विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 1112 1392823 1387525 2026-10-17T02:15:55Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392823 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{infobox planet | bgcolour=#AAAFFF | name = पृथ्वी | symbol = [[चित्र:Earth symbol (fixed width).svg|24px|🜨]] | image = [[चित्र:The Earth seen from Apollo 17.jpg|frameless|center|A color image of Earth as seen from Apollo १७.]] | caption = विश्व प्रसिद्ध पृथ्वीको "नीलो मार्बल" चित्र<ref>{{cite news|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21554751/|title=The blue marble|last=Petsko|first=Gregory A.|date=2011|newspaper=Genome Biology|pages=112|doi=10.1186/gb-2011-12-4-112|issn=1474-760X|pmc=3218853|pmid=21554751}}</ref> सन् १९७२ मा चन्द्र अभियान अन्तर्गत अपोलो १७ बाट लिइएको तस्वीर | epoch = जे २००० | aphelion = १५२,१००,००० [[किलोमिटर|किमी]]<br /> <small>(९४,५००,००० [[माइल]]; १.०१६७३ खगोलीय इकाई)</small> | perihelion = १४७,०९५,००० किमी <br /> <small>(९१,४०१,००० माइल; ०.९८३ २७ ख.ई) </small> | semimajor = १४९,५९८,०२३ किमी<ref name="Numerical expressions">{{cite web|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1994A&A...282..663S|title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and the planets.|last=Simon|first=J. L.|last2=Bretagnon|first2=P.|last3=Chapront|first3=J.|last4=Chapront-Touze|first4=M.|last5=Francou|first5=G.|last6=Laskar|first6=J.|date=1994-02-01|newspaper=Astronomy and Astrophysics|pages=663|issn=0004-6361}}</ref> <br /> <small>(९२,९५५,९०२ माइल; १.००० ००१ ०२ ख.ई) </small> | semiminor = १४९,५७५,९९९.८२५ किमी<ref name="Numerical expressions" /> <br /> <small>(९२,९४३,०५२ माइल; ०.९९९ ८५० ४८५ ९ ख.ई)</small> | eccentricity = ०.०१६ ७०८६<ref name="Numerical expressions" /> | period = ३६५.२५६ ३६३ ००४ दिन<ref name="IERS">{{cite web|url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html|title=USEFUL CONSTANTS|website=hpiers.obspm.fr|accessdate=2022-01-12}}</ref><br />(१.००० ०१७ ४२० ९६ [[वर्ष]]) | avg_speed = २९.७८ [[किलोमिटर प्रति सेकेन्ड|किमी/से]]<br /> (१०७,२०० [[किलोमिटर प्रति घण्टा|किमी/घ]]) | mean_anomaly = ३५८.६१७° | inclination = ७.२५° सौर्य भूमध्यरेखासँग <br /> १.५७८६९°<ref>{{cite web|url=https://books.google.com.bd/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q&f=false|title=Allen's Astrophysical Quantities|last=Allen|first=Clabon Walter|last2=Cox|first2=Arthur N.|last3=|first3=|publisher=Springer|year=2000|isbn=0-387-98746-0|pages=294}}</ref> स्थिर तल्लाको साथमा <br /> ०.००००५° जे२००० सौर्य कक्षसँग | asc_node = -११.२६० ६४° | arg_peri = ११४.२०७ ८३° | orbital_circ = ९२४,३७५,७०० किमी <br /> <small>(५.१७९ ०५९ ९०० ७ ख.ई)</small> | max_speed = ३०.२८७ किमी/से <br /> <small>(१०९,०३३ किमी/घ)</small> | min_speed = २९.२९१ किमी/से <br /> <small>(१०५,४४८ किमी/घ)</small> | satellites = १ वटा प्राकृतिक उपग्रह ([[चन्द्रमा]]); <br /> ५ वटा भूउपग्रह <br /> >१,८०० वटा कार्यरत कृतिम उपग्रह<ref>{{cite web|url=http://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database#.WUNzsulxXIU|title=UCS Satellite Database|last=|first=Nuclear Weapons & Global Security|date=11 August, 2016|website=|publisher=Union of Concerned Scientists|accessdate=10 October, 2016}}</ref> <br /> | physical_characteristics = छ | aspect_ratio = ०.९९५ ५४७ १ | ellipticity = ०.००३ ३५२ ९ | mean_radius = ६३७१.० किमी <small>(३९५८.८ माइल)</small><ref>{{cite web|title=Handbook of Chemistry and Physics (81st ed.)|last=|first=David R. Lide|publisher=CRC|year=2000|isbn=0-8493-0481-4.|pages=}}</ref> | equatorial_radius = ६,३७८.१ किमी<small> (३९६३.२ माइल) </small><ref>{{cite web|url=http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt|title=Selected Astronomical Constants, 2011|last=|first=|date=02 February, 2010|website=|publisher=The Astronomical Almanac|accessdate=25 February, 2011|archivedate=२६ अगस्ट २०१३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826043456/http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826043456/http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |date=2013-08-26 }}</ref><ref>World Geodetic System (WGS-84). [http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ Available online] {{web archive|url=https://web.archive.org/web/20200311023739/https://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ |date=११ मार्च २०२० }} from National Geospatial-Intelligence Agency.</ref> | polar_radius = ६,३५६.८ किमी<small> (३९४९.९ माइल) </small><ref>Cazenave, Anny (1995). "Geoid, Topography and Distribution of Landforms" (PDF). In Ahrens, Thomas J. Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants. Washington, DC: American Geophysical Union. {{isbn|0-87590-851-9}}.</ref> | flattening = ०.००३३५२८ <ref>International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Working Group (2004). [https://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32_009.pdf?__blob=publicationFile&v=1 "General Definitions and Numerical Standards"]{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (PDF). In McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard. [https://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 IERS Conventions (2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808172423/https://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |date=2022-08-08 }} (PDF). IERS Technical Note No. 32. Frankfurt am Main: Verlag des Bundesamts für Kartographie und Geodäsie. p. 12. [[आइएसबिएन]] [[wikipedia:Special:BookSources/3-89888-884-3|3-89888-884-3]] पहुँचमिति: २९ अप्रिल २०१६</ref> <br /> १/२९८.२५७२२२१०१, युरोपेली पार्थिव सन्दर्भ प्रणाली, सन् १९८९ | circumference = ४००७५.०१७ किमी <small>निरक्ष रेखा बराबर (२४९०१.४६१ माइल)</small> <br /> ४०००७.८६ किमी <small>पृथ्वीको भूमध्यरेखा बराबर (२४८५९.७३ माइल)</small><ref>{{cite web|url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html|title=How WGS 84 defines Earth|last=Humerfelt|first=Sigurd|date=26 October, 2010|website=|publisher=|accessdate=29 April, 2011|archivedate=३० अक्टोबर २०१२|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121030125821/http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html}}</ref><ref>Earth's circumference is almost exactly 40,000&nbsp;km because the metre was calibrated on this measurement—more specifically, 1/10-millionth of the distance between the poles and the equator.</ref> | surface_area = ५१०,०७२,००० [[वर्ग किलोमिटर|किमी^२]] <br /><small>(१९६ ९४० ००० [[वर्गमाइल|माइल^२]])</small><ref name=":13">{{cite web|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|title=Surface area of our planet covered by oceans and continents. (Table 8o-1)|last=Pidwirny|first=Michael|date=2 February, 2006|website=http://www.physicalgeography.net|publisher=|accessdate=26 November, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061209125035/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|archivedate=९ डिसेम्बर २००६}}</ref><br /> १४८ ९४० ००० किमी^२ भूमि <br /><small>(५७५ १०० ०० वर्गमाइल; २९.२%)</small> <br /> ३६१ १३२ ००० किमी^२ [[पानी]] <br /><small>(१३९ ४३४ ००० वर्ग माइल; ७०.८%) </small> | volume = १.०८३ २०७ ३{{e|१२}} [[घन किलोमिटर|किमी^३]] <br /><small>(२.५९८ ७६ × १०^११ क्युबिक माइल)</small> | mass = ५.९७ २३७{{e|२४}} [[किलोग्राम]] <br /><small>१.३१ ६६८ × १०^२५ पाउन्ड)<ref>{{cite web|title=The IAU 2009 system of astronomical constants: The report of the IAU working group on numerical standards for Fundamental Astronomy|last=Luzum|first=Brian|last2=Capitaine|first2=Nicole|last3=Fienga|first3=Agnès|last4=Folkner|first4=William|last5=Fukushima|first5=Toshio|last6=et al.|publisher=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy. 110 (4):|year=August 2011|isbn=|pages=293–304|doi=10.1007/s10569-011-9352-4}}</ref></small> <br /><small>(३.०×१०^−६ ''M''_☉) सौर्य पिण्ड</small> | density = ५.५१४ ग्राम/सेमी^३ <br /><small>(०.१९९२ पाउन्ड/क्युबिक इन्च)</small> | surface_grav = ९.८०७ मि/से^२ <small>(३२.१८ फिट/से^२)</small><ref>{{cite web |url=http://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf|title=The international system of units (SI)|last=|first=|publisher=NIST Special Publication 330|year=2008 ed|isbn=|publisher=United States Department of Commerce|pages=52}}</ref> | moment_of_inertia_factor = ०.३३०७ <ref>{{cite web|title=Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation|last=Williams|first=James G.|publisher=The Astronomical Journal. 108:|yeat=1994|isbn=0004-6256|pages=711|doi=10.1086/117108}}</ref> | escape_velocity = ११.१८६ किमी/से <br /><small>(४० २७० किमी/घण्टा; २५ ०२० माइल/घण्टा)</small> | sidereal_day = ०.९९७ २६९ ६८ दिन;<ref>Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. (2000). Allen's Astrophysical Quantities. Springer. p. 296. {{isbn|0-387-98746-0}}.</ref> <br /> <small>(२३ घण्टा ५६ मिनेट ४.१०० सेकेन्ड)</small> | rot_velocity = ०.४६५१ किमी/से<ref>Arthur N. Cox, ed. (2000). Allen's Astrophysical Quantities (4th ed.). New York: AIP Press. p. 244. {{isbn|0-387-98746-0}}.</ref> <br /><small>(१६७४.४ किमी/घण्टा; १०४०.४ माइल/घण्टा)</small> | axial_tilt = २३.४३९ २८११° <ref name=IERS /> | right_asc_north_pole = असङ्ज्ञायित° | declination = +९०° | albedo = ०.३६७ ज्यामितिक प्रतिफलन अनुपात<br />०.३०६ बन्ड प्रतिफलन अनुपात | adjectives = पार्थिव | atmosphere = छ | temperatures = छ | temp_name1 = केलभिन | min_temp_1 = १८४ के<ref>{{cite web|url=http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature|title=World: Lowest Temperature|last=|first=World Meteorological Organization|date=16 June, 2010|website=Arizona State University|publisher=Weather and Climate Extremes Archive|accessdate=7 August, 2010|archivedate=१६ जुन २०१०|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100616025722/http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819191659/http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature |date=2016-08-19 }}</ref> | mean_temp_1 = २८८ के<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8406839.stm|title=Global average temperature may hit record level in 2010|last=Kinver|first=Mark|date=10 December, 2009|website=|publisher=BBC|accessdate=22 April, 2010}}</ref> | max_temp_1 = ३३० के<ref>{{cite web|url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature|title=World: Highest Temperature|last=|first=|date=4 January, 2013|website=Arizona State University.|publisher=Weather and Climate Extremes Archive.|accessdate=7 August, 2010|archivedate=४ जनवरी २०१३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |date=2013-01-04 }}</ref> | temp_name2 = सेल्सियस | min_temp_2 = -८९.२ °से | mean_temp_2 = १५ °से | max_temp_2 = ५६.७ °से | temp_name3 = फरेनहाइट | min_temp_3 = -१२८.५ °फहा | mean_temp_3 = ५९ °फहा | max_temp_3 = १३४ °फहा | surface_pressure = १०१.३२५ किलो पास्कल (समुद्री समतलको क्षेत्र) | atmosphere_composition = ७८.०८% [[नाइट्रोजन]] (N₂; शुष्क वायुको क्षेत्र)<br /> २०.९५% [[प्राणवायु|अक्सिजन]] (O₂)<br /> ०.९३% [[आर्गन]]<br /> ०.०४०२% [[कार्बनडाइअक्साइड]]<ref>{{cite web|url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/#mlo|title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide|last=|first=National Oceanic and Atmospheric Administration|date=8 November, 2016|website=|publisher=Earth System Research Laboratory|accessdate=3 December, 2016}}</ref><br /> ~१% जलीय वाष्प <br /><small>(जलवायु परिवर्तनशील)</small> }} '''पृथ्वी''' [[सूर्य]]को दूरी अनुसार सौर्यमण्डलमा रहेका आठ ग्रहमध्ये पृथ्वी तेस्रो, सबैभन्दा घना र पाँचौँ ठूलो [[ग्रह]] हो। सूर्यबाट यसको दूरी लगभग १५ करोड किलोमिटर छ। यो [[सौर्यमण्डल]]का चारवटा अत्यन्तै कठिन ग्रहहरूमध्ये एक हो। पृथ्वीको अर्को नाम "संसार" वा "नीलो ग्रह" हो। यसलाई [[विश्व]] पनि भनिन्छ। यो सौर्य परिवारका ग्रहहरू मध्ये जिवावाशेष भेटिएको एक मात्र ग्रह हो। यो ग्रह करिव ४.५७ अर्ब (४.५७×१०^९) [[वर्ष]] अगाडि उत्पन्न भएको हो। त्यसको केही पछि यसले एकमात्र प्राकृतिक उपग्रह, [[चन्द्रमा]], प्राप्त गरेको थियो। पृथ्वीले सुर्यको वरीपरी ३६५.२५ दिनमा १ फन्को घुम्दछ। [[युनानी भाषा]]मा यसलाई ''गाया'' र ल्याटिनमा यस ग्रहको नाम ''तेरा'' हो। पृथ्वीमा मानिसलगायत अन्य अरबौँ प्रजातिका जीव तथा बनस्पतिको उपस्थिति रहेको छ। आजसम्म जीवन अस्तित्वमा रहेको एक मात्र ब्रह्माण्डीय पिण्ड पृथ्वी हो। पृथ्वी ४५४ करोड वर्षअघि बनेको थियो। एक अरब वर्षभित्रै पृथ्वीमा जीवन देखा परेको थियो।<ref name="age_earth1">"Age of the Earth". U.S. Geological Survey. 1997.</ref> पृथ्वीको जीवमण्डलले यस ग्रहको [[पृथ्वीको वायुमण्डल|वायुमण्डल]] र अन्य अजैविक अवस्थाहरूमा उल्लेखनीय परिवर्तनहरू ल्याएको छ। फलस्वरुप एकातिर जीवित जीवहरू अस्तित्वमा आएका थिए भने भने अर्कोतिर पृथ्वीमा ओजन तहको पनि निर्माण भइसकेको थियो।<ref>Dalrymple, G. Brent (2001). "The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved". Special Publications, Geological Society of London. 190 (1): 205–221. Bibcode:2001GSLSP.190..205D. doi:10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14.</ref> पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रसँगसँगै यसको ओजन तहले हानिकारक सौर्य विकिरणलाई अवरुद्ध गरी ग्रहमा जीवन विकासका लागि बाटो खोलिदिएको थियो। यस अवधिमा पृथ्वीको प्राकृतिक स्रोत र यसको भौगर्भिक इतिहास र अक्षले जीवनको अस्तित्वलाई जोगाउन महत्त्वपूर्ण काम गरेको थियो।<ref>Burton, Kathleen (2002-11-29). "Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land"</ref> अर्को ५० करोड वर्षसम्म पृथ्वी प्राणीका लागि उपयुक्त हुने आशा गरिएको थियो।<ref>Kunin, W.E.; Gaston, Kevin, eds. (31 December 1996). The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences.</ref> पृथ्वीको सतहलाई थुप्रै कडा पत्रहरूमा विभाजन गरिएको छ जसलाई रिकापी भनिन्छ। अरबौँ वर्षदेखि यस्ता पत्रहरू पृथ्वीको सतहमा जम्मा भएका थिए। पृथ्वीको लगभग ७१ प्रतिशत भाग नुनको पानीले ढाकेको हुन्छ भने बाँकी भाग [[महादेश]] र थुप्रै टापुहरू मिलेर बनेको छ।<ref>National Oceanic and Atmospheric Administration. "Ocean". NOAA.gov.</ref> जमिनमा थुप्रै ताल र पानीका अन्य स्रोतहरू पनि उल्लेखनीय मात्रामा रहेका छन् जुन पृथ्वीकै [[पानी]]ले बनेका हुन्। जीवनको लागि अत्यावश्यक तरल पदार्थ, पानी यस ग्रहको रिकापीहरूमा पाइँदैनन्। पृथ्वीका ध्रुवहरू सधैँ [[अन्टार्क्टिका]]को [[हिम|बरफ]]को ठोस पत्र वा आर्कटिक बरफको समुद्री हिउँका ढिस्कोहरूले ढाकिन्छन्। पृथ्वीको भित्री भाग सधैँ क्रियाशील हुन्छ। यस भागमा तुलनात्मक रूपमा ठोस मन्टल तह, तरल बाहिरी केन्द्र (जसले चुम्बकीय क्षेत्रको निर्माण गर्दछ) र ठोस फलाम अन्तरकेन्द्रिय हुन्छ। ब्रह्माण्डका अन्य वस्तुहरूसँग पृथ्वीको निकट सम्बन्ध रहेको छ। विशेष गरी यस ग्रहको [[सूर्य]] र [[चन्द्रमा]]सँग विशेष सम्बन्ध रहेको छ। हाल पृथ्वीले सूर्यलाई लगभग ३६५.२६ सौर्य दिनमा वा एक नक्षत्र वर्षमा परिक्रमा गर्छ। पृथ्वी आफ्नो अक्षमा ६६.१/२ डिग्रीको कोणमा झुकेको छ। फलस्वरूप भूमध्यरेखा वर्षको अवधिको (३६५.२४ सौर्य दिन) समयमा विश्वमा [[मौसम]] परिवर्तन हुन्छ। पृथ्वीको एक मात्र ज्ञात प्राकृतिक उपग्रह चन्द्रमा हो। चन्द्रमाले ४.३५ अरब [[वर्ष]]अघि पृथ्वीलाई परिक्रमा गर्न थालेको अनुमान गरिन्छ।<ref>Yoder, Charles F. (1995). T. J. Ahrens, ed. Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants. Washington: American Geophysical Union. p. 8.</ref> चन्द्रमाको गतिले गर्दा पृथ्वीको समुद्री ज्वारभाटा फुट्नेे गर्दछ र पृथ्वीको कक्षको ढाल स्थिर छ। चन्द्रमाको गति गर्दा बिस्तारै बिस्तारै पृथ्वीको गतिमा पनि कम हुँदै जान्छ। [[गुरुत्वाकर्षण बल|गुरुत्वाकर्षण]]को अर्को दुर्घटना हुँदा ३.८ अरबदेखि ३.८ देखि ४.१ अरब वर्षको मध्यवर्ती समयमा थुप्रै क्षुद्रग्रहहरूसँँग पृथ्वीको टक्करले गर्दा पृथ्वीको सतहमा उल्लेखनीय परिवर्तनहरू आएका थिए। मानवजातिको जीविकाको लागि यस ग्रहका [[खनिज|खनिज स्रोत]] तथा जैविक स्रोत दुवै अत्यावश्यक छन्। यस ग्रहका बासिन्दाहरू लगभग २०० स्वतन्त्र [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|सार्वभौम राष्ट्र]]मा सम्पूर्ण ग्रहलाई विभाजित गरी बसोबास गर्दै आएका छन्। यी राज्यहरुबीच आपसी [[कूटनीति|कुटनैतिक]], [[पर्यटन]], व्यापारिक र सैन्य सम्बन्ध रहेका छन्। मानव संस्कृति यस [[ग्रह]]बारे विभिन्न विचारहरूको सुरुवातकर्ता हो। यी धारणाहरूमा पृथ्वीलाई [[देवता]]को रूपमा कल्पना गर्नु, समतल संसारको कल्पना गर्नु र [[ब्रह्माण्ड]]को केन्द्रको रूपमा पृथ्वीलाई कल्पना गर्नु समावेश छ। संसारलाई एकीकृत वातावरणको रूपमा कल्पना गर्ने आधुनिक प्रवृत्ति पनि रहेको छ। हलल यस धारणाले प्रमुखता पाइरहेको देखिन्छ। == नाम तथा व्युतपत्ति == [[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|center]] "पृथ्वी" शब्द संस्कृत हो। यो शब्द [[संस्कृत|संस्कृत भाषा]]बाट आएको हो। यसको अर्को नाम "विश्व" हो। पृथ्वीमा पौराणिक ''पृथुर''को शासन थियो। पृथ्वीको पर्यायवाची शब्द वसुधा, बसुन्धरा, धरा, धरनी, पृथ्वी, धरताल, भूमी, क्षिती, माही, दुनिया आदि छन्।कहिलेकाहीँ ''तेर्रा'' भन्ने नाम वैज्ञानिक लेखनमा र विशेषगरी विज्ञानका कथाहरूमा मानवताको वासग्रहलाई अरूबाट छुट्याउन प्रयोग गरिन्छ जबकि कवितामा ''तेलस'' पृथ्वीको व्यक्तित्वलाई जनाउन प्रयोग गरिएको छ। तेरा केही रोमानी भाषाहरू (ल्याटिनबाट विकसित भाषाहरू) जस्तै [[इटालेली भाषा|इटालेली]] र [[पोर्तगाली भाषा|पोर्चुगाली]]मा पनि यस ग्रहको नाम हो भने अन्य रोमानी भाषाहरूमा यस शब्दले अलिक परिवर्तन गरिएको (जस्तै [[स्पेनी भाषा|स्पेनी]]मा ''तियरा'' र [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रान्सेली]]मा तेरे) नामहरू जन्माएको थियो। [[युनानी भाषा]]मा यसलाई ''गाया'' भनिन्छ।<ref name="SIMEK179">Simek, Rudolf. Trans. Angela Hall as ''Dictionary of Northern Mythology'', {{nowrap|p. 179.}} Boydell & Brewer, 2007. {{ISBN|978-0-85991-513-7}}.</ref> == पृथ्वीको कालक्रमिक इतिहास == === निर्माण === [[चित्र:TW Hydrae protoplanetary disc horizontal.jpg|thumb|upright=1.35|]] सौर्यमण्डलमा पाइने सबैभन्दा पुरानो पदार्थ ४.५६८२ अर्ब वर्ष पहिलेको मानिएको छ। ४.५४ अर्बवर्ष पहिले आदिम पृथ्वीको निर्माण भइसकेको थियो। सौर्यमण्डलका पिण्डहरू सूर्यसँगैसँगै निर्माण र विकास भएका थिए। एक सिद्धान्तमा आधारित मान्यताका अनुसार सौर्य निहारिकाले गुरुत्वाकर्षण पतनद्वारा एक आणविक बादलबाट एक भागलाई विभाजित गरि एक परिस्थितिजन्य चक्रमा घुम्न र चेप्टो हुन सुरु गर्दछ भने ग्रह सूर्यको साथ उक्त चक्रबाट बाहिर निस्किन्छ। एक निहारिका वायव्य पदर्थ, बरफको टुक्रा र धुलकणहरू मिलेर बनेका हुन्छन्। निहारिका सिद्धान्तका अनुसार अभिवृद्धिद्वारा गठित ग्रहहहरूको निर्माण हुन्छ जसमा आदिम पृथ्वीको निर्माणका लागि ७ १० करोड वर्ष लाग्ने सम्भावना हुन्छ।<ref>{{cite journal|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991|title=Ag Isotopic Evolution of the Mantle During Accretion: New Constraints from Pd and Ag Metal-Silicate Partitioning|journal=Differentiation: Building the Internal Architecture of Planets|last1=Righter|first1=K.|first2=M.|last2=Schonbachler|date=7 May 2018|volume=2084|page=4034|bibcode=2018LPICo2084.4034R|access-date=25 October 2020}}</ref> [[चित्र:Protoplanetary-disk.jpg|thumb|left|प्रारम्भिक चरणको सौर्यमण्डल]] सौर्यमण्डलको निर्माण भएको लगभग १० करोड वर्षपछि पृथ्वी एकपछि अर्को टक्करको परिणाम स्वरूप निर्माण भएको थियो। लगभग ४.५४ अर्ब वर्ष पहिले पृथ्वीले आकार लिन सुरु गरेको थियो भने यसको केन्द्रले फलाम र वायुमण्डल प्राप्त गरेको थियो। यी दुई ग्रहहरू बीच ४.५ अरब वर्ष पहिले भयङ्कर टकराव भएको थियो। टक्करको तीव्रता निकै भयङ्कर भएको अनुमान गरिन्छ। थिया नामक ग्रह पृथ्वीसँग चरम टक्कर भएको थियो। टक्करको समयमा पृथ्वी १० करोड वर्ष पुरानो थियो। <ref>{{cite web |url=http://www.priyo.com/2014/07/02/82211.html#sthash.vCgNT5YH.dpuf |title=সংরক্ষণাগারভুক্ত অনুলিপি |accessdate=४ फेब्रुअरी २०१६ |archivedate=२६ डिसेम्बर २०१५ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151228103453/http://www.priyo.com/2014/07/02/82211.html#sthash.vCgNT5YH.dpuf }}</ref> टक्करको परिणामस्वरूप नयाँ ग्रह सिर्जना हुन्छ। तीन वटा चन्द्र अभियानमा फेला परेको चन्द्रमाको माटो र हवाई एरिजोनामा भेटिएका ज्वालामुखीय चट्टानको संयोजनले अनुसन्धानकर्ताहरू आश्चर्यचकित भएका थिए। दुई पत्थरको अक्सिजन आइसोटोपमा कुनै भिन्नता पाइएको थिएन। अनुसन्धान टोलीको नेतृत्व गरेका प्राध्यापक एडवर्ड यङले चन्द्रमाको माटो र पृथ्वीको माटोको अक्सिजन आइसोटोपमा कुनै भिन्नता नभएको बताएका थिए। थिया ग्रह एउटा ग्रहमा परिणत हुँदै भने सोही समय ठूलो टक्करपछि पृथ्वीको सृष्टि भएको मानिन्छ। चन्द्रमाको आयु लगभग ४.५ अर्बवर्ष देखि निकै कम समयको बीच अनुमान गरिएको छ।<ref>{{Cite journal|last1=Tartèse|first1=Romain|last2=Anand|first2=Mahesh|last3=Gattacceca|first3=Jérôme|last4=Joy|first4=Katherine H.|author-link4=Katherine Joy|last5=Mortimer|first5=James I.|last6=Pernet-Fisher|first6=John F.|last7=Russell|first7=Sara|last8=Snape|first8=Joshua F.|last9=Weiss|first9=Benjamin P.|date=2019|title=Constraining the Evolutionary History of the Moon and the Inner Solar System: A Case for New Returned Lunar Samples|journal=Space Science Reviews|language=en|volume=215|issue=8|page=54|doi=10.1007/s11214-019-0622-x|bibcode=2019SSRv..215...54T|issn=1572-9672|doi-access=free}}</ref> पृथ्वीको १० प्रतिशत पिण्ड भएको मङ्गल ग्रहको आकारको वस्तु पृथ्वीसँग ठोक्किएपछि पृथ्वीबाट निस्केको पदार्थबाट प्राप्त हुने वृद्धिबाट यसको निर्माण भएको भन्ने मान्यता एक प्रमुख परिकल्पना हो। यसले पृथ्वीमा एक चम्किलो प्रहार गर्छ र यसको केही द्रव्यमान पृथ्वीमा विलीन हुन्छ।<ref>{{cite journal|url=https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1410/1410.3819.pdf|title=On the origin and composition of Theia: Constraints from new models of the Giant Impact|journal=Icarus|last1=Meier|first1=M. M. M.|last2=Reufer|first2=A.|last3=Wieler|first3=R.|date=4 August 2014|volume=242|access-date=25 October 2020|page=5|doi=10.1016/j.icarus.2014.08.003|arxiv=1410.3819|bibcode=2014Icar..242..316M|s2cid=119226112 | issn=0019-1035}}</ref> लगभग ४.१ र ३.८ अर्ब वर्षको बीचमा भीषण बमबारीको समयमा धेरै क्षुद्रग्रहप्रभावहरूले चन्द्रमाको ठूलो सतह वातावरणमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तनहरू निम्त्याएको मानिन्छ।<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Astrobiology|url=https://archive.org/details/encyclopediaofas0001unse_w4m0|first1=Philippe|last1= Claeys|first2=Alessandro|last2=Morbidelli|author-link2=Alessandro Morbidelli (astronomer)|editor-first1=Muriel|editor-last1= Gargaud|editor-first2=Prof Ricardo|editor-last2=Amils|editor-first3= José Cernicharo|editor-last3= Quintanilla|editor-first4= Henderson James (Jim) |editor-last4= Cleaves II|editor-first5=William M.