ वर्ग किलोमिटर ओगटेको। यस उपजिल्लालाई [[नाचोल उपजिल्ला|नाचोल]] र [[नियमतपुर उपजिल्ला|नियमतपुर]] उपजिल्लाले उत्तर, [[पबा उपजिल्ला|पबा]] र [[गोदागाडी उपजिल्ला|गोदागाडी]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[मान्दा उपजिल्ला|मान्दा]] र [[मोहनपुर उपजिल्ला|मोहनपुर]] उपजिल्लाले पूर्व, [[नाचोल उपजिल्ला|नाचोल]], [[नवावगञ्ज उपजिल्ला|नवावगञ्ज]] र [[गोदागाडी उपजिल्ला|गोदागाडी]] उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। <ref name="Banglapedia">{{cite book|title=बाङ्लापिडिया: बङ्गलादेशको राष्ट्रिय विश्वकोश|author=असादुल्ला ममुन हासान|publisher=बङ्गलादेशको एसियाली समाज|year=सन् २०१२|editor=सिराजुल इस्लाम र आहमेद ए जमाल|edition=दोस्रो|chapter=तानोर उपजिल्ला|chapter-url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8B%E0%A6%B0_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE}}</ref> == इतिहास == तानोर उपजिल्ला सन् १९७१ नोभेम्बर ३० का दिन पाकिस्तानबाट स्वतन्त्र भएको थियो।<ref name="samakal16">{{cite news|title=তিন সহযোদ্ধার রক্তে মুক্ত তানোর থানা|url=http://bangla.samakal.net/2016/12/17/256251/print|accessdate=23 December 2016|publisher=दैनिक समकाल|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224094111/http://bangla.samakal.net/2016/12/17/256251/print|archive-date=24 December 2016}}</ref> स्वतन्त्र अघिको अन्तिम युद्ध पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच २९ नोभेम्बर १९७१ को राति भएको थियो। राजशाही विश्वविद्यालयको अन्तिम वर्षका विद्यार्थी सफिकुल रहमान राजाले बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकुको नेतृत्व गरेका थिए। २९ नोभेम्बरका दिन पाकिस्तानी सेना र स्थानीय राजाकारको समूहले बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेका ६ लडाकुलाई अपहरण गरेका थिए। पाकिस्तानी सेनाले तानोर प्रहरी थानालाई पनि नियन्त्रणमा लिएका थिए। बङ्गलादेशी लडाकुलाई तानोर प्रहरी चौकीमा पाकिस्तानी सेनाले थुनामा राखेका कारण बङ्गलादेशी लडाकुले उक्त प्रहरी चौकीमा आक्रमण गरी उनीहरू साथीहरूलाई छुटाउने निर्णय गरेका थिए। सुलिकुर रहमान राजाको नेतृत्वमा रहेका ३५ बङ्गलादेशी लडाकुहरूले सन् १९७१ नोभेम्बर २९ को रात चार भागमा विभाजित हुँदै चौकीलाई चारै तिरबाट घेरी अचानक आक्रमण गरेका थिए। बङ्गलादेशी लडाकुसँग पाकिस्तानी सेना भन्दा कम हातहतियार भएता पनि लडाकुको हिम्मत, निडर, एकता र रणनीतिले गर्दा पाकिस्तानी सेना भागेका थिए र त्यस पछि लडाकुले थुनामा रहेका साथीहरूलाई पनि मुक्ति गराएका थिए। पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेका लडाकु बीचको युद्धमा ३ लडाकुहरू सहिद भएका थिए भने हानिफ मिरदाह उपनाम रहेका सिराजुल इसलाम गम्भीर घाइते भएतापनि बाँच्न सफल भएका थिए। यस युद्धमा राजशाही प्राविधिक शिक्षण संस्थाका विद्यार्थी मनोयम मञ्जुर, काटाखालीमा रहेको मस्कातागद्धी विद्यालयमा दश कक्षाका विद्यार्थी महम्मद इस्लाम र एक युवा सहिद भएका थिए। १७ डिसेम्बर १९७१ का दिन स्वतन्त्र बङ्गलादेशको झण्डा माथी उठाइएको थियो।<ref name="Jana16">{{cite news|title=তানোর থানা দখল নিতে আমাদের তিন মুক্তিযোদ্ধা শহীদ হন|url=https://www.dailyjanakantha.com/details/article/237597/তানোর-থানা-দখলে-নিতে-আমাদের-তিন-মুক্তিযোদ্ধা|accessdate=23 December 2016|publisher= दैनिक जनकण्ठ}}</ref> == जनशाङ्खिकि == उपजिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १७३४९५ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ८७८४८ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ८५६४७ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १४६३०७ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १४७०५ छ। त्यस्तै गरी बुद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ७३१४, इसाई धर्मको १७६ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ४९९३ रहेको छ। यस जिल्लामा सन्थल जनजाति बसोबास गर्छन्। यस उपजिल्लामा ४७८ मस्जिद, २५ हिन्दु मन्दिर, २० चिहानहरू रहेका छन्। गोलापाडा जामे मस्जिद, कामारगाउँ जामे मस्जिदर धलिया र भाङ्गा जामे मस्जिद, शिधार गाउँमा रहेको पिर चिहान, मादारिपुरमा रहेको पागल शाहको चिहान, कामारगाउँ शिव मन्दिर, शिवतलामा रहेको शिव मन्दिर, महालीपाडामा रहेको मुण्डुमाला मन्दिर र गिर्जाघर आदि यस उपजिल्लाका प्रमुख तथा लोकप्रिय धार्मिक स्थलहरू हुन्। यस उपजिल्लाका ९६.०२% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ०.३९% ले पोखरी, १.४०% ले टुटी र २.१८% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लामा १ उपजिल्ला स्वास्थ्य केन्द्र र ७ परिवार नियोजन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ५७.६९% घरहरूमा अझै पनि सौचालय सुविधा रहेको छैन। सन् १७७०, १८९७, १९४३ र १९७४ मा यस क्षेत्रका विभिन्न स्थानहरूमा अनिकाल लागेको थियो हजारौं मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो भने सन् १८८५ र सन् १९९७ मा आएको बाढीले यस उपजिल्लामा थुप्रै घर, भवन तथा बालिनालिमा ठूलो मात्रमा क्षति पुर्‍याएको थियो भने हजारौं मानिसहरू विस्थापित भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://tanore.rajshahi.gov.bd/node/847311|website=Tanore Upazila|language=बाङ्ला|title=এক নজরে তানোর উপজেলা|accessdate=15 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140504050423/http://tanore.rajshahi.gov.bd/node/847311|archive-date=4 May 2014}}</ref> == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, जुट, तोरी, प्याज, हरियो खुर्सानी, पानको पात, मुसुरो तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, केरा, लिची, मेवा, खरबुजा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, बरफ कारखाना, श मिल, फलाम तथा वेल्डिङ उद्योग, बाँसका सामाग्री उत्पादन केन्द्र, काठका सामग्री उत्पादन केन्द्र तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया धान, जुट, आलु, गहुँ तथा मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका आलसको तेल, जुट र तिल पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा २० हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा १२४ माछापालन केन्द्र, ४० दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा, ३५ कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ७८.३५% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै २.५३% मजदुरीमा, वाणिज्यमा ७.६६%, सञ्चार र यातायातमा १.५८%, निर्माण क्षेत्रमा ०.३७%, सुविधामा ३.२२%, धार्मिक सेवामा ०.१४%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.११% र अन्यमा ६.०४% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय तानोर थानाको स्थापना सन् १८६९ मा भएको थियो भने यसलाई १९८३ मा उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। तानोर उपजिल्ला दुई नगरपालिका सहित ७ सङ्घ परिषद्मा विभाजन गरिएको छ जुन यस प्रकार छन्; कालमा सङ्घ परिषद्, बिधाइर सङ्घ परिषद्, पाचनदार सङ्घ परिषद्, सिरनजाई सङ्घ परिषद्, तालन्द सङ्घ परिषद्, कामारगाउँ सङ्घ परिषद्, चाँदुरिया सङ्घ परिषद्। हाल तानोर उपजिल्लामा २११ मौजा र १६९ गाउँहरू र ४७,४२५ घरहरू रहेका छन्। == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ४५.४% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ५०.१% छ भने महिलाको साक्षरता दर ४०.६% रहेको छ। यस उपजिल्लामा १८ क्याम्पस, ६२ माध्यमिक विद्यालय, १२२ प्राथमिक विद्यालय, ५७ गैरसरकारी शिक्षण संस्था र १३ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; मुण्डुमाला क्याम्पस (सन् १९७१), तालन्द ललिता मोहन डिग्री क्याम्पस (सन् १९७१), तालन्द आनन्द मोहन उच्च विद्यालय (सन् १८८२), कामारगाउँ उच्च विद्यालय (सन् १९२०), हतिशाल उच्च विद्यालय (सन् १९५७), मुण्डुमाला उच्च विद्यालय (सन् १९५९), तालन्द उच्च विद्यालय (सन् १९८२), मुण्डुमाला कामिल मदरसा (सन् १९५३) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://tanore.rajshahi.gov.bd उपजिल्लाको आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129052108/http://tanore.rajshahi.gov.bd/ |date=2020-01-29 }} * [https://web.archive.org/web/20220318142633/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Tanore_Upazila बाङ्लापिडियामा तानोर उपजिल्ला] [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] obqbml209cxhej4jx8kjbyscesweeqq 0 111139 1392732 1384513 2026-10-15T06:21:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392732 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = क्यारोलिन सेगेर | fullname = सारा क्यारोलिन सेगेर<ref>{{cite web|title=गोलकर्ताहरू|url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/wowc/92/58/39/925839_download.pdf|publisher=[[युरोपेली फुटबल महासङ्घ|युइएफए]] डटकम|accessdate=२०११-०९-१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118134212/https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/wowc/92/58/39/925839_download.pdf|archive-date=2022-01-18}}</ref> | image = 17 Seger Caroline 130406 Sve-Isl 2-0 173006 0300.jpg | image_size = 200px | caption = क्यारोलिन सेगेर अप्रिल २०१३ मा, स्वीडेको प्रतिनिधित्व गर्दै | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1985|3|19}}<ref name="FIFA 2015">{{cite news |url=http://www.fifadata.com/document/FWWC/2015/pdf/FWWC_2015_SquadLists.pdf |title=खेलाडीहरूको सूची - २०१५ फिफा महिला विश्वकप |work=[[फिफा]] |accessdate=२४ जुन २०१५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306125454/https://www.fifadata.com/document/FWWC/2015/pdf/FWWC_2015_SquadLists.pdf |archive-date=2025-03-06 }}</ref> | birth_place = [[हेलसिङबोर्ग]], [[स्विडेन]]<ref>{{cite web |url=https://svenskfotboll.se/landslag/damer/spelarportratt/?profile=27331 |title= Profile |language=स्विडेनी |work=Svenska Fotbollförbundet |accessdate=२५ जुन २०१५}}</ref> | height = १.७३ मिटर<ref name="FIFA 2015"/> | position = [[मध्यपङ्क्ति (फुटबल)|मध्यपङ्क्ति]] | currentclub = [[रुसेनगोद फुटबल क्लब]] | clubnumber = १७ | youthclubs1 = गान्तोफ्ता आइएफ | youthclubs2 = राइदेबाक आइएफ | youthyears1 = | youthyears2 = १९९८–२००० | youthyears3 = २००१–२००४ | youthclubs3 = स्तानेना आइएफ | clubs1 = [[लिङ्सपिङ एफसी]] | years1 = २००४–२००९ | caps1 = १३९ | goals1 = ३९ | clubs2 = फिलाडेल्फिया इन्डिपेन्डेन्स | years2 = २०१० | caps2 = २१ | goals2 = २ | clubs3 = वेस्टर्न न्यु योर्क फ्ल्यास | years3 = २०११ | caps3 = १३ | goals3 = ५ | clubs4 = [[एफसी रुसेनगोद|एफसी माल्म]] | years4 = २०११ | caps4 = ७ | goals4 = ३ | clubs5 = [[तिरिस एफएफ]] | years5 = २०१२–२०१४ | caps5 = ४६ | goals5 = ११ | clubs6 = [[पेरिस सेन्ट-जर्मेन फिमिनिन|पेरिस सेन्ट-जर्मेन]] | years6 = २०१४–२०१६ | caps6 = ३७ | goals6 = ८ | clubs7 = [[ओलम्पिके लियोन्नाइस फिमिनिन|ओलम्पिके लियोन्नाइस]] | years7 = 2016–2017 | caps7 = 18 | goals7 = 0 | clubs8 = [[एफसी रुसेनगोद]] | years8 = २०१७– | caps8 = ३५ | goals8 = ५ | nationalyears1 = २००१–२००२ | nationalteam1 = [[स्विडेन महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली (१७ वर्ष मुनि)|स्विडेन १७ वर्ष मुनि]] | nationalcaps1 = १२<ref name="seger"/> | nationalgoals1 = ३<ref name="seger"/> | nationalyears2 = २००२–२००४ | nationalteam2 = [[स्विडेन महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली (१९ वर्ष मुनि)|स्विडेन (१९ वर्ष मुनि)]] | nationalcaps2 = २३<ref name="seger"/> | nationalgoals2 = ३<ref name="seger"/> | nationalteam3 = [[स्विडेन महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्विडेन]] | nationalyears3 = २००५– | nationalcaps3 = २०३<ref name="seger">[https://www.svenskfotboll.se/spelarfakta/caroline-seger/219383/ उपस्थिति र गोलहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407124409/https://www.svenskfotboll.se/spelarfakta/caroline-seger/219383/ |date=2019-04-07 }}</ref> | nationalgoals3 = २८<ref name="seger"/> | pcupdate = १६ जुन २०१९ | ntupdate = ७ मार्च २०२० | medaltemplates = {{Medal|Sport|महिला [[भकुन्डो|फुटबल]]}} {{Medal|Country| {{झण्डा चिन्ह|स्विडेन}}}} {{Medal|Competition|[[फिफा महिला विश्वकप]]}} {{Medal|Bronze|[[२०११ फिफा महिला विश्वकप|२०११ जर्मनी]]|टोली}} {{Medal|Bronze|[[२०१९ फिफा महिला विश्वकप|२०१९ फ्रान्स]]|टोली}} {{MedalOlympic}} {{MedalSilver|[[२०१६ गृष्मकालिन ओलम्पिक|२०१६ रियो दि जेनेरियो]]|[[२०१६ गृष्मकालिन ओलम्पिकमा फुटबल – महिला प्रतियोगिता|टोली]]}} }} '''सारा क्यारोलिन सेगेर''' ({{भाषा-स्विडेनी|Caroline Seger}}) (जन्म १९ मार्च १९८५)<ref name="birthday.se">[https://www.birthday.se/Caroline-Seger/Malm%F6/1985/2da7abaaab Sara Caroline Seger], birthday.se . Läst den 7 juli 2019.</ref> एक [[स्विडेन|स्विडेनी]] महिला फुटबल खेलाडी हुन्। उनी स्विडेनको लागि प्रतिनिधित्व गर्दै मध्यपङ्क्तिमा मैदान उत्रने गर्छिन्। उनी स्विडेनको दमल्सेभेन्स्कान लिगमा खेल्ने क्लब रुसेनगोद फुटबल क्लबको कप्तान पनि हुन्। उनी [[स्विडेन महिला राष्ट्रिय टोली]]की नियमित सदस्य तथा कप्तान हुन्। == क्लब कार्यकाल == === लिङ्सपिङ === एक मेहनती केन्द्रिय मध्यपङ्क्तिकी खेलाडी, सेगेर सन् २००५ देखि २००९ सम्म लिङ्सपिङ फुटबल क्लबका लागि खेलेकी थिइन् र यसका साथसाथै उनले टोलीमा कप्तानको भूमिका सम्हालेकी थिइन्।<ref>{{Cite web|title=Stattena IF sedan 1922|url=http://www.stattenaif.se/start/Default.asp?ID=247689&v=4|work=stattenaif.se|accessdate=2019-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928211805/http://www.stattenaif.se/start/Default.asp?ID=247689&v=4|archive-date=2020-09-28}}</ref> सेगेरको क्लबसँगको ५ वटा संस्करणमा, लिङ्सपिङले उनको उपस्थिति सहित दमल्सेभेन्स्कानको ४ वटा संस्करणहरूमा शीर्ष चारमा पुगेको थियो।<ref>{{Cite web|title=Älvsjö och Djurgården blir ett - Radiosporten|url=https://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=179&artikel=136854|work=sverigesradio.se|accessdate=2019-06-26|publisher=Sveriges Radio|date=2002-10-21}}</ref> टोलीले सन् २००८ को संस्करणमा दोस्रो स्थान प्राप्त गरेको थियो भने टोलीले सन् २००९ को संस्करणमा विजेता बन्न सफल भएको थियो।<ref>{{Cite web|title=Svenskor 'stora i käften' |url=http://hd.se/sport/2009/09/04/svenskor-stora-i-kaeften/ |accessdate=5 september 2009 |publisher=Helsingborgs Dagblad |date=4 september 2009 |work=TT Nyhetsbyrån |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090907113716/http://hd.se/sport/2009/09/04/svenskor-stora-i-kaeften/ |archivedate=7 september 2009 }}</ref> टोलीले सन् २००६, २००८ र २००९ मा, स्भेन्स्का कुपनलाई पनि कब्जा गर्न सफल भएको थियो।<ref>{{Cite web|title=Seger historisk etta i draften |url=http://hd.se/sport/2009/09/22/seger-historisk-etta-i-draften-2/ |accessdate=22 september 2009 |work=Helsingborgs Dagblad |date=22 september 2009 |publisher=TT Nyhetsbyrån |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090924082521/http://hd.se/sport/2009/09/22/seger-historisk-etta-i-draften-2/ |archivedate=24 september 2009 }}</ref> [[File:Carolineseger.jpg|left|thumb|180px|अक्टोबर २००७ मा सेगेर]] लिङ्सपिङका लागि खेल्दा सेगेरलाई सन् २००५ मा दमल्सेभेन्स्कनको उदयीमान खेलाडीको रूपमा पुरस्कृत गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|title=Linköping fick stryk av Duisburg i returen|url=http://www.dn.se/sport/fotboll/linkoping-fick-stryk-av-duisburg-i-returen/|accessdate=22 november 2009|publisher=Dagens Nyheter|date=11 november 2009}}</ref> उनले सन् २००६ र सन् २००९ मा वर्षको उत्कृष्ट मध्यपङ्क्ति खेलाडीको रूपमा सम्मानित गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|author=Sjögren, Patrik|title=Seger klar för Philadelphia|url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotbollsbladet/sverige/damallsvenskan/article5928913.ab|accessdate=9 oktober 2009|publisher=Aftonbladet|date=8 oktober 2009}}</ref> टोली दोस्रो स्थानमा रहँदै [[युइएफए महिला च्याम्पियन लिग]]का लागि छनोट भएपछि सेगेरले सन् २००८ को शरद ऋतुमा लिङ्सपिङमा नयाँ एक वर्षको सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेकी थिइन्।<ref>{{Cite web|author=Martikainen, Rebecka|title=Caroline Seger galans stora drottning|url=http://fotboll.expressen.se/Nyheter/1.1774192/caroline-seger-galans-stora-drottning|accessdate=22 november 2009|publisher=Expressen|date=9 november 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091111084522/http://fotboll.expressen.se/Nyheter/1.1774192/caroline-seger-galans-stora-drottning|archivedate=2009-11-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111084522/http://fotboll.expressen.se/Nyheter/1.1774192/caroline-seger-galans-stora-drottning |date=11 November 2009 }}</ref> सन् २००९ वर्षको सर्वश्रेष्ठ स्विडेनी महिला फुटबल खेलाडीको रूपमा उनलाई दिमान्तबोलान पुरस्कारद्वारा पुरस्कृत गरिएको थियो।<ref name="dn091109" /> सन् २००९-१० युइएफए महिला च्याम्पियन लिगमा सेगेको लिङ्सपिङको अन्तिम खेल, टोली डुइसबर्गसँग २-० ले पराजित हुन पुगेको थियो।<ref>[https://ourgamemagazine.com/2010/12/19/caroline-seger-traded-from-philadelphia-to-wny-flash/ "Caroline Seger traded from Philadelphia to WNY Flash".]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ourgamemagazine.com, 2010-12-19. Läst 1 november 2015।</ref> === संयुक्त राज्य अमेरिका === सेप्टेम्बर २००९ मा, अमेरिकी महिला व्यवसायीक फुटबलमा प्रदर्शन गर्ने क्लब फिलाडेल्फिया इन्डिपेन्डेन्सले सेगेरलाई सन् २००९ को अन्तर्राष्ट्रिय स्थानान्तरणको पहिलो छनोटको साथ उनलाई क्लबमा ल्याउने घोषणा गरेको थियो। <ref>Purdy, Jacqueline (2011-01-27): [http://espn.go.com/sports/soccer/blog/_/name/purdy_jacqueline/id/6064259/marta-makes-western-new-york-flash-instant-favorite-wps "Marta makes Flash an instant favorite".] espn.go.com. Läst 1 november 2015।</ref> डिसेम्बर २००९ मा, उनले फिलाडेल्फियाको साथ तीन वर्षको सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेकी थिइन्। इन्डिपेन्डेन्सको साथ उनको पहिलो संस्करण अप्रिल २०१० मा सुरु भएको थियो भने टोलीले महिला व्यवसायीक च्याम्पियनसिप खेलमा एफसी गोल्ड प्राइडलाई ४–० ले हराएको थियो।<ref>Gert-Ove Gärder/TT (2011-08-31): [http://www.svd.se/seger-klar-for-tyreso "Seger klar för Tyresö".] svd.se. Läst 1 november 2015.</ref> सेगेरले उनको १८ अौँ उपस्थितिमा एक गोल र ५ सहायता गरेकी थिइन्। उनको उक्त संस्करण पछि, खुट्टाको चोटपटक लागि शल्यक्रिया गरिएको थियो। [[File:Caroline Seger and Sinead Farrelly.jpg|right|thumb|सन् २०११ मा सेगेर, फिलाडेल्फिया इन्डिपेन्डेन्सको साथ]] सेगेरलाई डिसेम्बर २०१० मा वेस्टर्न न्यू योर्क फ्ल्यास नामक क्लबमा स्थानान्तरण गरिएको थियो। अमेरिकी व्यवसायीक महिला फुटबलमा शामेल भए लगत्तै उनको यस क्लबसँगको आफ्नो पहिलो संस्करणमा उनी कप्तानको भूमिकामा मैदान उत्रिएकी थिइन्। <ref>[http://www.damfotboll.com/nyheter/2013/07/aven-caroline-seger-stannar "... även Caroline Seger stannar".] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20151104152719/http://www.damfotboll.com/nyheter/2013/07/aven-caroline-seger-stannar |date=2015-11-04 }} damfotboll.com, 2013-07-29. Läst 1 november 2015.</ref> १४ अगस्ट २०११ मा सेगेर नेतृत्वमा फ्ल्यासले लिगमा सर्वश्रेष्ठ किर्तिमानी प्राप्त गर्न सफल हुँद आफ्नै गृह मैदानमा लिग विजेता बनेको थियो। २७ अगष्टमा खेलाइएको फाइनल खेलमा सेगेरको पूर्व क्लब फिलाडेल्फिया इन्डिपेन्डेन्सलाई १-१ बराबरी पछि पेनाल्टी मार्फत पाखा लगाएको थियो। <ref>Sunnervik, Linus (2014-06-05): [http://www.expressen.se/sport/fotboll/damallsvenskan/caroline-seger-klar---presenterad-hos-psg/ "Caroline Seger klar – presenterad hos PSG".] expressen.se. Läst 1 november 2015.</ref> संस्करण, [[फिफा महिला विश्वकप]] समयमा भएकाले सेगेरले फ्ल्यासको लागि केवल १२ खेल खेलेकी थिइन्। उनले पाँच गोल गर्दै र एक सहायता गरेकी थिइन्। प्रशिक्षक अरन लाइन्स सेगेरको योगदानसँग धेरै खुशी भएका थिए, तर उनको अनुबन्ध एक वर्षको लागि मात्र भएकाले उनी संयुक्त राज्य अमेरिकाबाट [[स्विडेन]] फर्किएकी थिइन्।<ref>[http://www.psg.fr/fr/Actus/101001/Breve/67510/Seger-meilleure-joueuse-d-Europe "Seger meilleure joueuse d'Europe ?".] psg.fr, 2014-07-18. Läst 1 november 2015.</ref> === तिरिस एफएफ === अगस्ट २०११ मा सेगेरले सन् २०११ दमल्सेभेन्स्कन संस्करणको बाँकी अंशलाई प्रतिनिधित्व गर्नको लागि छोटो अवधिको सम्झौतामा रुसेनगोद फुटबल क्लबमा सम्मिलित हुने घोषणा गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|title=Malmö strengthen with Seger|url=http://www.uefa.com/womenschampionsleague/news/newsid=1668310.html|publisher=UEFA|accessdate=26 August 2011|date=26 August 2011|last=Dutt|first=Sujay}}</ref> यद्यपि उनी उनको गन्तव्यको बारेमा असन्तुष्ट भएकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://svenskfotboll.se/damallsvenskan/arkiv/damallsvenskan/2011/08/caroline-seger-till-tyreso-2012/ |title=Caroline Seger till Tyresö 2012|publisher=स्विडेनी फुटबल सङ्घ|date=31 August 2011|accessdate=18 May 2014|first=Stig |last=Lindmark|language=स्विडेनी}}</ref> उक्त महिना पश्चात्, सेगेर सन् २०१२ को दमाल्सेभेन्स्कन संस्करणमा दुई वर्षको सम्झौतामा तिरिस एफएफमा प्रवेश गर्ने निश्चित गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.dn.se/sport/fotboll/tyreso-vann-sm-guld-efter-dramatik/|title=Tyresö vann SM-guld efter dramatik|publisher=Dagens Nyheter|date=3 November 2012|accessdate=29 August 2013|language=स्विडेनी|first=Johannes|last=Cleris}}</ref> सात लिग खेलहरूमा उनको तीन गोलले रुसेनगोदलाई सन् २०११ को दमल्सेभेन्स्कनको उपाधि सुरक्षित गर्न मद्दत गरेको थियो। <ref>[http://www.matchendirect.fr/joueur/sara-caroline-seger.html "Sara Caroline Seger".] matchendirect.fr. Läst 1 november 2015।</ref> सेगेरले अनुबन्धित तिरिसले रुसेनगोदलाई नाटकीय रूपबाट पराजित गर्दै सन् २०१२ को उनको तेस्रो दमल्सेभेन्स्कनको उपाधि सङकलन गर्न मद्दत गरेको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.dn.se/sport/fotboll/marta-lamnar-tyreso/|title=Marta lämnar Tyresö|date=8 April 2014|work=DN.se|accessdate=28 April 2014|first=Lisa|last=Edwinsson|language=स्विडेनी}}</ref> उक्त फाइनल खेलमा सेगेरको प्रहार डण्डिमा ठोकिएर पछि, मेडेलिन एडलन्डले सोही फर्केर आएको बललाई गोलमा रूपान्तरण गरेकी थिइन्।<ref>{{Cite web|author=|title=Lyon straffade PSG – Seger en vinnare med blandade känslor - DN.SE|url=https://www.dn.se/sport/fotboll/lyon-straffade-psg-seger-en-vinnare-med-blandade-kanslor/|publisher=DN.SE|date=2017-06-02|accessdate=2018-06-12|language=स्विडेनी}}</ref> [[File:Caroline Seger Supercupen.jpg|left|thumb|upright|सन् २०१२ मा तिरिसको तर्फबाट खेल्दै सेगेर]] स्भेन्स्का कपको फाइनलमा टोलीले कोपर्बरग्स/योहतेबोर्यसँग भिडन्त गरेको थियो। तथापि, अतिरिक्त समयमा टोली कोपर्बरग्स/योहतेबोर्य फुटबल क्लबसँग २-१ ले पराजित हुँदै उप विजेता बनेको थियो जसले सेगेर र तिरिसलाई निराश बनाएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.damfotboll.com/nyheter/2014/05/seger-pa-nytt-om-psg-ryktet|title=Seger på nytt om PSG-ryktet|date=15 May 2014|work=Damfotboll.com|accessdate=18 May 2014|first=Alva|last=Nilsson|language=स्विडेनी|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502003442/http://www.damfotboll.com/nyheter/2014/05/seger-pa-nytt-om-psg-ryktet|archive-date=2 May 2019}}</ref> सन् २०१४ को सुरूमा ताल्तृसाले आर्थिक समस्या व्यहोरेको र सेगेर लगायत उनीहरूका अन्य अग्रणी खेलाडीहरू राख्न असमर्थ भएको स्पष्ट पारेको थियो।<ref>{{Cite web|title=Caroline Seger till Rosengård - DN.SE|url=http://www.dn.se/sport/fotboll/caroline-seger-till-rosengard/|publisher=DN.SE|date=2017-08-09|accessdate=2017-08-18|language=स्विडेनी}}</ref> === पेरिस सेन्ट-जर्मेन फुटबल क्लब === सेगेरले जून २०१४ मा पेरिस सेन्ट-जर्मेनसँग काम गर्नका लागि दुई वर्षको सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेकी थिइन्। पेरिस सेन्ट जर्मेनसँगको हस्ताक्षर सहित उनी तिरिसबाट निस्किएकी थिइन्।<ref>{{Cite web|author=Mikaela Lindahl|date=10 november 2019|title=Segers framtidsbesked – skriver långt kontrakt|url=https://www.expressen.se/kvallsposten/sport/fotboll/damallsvenskan/seger-framtidsbesked-i-tv4s-nyhetsmorgon/|publisher=Expressen|accessdate=13 november 2019}}</ref> === ओलम्पिके लियोन्नाइस === २ जुलाई २०१६ मा, ओलम्पिके लियोन्नाइसले सेगेरलाई आफ्नो क्लबमा ल्याउका लागि सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्ने घोषणा गरेको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.olweb.fr/fr/article/mercato-cinq-nouvelles-joueuses-rejoignent-l-ol-feminin-71178.html|title=Mercato : Cinq nouvelles joueuses rejoignent l'OL Féminin|date=2 July 2016|publisher=Olympique Lyonnais|accessdate=27 September 2016|language=फ्रान्सेली}}</ref> सन् २०१६/१७ संस्करणमा सेगेरले ल्योनलाई डिभिजन १ फेमिनाइन , कउप डे फ्रान्स फेमिनाइन र [[युइएफए महिला च्याम्पियन लिग]] जित्न मद्दत गरेकी थिइन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2019/5/dam-vm-trupp/ |title=Gerhardssons VM-trupp presenterad |publisher=svenskfotboll.se |date=16 maj 2019 |accessdate=19 maj 2019}}</ref><ref>{{Cite web|author=Frida Fagerlund, Jonathan Nilsson|date=6 juli 2019|title=Drömstarten gav Sverige VM-brons|url=https://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/a/K3ax04/dromstarten-gav-sverige-vm-brons|work=Aftonbladet|accessdate=13 november 2019}}</ref><ref>{{Cite web|author=Anna Rydén, Oscar Rickstrand, Petra Thorén|date=6 juli 2019|title=Caroline Seger hyllas efter VM-bronset|url=https://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/a/0ng6PA/caroline-seger-hyllas-efter-vm-bronset|publisher=Aftonbladet|accessdate=13 november 2019}}</ref> === रुसेनगोद फुटबल क्लब === सन् २०१७ मा सेगेरले दमल्सेभेन्स्कन लिगमा एफसी रुसेनगोदमा सामेल हुँदै स्विडेन फर्किएकी थिइन्। उनले रुसेनगोदलाई स्भेन्स्का कुपेन दामर जित्न र लिगमा दोस्रो स्थानमा रहन मद्दत गरेकी थिइन्।<ref>{{Cite web|url=https://www.svt.se/sport/fotboll/seger-vinner-diamantbollen-for-forsta-gangen|title=Seger vinner Diamantbollen för andra gången|accessdate=13 november 2019|publisher=svt.se}}</ref> == अन्तर्राष्ट्रिय कार्यकाल == सेगेरले मार्च २००५ मा वरिष्ठ [[स्विडेन|स्विडेनी]] राष्ट्रिय टोलीका लागि आफ्नो पहिलो उपस्थिति जनाएकी थिइन्।<ref>{{cite web |title=Caroline Seger |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/woco/players/Player=69895/index.html |archive-url=https://archive.today/20140518175000/http://en.archive.uefa.com/competitions/woco/players/Player=69895/index.html |url-status=dead |archive-date=18 May 2014 |publisher=[[युरोपेली फुटबल महासङ्घ|युइएफए]] |accessdate=18 May 2014 }} {{Webarchive|url=https://archive.ph/20140518175000/http://en.archive.uefa.com/competitions/woco/players/Player=69895/index.html |date=18 May 2014 }}</ref> सोही वर्ष टोली आल्गारभ कपमा जर्मनीसँग २-१ ले पराजित भएको थियो। उनले उत्तर पश्चिम इङ्ल्यान्डमा [[युइएफए महिला युरो]] २००५ मा विजयी गोल गर्ने लक्ष्य राखेकी थिइन्।<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/sports/soccer/caroline-seger-part-of-sweden-s-new-generation-1.1047048|title=Caroline Seger part of Sweden's new generation|date=15 June 2011|work=सिबिएस स्पोर्ट्स|accessdate=18 May 2014|first=John F.