|editor-last5=Irvine|editor-first6= Prof Daniele L.|editor-last6= Pinti|editor-first7= Michel|editor-last7= Viso|year= 2011|publisher=Springer Berlin Heidelberg|pages=909–12|doi=10.1007/978-3-642-11274-4_869|chapter=Late Heavy Bombardment|isbn= 978-3-642-11271-3}}</ref> === जीवनको उत्पत्ति र विकास === रासायनिक प्रतिक्रियाहरूको परिणामस्वरूप लगभग ४ अरब वर्षपहिले पहिलो अणु अस्तित्वमा आएको थियो भने अर्को ५० करोड वर्षपछि सबै जीवित [[प्राणी]]हरूको विश्वव्यापी समान पूर्वजहरू पत्ता लागेको थियो।<ref name="NYT-20131003">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=Earth's Oxygen: A Mystery Easy to Take for Granted |url=https://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003121909/http://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-date=3 October 2013 |url-access=limited |date=3 October 2013 |work=The New York Times |access-date=3 October 2013}}</ref> [[प्रकाश संश्लेषण]]को विकासको कारण सौर्य ऊर्जाले जीवहरूको अस्तित्व र प्रजननमा प्रत्यक्ष रूपमा मद्दत गरेकाले [[प्राणवायु|अक्सिजन]] [[पृथ्वीको वायुमण्डल|वायुमण्डल]]मा एकीकृत हुन्छ र सूर्यको पराबैजनी किरणहरूसँगको अन्तरक्रियाको कारण ओजोन तहले पृथ्वीलाई हानिकारक किरणहरूबाट बचाउँछ।<ref name="AST-20131108">{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology (journal) |doi=10.1089/ast.2013.1030 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24}}</ref> ठूला कोषहरूसँग साना कोषहरूको संलयनले जटिल कोषहरूको निर्माण गर्दछ जसलाई सुकेन्द्रिक कोशिका भनिन्छ।<ref name="NG-20131208">{{cite journal |last1=Ohtomo |first1=Yoko |last2=Kakegawa |first2=Takeshi |last3=Ishida |first3=Akizumi |last4=Nagase |first4=Toshiro |last5=Rosing |first5=Minik T. |s2cid=54767854 |display-authors=3 |date=January 2014 |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |journal=Nature Geoscience |volume=7 |issue=1 |pages=25–28 |bibcode=2014NatGe...7...25O |doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0894}}</ref> यस वंशभित्रमा कोषहरू अझ विशिष्ट हुँदा बहुकोशिकीय जीवहरूको जन्म भएको थियो। ओजोन तहमा हानिकारक पराबैजनी किरणहरूको विकिरण अवशोषणको परिणामस्वरूप जीवहरू पृथ्वीको सतहमा एकीकृत हुन सुरु गरेका थिए।<ref name="AP-20151019">{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite (web portal) |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818063111/https://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=18 August 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=23 October 2015 }}</ref><ref name="PNAS-20151014-pdf">{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |author-link3=T. Mark Harrison |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1&nbsp;billion-year-old zircon |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-science_2015-11-24_112_47/page/14518 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |issn=1091-6490 |pmid=26483481 |pmc=4664351 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |doi-access=free }} Early edition, published online before print.</ref> हालसम्म फेला परेको सबैभन्दा पुरानो जीवको जीवाश्महरू पश्चिमी [[अस्ट्रेलिया]]मा ३.४८ अर्ब वर्ष पुरानो बलौटे पत्थरमा भेटिएका थिए। पश्चिमी ग्रिनल्यान्डमा फेला परेको ३.७ अर्ब वर्ष पहिलेको परावर्तित जैविक पत्थर पश्चिमी अस्ट्रेलियामा पाइने जैविक चट्टानका केही भागहरू हुन्।<ref name="WU-20171218">{{cite web |last=Tyrell |first=Kelly April |title=Oldest fossils ever found show life on Earth began before 3.5 billion years ago |url=https://news.wisc.edu/oldest-fossils-ever-found-show-life-on-earth-began-before-3-5-billion-years-ago/ |date=18 December 2017 |publisher=University of Wisconsin–Madison |access-date=18 December 2017}}</ref><ref name="PNAS-2017">{{cite journal |last1=Schopf |first1=J. William |last2=Kitajima |first2=Kouki |last3=Spicuzza |first3=Michael J. |last4=Kudryavtsev |first4=Anatolly B. |last5=Valley |first5=John W. |title=SIMS analyses of the oldest known assemblage of microfossils document their taxon-correlated carbon isotope compositions |year=2017 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=115 |issue=1 |pages=53–58 |doi=10.1073/pnas.1718063115 |pmid=29255053 |pmc=5776830 |bibcode=2018PNAS..115...53S|doi-access=free }}</ref> ७५ देखि ५८ करोडवर्ष पहिले नियोप्रोटेरोजोइकको समयमा पृथ्वीको अधिकांश भाग हिउँले ढाकेको मानिन्छ। यस अवधारणालाई "स्नोबल अर्थ" भनिन्छ। जटिल बहुकोशिकीय जीवहरू गठन हुन थालेपछि क्याम्ब्रियन विस्फोट भएकाले यस समयको विषय महत्त्व रहेको छ। क्याम्ब्रियन विस्फोटपछि ५३ करोड ५० लाख वर्ष पहिले पाँच वटा ठूला विस्फोट भएका थिए। सबैभन्दा पछिल्लो विस्फोट क्रेटेसियस-टर्सियरी विलुप्त हुनु हो जुन ६६ करोड वर्ष पहिले भएको थियो। यस अवधिमा क्षुद्रग्रह र अन्य ठूला सरीसृपको प्रभावमा उड्न नसक्ने [[डायनोसर]] लोप हुँदै पनि स्तनधारी जस्ता जीवजन्तुका स–साना प्रजातिहरू बाँच्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite book|page=[https://archive.org/details/climatechangecou0000broo/page/42 42]|title=Climate Change and the Course of Global History|url=https://archive.org/details/climatechangecou0000broo|last1=Brooke|first1=John L.|year= 2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-87164-8}}</ref><ref>{{cite book|page=56|title=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion|last1=Cabej|first1=Nelson R.|year=2019|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-12-814312-4}}</ref> ६ करोड ६० लाख वर्षअघिसम्म स्तनधारीहरूको जीवन फरकफरक थियो र केही लाख वर्ष पहिले प्राचीन अफ्रिकी बाँदरजस्ता जनावरहरूले सीधा उभिने क्षमता हासिल गरेका थिए। कृषिको विकास र पछि सभ्यताको विकाससँगै वातावरण र प्रकृतिमा मानवीय प्रभाव बढ्दै जाँदा हालसम्मको स्थिति प्राप्त गरिएको हो। == संरचनात्मक गुण == पृथ्वी पूरै गोलाकार देखिए जस्तो लागेपनि यो [[सुन्तला]]जस्तै माथि र तल अलिकति थेप्चिएको र बीचको भाग (भूमध्यरेखाको नजिक) अलि फैलिएको छ। यसको आफ्नै अक्ष वरिपरि यसको परिक्रमणले गर्दा यस्तो प्रकारको फैलावट देखिएको हो।<ref name=milbert_smith96>{{cite web |last=Milbert |first=D. G. |last2=Smith |first2=D. A |url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model |publisher=National Geodetic Survey, NOAA |accessdate=7 March 2007}}</ref> <ref name="ngdc2006">{{cite web |last=Sandwell |first=D. T. |last2=Smith |first2=W. H. F. |date=7 July 2006 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |title=Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data |publisher=NOAA/NGDC |accessdate=21 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811221210/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |archive-date=11 August 2011}}</ref> सोही कारण ध्रुवीय क्षेत्रको व्यासको तुलनामा समान क्षेत्रको व्यास करिब ४३ किमी बढी रहेको छ। पृथ्वीको आकार एक सुन्तला जस्तो छ। परिभ्रमणको फलस्वरूप पृथ्वीको भौगोलिक अक्ष समतल र भूमध्यरेखामा केही मात्रामा फैलिएको हुन्छ। भूमध्यरेखाका साथ पृथ्वीको व्यास ध्रुवको व्यासबाट ४३ किलोमिटर (२७ माइल) बढी छ। यसकारण पृथ्वीको सतहमा पृथ्वीको द्रव्यमान केन्द्रबाट अधिकतम दूरी भूमध्यरेखामा स्थित चिम्बराजो ज्वालामुखी सबैभन्दा उच्च शिखर हो। <ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/science/k2/moments/s1086384.htm|title=Tall Tales about Highest Peaks|date=2004-04-16|language=en|accessdate=2017-06-07}}</ref><ref name="The 'Highest' Spot on Earth">{{cite web |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |title=The 'Highest' Spot on Earth |publisher=Npr.org |date=7 April 2007 |accessdate=31 July 2012}}</ref>हालसम्मको अध्ययनमा पृथ्वीको सबैभन्दा तल रहेको भाग मारियाना ट्रेन्ज हो जुन [[प्रशान्त महासागर]]मा अवस्थित छ। यसको कुल गहिराइ ११,०३४ मिटर रहेको छ भने पृथ्वीमा अवस्थित सर्वोच्च शिखर [[सगरमाथा]] हो जुन दक्षिण एसियाको [[नेपाल]]मा अवस्थित छ। सगरमाथाको कुल उचाइ ८,८४८ मिटर रहेको छ। === रासायनिक गठन === {| class="wikitable" style="float: right; clear: right; margin-left: 2em;" |+ पृथ्वीको गर्भको रासायनिक गठन <ref name=":0">Brown, Geoff C.; Mussett, Alan E. (1981). The Inaccessible Earth (2nd ed.). Taylor & Francis. p. 166. [[आइएसबिएन]] [[wikipedia:Special:BookSources/0-04-550028-2|0-04-550028-2]]. Note: After Ronov and Yaroshevsky (1969)</ref> !rowspan="2"|यौग समूह !rowspan="2"|रासायनिक सङ्केत !colspan="2"|गठन |- !style="font-size: smaller;"|महादेशीय !style="font-size: smaller;"|महासागरीय |- |सिलिकनडाई अक्साइड |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|६०.२% |style="text-align: right;"|४५.६% |- |अल्मुलियम अक्साइड |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|१५.२% |style="text-align: right;"|१६.५% |- |क्यालसिमय अक्साइड |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|५.५% |style="text-align: right;"|१२.३% |- |म्याग्नेसियम अक्साइड |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|३.१% |style="text-align: right;"|६.८% |- |फेरस अक्साइड |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|३.८% |style="text-align: right;"|६.२% |- |सोडियम अक्साइड |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|३.०% |style="text-align: right;"|२.६% |- |पोटासियम अक्साइड |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|२.८% |style="text-align: right;"|०.४% |- |फेरिक अक्साइड |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|२.५% |style="text-align: right;"|२.३% |- |[[पानी]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|१.४% |style="text-align: right;"|१.१% |- |[[कार्बनडाइअक्साइड]] |style="text-align: center;"|CO₂ |style="text-align: right;"|१.२% |style="text-align: right;"|१.४% |- |टाइटेनियमडाई अक्साइस |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|०.७% |style="text-align: right;"|१.४% |- |फसफोरस पेन्टा अक्साइड |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|०.२% |style="text-align: right;"|०.३% |- !colspan="2"|जम्मा !style="text-align: right;"|९९.६% !style="text-align: right;"|९९.९% |} पृथ्वीको पिण्ड लगभग ५.९७ x १०२४ किलोग्राम (५,९७० याटोग्राम) रहेको छ। यसमा भएका सबै तत्वहरूमध्ये सबैभन्दा बढी फलाम (३२.१%), अक्सिजन (३०.१%), सिलिकन (१५.१%), म्याग्नेसियम (१३.९%), सल्फर (२.९%), निकल (१.८%), क्याल्सियम (१.५%), र एल्युमिनियम (१.४%) र बाँकी १.२% विभिन्न अन्य तत्वहरूको उपस्थिति रहेको छ। पिण्डको विभाजनको परिणामस्वरूप पृथ्वीको केन्द्र क्षेत्र मुख्य रूपमा फलाम (८८.८%) मिलेर बनेको अनुमान गरिएको छ। यसमा थोरै मात्रामा निकल (५.८%), सल्फर (४.५%) र अन्य तत्वहरूको १% भन्दा कम उपस्थिति पनि रहेको छ।<ref name=":1">Morgan, J. W.; Anders, E. (1980). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC350422 <u>''"Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury"''</u>]. Proceedings of the National Academy of Sciences. '''77''' (12): 6973–77. [[Bibcode:1980PNAS...77.6973M]]. doi:[https://doi.org/10.1073%2Fpnas.77.12.6973 10.1073/pnas.77.12.6973]. [[wikipedia:PubMed Central|<u>PMC</u>]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC350422 <u>350422</u>] . [[wikipedia:PubMed Identifier|<u>PMID</u>]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16592930 <u>16592930</u>].</ref> सामान्यतया पृथ्वीको गर्भमा रहेका चट्टानका सबै तत्व अक्साइड प्रकारका रहेका छन् तर महत्वपूर्ण अपवाद भनेको क्लोरिन, सुफर र फ्लोरिनको उपस्थिति हो जुन चट्टानमा रहेको कुल राशिको १% भन्दा कम हुन्छ। ९९% गर्भ ११ प्रकारका अक्साइडबाट बनेको छ। यसको मुख्य अवयव सिलिका, एल्युमिना, आइरन अक्साइड, चुना, म्याग्नेसिया अक्साइड, पोटास र सोडा हुन्। === घनत्व === पृथ्वीको उत्पत्तिसम्बन्धी अधिकांश सिद्वान्तहरू पृथ्वीको उत्पत्ति [[ग्यास|वायव्य]] अवस्थामा भएको हो भन्ने कुरामा आधारित छन्। यसै आधारमा पृथ्वी ग्यासबाट तरल र तरलबाट ठोस अवस्थामा परिवर्तन भएको हो। तरल पदार्थमा हल्का र गह्रौ खालका विभिन्न [[घनत्व]] भएका पदार्थहरू डुबाउँदा बढी घनत्व भएका [[पदार्थ]]हरू पिँधमा र कम घनत्व भएका पदार्थहरू माथिल्लो सतहमा तैरिन्छ भन्ने सिद्धान्तका आधारमा पृथ्वी तरल अवस्थामा हुँदा यसका गह्रौ पदार्थहरू पिँधमा र हलुका पदार्थहरू माथिल्लो तहमा वितरण भएको हुनुपर्दछ। यस तथ्यका आधारमा पृथ्वीमा गहिराइ अनुसार विभिन्न घनत्व भएका पदार्थहरू वितरण भएका छन् र यी पदार्थहरूको घनत्व पृथ्वीको बाहिरी तहबाट गर्भतर्फ बढ्दै जान्छ। पृथ्वीको अधिकांश बाहिरी सतह कम घनत्व भएका पत्रे चट्टानद्वारा निर्माण भएको छ। [[पत्रे चट्टान]] पृथ्वीको सतहदेखि भित्रतर्फ १/२ माइल (०.८०४५ किमी) देखि १ माइल (१.६०९ किमी) सम्मको गहिराइमा फैलिएको छ। पत्रे चट्टानहरूको बाहिरी सतहभन्दा मित्री भागमा ३ देखि ३.५ घनत्व भएका ग्रेनाइट चट्टानहरूको प्रधानता छ। तर सम्पूर्ण पृथ्वीको औसत [[घनत्व]] भने ५.५ छ। यस कुराले पृथ्वीको ग्रेनाइट चट्टानको तहभन्दा भित्री भाग ५.५ भन्दा बढी घनत्व भएका चट्टानहरूद्वारा निर्माण भएको छ भनेर प्रमाणित हुन्छ। समय-समयमा विभिन्न नक्षत्रहरू चोइटिएर पृथ्वीमा खसेका चोइटाहरूको अध्ययनको आधारमा पनि यदि पृथ्वी र विभिन्न नक्षत्रहरूको उद्गमको स्रोत एउटै हो भने चोइटाहरूमा [[निकेल]] तथा [[फलाम]] आदि धातुहरूको प्रधानता भएकाले पृथ्वीको गर्भमा पनि यस्तै किसिमका [[धातु]]हरूको प्रधानता हुनुपर्दछ भनेर तर्क गर्न सकिन्छ। === दबाब === पृथ्वीको सतहबाट भित्री भागतर्फ वितरण भएका चट्टानहरूको [[घनत्व]] बढ्दै जाने हुँँदा क्रमश: भार पनि बढ्दै जान्छ। यस सम्बन्धमा वैज्ञानिकहरूको दुई बेग्लाबेग्लै धारणा रहेको जसमा केही वैज्ञानिकहरू भूगर्भका पदार्थहरू बाहिरी सतहबाट परेको दबाबको फलस्वरूप निकै खाँधिएर गह्रौ भएका हुन् भन्ने कुरामा विश्वास गर्दछन् भने अन्य केही [[वैज्ञानिक]]हरू यस कुरालाई अस्वीकार गर्दै पृथ्वीको गर्भका पदार्थहरू उत्पत्तिदेखि नै धरातलका पदार्थहरूभन्दा फरक र गह्रौ भएको कुरामा विश्वास राख्दछन् जसमध्ये पहिलो विचारको समर्थन वैज्ञानिक लाप्लसले गरेका थिए। यस विचार अनुसार यदि पृथ्वीको माथिल्लो भागको दबाबको कारणले गर्भका पदार्थहरू गह्रौ भएका हुन् भने पृथ्वीको गर्भका पदार्यहरू [[पानी]]भन्दा पौने एघार (१०३/४) गुणा गह्रौ हुनुपर्दछ। यस आधारमा पृथ्वीको गर्भका पदार्थहरूमा प्रतिवर्गफुट ९ करोड मन भार पर्दछ। आजसम्म कुनै पनि प्रयोगशालामा चट्टानलाई ९ करोड मन वजनले थिच्न नसकिएको हुँदा लाप्लसको भनाइलाई पूर्णत: सत्य मान्न सकिँदैन। किनकि दबाबको कुन मात्रासम्म चट्टान सङ्कुचित हुन्छ र यसको घनत्व कुन मात्रासम्म बढ्दछ भन्ने कुरा थाहा हुन सकेको छैन। दोस्रो विचारधारा अनुसार पृथ्वी विभिन्न तहरूद्वारा निर्माण भएको छ र माथिल्लो तहभन्दा भित्रका तहको निर्माण गर्ने पदार्थहरू रचनामै गह्रौ र फरक छन्। धरातलको सतहदेखिका पदार्थहरूको भित्री तहका [[चट्टान]]हरूमा कुनै प्रभाव पाइदैन किनकि कुनै निश्चित दबाबपछि मात्र पदार्थ सङ्कुचन हुन्छ। त्यो निश्चित दबाब ९ करोड मनभन्दा निकै कम हुन सक्दछ। पृथ्वीको गर्भमा अन्दाज गरिएको [[निकेल]] र [[फलाम]]जस्ता चुम्बकीय गुण भएका [[धातु]]हरू र पृथ्वीमा विद्यमान चुम्बकीय गुणले यस विचारधारामा केही सहमति देखाउँदछ। === तापक्रम === [[चित्र:Earth heat flow.jpg|left|thumb|पृथ्वीको भित्री भागबाट सतहमा ताप प्रवाहको विश्वव्यापी नक्सा]] [[तापक्रम]]को सामान्य वितरणका आधारमा पृथ्वीको सतहदेखि प्रत्येक ३२ [[मिटर]]को गहिराइमा १० सेल्सियस तापक्रम बढ्दै जान्छ। यस आधारमा पृथ्वीको भित्री भाग ज्यादै तातो छ र पृथ्वीको भित्री भागमा रहेका चट्टानहरू धेरै तापकमले गर्दा पग्लेको अवस्थामा छन्। [[केल्भिन थमसन|केल्भिन]]को भनाइअनुसार पृथ्वीको गर्भमा ७००० फरेनहाइट तापक्रम छ। दबाबले [[चट्टान]]को द्रवणाङ्क बिन्दुलाई बढाउने हुँदा पृथ्वीको भित्री भागमा सतहको यति धेरै दबाब पर्दछ कि चट्टानहरू दबाबको त्यस स्थितिमा पग्लन सक्दैनन्। केही विद्वान्हरू यस विचारसँग सहमति राख्दैनन्। उनीहरूको विचारअनुसार प्रशस्त दबाब र तापक्रमको अवस्थामा पदार्थहरू [[ठोस]] वा [[तरल]] अवस्थामा नरहेर वायव्य अवस्थामा परिणत हुन्छन्। यस आधारमा पृथ्वीको गर्भमा प्रशस्त दबाब तथा तापक्रम दुवै विद्यमान भएकाले पृथ्वीको गर्भ वायव्य पदार्थहरूबाट बनेको हुनुपर्दछ। यस कुरालाई मान्ने हो भने पृथ्वीको गर्भको वायव्य पदार्थहरू धरातलभन्दा बाहिरको [[ग्यास|वायव्य पदार्थ]]भन्दा बेग्लै किसिमको हुनुपर्दछ र भित्री वायव्य पदार्थको असर बाह्य सतहमा पनि पर्नुपर्दछ।<ref>{{cite web |title=The Earth's Centre is 1000 Degrees Hotter than Previously Thought |url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter |website=The European Synchrotron (ESRF) |access-date=12 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628075455/http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter/ |archive-date=28 June 2013 |date=25 April 2013 |url-status=dead }}</ref> कुनै कारण पृथ्वीको गर्भको ग्यास बाहिर निस्केपछि पृथ्वी त हावा नभएको [[भकुन्डो|भकुण्डो]]जस्तो हुनुपर्दछ। यस कारण पृथ्वीको गर्भको जति तापक्रम र चट्टान घनत्वको कुन हदसम्म पुग्न सक्दछ र कुन स्थितिमा परिणत हुन्छ त्यसबारे वैज्ञानिक परीक्षण नभएसम्म पृथ्वीको भित्री बनावटका बारेमा वास्तविक ज्ञान प्राप्त हुन सक्दैन। == परिक्रमण तथा परिभ्रमण गति == === परिभ्रमण गति === [[चित्र:Rotating earth (Very small).gif]] [[चित्र:EpicEarth-Globespin(2016May29).gif|thumb|right| सन् २०१६ मे २९ का दिन स्पेस क्लाइमेट अब्जर्भेटरीद्वारा पृथ्वीको बिन्दुसम्म पुग्नु भन्दा केही हप्ता अगाडि लिइएको पृथ्वीको गतिको तस्वीर]] पृथ्वी स्थिर रहेको भान भए तापनि पृथ्वी आफ्नो अक्षमा सधैँ पश्चिमबाट पूर्वतर्फ घुमिरहेको हुन्छ। यो गति [[हातेघडी|घडी]]को दिशाको विपरीत हुन्छ जस कारण पृथ्वीको पूर्वी भागमा पश्चिमको भागमा भन्दा पहिले सूर्योदय हुन्छ। पृथ्वीको अक्ष [[उत्तरी ध्रुव]]देखि [[दक्षिणी ध्रुव|दक्षिण ध्रुव]]सम्म फैलिएको काल्पनिक रेखा हो। पृथ्वी आफ्नो अक्षमा ६५°५' को कोणमा ढल्किएर पश्चिमबाट पूर्वतर्फ २३ घण्टा ५६ मिनेट ४.०९ [[सेकेन्ड]]मा अर्थात् दिनको एकपटक घुम्दछ। दिनको एकपटक घुम्ने हुँदा पृथ्वीको यस गतिलाई दैनिक गति वा परिभ्रमण भनिएको हो। सूर्यको सम्बन्धमा पृथ्वीको परिक्रमण अवधिलाई औसत सौर्य दिन भनिन्छ।<ref name="aj136_5_1906">{{cite web |last=McCarthy |first=Dennis D. |last2=Hackman |first2=Christine |last3=Nelson |first3=Robert A. |title=The Physical Basis of the Leap Second |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-11_136_5/page/1906 |newspaper=The Astronomical Journal |pages=1906–08 |date=November 2008 |doi=10.1088/0004-6256/136/5/1906 |bibcode=2008AJ....136.1906M}}</ref> यो एक सौर्य दिन ८६,४०० सेकन्डको (८६,४००.००२५ एसआई सेकन्ड) औसत सौर्य समय हो। ज्वारभाटाको कारण १९ औँ शताब्दीको तुलनामा आज पृथ्वीको सौर्य दिन अलि बढी र प्रत्येक दिन ० देखि २ एसआई मिलिसेकेन्डसम्म फरक पर्न जान्छ। यदि पृथ्वी दैनिक गतिअनुसार नघुमेर स्थिर रहने हो भने यसको आधा भाग सधैँ सूर्यको सम्मुख पर्दछ र सम्मुख परेको आधा भाग सधै उज्यालो र विमुख परेको आधा भाग सधै अँध्यारो हुने थियो जसकारण दिनरात सम्भव हुने थिएन। पृथ्वीको उज्यालो हुने भाग र अँध्यारो हुने भागलाई छुट्याउने रेखालाई प्रकाश चक्र भनिन्छ। पृथ्वी आफ्नो अक्षमा ६६.५° को कोणमा ढल्कनु र [[भूमध्यरेखा]] र दुवै धुवतर्फबाट सूर्यको दूरी समान नभएकाले पृथ्वीको सबै ठाउँमा सूर्यको किरण बराबर मात्रामा पर्दैन। तसर्थ पृथ्वीको सबै ठाउँहरूबाट १२ घण्टाको दिन र १२ घण्टाको रात हुँदैन। पृथ्वीले करिब २४ घण्टाको एकपटक अक्षमा घुमेर सक्ने हुँदा र भूमध्य रेखा र ध्रुवतर्फ पृथ्वीको दूरी फरक हुन्छ र भूमध्यरेखाबाट उत्तर र दक्षिण धुवतर्फ दिनरातका बीचमा फरक बढ्दै जान्छ।<ref name="USNO_TSD">{{cite web |title=Leap seconds |publisher=Time Service Department, USNO |url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150312003149/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |accessdate=23 September 2008 |archivedate=12 March 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19961126204059/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |date=26 November 1996 }}</ref><ref>{{cite web |title=Rapid Service/Prediction of Earth Orientation |newspaper=IERS Bulletin-A |date=9 April 2015 |url=http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |accessdate=12 April 2015 |archivedate=१४ मार्च २०१५ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |date=14 March 2015 }}</ref> पृथ्वीको परिभ्रमण गतिको अवधि स्थिर [[तारा]]हरूको सम्बन्धमा गणना गरिन्छ जसलाई ''इन्टरनेसनल अर्थ रोटेसन एन्ड रिफरेन्स सिस्टम सर्भिस''ले (आइइआरएस) ले यसलाई नाक्षत्रिय दिन भन्दछ।<ref name="seidelmann1992">{{cite web |last=Seidelmann |first=P. Kenneth |date=1992 |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |pages=48 |publisher=University Science Books |isbn=0-935702-68-7}}</ref> यो ८६,१६४.०९८९ सेकेन्डको औसत सौर्य दिन (युटी१) वा २३ घण्टा ५६ मिनेट ४.०९८९ सेकेन्डको हुन्छ। परिक्रमण काल वा औसत [[भूमध्यरेखा|भूमध्य रेखा]]को सम्बन्धमा पृथ्वीको परिक्रमण अवधिलाई पहिला गलत तरिकाले कालो दिनको रूपमा चिनिन्थ्यो जसको मान ८६,१६४.०९०५ सेकन्डको औसत सौर्य समय बराबरको (२३ घण्टा ५६ मिनट ४.०९०५ सेकेन्ड) थियो।<ref name="iers1623">{{cite web |url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/lod-1623.html |title=IERS Excess of the duration of the day to 86400s&nbsp;... since 1623 |publisher=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) |accessdate=23 September 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081003083543/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/lod-1623.html |archivedate=३ अक्टोबर २००८ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003083543/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/lod-1623.html |date=3 October 2008 }}</ref> फलस्वरूप नक्षत्रको दिनभन्दा करिब ८.४ मिलिसेकेन्ड छोटो हुन्छ। आइइआरद्वारा औसत सौर्य दिनको लम्बाइ मूल्य अनुमान [[अन्तर्राष्ट्रीय मात्रक प्रणाली|एसआई एकाई]]हरूमा सन् १६२३ देखि २००५ र सन् १९६२ देखि २००५ सम्म उपलब्ध छ।<ref name="iers1962">{{cite web |url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/figure3.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070813203913/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/figure3.html |archivedate=13 August 2007 |title=IERS Variations in the duration of the day 1962–2005 |publisher=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) |accessdate=23 September 2008}}</ref> [[पृथ्वीको वायुमण्डल]]मा [[उल्का पिण्ड|उल्कापिण्ड]] र कम परिक्रमण गति भएका उपग्रहहरू बाहेक खगोलीय पिण्डको स्पष्ट मूल गति पृथ्वीको आकाशको पश्चिममा १५ डिग्री/घण्टा = १५'/मिनटको गति दरका साथ देख्न सकिन्छ। जुन वस्तु आकाशीय भूमध्य रेखाको नजिक छ त्यस्तो वस्तु प्रत्येक दुुई मिनेटमा सूर्य वा चन्द्रमाको स्पष्ट परिधिको बराबर हुन्छ। पृथ्वीको सतहबाट सूर्य र चन्द्रमाको स्पष्ट आकार लगभग रूपमा देखिन्छ।<ref name="zeilik1998">{{cite web |last1=Zeilik |first1=M. |last2=Gregory |first2=S. A. |title=Introductory Astronomy & Astrophysics |url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |pages=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56] |publisher=Saunders College Publishing |isbn=0-03-006228-4 |date=1998}}</ref> === परिक्रमण तथा पृथ्वीको कक्ष === पृथ्वीले आफ्नो अक्षमा घुम्नुका साथै सूर्यलाई चारैतर्फबाट परिक्रमा गर्दछ। सूर्यलाई पृथ्वीले चारैतर्फबाट परिक्रमा गर्ने निश्चित अण्डाकार मार्गलाई कक्ष भनिन्छ। पृथ्वीले कक्षबाट सूर्यको परिक्रमा गर्ने गतिलाई परिक्रमण भनिन्छ। पृथ्वीले यो परिक्रमण करिब एक वर्ष अर्थात् ३६५ दिन ५ घण्टा ४८ मिनेट ४५.