|last=Molinaro}}</ref> सेमिफाइनलको अतिरिक्त समयमा स्विडेन प्रतिद्वन्द्वी नर्वेसँग पराजित हुन पुगेको थियो। सेगेर टोलीको महत्त्वपूर्ण सदस्य भएता पनि गोल गर्न असफल भएकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://svenskfotboll.se/landslag/damer/arkiv/tidigare/2008/07/dam-caroline-seger-tror-pa-spel-i-os/ |title=Dam: Caroline Seger tror på spel i OS|publisher=स्विडेनी फुटबल सङ्घ |date=15 July 2008|accessdate=18 May 2014|language=स्विडेनी}}</ref> [[File:Caroline Seger in 2011.JPG|right|thumb|upright|सन् २०११ मा कप्तानको रूपमा सेगेर]] सेगेर नयाँ प्रशिक्षक थोमस डेन्नरबीको नेतृत्वमा चयन भएकी थिइन्। तथापि, सन् २००७ को [[फिफा महिला विश्वकप]]को पहिलो चरणमा टोली आश्चर्यजनक रूपमा पराजित हुँदै बाहिरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/sport/fotboll/kapten-seger-redo-att-segra |title=Kapten Seger redo att segra|publisher=Sveriges Television |date=6 May 2008|accessdate=18 May 2014|language=स्विडेनी}}</ref> उक्त असफलता पछि केही अनुभवी खेलाडीहरूले अवकाश लिएका थिए जसले गर्दा सेगेरलाई स्विडेन महिला राष्ट्रिय टोलीमा प्रमुख भूमिका प्रदान गरिएको थियो। उनले जुलाई २००८ मा, बेइजिङ ओलम्पिकको लागि टोलीमा स्थान पाउनको लागि तिघ्राको चोटपटक पार गरेकी थिइन्। स्विडेनल क्वार्टर फाइनलको खेलमा जर्मनीसँग पराजित भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.svd.se/sport/seger-ny-landslagskapten_3474063.svd|title=Seger ny landslagskapten|publisher=Svenska Dagbladet |date=5 September 2009|accessdate=18 May 2014|language=स्विडेनी|first=Janne|last=Bengtsson }}</ref> सेगेरको प्रदर्शन दर र सकारात्मक मनोवृत्तिबाट प्रभावित भएका प्रशिक्षक डेनरबीले टोलीकी नियमित कप्तान भिक्टोरिया स्यान्डेल स्भेन्सन घाइते भएपछि मे २००८ मा [[इटाली]]सँगको छनोट खेलको लागि राष्ट्रिय टोलीको कप्तान नियुक्त गरेका थिए। <ref>{{cite web|title=Women's Olympic Football Tournament London 2012 – List of Players Sweden|url=https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/66/36/85/woft-final-lop-2012-07-24.pdf|work=[[फिफा]]|date=24 July 2012|accessdate=25 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211190059/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/66/36/85/woft-final-lop-2012-07-24.pdf|archive-date=11 December 2018}}</ref> युएएफए महिला युरो २००९ को क्वार्टर फाइनलमा स्विडेन नर्वेसँग ३–१ गोल अन्तरले पराजित भएपछि स्यान्डेल स्भेन्सनले सेवानिवृत्त भएकी थिइन् जसले गर्दा सेगेरले पूर्ण समय कप्तानको रूपमा काम गर्ने मौका पाएकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://svenskfotboll.se/landslag/damer/arkiv/landslag/2012/10/seger-och-schelin-nya-lagkaptener/|title=Seger och Schelin nya lagkaptener|publisher=स्विडेनी फुटबल सङ्घ|date=21 October 2012|accessdate=18 May 2014|language=स्विडेनी}}</ref> सेगेरले स्विडेनलाई सन् [[२०११ फिफा महिला विश्वकप]]मा जर्मनीमा तेस्रो स्थान सम्म पुर्‍याएकी थिइन्। स्विडेन सेमीफाइनलको खेलमा जापानसँग ३-१ गोल अन्तरले पराजित पराजित भएको थियो। स्विडेनले फ्रान्सलाई २-१ ले हराउँदै तेस्रो स्थान ओगट्न सफल भएको थियो। तथापि, सेगेरलाई लागेको चोटका कारण उनी खेलमा उपस्थित भने भएकी थिइनन्। [[फिफा महिला विश्वकप|विश्वकप]]मा प्राप्त गरेको तेस्रो स्थानले सन् २०१२ [[लन्डन]]मा ओलम्पिक फुटबल प्रतियोगिताको लागि स्विडेनको योग्यता पनि सुनिश्चित गरेको थियो। प्रशिक्षक डेनरबीले सेगेरलाई स्विडेनको ओलम्पिक टोलीमा लन्डनका लागि कप्तानको रूपमा नियुक्त गरेका थिए, जहाँ टोली क्वार्टर फाइनलमा फ्रान्ससँग पराजित भएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://svenskfotboll.se/landslag/damer/arkiv/landslag/2013/06/emtrupp2013/|title=Sjögran och Hjohlman i Sundhages EM-trupp|date=25 June 2013|accessdate=25 June 2013|publisher=स्विडेनी फुटबल सङ्घ|language=स्विडेनी}}</ref> अक्टोबर २०१२ मा, नयाँ राष्ट्रिय टोलीकी प्रशिक्षक पिया सुन्धागेले सेगेर र लोटा स्तिलेनलाई कप्तानको पद साझेदारी गर्ने निर्णय गरेकी थिइन्। सुन्धागेले सेगेरलाई युइएफए महिला यूरो २०१३ का लागि टोलीमा नियुक्त गरेकी थिइन् जसलाई स्विडेनले आयोजना गरेको थियो। सेमिफाइनलमा स्विडेन जर्मनीसँग १-० ले पराजित भएका कारण उनी निराश बनेकी थिइन्। <ref>{{cite web|url=http://www.sydsvenskan.se/sport/fotbolls-em-2013/segerjust-nu-ar-allt-tomt/|title=Seger:"Just nu är allt tomt"|date=25 July 2013|accessdate=18 May 2014|publisher=Sydsvenskan|language=Swedish|first=Anja|last=Gatu}}</ref> सेगेर सन् २०१६ को ग्रीष्म ओलम्पिकमा स्विडेनका लागि सबै खेलमा देखा परेकी थिइन् र टोली जर्मनीसँग २-१ गोल अन्तरले पराजित हुँदै रजत पदक प्राप्त गरेको थियो। सेगेर अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलबाट [[लोत्ता सिलिन]]को सेवानिवृत्त पछि राष्ट्रिय टोलीकी कप्तान बनेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://us.soccerway.com/players/elin-rubensson/125306/|title=E.Rubensson|accessdate=August 4, 2018}}</ref> सेगेरले फ्रान्समा आयोजना गरिएको सन् २०१९ महिला विश्वकपको लागि [[स्विडेन]]को नेतृत्व गरेकी थिइन्। ६ जुलाई २०१९ मा, सेगेरले आफ्नो २०० औँ खेल स्विडेनसँग खेलेकी थिइन् जसमा टोलीले इङ्ल्यान्डको सामना गरेको थियो। उक्त खेलमा स्विडेनले इङ्ल्यान्डलाई २-१ गोल अन्तरले पराजित गरेको थियो र टोलीले [[२०१९ फिफा महिला विश्वकप|विश्वकप]]मा तेस्रो स्थान हासिल गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/a/g7r9Xk/caroline-segers-milstolpe--gor-sin-200e-landskamp|title=Caroline Segers milstolpe – gör sin 200:e landskamp|website=aftonbladet.se|language=स्विडेनी|date=6 July 2019}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category|Caroline Seger|क्यारोलिन सेगेर}} * {{FIFA player|265238}} * {{UEFA player|69895}} * {{SvFF player|219383}} ([https://web.archive.org/web/20160304225305/http://svenskfotboll.se/damallsvenskan/person/?playerid=5473 अभिलेख]) * {{SvFF club player|ac1c7de9-afc0-408b-bb4c-6050f41f033e}} ([https://web.archive.org/web/20160808002011/http://svenskfotboll.se/damallsvenskan/person/?fplid=219383 अभिलेख]) * {{SvFF national player|ac1c7de9-afc0-408b-bb4c-6050f41f033e}} ([https://web.archive.org/web/20180326202502/http://svenskfotboll.se/landslag/landslagsdatabas/landslagsspelare/?fplid=219383 अभिलेख]) * [http://www.statsfootofeminin.fr/joueur.php?joueur=8696 क्यारोलिन सेगेर] स्पोर्ट्सफ्रोटो फिमिनिन (फ्रान्सेलीमा) * [http://www.psg.fr/en/Woman-Team/4010004/Player-sheet/3352/Seger-Caroline क्यारोलिन सेगेर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304055349/http://www.psg.fr/en/Woman-Team/4010004/Player-sheet/3352/Seger-Caroline |date=2016-03-04 }} [[पेरिस सेन्ट-जर्मेन फिमिनिन|पेरिस सेन्ट-जर्मेन]]मा * {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100808071041/http://www.womensprosoccer.com/philadelphia/players/bios/seger-caroline |date=८ अगस्ट २०१० |title=फिलाडेल्फिया इन्डिपेन्डेन्समा क्यारोलिन सेगेर}} * [http://www.linkopingfc.com/index.php?playerid=4 लिङसपिङ एफसीमा क्यारोलिन सेगेर] (स्विडेनीमा) * {{SR/Olympics profile|se/caroline-seger-1}} * {{Soccerway|caroline-seger/7673}} * {{Twitter}} [[श्रेणी:स्विडेनी महिला फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:फिफा महिला विश्वकप खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:स्विडेनी महिला अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:डिभिजन १ फिमिनिन खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८५ मा जन्म]] g3pqgrpojzw0p5xhapbdbotsz6agqcb 0 120576 1392745 1366824 2026-10-15T09:18:39Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392745 wikitext text/x-wiki {{Infobox sculpture |title = जङ्गबहादुर राणाको घोडचढी सालिक |image_file=Jangabahadur_Horse_Riding_Statue.jpg |image_size=300 |artist= थोमस ब्रक <ref>{{Cite web|url=https://equestrianstatue.org/jung-bahadur/ |title=EQUESTRIAN STATUES Kees van Tilburg JUNG BAHADUR |last= |first= |date= |website= |publisher=|accessdate=}}</ref> |year=वि.सं. १९४२ |type=अश्वारोही |city=काठमाडौँ |coordinates = {{coord|27|69|9|N|85|31|3|E|region:NP_type:landmark|display=inline,title}} |pushpin_map = Nepal |map_size = |museum= }} '''जङ्गबहादुर राणाको घोडचढी सालिक''' [[काठमाडौँ]]को [[टुँडिखेल]], सुन्धाराबाट [[त्रीपुरेश्वर|त्रिपुरेश्वर]] जाने मोडमा रहेको [[जङ्गबहादुर राणा|श्री ३ जङ्गबहादुर]]को शालिक हो। जङ्गबहादुरले [[युरोप]] भ्रमणका बेला वि.सं. १९०७ भदौ १० गते [[फ्रान्स]]को सर्टरी मैदानमा सैनिक परेड हेर्न घोडा चढी अघि बढ्दा घोडालाई नियन्त्रणमा ल्याई प्रोसेसन कति पछि पर्‍यो जङ्गबहादुरले पछाडी फर्की क्षण स्मरण गराउन यो सालिकको निर्माण गरिएको थियो। यो सालिक पहिले [[शहिदगेट|शहिदगेट]]बाट [[सुन्धारा]] जाने चोकमा रहेको थियो। सडक विस्तार गर्ने क्रममा यो सालिकलाई हालको [[टुँडिखेल]]को दक्षिण पश्चिम कुना, [[भद्रकाली मैदान|भद्रकाली]]मा स्थानान्तरण गरिएको थियो। महाराजा '''जङ्गबहादुर कुँवर राणाजी,''' [[अर्डर अफ द बाथ|जिसिबी]], [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया|जिसिएसआई]] (जन्म '''बीर नरसिंह कुँवर''', वि.सं. १८७४ असार ४''')''' [[नेपालको प्रधानमन्त्री|नेपालको ८औँ प्रधानमन्त्री]] तथा प्रथम श्री ३ महाराज थिए। नेपालले [[अङ्ग्रेज]]सँगको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]]मा गुमाएको भूभागमध्ये यिनले अङ्ग्रेजलाई खुसी पारी [[राप्ती नदी|राप्ती]]देखि [[महाकाली नदी|महाकाली]]सम्मको भूभाग जसमा वर्तमानको [[तराई]]मा पर्ने [[बाँके जिल्ला|बाँके]], [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]], [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] तथा [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] पुनः नेपालमा गाभ्न सफल भएका थिए।<ref>{{Cite web|url=http://annapurnapost.com/news/88749|title=एकीकरणका अर्का नायक जङ्गबहादुर राणा|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|language=नेपाली|accessdate=2020-12-14}}</ref> वर्तमान समयमा यस भूभागलाई [[नयाँ मुलुक]]को नामले समेत चिनिन्छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.reportersnepal.com/2019/08/334944|title=जङ्गबहादुरः जस्ले नेपालको नक्शा बदले|date=2019-08-10|website=रिपोर्टर्स नेपाल|language=नेपाली|accessdate=2020-11-13}}</ref> नेपालमा [[राणा वंश|राणा शासन]]को जग बसालेर १०४ वर्षसम्म पारिवरिक शासनशैलीको आरम्भ गर्ने व्यक्ति यिनै हुन्। जङ्गबहादुरले आफ्नो शासनकालको समयमा दरबारिया कट्टर विरोधीहरूलाई तह लगाएर एकतन्त्री शासन चलाएका थिए। श्री ३ जङ्गबहादुर हत्यारा, धुर्त, चलाख, स्वार्थी भएपनि एक राजावादी र राष्ट्रवादी देशभक्त थिए। उनले नेपाललाई बलियो, स्वाभिमानी र स्वतन्त्र राष्ट्र बनाइराख्न ठूलो योगदान गर्न सफल भए। [[चित्र:Sir_Thomas_Brock.jpg|alt=Sir Thomas Brock.jpg|thumb|मूर्तिकार सर [[थोमस ब्रक]]]] == इतिहास == वि.सं. १९०६ मा (सन् १८५० मा) जङ्गबहादुर भाइ [[बमबहादुर राणा]]लाई कार्यवाहक प्रधानमन्त्री र [[बद्री नरसिंह राणा|बद्रीनरसिंह]]लाई कार्यवाहक प्रधानसेनापतिको जिम्मेवारी दिएर जङ्गबहादुर शाही राजदूतको रुपमा [[जङ्गबहादुर राणाको युरोप भ्रमण|युरोप भ्रमण]]मा गए। जङ्गबहादुरले बेलायतबाट फर्कने क्रममा फ्रान्सको पनि भ्रमण गरेका थिए। त्यसबेला फ्रान्सका राष्ट्रपति (जो पछि सन् १८५२ मा फ्रान्सका सम्राट पनि बने) [[नेपोलियन तृतीय|लुई नेपोलियन तृतीय]] ([[नेपोलियन बोनापार्ट|महान नेपोलियन बोनापार्ट]]का भतिजा) थिए। कुराकानीको क्रममा राष्ट्रपति लुई नेपोलियनले प्रधानमन्त्री जङ्गसमक्ष “तपाईँलाई यहाँ मनोरञ्जनका निमित्त केही रमाइला कुराको इच्छा छ कि?”<ref>{{cite book|title=श्री ३ हरूको तथ्य वृत्तान्त|author=[[पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पुरुषोत्तम शमशेर जबरा]]|page=|date=२०४७वैशाख|publisher=परमवीरशमशेर राणा; श्रीशंकर मुद्रणालय|isbn=|url=https://madanpuraskar.org/search/monographsview.php?start=12022}}</ref>भनी सोध्दा प्रधानमन्त्री जङ्गले एक लाख सेनाले एकैपटक प्रस्तुत गरेको सामूहिक परेड (मार्चपास्ट) हेर्ने आफ्नो इच्छा रहेको कुरा बताए। विशिष्ट अतिथिको इच्छा पूरा गर्नका लागि फ्रान्समा वि.सं. १९०७ भदौ १० (तदनुसार १८५० सेप्टेम्बर १४) मा सैनिक परेड प्रदर्शनीको आयोजना गरियो। जङ्गबहादुरलाई घोडा चढेर एक लाख फ्रेन्च सैनिकद्वारा [[सर्टरीको मैदान]]मा गरिने परेड अवलोकन गर्न विशेष व्यवस्थाका साथ परेडस्थलमा निमन्त्रणा गरिएको थियो। मार्च पास सुरु भयो। जङ्गबहादुर सवार घोडा अरू सबैलाई उछिनेर निकै अगाडि बढ्यो। जङ्गले आफू सवार घोडालाई नियन्त्रणमा लिई अन्य सैनिकको मार्च “कहाँ आई पुगेछ ?” भनी पछाडि फर्केर हेरे। घोडचढी सैनिकको जुलुस निकै पछि थियो। अनेक खेल-तमासा देखाई एक लाख फ्रेन्च सैनिकको परेड सकियो। यसरी फ्रेन्च सिपाहीको जुलुसलाई पछि फर्केर हेर्दाको संस्मरणस्वरूप त्यसकै झल्को आउने गरि जंगबहादुरले सैनिक मुद्रामा आफ्नो सालिक निर्माण गर्न आदेश दिए। यो सालिकको लागि जङ्गबहादुरको तस्विर वि.सं.१९३१ माघमा [[मुम्बई|बम्बइ]]मा खिचिएको थियो। जसले गर्दा यो स्पष्ट हुन्छ कि जङ्गबहादुरले आफ्नो घोडचढी सालिक बनाउन आफैले लगाएका थिए। यस पटक जङ्गबहादुर दोश्रो पटक [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]]को भ्रमणमा जान लागेका थिए। विसं १९३२ वैशाख ९ मङ्गलबार जङबहादुरले [[बागमती नदी]] किनरमा नयाँ मन्दिर (कालमोचन मन्दिर) बनाएर देवता तिर फर्केर हात जोडिरहेको आफ्नो सालिक स्थापना गरेका थिए। १९३२ फागुनमा दोस्रो पटक बेलायत जान लागेका जंगबहादुर बम्बइ पुगेका बेला एकाबिहानै घोडाबाट लडेर रोडा हालेको ढुङ्गामा छातिका भर परी लडेकाले उनको बेलायत यात्रा रद्द गर्नुपर्यो। जहाजमा सामान राखिसकेको भए तापनि अन्तिम दिन बजार डुल्न जाँदा घोडाबाट लडेर चोट लागेपछि भ्रमण रद्ध गरिएको थियो।<ref name=":0" /> जङ्गबहादुर त जान चाहेका थिए तर [[वैद्य]] तथा रानीहरूले जान दिएनन्। जङ्गको आदेशमा वि.सं. १९३२ मा उनका छोरा जीतजंगले सालिक बनाउन दिएका थिए। यसैबीच वि.सं. १९३३ फागुनमा जङ्गको निधन भयो।<ref name=":0">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२४२|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> वि.सं. १९३८ मा लन्डनका प्रख्यात मुर्तिकार [[थोमस ब्रक]]ले तयार गरे। सालिकको निर्माण सकिएर [[काठमाडौँ]] ल्याइ पुर्याउन ६ महिना समय लाग्यो। सालिक १९३८ साल असोजमा ल्याइपुर्याइयो। काठमाडौमा सो मुर्ति आइपुगेपछि पनि २ वर्ष भन्दा बढी स्थान निश्चित नहुदा स्थापना गर्न सकिएको थिएन। जङ्गबहादुरको सालिक तत्काल सार्वजनिक गरिएन। पछि रणोद्वीप सिंह राणाले दाजु जंगको इच्छा अनुरुप टुँडिखेल पश्चिमको सडक चौडा बनाए। जङ्गबहादुर पछि प्रधानमन्त्री बनेका उनका भाइ रणोद्दीप सिंहले [[धरहरा]] पूर्वकै चौबाटो नेर १९४१ साल असारमा उद्घाटन गरे। [[चित्र:Jung_Bahadur_Rana_Statue_unveiled_in_1882.jpg|right|thumb|जङ्गबहादुरको सालिक अनावरण समारोह सन् १८८२<ref name=":1">[http://historylessonsnepal.blogspot.com/2011/07/bronze-warriors-for-ever.html BRONZE WARRIORS FOR EVER]</ref>|325x325px]] यस सालिकको अनावरण बि.सं १९३८ मा; उद्घाटन वि.सं. १९४२ आषाढमा [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|श्री ३ रणोद्दिप सिंह]]ले राजा पृथ्वी वीर बिक्रम शाह, जो जङ्गबहादुरका नाति (छोरीको छोरा) समेत थिए,को उपस्थितिमा गरेका थिए। <ref>[https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_151_03.pdf टुँडिखेल वरपरका अश्वारोही सालिकहरू: श्यामसुन्दर राजवंशी; जयन्ती श्रेष्ठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240719095607/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_151_03.pdf |date=2024-07-19 }}</ref> ===उद्घाटन समारोह === जङ्गबहादुरको सालिक अनावरण समारोह त्यस समयको निकै ठूलो समारोहमा पर्छ। सन् १९२७ मा लेखिएको 'नेपाल एन्ड द नेपालिज' पुस्तकमा लेखक लेफ्टिनेन्ट कर्नेल गिमलेटले यस समारोहको सविस्तार वर्णन गरेका छन्। यस भव्य समारोहका उनि प्रत्यक्षदर्शी थिए। तसर्थ पनि उनको वर्णन पढ्दा रोमाञ्चित हुनु स्वभाविकै हो। वि.सं. १९४१ चैत्र १४ गते ब्रिटिस सरकारको निमन्त्रणामा तीन जनरलहरू [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शम्शेर]] ([[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]को पुत्र), केदार नरसिंह ([[बद्री नरसिंह राणा|बद्री नरसिंह]] पुत्र) र ध्वज नरसिंह (रणोद्वीपका धर्मपुत्र) [[रावलपिन्डी|रावलपिण्डीको]] लागी निस्केका थिए। भने यता सुन्धारा र [[भद्रकाली]]को बिचमा टुँडिखेलको पश्चिम पट्टि ठूलो फराकिलो सडक बनाएर बिचको चोकमा जङ्गबहादुरको सालिक स्थापना गरिएको थियो। जङ्गबहादुरले आफू जीवित हुँदै यो सडकको परिकल्पना गरेका थिए र उनका छोरा कमाण्डर इन चिफ [[जीतजङ्ग राणा|जीतजंग]] (जो वि.सं. १९३८ मा [[जगतजङ्ग राणा|जगतजंग]]लाई चुनारको जेलमा कैद गरिए पछि पश्चिम कमान्डर जनरल र १९४१ मा धीर शमशेरको मृत्यु पश्चात प्रधानसेनापति भएका थिए।) ले सोही चोकको बिचमा जंगकै सालिक राखिदिए। वि.सं. १९३८ मा [[लन्डन|लण्डन]]का प्रख्यात मुर्तिकार थोमस ब्रकले तयार गरेको यो मुर्ति नेपालसम्म ल्याउनु निकै कठिन कार्य थियो। पानीजहाजबाट [[कोलकाता|कलकत्ता]] र त्यहाँबाट [[रेल यातायात|रेल]]मा बेतिया त्यसपछि लरि तथा मानिसहरूलाई बोकाएर झण्डै ६ महिना लगाएर काठमाडौं ल्याइएको थियो। [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिंह]]को सालिक आइपुगेपछि छिटो छिटो दुवै सालिक स्थापना गर्न थालियो। निर्माता कम्पनीले करिव नेपाली ७०,००० रूपैयामा मुर्ति तयार गरेर काठमाडाै सम्म पुर्याउने जिम्मा लिएको थियो। काठमाडाैमा मात्र ६०,००० जनसंख्या भएको भए पनि पाटन, भक्तपुर समेतको जनताको भिडले टुँडिखेल वरपर सेना र जनता गरि करिव १२,००० जम्मा भएका थिए। जङ्गबहादुरको सालिक [[भद्रकाली मन्दिर]]बाट पश्चिम तथा [[धरहरा]]को नजिकै रहेको चाैबाटोमा राखिएको थियो।<ref name="सुवेदी">{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=209}}</ref> ऐतिहासिक खरीको बोटको चौतारोमा बसेर प्रधानमन्त्री रणोद्वीप सिंह कुँवरले वि.सं. १९४१ चैत १४ मा उद्घाटन गरेका थिए। ९ वर्षका राजा, जो जङ्गबहादुरका छोरी [[ललित राजेश्वरी राज्य लक्ष्मी देवी|ललित राजेश्वरी राज्य लक्ष्मी]] तर्फका नाती थिए; राजा [[पृथ्वी वीरविक्रम शाह|पृथ्वी वीर विक्रम]]ले आफ्नो सन्देश प्रधानमन्त्री [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिंह]]लाई दिए, प्रधानमन्त्रीले त्यो सन्देश [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|कमाण्डर इन चिफ]]लाई पढ्न दिएका थिए। जङ्गबहादुरको बहादुरीको प्रशंसाले भरिएको सो भाषण आधा घण्टा लामो थियो। त्यसपछि प्रधानमन्त्री तथा श्री ३ को भाषण पछि कपडाले ढाकिएको सो सालिकलाई बालक राजा पृथ्वी वीर बिक्रमले बाधिएको डोरि तानेर सबैको लागी खोलि दिए। दुइ वर्ष देखि सालिक हेर्न आतुर जनताको प्रतिक्षा पुरा भयो।<ref name="sadrishya">{{Cite web|url=https://sadrishya.com/2018/01/10/445/|title=थरिथरिका घोडचढी सालिकहरू|last=उलक|first=सुनिल|date=२०७४, २६ पुष बुधबार|website=सदृश्य|publisher=|accessdate=}}</ref> === स्थानान्तरण === वि.सं. २०१७ मा बेलायती महारानी [[एलिजाबेथ द्वितीय|एलिजाबेथ]] नेपाल भ्रमणमा आउने कार्यक्रम तय भयो। [[राणा वंश|राणा शासक]] देखि सधै उग्र रहेका [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]लाई रानी [[एलिजाबेथ द्वितीय|एलिजाबेथ]]को नेपाल भ्रमणको तालिका प्राप्त हुनु राणाहरुको बिच सडकमा भएको सबै सालिकहरु हटाउने मौका भयो। राजा महेन्द्र, आफ्ना पुर्खालाई दरबारमा राजबन्दी जस्तो बनाई, शक्ति खोसी खोपामा थुन्ने राणा महाराजहरूलाई मन पराउँदैनथे। <ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/4231 |title=मजलिसको आँखा–१२ |last= |first= |date= |website= |publisher=हिमाल खबर |accessdate=}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/4231 |title=मजलिसको आँखा–१२ |access-date=2021-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220091831/http://nepalihimal.com/article/4231 |archive-date=2020-02-20}}</ref> मौका कुरिरहेका राजा महेन्द्रले सबै सालिकहरु हटाउन लगाए। यसरी हटाउने क्रममा जंगको सालिकमा रहेको तरवारको टुप्पो भाच्चियो। सडक विस्तार गर्ने क्रममा यो सालिक स्थानान्तरण गरिँदा जङ्गबहादुरको सालिकको हातमा रहेको तरबार भाँचिएको थियो। तर यो बनाउने चासो दिईएन। अहिले त संरक्षणको अभावले अझ टुटफुट भएको छ। == वर्णण == [[File:Statue of Sir James Outram in Calcutta by Francis Frith.jpg|thumb|मैदानमा रहेको सर जेम्स अटरमको सालिक, अहिलेको भिक्टोरिया मेमोरियल उद्यान कलकत्ता , भारतमा अवस्थित]] [[file:Subhas Chandra Bose Statue - Shyambazar Five-point Crossing - Kolkata 2012-05-19 3062.JPG|thumb|सुवास चन्द्र बोसको घोडचढी सालिक, कोलकाता]] जङ्गबहादुर सैनिक पोशाकमा घोडा चढीरहेका छन्। घोडाको अगाडीको दायाँ घुट्टा उचालिएको छ। र जंगबहादुर दायाँ पट्टिबाट पछाडी फर्केका छन्। जंगबहादुरको हातमा तरबार पनि रहेको छ जुन सालिक स्थानान्तरण गरिँदा भाँचिएको थियो। जङ्गबहादुरको यो सालिक कलकत्तास्थित भिक्टोरिया पार्कमा रहेको लेफ्टिनेन्ट जनरल जेम्स अटरमको सालिकको बनावटमा प्रायः समानता रहेको छ। अटरमको सालिक थोमस ब्रुकका गुरु जोन हेनरी फोलीले निर्माण गरेका थिए।<ref name=":1" /> कोलकातामा रहेको [[सुभाषचन्द्र बोस|सुवास चन्द्र बोस]]को घोडचढी सालिक पनि यहि सालिक संग मिल्दो जुल्दो छ। जङ्गबहादुरले युरोप भ्रमणका बेला वि.सं. १९०७ भदौ १० गते फ्रान्सको सर्टरी मैदानमा सैनिक परेड हेर्न घोडा चढेर अघि बढ्दा घोडालाई नियन्त्रणमा ल्याई पछाडि फर्केको क्षणलाई स्मरण गराउन यो सालिकको निर्माण गरिएको थियो। यो सालिकको अनावरण वि.सं. १९३८ मा गरिएको थियो भने सालिकको उद्घाटन वि.सं. १९४२ आषाढमा श्री ३ रणोद्दिप सिंहले तत्कालीन राजा पृथ्वी वीर बिक्रम शाहको उपस्थितिमा गरेका थिए। वि.सं. २०१७ मा सडक विस्तार गर्ने क्रममा यो सालिक स्थानान्तरण गरिँदा जङ्गबहादुरको सालिकको हातमा रहेको तरबार भाँचिएको थियो। == अभिलेख == यो सालिकको मुन्तिर निम्न उल्लेखित अभिलेख रहेको छ। <!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |<center>'''स्वस्ति श्री मदति प्रचण्ड भुजदण्डेत्यादि श्री श्री श्री महाराज सर जङ्ग बहादुर राणा जी.सी.बी. <br>ञैण्ड जी सी एस आई थोङ लिन् पिम्मा कोकाङ वाङ स्यान प्राइममिनिस्टर याण्ड कम्याण्डर इन<br>चिफ नेपाल १८७४ साल आषाढ सुदी ४ रोज ४ को जन्म <br>१९३३ साल फागुन सुदी १२ रोज १ मा मुक्त'''<br> '''HIS EXCELLENCY MAHARAJA SUR JUNG BAHADOOR <br>RANA G.C.B.& G.C.S.I THONG LING PIMMA MA<br>KO KANG WANG SIAN PRIME MINISTER<br>COMMANDER IN CHIEF NEPAL<br>T.BROCKS<br>LONDON 1881'''</center> | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed" heights="150"> चित्र:Jangabahadur Horse Riding Statue.jpg|टुँडिखेल, सुन्धाराबाट त्रिपुरेश्वर जाने मोडमा रहेको जङ्ग बहादुरको शालिक चित्र:Statue at Tundikhel, Kathmandu.jpg|टुँडिखेल, सुन्धाराबाट त्रिपुरेश्वर जाने मोडमा रहेको जङ्ग बहादुरको शालिक चित्र:Jung Bahadur Rana Statue (1929).jpg|[[जङ्गबहादुर राणाको अश्वारोही सालिक]], वि.सं. १९८६ तदनुसार सन् १९२९; पृष्ठभूमिमा [[विसं १९९० को महाभूकम्प|बि.सं. १९९० को महाभूकम्प]] अगाडिको ११ तले [[धरहरा]] चित्र:Statue of Jang Bahadur Rana at Kalmochan Temple.jpg|कालमोचन मन्दिरमा रहेको श्री ३ जङ्गको शालिक चित्र:Statue of Jung Bahadur Rana in Kathmandu.jpg|राजा [[पृथ्वी वीरविक्रम शाह|पृथ्वी वीर विक्रम]]को सालिक चित्र:Statue Horse rider.jpg|टुँडिखेलमा रहेको [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|श्री ३ रणोद्दिप]]को घोडचढी शालिक <br>सन् १८५७ मा गदरको युद्धमा देखाएको वीरताको स्मरणमा बनाइएको सालिक चित्र:His Excellency the Nepaulese Ambassador, General Jung Bahadur Koomwur Ranajee (BM 1859,0709.1564).jpg|जङ्गबहादुर राणा </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[राणाकालीन दरबारहरू]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:वास्तुकला]] [[श्रेणी:स्मारक]] [[श्रेणी:जङ्गबहादुर राणा]] l81n07mtsls1z3b4rs3mkl5bzejz6gx 0 125142 1392729 1066611 2026-10-15T05:38:53Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392729 wikitext text/x-wiki '''कुमार शाह''' (वि.सं. २०१४–वि.सं. २०६७) उनको लोकप्रिय नाम '''कुमार कान्छा'''ले चिनिन्छ।<ref name=":0">{{Cite web|url=http://nepalihimal.com/article/10159|title=अस्ताए तीन तारा|date=१६–२९ माघ २०६७|website=हिमाल खबरपत्रिका|accessdate=२ जेठ २०७९}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनको जन्म वि.सं. २०१४ सालमा [[कोलकाता]]मा भएको थियो तर उनको पुर्ख्यौली घर [[दैलेख जिल्ला|दैलेख]]मा थियो ।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> उनी [[नेपाल|नेपाली]] सङ्गीतका एक चर्चित [[सङ्गीतकार]] तथा [[गायक]] थिए।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.nepalkhoj.com/2021/11/20/138563/|title=कवि एवं गीतकार दिनेश अधिकारीको एल्बमबाट|last=अधिकारी|first=दिनेश|date=२०७८ मंसिर ४|website=नेपालखोज|accessdate=२ जेठ २०७९}}</ref>उनका धेरै गीतहरू जस्तै "जिन्दगीको के भर छ र", "बतासले उडाइलग्यो माया मेरो", र "आमैले भन्थिन् धाराको पानी" चर्चित गीतहरूमा पर्छन्।<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://ekantipur.com/entertainment/2011/01/18/323699.html|title=गायक कुमार कान्छा रहेनन्|last=पौडेल|first=वीरेन्द्र|date=४ माघ २०६७|website=कान्तिपुर|accessdate=२ जेठ २०७९}}</ref> वि.सं. २०६७ माघ ३ मा उनको मृत्यु [[मुम्बई]]मा भएको थियो।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/nepali/programmes/2011/01/110117_kumar_kanchha|title=कुमार कान्छा अब रहेनन्|date=१७ जनवरी २०११|website=बीबीसी नेपाली|accessdate=२ जेठ २०७९}}</ref> उनले [[मराठी भाषा|मराठी]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], र [[नेपाली भाषा|नेपाली]] लगायत अन्य २५ भाषाहरूमा गीत गाएका थिए।<ref name=":0" /> उनले आफ्नो करियरमा १२ सय भन्दा बढी गीतहरू गाएका थिए।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:नेपाली गायकहरू]] [[श्रेणी:नेपाली भाषाका गायकहरू]] ruu2679wtfneav9bi6kcmvkw981g9d8 0 127107 1392750 1380490 2026-10-15T11:46:55Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392750 wikitext text/x-wiki '''तुलसीहेर श्रेष्ठ''' (वि.सं. १९५५ पुस २१ - २०३५ असोज १०) [[नेपाल]]का एक सामाजिक तथा आध्यात्मिक नेता थिए। [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] जिल्लाको भेलाक्षे टोलमा निम्न–मध्यम परिवारमा जन्मेका र औपचारिक शिक्षा हासिल गर्न सकेका थिएनन् । उनी भारत गए, र साबरमती आश्रममा महात्मा गान्धीसँग चार वर्ष बसे। १९२५मा, उनले गान्धीद्वारा हस्ताक्षर गरिएको एउटा पत्र प्राप्त गरे जसमा उनको कपडा बुन्ने दक्षता प्रमाणित भयो। गान्धीको आग्रहमा, उनी आफ्नो देशको सेवा गर्न फर्किए। नेपालमा, उहाँले परम्परागत चरखालाई लोकप्रिय बनाउन काम गर्नुभयो र दलित र असहाय विधवाहरूको कल्याणको लागि काम गर्नुभयो। उनले नेपालमा पहिलो सामाजिक गैर-सरकारी संस्था श्री चन्द्र कामधेनु चरखा प्रचारक महागुठी स्थापना गरे। उनले गान्धीलाई नेपालबाट परम्परागत नेपाली कागजको आपूर्ति गरेर विदेशी वस्तुहरूको बहिष्कार गर्न सहयोग गरे। नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना भएपछि सरकारको सहयोगमा उनले गान्धीको सम्झनामा नेपाल गान्धी स्मारक निधि नामक अर्को सामाजिक संस्था स्थापना गरे । ==सामाजिक सेवा== उनी राष्ट्रिय एकता कमजोर भएको अनुभव गरी समाजलाई एक ढिक्का बनाउने उद्देश्यले समाज सेवामा लागेका थिए।<ref>https://www.newsofnepal.com/2017/01/26/8776/</ref> त्यतिबेला उनी अमरराज जोशीको अध्यक्षतामा गठित सत्याचरण मलामी गुठीका सहायक मन्त्री थिए। यो कुरा श्री ३ महाराज [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्रशमशेर]]कहाँ पुगेपछि २ हजार रुपियाँ जरिवााना गरेर उनलाई डाँडा कटाउने राणाबाट [[हुकुम प्रमाङ्]]गी भयो। उनले [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्रशमशेर]]लाई जाहेर गरे, 'महाराज ! म टुहुरो हुँ, त्यति पैसा तिर्न सक्तिनँ । अब आइन्दा यस्तो काममा पनि लाग्दिन । बरू म सीप सिक्न बाहिर जान पाऊँ।' त्यसपछि उनले माफ पाए र १०० रुपियाँ बाटो खर्च पनि पाए। राणाकै हुकुम शिरोपर गरेर [[गुजरात]]को गान्धी आश्रमतर्फ लागे।<ref>http://nai.com.np/contents.php?id=365 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220921172820/http://nai.com.np/contents.php?id=365 |date=2022-09-21 }}</ref> ==चर्खा प्रचार== तुलसीमेहर भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामका नायक एवं अहिंसात्मक आन्दोलनका अनुयायी [[महात्मा गान्धी]]सँग निकट भई भारतलाई अङ्ग्रेजको उपनिवेशबाट मुक्त गराउने आन्दोलनहरूमा पनि सक्रिय सहभागी भए।<ref>https://ekantipur.com/ampnews/2017-07-22/20170722081011.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129200510/https://ekantipur.com/ampnews/2017-07-22/20170722081011.html |date=2021-11-29 }}</ref> महात्मा गान्धीले स्वदेशी कपडा उत्पादन र उपभोग बढाउँदै बेरोजगारी समस्या पनि हल गर्ने उद्देश्यले थालेको हरेक घरमा चर्खा राख्ने र कपास खेती गरी त्यसबाट कपडा बुन्ने अभियानबाट पनि प्रभावित भई वि.सं. १८८१ मा नेपाल फर्केर उनले कपास खेतीका साथै [[चर्खा प्रचार]] अभियान सुरु गरे। प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरलाई खुशी बनाउँदै श्री ३ चन्द्र कामधेनु चर्खा प्रचारक महागुठी नामको संस्था स्थापना गरे।<ref>http://nepalihimal.com/article/15492 {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महागुठीमा चर्खा सिकाउन विधवा र [[दलित]]लाई प्रश्रय दिए । तिनीहरूको सहयोगका लागि मुठ्ठीदानको अभियान चलाए । ग्रहणदान लिने पनि उनैले सुरुवात गरे । तर चन्द्रशमशेरका उत्तराधिकारी श्री ३ महाराज [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीमशमशेर]]लाई तुलसीमेहरको यो काम मन परेन। चर्खा उद्योगमाथि प्रतिबन्ध लगाउँदै तुलसीमेहरलाई कारावासको सजाय तोके । तुलसीमेहरले २००८ सालमा 'नेपाल गान्धी स्मारक निधि' को स्थापना गर्दा त्यसको उद्घाटन राजा त्रिभुवन र भारतका प्रधानमन्त्री [[जवाहरलाल नेहरू]]ले गरेका थिए । त्यो भव्य समारोहमा प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का साथै [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बीपी कोइराला]] र [[इन्दिरा गान्धी]]को पनि उपस्थिति थियो। ==पुरस्कार र सम्मान== तुलसीमेहरलाई भारत सरकारले सन् १९७७ मा [[नेहरू अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार]]ले प्रदान गरेको थियो।