६८ सेकेन्डमा पूरा गर्ने हुँदा यस गतिलाई वार्षिक गति पनि भनिने गरिन्छ। यो गति ६६,००० माइल (७०६१९४ किमी) प्रतिघण्टाको हुन्छ। उपर्युक्त तरिकाले एक वर्ष ३६५ दिनभन्दा बढी भएको वार्षिक गतिको समयलाई जोड्दै लग्दा प्रत्येक ४ वर्षमा एक दिन (२४ घण्टा) पूरा हुन्छ। यसरी एक दिन बढी भएको प्रत्येक चौथो वर्षलाई अधिक वर्ष भनिन्छ। यस वर्षमा ३६६ दिन हुन्छ। पृथ्वी र सूर्यको औसत दूरी लगभग १४,९६३,७००,००० किमी (९३,०००,००० माइल) छ तर पृथ्वी आफ्नो अण्डाकार मार्गमा सूर्यलाई परिक्रमा गर्दा सूर्य दक्षिणायन भएको स्थितिमा सूर्य र पृथ्वी सबभन्दा नजिक हुन्छन्। यो बेला सूर्य र पृथ्वीको बीचको दूरी १४, ७२,३५०,००० किमी (९१,५००,००० माइल) हुन्छ। यसको ठीक विपरीत सूर्य उत्तरायणको समयमा सूर्य र पृथ्वी सबैभन्दा टाढा पुग्दछन्। यसबेला सूर्य र पृथ्वीको दूरी १५,२०५,०५०,००० किमी (९४,५००,००० माइल) हुन जान्छ। पृथ्वीबाट सूर्य सबैभन्दा नजिक जनवरी ३ र सबैभन्दा टाढा जुलाई ४ का दिन हुन्छ। सबैभन्दा नजिक हुँदा पृथ्वी र सूर्यको दूरी उत्तर गोलार्धमा ३.३ प्रतिशत नजिक हुन्छ। वर्षभरिमा सूर्य करिब १८७ दिन उत्तरायण र १७८ दिन दक्षिणायन हुन्छ। पृथ्वीको परिक्रमण गति प्रतिसेकेन्ड २९.७७ किमी हुन्छ। पृथ्वीको वार्षिक गतिका कारण दिन र रातको समय र ऋतुहरूमा परिवर्तन आउँदछ। पृथ्वीले सूर्यलाई १५० किलोमिटर (९६×१०६ माइल) प्रति ३६५.२५६४ को औसत सौर्य दिन वा एक सौर्य वर्षमा परिक्रमा गर्ने गर्दछ। पृथ्वीको औसत कक्षीय गति २९.७८ किमी/सेकन्ड (१,०७,२०० किमी/घण्टा; ६६,६०० माइल/घण्टा) छ। यस गतिले पृथ्वीको परिधिको समान दूरी लगभग १२,७४२ किमी (७,९१८ माइल) मात्र सात मिनेटमा तय गर्न सकिन्छ र पृथ्वीबाट चन्द्रमाको दूरी ३,४८,००० किमी (२,३९,००० माइल) छ जसलाई लगभग ३ घण्टमा पुरा गर्न सकिन्छ। चन्द्रमा र पृथ्वीले पृष्ठभूमिका ताराहरूको तुलनामा हरेक २७.३२ दिनमा एउटा सामान्य भरकेन्द्रको परिक्रमा गर्दछन्। सूर्यको वरिपरि पृथ्वी-चन्द्र प्रणालीको सामान्य अक्षसँग संयोजन गर्दा, पूर्णा चन्द्रमादेखि अर्को पूर्ण चन्द्रमासम्म चन्द्रमासको अवधि २९.५३ दिनको हुन्छ। आकाशीय उत्तर ध्रुवबाट हेर्दा पृथ्वीको गति चन्द्रमा र तिनीहरूको अक्षीय परिक्रमा घडीको विपरीत दिशातर्फ हुन्छ। सूर्य र पृथ्वीको उत्तर ध्रुवहरू माथिको दृश्यबाट हेर्दा पृथ्वीले सूर्यको विपरीत दिशामा परिक्रमा गर्छ। कक्षीय र अक्षीय तलहरू ठ्याक्कै पङ्क्तिबद्ध हुँदैनन्। पृथ्वीको अक्ष पृथ्वी-सूर्य तलको समानन्तरबाट लगभग २३.४४ डिग्री झुकेको भने पृथ्वी-चन्द्रमा तल पृथ्वी-सूर्य तलको विपरीत ±५.१ डिग्रीसम्म झुकेेेेको छ। यस झुकावको बिनत प्रत्येक दुई हप्तामा एक ग्रहण लाग्ने गर्दथ्यो र चन्द्र ग्रहण र सूर्य ग्रहण बीच तालमेल हुने थियो। पृथ्वीको [[गुरुत्वाकर्षण बल|गुरुत्वाकर्षण शक्ति]]को क्षेत्र अर्धव्यासमा लगभग १५ लाख किलोमिटर (९,३०,००० माइल) छ। यो पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण प्रभाव धेरै टाढा सूर्य र ग्रहहरू भन्दा बलियो हुने अधिकतम दूरी हो। वस्तुहरूले यस अर्धव्यासभित्र पृथ्वीलाई परिक्रमा गर्नुपर्छ वा सूर्यको गुरुत्वाकर्षण छिद्रद्वारा असीमित हुन सक्छ। पृथ्वी, सौर्यमण्डलको साथसाथै [[आकाशगङ्गा]]मा अवस्थित छ र यसको केन्द्रबाट लगभग २८,००० प्रकाश-वर्ष टाढा परिक्रमा गर्ने गर्दछ। === ऋतु परिवर्तन === [[चित्र:AxialTiltObliquity.png|thumb|left|पृथ्वीको अक्षीय ढाल र परिक्रमाको अक्ष पनि कक्षको सतहसँग सम्बन्धित छ।]] पृथ्वीले [[सूर्य]]लाई आफ्नो कक्षीय मार्गमा परिक्रमा गर्ने हुँदा सूर्य पृथ्वीबाट कहिले नजिक र कहिले टाढा पुग्दछ। पृथ्वीले सूर्यको नजिक हुँदा बढी तापक्रम र टाढा हुँदा कम तापक्रम प्राप्त गर्दछ। सूर्यबाट पृथ्वी नजिक र टाढा हुँदा फरक पर्ने तापक्रमको अवस्थाले पृथ्वीमा एक वर्षभरिमा विभिन्न [[हावा|वायु]]का अवस्थाहरूमा आउँछन्। यसरी हुने [[तापक्रम]] र हावाको परिवर्तनको अवस्थाबाट प्राप्त हुने प्रकृया ऋतुपरिवर्तन हो। पृथ्वीले सूर्यलाई कक्षबाट परिभ्रमण गर्ने अवस्थामा सूर्यबाट पाउने तापको मात्रालाई सामान्यत: चार अवस्थामा बाँड्दा करिब असार ८ असोज ७, पौष ७ र चैत्र ७ गते यिनै चार अवस्थाहरू नै [[ग्रीष्म ऋतु|ग्रीष्म]], [[शरद ऋतु|शरद]], [[शिशिर ऋतु|शिशिर]] र [[वसन्त]] ऋतुहरू हुन्।<ref>{{cite book|last1=Rohli|first1=Robert. V.|title=Climatology|last2=Vega|first2=Anthony J.|publisher=Jones & Bartlett Learning|year=2018|isbn=978-1-284-12656-3|edition=fourth|pages=291–92}}</ref> असार ८ मा सूर्यको स्थिति उत्तरायण हुन्छ त्यसबेला उत्तरी गोलार्धको धेरैजसो भाग सूर्यतर्फ ढल्केको र थोरै भागमात्र सूर्यको विमुख दिशामा पर्दछ भने त्यस समय कर्कटरेखामाथि सूर्यको किरण लम्बरूपले पर्ने हुनाले उत्तरी गोलार्धको आधाभन्दा बढी भागले सूर्यको ताप प्राप्त गर्दछ। यसैले त्यस क्षेत्रमा दिन लामो र रात छोटो हुन्छ। जबकि [[दक्षिणी गोलार्ध]]मा दिन छोटो र रात लामो हुन्छ। उत्तरी गोलार्धमा २१ जुनको समयमा दिन लामो र रात छोटो हुने हुँदा पृथ्वीले दिनभर प्राप्त गरेको तापक्रम रातमा नष्ट हुन सक्दैन। त्यसकारण तापक्रम सञ्चित भैराख्दछ र उत्तरी गोलार्धमा [[ग्रीष्म ऋतु|गृष्म ऋतु]] चल्दछ।<ref>{{cite book|last=Burn|first=Chris|title=The Polar Night|url=http://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf|work=The Aurora Research Institute|date=March 1996|access-date=28 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/|title=Sunlight Hours|work=Australian Antarctic Programme|date=24 June 2020|access-date=13 October 2020}}</ref> तर दक्षिणी गोलार्धमा दिन छिटो र रात लामो हुने हुँदा प्राप्त गर्नेभन्दा तापक्रम नष्ट गर्ने अवधि धेरै हुन्छ यसर्थ यहाँ त्यससमय शिशिर ऋतु चल्दछ। पृथ्वी र सूर्यको यस स्थितिलाई कर्कट सङ्क्रान्ति भनिन्छ। २१ जुनपछि सूर्यको स्थिति दक्षिणायन हुन लाग्ने हुँदा २२ डिसेम्बरमा सूर्यको किरण [[भूमध्यरेखा]]माथि लम्बरूपले पर्दछ र अन्य भागतर्फ सूर्यको किरण तेर्सो पर्दै जान्छ। यस समय पृथ्वीको उत्तर र दक्षिण दुवै गोलार्धको ठीक आधा भाग सूर्यको सम्मुख र ठीक आधा भाग विमुख दिशामा पर्ने हुँदा पृथ्वीको सबै ठाउँमा दिन र रातको लम्बाइ बराबर (१२ घण्टाको दिन र १२ घण्टाको रात) हुन्छ । यस प्रकार दिन र रात बराबर हुने हुँदा सूर्यको ताप पाउने र नष्ट हुने मात्रा पनि बराबर हुन्छ। यसर्थ यस समय पृथ्वीमा न धेरै जाडो न धेरै गर्मी हुन्छ। उत्तरी गोर्धमा ग्रीष्मपछिको शरद् र दक्षिणी गोलार्धमा शिशिरपछिको बसन्त ऋतु चल्लछ।<ref>{{cite web|url=https://www.eadarsha.com/nep/article/%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%A8-%E0%A4%9B%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%81%E0%A4%A6%E0%A5%88-%E0%A4%9B%E0%A4%A8%E0%A5%8D-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8B-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A5%8D%E0%A4%A6/|title=दिन छोटिँदै छन्, जाडो बढ्दै छ|publisher=इ आदर्श|access-date=२०१६ जुलाई २०|archive-url=https://web.archive.org/web/20220802173101/https://www.eadarsha.com/nep/article/%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%A8-%E0%A4%9B%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%81%E0%A4%A6%E0%A5%88-%E0%A4%9B%E0%A4%A8%E0%A5%8D-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8B-%E0%A4%AC%E0%A4%A2%E0%A5%8D%E0%A4%A6/|archive-date=2022-08-02}}</ref> यस्तो बखतमा सूर्य ठीक पूर्वमा उदाउँछ र ठीक पश्चिममा अस्ताउँदछ। सूर्य र पृथ्वीको यस किसिमको स्थितिलाई शरद् सम्पात भनिन्छ। शरद् ऋतुको समाप्तिपछि सूर्य दक्षिणायन हुन्छ र किरण मकररेखामा लम्बरूपले पर्दछ। यसर्थ २२ [[डिसेम्बर]]मा (लगभग पौष ७) दक्षिणी गोलार्धको धेरै भाग सूर्यतर्फ ढल्केको तथा सूर्यको सम्मुख परेका हुन्छन् जब कि उत्तरी गोलार्ध सूर्यको विमुख दिशामा पर्दछ र [[दिन]] छोटो र रात लामो हुन्छ। यस समय पृथ्वीको दक्षिणी गोलार्धले सूर्यबाट ताप प्राप्त गर्ने अवधि बढी र उत्तरी गोलार्धले ताप प्राप्त गर्ने अवधि कम हुने भएकाले दक्षिणी गोलार्धमा ग्रीष्म ऋतु र उत्तरी गोलार्धमा शिशिर ऋतु हुन्छ। यो दिन सूर्य पृथ्वीबाट १५५,१५७,२०० [[किलोमिटर]] टाढा रहन्छ। पृथ्वी र सूर्यको यस स्थितिलाई मकर सङ्क्रान्ति भनिन्छ। २१ मार्चमा (करिब चैत्र ७) सूर्यको स्थिति भूमध्यरेखा क्षेत्रमा लम्बरूपले पर्दछ।<ref>{{cite web|url=https://mysansar.com/2014/09/15018/|title=ऋतु परिवर्तन हुने कारणहरू|publisher=माई संसार|access-date=२०१४ अक्टोबर १८}}</ref> यस समय दुवै गोलार्धका आधा-आधा भागले बराबर सूर्यताप प्राप्त गर्दछन्। यस कारण सेप्टेम्बर २२ को दिनमा दिन र रातको लम्बाइ बराबर हुन्छ। यो ताप प्राप्ति र नाशको बराबर अवधि हुने हुँदा दुवै गोलार्धमा न धेरै गर्मी न धेरै जाडो हुन्छ। त्यसैले उत्तरी गोलार्धमा शिशिर पछिको बसन्त ऋतु र दक्षिणी गोलार्धमा ग्रीष्मपछिको शरद् ऋतु चल्दछ। सूर्य र पृथ्वीको यस किसिमको स्थितिलाई वसन्त सम्पात भनिन्छ। २१ [[मार्च]]पछि पृथ्वी र सूर्यको स्थिति माथि उल्लेख गरेजस्तै पुनः २१ जुनको स्थिति आउँदछ र सोही क्रम दोहोरिन्छ। भूमध्यरेखा क्षेत्रमा सधैँ दिन र रात बराबर र ध्रुवीय क्षेत्रहरूमा ६ महिनाको दिन र ६ महिनाको रात हुन्छ। यसर्थ यी ठाउँहरूमा ऋतुपरिवर्तनको खास प्रभाव पर्दैन। जब कि कर्कट र मकर रेखातर्फ [[ऋतु परिवर्तन]]को विशेष प्रभाव पर्दछ। वर्तमान समयमा पृथ्वी ३ [[जनवरी]]को र ४ [[जुलाई]]को आसपास सबैभन्दा माथिको बिन्दुमा पुग्दछ। एनागनल चाल र विभिन्न अक्षीय घटनाहरूका कारण समय बित्दै जाँदा यी दिनहरू परिवर्तन हुन्छन् जसले मिलानकोभिच चक्र भनेर चिनिने चक्रीय ढाँचा पछ्याउँदछ।<ref>{{cite web|url=https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/|title=Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate|work=NASA|last1=Buis|first1=Alan|date=27 February 2020|access-date=27 October 2020}}</ref> पृथ्वी र सूर्यबीचको यो बदलिँदो दूरीका कारण पृथ्वीको सतहमा पुग्ने सौर्य ऊर्जा [[परमाणु]] ऊर्जाको तुलनामा करिब ६.९% ले वृद्धि हुन्छ। यसो हुनुको कारण प्रमुख कारण दक्षिणी गोलार्द्ध पृथ्वी र सूर्यको सबैभन्दा नजिकको बिन्दुमा पुग्दा मात्र सूर्यतिर ढल्किन्छ। वर्षभरि नै पृथ्वीको दक्षिणी गोलार्द्धले उत्तरी गोलार्द्धको तुलनामा सूर्यबाट अलि बढी ताप पाउँछ। पृथ्वीको अक्षीय ढालका कारण [[ऊर्जा]]को कुल मात्राको वृद्धिको तुलनामा यस घटनाको महत्व निकै सानो छ। अधिकांस अतिरिक्त ऊर्जा दक्षिणी गोलार्द्धमा [[महासागर]]को [[पानी]]ले खपत गर्दछ।<ref>{{cite web|url=http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf|title=Croll Revisited: Why is the Northern Hemisphere Warmer than the Southern Hemisphere?|work=Columbia University|last1=Kang|first1=Sarah M.|last2=Seager|first2=Richard|location=New York|access-date=27 October 2020}}</ref> == वासयोग्यता == [[चित्र:Moraine Lake 17092005.jpg|thumb|[[क्यानडा]]को रकी पर्वतमाला अगाडि माइरेन तालको एक सामुद्रीक दृश्य]] कुनै पनि ग्रहमा [[जीवन]]का लागि उपयुक्त नभए पनि कुनैपनि प्रकारका जीवहरू जीवित रहन सक्छन् भने त्यस [[ग्रह]]लाई बस्न सकिने बताइएको छ। पृथ्वीमा प्रशस्त मात्रामा पानी छ जसले एक अर्कामा जटिल जैविक यौगिकहरूको संलग्नता र संयोजनका लागि उचित वातावरण सृजना गर्दछ। साथै यसले उपापचयन प्रक्रियाका लागि आवश्यक [[ऊर्जा]] प्रदान गर्दछ।<ref name="ab20032">{{cite web|date=September 2003|url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/664nPTN2N?url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html|archivedate=११ मार्च २०१२|title=Astrobiology Roadmap|publisher=NASA, Lockheed Martin|accessdate=10 March 2007|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070410163451/http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |date=10 April 2007 }}</ref> पृथ्वीबाट सूर्यको दूरीका साथै यसको अक्षीय उपकेन्द्रता, अक्षीय परिक्रमणको गति, अक्षीय ढाल, भू-प्राकृतिक इतिहास, उपयुुक्त [[पृथ्वीको वायुमण्डल|वायुमण्डल]] र चुम्बकीय क्षेत्र सबै मिलेर पृथ्वीको सतहको वर्तमान हावापानी र वातावरणलाई कायम राख्ने काम गरिरहेका छन्।<ref name="dole19702">{{cite web|first=Stephen H.|last=Dole|date=1970|title=Habitable Planets for Man|publisher=American Elsevier Publishing Co|url=https://www.rand.org/pubs/reports/R414/|accessdate=11 March 2007|isbn=0-444-00092-5}}</ref> === जीवमण्डल === पृथ्वीको सम्पूर्ण पारिस्थितिक योग नै जीवमण्डल हो। यसलाई पृथ्वीमा जीवनको क्षेत्र पनि भन्न सकिन्छ। यो संयुक्त प्रक्रिया (पृथ्वीभित्रको सौर्य र ब्रह्माण्डीय विकिरण र तापबाट विच्छेदन) हो र यो धेरै हदसम्म स्व-नियमित छ। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने जीवमण्डलले पृथ्वीको बाहिरी तहमा भएका [[हावा|वायु]], जमिन, [[पानी]] र जीवित वस्तुहरूको योगलाई बुझाउँछ। जीवनको अस्तित्व जीवमण्डलसित सम्बन्धित छ। जीवमण्डलको सीमा करिब २० किलोमिटर माथि र तलसम्म रहेको अनुमान गरिएको भए पनि अधिकांश जीवन मुख्यतः [[हिमालय]]को उचाइभन्दा ५०० [[मिटर]] तल रहेको समुद्रको गहिराइमा पाइन्छन्। लगभग ४.१ अरब वर्षअघि यहाँ जीवहरू अस्तित्वमा आएका थिए। यस ग्रहको [[प्राणी]] जगत् बस्न योग्य [[पारिस्थितिक प्रणाली|पारिस्थितिकी]]को सृजना गर्दछ। कहिलेकाहीँ यी सबैलाई "जीवमण्डल" भनिन्छ। लगभग ३.५ अरब वर्षअघि पृथ्वीको जीवमण्डलको उत्पत्ति सुरु भएको अनुमान गरिएको छ। यो जीवमण्डललाई प्रमुख वासस्थान ओगटेको [[वनस्पति]] तथा वन्यजन्तुको ठूलो प्राकृतिक रूपमा देखा पर्ने समुदायमा विभाजन गर्न सकिन्छ। त्यस्तै धेरै जीवजन्तु र जनावर एउटै परिस्थितिमा बस्ने गरेका छन्। जमिनमा बसोबास गर्ने जीवहरूलाई मुख्यतया अक्षांशको भिन्नता, समुद्री सतह, उचाई र आर्द्रताबाट विभाजन गर्न सकिन्छ। सुमेरु क्षेत्र वा कुमेरू वृत्तको स्थलीय पारिस्थितिकीको सन्दर्भमा उच्च अक्षांश वा अत्यन्त सुख्खा क्षेत्रहरूमा तुलनात्मक रूपमा कुनै जनावर र वनस्पतिहरू पाइदैनन्। यस्ता क्षेत्रहरूमा [[भूमध्यरेखा|भूमध्य रेखा]] क्षेत्रको आर्द्र तराईमा प्रजातिहरूको विविधता सबैभन्दा बढी पाइन्छ।<ref name="amnat163_2_1922">{{cite web|last=Hillebrand|first=Helmut|title=On the Generality of the Latitudinal Gradient|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_2004-02_163_2/page/192|newspaper=American Naturalist|date=2004|pages=192–211|doi=10.1086/381004|pmid=14970922}}</ref> सन् २०१६ जुलाईमा वैज्ञानिकहरूले पृथ्वीका सबै जीवित जीवहरूमा एउटा परीक्षण गर्दै ३५५ जिनको समूहलाई अन्तिम विश्वव्यापी समान पूर्वजको रूपमा चिनाएका थिए।<ref name="NYT-20160725">{{cite web |last=Wade |first=Nicholas |title=Meet Luca, the Ancestor of All Living Things |url=https://www.nytimes.com/2016/07/26/science/last-universal-ancestor.html |date=25 July 2016 |work=New York Times |accessdate=25 July 2016}}</ref> === प्राकृतिक स्रोत र जमिनको प्रयोग === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em;" |+ मानिसहरूद्वारा प्रयोग गरिएको अनुमानित भूमि, सन् २०००<ref name="Lambin2011">{{cite web |first=Eric F. |last=Lambin |first2=Patrick |last2=Meyfroidt |title=Global land use change, economic globalization, and the looming land scarcity |work=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |publisher=National Academy of Sciences |pages=3465–72 |date=1 March 2011 |url=http://www.pnas.org/content/108/9/3465.full.pdf |accessdate=30 August 2014 |bibcode=2011PNAS..108.3465L |doi=10.1073/pnas.1100480108 |pmid=21321211 |pmc=3048112 |newspaper= |archivedate=३ सेप्टेम्बर २०१३ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130903005101/http://www.pnas.org/content/108/9/3465.full.pdf }}</ref> |- !भूमि प्रयोग !मेगाहक्टर |- | बालीको भूमि |style="text-align:center"| १,३१०–१,६११ |- | चरनभूमि |style="text-align:center"| २,५००–३,४१० |- | प्राकृतिक वनभूमि |style="text-align:center"| ३,१४३–३,८७१ |- | रोपनकृत वनभूमि |style="text-align:center"| १२६–२१५ |- | सहरी क्षेत्र |style="text-align:center"| ६६–३५१ |- | प्रयोग नभएको भूमि |style="text-align:center"| ३५६–४४५ |} मानिसहरूले पृथ्वीका प्राकृतिक स्रोतसाधनहरू विभिन्न उद्देश्यका लागि प्रयोग गरेका छन्। यस मध्ये केही गैर-नवीकरणीय संसाधन मानिन्छन्। जीवाश्म इन्धन भौगर्भिक समयको सन्दर्भमा मात्र नवीकृत हुन्छ। पृथ्वीमा ठूलो मात्रामा जीवाश्म इन्धनको भण्डार रहेको छ। तीमध्ये [[कोइला]], पेट्रोलियम र [[प्राकृतिक ग्याँस]] पनि छन्। यी भण्डारहरूलाई मानिसले ऊर्जा उत्पादन गर्न मात्र नभएर [[रासायनिक पदार्थ]]हरू उत्पादन गर्ने कच्चा पदार्थको रूपमा पनि प्रयोग गर्दछन्। यसबाहेक [[काँचो पदार्थ|कच्चा पदार्थ]] बनाउने प्रक्रियाद्वारा पनि [[खनिज]] पदार्थहरूको प्रयोग हुन्छ।<ref name="Ramdohr">{{cite web |last=Ramdohr |first=Paul |url=http://www.sciencedirect.com/science/book/9780080116358 |title=The Ore Minerals and their Intergrowths |work=AKADEMIE-VERLAG GmbH |publisher=Elsevier Ltd. |year=1969 |isbn=978-0-08-011635-8 |doi=10.1016/B978-0-08-011635-8.50004-8 |accessdate=29 April 2016}}</ref> [[लाभा]], माटोको भूक्षय र प्लेटमा आधारित भौगर्भिक संरचनाले गर्दा यस्ता पदार्थहरू बनेका हुन्। यी भण्डारहरूलाई थुप्रै [[धातु]] तथा अन्य लाभदायी आधारभूत तत्त्वहरूको एकाग्र स्रोतको रूपमा लिइन्छ। पृथ्वीको जीवमण्डलले मानिसका लागि थुप्रै जैविक सामग्रीहरूको उत्पादन गर्ने गर्दछ जसमा [[खाद्यपदार्थ|खाना]], काठ, औषधि, [[प्राणवायु|अक्सिजन]] समावेछ छ भने यस बाहेक विभिन्न जैविक फोहोरहरूको पनि पुनः प्रयोग हुन्छ।<ref name=science299_5607_673>{{cite web |last=Rona |first=Peter A. |title=Resources of the Sea Floor |newspaper=Science |year=2003 |pages=673–74 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/299/5607/673?ijkey=AHVbRrqUsmdHY&keytype=ref&siteid=sci |accessdate=4 February 2007 |doi=10.1126/science.1080679 |pmid=12560541}}</ref> जमिनमा आधारित पारिस्थितिकी जमिनको माथिल्लो भाग र सफा पानीमा निर्भर हुन्छ भने समुद्री [[पारिस्थितिक प्रणाली|पारिस्थितिकी]] जमिनबाट धोएर समुद्री [[पानी]]मा पुग्ने पोषक तत्त्वहरूमा निर्भर हुन्छ। सन् १९८० सम्म पृथ्वीको सतही क्षेत्रको ५,०५३ मेगा हक्टर (५०.५३ मिलियन वर्ग किलोमिटर) क्षेत्रफलमा वनहरू फैलिएका थिए भने ६,७८८ मेेेगाहक्टर (६७.८८ मिलियन वर्ग किलोमिटर) [[क्षेत्रफल]]मा घाँसे मैदान र चरनभूमि तथन १,५०१ मेगाहेक्टर (१५.०१ मिलियन [[वर्ग किलोमिटर]]) [[कृषि]] क्षेत्रले ढाकेको थियो।<ref name="Turner1990">{{cite web |first=B. L., II |last=Turner |title=The Earth As Transformed by Human Action: Global And Regional Changes in the Biosphere Over the Past 300 Years |publisher=CUP Archive |pages=164 |year=1990 |isbn=0521363578 |url=https://books.google.com/books?id=7GI0AAAAIAAJ&pg=PA164 }}</ref> सन् १९९३ मा अनुमानित सिँचाइ क्षेत्र २,४८१,२५० वर्ग किलोमिटर (९,५८,०२० वर्ग माइल) थियो। === प्राकृतिक तथा वातावरणीय समस्या === [[चित्र:Pavlof2014iss.jpg|thumb|left|ज्वालामुखी विस्फोटन हुँदा तातो खरानी वायुमण्डलमा फैलिरहेको छ।]] पृथ्वीको तटीय क्षेत्र र वरिपरिको क्षेत्रमा उष्णकटिबन्धीय चक्रवात, तुफान वा तुफानजस्ता अत्यन्तै खतरनाक मौसमी परिवर्तनहरूले गर्दा यस्ता क्षेत्रहरूमा जनजीवनमा गहिरो प्रभाव पार्दछ। सन् १९८० देखि २००० सम्म यस्ता घटनाहरूमा वर्षेनी औसत ११,८०० जनाको मृत्यु भएको थियो। [[भुईँचालो|भूकम्प]], [[पहिरो]], [[सुनामी]], विष्फोट, भुमरी, [[पहिरो]], हिमपात, [[बाढी]], डुबान, डढेलो तथा अन्य [[जलवायु परिवर्तन]] तथा प्राकृतिक प्रकोप प्राय: देखिने ठाउँहरू धेरै छन्। विभिन्न स्थानमा वायु र जल [[प्रदूषण]] मानव निर्मित प्रदूषणको कारणले गर्दा हुने हुन्छ। फलस्वरुप [[अम्ल वर्षा|अम्लीय वर्षा]] हुने गरेको पाइन्छ।<ref name=walsh2008>{{cite web |first=Patrick J. |last=Walsh |title=Oceans and human health: risks and remedies from the seas |pages=212 |editor1=Sharon L. Smith |editor2=Lora E. Fleming |publisher=Academic Press, 2008 |isbn=0-12-372584-4 |url=https://books.google.com/books?id=c6J5hlcjFaAC&pg=PA212 |date=16 May 1997}}</ref> वनको जमिनको विनाश, अधिक चरन भूमि, वन फँडानी, वन्यजन्तुको विनाश, प्रजातिलोपन, माटोको भूक्षयको कारणले गर्दा प्रकृतिमा नकारात्मक असर पारिरहेको हुन्छ। मानव जातिको औद्योगीकरणका क्रममा [[उत्सर्जन]] हुने [[कार्बनडाइअक्साइड]]को कारण विश्वव्यापी रूपमा विश्वको तापक्रम बढ्दै गएकोमा वैज्ञानिकहरू सहमति छन्। [[हिमनदी]] र [[हिम|बरफ]]का तहहरू पग्लने जस्ता जलवायु परिवर्तनले गर्दा विश्वको तापक्रम बढ्न गएको हो। अझ बढी अत्यधिक [[तापक्रम]] सीमाहरू अवलोकन भइरहेका छन्। एकै समयमा [[मौसम]] पनि उल्लेखनीय परिवर्तन भइरहेको र विश्वव्यापी रूपमा औसत समुद्री सतह पनि बढिरहेको छ।<ref name="un200702022">{{cite web|date=2 February 2007|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=21429&Cr=climate&Cr1=change|title=Evidence is now 'unequivocal' that humans are causing global warming&nbsp;– UN report|publisher=United Nations|accessdate=7 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081221031717/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=21429&Cr=climate&Cr1=change|archivedate=21 December 2008}}</ref> == मानवीय भूगोल == [[File:Continents vide couleurs-automatedvector.svg|thumb|right|upright=1.5|पृथ्वीको सातवटा [[महादेश]]<ref name="NatlGeo">[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=world&Mode=d&SubMode=w World] at the [http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/ Xpeditions Atlas]'', नेसनल जियोग्राफिक सोसाइटी, वासिङ्टन डिसी, सन् २००६</ref> {{col-begin}} {{col-break}} {{unbulleted list |{{legend2|#0c0|[[उत्तर अमेरिका]]}} |{{legend2|green|[[दक्षिण अमेरिका]]}} |{{legend2|#0040ff|[[अन्टार्क्टिका]]}} }} {{col-break}} {{unbulleted list |{{legend2|#c10000|[[युरोप]]}} |{{legend2|#fed52e|[[अफ्रिका]]}} }} {{col-break}} {{unbulleted list |{{legend2|#f33e01|[[एसिया]]}} |{{legend2|#c04080|[[अस्ट्रेलिया (महादेश)|अस्ट्रेलिया]]}} }} {{col-end}} ]] मानचित्राङ्कन विज्ञान नक्सा बनाउने अध्ययन तथा अभ्यासको विज्ञान हो। भूगोल भन्नाले भूमि, विशेषता, बासस्थान र पृथ्वीको घटनाको अध्ययनलाई बुझ्न सकिन्छ। यसै गरी मानचित्राङ्कन विज्ञान ऐतिहासिक रूपमा विश्वलाई चित्रण गर्ने नियम बनेको छ। सर्वेक्षण स्थिति तथा दूरीको मापन प्रणाली हो। नेभिगेसन एक राम्रो मापन प्रणाली हो। यस प्रणालीद्वारा स्थिति र दिशा मापन गर्न सकिन्छ। मानचित्राङ्कन र भूगोलको साथसाथै यसलाई आवश्यक जानकारी प्रदान गर्न र सही निदान गर्न विकसित गरिएको छ। सन् २०११ को अक्टोबर ३१ सम्म पृथ्वीमा मानिसको जनसङ्ख्या सात अर्ब पुगेको थियो। पूर्वानुमानअनुसार सन् २०५० सम्ममा विश्वको [[जनसङ्ख्या]] ९.२ अरब हुनेछ। सबैभन्दा धेरै [[जनसङ्ख्या वृद्धि]] विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा हुने आशा गरिएको छ।<ref>{{cite web |url=https://news.yahoo.com/various-7-billionth-babies-celebrated-worldwide-064439018.html |title=Various '7 billionth' babies celebrated worldwide |accessdate=31 October 2011 |archivedate=३१ अक्टोबर २०११ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111031182613/http://news.yahoo.com/various-7-billionth-babies-celebrated-worldwide-064439018.html }}</ref> मानव जनसङ्ख्याको घनत्व संसारको सबै ठाउँमा समान छैन तर अधिकांश जनसङ्ख्या [[एसिया]] महादेशमा बसोबास गर्दछन्। सन् २०२० सम्ममा विश्वको ६० प्रतिशत जनसङ्ख्या ग्रामीण क्षेत्रमा नभई सहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने अनुमान गरिएको छ। पृथ्वीको सतहको ८ भागको १ भाग मानव बसोबासका लागि उपयुक्त हुन्छ भन्ने हिसाब गर्न सकिन्छ।<ref name="un20062">{{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090905200753/http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm|archivedate=5 September 2009|title=World Population Prospects: The 2006 Revision|publisher=United Nations|accessdate=7 March 2007}}</ref> पृथ्वीको सतहको तीन चौथाई भाग समुद्रले घेरिएको हुनाले यसको एक तिहाइ भाग मात्र जमिन अवस्थित छ। यस भूमिको केही भागमा [[मरुभूमि]] १४%,<ref name="hessd4_4392">{{cite news|last1=Peel|first1=M. C.|last2=Finlayson|first2=B. L.|last3=McMahon|first3=T. A.|title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification|publisher=Hydrology and Earth System Sciences Discussions|date=2007|pages=439–73|url=http://www.hydrol-earth-syst-sci-discuss.net/4/439/2007/hessd-4-439-2007.html|accessdate=31 March 2007|doi=10.5194/hessd-4-439-2007}}</ref> अग्ला [[पहाड]]हरू २७% र अन्य अनुपयुक्त भू-भागले रहेका छन्।<ref name="biodiv2">{{cite web|url=http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml|title=Themes & Issues|publisher=Secretariat of the Convention on Biological Diversity|accessdate=29 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070407011249/http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml|archivedate=7 April 2007|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070407011249/http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml |date=7 April 2007 }}</ref> विश्वको सबैभन्दा उच्च उत्तरी स्थायी संरचना द अलर्टमा अवस्थित छ।<ref name="prb20072">{{cite web|date=2007|url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EKxj3SWs?url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx|archivedate=१० फेब्रुअरी २०१३|title=Human Population: Fundamentals of Growth: Growth|publisher=Population Reference Bureau|accessdate=31 March 2007|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426050056/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx |date=26 April 2013 }}</ref> यो द्वीप [[क्यानडा]]को नुनाभुट (८२°२८′उत्तर) को एलेस्मेरे टापुमा अवस्थित छ। विश्वको सबैभन्दा उच्च दक्षिण-पक्षीय स्थायी संरचना एमुन्डसेन स्कट दक्षिण द्रुव स्टेसन हो। यो अन्टार्क्टिकामा लगभग दक्षिण ध्रुवको (९०°दक्षिण) नजिक।<ref name="cfsa20062">{{cite web|date=15 August 2006|url=http://www.tscm.com/alert.html|title=Canadian Forces Station (CFS) Alert|publisher=Information Management Group|accessdate=31 March 2007}}</ref> [[चित्र:67%C2%BA Per%C3%ADodo de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157).jpg|thumb|left|न्युयोर्क सहर स्थित संयुक्त राष्ट्रसङ्घको प्रधान कार्यालय]] स्वतन्त्र [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|सार्वभौम राष्ट्रहरू]]ले यस ग्रहको लगभग सबै भूमिको दावा गर्छन्।<ref name=cia>{{cite web |date=24 July 2008 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |title=World |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=5 August 2008 |archivedate=५ जनवरी २०१० |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |date=5 January 2010 }}</ref> [[अन्टार्क्टिका]]का केही भागहरू बाहेक, डेन्युब नदीको पश्चिम किनाराका केही टुक्राहरू, [[इजिप्ट|मिस्र]] र [[सुडान]]बीचको सीमानामा रहेको बिर टाउइल दाबी नगरिएको क्षेत्रहरू हुन्।<ref name="kennedy19892">{{cite book|first=Paul|last=Kennedy|date=1989|title=The Rise and Fall of the Great Powers|url=https://archive.org/details/risefallofgreatp00kenn_0|publisher=Vintage|isbn=0-679-72019-7}}</ref> सन् २०१५ सम्म विश्वमा १९३ सार्वभौम राज्यहरू रहेका छन् जसलाई सदस्य राष्ट्रको रूपमा समावेश गरिएको छ। साथै दुई पर्यवेक्षक राज्यहरू र ७२ आश्रित प्रदेशहरू र सीमित मान्यता प्राप्त राज्यहरू पनि रहेका छन्। सारा विश्वमाथि अधिकार जमाउने तरिकाले पृथ्वीमा कुनै पनि सार्वभौमसत्ता सम्पन्न सरकारको कहिल्यै निर्माण भएको छैन।<ref name="uncharter2">{{cite web|url=https://www.un.org/aboutun/charter/|title=U.N. Charter Index|publisher=United Nations|accessdate=23 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090220011242/http://www.un.org/aboutun/charter/|archivedate=20 February 2009}}</ref> यद्यपि, केही राष्ट्र-राज्यहरूले विश्व प्रभुत्वको लागि लडेतापनि असफल भएका थिए। संयुक्त राष्ट्र सङ्घले एक विश्वव्यापी अन्तर राज्य सङ्गठनको रूपमा कार्य गर्दछ। यो सङ्गठन राष्ट्रहरूबीचको विवादमा हस्तक्षेप गर्ने उद्देश्यले स्थापित भएको छ। यसको उद्देश सशस्त्र द्वन्द्व नहोस् भन्ने हो। [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्र]] मुख्यतया अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीति र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको मञ्चको रूपमा कार्यरत छ।<ref name="un_int_law2">{{cite web|url=https://www.un.org/law/|title=International Law|publisher=United Nations|accessdate=27 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081231055149/http://www.un.org/law/|archivedate=31 December 2008}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घका सदस्य राष्ट्रहरू|सदस्य राष्ट्रहरू]]को सहमति भएमा सशस्त्र हस्तक्षेपका लागि पनि उपायहरू अपनाइन्छ। सन् १९६१ अप्रिल १२ मा पृथ्वीलाई परिक्रमा गर्ने पहिलो व्यक्ति [[युरी गागरिन]] थिए।<ref name="kuhn20062">{{cite web|first=Betsy|last=Kuhn|date=2006|title=The race for space: the United States and the Soviet Union compete for the new frontier|url=https://archive.org/details/raceforspaceunit0000kuhn|pages=[https://archive.org/details/raceforspaceunit0000kuhn/page/34 34]|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=0-8225-5984-6}}</ref> सन् २०१० को जुलाई ३० सम्म करिब ४८७ जनाले अन्तरिक्ष र पृथ्वीको कक्षमा यात्रा गरेका थिए भने यीमध्ये १२ जना चन्द्रमामा सतहमा हिँडेका छन्।<ref name="ellis20042">{{cite web|first1=Lee|last1=Ellis|date=2004|title=Who's who of NASA Astronauts|url=https://archive.org/details/whoswhoofnasaast0000elli|publisher=Americana Group Publishing|isbn=0-9667961-4-4}}</ref><ref name="shayler_vis2005">{{cite web|first1=David|last1=Shayler|first2=Bert|last2=Vis|date=2005|title=Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center|publisher=Birkhäuser|isbn=0-387-21894-7}}</ref> साधारणतया हाल [[अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन]]मा रहेका मानिसहरू मात्र अन्तरिक्षमा छन्। यस स्टेसनमा कार्यरत कर्मचारीहरूको सङ्ख्या ६ रहेको छ।<ref name="nasa_rg_iss20072">{{cite web|date=16 January 2007|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/news/ISS_Reference_Guide.html|title=Reference Guide to the International Space Station|publisher=NASA|accessdate=23 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090119175052/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/news/ISS_Reference_Guide.html|archive-date=19 January 2009}}</ref> उनीहरू हरेक ६ महिनामा परिवर्तन हुने गरेका छन्। पृथ्वीबाट मानिसहरूले यात्रा गरेको सबैभन्दा टाढाको दूरी ४,००,१७१ किलोमिटर हो जुन १९७० को अपोलो १३ अभियानमा प्राप्त भएको थियो।<ref name="Apollo13History2">{{cite web|url=https://history.nasa.gov/SP-4029/Apollo_13a_Summary.htm|title=Apollo 13 The Seventh Mission: The Third Lunar Landing Attempt 11 April–17 April 1970|publisher=NASA|accessdate=7 November 2015}}</ref> == चन्द्रमा == {{प्रमुख|चन्द्रमा}} {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 0.5em;" |+ गुण |- | colspan=2 | [[चित्र:FullMoon2010.jpg|center|पृथ्वीको उत्तरी भागमा पूर्ण चन्द्रमाको दृश्य]] |- | '''ब्यास''' || ३,४७४.८&nbsp;किलोमिटर |- | '''तौल''' || ६{{e|२४}}&nbsp;[[किलोग्राम]] |- | '''अर्धमुख्य अक्ष''' || ३,८४,४००&nbsp;किलोमिटर |- | '''आवर्तनकाल''' || {{nowrap|२७ दिन ७ घण्टा ४३.७ मिनेट}} |} पृथ्वीको अर्धव्यासको एक चौथाइ भाग जत्रो चन्द्रमा तुलनात्मक रूपमा ठूलो प्राकृतिक उपग्रह हो। ग्रहको आकारलाई ध्यानमा राख्दै यो सौर्यमण्डलको सबैभन्दा ठूलो उपग्रह हो। क्षुद्रग्रह [[यमग्रह|यम]]बाट तुलनात्मक रूपमा ठूलो भए तापनि पृथ्वीजस्ता अन्य ग्रहहरूमा भएका प्राकृतिक उपग्रहहरूलाई पनि "चन्द्रमा" भनिनेे गरिन्छ। चन्द्रमा पृथ्वीको एकमात्र प्राकृतिक उपग्रह र [[सौर्यमण्डल]]को पाँचौँ सबैभन्दा ठूलो उपग्रह हो। पृथ्वीको केन्द्रदेखि चन्द्रमाको केन्द्रसम्मको औसत दूरी ३,८४,४०३ किलोमिटर (२३८,८५७ माइल) छ जुन पृथ्वीको व्यासभन्दा ३० गुणा बढी हो। चन्द्रमाको व्यास ३,४७४ किलोमिटर (२,१५९ माइल) छ जुन पृथ्वीको व्यासको एक चौथाई भन्दा अलिक बढी छ। यसको अर्थ चन्द्रमा पृथ्वीको आकारको ५० भागको १ भाग हो। यसको सतहमा गुरुत्वाकर्षण शक्ति पृथ्वीको सतहमा [[गुरुत्वाकर्षण बल|गुरुत्वाकर्षण]] शक्तिको ६ भागको १ भाग छ। यदि कुनै व्यक्तिको तौल पृथ्वीको सतहमा १२० पाउण्ड छ भने चन्द्रमाको सतहमा उसको तौल २० पाउण्ड मात्र हुनेछ। यसले हरेक २७.३ दिनमा पृथ्वी वरिपरि पूर्ण परिक्रमा पूरा गर्दछ। चन्द्रकाल हरेक २९.५ दिनमा पुनः यथास्थिति फर्किन्छ अर्थात् फेरि त्यही गतिविधि निरन्तर चलिरहन्छ। पृथ्वी-चन्द्र-सूर्य प्रणालीको ज्यामितिमा आवधिक परिवर्तनका कारण चन्द्र चक्रको यो अलौकिक परिक्रमा हुन्छ। पृथ्वी र चन्द्रमाको परिक्रमाद्वारा उत्पन्न गुरुत्वाकर्षण बल र केन्द्रोन्मुखी शक्तिले मुख्यतया पृथ्वीमा ज्वारभाटाको निर्माण गराउँदछ। [[चित्र:Earth-Moon.svg|thumb|left|पृथ्वी र चन्द्रमा प्रणालीको विस्तृत तस्वीर]] पृथ्वी र चन्द्रमाको आकर्षणका कारण हुने ज्वारभाटाका कारण चन्द्रमा पृथ्वीबाट प्रतिवर्ष करिब ३८ मिमिमिटरको दरले टाढा सर्ने गर्दछ।<ref name=espenak_meeus20070207>{{cite web |last1=Espenak |first1=F. |last2=Meeus |first2=J. |date=7 February 2007 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EmcCjR?url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archivedate=२२ अगस्ट २०११ |title=Secular acceleration of the Moon |publisher=NASA |accessdate=20 April 2007 |df=dmy }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503104958/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |date=3 May 2007 }}</ref> लाखौँ वर्षहरूमा यी साना परिवर्तनहरूले गर्दा पृथ्वीको दिन बढेर २३ माइक्रोसेकेन्ड प्रति वर्षमा वृद्धि हुँदा अन्ततः अझ धेरै परिवर्तनहरू भएका छन्। उदाहरणका लागि, डेभोनियन समयकालमा (लगभग ४१ करोड वर्षअघि) एक वर्ष पूरा गर्न ४०० दिन लामो हुन्थ्यो भने प्रत्येक दिन २१.८ घण्टाको हुने गर्दथ्यो।<ref>{{cite book |last=Lambeck |first=Kurt |title=The Earth's Variable Rotation: Geophysical Causes and Consequences |publisher=Cambridge University Press |year=1980 |pages=367 |url=https://books.google.com/books?id=-kiG3uYkoUEC&pg=PA62&dq=%22the+earth's+variable+rotation%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjZ0r_0x4fPAhUDGx4KHS2kCJsQ6AEIHDAA#v=onepage&q&f=false}}</ref> चन्द्रमाले पृथ्वीको हावापानी परिवर्तन गर्न सहयोग पुर्‍याएर जीवन विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। जीवावशेष तथा कम्प्युटर सिमुलेशनबाट प्राप्त तथ्याङ्कले चन्द्रमा ज्वारभाटाले गर्दा पृथ्वीको अक्षीय ढाल स्थिर रहेको सङ्केत गर्दछ।<ref name=aaa428_261>{{cite news |last1=Laskar |first1=J. |last2=Robutel |first2=P. |last3=Joutel |first3=F. |last4=Gastineau |first4=M. |last5=Correia |first5=A.C.M. |last6=Levrard |first6=B. |title=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth |newspaper=Astronomy and Astrophysics |date=2004 |pages=261–85 |bibcode=2004A&A...428..261L |doi=10.1051/0004-6361:20041335}}</ref> केही किंवदन्तीहरूले अनुमान लगाएअनुसार पृथ्वीको भूमध्यरेखाको छेउछाउमा अन्य ग्रह तथा सूर्यद्वारा एकनासको बलाधूर्ण बल बिना पृथ्वीको परिक्रमाको अक्ष अनियमित र अस्थिर हुने थियो र [[मङ्गल ग्रह]]को सन्दर्भमा प्रत्येक लाख वर्षमा पृथ्वीमा पनि भयानक परिवर्तनहरू देख्न सकिन्थ्यो।<ref name=nature410_6830_773>{{cite news |last=Murray |first=N. |last2=Holman |first2=M. |title=The role of chaotic resonances in the solar system |newspaper=Nature |date=2001 |pages=773–79 |arxiv=astro-ph/0111602 |doi=10.1038/35071000 |pmid=11298438}}</ref> पृथ्वीको सतहबाट हेर्दा चन्द्रमा र सूर्य लगभग बराबर दूरीमा एउटै आकारका गोलाकार आकाशिय पिण्ड जस्तो देखिन्छन्। यी दुई वस्तुहरूको कोणीय आकार (वा घन कोण) मेल खान्छ किनभने सूर्य चन्द्रमाभन्दा लगभग ४०० गुणा ठूलो भए तापनि एकै समयमा चन्द्रमाको तुलनामा सूर्य पृथ्वीबाट ४०० गुणा टाढा छ।<ref name=angular /><ref name=angular>{{cite web |last=Williams |first=David R. |date=10 February 2006 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |title=Planetary Fact Sheets |publisher=NASA |accessdate=28 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080925071832/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |archive-date=25 September 2008 }}</ref> चन्द्रमाको संरचनाको बारेमा सबैभन्दा बढी स्वीकार गरिने सिद्धान्त ''बृहत् प्रभाव सिद्धान्त'' हो। यसले मङ्गल ग्रहजस्तै आकारमा बराबर 'थिया' नामक ब्रह्माण्डीय कणसँग टक्कर खाँदा यसको निर्माण भएको भनेर उल्लेख गरेको छ। यस सिद्धान्तले (अन्य कुराहरूका साथै) चन्द्रमामा फलाम र अस्थिर तत्त्वहरूको सापेक्षिक कमी र यसको संरचनाको प्रकृति पृथ्वीको भित्री भाग जस्तै छ भनी बताउँछ।<ref name=nature412_708>{{cite news |last=Canup |first=R. |last2=Asphaug |first2=E. |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation |newspaper=Nature |pages=708–12 |date=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref> == क्षुद्रग्रह तथा कृतिम उपग्रहहरू == क्षुद्रग्रह मुख्यतया ताराहरूको वरिपरि घुम्ने चट्टानहरू मिलेर बनेको एक आकाशिय पिण्ड हो। सौर्यमण्डलमा क्षुद्रग्रहहरू साना ग्रहहरूको श्रेणीमा सबैभन्दा प्रसिद्ध पिण्डहरू हुन्। यस्ता ग्रहहरू [[बुधग्रह|बुध]] जस्ता ग्रहहरूभन्दा पनि साना हुन्छन्। अधिकांश क्षुद्रग्रहहरूले [[मङ्गल ग्रह|मङ्गल]] र [[बृहस्पति ग्रह|बृहस्पति]] ग्राह बीचमा रहेको क्षुद्रग्रह पेटीमा विशिष्ट दीर्घवृत्ताकार अक्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छन्। क्षुद्रग्रह पेटीको क्षेत्रमा सौर्यमण्डलको निर्माणका क्रममा प्रारम्भमा बनेका भ्रुणग्रहहरूको अवशेषले बृहस्पतिको कारण हुने गुरुत्वाकर्षण अक्षांस गतिशीलताका कारण ग्रहसँग ठक्कर हुन पाएन जसकारण क्षुद्रग्रह पेटीको उत्पत्ति हुनुको कारण यही अवशेष हो। पृथ्वीमा कम्तीमा पनि पाँचवटा सह कक्षीय क्षुद्रग्रहहरू छन् जसमा "३७५३ क्रुइथन" र "२००२ एए२९" क्षुद्रग्रहहरू पर्दछन्।<ref name=whitehouse20021021>{{cite web |first=David |last=Whitehouse |title=Earth's little brother found |publisher=BBC News |date=21 October 2002 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2347663.stm |accessdate=31 March 2007}}</ref><ref name=christou_asher2011>{{cite arXiv | last1=Christou|first1=Apostolos A.|last2=Asher|first2=David J. | date=31 March 2011 | title=A long-lived horseshoe companion to the Earth | eprint=1104.0036 | class=astro-ph.EP}} See table 2, p. 5.</ref> "२०१० टिके७" भएको ट्रोजन क्षुद्रग्रहले "एल४" मार्गमा एक स्वतन्त्र कक्षीय मार्गमा सूर्य वरिपरि पृथ्वीको अक्षको परिक्रमा गरिरहेको छ।<ref name=Connors>{{cite news |last=Connors |first=Martin |last2=Wiegert |first2=Paul |last3=Veillet |first3=Christian |title=Earth's Trojan asteroid |date=27 July 2011 |newspaper =Nature (journal) |pages=481–83 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v475/n7357/full/nature10233.html |doi=10.1038/nature10233 |accessdate=27 July 2011 |bibcode=2011Natur.475..481C |pmid=21796207}}</ref><ref name=Choi>{{cite web |last=Choi |first=Charles Q. |title=First Asteroid Companion of Earth Discovered at Last |url=http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |date=27 July 2011 |publisher=Space.com |accessdate=27 July 2011}}</ref> पृथ्वीभन्दा सानो क्षुद्रग्रह "२००६ आरएच १२०" प्रत्येक बीस वर्षमा पृथ्वी र चन्द्र प्रणाली परिक्रमा प्रणालीलाई जटिल बनाउने गर्दछ। यस प्रक्रियामा यसले पृथ्वीलाई लाग्ने समयभन्दा छोटो समयमा घुमाउन सक्ने क्षमता राख्दछ।<ref>{{cite web |title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (A second moon for the Earth?) |url=http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |website=Great Shefford Observatory |publisher=Great Shefford Observatory |accessdate=17 July 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206154817/http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archivedate=6 February 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206154817/http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |date=6 February 2015 }}</ref> कृत्रिम उपग्रह अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गरिएको वैज्ञानिक प्रक्रियामा विकसित उपग्रह हो। यी उपग्रहहरू चन्द्रमाजस्तै हुन्छन् तर चन्द्रमा प्रकृतिबाट प्राप्त भएको हो भने कृत्रिम उपग्रह मानिसद्वारा सिर्जना गरिएको हो। सन् २०१६ जनु सम्म पृथ्वीको अक्षमा मानव निर्मित १,४१९ वटा कृत्रिम उपग्रहहरू थिए।<ref name=ucs>{{cite web |title=UCS Satellite Database |date=11 August 2016 |work=Nuclear Weapons & Global Security |publisher=Union of Concerned Scientists |url=http://www.ucsusa.org/nuclear_weapons_and_global_security/space_weapons/technical_issues/ucs-satellite-database.html |accessdate=10 October 2016}}</ref> सबैभन्दा पुरानो कृत्रिम उपग्रह भ्यानगार्ड-१ हो। विश्वको सबैभन्दा ठूलो कृत्रिम उपग्रह अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन हो। == संस्कृति तथा ऐतिहासिक दृष्टिकोण == [[चित्र:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|thumb|अपोलो-८ बाट खिचिएको ''पृथ्वीको उदय''।]] [[चित्र:Earth symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|left|🜨]]<ref name=liungman2004>{{cite web |first=Carl G. |last=Liungman |date=2004 |title=Group 29: Multi-axes symmetric, both soft and straight-lined, closed signs with crossing lines |pages=281–82 |publisher=Ionfox AB |place=New York |isbn=91-972705-0-4}}</ref> मानव संस्कृतिमा यस ग्रहबारे विभिन्न सिद्धान्तहरू रहेका छन्। संसारलाई कहिलेकाहीँ [[भगवान]]को रुपमा व्यक्त गरिन्छ। धेरै संस्कृतिमा पृथ्वी भनेको देवता भनेर उल्लेख गरिएको छ।<ref name="Thematic Guide">{{cite web |title=Thematic Guide to World Mythology |url=https://archive.org/details/thematicguidetow00lore |last=Stookey |first=Lorena Laura |publisher=Greenwood Press |year=2004 |isbn=978-0-313-31505-3 |pages=[https://archive.org/details/thematicguidetow00lore/page/114 114]–115}}</ref> यसलाई सन्तान जन्माउने प्रमुख देवता रूपमा लिइन्स। २०औँ शताब्दीको मध्यमा ''गाया'' सिद्धान्तले पृथ्वीको वातावरण र जीवनलाई एउटा स्वनियमन गर्ने जीवसँग तुलना गरेको थियो जसले गर्दा बासस्थानको स्थायित्व कायम हुन्छ।<ref name="vanishing255">Lovelock, James. ''The Vanishing Face of Gaia''. Basic Books, 2009, p. 255. {{isbn|978-0-465-01549-8}}</ref><ref name="J1972">{{cite web |last=Lovelock |first=J.E. |title=Gaia as seen through the atmosphere |publisher=Atmospheric Environment |date=1972 |pages=579–580 |doi=10.1016/0004-6981(72)90076-5 |publisher=Elsevier |issn=1352-2310 }}</ref><ref name="lovelock1974">{{cite web |last=Lovelock |first=J.E. |last2=Margulis |first2=L. |title=Atmospheric homeostasis by and for the biosphere: the Gaia hypothesis |newspaper=Tellus |date=1974 |pages=2–10 |doi=10.1111/j.2153-3490.1974.tb01946.x |url=http://tellusa.net/index.php/tellusa/article/view/9731 |accessdate=20 October 2012 |publisher=International Meteorological Institute |issn=1600-0870}}</ref> थुप्रै धर्मले सृष्टि गरेका मिथ्याहरूमा अलौकिक [[देवता|देव]] वा देवीहरूले संसार सृष्टि गरेको भन्ने गरिन्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानले गर्दा यस ग्रहबारे मानव धारणामा केही परिवर्तन आएको छ। पश्चिममा समतल पृथ्वीको अवधारणा परिवर्तन भएको छ र गोलाकार पृथ्वीको अवधारणा सृजना गरिएको छ जुन [[पाइथागोरस]]को छैठौँ शताब्दी ईसा पूर्वमा सुरु गरेको थियो।<ref>Russell, Jeffrey B. "The Myth of the Flat Earth". American Scientific Affiliation; but see also Cosmas Indicopleustes.</ref> सोह्रौँ शताब्दीभन्दा अघि भूकेन्द्रीत नमुनामा पृथ्वीलाई [[ब्रह्माण्ड]]को केन्द्र मानिएको थियो तर पछि वैज्ञानिकहरूले पहिलो सैद्धान्तिक विश्लेषणद्वारा यो परिक्रमण गर्ने वस्तु र [[सौर्यमण्डल]]का अन्य [[ग्रह]]हरूजस्तै हो भनेर देखाएका थिए। उन्नाइसौँ शताब्दीसम्म पश्चिमी मुलुकका मानिसहरूले पृथ्वी हजारौँ वर्ष पुरानो हो भनेेर विश्वास गर्थे। पृथ्वीको आयु पत्ता लगाउन जेम्स उसरले बाइबलको वंशावली र अन्य थुप्रै मसीह शास्त्रविद् तथा पादरीहरूको विश्लेषण गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/livesnecromance04godwgoog |title=Lives of the Necromancers |first=William |last=Godwin |date=1876 |pages=49}}</ref> उन्नाइसौँ शताब्दीमा वैज्ञानिकहरूले पृथ्वी कम्तीमा पनि केही लाख वर्ष पुरानो रहेको छ भनेर बुझेका थिए।<ref name=arnett20060716>{{cite web |first=Bill |last=Arnett |date=16 July 2006 |title=Earth |work=The Nine Planets, A Multimedia Tour of the Solar System: one star, eight planets, and more |url=http://nineplanets.org/earth.html |accessdate=9 March 2010}}</ref> सन् १८६४ मा लर्ड केल्भिनले थर्मोडायनामिक्सको प्रयोग गरेर पृथ्वी २ करोडदेखि ४० करोड वर्ष पुरानो थियो भन्ने अनुमान लगाए जसले गर्दा विवाद उत्पन्न भएको थियो तर पछि, १९औँ शताब्दीको अन्ततिर र २०औँ शताब्दीको सुरुतिर रेडियोएक्टिभिटी र रेडियोमेट्रिक डेटिङ पत्ता लागेपछि पृथ्वीको युग निर्धारण गर्ने भरपर्दो तरिका रेडियोमेट्रिक डेटिङ बनेको थियो।<ref>{{cite web |title=Physical Geology: Exploring the Earth |last=Monroe |first=James |publisher=Thomson Brooks/Cole |year=2007 |isbn=978-0-495-01148-4 |pages=263–265 |last2=Wicander |first2=Reed |last3=Hazlett |first3=Richard}}</ref> यसले पृथ्वी एक अरब वर्षभन्दा पुरानो थियो भन्ने प्रमाण दिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=An Equation for Every Occasion: Fifty-Two Formulas and Why They Matter |युआरएल=https://archive.org/details/equationforevery0000hens |अन्तिम=Henshaw |प्रथम=John M. |प्रकाशक=Johns Hopkins University Press |आइएसबिएन=978-1-421-41491-1 |पृष्ठ=[https://archive.org/details/equationforevery0000hens/page/117 117]–118}}</ref><ref>{{cite web |title=Lord Kelvin and the Age of the Earth |url=https://archive.org/details/lordkelvinageofe0000burc_d4q5 |last=Burchfield |first=Joe D. |publisher=University of Chicago Press |year=1990 |isbn=978-0-226-08043-7 |pages=[https://archive.org/details/lordkelvinageofe0000burc_d4q5/page/13 13]–18}}</ref> २०औँ शताब्दीमा मानिसहरूले पहिलोपटक पृथ्वीलाई अक्षबाट र विशेषगरी अपोलो अन्तरिक्ष अभियानद्वारा खिचिएका तस्वीरहरू देखेपछि पृथ्वीबारे मानिसहरूको धारणामा परिवर्तन आएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://alcalde.texasexes.org/2012/06/neil-degrasse-tyson-on-why-space-matters-watch/ |title=Neil deGrasse Tyson: Why Space Matters |work=The Alcalde |first=Rose |last=Cahalan |date=5 June 2012 |accessdate=21 January 2016}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{sisterlinks|पृथ्वी}} * [http://www.wikimapia.org/ विकिम्यापिया माध्यमबाट कृत्रिम उपग्रहबाट प्राप्त पृथ्वीका तस्वीहरू] * [http://geomag.usgs.gov/ युएसजिएसको पृथ्वीको चुम्बकवादी घटनाहरू] * {{PDFlink|[http://www.geo.cornell.edu/geology/classes/isacks/velstruct.pdf पृथ्वीको भूकम्पीय संरचना]}} * {{cite web |title=नासा अर्थ अब्जर्वेट्री |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble/ |date=१७ अक्टोबर २००८ |access-date=2022-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017211906/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble/ |archive-date=2008-10-17 }} * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html अन्य ग्रह/ताराहरूको तुलनामा पृथ्वीको आकार] * [https://web.archive.org/web/20160305050400/http://www.funonthenet.in/content/view/%E0%A7%A8%E0%A7%AE%E0%A7%A8/%E0%A7%A9%E0%A7%A7/ पृथ्वीको सुन्दर दृश्य] अन्तरिक्षबाट लिइएको पृथ्वीको तस्वीर * [https://web.archive.org/web/20070225223230/http://www.flashearth.com/ फ्ल्यास अर्थ] पृथ्वीका तस्वीरहरू * [http://www.professores.uff.br/hjbortol/arquivo/2005.1/applets/earth_en.html पृथ्वीको जानकारी]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.projectshum.org/Planets/earth.html पृथ्वीको तथ्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html |date=2013-02-18 }} * [https://web.archive.org/web/20140326115311/http://www.geody.com/?world=terra जियोडी पृथ्वी] गुगल अर्थ, नासा वर्ल्ड विन्ड, सेलेस्टिया, जिपिएस र अन्य अनुप्रयोगहरूलाई समर्थन गर्ने विश्वको खोज संयन्त्र * [http://reference.aol.com/earth पृथ्वी ग्रह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space |date=2008-07-24 }} * [http://reference.aol.com/earth/earth-from-space अन्तरिक्षबाट लिइएको पृथ्वीको तस्वीर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space |date=2008-07-24 }} [[श्रेणी:पृथ्वी|*]] [[श्रेणी:प्रकृति]] [[श्रेणी:खगोलशास्त्र]] [[श्रेणी:सौर्यमण्डल]] 21ymg85ce3jjgjt8koswyir5yifol9q 0 23274 1392829 1392747 2026-10-17T09:31:58Z Bishaldev100 28807 /* परम्परा संस्कृति */ 1392829 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- आधारभूत जानकारी --> |name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = पूर्व गाविस |motto = <!