<ref>https://www.hindustantimes.com/delhi/mahatma-s-dream-lives-on-in-nepal/story-YfXk1BwggftdB23qZSE9vM.html</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} lpzfve616z8szagyo7ubez6qsbzrb7g 0 132561 1392726 1384150 2026-10-15T04:59:37Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392726 wikitext text/x-wiki {{Infobox constituency | name = काठमाडौँ १ | type = संसदीय | constituency_link = | parl_name = <!-- name of the law making body --> | map1 = | map2 = | map3 = | map4 = | map_size = 300 | map_entity = | map_year = | image = Kathmandu1PratinidhiSabha.svg | image2 = | image3 = | image4 = | caption = [[बागमती प्रदेश]]मा काठमाडौँ १ | caption2 = | caption3 = | caption4 = | district_label = प्रदेश<!-- can be State/Province, region, county --> | district = [[बागमती प्रदेश]] | region_label = जिल्ला<!-- can be State/Province, region, county --> | region = [[काठमाडौँ जिल्ला]] | population = | electorate = ४८,४८९ | towns = | future = | year = वि.सं २०४८<!-- year of establishment --> | abolished_label = | abolished = | elects_howmany = | seats = | party_label = <!-- defaults to "Party" --> | party = [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] | members_label = | members = [[रञ्जु दर्शना]] | local_council_label = | local_council = | previous = | next = | blank1_name = | blank1_info = | blank2_name = | blank2_info = | blank3_name = | blank3_info = | blank4_name = | blank4_info = }} '''काठमाडौँ १''' [[नेपाल]]को [[काठमाडौँ जिल्ला]]को दस संसदीय निर्वाचन क्षेत्र मध्ये एक हो। यो निर्वाचन क्षेत्र २०७४ भदौ १५ मा पेश गरिएको [[निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग]] प्रतिवेदनमा अस्तित्वमा आएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुफान न्यौपाने|शीर्षक=निर्वाचन क्षेत्र: जनसङ्ख्यालाई ९०% र भूगोललाई १०%|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/5133|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=१६५ निर्वाचन क्षेत्र बन्दा तपाईंंँको जिल्लामा कति वटा सिट?|युआरएल=https://pahilopost.com/content/-4847.html|कार्य=|प्रकाशक=पहिलो पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> == सम्मिलित क्षेत्रहरू == काठमाडौँ १ संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा [[काठमाडौँ|काठमाडौँ महानगरपालिका]]को वडा नम्बर १०, ११, २९ र ३१ रहेको छ। == प्रदेश सभा खण्डहरू == [[बागमती प्रदेश सभा]] क्षेत्रलाई निम्नलिखित खण्डहरूमा विभाजन गरिएको छ: * काठमाडौँ १ (क) * काठमाडौँ १ (ख) == संसद सदस्य == === [[नेपालको सङ्घीय संसद|संसद/संविधान सभा]] === {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''निर्वाचन''' !सदस्य !दल |- | rowspan="5" style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[आम निर्वाचन २०४८|२०४८]] |[[मदन भण्डारी]] | rowspan="5" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |- |२०४९ |[[विद्यादेवी भण्डारी]] |- |[[आम निर्वाचन २०५१|२०५१]] |[[मनमोहन अधिकारी]] |- |२०५५ |[[नारायणप्रसाद ढकाल]] |- |[[आम निर्वाचन २०५६|२०५६]] |[[प्रदीप नेपाल]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]] |rowspan="3" |[[प्रकाशमान सिंह]] |rowspan="3" |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |- | rowspan="1" style="background-color:{{party color|राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२|२०८२]] |[[रञ्जु दर्शना]] | rowspan="१" |[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |} === [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रदेश सभा]] === {{Col-begin}} {{Col-2}} ==== १(क) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |दीपेन्द्र श्रेष्ठ |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |दीपेन्द्र श्रेष्ठ |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |} {{Col-2}} ==== १(ख) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |गणेशप्रसाद दुलाल |[[नेकपा (एमाले)]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |सुरजचन्द्र लामिछाने |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |} {{Col-end}} == निर्वाचन परिणाम == ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]] ==== {{Election results |party1=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |cand1=[[रञ्जु दर्शना]] |votes1=15455 |sw1= |party2=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |cand2=प्रवल थापा क्षेत्री |votes2=6364 |sw2= |party3=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |cand3=[[रवीन्द्र मिश्र]] |votes3=3972 |sw3= |party4=[[नेकपा (एमाले)]] |cand4=मोहनराज रेग्मी |votes4=1618 |sw4= |party5=[[उज्यालो नेपाल पार्टी]] |cand5=मङ्गलाल श्रेष्ठ |votes5=466 |sw5= |party6= |cand6=अन्य |votes6=1207 |sw6= |invalid=434 |electorate=48489 |result = [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] विजयी |majority=8484 |majoritypct= |majoritysw= |resultsw= |source=<ref>{{Cite web |title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनमा उम्मेदवारहरूको सूची|url=https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2082.aspx |website=निर्वाचन आयोग}}</ref> }} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९]] ==== {{Election results |party1=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |cand1=[[प्रकाशमान सिंह]] |votes1=7143 |sw1=–१२.२१ |party2=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |cand2=[[रवीन्द्र मिश्र]] |votes2=7018 |sw2=नयाँ |party3=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |cand3=पुकार बम |votes3=4115 |sw3=नयाँ |party4=[[नेकपा (एमाले)]] |cand4=किरण पौडेल |votes4=3532 |sw4=नयाँ |party5=नेपाल सुशासन पार्टी |color5=#00ff7f |cand5=[[रमेश खरेल]] |votes5=3124 |sw5=नयाँ |party6= |cand6=अन्य |votes6=1234 |sw6=–४६.७७ |invalid= |electorate= |result = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] विजयी |majority=125 |majoritypct= |majoritysw= |resultsw= |source=<ref name="2022el">{{Cite web|title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनमा उम्मेदवारहरुको सुची|url=https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|website=निर्वाचन आयोग|access-date=2026-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129072853/https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|archive-date=2022-11-29}}</ref> }} ==== [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {{col-begin}} {{col-2}} ===== काठमाडौँ १(क) ===== {{Election results |party1=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |cand1=दिपेन्द्र श्रेष्ठ |votes1=6300 |sw1= |party2=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |cand2=नवीन शाही |votes2=3504 |sw2= |party3=[[नेकपा (एमाले)]] |cand3=रामप्रसाद अमगाई |votes3=2297 |sw3= |party4=नेपाल सुशासन पार्टी |color4=#00ff7f |cand4=सम्राट सापकोटा |votes4=2113 |sw4=नयाँ |party5= |cand5=अन्य |votes5=886 |invalid= |electorate= |result = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] विजयी |majority=2796 |majoritypct= |majoritysw= |resultsw= |source=<ref name="2022el"/> }} {{col-2}} ===== काठमाडौँ १(ख) ===== {{Election results |party1=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |cand1=सुरजचन्द्र लामिछाने |votes1=4510 |sw1= |party2=[[नेकपा (एमाले)]] |cand2=गणेशप्रसाद दुलाल |votes2=2753 |sw2= |party3=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |cand3=यज्ञबहादुर शाह |votes3=1855 |sw3= |party4=नेपाल सुशासन पार्टी |color4=#00ff7f |cand4=अञ्जना शाही |votes4=990 |party5= |cand5=अन्य |votes5=962 |invalid= |electorate= |result = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] विजयी |majority=1757 |majoritypct= |majoritysw= |resultsw= |source=<ref name="2022el"/> }} {{col-end}} ====[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४]]==== {{Election results |party1=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |cand1=[[प्रकाशमान सिंह]] |votes1=10936 |sw1=–१२.९ |party2=[[विवेकशील साझा पार्टी]] |cand2=[[रवीन्द्र मिश्र]] |votes2=10118 |sw2=नयाँ |party3=[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |cand3=अनीलकुमार शर्मा |votes3=5336 |sw3=+५.२१ |party4= |cand4=अन्य |votes4=1291 |sw4=–२८.८६ |invalid=503 |electorate=42430 |result = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] विजयी |majority=818 |majoritypct=1.48 |majoritysw=–१७.६९ |resultsw= |source=<ref>{{Cite web |title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०७४ को परिणाम पुस्तक |url=https://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/ElectionResultBook/HoR2074.pdf |website=निर्वाचन आयोग of Nepal}}</ref> }} ==== [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {{col-begin}} {{col-2}} ===== काठमाडौँ १(क) ===== {{Election results |party1=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |cand1=दीपेन्द्र श्रेष्ठ |votes1=6231 |sw1= |party2=[[नेकपा (एमाले)]] |cand2=विष्णुकुमारी भुसाल |votes2=4619 |sw2= |party3=[[विवेकशील साझा पार्टी]] |cand3=समिक्षा बास्कोटा |votes3=4343 |sw3= |party4= |cand4=अन्य |votes4=870 |invalid=274 |electorate=24757 |result = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] विजयी |majority=1612 |majoritypct=५.०२ |majoritysw= |resultsw= |source=<ref name="2017pa">{{Cite web |title=प्रदेश सभा सदस्य निर्वाचन, २०७४ को परिणाम पुस्तक |url=https://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/ElectionResultBook/PA2074.pdf |website=निर्वाचन आयोग of Nepal}}</ref> }} {{col-2}} ===== काठमाडौँ १(ख) ===== {{Election results |party1=[[नेकपा (एमाले)]] |cand1=गणेश्रसाद दुलाल |votes1=4242 |sw1= |party2=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |cand2=सुरजचन्द्र लामिछाने |votes2=4223 |sw2= |party3=[[विवेकशील साझा पार्टी]] |cand3=पुरुषोत्तमप्रसाद ढुङ्गेल |votes3=2725 |sw3= |party4= |cand4=अन्य |votes4=472 |invalid=208 |electorate=17673 |result = [[नेकपा (एमाले)]] विजयी |majority=19 |majoritypct=0.08 |majoritysw= |resultsw= |source=<ref name="2017pa"/> }} {{col-end}} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ==== {{Election results |party1=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |cand1=[[प्रकाशमान सिंह]] |votes1=15138 |sw1=+५.१९ |party2=[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|एनेकपा (माओवादी)]] |cand2=[[रेनु दाहाल]] |votes2=4064 |sw2=–१.९९ |party3=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी नेपाल]] |cand3=भरतमणि जङ्गम |votes3=3732 |sw3=+९.४८ |party4=[[नेकपा (एमाले)]] |cand4=विद्या न्यौपाने |votes4=3501 |sw4=–१०.२७ |party5= |cand5=अन्य |votes5=2449 |invalid=1092 |electorate=39164 |result = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] विजयी |majority=11074 |majoritypct=19.17 |majoritysw=+६.७५ |resultsw= |स्रोत=<ref>{{Cite web |date=2017-05-20 |title=Download FPTP Results(XML) |url=http://election.gov.np/CA2070/CAResults/FPTP/XML/FPTP.xml |access-date=2022-11-11 |archive-date=2017-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170520232602/http://election.gov.np/CA2070/CAResults/FPTP/XML/FPTP.xml |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web|title=पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचनमा निर्वाचन क्षेत्र अनुसार सदर मत र बदर मत|url=http://election.gov.np/CA2070/CAResults/reportBody.php?selectedMenu=6&rand=1388574371|access-date=2022-12-05|website=archive.ph|archive-date=2014-04-16|archive-url=https://archive.today/20140416142021/http://election.gov.np/CA2070/CAResults/reportBody.php?selectedMenu=6&rand=1388574371|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-04-01 |title=निर्वाचन क्षेत्र अनुसार मतदाता संख्या |url=http://www.election.gov.np/election/uploads/files/pages/pdf_cons_wise1.pdf |access-date=2022-12-05 |archive-date=2014-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140401031644/http://www.election.gov.np/election/uploads/files/pages/pdf_cons_wise1.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> }} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ==== {{Election results |party1=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |cand1=[[प्रकाशमान सिंह]] |votes1=14318 |sw1=+४५.४५ |party2=[[नेकपा (एमाले)]] |cand2=[[प्रदीप नेपाल]] |votes2=6789 |sw2=–२०.६८ |party3=[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]] |cand3=राममान श्रेष्ठ |votes3=4836 |sw3=नयाँ |party4=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी नेपाल]] |cand4=गोविन्द लामिछाने |votes4=1042 |sw4=नयाँ |party5= |cand5=अन्य |votes5=3336 |sw5=–४४.