-- चित्र र नक्सा--> |image_skyline = Mahalaxmi Temple.jpg |image_caption = महालक्ष्मी - महाभैरव मन्दिर लुभु |image_flag = |image_seal = |image_map = <!-- NepalLalitpurDistrictmap.png --> |mapsize = 300px |map_caption = |pushpin_map = ललितपुर जिल्ला (गाविस तह)#बागमती अञ्चल#मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र#नेपाल |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = <!-- अवस्थिति --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[ललितपुर जिल्ला]] <!-- राजनीति --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- क्षेत्रफल --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = ६.४०<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- जनसङ्ख्या --> |population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं २०६८]] |population_footnotes = |population_note = |population_total = 10374 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |population_blank2_title = Religions <!-- साधारण जानकारी --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|27.63333|85.38333|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन]] अनुसार, [[मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र|मध्यमाञ्चल]] विकास क्षेत्रको [[बागमती अञ्चल]], [[ललितपुर जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] थियो। [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८]]मा यहाँको जनसङ्ख्या १०३७४ रहेको थियो जसमध्ये ५१२६ पुरुष र ५२४८ महिला रहेका थिए भने यहाँ २३६५ घरधुरी रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://mofald.gov.np/mofald/userfiles/docs_206.pdf|शीर्षक=राष्ट्रिय जनगणना २०६८| प्रकाशक=[[नेपाल सरकार]] '''केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग'''|प्रारूप=पिडिएफ |कार्य=राष्ट्रिय योजना आयोग सचिवालय}}</ref><ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)">{{cite news|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)|url=http://elibrary.xyz/cbs/image/data/Population/VDC-Municipality%20in%20detail/VDC_Municipality.pdf|accessdate=नोभेम्बर २०१२|agency=नेपाल सरकार|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|date=नोभेम्बर २०१२|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304223834/http://elibrary.xyz/cbs/image/data/Population/VDC-Municipality%20in%20detail/VDC_Municipality.pdf|archive-date=2016-03-04}}</ref> यो हाल [[महालक्ष्मी नगरपालिका, ललितपुर|महालक्ष्मी नगरपालिका]]मा पर्दछ। यो महालक्ष्मी नगरपालिकाको वडा नम्बर ८ हो। ललितपुरको [[मंगलबजार]] हुँदै तेटास्तुप चक्रपथ ग्वार्कोबाट छ कि.मी पूर्वको लुभुको बारेमा अनेकौ आख्यान जोडिएको साँस्कृतिक नगर मानिन्छ। धार्मिक, ऐतिहासिक, साँस्कृतिक तथा प्राकृतिक पर्यटकीय दृष्टिकोणले महतत्वपूर्ण रहेको लुभु समुद्री सतहबाट चार हजार दुई सय २६ मिटर उचाइमा रहेको छ। ने.सं. ५६७ कोयलाछी टोलको नारायण मन्दिरमा रहेको शिलालेख अनुसार राजा [[यक्ष मल्ल]]को पालामा लुभु कोटनायक ह«दयराम मुल्मीको नेतृत्वमा एउटा बलियो किल्लाको रूपमा रहेको थियो। लुभु र [[सिद्धिपुर, ललितपुर|सिद्दिपुर]]को सिमानामा गोदावरी खोला बग्छ। "राजपरिवारले लुभुको गोदावरी खोला पार गर्नु नहुने" भन्ने तान्त्रिक तथा धार्मिक वर्जित जनविश्वास छ। २०५८ बैशाखमा जर्मनीको परोपकारी संस्था नेपालहिल्फे बाइलन्गिट्स (Nepalhilfe Beilngries) को आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा निर्माण भएको शालिग्राम बालगृह अनाथालयको उद्घाटन गर्न<ref>{{Cite web |last=c.herbaty |date=1996-04-01 |title=Shaligram Bal Griha – our orphanage – Nepalhilfe Beilngries e.V. |url=https://www.nepalhilfe.org/shelters/shaligram-bal-griha-our-orphanage/?lang=en |access-date=2026-10-11 |language=en-US}}</ref> रानी [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|ऐश्वर्य]] र युवराज [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] २०५८ बैशाखमा लुभु पुगेका थिए। जेठ १९ मा [[दरबार हत्याकाण्ड]] हुँदा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] सहित राजपरिवारको वंशनाश भयो। == इतिहास == लुभूमा नवपाषाण कालीन (Neolithic) ढुङ्गाका औजारहरू फेला परेका छन् <ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=J. L |date=1983 |title=Neolithic Tools from Nepal |journal=Ancient Nepal |volume=75 |pages=1-12}}</ref>, जसले यहाँ मानव बस्तीको इतिहास प्रागैतिहासिक कालसम्म पुग्ने देखाउँछ। लिच्छवि कालमा [[नरेन्द्रदेव|नरेन्द्र देव]]को अभिलेख अनुसार यो हंसगृह शहरको एक भागको रूपमा विकसित भएको थियो। ==नामाकरण== विभिन्न युगहरूमा लुभूलाई फरक-फरक नामले चिनिन्थ्यो। लिच्छवि कालमा यसलाई 'हंसगृहद्रङ्ग' सहित 'पश्चिमको ग्राम' भनिन्थ्यो। मध्यकालमा यसलाई लम्हमु, लहानु, लुम्हा, र लुम्हु जस्ता नामले चिनिन्थ्यो <ref>{{Cite journal |last=Shakya |first=S R |date=2054 |title=लुभुस्थित श्री महलक्ष्मी महाभैरव मन्दिरसँग सम्बन्धित ताम्रपत्र |journal=स्मारिका लुभु महोत्सव |pages=77}}</ref>। मध्यकालमा कहिलेकाहीँ यसलाई 'सुवर्णपुर' नामले पनि सम्बोधन गरिन्थ्यो<ref>{{Cite journal |last=वज्राचार्य |first=धनवज्र |date=२०५६ |title=मध्यकालका अभिलेख |journal=मध्यकालका अभिलेख |pages=172}}</ref> (वज्राचार्य, २०५६, पृ. ११२)। आज यसलाई 'लुभू' भनिन्छ, जुन मध्यकालमा प्रयोग हुने 'लुम्हु' शब्दको अपभ्रंश रूप हो। देवी महालक्ष्मीको मन्दिर लुभूको एक महत्त्वपूर्ण सम्पदा स्थल हो। [[भाषा वंशावली]]को विवरण अनुसार बोडे (भक्तपुर) कि महालक्ष्मी, लगनटोल (पाटन) कि महालक्ष्मी, खोकना (ललितपुर) कि महालक्ष्मी र लुभू (ललितपुर) कि महालक्ष्मी [[काठमाडौँ उपत्यका]]का सबैभन्दा प्रसिद्ध र शक्तिशाली देवीहरू हुन् (श्रेष्ठ, २०६४, पृ. ३९)। हंसग्रहद्रङ्गलाई लुभु भनिनुका आख्यानहरू मध्ये राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]]का नाति राजा [[योगनरेन्द्र मल्ल]] ( नें. सं. ८०४ ( ८२५ ) लाई एक पटक ललितपुरदेखि लुभुसम्म तुल विछ्याएर लगिएको थियो। राजाले लुभुमा ढकमक्क [[तोरी]]को फुल फुलेको देखेपछि खुशीले गद्गद् हुँदै "थ्व थायँ ला लुँ बुँ खनि" –(यी ठाउँहरू त सुनको खेत रहेछ ) भनी ब्यक्त गरेछन्। त्यसैबेला देखि गाउँको नाउँनै लुँबुँ हुन पुगेको हो। [[चित्र:MustardField_lalitpur.jpg|पाठ=MustardField lalitpur|बायाँ|अङ्गुठाकार|तोरीको खेत, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]]]] अर्को आख्यान अनुसार गङ्गाको महारानी ने.सं. ६७२ तिर आफ्नो सुनको थाल बेची महालक्ष्मी महाभैरव जात्रा चलाउनुका साथै हंसगृहद्रङ्ग वस्तीलाई ब्यवस्थित रूपमा विस्तार गरेको हँदा लुँ( वसुन र भुँ – थाललाई लुँभुँ भन्ने गरेको बताइन्छ। कान्तिपुरका राजा [[शिवसिंह मल्ल|शिवसिंह मल्ले]] ने.सं. ८०३मा पाटनमा विजय प्राप्त गरी निजका छोरा हरिहरसिंह मल्लाई राजप्रतिनिधिको रूपमा शासन गर्न लगाइएको लुँभुँ दक्षिणमा श्रृङ्गमती खोला, पश्चिममा गोदावरी खोला, उत्तरमा ढुङ्गे खोलाले घरिएको छ। च्वहिटी, लाछी हिटी क्वय हिटी तीन खण्डमा विभक्त लुँभुँलाई पूर्वमा लुखाखिखा, मुगः पुखु) पश्चिममा क्वने लुखा, उत्तरमा मचालुख लाछी – जहाँ गँगा महारानीक दरबार छ ) र दक्षिणमा नासः लुखासहित चारैतिर पर्खालले घेरी शहर बसाएको बताइन्छ। तर हाल पर्खाल भग्नावशेषमा परिण भएको छ। ==प्राचीन मिथक== लुँभुँ ढोकाबाट गाउँ प्रवेश गर्नासाथ ने सं. ५७३मा स्थापित नारायण मन्दिर गराएको सरस्वती लाकेश्व्रको कलात्मक मन्दिर बाटोका दायाँ बायाँ चोक कुनामा देख्न सकिन्छ। नौ पिठ र चार तीर्थस्थलको रक्षा गरेको मानिने लुँभु देशको इष्टदेवी महालक्ष्मी, महाभैरव मन्दिर तीन तल्ले झिँगटीछाने पेगौडा शैलीयुक्त मन्दिर प्राचीन दरबार नजिकरहेको छ। लुँभुँ महालक्ष्मी महाभैुव रातो मच्छिन्द्र नाथको पाँग्रा भैरव भैरवी भएको कारण वुंगद्योको जात्रासँगै यहाँको पनि जात्रा सुरू हुने गरेको हो। मन्दिरको दोस्रो तल्लामा गणेश, महालक्ष्मी कुमार, महाभैरव र कुमारीको पाँच देवीदेवताका शिर ख्वापा पुज्ने प्रचलन रहेको छ। ने.सं. ६३२मा भारो अर्थात श्रेष्ठ समाजले निमार्ण गराएको महालक्ष्मी महाभैरव देवस्थल लुँभुँका ९ पिठ मध्ये प्रमुख मानिन्छ।ने सं. ९९८मा जीर्णोद्धार भएको महालक्ष्मी महाभैरव मन्दिरवरिपरि पोखरी, ढुङ्गेधारा रहेका छन्। लुँभुँमा रहेका प्राचीन सम्पदा मध्ये गोभ्रातेश्वर महादेव पनि एक हो। देवताका रूपमा सादा लामो बाङ्गोढुंङ्गा पुजिदै आएको छ। [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवीकाल]]मा राजाको नाउाँ पछाडि देव राखी सम्मान प्रकट गरिन्थ्यो भने देव अर्थात राजाभन्दा पनि अलौंकिक ठूलो ईश्वरलाई महादेव भन्न थालिएको हो।लुँभुँमा रहेको यो महादेव मन्दिर पाटनको महाबुद्धजस्तै शिखर शैलीमा निमार्ण गरिएको छ। गोभ्रातेश्वर महादेवका सम्बन्धमा जोडिएको अनेकौँ अलौंकिक आख्यानहरू मध्ये कामधेनु गाईको पशुपतिनाथको आराधना गर्दा आफ्नै गोवरमा महादेवको दर्शन दिएको हुँदा गोभ्रातेश्वर भन्ने गरिएको सर्वाधिक चर्चित छ। वैशाख शुक्ल, अक्षय तृतीया र मंसिर पूर्णिमा चोमरी र दुवाल ज्यापुहरूले नुहाई धुवाई पवित्रबसी , नङ काटी एक्लै सुत्ने र सेतो जामा पहिरिएर जात्रा लाउनुप¥थ्यो। हाल राणाकालमा भारतीय भट्ट ब्राम्हण झिकाएर हिन्दुस्तानी परम्परा अनुरूप पूजा गराउने प्रथा लादिएको कुरा स्थानीय बासिन्दाहरू बताउँछन्। लँुभुँ महालक्ष्मी भैरव र गोभ्रातेश्वर मन्दिरबाट सिन्नेरी जाने बाटोछेउमा रहेको लुँभुँ देवी पिठलाई महालक्ष्मी महाभैरवकी आमा भनी पुकार्ने गरिन्छ। कथाअनुसार गंगा महारानी राज्यकाल ने.सं. ६०८मा लँुभुँ देशभरिका जनतालाई गलगाँडले सताएछ। कारण पतालगाउँदा गोभ्रातेश्वर महादेवको शिरमा महालक्ष्मी पिठ रहेकोले हो भनी तान्त्रिकहरूले दिएको चेतावनीलाई मध्यनर राखी सो पिठलार्य हाल तीनतल्ले पेगौडा शैलीकोम महाभैरव महालक्ष्मी लायकु नजिक सारिएको बताइन्छ। पुरानो महालक्ष्मी महाभैरव पिठ खुल्ला रमणीय फाँटमा आयतकार भुइतल्ले शैलीमा रहेको छ। नौ पिठ मध्ये एक मानिने यस माता पिठको निमार्ण राजा हरिहर सिंह मल्ले अहिलेको रूप दिएको बताइन्छ। लुँभुँ धार्मिक, साँस्कृति, ऐतिहासिक पर्यटकीय दृष्टिकोणले मात्र नभई ग्रामीण पर्यटनको साथै शाहसिक खेल पर्यटनको दृष्टिकोणले पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको छ। === गोभ्राटेश्वर महादेव === कामधेनु गाईले हरेक बिहान शृङ्ग ऋषि गुफा हुँदै पशुपतिमा दूध चढाउन जाने गरेको र यसै क्रममा एकदिन शृङ्गी नाम गरेका ऋषिले स्नान गर्दै गर्दा कामधेनु गाईले गोब्राएको देखी सो गोबरलाई रुद्रको भावनाले पूजा गरेपछि त्यस गोबरबाट तेजिलो लिङ्ग उत्पन्न भएको र उक्त लिङ्गको नाम गोभ्राटेश्वर रहन गएको धार्मिक कथा छ ।<ref>{{Cite journal |title=गोभ्राटेश्वर महादेव |url=https://mahalaxmimun.gov.np/sites/mahalaxmimunlalitpur.gov.np/files/documents/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%B2_compressed%20%281%29.pdf |journal=महालक्ष्मी नगरपालिकाको पर्यटकीय प्रोफाइल |pages=49}}</ref> उक्त स्थानमा हाल गोभ्राटेश्वर महादेव शिखर शैलीमा निर्मित मन्दिर छ । == परम्परा संस्कृति == === लुभु जात्रा === महालक्ष्मी जात्राको सुरुवात ६५० नेपाल संवत्‌मा मल्ल शासनकी रानी गङ्गा महारानीले गराएको विश्वास गरिन्छ। लुभूमा बैशाख शुक्ल अक्षय तृतीयादेखि ९ दिनसम्म महालक्ष्मी र महाभैरबको जात्रा मनाइन्छ । बाजागाजाका साथ बेलुका खट जात्रा गरिन्छ । खटमा मुख्यतः महालक्ष्मी र महाभैरबका मूर्ति हुन्छन्। एउटा खटमा गणेश, महालक्ष्मी र कुमार हुन्छ भने अर्कोमा गणेश, महाभैरब र कुमारीको मुकुट । खट जात्रा ९ दिनसम्मै चल्छ । नेवार समुदायका [[श्रेष्ठ]]ले [[धाँ]], [[महर्जन]]ले [[धिमे]] र शाहीले न्याँसी बाजा बजाउँछन्। परापूर्व कालमा १२ बर्षसम्म पानी नपर्दा रातो मच्छिन्द्रनाथलाई लिन गएको टोलीमा ४ भैरब पनि थिए । ती मध्ये लुभूका हयग्रिब पनि एक हुन् । त्यसैले मच्छिन्द्रनाथ जात्रा गर्ने बेला लुभूका भैरबको पनि जात्रा पर्छ।<ref>{{Cite web |title=लुभू जात्रा |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/147290-1524887160.html |access-date=2026-10-09 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> महालक्ष्मी जात्रा अक्षय तृतीयादेखि सुरु भई एकादशीसम्म कुल नौ दिन मनाइन्छ: जात्राको नौ दिनको प्रक्रिया र रीतिरिवाज <ref>{{Cite journal |last=Dulal |first=Lok Nath |date=2024 |title=Mahalaxmi Jatra: An Amazing Festival Tourism Product of Lubhu, Nepal |url=https://nepjol.info/index.php/nc/article/download/64400/49483/191123 |journal=Nepalese Culture |volume=17}}</ref> * '''तयारी :''' अक्षय तृतीयाको अघिल्लो दिन सात जना थकालीहरूले मन्दिर र जात्रा मार्गको सफाइ गर्छन्। उनीहरू समयबजी भोज खाएर रातभर नसुती मन्दिरमा बस्छन् र देवताहरूलाई कपडा तथा गहनाले सजाउँछन्। * '''पहिलो दिन (अक्षय तृतीया):''' थकालीहरूले क्षमा पूजा गर्छन् र मूल मन्दिरबाट देवी-देवताका मूर्तिहरू तल ओराल्छन्। * '''दोस्रो दिन (चौथी):''' खटहरूलाई नेवार समुदायका महर्जनहरूले काँधमा बोकेर 'द्योछें' (महालक्ष्मीको माइती) तर्फ लैजान्छन्। त्यसपछि गोभ्राटेश्वर महादेवको प्राङ्गणमा पुर्याइन्छ। * '''तेस्रो दिन (पञ्चमी - खट जात्राको मुख्य दिन):''' आकाश भैरव, महाकाली र महाभैरवका खटहरूलाई लुभूका सम्पूर्ण टोलहरू (देबानानी, आख्य, गंछे, तागोन्तु, ताखंछे, बाकुनानी, भगवतीलाछी, दासी, नासल आदि) मा घुमाइन्छ। * '''चौथो दिन (षष्ठी):''' खटहरू पुनः टोलहरूमा घुमाएर Tagotun टोलमा पुर्याई 'या पूजा' गरिन्छ र ठूलो भोज आयोजना हुन्छ। * '''पाँचौँ दिन (सप्तमी):''' [[पञ्चैबाजा]] बजाएर विशेष पूजा गरिन्छ र गुठीयार तथा समुदायका मानिसहरू भेला भई भोज खान्छन्। * '''छैटौँ दिन (अष्टमी):''' मध्याह्न १२ बजेसम्म सर्वसाधारणले पूजा गर्छन्। त्यसपछि स्थानीय सरकारका प्रतिनिधिको तर्फबाट भन्सारलेले बोकाको बलि दिन्छन्। यसदिन सरकारी पुजा गर्नका लागि बोका बली दिने प्रचलन छ।<ref>{{Cite web |title=लुभुको महालक्ष्मी महाभैरब जात्रा शुरु : भात खाएर पुजा गर्ने चलन |url=https://hamrakura.com/news-details/61009/2019-05-07 |access-date=2026-10-09 |website=https://hamrakura.com/ |language=ne}}</ref> * '''सातौँ दिन (नवमी):''' थकाली परिवारहरूले पूजा गर्छन् र 'स्यामी' नामक भोज खान्छन्। * '''आठौँ दिन (दशमी):''' आकाश भैरवलाई द्योछें गाउँतर्फ लगेर चिपन्थी भोज खाइन्छ। * '''नवौँ दिन (एकादशी - अन्तिम दिन):''' गङ्गा महारानी र महालक्ष्मीको माइतीघरमा तान्त्रिक लामा गुरु, भन्सारले र थकालीहरूको उपस्थितिमा क्षमा पूजा र बलि पूजा गरी जात्राको औपचारिक समापन गरिन्छ। ===गाइजात्रा=== काठमाडौं उपत्यका सहित ललितपुरका पाटन, लुभु र थैव जस्ता विभिन्न स्थानहरूमा गाईजात्रा आ-आफ्नै मौलिक र फरक सांस्कृतिक परम्पराअनुसार मनाइन्छ। वर्षभरि घरपरिवारबाट दिवंगत भएका आफन्तहरूको आत्माको शान्तिका लागि उनीहरूको सम्झनामा गाईको प्रतीक वा स्वरूप बनाएर बजार परिक्रमा गराइन्छ। लुभुको गाईजात्रामा देखाइने धौं लाखे नाच यहाँको मुख्य र आकर्षणको केन्द्रबिन्दु मानिन्छ। [[चित्र:Lakhey_nach_lubhu_IMG_20240831_203645.jpg|पाठ=Lakhey_nach_lubhu_IMG_20240831_203645|बायाँ|अङ्गुठाकार|215x215पिक्सेल|लुभु लाखे नाच ]] [[चित्र:Lakhey_dance_lubhu.jpg|382x382px|Lakhey_dance_lubhu]] [[चित्र:Lubhoo.jpg|287x287px|Lubhoo]] [[चित्र:Buddha_Lubhoo.jpg|259x259पिक्सेल|Buddha_Lubhoo]] ==शिक्षा== लुभुमा निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित कयौं विद्यालयहरू छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धन प्राप्त महालक्ष्मी क्याम्पस पनि छ। बि.सं १९५८ मा श्री ३ [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देवशमशेर]]को समयमा नै यहाँ लुभु पाठशालाको स्थापना भई आधुनिक शिक्षाको सुरुवात भएको थियो। त्यस्तै २००३ मा पद्म शमशेरको कालमा महालक्ष्मी विद्यालयको स्थापना भएको थियो जुनमा अहिले १२ कक्षा सम्म अध्यापन हुन्छ। तत्कालीन मुमा बडामहारानीद्वय [[कान्ति राज्यलक्ष्मीदेवी शाह|कान्ति राज्यलक्ष्मी]] र [[ईश्वरी राज्यलक्ष्मी देवी शाह|ईश्वरी राज्यलक्ष्मी शाह]]ले हालको त्रिभुवन विश्वविद्यालय स्थापनाका लागि ललितपुरको लुभुमा ३७५ रोपनी जग्गा दिएका थिए । २०१३ सालमा आफ्नो निजी बिर्ताका रूपमा रहेको उक्त जग्गा उनीहरूले त्रिवि स्थापना घोषणा गरेका थिए। [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] लुभुमा स्थापना गर्ने विकल्प भए पनि खानेपानी समस्याको कारण यो विकल्प रद्द गरिएको थियो ।<ref>{{Cite web |last=Adhikari |first=Agrim |date=2025-07-29 |title=Tribhuvan University’s Land: A Legacy Under Siege |url=https://english.deshsanchar.com/tribhuvan-universitys-land-a-legacy-under-siege/ |access-date=2026-10-15 |website=Desh Sanchar |language=en-US}}</ref> लुभु जग्गा बारे त्रिभुवन विश्वविद्यालय कमिसनको रिपोर्टको केही अंश यस प्रकार छ: <ref>{{Cite journal |last=पंगेनी |first=भवेश्वर |title=नेपालमा उच्च शिक्षाः ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, त्रिभुवन विश्वविद्यालय कमिसन |url=https://portal.tu.edu.np/downloads/bookpart-1_2024_03_31_13_44_04.pdf |journal=त्रिभुवन विश्वविद्यालयको इतिहास (वि.सं.२०१६–२०३९) (भाग–१) |pages=74}}</ref><!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |''०१२/१२/२९ मा निरीक्षण गरेको लुभुको जमिन उच्च, स्वस्थकर, सुन्दर शाहिप्रद तथा विस्तार हुन सक्ने देखिए तापनि काठमाडौँ शहरबाट कष्टदायक दुरतामा रहेको बुझिन्छ । जस्ले गर्दा दिन दिनै घरबाट जाने विद्यार्थी वा अध्यापकलाई जान मुस्किल पर्दछ । विश्वविद्यालय बस सर्भिस राखेका खण्डमा पनि यातायात र प्रबन्धको खर्चको ठुलो भार उठाउनु पर्ने देखिन्छ । पानी र पावरको निमित्त पाइ परेको जस्तो देखिएन । यस्कारण नै यो जमिनको सम्भावना बहुत कम देखिन्छ ।'' ''रिक्त तथा दुरस्थलमा बिल्कुलै नयाँ जमा गर्नुपर्ने हुनाले प्राथमिक व्यय ज्यादा बढी मात्रामा हुनेछ । त्यस्तै प्रबन्धको कठिनाइहरू धेरै पर्दछ । तिनै शहरबाट टाढा देखिन्छ । लामो सडको निर्माणको खर्च पर्दछ । तथा पेट्रोलको खर्च पनि बढेर जानेछ।'' | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> ==अर्थतन्त्र == [[चित्र:Cottage_industry.jpg|अङ्गुठाकार|परम्परागत तानको प्रविधि]] लुभुको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कपडा उत्पादन (Textile Production), खेति र व्यापार मा आधारित छ। उपत्यकाकै एक प्रमुख औद्योगिक पकेट क्षेत्रका रूपमा चिनिने लुभुको आर्थिक संरचना परम्परागत सीप र आधुनिक प्रविधिको सम्मिश्रण हो। तानको कपडाले गर्दा कुनै समय ‘मिनी जापान’ भनेर पनि चिनिन्छ।<ref>{{Cite web |last=author |title=‘मिनी जापान’मा ६० वर्षदेखि तान सम्हालिरहेका ‘पूर्ण मास्टसाब’ |url=https://ukeraa.com/news/detail/144291/ |access-date=2026-10-06 |website=ukeraa.com |language=en-gb}}</ref> सुती कपडा, पस्मिना सल, ढाका, ऊनी, बुटे सल, मफलर, हाकुपटासी, कोरा र धर्के कपडा, तन्ना तथा साडीलगायत विभिन्न कपडा यहाँ उत्पादन हुन्छन् । यहाँ उत्पादित कपडा अमेरिका, फ्रान्स, जर्मनीलगायत देशमा समेत निर्यात हुँदै आएका छन् ।<ref>{{Cite web |title=लुभुका केही कपडा उद्योग निरन्तर |url=https://ekantipur.com/business/2020/04/17/158708938038355821.html |access-date=2026-10-09 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> विसं १९९५ तिर घरघरबाटै हाते तानको प्रयोग गरी कपडा बुन्ने कामको थालनी भएको थियो । रामलाल श्रेष्ठको अगुवाइमा लुभूका बासिन्दालाई घरघरमा तान, धागो आदि कच्चा मालवस्तु दिएर कपडा बुन्न लगाएका थिए । लुभूमा विसं २०१०–२५ सालसम्म परम्परागत तानबाट सक्कली ढाका कपडा बुन्ने गरिन्थ्र्याे । विसं २०२६ सालमा आएर नेपालमा बनेको सेमीअटोलुम र विसं २०३१ सालतिरबाट स्वचालित मेशिनको प्रयोग गरी व्यावसायिक रूपमा कपडा बुन्न थालियो । अहिले विदेशबाट झिकाइएको अत्याधुनिक मेशिनको प्रयोग गरी विभिन्न किसिमका कपडा बुन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |title=लुभूको कपडा उद्योगको भविष्य |url=https://abhiyandaily.com/news/378844/lubhuuko-kpddaa-udyogko-bhvissy/ |access-date=2026-10-09 |website=Aarthik Abhiyan News |language=Nepali}}</ref> == प्राकृतिक ग्यास भण्डार == लुभु गोदावरी खोला नजिकैको स्थानमा प्राकृतिक ग्यासको भण्डार रहेको छ । यहाँ जमिन मुनिबाट आगो बलिरहेको देख्न सकिन्छ । सन् १९७८ जाइकाले अध्ययन गर्दा टेकुसहित उपत्यकाका विभिन्न १४ वटा ठाउँहरूमा यस्ता मिथेन ग्यास रहेको पाइएको थियो। जसमा त्रिपुरेश्वर, कुलेश्वर, कालिमाटी, भृकुटीमण्डप, टेकु दोभान, ह्युमत कालिमाटी, शंखमुल, कोटेश्वर तीनकुने, जडिबुटी, टिकाथली, बालकुमारी र इमाडोल क्षेत्र पर्छन्।