१७ |invalid=0 |electorate=51171 |result = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] विजयी |majority=7529 |majoritypct=12.42 |majoritysw= |resultsw= |source=निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}</ref> }} ==== [[आम निर्वाचन २०५६]] ==== {{Election results |party1=[[नेकपा (एमाले)]] |cand1=[[प्रदीप नेपाल]] |votes1=17601 |sw1= |party2=[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |cand2=लोकेश ढकाल |votes2=15219 |sw2= |party3=[[नेकपा (माले)]] |cand3=[[वामदेव गौतम]] |votes3=6089 |sw3= |party4=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |cand4=[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] |votes4=722 |sw4= |party5= |cand5=अन्य |votes5=1237 |invalid=695 |electorate=68952 |result = [[नेकपा (एमाले)]] विजयी |majority=2382 |majoritypct=2.92 |majoritysw= |source=निर्वाचन आयोग<ref name="archive">{{Cite web|date=2008-01-24|title=Finalised Constituencies With Top Two उम्मेदवारs|url=http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|archive-date=2008-01-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061012034141/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php |date=2006-10-12 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Election Results'99|url=https://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/ec/alldistconst.htm|access-date=2020-11-15|website=nepalresearch.org}}</ref> }} ==== २०५४ उप-निर्वाचन ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल ! उम्मेदवार ! मत |- | style="background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |नारायणप्रसाद ढकाल | |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|last=|first=|date=1997-02-28|title=प्रतिनिधिसभाको सदस्य निर्वाचित भएको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17874|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117121955/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17874|archive-date=2020-01-17|access-date=2020-11-24|website=Department of Printing {{!}} Rajpatra}}</ref> |} ====[[आम निर्वाचन २०५१]]==== {|class = "wikitable" ! colspan="2" |दल ! उम्मेदवार ! मत |- |style="background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}"| |[[नेकपा (एमाले)]] |[[मनमोहन अधिकारी]] |२५,६७२ |- |style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}"| |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |हरिबोल भट्टराई |१३,६८४ |- |style="background-color:yellow"| |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |नवराज सिंखडा |५,९३६ |- | | colspan="2" |अन्य |१,५०५ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive"/> |} ==== २०५० उप-निर्वाचन==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार |- |style="background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}"| |[[नेकपा (एमाले)]] |[[विद्यादेवी भण्डारी]] |- |style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}"| |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] |- ! colspan="2" |नतिजा !नेकपा (एमाले) विजयी |} ====[[आम निर्वाचन २०४८]]==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत<ref>{{Cite web|title=COMMUNIST WINS IN NEPAL|url=https://greensboro.com/communist-wins-in-nepal/article_4bcd5404-0219-5a49-8bc6-873821c6f277.html|access-date=2020-11-18|website=Greensboro News and Record|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221218043629/https://greensboro.com/communist-wins-in-nepal/article_4bcd5404-0219-5a49-8bc6-873821c6f277.html|archive-date=2022-12-18}}</ref> |- |style="background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}"| |[[नेकपा (एमाले)]] |[[मदन भण्डारी]] |२७,३७२ |- |style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}"| |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] |२६,६२१ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँ जिल्ला]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँ जिल्ला]] 2gtt0818axkex0s6boaoc2fuhz4n91u 0 137256 1392719 1380489 2026-10-15T03:25:05Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392719 wikitext text/x-wiki '''एकीकरणको कानुन''' ( {{Lang-gd|Achd an Aonaidh}} ) संसदका दुई ऐनहरू थिए: इङ्गल्याण्डको संसदले पारित गरेको '''स्कटल्याण्डसंग एकीकरणको कानुन १७०६ (Union with Scotland Act 1706)''' र स्कटल्याण्डको संसदले पारित गरेको '''इङ्गल्याण्डसँग एकीकरणको कानुन १७०७ (Union with England Act 1707)'''। दुई अधिनियमहरूद्वारा, इङ्गल्याण्डको अधिराज्य र स्कटल्याण्डको अधिराज्य {{Mdash}} जुन त्यस समयमा छुट्टाछुट्टै [[सार्वभौम राज्य|राज्य]] थिए, तर एउटै राजा गद्दीनसिन थिए {{Mdash}} " ग्रेट ब्रिटेनको नाममा एक राज्यमा एकीकरण " सन्धिका शब्दमा । <ref>Article I of the Treaty of Union</ref> सन् १६०३ को "व्यक्तिगत" युनियन अफ द क्राउन्स देखि नै यी दुवै देशहरूका साझा राजा थिए, जब स्कटल्यान्डका जेम्स छैटौँले आफ्नी फुपूकी छोरी [[एलिजाबेथ प्रथम]]को निधनपछि इङ्ल्यान्डको गद्दी विरासतमा पाएर 'इङ्ल्यान्डका जेम्स प्रथम' (जेम्स छैटौँ र प्रथम) बने। यी दुई अलग-अलग देशहरूलाई एकीकृत गर्ने प्रयास सन् १६०६, १६६७ र १६८९ मा (सन् १६८८ को '[[गौरवमय क्रान्ति]]' र त्यसपछि इङ्ल्यान्डका जेम्स द्वितीयलाई उनकी छोरी मेरी र उनका ज्वाइँ विलियम अफ ओरेन्जद्वारा पदच्युत गरिएपश्चात्) गरिएको थियो। तर, १८ औँ शताब्दीको सुरुवातमा मात्र अङ्ग्रेजी र स्कटिस रोयल कमिस्नरहरूको छुट्टाछुट्टै समूह तथा तिनीहरूका राजनीतिक निकायहरूमार्फत दुवै राष्ट्रहरू फरक-फरक कारणले भए तापनि एउटा अन्तर्राष्ट्रिय "राजनीतिक, मौद्रिक र व्यापारिक संघ सन्धि" को अवधारणालाई समर्थन गर्ने स्थितिमा पुगे। यो कानुन १ मे १७०७ मा लागू भयो। यस मितिमा, स्कटिश संसद र इंलिस संसदले ग्रेट ब्रिटेनको संसद गठन लन्डनको वेस्टमिन्स्टर दरबारमा भयो, जहाँ पहिले इंलिस संसद थियो । <ref>[[wikisource:Act of Union 1707|Act of Union 1707]], Article 3</ref> यस विशिष्ट प्रक्रियालाई कहिलेकाहीँ स्कटल्याण्डमा "संसदको संघ" भनिन्छ। <ref>{{Cite web |date=2010-05-20 |title=Glossary |url=https://archive2021.parliament.scot/help/769_928.aspx |access-date=2023-01-14 |website=archive2021.parliament.scot}}</ref> == ३०० औं वार्षिकोत्सव == [[File:2007£2union.jpg|अङ्गुठाकार| £2 को सिक्का युनाइटेड किंगडममा 2007 मा एक्ट्स अफ युनियनको 300 औं वार्षिकोत्सवको सम्झनामा जारी गरिएको थियो।]] [[संयुक्त अधिराज्य]]मा ३ मे २००७ मा स्कटिश संसदको आम चुनाव हुनुभन्दा दुई दिन अघि एकीकरणको ३०० औँ वार्षिकोत्सवको अवसरमा दुई पाउण्डको एउटा स्मारक सिक्का जारी गरिएको थियो <ref>[https://www.theyworkforyou.com/wrans/?id=2006-11-06a.79.0 House of Lords – Written answers] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 6 November 2006, TheyWorkForYou.com</ref> स्कटिश सरकारले पुरातन र ऐतिहासिक स्मारकहरूमा शाही आयोगको नेतृत्वमा शिक्षा परियोजना, स्कटल्याण्डको राष्ट्रिय संग्रहालयमा संघ-सम्बन्धित वस्तुहरू र कागजातहरूको प्रदर्शनी र चित्रहरूको प्रदर्शनी सहित वर्षभरि धेरै स्मरणात्मक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्यो। <ref>Announced by the Scottish Culture Minister, Patricia Ferguson, 9 November 2006</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:राष्ट्रिय एकीकरण]] [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्य]] mnvmtwb23wq134l9b0nqrlyy4opecqv 0 141520 1392710 1383224 2026-10-15T00:36:25Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392710 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = अम्बरबहादुर विष्ट | image = | caption = आधिकारिक चित्र, २०७९ | office = [[कोशी प्रदेश सभा|कोशी प्रदेश सभाका सभामुख]] | term_start = २४ पुष २०८० | term_end = | 1blankname = प्रदेश प्रमुख | 1namedata = [[पर्शुराम खापुङ|परशुराम खापुङ]] | 2blankname = मुख्यमन्त्री | 2namedata = [[केदार कार्की]]<br/>[[हिक्मतकुमार कार्की]] | 3blankname = उपसभामुख | 3namedata = [[सृजना दनुवार]] | predecessor = बाबुराम गौतम | successor = | office1 = [[कोशी प्रदेश सभा]]को सदस्य | term_start1 = १० पुष २०७९ | term_end1 = }} '''अम्बरबहादुर विष्ट''' [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] सम्बन्धितका एक नेपाली राजनीतिज्ञ हुन्। उनी हाल [[दोस्रो कोशी प्रदेश सभा|२औ कोशी प्रदेशसभा]] सदस्यका रुपमा सेवा गर्दै छन् ।<ref>{{Cite web |title=अम्बर बहादुर विष्ट – कोशी प्रदेश सभा सचिवालय |url=https://pradeshsabha.koshi.gov.np/province-members |access-date=2024-10-06 |website=pradeshsabha.koshi.gov.np |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321051318/https://pradeshsabha.koshi.gov.np/province-members |archive-date=2023-03-21 }}</ref> [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९ प्रदेश सभा निर्वाचन]]मा उनी खस वर्गबाट ​​समानुपातिक प्रतिनिधित्वमा निर्वाचित भएका थिए ।<ref>{{Cite web |title=यी हुन् राप्रपाका २४ समानुपातिक सांसद |url=https://www.ratopati.com/story/279425/rpp- |access-date=2024-10-06 |website=www.ratopati.com |language=Nepali}}</ref><ref>{{Cite web |last=सञ्चार |first=देश |date=2022-12-11 |title=यी हुन् राप्रपाबाट सिफारिस भएका समानुपातिक सांसद (सूचीसहित) |url=https://deshsanchar.com/2022/12/11/738971/ |access-date=2024-10-06 |website=देशसञ्चार |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=२०७९ मंसिर २५,आईतवार १६:१८ |title=यी हुन् राप्रपाबाट समानुपातिकतर्फका २४ सांसद (सूचीसहित) |url=https://www.tukhabar.com/2022/12/162663/ |access-date=2024-10-06 |website=Tukhabar.com |language=en}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २०८० साल पुष २४ गते विराटनगरमा बसेको कोशी प्रदेशसभा बैठकमा [[सृजना दनुवार]]ले घोषणा गरेको [[कोशी प्रदेश सभा|कोशी प्रदेशसभाको सभामुख]]मा विष्ट निर्वाचित भएका हुन् ।<ref>{{Cite web |last=Setopati |first=राजु अधिकारी |title=अम्बरबहादुर विष्ट बने कोशी प्रदेशको सभामुख |url=https://www.setopati.com/politics/319889 |access-date=2024-10-06 |website=Setopati |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=कोशीको सभामुखमा विष्ट निर्विरोध निर्वाचित |url=https://www.onlinekhabar.com/2024/01/1417516/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%A8%E0%A4%BF |access-date=2024-10-06 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=विराटनगर |first=विनोद सुवेदी |title=कोशीको सभामुखमा राप्रपाका विष्ट निर्वाचित |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/1403061-1704795790.html |access-date=2024-10-06 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref><ref>{{Cite web |title=कोशी प्रदेशसभाको सभामुखमा विष्ट सर्वसम्मत चयन |url=https://www.ratopati.com/story/405249 |access-date=2024-10-06 |website=www.ratopati.com |language=Nepali}}</ref> == References == j1uhulx10igc40bu9ei47u1x7ee2bp1 0 146644 1392713 1383318 2026-10-15T01:07:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392713 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपालका प्रधान सेनापति}} {{Infobox officeholder | honorific-prefix = जर्नेेल | name = | native_name = महारथी श्री<br/>अशोकराज सिग्देल | native_name_lang = नेपाली | birth_name = | birth_date =२०२३ माघ १९ | death_date = | birth_place = | death_place = | image = | image_size = | caption = प्रधानसेनापति महारथी श्री अशोकराज सिग्देल | office = [[नेपालको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] | term_start1 = २०८१ भदौ २४ | term_end1 = | president1 = [[रामचन्द्र पौडेल]] | deputy1 = | predecessor1 = [[प्रभुराम शर्मा]] | successor1 = | nickname = | allegiance = {{झन्डा|नेपाल}} | branch = [[File:Roundel of Nepal.svg|25 px]] [[नेपाली सेना]] | serviceyears = वि.सं २०४३– | rank = [[File:22.Nepalese Army-FM.svg|30px]] जर्नेल | commands = | battles = | signature = }} जर्नेल '''अशोकराज सिग्देल''' (जन्म" २०२३ माघ १९) [[नेपाली सेना]]को वर्तमान तथा नेपालको ४५औँ [[नेपालको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] हुन्। उनले २०८१ भदौ २४ मा [[नेपालको राष्ट्रपति]]बाट [[नेपालको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]]को रूपमा शपथ लिएका थिए। यसअघि २०८० मङ्सिर २८ मा, सरकारले उपरथी रहेका उनलाई रथीमा बढुवा गरेको थियो।<ref>{{Cite web|title=सेनाका उपरथी अशोक सिग्देल रथीमा बढुवा|work =अनलाइन खबर|date= २०८० मङ्सिर २८|accessdate=२६ भदौ २०८२| url = https://www.onlinekhabar.com/2023/12/1405326/army-officer-ashok-sigdel-promoted-to-rathi|language=नेपाली}}</ref> उनी [[प्रभुराम शर्मा]]को उत्तराधिकारी हुन्।<ref>{{Cite web|author=|url=https://saurahaonline.com/2024/08/08/228511/|title=आजबाट प्रधानसेनापति शर्मा अनिवार्य बिदामा, विवादित सिग्देल कायममुकायम!|language=नेपाली|date=|accessdate=२६ भदौ २०८२|publisher=सौराह अनलाइन|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211042825/https://saurahaonline.com/2024/08/08/228511/|archive-date=2025-12-11}}</ref> २०८२ भदौमा भएको [[नेपालमा जेनजी आन्दोलन|जेन जी आन्दोलन]]मा [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]]ले राजीनामा दिएका कारण र थप हिंसा बभड्कियोस् भन्ने उद्देश्यका साथ उनले राष्ट्रको नाममा सम्बोधन गर्दै आन्दोलनरत पक्षहरूलाई आन्दोलनका कार्यक्रमहरू स्थगित गरि वार्तामा आउनका लागि आह्वान गरेका थिए।<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.kathmandupati.com/news/ashok-7/382562/|title=सेनापति सिग्देलद्वारा जेनजीको आन्दोलन स्थगत गरी वार्ताका लागि आह्वान |language=नेपाली|date=|accessdate=२६ भदौ २०८२|publisher=काठमाडौँ पाटी}}</ref><ref>{{Cite web|author=|url=https://taksarnews.com/2025/09/62361/|title=प्रधानसेनापति अशोकराज सिग्देलद्वारा देशवासीका नाममा सम्बोधन |language=नेपाली|date=|accessdate=२६ भदौ २०८२|publisher=टक्सार न्युज}}</ref> == जीवनी == अशोकराज सिग्देलको जन्म वि.सं. २०२३ साल माघ १९ गते [[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]]को [[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|सिद्धार्थनगर]]मा भएको थियो।<ref>{{Cite web|author=|url=https://paribeshmedia.com/news/1725859660|title=को हुन् प्रधान सेनापति बनेका अशोकराज सिग्देल ?|language=नेपाली|date=२०८१ भदौ २४|accessdate=२६ भदौ २०८२|publisher=परिवेश मिडिया}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनको बुबाको नाम विश्वराज सिग्देल तथा आमाको नाम हरीप्रिया सिग्देल हो। उनले स्वदेश तथा विदेशबाट व्यावसायिक सैन्य शिक्षा हासिल गरेका छन्। सैनिक कमान्ड तथा स्टाफ कलेज शिवपुरी र चीनको राष्ट्रिय रक्षा विश्वविद्यालयबाट स्नातक गरेका उनले आर्मी वार कलेजमा हायर कमान्ड एन्ड म्यानेजमेन्ट कोर्स र भारतबाट रक्षा व्यवस्थापन सम्बन्धि अध्ययन पूरा गरेका थिए। यसका साथै उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट रणनीतिक अध्ययनमा स्नातकोत्तर गरेका थिए।<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.nepalpress.com/2024/08/28/504446/|title=अशोकराज सिग्देल प्रधान सेनापति नियुक्त |language=नेपाली|date=|accessdate=२६ भदौ २०८२|publisher=नेपाल प्रेस}}</ref> वि.