<ref>{{Cite web |last=राई |first=विवेक |title=४० वर्षदेखि लुभुको खाली जग्गामा बलिरहेको छ ग्यास, मानिसहरू पकाउँछन् खाना, पोल्छन् मकै (भिडिओ) |url=https://www.setopati.com/social/310812/ |access-date=2026-10-10 |website=Setopati |language=en-US}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{ढाँचा:ललितपुर जिल्लाका गाविसहरू}} [[श्रेणी:ललितपुर जिल्लाका ठाउँहरू]] 2a6goutbuc1kmwev3uva97kpgs39pje 8 38645 1392811 1392673 2026-10-16T15:19:26Z Maintenance script 21402 Remove deprecated targets option (Operator: Ladsgroup) 1392811 wikitext text/x-wiki == editing == * XTools-ArticleInfo|XTools-ArticleInfo.js * HotCat[rights=edit]|HotCat.js * Cat-a-lot[dependencies=mediawiki.util|rights=autopatrol]|Cat-a-lot.js|Cat-a-lot.css * Edittools|Edittools.js * ProveIt|ProveIt.js|ProveIt.css * refToolbar[default|dependencies=user.options,mediawiki.util]|refToolbar.js * refToolbarBase[hidden]|refToolbarBase.js * revisionjumper|revisionjumper.js * modrollback|modrollback.js * confirmationRollback-mobile[default|rights=rollback|dependencies=mediawiki.util]|confirmationRollback-mobile.js * defaultsummaries|defaultsummaries.js * Navigation_popups[dependencies=mediawiki.user,mediawiki.util,user.options,mediawiki.util|type=general]|popups.js|navpop.css * wikEdDiff|wikEdDiff.js * afchelper[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.user,jquery.chosen]|afchelper.js * autodel[dependencies=mediawiki.util]|autodel.js * Twinkle[dependencies=ext.gadget.morebits,ext.gadget.select2,mediawiki.api,mediawiki.language|rights=autoconfirmed|type=general|peers=Twinkle-pagestyles]|Twinkle.js|Twinkle.css|twinklearv.js|twinklewarn.js|twinkleblock.js|friendlywelcome.js|friendlyshared.js|friendlytalkback.js|twinklespeedy.js|twinklexfd.js|twinkleimage.js|twinkleprotect.js|friendlytag.js|twinklediff.js|twinkleunlink.js|twinklefluff.js|twinklebatchdelete.js|twinklebatchprotect.js|twinklebatchundelete.js|twinkleconfig.js * morebits[dependencies=mediawiki.user,mediawiki.util,mediawiki.Title,jquery.ui|hidden]|morebits.js|morebits.css * Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css * select2[hidden]|select2.min.js|select2.min.css * Prosesize[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util]|Prosesize.js|Prosesize.css * summaryButtons[hidden|default|type=general|dependencies=mediawiki.ui.button,mediawiki.util]|summaryButtons.js|summaryButtons.css == appearance == * removeAccessKeys[dependencies=mediawiki.util]|removeAccessKeys.js * ShortUrlShare[default]|ShortUrlShare.css|ShortUrlShare.js * purgetab[dependencies=mediawiki.util]|purgetab.js * dropdown-menus[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.Title,user.options|peers=dropdown-menus-pagestyles]|dropdown-menus.js * dropdown-menus-pagestyles[hidden]|dropdown-menus-pagestyles.css * searchFocus|searchFocus.js * edittop[dependencies=user.options,mediawiki.util]|edittop.js|edittop.css * SocialMedia[default]|SocialMedia.js * vectorskin-thunks|vectorskin-thunks.js * Blackskin|Blackskin.css * LocalLiveClock|LocalLiveClock.js * UTCLiveClock[dependencies=mediawiki.util]|UTCLiveClock.js * widensearch|widensearch.css * righteditlinks|righteditlinks.css * ReferenceTooltips[type=general|skins=vector,vector-2022,monobook,timeless,modern,cologneblue|dependencies=mediawiki.cookie,jquery.client]|ReferenceTooltips.js|ReferenceTooltips.css * contribsrange|contribsrange.js * CategoryAboveAll|CategoryAboveAll.js * ExternalSearch[default]|externalsearch.js * recentchangesbox[skins=monobook]|recentchangesbox.js * RevertDiff|RevertDiff.js * Searchbox|lib-beau.js|searchbox.js * HideFundraisingNotice|HideFundraisingNotice.css * switcher[default]|switcher.js * quickeditcounter[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util]|quickeditcounter.js * WikidataInfo|WikidataInfo.js * CommentsInLocalTime|CommentsInLocalTime.js == language == * OldDevnagritool|OldDevnagritool.js * GoogleTrans|GoogleTrans.js == mobile == * mobile-sidebar|mobile-sidebar.js * MobileCategories[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util|skins=minerva]|MobileCategories.js * MobileMaps[skins=minerva]|mobilemaps.js == advanced == * BugStatusUpdate|BugStatusUpdate.js * RTRC|RTRC.js == maintenance == * XFDcloser[dependencies=mediawiki.user|rights=delete|type=general]|XFDcloser.js * XFDcloser-core[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api,mediawiki.Title,oojs-ui-core,oojs-ui-widgets,oojs-ui-windows,jquery.ui,ext.gadget.libExtraUtil,ext.gadget.morebits|hidden|type=general]|XFDcloser-core.js|XFDcloser.css * XFDcloser-core-beta[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api,mediawiki.Title,oojs-ui-core,oojs-ui-widgets,oojs-ui-windows,oojs-ui.styles.icons-interactions,oojs-ui.styles.icons-content,oojs-ui.styles.icons-moderation,oojs-ui.styles.icons-alerts,ext.gadget.libExtraUtil|hidden|type=general]|XFDcloser-core-beta.js|XFDcloser-core-beta.css * libExtraUtil[hidden]|libExtraUtil.js == other == * markAdmins[dependencies=mediawiki.util]|markAdmins-data.js|markAdmins.js|markAdmins.css 82zz9maxxavczhjbjivus9l8ddgk5cj 0 73837 1392817 1270239 2026-10-16T17:07:21Z ~2026-55555-30 81455 1392817 wikitext text/x-wiki {{other uses}} {{Infobox ethnic group | समूह = नेपाली | image = <div style="white-space:nowrap;"> [[Image:Buddha.jpg|x76px]][[Image:Statue of Araniko in Miaoying Temple.jpg|x76px]][[Image:Lekhnath Paudyal.jpg|x76px]] [[Image:Madan bhandari.jpg|x76px]]<br />[[Image:Anuradha.jpg|x76px]][[Image:Rajesh Hamal.jpg|x76px]][[Image:Manisha-An-Indian-Acteress.jpg|x76px]][[Image:Sugam-Pokharel.jpg|x76px]] | image_caption =<small>माथि: [[बुद्ध]]{{·}}[[अरनिको]]{{·}}[[लेखनाथ पौड्याल]]{{·}}[[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]{{·}}[[मदन भण्डारी]]{{·}}<br /> तल: [[अनुराधा कोइराला]]{{·}}[[राजेश हमाल]]{{·}}[[मनिषा कोइराला]]{{·}}[[सुगम पोखरेल]]</small> | population = '''३ करोड''' | region1 = {{flag|नेपाल}} | pop1 = २९,५१९,११४ | region2 = {{flag|भारत}} | pop2 = २,९२६,१६८ | region3 = {{flag|म्यानमार}} | region6 = {{flag|अमेरिका}} | pop6 = ५९,४९० | region11 = {{flag|चीन}} | pop11 = ३,५०० | region12 = {{flag|हङकङ}} | pop12 = १५,९५० | region13 = {{flag|भुटान}} | pop13 = २६५,००० | region16 = {{flag|क्यानडा}} | pop16 = १७,१४० | region17 = {{flagicon|NED}} [[नेदरल्यान्ड|नेदरल्यान्ड्स]] | pop17 = २,१९९ <ref>[http://www.inf.org/map/diaspora International Nepal Fellowship - Nepali diaspora]</ref> | languages = [[नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] <br> [[नेपालका आधिकारिक भाषाहरू]] | religions = [[हिन्दु धर्म]], [[बुद्ध धर्म]], [[इसाई धर्म|ईसाई धर्म]], [[इस्लाम धर्म]] | related = }} '''नेपाली''' [[नेपाल]] देशका जनतालाई जनाउँने विशेषण हो।<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html |date=2010-12-29 }}</ref> [[नेपाली राष्ट्रियता कानुन]] अनुसार पर्ने नेपालका नागरिकहरू नेपाली हुन् । नेपालको संविधान अनुसार नागरिक अधिकार प्राप्त गर्ने सबै मानिसहरू नेपाली नागरिक हुन्। नेपाली जातियता नभई राष्ट्रियता हो। नेपाल राष्ट्रप्रति निष्ठा राख्ने व्यक्तिहरूलाई सामान्य रूपमा नेपाली भनिन्छ। तर केही गैर नागरिक नेपाली (जस्तै [[अनाथ]] नागरिकता विहीन नेपाली), दोहोरो नागरिक, विदेशिएका नेपालीहरू, आदि पनि नेपाली संज्ञाभित्रै पर्छन् वा पर्न सक्छन् । ==व्युत्पन्न== लोक मान्यता अनुसार ''ने'' नामक ऋषिले पालेको भूमिलाई ''नेपाल'' भनिएको हो भनिन्छ । यही नेपाल शब्दको विशेषण ''नेपाली'' हो । ==राष्ट्रिय इतिहास== [[File:Prithvi Narayan Shah.jpg|thumb|राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]], नेपालको राष्ट्रनिर्माता]] राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]को एकीकरणबाट नेपाल राष्ट्रको निर्माण भएको थियो। त्यसपछि नेपाली शब्दको प्रयोग नेपाल देशका नागरिकका निम्ति भयो। सम्पूर्ण क्षेत्रिय संज्ञा जस्तै, गोरखाली, कास्केली, जुम्ली, कान्तिपुरे, आदि नेपालीमा मिसिन गयो। त्यो सँगै [[नेपाली भाषा|खस कुरा]] जसलाई गोरखाली भाषा भनिन्थ्यो आधिकारिक [[नेपाली भाषा]] बन्न पुग्यो। ==नेपाली गणको उत्पत्ति== [[File:Nepali woman 1900.jpg|thumb|नेपाली आर्य मूलनिवासी महिला सन् १९०० मा]] [[File:Limbumaleandfemalenipal.jpg|thumb|लिम्बु पुरुष र महिला १९औं शताब्दीमा]] नेपालीका वंशजहरू आरम्भको [[विशाल नेपाल]], [[तिब्बत]], [[भारत]], [[इरान]], [[म्यानमार|बर्मा]], [[चीन]] र [[मध्य एसिया]]बाट नेपालको क्षेत्रिय सामुदायिक जनसङ्ख्यासँग मिसिएका हुन्। नेपाली दुई मुख्य भाषा परिवारका सदस्य हुन्; [[आर्य भाषा परिवार|इन्डो-आर्यन भाषा परिवार]] र [[भोट बर्मेली भाषा परिवार|भोट-बर्मेली भाषा परिवार]]। [[आर्य भाषा परिवार|इन्डो-आर्यन भाषा परिवार]] [[भारोपेली भाषा परिवार]]को एक शाखा हो र यस बोली बोल्ने जनता इन्डो-यूरोपियन (भारोपेली) ककेसियन नश्लका हुन्। त्यस्तै [[भोट बर्मेली भाषा परिवार|भोट-बर्मेली भाषा परिवार]]का मातृभाषी मंगोल नश्लका हुन्। ==विदेशमा रहेका नेपाली== नेपालीहरू [[भारत]] र [[म्यानमार|बर्मा]]मा ठूलो सङ्ख्यामा छन् । यसको प्रमुख कारण गोरखाली सैनिक भर्ती अनुसार विदेशिएका नेपालीहरू हुन् । थुप्रै नेपालीहरू खाडी मुलुक, मलेशिया, सं रा. अमेरिका, अस्ट्रेलिया, बेलायत र जापान जस्ता मुलुकमा रोजगार र शिक्षाका निम्ति पलायन भएका छन् । ==नेपालमा रहेका विदेशी== त्यस्तै [[चीन]]को [[तिब्बत]], [[भुटान]] र [[भारत]] राष्ट्रबाट थुप्रै मानिसहरू आएर बसोबास गरेका छन् । यसमध्ये थुप्रै शरणार्थीका रूपमा आएका थिए । ==सन्दर्भ साम्रगीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाली]] d8tyyha6y4i57vq7q2q38re8vqgkftm 0 75781 1392818 1371730 2026-10-16T19:38:51Z Rotondus 34710 /* बाह्य कडीहरू */ 1392818 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|रामायणमा रामका भाइ}} {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Satrughna, the youngest brother of Rāma..jpg | caption = शत्रुघ्न, [[अयोध्या]]का कान्छा राजकुमार र [[मधुपुरी]]का राजा। | parents = {{unbulleted list|[[दशरथ]] (पिता)|[[सुमित्रा]] (माता)|[[कैकेयी]] (सौतेनी माता)|[[कौशल्या]] (सौतेनी माता)}} | siblings = [[लक्ष्मण]] (दाजु)<br>[[राम]] (सौतेनी दाजु)<br>[[भरत (रामायण)|भरत]] (सौतेनी दाजु) | spouse = [[श्रुतिकीर्ति]] | children = [[सुबाहु (शत्रुघ्नका छोरा)|सुबाहु]] <br/> [[शत्रुघाती]] | affiliation = [[विष्णु]]को [[सुदर्शन चक्र]]को [[अवतार]] | texts = [[रामायण]] र [[रामायणका संस्करणहरू|यसका अन्य संस्करणहरू]] | dynasty = [[रघुवंश]] - [[सूर्यवंश]] | avatar_birth = [[अयोध्या]], [[कोसल]] (हालको [[उत्तर प्रदेश]], भारत) | avatar_end = [[सरयू नदी]], अयोध्या, कोसल (हालको उत्तर प्रदेश, भारत) }} '''शत्रुघ्न''' ([[शाब्दिक अनुवाद|शाब्दिक अर्थ]] "शत्रुहरूको विनाश गर्ने"), जसलाई '''रिपुदमन''' पनि भनिन्छ, हिन्दु महाकाव्य ''[[रामायण]]'' मा [[राम]]का कान्छा भाइ र [[मधुपुरी]] तथा [[विदिशा]]का राजा हुन्। उनलाई भगवान् [[विष्णु]]को [[सुदर्शन चक्र]]को अवतार मानिन्छ र उनको विवाह [[श्रुतिकीर्ति]]सँग भएको थियो।<ref>{{Cite book |last=Dharma |first=Krishna |url=https://books.google.com/books?id=M7AeEAAAQBAJ&dq=shatrughna&pg=PA150 |title=Ramayana: India's Immortal Tale of Adventure, Love, and Wisdom |date=2020-08-18 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-68383-919-4 |language=en}}</ref> शत्रुघ्न [[लक्ष्मण]]का जुम्ल्याहा भाइ हुन्। जसरी लक्ष्मण रामप्रति समर्पित थिए, त्यसरी नै शत्रुघ्न [[भरत (रामायण)|भरत]] प्रति वफादार थिए।<ref>{{Cite book |last=Books |first=Kausiki |url=https://books.google.com/books?id=kxBYEAAAQBAJ&dq=shatrughna&pg=PT256 |title=Valmiki Ramayana: Uttara Kanda: English translation only without Slokas |date=2021-12-21 |publisher=Kausiki Books |language=en}}</ref> [[महाभारत]]को [[विष्णुसहस्रनाम]]मा शत्रुघ्न विष्णुको ४१२औँ नामको रूपमा आउँछ।<ref name= Naidu>{{Cite news|last= Naidu |first= S. Shankar Raju|author2=Kampar, Tulasīdāsa |title= A comparative study of Kamba Ramayanam and Tulasi Ramayan| work=Shank| pages=44,148| access-date=2009-12-21| url=https://books.google.com/books?id=okVXAAAAMAAJ&q=Shankha|publisher= University of Madras|year=1971}}</ref> रामका सबै भाइहरूमध्ये शत्रुघ्नलाई प्रायः कम चर्चा गरिएको र सबैभन्दा कम चिनिएको पात्रको रूपमा लिइन्छ। == नामको व्युत्पत्ति == शत्रुघ्न नाम [[संस्कृत]] मूलको हो। शत्रुको अर्थ 'दुश्मन' र 'घ्न' को अर्थ 'हन्' धातुबाट बनेको 'मार्ने' वा 'विनाश गर्ने' हुन्छ। त्यसैले, उनको नामको अर्थ 'शत्रुहरूको विनाश गर्ने' वा 'शत्रुहन्ता' भन्ने लाग्छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Ramayana-Indian-epic|title=रामायण {{!}} सारांश, पात्रहरू र तथ्यहरू|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2020-02-18}}</ref> == पौराणिक कथा == === जन्म र प्रारम्भिक जीवन === [[अयोध्या (रामायण)|अयोध्या]]का राजा [[दशरथ]]का [[कौशल्या]], [[कैकेयी]] र [[सुमित्रा]] गरी तीन पत्नीहरू थिए। शत्रुघ्न र उनका दाजु [[लक्ष्मण]] सुमित्राबाट जन्मिएका थिए भने [[राम]] र [[भरत (रामायण)|भरत]] क्रमशः कौशल्या र कैकेयीबाट जन्मिएका थिए।<ref name="Mani">{{cite book|author = Mani, Vettam|title = Puranic Encyclopaedia|url = https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft|publisher = Motilal Banarsidass|year = 1975|location = Delhi|isbn = 978-0-8426-0822-0|pages=448-9}}</ref> रामायणमा उनलाई [[सुदर्शन चक्र]]को अवतारको रूपमा वर्णन गरिएको छ।<ref>{{cite book |title=Śrīgargasaṃhitā |date=2000 |publisher=Vyāsa Bālābakṣa Śodhasaṃsthāna |language=sa}}</ref> === श्रुतिकीर्तिसँग विवाह === [[File:Ramayana - Marriage of Rama Bharata Lakshmana and Shatrughna.jpg|thumb|चार दाजुभाइको विवाह]] रामले [[सीता]]को [[स्वयम्भर]] जितेपछि उनीहरूको विवाह पक्का हुन्छ। राजा दशरथ छोराको विवाहका लागि मिथिला पुग्छन् र उनले लक्ष्मणको [[उर्मिला]]प्रति आकर्षण रहेको देख्छन्। तर परम्परा अनुसार, पहिले भरत र [[माण्डवी]]को विवाह हुनुपर्ने थियो।<ref>{{cite book|author=Praśānta Guptā|url=https://books.google.com/books?id=RazqpUWg3KYC&pg=PA32|title=Vālmīkī Rāmāyaṇa|year=1998|isbn=9788173012549}}</ref> त्यसपछि राजा दशरथले भरतको माण्डवीसँग र शत्रुघ्नको [[श्रुतिकीर्ति]]सँग विवाहको व्यवस्था मिलाउाछन्, जसले गर्दा लक्ष्मणले उर्मिलासँग विवाह गर्न पाउँछन्। अन्ततः, चारै दिदीबहिनीको विवाह चारै दाजुभाइसँग हुन्छ, जसले दुई राज्यहरूबीचको सम्बन्धलाई अझ मजबुत बनाउँछ।<ref>{{Cite book|last=Debroy|first=Bibek|title=The History of Puranas|date=2005|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|isbn=978-81-8090-062-4}}</ref> शत्रुघ्न र श्रुतिकीर्तिका [[सुबाहु (शत्रुघ्नका छोरा)|सुबाहु]] र [[शत्रुघाती]] नामक दुई छोराहरू थिए।<ref>{{Cite web|title=The Ramayana and Mahabharata: Conclusion|url=https://www.sacred-texts.com/hin/dutt/ramaconc.htm|website=www.sacred-texts.com}}</ref> === रामको वनवास === [[Image:Dasharatha four sons.jpg|thumb|left|250px|भरत र शत्रुघ्न दशरथ, राम र लक्ष्मणसँग बिदा लिई केकय प्रस्थान गर्दै]] जब राम वनवास जान्छन्, शत्रुघ्नले कैकेयीकी वृद्धा धाईआमा [[मन्थरा]] (जो रानीको मनमा रामविरुद्ध विष भर्न जिम्मेवार थिइन्) लाई लतारेर मार्न खोज्छन्। तर भरतले उनलाई रोक्छन्। भरत रामलाई अयोध्या फर्काउन वनमा जान्छन्, तर रामले अस्वीकार गर्छन्। त्यसपछि भरतले नन्दिग्रामबाट अयोध्याको शासन सम्हाल्छन् र धर्मको मूर्त रूप बनेर उत्कृष्ट नेतृत्व गर्छन्। रामको वनवासका क्रममा भरत अयोध्याका शासक तोकिए तापनि, रामको अनुपस्थितिमा सम्पूर्ण राज्यको प्रशासनको वास्तविक कार्यभार शत्रुघ्नले नै सम्हालेका थिए। राम, लक्ष्मण र भरत अयोध्यामा नभएको बेला तीनैजना आमाहरूको एकमात्र सहारा शत्रुघ्न नै थिए।<ref>{{Cite web|url=http://shabdbooks.com/gallery/392-may-2020.pdf|title=A tail's travel from Treta Yuga to DwaparaYuga|website=shabdbooks.com}}</ref> === मन्थरामाथिको क्रोध === रामको वनवासपछि रामायणमा [[मन्थरा]] एक पटक मात्र देखा पर्छिन्। कैकेयीबाट महँगो लुगा र गहना पुरस्कार पाएपछि उनी दरबारको बगैँचामा टहलिरहेकी थिइन्, त्यही बेला भरत र शत्रुघ्नले उनलाई देख्छन्। उनलाई देख्नेबित्तिकै रामको वनवासका कारण शत्रुघ्न प्रचण्ड क्रोधमा आउँदै उनलाई आक्रमण गर्ने निर्णय गर्छन्। कैकेयीले मन्थरालाई बचाउन भरतसँग बिन्ती गर्छिन्। भरतले शत्रुघ्नलाई 'स्त्रीको हत्या गर्नु पाप हुने' र 'यस्तो गरेमा राम दुवैसँग क्रुद्ध हुने' भन्दै सम्झाएर मन्थराको ज्यान बचाउँछन्। त्यसपछि शत्रुघ्न शान्त हुन्छन् र दाजुभाइ त्यहाँबाट निस्किन्छन् भने कैकेयीले मन्थरालाई सान्त्वना दिने प्रयास गर्छिन्।<ref>{{Cite book|author=Ohri, Vishwa Chander|title=The exile in forest|date=1983|publisher=Lalit Kalā Akademi, India}}</ref> === लवणासुरको वध === [[File:Satrughna slays Lavana.jpg|thumb|शत्रुघ्नद्वारा लवणासुरको वध]] [[रामायण]]मा तुलनात्मक रूपमा सानो भूमिका भए तापनि शत्रुघ्न महाकाव्यको मुख्य कथा र उद्देश्यका लागि महत्त्वपूर्ण थिए। उनको मुख्य उपलब्धि मधुपुरा ([[मथुरा]]) का राक्षस राजा [[लवणासुर]]को वध गर्नु थियो।<ref name="p1">Pargiter, F.E. (1972). ''Ancient Indian Historical Tradition'', Delhi: Motilal Banarsidass, p.170.</ref> लवणसुर लङ्काका राजा [[रावण]]का भान्जा थिए। लवणसुर धर्मी राक्षस राजा मधुका छोरा थिए, जसको नामबाट मधुपुरा सहरको नाम राखिएको थियो। मधुकी पत्नी र लवणासुरकी आमा कुम्भिनी [[रावण]]की बहिनी थिइन्। लवणासुरसँग भगवान् [[शिव]]को दिव्य [[त्रिशूल]] थियो, जसका कारण कसैले पनि उनलाई मार्न वा उनको पापकर्म रोक्न सकेका थिएनन्।<ref>{{Cite book|last=Kumar|first=Maltinandan|title=Chalein Such Ki Aur|publisher=Notion Press|isbn=978-93-5206-582-0|language=hi}}</ref> शत्रुघ्नले राम र दाजुहरूसँग आफूलाई लवणासुर वध गरेर सेवा गर्ने अवसर दिन अनुरोध गर्छन्। शत्रुघ्नले भगवान् [[विष्णु]]को शक्ति निहित वाणले ती राक्षसको वध गर्छन्। लवणासुरको मृत्युपछि रामले शत्रुघ्नलाई मधुपुराको राजाका रूपमा अभिषेक गर्छन्।<ref>{{Cite book|last=Agarwal|first=Meena|title=Tales From The Ramayan|date=2016-09-22|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd}}</ref> === मृत्यु === शत्रुघ्नले आफ्नो राज्य (मधुपुरा र [[विदिशा]]) आफ्ना छोराहरू [[सुबाहु]] र [[शत्रुघाती]]का बीचमा विभाजन गरिदिन्छन्।<ref name=Britishlibrary>{{cite book|author=Frederic Salmon Growse|title=Mathura: A District Memoir|url=https://archive.org/details/mathuradistrict01growgoog|year= 1874|publisher= Government Press}}</ref> विष्णुका सातौँ अवतार रामले पृथ्वीमा ११,००० वर्षको धर्मपूर्ण शासन पूरा गरेपछि आफ्नो वास्तविक र शाश्वत [[महाविष्णु]] रूपमा फर्कनका लागि [[सरयू नदी]]मा प्रवेश गर्छन्। उनको सिको गर्दै भरत र शत्रुघ्नले पनि नदीमा प्रवेश गर्छन् र पछि महाविष्णुमा विलीन हुन्छन्।<ref>{{cite book|last=MacFie|first=J. M.|title=The Ramayan Of Tulsidas|date=1 May 2004|publisher=Kessinger Publishing|isbn=978-1-4179-1498-2}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{कमन्सश्रेणी|Shatrughana|शत्रुघ्न }} {{रामायण}} [[श्रेणी:रामायणका पात्रहरू]] 0m5gik4npbhwa9jj40p9831l7t1z5wn 0 79372 1392822 1384022 2026-10-17T00:14:57Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392822 wikitext text/x-wiki {{Infobox martial artist | name = कनर म्याकग्रेगर | other_names =दि नटोरियस (The Notorious'')<br>'''मिष्टिक म्याक'''(Mystic Mac) | image = UFC 189 World Tour Aldo vs. McGregor London 2015 (18776759002) (cropped).jpg | image_size = 250 | caption = | birth_name = कनर एन्थोनी म्याकग्रेगर | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1988|07|14}} | birth_place = [[डब्लीन]], [[गणतन्त्र आयरल्यान्ड|आयरल्यान्ड]]<ref>[http://www.ufc.com/fighter/Conor-McGregor UFC profile - Conor McGregor]</ref> | death_date = | death_place = | residence = | nationality = [[:en:Irish people|आईरिस]] | height = {{height|ft=5|in=9}}<ref name=UFCprofile>{{cite web|url=http://www.ufc.com/fighter/Conor-McGregor|title=Conor McGregor - Official UFC Fighter Profile|publisher=UFC.com|accessdate=17 July 2015}}</ref> | weight = {{convert|155|lb|kg st|abbr=on}}<ref name=UFCprofile/> | weight_class = [[फिदरवेट (मिश्रित मार्सल आर्ट)|फिदरवेट]] (२००८ - २०१५)<br>[[लाईटवेट (मिश्रित मार्सल आर्ट)|लाईटवेट]] (२००८ - २०१२, २०१६ - वर्तमान)<br>[[वेल्टरवेट (मिश्रित मार्सल आर्ट)|वेल्टरवेट]] (२०१६) | reach = {{convert|74.0|in|cm|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=http://www.ufc.com/event/UFC178/printFightCard|title=Fight Card – UFC 178 Johnson vs. Cariaso|publisher=UFC.com|accessdate=30 September 2014}}</ref> | style = [[मुक्केबाजी]], [[:en:Brazilian Jiu-Jitsu|ब्राजिलियन जि-जुत्सु]], [[कराते]], [[:en:Capoeira|क्यापोइरा]], [[तेक्वांदो]], [[:en:Kickboxing|किकबोक्सिंग]] | stance = [[:en:Southpaw|साउथपह्]] | rank = [[:en:Brazilian Jiu-Jitsu|ब्राजिलियन जि-जुत्सु]] मा खैरो बेल्ट {{small|जोन काभांगको नैतृत्वमा}}<ref>{{cite news|url=http://www.bjjee.com/videos/conor-mcgregor-promoted-to-bjj-brown-belt-after-ko-win-over-poirier|title=Conor McGregor Promoted To BJJ Brown Belt After KO Win Over Poirier|publisher=BJJ Eastern Europe|author=Gile Huni|date=28 September 2014}}</ref> | fighting_out_of = डब्लीन, [[गणतन्त्र आयरल्यान्ड]] | team = [[:en:Straight Blast Gym - Ireland|यसजीबि आयरल्यान्ड]] | years_active = २००८–हालसम्म | mma_kowin = 18 | mma_subwin = 1 | mma_decwin = 2 | mma_koloss = | mma_subloss = 3 | mma_decloss = | mma_draw = | mma_nc = | am_win = 1 | am_kowin = 1 | am_loss = 0 | url = | sherdog = 29688 }} '''कनर एन्थोनी म्याकग्रेगर'''<ref>{{cite web|url=http://boxing.nv.gov/uploadedFiles/boxingnvgov/content/results/2014_Results/09-27-14MMA.pdf|format=PDF|title=MIXED MARTIAL ARTS SHOW RESULTS|publisher=Boxing.nv.gov|accessdate=23 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006205810/http://boxing.nv.gov/uploadedFiles/boxingnvgov/content/results/2014_Results/09-27-14MMA.pdf|archive-date=6 October 2014}}</ref> (जन्म १४ जुलाई १९८८) एक [[गणतन्त्र आयरल्यान्ड|आईरिस]] [[मिश्रित मार्सल आर्ट्स|मिश्रित मार्सल कलाकार]] हुन । उनी [[अल्टिमेट फाइटिङ च्याम्पियनसिप|अल्टिमेट फाईटिंग च्याम्पियनशिप]]को [[:en:Featherweight (MMA)|फिदरवेट]] विधा तर्फ प्रतिस्पर्धा गर्छन र छिटै [[:en:Lightweight (MMA)|लाईटवेट]] तथा [[:en:Welterweight (MMA)|वेल्टरवेट]] विधामा पनि लड्ने योजनामा रहेका छन । उनी वर्तमान [[अल्टिमेट फाइटिङ च्याम्पियनसिप|यू. एफ.सी]] [[लाईटवेट (मिश्रित मार्सल आर्ट)|लाईटवेट]] च्याम्पियन हुन र पूर्व [[:en:Cage Warriors|केज वारियर्स]] फिदरवेट र लाईटवेट च्याम्पियन पनि रहेका छन्।<ref name="conormcgregor.com">{{cite web |url=http://www.conormcgregor.com/about/4575850928 |title=About |publisher=Conormcgregor.com |date= |accessdate=15 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503192207/http://www.conormcgregor.com/about/4575850928 |archive-date=3 May 2015 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{s-start}} {{s-ach}} {{s-new}} {{s-ttl|title=पहिलो [[:en:List of UFC champions#Featherweight Championship|युयफसी अन्तरिम फिदरवेट च्याम्पियन]] |years=११ जुलाई २०१५ - वर्तमान}} {{S-aft|after=यूनिफाईड }} {{s-bef| before=[[:en:José Aldo|जोसे एल्डो]]}} {{s-ttl | title= दृतिय [[:en:List of UFC champions#Featherweight Championship|युएफसी फिदरवेट च्याम्पियन]] | years=डिसेम्बर १२, २०१५&nbsp;– हालसम्म}} {{S-aft|after=हाल च्याम्पियन}} |- {{end}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:अल्टिमेट फाइटिङ च्याम्पियनसिपका विजेताहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८८ मा जन्म]] rnjgx9wis2g5ngu870vrso5v2fi859u 0 83440 1392824 1386485 2026-10-17T02:56:57Z Muralikrishna m 58621 1392824 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = देबिका मित्रा | image = Debika_Mitra_2014.jpg | alt = | image_size = | native_name = দেবীকা মিত্র | native_name_lang = bn | birth_date = | birth_place = | occupation = [[अभिनेत्री]]<ref>{{cite web|url=http://people.theiapolis.com/producer-6SR8/debika-mitra/|title=Debika Mitra|work=theiapolis.com|accessdate=2015-10-28}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20160318020207/http://people.theiapolis.com/producer-6SR8/debika-mitra/ |date=2016-03-18 }}</ref> | known_for = शत्रु (२०११)<ref>{{cite web|url=https://movients.com/people/424175-Debika%20Mitra.html|title=Debika Mitra actress|work=movients.com|accessdate=2015-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062651/https://movients.com/people/424175-Debika%20Mitra.html|archive-date=2016-03-04}}</ref><br />[[Byatikrami]] (2003)<br />[[Matribhumi]] (1997)<ref>{{cite web|url=http://www.moviebuff.com/debika-mitra|title=Debika Mitra|work=moviebuff.com|accessdate=2015-10-28}}</ref> }} '''देबिका मित्रा''' ({{lang-bn|দেবীকা মিত্র}}) एक भारतीय बङ्गाली अभिनेत्री हुन् । उनी बङ्गाली चलचित्र उद्योगमा अभिनय गर्ने गर्छिन ।<ref>{{cite web|url=http://www.khabarexpress.com/celebrity/debika-mitra/12006.html|title=Profile Of Debika Mitra|work=khabarexpress.com|accessdate=2015-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107010701/http://www.khabarexpress.com/celebrity/debika-mitra/12006.html|archive-date=2017-11-07}}</ref> ==फिल्मोग्राफी== ===अभिनेत्री=== * शत्रु (२०११)<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/debika-mitra-songs-list-by-movies/4154|title=Songs of Debika Mitra|work=gomolo.com|accessdate=2015-10-28}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bengalspider.com/resources/5810-Story-Cast-Crew-Bengali-Film-Shatru.aspx|title=Story, Cast and Crew of Bengali Film Shatru|work=bengalspider.com|accessdate=2015-10-28}}</ref> * साथिहारा (२००६)<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/debika-mitra-photos/4154|title=Debika Mitra pics|work=gomolo.com|accessdate=2015-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805114427/http://www.gomolo.com/debika-mitra-photos/4154|archive-date=2018-08-05}}</ref> * प्रोतारक (२००२)<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/celeb/debika-mitra-and-prosenjit-movies-list/4154/10367|title=Movies of Debika Mitra & Prosenjit|work=gomolo.com|accessdate=2015-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130807/http://www.gomolo.com/celeb/debika-mitra-and-prosenjit-movies-list/4154/10367|archive-date=2016-03-04}}</ref> * एबोंग तुमी और आमी(२००१)<ref>{{cite web|url=http://www.zeebangla.com/actress/debika-mitra|title=actress Debika Mitra|work=zeebangla.com|accessdate=2015-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111145408/http://www.zeebangla.com/actress/debika-mitra|archive-date=2014-11-11}}</ref> * जोय मा दुर्गा (२०००)<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/debika-mitra-movies-list-popular/4154|title=Top movies of Debika Mitra|work=gomolo.com|accessdate=2015-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201909/http://www.gomolo.com/debika-mitra-movies-list-popular/4154|archive-date=2016-03-04}}</ref> * मैना (२०००) * शत्रुता (२०००) * [तोमय पाबो बोले (१९९९) * बिद्रोह (१९९७) * मातृभूमि (१९९७)<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonbanglaradio.com/content/5841510-sadhak-bamakhyapa-completes-1000-episodes-indian-tv-channel-etv-bangla-show|title=Sadhak Bamakhyapa completes 1000 episodes Indian TV Channel ETV Bangla Show|work=washingtonbanglaradio.com|accessdate=2015-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218091434/http://www.washingtonbanglaradio.com/content/5841510-sadhak-bamakhyapa-completes-1000-episodes-indian-tv-channel-etv-bangla-show|archive-date=2015-12-18}}</ref> * लाठी (१९९६) * मुख्यमन्त्री (१९९६) * अमोदिनी (१९९५) * फिरे पाओआ(१९९३) * सुरेर भुबने (१९९२) * राजा बादसा (१९९०) * अग्निस्वर (१९७५)<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/debika-mitra-movies-list-filmography/4154|title=Filmography of Debika Mitra|work=gomolo.com|accessdate=2015-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805112924/http://www.gomolo.com/debika-mitra-movies-list-filmography/4154|archive-date=2018-08-05}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist|}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb name|1978417}} * [http://www.gomolo.com/about-debika-mitra/4154 Debika Mitra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124722/http://www.gomolo.com/about-debika-mitra/4154 |date=2016-03-04 }} in [[Gomolo]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:बङ्गाली मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:बङ्गाली हिन्दुहरू]] ninefk61kl92qk2u5pjxwq7wjd2519q 0 100916 1392819 1328402 2026-10-16T23:59:24Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392819 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = इमारात दूरसञ्चार समूह कम्पनी<ref name="alkhaleej.ae">{{वेब स्रोत|शीर्षक =ستشهاد ويب مرسوم قانون اتحادي بشأن مجموعة الإمارات للاتصالات |युआरएल=http://www.alkhaleej.ae/economics/page/e6b5e7be-af55-4199-a436-fad78ec7bb60|कार्य =تصالات الإماراتية| अभिलेखयुआरएल = https://web.archive.org/web/20190405073626/http://www.alkhaleej.ae/economics/page/e6b5e7be-af55-4199-a436-fad78ec7bb60 | अभिलेखमिति =५ जनवरी २०१९ }}</ref><br />{{lang|ar|مؤسسة الإمارات للاتصالات}} | logo = [[File:Etisalat Logo.svg|150px]] | type = [[पब्लिक कम्पनी|सार्वजनिक]] | traded_as = | key_people = इसा इल सुवादिनी ('''अध्यक्ष''')<br />सालिह् अल अबदुली ('''कार्यकारी अधिकृत''')<br/> हतिम बमत्राफ ('''सञ्चालन अधिकृत''') | foundation = {{start date and age|df=yes|1976|10|05}} | location_city = [[अबुधाबी|अबु धबी]] | location_country = [[संयुक्त अरब इमिरेट्स|संयुक्त अरब इमारात]] | area_served = {{Collapsible list |{{झण्डा चिन्ह|संयुक्त अरब इमिरेट्स}}[[संयुक्त अरब इमिरेट्स|संयुक्त अरब इमारात]]<br />{{झण्डा|साउदी अरब}}<br />{{झण्डा|श्रीलङ्का}}<br />{{झण्डा|मोरक्को}}<br />[[पाकिस्तान]]<br />{{झण्डा चिन्ह|मिस्र}} [[इजिप्ट|मिस्र]]<br />{{झण्डा|अफगानिस्तान}}<br />{{झण्डा चिन्ह|Mauritania}}[[मौरिटानिया|मुरितानिया]]<br />{{झण्डा|माली}}<br />{{झण्डा|गाबोन}}<br />{{झण्डा|बुर्किना फासो}}<br />{{झण्डा|बेनिन}}<br />{{झण्डा चिन्ह|Côte d'Ivoire}}[[आइभाेरी काेस्ट|कोत् दिभ्वा]]<br />{{झण्डा|टोगो}}<br />{{झण्डा|नाइजर}}<br />{{झण्डा|मध्य अफ्रिकी गणतन्त्र}}<br /> {{झण्डा|नाइजेरिया}}}} | industry = [[दूरसञ्चार]] | products = ल्यान्डलाइन र [[मोबाइल फोन|मोबाइल फोन सेवा]], [[इन्टरनेट]] सेवाहरू, अङ्कीय दूरदर्शन | revenue = {{increase}} ५२.४{{nbsp}}अर्ब [[संयुक्त अरब इमिरेट्स दिराम|दिरहम]] <small>(सन् २०१८)</small> | net_income = {{increase}} ८.६{{nbsp}}अर्ब दिरहम <small>(सन् २०१८)</small> | homepage = {{URL|https://www.etisalat.com|इतिसालात.कम}} | subsid = {{Collapsible list |[[अल थुरया]]<br />[[मुबायली]]<br />[[इतिसालात (श्रीलङ्का)|इतिसालात श्रीलङ्का]]<br />[[इतिसालात अल-मघरिब]]<br />[[पाकिस्तान दूरसञ्चार कम्पनी लिमिटेड]]<br />[[इतिसालात मिस्र]]<br />[[मुरितिल]]<br />[[सुतिलमा]]}} }} '''इमारात दूरसञ्चार समूह कम्पनी''' ({{भाषा-अरबी|مؤسسة الإمارات للاتصالات}}, ''मुआस्सह् अल-इमारात लिल इतिसालात'' वा '''इतिसालात''' ({{भाषा-अरबी|اتصالات}}) संयुक्त अरब इमारातमा आधारित एक बहुराष्ट्रिय दूरसञ्चार सेवा प्रदाता हो। हाल यसले [[एसिया]], [[मध्य पूर्व]] र [[अफ्रिका]]मा गरी १५ देशहरूमा यसको सञ्जाल विस्तार छ। फेब्रुअरी २०१४ का अनुसार, इतिसालात विश्वमा १४ औँ सबैभन्दा ठूलो मोबाइल सञ्जाल सञ्चालक हो, जसको कुल प्रयोगकर्ता १६ करोड ७० लाख भन्दा बढी रहेका छन् ।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=इतिसालातका १० करोड भन्दा बढी प्रयोगकर्ता पुगेका छन् |युआरएल=http://www.thenational.ae/business/telecoms/foreign-interests-help-etisalat-beat-forecasts |प्रकाशक=द नेसनल |पहुँचमिति=१० फेब्रुअरी २०११ |मिति=१० फेब्रुअरी २०११}}</ref> इतिसालात लाई सन् २०१२ मा संयुक्त अरब इमिरेट्स मा [[फोर्ब्स]] मध्य पूर्व द्वारा सबै भन्दा शक्तिशाली कम्पनीको रूपमा नामाकरण गरिएको थियोे ।<ref>[http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/theuae/2012/March/theuae_March43.xml&section=theuae इतिसालात युएइमा सबैभन्दा शक्तिशाली कम्पनी बनेको छ ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150113215302/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Ftheuae%2F2012%2FMarch%2Ftheuae_March43.xml&section=theuae |date=2015-01-13 }} खलिजटाइम्स डटकम (२०१२-०३-०१) अभिगमन मिति २०१३-०७-२८</ref> ३१ डिसेम्बर २०१५ मा, इतिसालातले ५१.७ अर्ब [[संयुक्त अरब इमिरेट्स दिराम|दिरहाम]]को राजस्व सङ्कलन गरेको थियोे भने यसले कूल मुनाफा ८७.७ अर्ब दिरहम निकाल्न सफल भएको थियो। कम्पनीको कुल बजार पूजीकरण हाल ८७.७ अर्ब दिरहम रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=إيرادات «اتصالات» في الربع الأول||युआरएल=http://www.alittihad.ae/details.php?id=16878&y=2016|अभिलेखयुआरएल = https://web.archive.org/web/20160812030208/http://www.alittihad.ae/details.php?id=16878&y=2016 | अभिलेखमिति = १२ डिसेम्बर २०१६ }}</ref> यो देशमा केवल दुई दूरसञ्चार सेवा प्रदायक कम्पनीहरू रहेका छन् जसमा अर्को रइमाराती एकीकृत दूरसञ्चार कम्पनी (दु) हो। इतिसालात मध्य पूर्वमा इन्टरनेट केन्द्रहरु मध्ये एक हो जुन यस क्षेत्रमा अन्य दूरसञ्चार कम्पनीहरूसँग जोडिने क्षमता प्रदान गर्दछ। यो मध्य पूर्व र अफ्रिकामा अन्तर्राष्ट्रिय आवाज ट्राफिकको सबैभन्दा ठूलो सञ्चालक हो र विश्वमा १२ औँ सबैभन्दा ठूलो आवाज ट्राफिक सञ्चालक हो। डिसेम्बर २०११ मा इतिसालातले दीर्घकालीन सञ्जालको वाणिज्यिक प्रक्षेपणको घोषणा गरेको थियोे। यसको प्रधान कार्यालय संयुक्त अरब इमारातको [[अबुधाबी|अबु धबी]]मा अवस्थित छ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.fxnewstoday.ae/stocks/abu-dhabi-news/ارتفاع-صافي-أرباح-اتصالات-الإماراتية-2.7-خلال-الربع-الرابع-لعام-2015-152720|शीर्षक=استشهاد ويب تصالات الإماراتية|वेबसाइट=अरबी समाचार दैनिक|भाषा=अरबी|मिति=|पहुँचमिति=८ मे २०२०}}</ref> == इतिहास == इमारात दूरसञ्चार समूह कम्पनी वा इतिसालातको स्थापना सन् १९७६ मा भएको थियो। कम्पनी स्थापना बेलायती कम्पनी, अन्तर्राष्ट्रिय एरेडियो लिमिटेड र स्थानीय साझेदारहरू बीच एक संयुक्त पुँजी कम्पनीको रूपमा भएको थियो। सन् १९८३ मा यसमा स्वामित्वको संरचना परिवर्तन भएको थियो जसमा संयुक्त अरब इमारात सरकारको कम्पनीमा ६०% र बाँकी ४०% स्वामित्व सार्वजनिक रूपमा रहेको थियो। सन् १९९१ मा, इमाराती सरकारले सङ्घीय कानून जारी गरेको थियो जसले संयुक्त अरब इमारात र अन्य देशहरूको बीचमा दूरसञ्चार तथा ताररहित सेवाहरू प्रदान गर्ने अधिकार प्रदान गरेको थियो।यसले कम्पनीलाई स्वामित्व, आयात, निर्माण, दूरसञ्चार उपकरणको प्रयोग वा सञ्चालनका लागि इजाजत पत्र जारी गर्नका लागि अधिकार पनि प्रदान गरेको थियो। यसले व्यावहारिक रूपमा इतिसालातलाई दुबै नियामक र नियन्त्रण शक्तिहरू प्रदान गरेको थियो जसले देशमा दूरसञ्चार क्षेत्रमा एकाधिकार पूरा गरेको थियो। तथापि, देशको आर्थिक विकासको रक्षा गर्न राष्ट्रिय कानूनले देशको दूरसञ्चार क्षेत्रको विकासको लागि प्रावधान राखेको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://etisalat.ae/ |शीर्षक=الرئي البوابة الرسمية لحكومة الإمارات العربية |प्रकाशक=इतिसालात |मिति=१० अक्टोबर २०१० |पहुँचमिति=१० अक्टोबर २०१०}}</ref> हाल इतिसालात बजार पुँजीकरणको हिसाबले फाइनान्सियल टाइम्सको शीर्ष ५०० निगमहरूमा १४०औँ स्थानमा सूचीकृत छ। मध्यपूर्व पत्रिकाले यसलाई बजार पूँजीकरण र राजस्वको आधारमा छैटौँ ठूलो कम्पनीको रूपमा स्थान प्रदान गरेको छ। देशको सङ्घीय सरकारको विकास कार्यक्रममा कम्पनी तेल उत्पादन क्षेत्रबाहिर सबैभन्दा ठूलो करदाता हो। नोभेम्बर २०१३ मा, इतिसालात साइप्रसको प्रथम दर्जाको अनोर्थोसिस फामागुस्ता फुटबल क्लबको आधिकारिक प्रायोजक भएको घोषण गरिएको थियो।<ref>{{समाचार स्रोत|शीर्षक=Etisalad to sponsor Anorthosis Famagusta|युआरएल=http://www.anorthosis.com/news/4107|publisher=आधिकारिक वेबसाइट|मिति=२५ नोभेम्बर २०१३|पहुँचमिति=२९ नोभेम्बर २०१३|युआरएलस्थिति=मृत|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20131202234149/http://www.anorthosis.com/news/4107|अभिलेखमिति=२ डिसेम्बर २०१३}}</ref> ==अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच== इतिसालात अन्तर्राष्ट्रिय लगानी एटिसलतको एक व्यापारीक इकाई हो जसले संयुक्त अरब इमिरेट्सको बाहिरका देशहरू जस्तै अफगानिस्तान, इजिप्ट, नाइजेरिया, नाइजर, साउदी अरब, श्रीलङ्का र पाकिस्तानमा दूरसञ्चार सेवाको सञ्चालन गरेको छ । जुलाई २०१७ सम्म, संयुक्त अरब इमिरेट्स बाहिर १५ देशहरूमा इतिसालातले उपस्थिति र सेवा सञ्चालन गरेको छ ।<ref>{{cite web|title=वार्सिक प्रतिवेदन २०१२|url=http://www.etisalat.com/en/presentation/management-team.html|website=इतिसालात डटकम|accessdate=2017-01-12}}</ref> [[File:Etisalat world presence.png|thumb|400px|इतिसालातको अन्तर्राष्ट्रिय उपस्थिति]] {| class="wikitable sortable" style="background:#f7f8ff; font-size:95%; border:gray solid 1px;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !देश !सञ्चालक |- | {{flag|संयुक्त अरब इमिरेट्स}} || इतिसालात |- | {{flag|साउदी अरब}} || [[मुबायली|मोबिलि]] |- | {{flag|श्रीलङ्का}} || [[इतिसालात (श्रीलङ्का)|इतिसालात श्रीलङ्का]] |- | {{flag|मोरक्को}} || [[मारोक दूरसञ्चार]] |- | {{flag|पाकिस्तान}} || [[पाकिस्तान दूरसञ्चार कम्पनी लिमिटेड]] |- | {{flag|इजिप्ट}} || [[इतिसालात मिस्र|इतिसालात मिस्र]] |- | {{flag|अफगानिस्तान}} || इतिसालात अफगानिस्तान |- | {{flagicon|Mauritania}} [[मौरिटानिया|मौरिसनिया]] || [[मौरिटेल]] |- | {{flag|माली}} || [[सोटेलमा]] |- | {{flag|आइभोरी कोस्ट}} || मूभ |- | {{flag|मध्य अफ्रिकी गणतन्त्र}} || मूभ |- | {{flag|गाबोन}} || मूभ |- | {{flag|टोगो}} || मूभ |- | {{flag|बेनिन}} || मूभ |- | {{flag|नाइजर}} || मूभ |- | {{flag|बुर्किना फासो}} || आेनाटेल |} ===इतिसालात श्रीलङ्का=== {{मुख्य|इतिसालात (श्रीलङ्का)}} '''इतिसालात (श्रीलङ्का)''' ([[सिंहली भाषा|सिन्हाला]]: එටිසලාට් ; [[तमिल भाषा|तमिल]]: எடிசலாட்) श्रीलङ्काको एक मोबाइल दूरसञ्चार सेवा प्रदायक हो। यो हाल [[संयुक्त अरब इमिरेट्स|संयुक्त अरब इमारात]]मा आधारित दूरसञ्चार सञ्चालक [[इतिसालात]]को स्वामित्वमा रहेको छ। फेब्रुअरी २०१२ सम्म यसका ४० लाख भन्दा बढी प्रयोगकर्ताहरू रहेका थिए।<ref>[http://www.ft.lk/2012/08/17/etisalats-latest-dual-carrier-hspa-upgrade-leads-the-way/ फाइनान्सियल टाइम्स अफ श्रीलङ्काको वेबसाइटमा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120822155000/http://www.ft.lk/2012/08/17/etisalats-latest-dual-carrier-hspa-upgrade-leads-the-way/ |date=2012-08-22 }}</ref>कम्पनीले १५ अगस्ट २०१२ मा दोहोरो वाहक विकसित उच्त गति सञ्जाल सेवाहरूको व्यावसायिक प्रक्षेपणको घोषणा गरेको थियो भने यो उक्त सेवाको सञ्चालनमा ल्याउने यो [[दक्षिण एसिया]]मा पहिलो दूरसञ्चार कम्पनी पनि हो। यसको प्रधान कार्यालय श्रीलङ्काको [[कोलम्बो]]मा अवस्थित छ। यसको नारा "तपाईलाई शक्ति" हो। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://www.etisalat.ae इमाराती इतिसालात] * [http://www.etisalat.com.eg अन्तर्राष्ट्रिय वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408222536/http://www.etisalat.com.eg/ |date=2007-04-08 }} * [https://web.archive.org/web/20140625035603/http://mobily.com.sa/ मुबयलीको वेबसाइट] * [http://www.etisalat.af इतिसालात अफघानस्तान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200505233932/https://etisalat.af/ |date=2020-05-05 }} {{कमन्सश्रेणी|Etisalat}} [[श्रेणी:इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त अरब इमारातका दूरसञ्चार कम्पनीहरू]] szugvzmseegwlyosuo6jwqrqi6tihuf 0 100926 1392825 1389175 2026-10-17T03:07:39Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392825 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = इतिहाद इतिसालात कम्पनी | native_name = اتحاد اتصالات | native_name_lang = ar | trading_name = माुबायली | logo = Mobily Logo.svg | logo_size = 150px | logo_alt = | logo_caption = | logo_padding = | image = | image_size = | image_alt = | image_caption = | type = [[पब्लिक कम्पनी|सार्वजनिक]] | traded_as = साउदी सेयर बजार: [https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/market-participants/issuers/issuers-directory/company-details/!ut/p/z1/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfIjo8zi_Tx8nD0MLIy83V1DjA0czVx8nYP8PI0MDAz0I4EKzBEKDEJDLYEKjJ0DA11MjQzcTfXDCSkoyE7zBAC-SKhH/?companySymbol=7020 ७०२०] | ISIN = SA000A0DM9P2 | successor = | successors = | founded = {{Start date and age|df=yes|2004|12|14}} | defunct = | fate = | hq_location = | hq_location_city = | hq_location_country = [[साउदी अरब]] | location = [[जेदाह]] | num_locations = | num_locations_year = | area_served = साउदी अरब | key_people = Sulaiman Abdulrahman Algwaiz (अध्यक्ष)<br />Ahmed Aboudoma (कार्यकारी अधिकृत)<br />फेज अवाद (मानव संसाधन अधिकारी)<br />Kais Ben Hamida (बित्तिय अधिकारी) | industry = [[दूरसञ्चार]] | products = | brands = | services = [[निश्चित लाइन टेलिफोन|निश्चित लाइन]], [[मोबाइल फोन]], र [[इन्टरनेट सेवा प्रदायक]] | revenue = [[:en:Saudi Riyal|साउदी रियल]] ६.७ बिलियन | revenue_year = ३० जून २०१६ | operating_income = २८४ मिलियन | income_year = ३० जून २०१६ | assets = | assets_year = | equity = | equity_year = | members = | members_year = | num_employees = | num_employees_year = | parent = | divisions = | subsid = | module = | website = {{URL|http://www.mobily.com.sa/}} | footnotes = | profit = ३५.४ मिलियन | profit_year = ३० जून २०१६ | owner = [[इतिसालात]] (२७.४५%)<br />[[सामाजिक बिमा सामान्य सङ्गठन]] (११.८५%) }} '''इथिहाड इतिसालात कम्पनी''' ({{lang-ar|اتحاد اتصالات}}) एक साउदी अरबको दूरसञ्चार सेवा कम्पनी हो जसले ब्रान्ड नाम '''मुबायली''' ({{lang-ar|موبايلي}}) द्वरा निश्चित लाइन, मोबाइल टेलिफोन र इन्टरनेट सेवाहरू प्रदान गर्दछ। यस कम्पनी सन् २००४ मा स्थापित भएको थियो, र त्यस वर्षको ग्रिष्म ऋतुमा यसले साउदी अरबको दोस्रो [[विश्वव्यापी मोबाइल सञ्चार प्रणाली|जिएसएम]] इजाजत पत्र लागि बोली जितेको थियोे। मोबिलिले ५ मे २००५ मा साउदी अरबमा मोबाइल सेवा सुरू गरेको थियोे जसमा यसले [[साउदी दूरसञ्चार कम्पनी|साउदी दूरसञ्चार]]ले ताररहित व्यवसायमा लगाउदै आएको एकाधिकार तोडेको थियोे। कम्पनीले २७ जून २००६ मा ३.५ जी सेवा र १३ सेप्टेम्बर २०११ को ४ जी सेवाहरू सञ्चालन गरेको छ।<ref>{{Cite web|url=http://www.saudimac.com/2011/09/mobily-announces-4g-lte-service-in-saudi-arabia/|title=मोबिलिले ४ जी एलटिइ सेवाको सुरूवात गर्ने घोषण गरेको छ (साउदी दूरसञ्चार र जयनले पनि) - साउदी पत्रिका|access-date=2018-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011175111/http://www.saudimac.com/2011/09/mobily-announces-4g-lte-service-in-saudi-arabia/|archive-date=2016-10-11}}</ref> ==इतिहास== एथिहाड इतिसालात कम्पनी १८ अगस्ट २००४ मा एक संयुक्त शेयर कम्पनी<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/market-participants/issuers/issuers-directory/company-details/!ut/p/z1/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfIjo8zi_Tx8nD0MLIy83V1DjA0czVx8nYP8PI0MDAz0I4EKzBEKDEJDLYEKjJ0DA11MjQzcTfXDCSkoyE7zBAC-SKhH/?companySymbol=7020|title=कम्पनीको विवरण|website=टडाउल डटकम डट एसए|access-date=2016-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122134855/https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/market-participants/issuers/issuers-directory/company-details/!ut/p/z1/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfIjo8zi_Tx8nD0MLIy83V1DjA0czVx8nYP8PI0MDAz0I4EKzBEKDEJDLYEKjJ0DA11MjQzcTfXDCSkoyE7zBAC-SKhH/?companySymbol=7020#chart_tab5|archive-date=2018-11-22}}</ref> को रूपमा स्थापित गरिएको थियोे भने यसले आफ्नो व्यवसायिक सञ्चालन २५ मे २००५ मा सुरू गरेको थियोे । यसले साउदी अरबको दोस्रो जीएसएम इजाजत पत्र लागि बोली जितेको थियोे जसको अवधि २५ वर्ष सम्म रहने छ । संयुक्त अरब इमारातमा आधारित दूरसञ्चार कम्पनी, [[इतिसालात]]को यस कम्पनीमा २७.४५% स्वामित्व रहेको छ, सामाजिक बिमा सामान्य संगठनको ११.८५% रहेको छ भने बाँकी सार्वजनिक शेयरधनीहरूको स्वामित्व रहेको छ । इथिहाड इतिसालातले अक्टोबर २००४ मा प्रारम्भिक सार्वजनिक प्रस्ताव गरेको थियो जुन व्यापक रूपमा (३० पटक) निरीक्षण गरिएको थियो । आवेदन फारमहरू विरुद्ध लड्ने लगानीकर्ताहरूको अनावश्यक प्रतिक्रियालाई प्रहरीले छलफलका लागि बोलाएको थियो । मोबिलिले ५ मे २००५ मा साउदी अरबमा मोबाइल सेवा सुरू गरेको थियोे जसमा यसले साउदी टेलिकमले ताररहित व्यवसायमा लगाउदै आएको एकाधिकार तोडेको थियोे । कम्पनीले सुरुवातको लागि तयारी गर्न ६ महिना बिताएको थियो र सुरुवातको पहिलो ९० दिनमा भित्र १० लाख ग्राहक प्राप्त गरेको थियोे ।<ref>[http://www.telegeography.com/products/commsupdate/articles/2005/08/23/mobily-hits-one-million-user-mark-announces-expansion-plan-and-new-offers/ मोबिलिका १० लाख प्रयोगकर्ता पुगेका छन्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224083857/http://www.telegeography.com/products/commsupdate/articles/2005/08/23/mobily-hits-one-million-user-mark-announces-expansion-plan-and-new-offers/ |date=2013-12-24 }} टेलिजियोग्राफी डटकम, २३ अगस्ट २००५</ref> कम्पनीले २७ जुन २००६ मा ३.५ जी सेवा र १३ सेप्टेम्बर २०११ मा ४ जी सेवाहरू सञ्चालन गरेको थियोे । ==बृद्धि== मुबायली मध्य पूर्व र उत्तर अफ्रिकामा सबैभन्दा छिटो बढ्दो मोबाइल र सञ्चालक हो । सन् २००७ मा, मोबिले ४,८००,००० भन्दा अधिक प्रयोगकर्ता पुगेको थियोे । २० जनवरी २००७ को अनुसार, मोबिलिले ६ मिलियन ग्राहक र ०.५ मिलियन ३ जी प्रयोगकर्ताहरु पुगेका थिए । ==नेटवर्क प्रविधि== {| class="wikitable" |- ! नेटवर्क || स्थिति || मिति |- | <center>[[विश्वव्यापी मोबाइल सञ्चार प्रणाली|जिएसएम]]</center> || <center>चालु/सक्रिय</center> || मे २००५ |- | <center>[[एचएसपिए]]</center> || <center>चालु/सक्रिय</center> || २७ जुन २००६ |- | <center>[[एचएसपिए+]]</center>|| <center>चालु/सक्रिय</center> ||नोभेम्बर २००९ |- | <center>[[एलटिइ]]</center>|| <center>परीक्षण</center> ||फेब्रुअरी २०१० |- | <center>[[एलटिइ]]</center>|| <center>चालु/सक्रिय</center> ||१३ सेप्टेम्बर २०११ |} दीर्घकालीन सञ्जालको पहिलो चरणमा नजरान, जाझन, अल खारिज, रस तनौरा, अलगुरायत र अल्डुडमी लगायतका सहरहरू शामिल थिए। दोस्रो चरणमा हेल, अल बहा, अल मुजामा, र वादी अल दासिर, र तेस्रो चरण [[रियाद]], [[जेदाह]] र डम्मम समावेश गरिएको थियो। === मुबायली – साउदी अरब === {{मुख्य|मुबायली}} मुबायली इतिहाद इत्तिसालातको ब्रान्ड नाम हो जसको स्थापना सन् २००४ मा भएको थियो। यो साउदी अरबको प्रमुख दूरसञ्चार कम्पनीहरू मध्ये एक हो। हाल यसले २ करोड भन्दा बढी ग्राहकहरूलाई सेवा दिइरहेको छ। यसले साउदी अरबको दोस्रो [[विश्वव्यापी मोबाइल सञ्चार प्रणाली]] इजाजतपत्र लागि बोली जितेकाे थियोे। मुबायलीले ५ मे २००५ मा साउदी अरबमा मोबाइल सेवा सुरू गरेकाे थियोे जसमा यसले [[साउदी दूरसञ्चार कम्पनी|साउदी दूरसञ्चार]]ले ताररहित व्यवसायमा लगाउदै अाएकाे एकाधिकार ताेडेकाे थियोे। कम्पनीले २७ जून २००६ मा तेस्रो र र १३ सेप्टेम्बर २०११ मा चौथो पुस्ता सञ्जाललाई कार्यनयन गरेको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.saudimac.com/2011/09/mobily-announces-4g-lte-service-in-saudi-arabia/|title=माेबिलिले ४ जी एलटिइ सेवाकाे सुरूवात गर्ने घाेषण गरेको छ (साउदी दूरसञ्चार र जयनले पनि) - साउदी पत्रिका|access-date=2018-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011175111/http://www.saudimac.com/2011/09/mobily-announces-4g-lte-service-in-saudi-arabia/|archive-date=2016-10-11}}</ref> === मारोक दूरसञ्चार – मोरोक्को === जुलाई २०१३ मा, फ्रान्सेली कम्पनी भिभेन्दीले यसको मारोक दूरसञ्चार कम्पनीको ५३% स्वामित्व ५.७ अर्ब [[अमेरिकी डलर]]को लागि इत्तिसालातलाई बेच्ने घोषणा गरेको थियो। मारोकले सन् २०१४ मा, यस समूहमा आबद्ध भई विभिन्न मोबाइल तथा दूरसञ्चार सेवाहरू प्रदान गर्ने गरेको छ। हाल कम्पनी इत्तिसालातको ५३.