सं. २०४३ सालमा सैनिक सेवामा प्रवेश गरेका उनले अधिकृत आधार तालिम सम्पन्न गरे पश्चात वि.सं. २०४५ जेठ १९ सालमा [[सहायक सेनानी]] दर्जामा श्री देवीदत्त गणमा नियुक्त भएका थिए। नेपाली सेनाको प्रधान सेनापतिमा नियुक्ति हुनु पूर्व उनी निमित्त बलाध्यक्ष तथा बलाधिकृतको जिम्मेवारीमा कार्यरत थिए।<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.nepalviews.com/story/226187|title=रथीमा बढुवा भएका सिग्देललाई दर्ज्यानी चिह्न प्रदान |language=नेपाली|date=|accessdate=२६ भदौ २०८२|publisher=नेपाल भ्यु}}</ref> उनले जङ्गी अड्डाको युद्धकार्य विभाग र व्यवस्था, नीति तथा योजना महानिर्देशनालयको नेतृत्व गरिसकेका छन्। प्रधानसेनापतिको सैनिक सचिव समेत रहिसकेका सिग्देलले कोभिड १९ सङ्कट व्यवस्थापन केन्द्रको नेतृत्व तहमा बसेर समेत काम गरेका थिए। [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]को शान्ति मिसनका क्रममा उनले [[युगोस्लाभिया]], [[ताजिकिस्तान]] र [[लाइबेरिया]]मा काम गरेका थिए।<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.nepalarmy.mil.np/page/coas_biography|title=महारथी श्री अशोकराज सिग्देल प्रधान सेनापति, नेपाली सेना संक्षिप्त जीवनी|language=नेपाली|date=|accessdate=२६ भदौ २०८२|publisher=नेपाली सेना}}</ref> == विवाद == २०८० कात्तिक २४ मा, दोस्रो बरियतामा रहेका उपरथी ताराध्वज पाण्डेले जन्ममिति विवादमा छानबिन भएपछि राजीनामा दिएका कारण सिग्देल प्रधान सेनापतिको रोलक्रममा आएका थिए।<ref>{{Cite web|author= गौरव पोखरेल|url=https://www.onlinekhabar.com/2023/11/1391401/the-former-taradhwaj-pandey-resigned|title=उपरथी ताराध्वज पाण्डेले दिए राजीनामा |language=नेपाली|date=२०८० कात्तिक २४|accessdate=२६ भदौ २०८२|publisher=अनलाइन खबर}}</ref> सिग्देलले जन्ममिति सच्याई वास्तविक सेवा अधिभन्दा बढी समय काम गरेको भन्दै अख्तियारमा उजुरी परेकाे थियो।<ref>{{Cite web|author=टपेन्द्र कार्की|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/1354831-1700583948.html|title=सेनामा नयाँ चलखेल: सिग्देल विरुद्ध अख्तियारमा उजुरी |language=नेपाली|date=४ मङ्सिर २०८०|accessdate=२६ भदौ २०८२|publisher=नागरिक दैनिक}}</ref> उनले उमेर घटाएर बनाएको सहित २ वटा नागरिकता फेला परेको थियो जसमा उनको नागरिकतामा दुईथरी जन्ममिति भेटिएको थियो। उनले सुरुमा जिल्ला प्रशासन कार्यालय रुपन्देहीबाट लिएको नागरिकता र [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]]बाट निकालेको प्रतिलिपिमा जन्ममिति फरक रहेको पाइएको थियो।<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.ratopati.com/story/433502/army-chief-ashok-sigdel-gets-two-dates-of-birth|title=सैनिक रथी अशोक सिग्देलको नागरिकतामा दुईथरी जन्ममिति|language=नेपाली|date=|accessdate=२६ भदौ २०८२|publisher=रातोपाटी}}</ref> उनले रुपन्देहीबाट ९ असोज २०४० मा नागरिकता प्राप्त गरेका थिए जसमा उनको जन्म मिति २०२३ असोज ९ भएको उल्लेख थियो। तथापि, वि.सं २०५८ मा, जाजरकोट जिल्लाबाट लिएको नागरिकताको प्रतिलिपीमा उनको जन्म मिति २०२३ साउन २९ रहेको देखिएको थियो।<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.kanunkhabar.com/khabar/16790/|title=नेपाली सेनाका रथी अशोक सिग्देलको जन्ममिति विवादमा, डेढ वर्ष उमेर घटाएकोसहित २ वटा नागरिकता |language=नेपाली|date=१० असार २०८१|accessdate=२६ भदौ २०८२|publisher=कानुन खबर}}</ref> सिग्देलको जन्ममितिमा पनि विवाद आएपछि जङ्गी अड्डाले आन्तरिक छानबिन गरेको थियो र कुनैपनि कैफियत नरहेको बताएको थियो।<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.nepalviews.com/story/296852|title=सेनाको प्रष्टोत्ति- रथी अशोक सिग्देलको उमेर सम्बन्धमा आशंका गर्ने ठाउँ छैन|language=नेपाली|date=४ मङ्सिर २०८०|accessdate=२६ भदौ २०८२|publisher=नेपाल भ्यु}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीरहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:सन् १९६७ मा जन्म]] kw9oxz4af62ns5dforc9niww46ztd38 0 147332 1392715 1357591 2026-10-15T01:48:26Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392715 wikitext text/x-wiki '''अलकाप''' (बङ्गाली: আলকাপ) पश्चिम बङ्गालका मुर्शिदाबाद, माल्दा र वीरभूम जिल्लाहरूमा र [[बङ्गलादेश]]का<ref name=Banglapedia>{{cite web | url = http://en.banglapedia.org/index.php?title=Alkap_Gan | title = Alkap Gan | access-date = 2009-03-22 | last = Ahmed | first = Wakil | work = Banglapedia | publisher = Asiatic Society of Bangladesh | archive-url = https://web.archive.org/web/20150801134042/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Alkap_Gan | archive-date = 2015-08-01 }}</ref> चापाई नवाबगञ्ज र राजशाही जिल्लाहरूमा प्रचलित एउटा बङ्गाली लोकनृत्य हो। यस नृत्यको प्रचलन [[झारखण्ड]] र [[बिहार]]का छेउका क्षेत्रहरू जस्तै- डुम्का र पूर्णिया सम्म पनि फैलिएको छ।<ref name=Telegraph>{{cite web | url =http://www.telegraphindia.com/1030718/asp/calcutta/story_2173034.asp | archive-url =https://archive.today/20130203162413/http://www.telegraphindia.com/1030718/asp/calcutta/story_2173034.asp | url-status =dead | archive-date =February 3, 2013 | title = Sudkhor | access-date = 2009-03-22 | publisher = The Telegraph, 18 July 2003 }}</ref> ==व्युत्पत्ति== ‘काप’ शब्दको अर्थ ‘काव्य’ (पद वा श्लोक) हुन्छ र ‘आल’ को अर्थ ‘पदको अंश’ भन्ने हुन्छ। ‘आल’ शब्दको अर्को अर्थ ‘धारिलो’ (तीखो) पनि हो। ‘काप’ शब्दलाई ‘सं’ (সং) को एक अर्थ पनि मानिन्छ। जुन अखाडामा प्रदर्शन गरिने हाउभाउको विकृत रूप वा हास्य कलाकारको चित्रण अथवा सामाजिक कुरूप विषयको व्यङ्ग्यात्मक प्रस्तुतिलाई जनाउँछ।<ref name=Ghosh>Ghosh, Binoy, ''Paschim Banger Sanskriti'', (in Bengali), Volume III, First Edition, Prakash Bhawan, Page 69.</ref> ==प्रस्तुति== आलकाप संगीत, नृत्य र नाट्य प्रस्तुतिको एक संयोजन हो। करिब दशदेखि बाह्र जनाको समूहलाई सरकार (गुरु वा नेता) ले नेतृत्व गर्ने गर्छन्। यस समूहमा दुई वा तीन जना युवाहरू (जसलाई छोकरा भनिन्छ) र एक वा दुई जना गायक, दोहर(सहगायक), कोरस सदस्यहरू र वादक (संगीतकार) समावेश हुन्छन्। आलकापलाई पाँच भागमा प्रस्तुत गरिन्छ — असर वन्दना, छोरा, काप, बैठकी गीत र खेँमता पाला। यो प्रस्तुति ग्रामीण समाजको जीवनशैलीको प्रतिबिम्ब हो। जसले गाउँले जनजीवनका प्रचलित सामाजिक तथा आर्थिक अवस्थाहरूलाई केन्द्रमा राख्दै तिनको यथार्थ चित्रण गर्छ।<ref name=Banglapedia/><ref name=Telegraph/> ==लोकप्रिय संस्कृति== सैयद मुस्तफा सिराजको उपन्यास 'मायामृदङ्ग'(Mayamrdanga) एउटा आलकाप टोलीको बारेमा लेखिएको उपन्यास हो। आलकाप संगीत, नृत्य र नाटक समावेश गर्ने एक प्रदर्शन कलाको रूपमा रहेको छ। यो एक जीवन्त लोकनृत्य हो, जसमा [[नाटक]], [[सङ्गीत|संगीत]] र [[नृत्य]]का तत्वहरू समेत समावेश हुन्छन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:बङ्गलादेशको संस्कृति]] hw4hw6b37ycjcaz9d0qfxzq99lvbjni 0 150992 1392731 1371499 2026-10-15T06:04:33Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392731 wikitext text/x-wiki {{Infobox food | name = केराको पकौडा | image = Banana Fritters and tea.jpg | caption = [[भारत]]को [[केरला]]मा चियासँग परोसिएको केराको पकौडा | alternate_name = | country = | region = [[दक्षिणपूर्व एसिया]], [[माडागास्कर]], [[क्यारिबियाली]] र [[भारतीय उपमहाद्वीप]] | creator = | type = [[पकौडा]] | served = | main_ingredient = [[केरा]] वा प्लान्टेन, ब्याटर | variations = | calories = | other = }} '''केराको पकौडा''' भनेको [[केरा]] वा प्लान्टेनलाई ब्याटरमा डुबाएर तातो खाना पकाउने तेलमा गहिरो गरी तारेर बनाइने [[पकौडा]] हो। यो [[दक्षिणपूर्वी एसिया]], [[माडागास्कर]] र [[दक्षिण भारत]]मा प्रचलित परिकार हो। ==प्रकारहरू== === ब्रुनाई === [[ब्रुनाई]]मा केराको पकौडा परम्परागत खाजा हो, जहाँ यसलाई ''{{lang|ms|cucur pisang}}'' भनिन्छ।<ref name="Ng 5.8.2019">{{cite news |author=Grace Ng |title=6 must-try dishes in Brunei for the adventurous |date=5 August 2019 |work=[[Free Malaysia Today]] |url=https://www.freemalaysiatoday.com/category/leisure/2019/08/05/6-must-try-dishes-in-brunei-for-the-adventurous/ |access-date=20 November 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120060258/https://www.freemalaysiatoday.com/category/leisure/2019/08/05/6-must-try-dishes-in-brunei-for-the-adventurous/ |archive-date=20 November 2021 }}</ref><ref name="escape Brunei">{{cite magazine |author=<!-- not stated --> |date=<!-- not stated --> |title=BRUNEI Kekayaan Alam, sejarah dan budaya |magazine=escape! |page=11 |language=id |via=PDFSLIDE.NET |url=https://pdfslide.net/documents/ecape-indonesia-magazine-brunei-supplement.html |access-date=20 November 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120061312/https://pdfslide.net/documents/ecape-indonesia-magazine-brunei-supplement.html |archive-date=20 November 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120061312/https://pdfslide.net/documents/ecape-indonesia-magazine-brunei-supplement.html |date=20 November 2021 }}</ref> यो इन्डोनेसिया र मलेसियामा पाइने ''पिसाङ गोरेङ''सँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। [[मह]] मिसाइएको ''{{lang|ms|cucur pisang}}'' को एक प्रकार ''{{lang|ms|cucur pisang madu}}'' हल्का दिउँसोको खाजा (''{{lang|ms|minum petang}}'') का रूपमा लोकप्रिय छ।<ref name="Brudirect 8.8.2020">{{cite news |author=<!-- not stated --> |title=Cucur Pisang Madu C-Pyan : Sambutan Amat Menggalakkan |date=8 August 2020 |work=Brudirect.com |language=ms |url=https://brudirect.com/news.php?id=99346 |access-date=20 November 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120054852/https://brudirect.com/news.php?id=99346 |archive-date=20 November 2021 }}</ref> ===कम्बोडिया=== [[File:Noum Chek Chien.jpg|thumb|सिएम रीपको बजारमा कम्बोडियाली केराको पकौडा]] [[खमेर भाषा]]मा केराको पकौडालाई ''नुम चेक चियन'' ({{lang|km|នំចេកចៀន}}; {{literal translation|तारेको केराको केक}}) भनिन्छ। यसलाई च्यापेर चप्ट्याइएका केरालाई चामलको पिठो, [[कालो तिल|तिल]], [[च्वाली|अन्डाको सेतो भाग]] र [[नुन]] तथा [[चिनी]] मिसाइएको नरिवलको दूधको बाक्लो मिश्रणमा डुबाएर तातो तेलमा कुरकुरे र सुनौलो रङ नआएसम्म गहिरो गरी तारेर बनाइन्छ। कम्बोडियाली केराको पकौडा गुलियोभन्दा बढी नुनिलो स्वादको हुन्छ र यसलाई प्रायः खाजाका रूपमा [[नरिवल]]को [[आइसक्रिम]]सँग परोसिन्छ, जुन यसको लोकप्रिय साथमा खाने परिकार हो।<ref>{{cite book |last1=Rivière |first1=Joannès |authorlink1=Joannès Rivière |date=2008 |title=Cambodian Cooking: A humanitarian project in collaboration with Act for Cambodia |url=https://archive.org/details/cambodiancooking0000rivi |publisher=[[Periplus Editions]] |page=[https://archive.org/details/cambodiancooking0000rivi/page/89 89] |isbn=978-0-794-65039-1}}</ref> [[कम्बोडिया]]को प्रसिद्ध केराको पकौडा पसलमध्ये ''चेक चियन पिसेस'' एक हो, जुन सन् २००० देखि सञ्चालनमा छ। यसको [[नम पेन]]मा माओ त्से तुङ बुलेभार्ड र कम्बुचिया क्रोम बुलेभार्डमा दुईवटा शाखा छन्।<ref>{{Cite news |last=Taing |first=Rinith |url=https://www.khmertimeskh.com/50618983/deep-fried-with-hope-and-hard-wok/ |title=Deep-Fried with Hope and Hard Wok |date=28 June 2019 |newspaper=[[Khmer Times]] |access-date=17 October 2021}}</ref> ===भारत=== ====दक्षिण भारत==== [[File:Pazhampori.jpg|thumb|right|[[भारत]]को [[केरला]]मा ''वाझक्कप्पम'']] ''वाझक्कप्पम'' वा ''पझम पोरी'' ({{langx|ml|പഴം പൊരി}}), जसलाई ''एथक्का अप्पम'' पनि भनिन्छ, पाकेको [[केरा]] वा प्लान्टेन र [[मैदा]]बाट बनाइने एक प्रकारको पकौडा हो। यो दक्षिण भारतीय खानामा, विशेष गरी [[केरला]]मा, लोकप्रिय परिकार हो र यसलाई सामान्यतया बिहानको नास्ता वा खाजाको रूपमा खाइन्छ।<ref name="Fodors 2015"/><ref>{{cite news|last1=Sathyendran|first1=Nithya|title=Kerala on the menu|url=http://www.thehindu.com/life-and-style/food/Kerala-on-the-menu/article16700614.ece|accessdate=2 December 2017|work=[[The Hindu]]|date=25 November 2016}}</ref> यसलाई [[कन्नड भाषा|कन्नड]]मा ''बालेकायी बज्जी'' ({{lang|kn|ಬಾಳೆಕಾಯಿ ಬಜ್ಜಿ}}), [[तमिल भाषा|तमिल]]मा ''वाझक्काय बज्जी'' र [[तेलगु भाषा|तेलुगु]]मा ''अरटिकाया बज्जी'' ({{lang|te|అరటికాయ బజ్జి}}) भनिन्छ। ''पझम पोरी'' मुख्य रूपमा [[केरा]] वा प्लान्टेनबाट बनाइन्छ। बोक्रा हटाएपछि प्लान्टेनलाई लामो रूपमा चिरिन्छ र मैदाको पिठो, नुन, [[बेसार|बेसारको धुलो]] र चिनीबाट बनाइएको घोलमा डुबाइन्छ। त्यसपछि यसलाई तेलमा सुनौलो खैरो रङ नआएसम्म गहिरो गरी तारिन्छ।<ref>{{Cite web|url=http://www.tastycircle.com/recipe/pazham-pori/|title=Pazham Pori / Ethakka appam - Kerala Recipes|date=2013-11-02|website=Tasty Circle|language=en-US|access-date=2019-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240318232151/https://www.tastycircle.com/recipe/pazham-pori/|archive-date=2024-03-18}}</ref> तर दक्षिण भारतका अन्य राज्यहरू [[कर्नाटक]] र [[तमिलनाडु]]मा भने यसलाई [[बेसन]]को पिठो प्रयोग गरेर तयार गरिन्छ। [[केरला]] राज्यमा केराको पकौडाले विशेष सांस्कृतिक र पाक महत्त्व राख्छ र यसलाई सामान्यतया ''पझम पोरी'' वा ''एथक्का अप्पम'' भनिन्छ। यसलाई प्रायः पाकेको ''नेन्द्रन'' केराबाट तयार गरिन्छ, जसले पकौडालाई विशिष्ट स्वाद र बनावट प्रदान गर्छ। अन्य धेरै प्रकारका पकौडाभन्दा फरक रूपमा, यसलाई परम्परागत रूपमा आफैं मात्र परोसिन्छ, प्रायः चियासँग साँझको खाजाका रूपमा खाइन्छ, र यसलाई सामान्यतया करी वा अन्य सहायक परिकारसँग खाइँदैन।<ref name="Ng 5.8.2019" /> ''पझम पोरी'' सामान्यतया साँझको खाजाका रूपमा चियासँगै परोसिन्छ। [[केरला]]का केही रेस्टुरेन्टहरूमा पझम पोरीलाई बीफसँग पनि परोसिन्छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/Kerala-on-the-menu/article16700614.ece|title=Kerala on the menu|last=Sathyendran|first=Nita|date=2016-11-25|work=The Hindu|access-date=2019-02-22|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[केराको चिप्स]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist|refs= <ref name="Fodors 2015">{{cite book |title=Fodor's Essential India: with Delhi, Rajasthan, Mumbai & Kerala |publisher=Travel Distribution |series=Full-color Travel Guide |year=2015 |isbn=978-1-101-87868-2 |url=https://books.google.com/books?id=Spp5BAAAQBAJ&pg=PT772 |accessdate=January 29, 2017 |page=772}}</ref> }} [[श्रेणी:केराका परिकारहरू]] h5bunnhg2l4xkvrgcfol4mycvwme31j 0 151811 1392739 2026-10-15T08:02:55Z Pustam.EGR 46924 "[[:en:Special:Redirect/revision/1371074967|AI literacy]]"पृष्ठलाई अनुवाद गरि सृजना गरियो 1392739 wikitext text/x-wiki '''एआई साक्षरता''' वा '''कृत्रिम बुद्धिमत्ता साक्षरता''' "दक्षताहरूको एक समूह हो जसले व्यक्तिहरूलाई एआई टेक्नोलोजीहरूको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्न सक्षम बनाउँछ-एआईसँग प्रभावकारी रूपमा संवाद र सहकार्य गर्दछ र एआईलाई अनलाइन, घरमा र कार्यस्थलमा उपकरणको रूपमा प्रयोग गर्दछ।<ref name=":2">{{Cite book|date=2020|title=Proceedings of the 2020 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems}}</ref> एआई विभिन्न प्रकारका अनुप्रयोगहरूमा कार्यरत छ, जसमा सेल्फ-ड्राइभिङ अटोमोबाइलहरू, भर्चुअल सहायकहरू र जेनेरेटिभ एआई मोडेलहरू पाठ उत्पादन समावेश छ। यी उपकरणहरूका प्रयोगकर्ताहरूले सूचित निर्णयहरू गर्न सक्षम हुनुपर्छ। एआई साक्षरताले विद्यार्थीहरूको भविष्यको रोजगारीको सम्भावनामा प्रभाव पार्न सक्छ। निजी र सरकारी संस्थाहरूद्वारा गरिएको सर्वेक्षणले देखाउँछ कि 2020 को मध्यको सुरुमा एआई साक्षरताको स्तर लगभग बायोमेडिसिन र भौतिक विज्ञान जस्ता वैज्ञानिक साक्षरताका अन्य समस्याग्रस्त क्षेत्रहरू बराबर हुन सक्छ।<ref>{{Cite journal |last=Wells |first=Joshua |last2=VanderVeen |first2=James |date=2026 |title=An Anthropological Understanding of Artificial Intelligence Transformations in Civic and Domestic Life, Labor, and Higher Education Through the Cybernetic Organism (Cyborg) Concept |url=https://www.proquest.com/openview/639ef067e3f8c2598a88bcf491d198b1 |journal=Maguare |volume=40 |issue=1 |pages=157-184 |via=ProQuest}}</ref> संस्थाहरूले अझ बढी सूक्ष्म दृष्टिकोणलाई बढावा दिन्छन्, एआईसँग आलोचनात्मक संलग्नतालाई प्रोत्साहित गर्दै शिक्षाका लागि अवसरहरूको साथ शैक्षिक अखण्डतालाई सन्तुलन गर्ने नीतिहरू विकास गर्छन्।<ref name=":4">{{Cite book|url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003459026|title=Generative AI in Higher Education: The ChatGPT Effect|date=2024-03-11|location=London}}</ref> == परिभाषाहरू == उत्पादक कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्लेटफर्महरूको उदयसँगै शैक्षिक क्षेत्रमा एआई साक्षरता महत्त्वपूर्ण बहसको विषय बनेको छ। कतिपयले विद्यालय तथा विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूका लागि एआई साक्षरता अपरिहार्य भएको तर्क गर्छन् भने अरूले असाइनमेन्टमा एआईको प्रयोगलाई सीमित वा निषेध गर्दै यसलाई शैक्षिक बेइमानीका रूपमा लिन्छन्। यद्यपि, धेरै अनुसन्धानकर्ता र शैक्षिक संस्थाहरूले यस विषयमा सन्तुलित तथा सूक्ष्म दृष्टिकोण अपनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्। उनीहरूले एआईको आलोचनात्मक र जिम्मेवार प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्दै शैक्षिक अवसरहरूको सदुपयोग र शैक्षिक अखण्डताको संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्ने नीतिहरूको वकालत गर्छन्।<ref name=":4" /> एआई साक्षरता साक्षरताका अन्य रूपहरूसँग जोडिएको छ। एआई साक्षरताका लागि [[डिजिटल साक्षरता]] चाहिन्छ, जबकि वैज्ञानिक र कम्प्यूटेशनल साक्षरता यसलाई सूचित गर्न सक्छ। डेटा साक्षरता पनि यससँग उल्लेखनीय रूपमा साझा हुन्छ।<ref name=":2" /> == श्रेणीहरू == एआई साक्षरताले धेरै कोटीहरू समेट्छ, जसमा कृत्रिम बुद्धिले कसरी काम गर्दछ, कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रविधिहरूको प्रयोग, र कृत्रिम बुद्धिको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन, र यसको नैतिकता समावेश छ।<ref name=":1">{{Cite journal |last=Southworth |first=Jane |last2=Migliaccio |first2=Kati |last3=Glover |first3=Joe |last4=Glover |first4=Ja'Net |last5=Reed |first5=David |last6=McCarty |first6=Christopher |last7=Brendemuhl |first7=Joel |last8=Thomas |first8=Aaron |date=2023 |title=Developing a model for AI Across the curriculum: Transforming the higher education landscape via innovation in AI literacy |journal=Computers and Education: Artificial Intelligence |language=en |volume=4 |doi=10.1016/j.caeai.2023.100127 |doi-access=free}}</ref> === एआई जान्नुहोस् र बुझ्नुहोस् === एआईको ज्ञान र बुझाइले कृत्रिम बुद्धिमत्ता के हो र यसले कसरी काम गर्छ भन्ने आधारभूत बुझाईलाई जनाउँछ। यसमा मेशिन लर्निंग एल्गोरिदम र एआई प्रणालीहरूमा उपस्थित सीमितताहरू र पूर्वाग्रहहरूसँग परिचितता समावेश छ। एआई जान्ने र बुझ्ने प्रयोगकर्ताहरू विभिन्न प्रविधिहरूसँग परिचित हुनुपर्दछ जसले कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोग गर्दछ, संज्ञानात्मक प्रणालीहरू, रोबोटिक्स र मेशिन लर्निंग सहित। यसमा ठूला भाषा मोडेलहरू व्यापक डेटासेटहरूमा प्रशिक्षित मेसिन लर्निंग मोडेलहरू हुन् जसले पूर्व-लिखित प्रतिक्रियाहरू पुनः प्राप्त गर्नुको सट्टा नयाँ पाठ उत्पन्न गर्दछ।<ref name=":5">{{Cite journal |last=Annapureddy |first=Ravinithesh |last2=Fornaroli |first2=Alessandro |last3=Gatica-Perez |first3=Daniel |date=2025-03-31 |title=Generative AI Literacy: Twelve Defining Competencies |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3685680 |journal=Digital Government: Research and Practice |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=1–21 |arxiv=2412.12107 |doi=10.1145/3685680 |issn=2691-199X}}</ref> === एआई प्रयोग र लागू गर्नुहोस् === प्रयोग र एआई लागू गर्न एआई उपकरणहरू प्रयोग गर्ने क्षमता समस्याहरू समाधान गर्न र प्रोग्रामिंग जस्ता कार्यहरू प्रदर्शन गर्न र ठूलो डेटाको विश्लेषण गर्ने क्षमतालाई जनाउँछ। केहीले प्रोम्प्ट इन्जिनियरिङ, जेनेरेटिभ एआई प्लेटफर्महरूलाई अझ प्रभावकारी रूपमा मार्गदर्शन गर्न प्रभावकारी प्रोम्प्टहरू डिजाइन गर्ने अभ्यासलाई एआई साक्षरता भित्र अर्को योग्यताको रूपमा विचार गर्छन्।<ref name=":5" /> === एआई मूल्याङ्कन गर्नुहोस् र सिर्जना गर्नुहोस् === मूल्याङ्कन र सिर्जना एआई प्रणालीहरूको गुणस्तर र विश्वसनीयताको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्ने क्षमतालाई जनाउँछ। यसले निष्पक्ष र नैतिक एआई प्रणालीहरू डिजाइन र निर्माण गर्न पनि बुझाउँछ। सही मूल्याङ्कन गर्न, प्रयोगकर्ताहरूले कुन क्षेत्रमा एआई बलियो छ र कुन क्षेत्रमा यो कमजोर छ भनेर पनि सिक्नुपर्छ।<ref name=":2" /> === एआई नैतिकता === एआई नैतिकता एआईको नैतिक प्रभावहरू बुझ्न र एआई उपकरणहरूको प्रयोगको सम्बन्धमा सूचित निर्णयहरू गर्न बुझाउँछ। यस क्षेत्रमा विचारहरू समावेश छन् जस्तैः * [[उत्तरदायित्व]] एआई अभिनेताहरूलाई एआई प्रणालीहरूको सञ्चालन र नैतिक आदर्शहरूको पालनाको लागि जवाफदेही बनाउनुहोस्।<ref name=":3">{{Cite journal |last=Chan |first=Cecilia Ka Yuk |date=2023-07-07 |title=A comprehensive AI policy education framework for university teaching and learning |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=20 |issue=1 |arxiv=2305.00280 |doi=10.1186/s41239-023-00408-3 |issn=2365-9440 |doi-access=free}}</ref> * सटीकताः एल्गोरिदम र डेटामा त्रुटि र अनिश्चितताको स्रोतहरू पहिचान गर्नुहोस् र रिपोर्ट गर्नुहोस्।<ref name=":3" /> * लेखापरीक्षणः पारदर्शी जानकारी साझेदारी मार्फत एल्गोरिथ्म व्यवहारको लेखापरीक्षण र मूल्याङ्कन गर्न अन्य पक्षहरूलाई सक्षम पार्नुहोस्।<ref name=":3" /> * व्याख्या निश्चित गर्नुहोस् कि एल्गोरिथमिक निर्णयहरू र अन्तर्निहित डाटा सरल भाषामा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ।<ref name=":3" /> * निष्पक्षताः पूर्वाग्रहहरू रोक्नुहोस् र विभिन्न दृष्टिकोणहरू विचार गर्नुहोस्। त्यसो गर्न, क्षेत्रमा शोधकर्ताहरूको विविधता बढाउनुहोस्।<ref>{{Cite journal |last=Posner |first=Tess |last2=Fei-Fei |first2=Li |date=2020-12-09 |title=AI will change the world, so it's time to change AI |journal=Nature |volume=588 |issue=7837 |pages=S118 |bibcode=2020Natur.588S.118P |doi=10.1038/d41586-020-03412-z |issn=0028-0836}}</ref> * मानव केन्द्रितता र कल्याण एआई विकास र डिप्लोयमेन्टमा मानव कल्याणलाई प्राथमिकता दिनुहोस्।<ref name=":3" /> * मानव अधिकार संरेखणः टेक्नोलोजीले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त मानव अधिकारको उल्लङ्घन गर्दैन भन्ने सुनिश्चित गर्नुहोस्।<ref name=":3" /> * समावेशीकरणः एआईलाई सबैका लागि पहुँचयोग्य बनाउनुहोस्। * प्रगतिः उच्च मूल्यका पहलहरू रोज्नुहोस्।<ref name=":3" /> * उत्तरदायित्व, उत्तरदायित्व र पारदर्शिताः उत्तरदायित्व, उत्तरदायित्व, र निष्पक्षता मार्फत विश्वास बढाउन।<ref name=":3" /> * दृढता र सुरक्षाः एआई प्रणालीहरू सुरक्षित, सुरक्षित, र हेरफेर वा डाटा उल्लङ्घन प्रतिरोधी बनाउनुहोस्।<ref name=":3" /> * दिगोपनः दीर्घकालीन, उपयोगी लाभहरू उत्पन्न गर्ने कार्यान्वयनहरू छनौट गर्नुहोस्।<ref name=":3" /> * वातावरणीय प्रभावहरूः कसरी यो उपकरणले वातावरण, कुनै पनि प्रतिबन्ध वा कानूनलाई असर गर्छ, यदि यो प्रभाव प्रभावको लायक छ वा छैन भने। === एआई सक्षम गर्दै === सम्बन्धित ज्ञान र सीपहरू जस्तै प्रोग्रामिंग र तथ्या. ्कहरू विकास गरेर एआईलाई समर्थन गर्नुहोस्।<ref name=":1" /> == एआई साक्षरताको प्रवर्द्धन == धेरै सरकारहरूले वयस्कहरूसहित एआई साक्षरतालाई प्रवर्द्धन गर्ने आवश्यकतालाई मान्यता दिएका छन्। यस्ता कार्यक्रमहरू संयुक्त राज्य अमेरिका, चीन, जर्मनी र [[फिनल्यान्ड]] प्रकाशित भएका छन्। सर्वसाधारणका लागि लक्षित कार्यक्रमहरूमा सामान्यतया छोटो र अनलाइन अध्ययन एकाइहरू बुझ्न सजिलो हुन्छ। बालबालिकाका लागि लक्षित कार्यक्रमहरू सामान्यतया परियोजनामा आधारित हुन्छन्। कलेज र विश्वविद्यालयहरूमा विद्यार्थीहरूका लागि कार्यक्रमहरूले प्रायः उनीहरूको अध्ययनको क्षेत्रको आधारमा विद्यार्थीको विशिष्ट व्यावसायिक आवश्यकताहरूलाई सम्बोधन गर्दछ। शिक्षा प्रणालीभन्दा बाहिर, समुदायमा एआई साक्षरता पनि विकास गर्न सकिन्छ, उदाहरणका लागि सङ्ग्रहालयहरूमा।<ref>{{Cite journal |last=Long |first=Duri |last2=Blunt |first2=Takeria |last3=Magerko |first3=Brian |date=2021-10-13 |title=Co-Designing AI Literacy Exhibits for Informal Learning Spaces |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3476034 |journal=Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction |language=en |volume=5 |issue=CSCW2 |pages=1–35 |doi=10.1145/3476034 |issn=2573-0142 |url-access=subscription}}</ref> === विद्यालयहरू === एआई साक्षरता प्रवर्द्धन गर्न विद्यालयहरूले विविध [[शिक्षण विधि|अध्यापन]] प्रयोग गर्छन्। यी समावेशः * एक बुद्धिमान एजेन्ट ट्युरिङ परीक्षण गर्दै * च्याटबटहरू सिर्जना गर्दै * ब्लकली-आधारित प्रोग्रामिङ प्रयोग गरेर एपहरू निर्माण गर्ने * परियोजना आधारित शिक्षा * [[रोबोट]] निर्माण * डेटा दृश्यकरण * एआई मोडेल प्रशिक्षण कृत्रिम बुद्धिमत्ता पाठ्यक्रमले विद्यार्थीहरूको मेसिन लर्निङ, न्यूरल नेटवर्क, र गहिरो सिकाइ जस्ता विषयहरूको बुझाइमा सुधार गर्न सक्छ।<ref>{{Cite journal |last=Su |first=Jiahong |last2=Zhong |first2=Yuchun |last3=Ng |first3=Davy Tsz Kit |date=2022 |title=A meta-review of literature on educational approaches for teaching AI at the K-12 levels in the Asia-Pacific region |journal=Computers and Education: Artificial Intelligence |language=en |volume=3 |doi=10.1016/j.caeai.2022.100065 |doi-access=free}}</ref> === उच्च शिक्षा === 21 औँ शताब्दीको दोस्रो दशकअघि आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको अध्ययन मुख्यतया स्टेम पाठ्यक्रमहरूमा गरिन्थ्यो। पछि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता शिक्षा बढाउनका लागि विशेष गरी एआई साक्षरता प्रवर्द्धन गर्न परियोजनाहरू देखा परे। धेरैजसो पाठ्यक्रमहरू एक वा बढी अध्ययन एकाइहरूबाट सुरु हुन्छन् जसले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स भनेको के हो, यो कहाँबाट आउँछ, यसले के गर्न सक्छ र के गर्न सक्दैन जस्ता आधारभूत प्रश्नहरूसँग व्यवहार गर्दछ। धेरैजसो पाठ्यक्रमहरूले मेसिन लर्निङ र गहिरो सिकाईलाई पनि बुझाउँछन्। केही पाठ्यक्रमहरू कृत्रिम बुद्धिमत्तामा नैतिक मुद्दाहरूसँग सम्बन्धित छन्। आयरल्यान्डमा, उच्च शिक्षा प्राधिकरण डिसेम्बर 2025 मा उच्च शिक्षा शिक्षण र सिकाइमा जेनेरेटिभ एआई प्रकाशित गर्यो, जसले उच्च शिक्षा संस्थाहरूलाई एआई साक्षरतालाई मुख्य स्नातक विशेषताहरूका रूपमा समावेश गर्न प्रोत्साहित गर्यो।<ref>{{Cite report|date=December 2025|title=Generative AI in Higher Education Teaching & Learning: Policy Framework|url=https://hea.ie/assets/uploads/2025/12/hea-genai-policy-framework.pdf|access-date=10 May 2026}}</ref> ==== अनुशासन नीति ==== शिक्षामा उत्पादक एआई प्रयोगको वृद्धिको प्रतिक्रियाको रूपमा, धेरै विषयहरूले एआई साक्षरताको दिशामा सन्दर्भ-विशिष्ट दृष्टिकोणहरू जाँच्न समिति वा कार्य बलहरू गठन गरे। सन् 2025 को वसन्तमा, आधुनिक भाषा सङ्घ र कलेज रचना र सञ्चार संयुक्त कार्यबलको सम्मेलनले तीनवटा कार्यपत्रहरू, विद्यार्थीहरूका लागि एआई साक्षरतामा एक गाइड, र एआईको प्रयोगलाई सम्बोधन गर्ने स्रोतहरूको सङ्ग्रहलाई लिखित रूपमा विकास गरेको थियो। कार्यबलले "आलोचनात्मक एआई साक्षरताको संस्कृति" को आवश्यकतामा जोड दियो र विद्यार्थीहरूका लागि मात्र नभई शिक्षक र संस्थाहरूका लागि दिशानिर्देशहरू समावेश गर्यो, योजना प्रक्रियामा नैतिक एआई प्रयोगको मोडलिङ गर्न आवश्यक छ भनेर प्रकाश पार्दै।     त्यसैगरी, अमेरिकन हिस्टोरिकल एसोसिएसन काउन्सिलले गठन गरेको समितिले "इतिहास शिक्षामा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सका लागि मार्गनिर्देशक सिद्धान्तहरू" प्रकाशित गर्यो जसले "जेनेरेटिभ एआईसँग स्पष्ट र पारदर्शी संलग्नता" लाई प्रोत्साहित गऱ्यो।दिशानिर्देशहरूले सोच र अनुसन्धानमा उत्पादक एआईसँग काम गर्दा आलोचनात्मकताको मूल्य प्रदर्शन गर्दछ।<ref>{{Cite web |date=August 5, 2025 |title=Guiding Principles for Artificial Intelligence in History Education |url=https://www.historians.org/resource/guiding-principles-for-artificial-intelligence-in-history-education/ |access-date=October 10, 2025 |website=American Historical Association}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[कृत्रिम बौद्धिकता|कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] * [[डिजिटल साक्षरता]] * कृत्रिम बुद्धिको नैतिकता == सन्दर्भहरू == <references /> {{Artificial intelligence navbox}} [[श्रेणी:साक्षरता]] [[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]] qb6grv8hlbj2gqiavm0fhsjm0ifuk8h