०९% र मोरोक्को सरकारको ३०% स्वामित्वमा रहेको छ। === पाकिस्तान दूरसञ्चार कम्पनी लिमिटेड – पाकिस्तान === {{मुख्य|पाकिस्तान दूरसञ्चार कम्पनी लिमिटेड }} '''पाकिस्तान दूरसञ्चार कम्पनी लिमिटेड''' ({{lang-ur|{{nq|پاکستان مخابرات}}}}) पाकिस्तानको राष्ट्रिय दूरसञ्चार कम्पनी हो ।<ref name="FT">[https://markets.ft.com/data/equities/tearsheet/profile?s=PTC:KAR] पाकिस्तान दूरसञ्चार कम्पनी लिमिटेडको प्रोफाइल फाइनासियल टाइम्स (संयुक्त अधिराज्यको पत्रिका), अभिगमन मिति ९ डिसेम्बर २०१७</ref><ref name=Dawn>[https://www.dawn.com/news/1292818 पाकिस्तान दूरसञ्चार कम्पनी लिमिटेड र नेटफ्लिक्सले बिशेश सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका छन्] डाउन (पत्रिका), अभिगमन मिति ९ डिसेम्बर २०१७</ref> यसको स्थापना सन् २००५ मा भएको थियो। पाकिस्तान सरकारको पूर्ण स्वामित्वमा रहेको यस कम्पनीले आफ्नो २६% सेयर इत्तिसालातलाई बिक्री गरेको थियो र सरकारको स्वामित्व हाल ६२% मा सिमित छ। === इत्तिसालात मिस्र === जुलाई २००६ मा, इत्तिसालातको नेतृत्वमा रहेको कम्पनीलाई मिस्रको तेस्रो मोबाइल सेवा सञ्चालन गर्ने अधिकार प्रदान गरिएको थियो, जसमा यसले १६.७ अर्ब मिस्री पाउन्डमा अधिकार प्राप्त गरेको थियो। उद्यम, इत्तिसालात मिस्रले अवस्थित सेवा प्रदायक भोडाफोन र ओरेन्जसँग प्रतिस्पर्धा गर्दछ। १२ सेप्टेम्बर २००६ मा, यसको सञ्जाललाई स्वीडेनको एरिक्सन र चीनको ह्वावेसँग लगभग १.२ अरब अमेरिकी डलरको लागतमा निर्माण गर्ने घोषणा गरिएको थियो। ===इत्तिसालात अफगानिस्तान === इत्तिसालात अफगानिस्तानको स्थापना सन् २००७ मा, यसले चौथो दूरसञ्चार सेवा प्रदायकको रूपमा अनुमतिपत्र प्राप्त गरेसँगै भएको थियो। यसले अफगानिस्तानमा सेवा सञ्चालन गर्नका लागि ३० करोड लगानी गरेको थियो। सन् २०१२ मा, इत्तिसालातले अफगानिस्तानको इतिहासमै पहिलोपटक तेस्रो पुस्ता सञ्जाल सञ्चालन गरेको थियो।<ref>[https://www.thenational.ae/business/technology/afghan-telecom-relying-on-etisalat-to-grow-market-share-1.774119 "Afghan Telecom relying on Etisalat to grow market share" by Alkesh Sharma Sept. 26, 2018.]</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== * [https://web.archive.org/web/20140625035603/http://mobily.com.sa/ मुबायलीको गृहपृष्ठ] * [https://www.mobily.com.sa/portalu/wps/portal/personal/about-mobily/overview/!ut/p/a1/hZDLDoIwEEW_pkuZ8f3YEWNQ1BgTotiNKaZiTaGkLRD_XsS4UmE2k5k5N3dygUIINGWFiJkVKmXyNdPReTL15kt_jT5OD4irgzcPdotx1xuOKuD0Hwg8bNMfgTYhQW_QDOC21wLsW4D6yRrAP-Ui-EBjqaI6kZObRv1JDFTzK9dcO7mu1jdrMzMjSLAsSydRkZAP56ISxzCCmdKWyby6ZeYzVZ1r80qZIItUbjtvEUFVcF0IXv7yuiljIfyygCwJUazuQ1ls3CeDEsmG/dl5/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ मुबायलीको बारेमा] [[श्रेणी:साउदी अरबका दूरसञ्चार कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरू]] bfrf6rf0k2qqvaje0xb3a72gs7nkrs4 0 134337 1392816 1337229 2026-10-16T17:06:56Z CommonsDelinker 144 Major_League_Soccer_logo.svg हटाईंदै, कमन्समा [[c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]]ले Per https://www.copyright.gov/rulings-filings/review-board/docs/Major-League-Soccer-2014-Crest.pdf को कारणले हटाएका कारण । 1392816 wikitext text/x-wiki {{Infobox football league | name = Major League Soccer | image = | country = संयुक्त राज्य (२६ टिम) | other countries = क्यानाडा (३ टिम) | confed = [[उत्तर, मध्य अमेरिका र क्यारिबियन फुटबल सङ्घ|CONCACAF]] | founded = {{start date and age|1993|12|17}}<ref>{{cite news|last=Borg|first=Simon|title=MLS celebrates 17th anniversary of formal debut|url=https://www.mlssoccer.com/news/mls-celebrates-17th-anniversary-formal-debut|website=MLSSoccer.com|date=December 17, 2010|access-date=November 20, 2022|url-status=live}}</ref> | first = १९९६ | conferences = [[Eastern Conference (MLS)|Eastern Conference]]<br />[[Western Conference (MLS)|Western Conference]] | teams = [[#Teams|29]] | levels = [[United States soccer league system|1]] | domest_cup = [[U.S. Open Cup]]<br />[[Canadian Championship]] | confed_cup = [[CONCACAF Champions Cup]]<br />[[Campeones Cup]]<br />[[Leagues Cup]] | mlscupchamps = [[Los Angeles FC]] (1st title) | mlscupseason = [[2022 MLS Cup Playoffs|2022]] | shieldchamps = [[Los Angeles FC]] (2nd shield) | shieldseason = [[2022 Major League Soccer season|2022]] | most_mlscups = [[LA Galaxy]]<br />(5 titles) | most_shields = [[D.C. United]]<br />[[LA Galaxy]]<br />(4 shields each) | most_appearances = [[Nick Rimando]] (514) | top goalscorer = [[Chris Wondolowski]] (171) | tv = [[MLS Season Pass]]<br />([[Apple TV app|Apple TV]]) {{unbulleted list|class=nowrap| | '''United States''': | [[MLS on Fox|Fox Sports]] | '''Canada''': | [[MLS on TSN|TSN]], [[Réseau des sports|RDS]] | '''International''': | [[List of current Major League Soccer broadcasters#International video broadcasters|See list]] }} | website = {{URL|https://www.mlssoccer.com/|mlssoccer.com}} | current_season = 2023 Major League Soccer season }} '''मेजर लिग सकर''' ( '''एमएलएस''' ) संयुक्त राज्य सकर महासंघ द्वारा आयोजना हुने व्यावसायिक [[फुटबल खेल|फुटबल]] लीग हो, जसले संयुक्त राज्यमा खेलकुदको उच्च स्तरको प्रतिनिधित्व गर्दछ। <ref>{{Cite web |title=About Major League Soccer |url=http://www.ussoccer.com/about/affiliates/professional-soccer |access-date=January 16, 2021 |publisher=USSoccer.com}}</ref> २०२३ को सिजनादेखि लिगमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको २६ र क्यानाडाको ३ गरि कुल २९ टिम छन् । <ref>{{Cite web |title=St. Louis City unveil new renderings of state-of-the-art stadium ahead of 2023 MLS debut |url=https://www.mlssoccer.com/news/st-louis-city-unveil-new-renderings-state-art-stadium-ahead-2023-mls-debut |access-date=August 20, 2019 |website=Chicago Tribune |agency=Associated Press}}</ref> <ref name="ReferenceC">{{Cite news|url=https://www.mlssoccer.com/post/2019/04/18/mls-announces-plans-expand-30-teams|title=MLS announces plans to expand to 30 teams|date=April 18, 2019|work=MLSSoccer.com|access-date=April 18, 2019}}</ref> लिगको मुख्यालय मिडटाउन म्यानहट्टनमा छ। मेजर लिग सकरको स्थापना १९९३ मा १९९३ मा संयुक्त राज्य अमेरिका को [[१९९४ फिफा विश्वकप|१९९४ FIFA विश्वकप]] को आयोजनाको कबोलको एक भागको रूपमा भएको थियो। <ref>{{Cite news|url=http://web.mlsnet.com/about/|title=About Major League Soccer|date=September 5, 2008|access-date=September 5, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625214719/http://web.mlsnet.com/about/|archive-date=June 25, 2008|publisher=MLSnet.com}}</ref> उद्घाटन सत्र १९९६ मा दस टिम थिए। <ref>{{Cite web |title=1996 Season Recap |url=http://www.mlssoccer.com/history/season/1996 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141001073656/http://www.mlssoccer.com/history/season/1996 |archive-date=October 1, 2014 |access-date=September 20, 2014 |website=MLSsoccer.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141001073656/http://www.mlssoccer.com/history/season/1996 |date=October 1, 2014 }}</ref> [[एलए ग्यालेक्सी|एलए ग्यालक्सी]] सँग सबैभन्दा धेरै मेजर लिग सकर कप छ, यो टिमले पांच कप जितेको छ। लस एन्जलस FC २०२२ सिजनको च्याम्पियन हो, २०२२ नोभेम्बर ५ मा भएको एम एल एस कपमा फिलाडेल्फिया युनियनलाई पेनाल्टीमा ३-० ले हराएर उपाधि जितेको थियो । == च्याम्पियन == २०२२ को सिजनाको अन्त्यसम्ममा, ३१ क्लबले लिगमा प्रतिस्पर्धा गरेका छन्, १५ क्लबले कम्तिमा एक एम एल एस कप, १५ ले कम्तिमा एक सपोर्टर सिल्ड जितेका छन् .<ref>{{Cite web |title=MLS Trophies – By Trophy |url=http://www.mlssoccer.com/history/honors/trophies/trophy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117183031/http://www.mlssoccer.com/history/honors/trophies/trophy |archive-date=November 17, 2015 |access-date=September 20, 2014 |website=MLSsoccer.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117183031/http://www.mlssoccer.com/history/honors/trophies/trophy |date=November 17, 2015 }}</ref> दुवै ट्रफी एकै सिजन एकै क्लबले जितेको ८ पटक भएको छ (two clubs have accomplished the feat twice).<ref>{{Cite web |title=MLS guide: Learn more about Orlando's new pro league |url=http://articles.orlandosentinel.com/2013-11-19/sports/os-orlando-mls-soccer-facts-1120-20131119_1_mls-cup-mls-games-mls-teams |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715131354/http://articles.orlandosentinel.com/2013-11-19/sports/os-orlando-mls-soccer-facts-1120-20131119_1_mls-cup-mls-games-mls-teams |archive-date=July 15, 2014 |access-date=September 20, 2014 |website=Orlando Sentinel }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715131354/http://articles.orlandosentinel.com/2013-11-19/sports/os-orlando-mls-soccer-facts-1120-20131119_1_mls-cup-mls-games-mls-teams |date=2014-07-15 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+MLS Cup titles and Supporters' Shield wins !टिम !MLSCups !Year(s) won !Supporters'Shields !Year(s) won !Total combined !MLS seasons |- | align="left" |[[एलए ग्यालेक्सी|एलए ग्यालक्सी]] |५ | align="left" |२००२, २००५, २०११, २०१२, २०१४ |४ | align="left" |१९९८, २००२, २०१०, २०११ |९ |२७ |- | align="left" |डी.सी. युनाइटेड |४ | align="left" |१९९६, १९९७, १९९९, २००४ |४ | align="left" |१९९७, १९९९, २००६, २००७ |८ |२७ |- | align="left" |कोलम्बस क्रु |२ | align="left" |२००८, २०२० |३ | align="left" |२००४, २००८, २००९ |५ |२७ |- | align="left" |सान जोसे अर्थक्वेक |२ | align="left" |२००१, २००३ |२ | align="left" |२००५, २०१२ |४ |२५ |- | align="left" |स्पोर्टिंगकन्सास सिटि |२ | align="left" |२०००, २०१३ |१ | align="left" |२००० |३ |२७ |- | align="left" |सियाटल संदर्स एफ सी |२ | align="left" |२०१६, २०१९ |१ | align="left" |२०१४ |३ |१४ |- | align="left" |[[Houston Dynamo FC]] |२ | align="left" |२००६, २००७ |० |– |२ |१७ |- | align="left" |[[Los Angeles FC]] |१ | align="left" |२०२२ |२ | align="left" |२०१९, २०२२ |३ |५ |- | align="left" |[[Chicago Fire FC]] |१ | align="left" |१९९८ |१ | align="left" |२००३ |२ |२५ |- | align="left" |[[Toronto FC]] |१ | align="left" |२०१७ |१ | align="left" |२०१७ |२ |१६ |- | align="left" |[[Real Salt Lake]] |१ | align="left" |२००९ |० |– |१ |१८ |- | align="left" |[[Colorado Rapids]] |१ | align="left" |२०१० |० |– |१ |२७ |- | align="left" |[[Portland Timbers]] |१ | align="left" |२०१५ |० |– |१ |१२ |- | align="left" |[[Atlanta United FC]] |१ | align="left" |२०१८ |० |– |१ |६ |- | align="left" |[[New York City FC]] |१ | align="left" |२०२१ |० |– |१ |८ |- | align="left" |[[New York Red Bulls]] |० |– |३ | align="left" |२०१३, २०१५, २०१८ |३ |२७ |- | align="left" |[[Tampa Bay Mutiny]]{{dagger}} |० |– |१ | align="left" |१९९६ |१ |६{{dagger}} |- | align="left" |[[Miami Fusion]]{{dagger}} |० |– |१ | align="left" |२००१ |१ |४{{dagger}} |- | align="left" |[[FC Dallas]] |० |– |१ | align="left" |२०१६ |१ |२७ |- | align="left" |[[Philadelphia Union]] |० |– |१ | align="left" |२०२० |१ |१३ |- | align="left" |[[New England Revolution]] |० |– |१ | align="left" |२०२१ |१ |२७ |- | colspan="7" |{{dagger}} Franchise folded after completion of the २००१ season |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:विश्वका टप लेभल पुरूष राष्ट्रिय फुटबल लिगहरू]] 24dfoj65lwhopu1a40zxbfvx55qmqbv 0 136938 1392820 1383698 2026-10-17T00:06:22Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392820 wikitext text/x-wiki '''मेजर जनरल''' धेरै देशहरूमा प्रयोग हुने सैन्य दर्जा हो। यो "सार्जेन्ट मेजर जनरल"को पुरानो दर्जाबाट उत्पत्ति भएको हो। [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] बोलिने देशहरूमा, फिल्ड कमाण्डमा नियुक्त हुँदा मेजर जनरलले सामान्यतया ६,००० देखि २५,००० सेनाको (कयौं [[रेजिमेन्ट]] वा ब्रिगेड ) सम्मिलित [[डिभिजन (सैन्य)|डिभिजनको]] कमान्ड गर्छन् । यो [[रथी|लेफ्टिनेन्ट जनरल]] भन्दा तल्लो र ब्रिगेडियर वा [[सहायक रथी|ब्रिगेडियर जनरल]] भन्दा माथिको दर्जा श्रेणी हो। [[राष्ट्रमण्डलका सदस्य राष्ट्रहरू|राष्ट्रमंडल]]मा, मेजर जनरल रियर एडमिरलको नौसेना रैंकको बराबर हो। छुट्टै रैंक संरचना (कमनवेल्थ) भएको वायु सेनामा मेजर जनरल एयर वाइस मार्शलको बराबर हुन्छ। धेरै जसो पूर्वी युरोप सहित केही देशहरूमा, ब्रिगेडियर जनरल दर्जा नभएको सेनामा मेजर जनरल [[जर्नेल|जनरल]] श्रेणीको सबैभन्दा तल्लो हो। यी देशहरूलाई ब्रिगेड कमाण्डरहरूको श्रेणीको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। == देशहरू == ==== अस्ट्रेलिया ==== ==== क्यानडा ==== ==== भारत ==== [[भारतीय सेना]]मा '''मेजर जनरल''' दूई तारे जनरलको दर्जा हो। यो भारतीय सेनाको तेस्रो सर्वोच्च सक्रिय दर्जा हो। मेजर जनरलको दर्जा एक तारे [[सहायक रथी|ब्रिगेडियर जनरल]] भन्दा माथि र तीन तारे [[रथी|लेफ्टिनेन्ट जनरल]] भन्दा सानो हो। ==== नेपाल ==== [[नेपाली सेना]]मा मेजर जनरलको [[नेपालको सैन्य दर्जा|सैन्य दर्जा]]लाई [[उप रथी#नेपाल|उपरथी]] भनिन्छ। ==== रूस ==== रूसी सेनामा, 'मेजर जनरल' दर्जा लाई {{Lang-ru|генера́л-майо́р|generál-mayór}} भनिन्छ । यो एक ब्रिटिश ब्रिगेडियर वा एक अमेरिकी ब्रिगेडियर जनरल को बराबर हो । <ref>{{Cite book|title=Soviet Union: a country study|date=1991|location=Washington, D.C.|url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.sovietunioncount00zick/?sp=842|access-date=28 October 2021}}</ref> ==== संयुक्त राज्य अमेरिका ==== [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्यमा]], संयुक्त राज्य वायु सेना, [[अमेरिकी सशस्त्र बल|संयुक्त राज्य सेना]], संयुक्त राज्य मरीन कोर, र संयुक्त राज्य अन्तरिक्ष बलमा मेजर जनरलको पद छ। == चिन्ह == === सेना === <gallery class="center"> File:ALB-Army-OF-7.svg|{{lang|sq|Gjeneral major}}<br />([[Albanian Land Force]])<ref name="Albanian_Army">{{cite web |title=GRADAT, FORCA TOKËSORE |url=https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FT.pdf |website=aaf.mil.al |access-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428065132/https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FT.pdf |archive-date=28 April 2021 |language=sq }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428065132/https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FT.pdf |date=28 April 2021 }}</ref> File:14.PNA-MG.svg|{{lang|fr|Général major}}<br />{{small|({{lang-ar|لواء|[[Mirliva|Liwa]]}})}}<br />([[Algerian Land Forces]])<ref name="Algeria">{{cite web |title=Ranks |url=https://www.mdn.dz/site_principal/sommaire/presentation/armoiries_an.php |website=mdn.dz |publisher=Ministry of National Defence (Algeria) |access-date=30 May 2021}}</ref> File:Armenia-Army-OF-6.svg|{{lang|hy|գեներալ-մայոր}}<br />{{lang|hy-Latn|General-mayor}}<br />([[Armenian Ground Forces]])<ref name="Armenia">{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |access-date=3 June 2021 |language=hy |date=15 November 2017}}</ref> File:Australian Army OF-7.svg|Major general<br />([[Australian Army]])<ref name="Australia">{{cite web |title=Badges of rank |url=https://www.defence.gov.au/images/Badges_of_rank.pdf |website=defence.gov.au |publisher=Department of Defence (Australia) |access-date=31 May 2021}}</ref> File:GenMjr OF7-Rockkragen AT.png|{{lang|de|Generalmajor}}<br />([[Austrian Land Forces]])<ref name="Austria_Army">{{cite web |title=Dienstgrade |url=https://www.bundesheer.at/abzeichen/dienstgrade.shtml |website=bundesheer.at |publisher=Federal Ministry of Defence (Austria) |access-date=25 May 2021 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514012327/https://www.bundesheer.at/abzeichen/dienstgrade.shtml |archive-date=14 May 2023 }}</ref> File:16.AzLF-MG.png|{{lang|az|General-mayor}}<br />([[Azerbaijani Land Forces]])<ref name="Azerbaijan">{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}</ref> File:14.BDF-MG.svg|Major general<br />([[Barbados Regiment]]) File:Bangladesh-army-OF-7.svg|Major general<br />{{small|({{lang-bn|মেজর জেনারেল|Mējara jēnārēla}})}}<br />([[Bangladesh Army]])<ref name="Bangladesh_Army">{{cite web |title=Ranks & insignia |url=https://joinbangladesharmy.army.mil.bd/home/page/ranks-insignia |website=joinbangladesharmy.army.mil.bd |access-date=11 October 2020}}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-6.svg|{{lang|be|Ґенэрал-маёр}}<br />{{lang|be-Latn|G̀jeneral-major}}<br />([[Belarusian Ground Forces]])<ref name="Belarus">{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 "О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383" |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}</ref> File:Army-BEL-OF-07.svg|{{lang|nl-BE|Generaal-majoor}}<br />{{small|({{lang|fr-BE|Général-major}})}}<br />([[Belgian Land Component]])<ref name=Belgium_Army>{{cite web |title=IPR Landcomponent |url=http://www.mil.be/def/ranks/index.asp?LAN=nl&ID=1&IDS=1&IDT=3 |website=mil.be |access-date=25 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050217100130/http://www.mil.be/def/ranks/index.asp?LAN=nl&ID=1&IDS=1&IDT=3 |archive-date=17 February 2005 |language=nl }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050217100130/http://www.mil.be/def/ranks/index.asp?LAN=nl&ID=1&IDS=1&IDT=3 |date=17 February 2005 }}</ref> File:Belize-Army-OF-7.svg|Major general<br />([[Belize Defence Force]]) File:14.Bhutan Army-MG.svg|Major general<br />{{small|({{lang-dz|གུང་ བློན་ འོག མ །}})}}<br />([[Royal Bhutan Army]])<ref name="Bhutan">{{cite web |title=Army ranks |url=http://www.rba.bt/rank |website=rba.bt |publisher=Royal Bhutan Army |access-date=14 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105122449/http://www.rba.bt/rank |archive-date=5 January 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150105122449/http://www.rba.bt/rank |date=5 January 2015 }}</ref> File:Bosnia and Herzegovina Major general Insignia.svg|{{lang|bs|General major}}<br />([[Bosnian Ground Forces]])<ref name="Bosnia&Herzegovina">{{cite web |title=OBILJEŽJA I ČINOVI OS BIH |url=http://os.mod.gov.ba/vojna-oprema-naoruzanje-i-simboli-os-bih/oznake-cinova-i-uniforme-u-os-bih/Obilje%c5%beja_i_cinovi_OS_BiH/default.aspx?id=1737&langTag=bs-BA&template_id=181&pageIndex=1 |website=os.mod.gov.ba |publisher=Oružane snage Bosne i Hercegovine |access-date=30 September 2019 |language=bs |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506154218/http://os.mod.gov.ba/vojna-oprema-naoruzanje-i-simboli-os-bih/oznake-cinova-i-uniforme-u-os-bih/Obilje%C5%BEja_i_cinovi_OS_BiH/default.aspx?id=1737&langTag=bs-BA&template_id=181&pageIndex=1 |archive-date=6 May 2019 }}</ref> File:Botswana-Army-OF-7.svg|Major general<br />([[Botswana Ground Force]])<ref name="Botswana">{{Cite web|url=http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Ministries/State-President/Botswana-Defence-Force-BDF/About-the-BDF1/Ranks-and-Insignia/ |title=Ranks |publisher=Government of Botswana |access-date=22 September 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826111806/http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Ministries/State-President/Botswana-Defence-Force-BDF/About-the-BDF1/Ranks-and-Insignia/ |archive-date=26 August 2016 }}</ref> File:17.RBrLF-MG.svg|{{lang|ms|Mejar jeneral}}<br />([[Royal Brunei Land Forces]])<ref name="Brunei_Army">{{cite web |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |website=agc.gov.bn |access-date=14 July 2021 |pages=1999–2000 |language=ms |date=16 December 2013}}</ref> File:Rank insignia of Генерал-майор of the Bulgarian Army.png|{{lang|bg|Генерал-майор}}<br />{{lang|bg-Latn|General-mayor}}<br />([[Bulgarian Land Forces]])<ref name="Bulgaria">{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |archive-date=25 May 2023 }}</ref> File:Blank.svg|{{lang|fr|Général-major}}<br />{{small|({{lang-rn|Jenerai majoro}})}}<br />([[Burundi Army]])<ref name="Burundi">{{cite web |title=Loi organique N°1/ 04 du 20 février 2017 portant Missions, Organisation, Composition, Instruction, Conditions de service et Fonctionnement de la Force de Défense Nationale du Burundi |url=http://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |website=fdnb.bi/ |publisher=Government of Burundi |access-date=27 June 2021 |page=45 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108234145/https://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |archive-date=8 November 2022 }}</ref> File:Canadian Army OF-7.svg|Major-general<br />{{small|({{lang-fr|Major-général}})}}<br />([[Canadian Army]])<ref name="Canada">{{cite web |title=Ranks and appointment |url=https://www.canada.ca/en/services/defence/caf/military-identity-system/rank-appointment-insignia.html |website=canada.ca |date=23 November 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=28 May 2021}}</ref> File:Blank.svg|{{lang|pt|Major-general}}<br />([[Cape Verdean Armed Forces|Cape Verdean National Guard]])<ref name="CapeVerde_Army">{{cite web |title=Patente |url=https://www.fa.gov.cv/index.php/uniforme/patente |website=fa.gov.cv |publisher=Cape Verdean Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726014311/https://www.fa.gov.cv/index.php/uniforme/patente |archive-date=26 July 2022 }}</ref> File:Colombia-Army-OF-7.svg|{{lang|es|Brigadier general}}<br />([[Colombian National Army]])<ref name="Colombia_Army">{{cite book |title=RGE 4-20.1: Reglamento de Uniformes, Insignias y Distinciones |publisher=National Army of Colombia |location=Colombia |pages=301–331 |edition=7th |url=https://drive.google.com/file/d/1Unzse7pR7eJe3cJcNcEpV9ouphDSn3uU/view |access-date=28 May 2021 |language=es |chapter=Capítulo V: Insignias militares}}</ref> File:DR Congo Army OF-7.svg|{{lang|fr|Général-major}}<br />([[Land Forces of the Democratic Republic of the Congo|Land Forces of the DR Congo]]) File:Army-HRV-OF-07.svg|{{lang|hr|General bojnik}}<br />([[Croatian Army]])<ref name="Croatia">{{cite web |title=Oznake činova |url=http://www.osrh.hr/#rubData/HTML/HR/RAZNO/OZNAKE/20190401_Galerija_oznaka/Galerija_oznaka_HR.htm |website=osrh.hr |publisher=Republic of Croatia Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=hr |date=1 April 2019}}</ref> File:CzArmy 2011 OF7-Generalmajor shoulder.svg|{{lang|cs|Generálmajor}}<br />([[Czech Land Forces]])<ref name="Czech_Republic">{{cite web |title=Ranks |url=https://www.army.cz/scripts/detail.php?id=49065 |website=army.cz |publisher=Ministry of Defence of the Czech Republic |date=2018 |access-date=26 May 2021}}</ref> File:Denmark-Army-OF-7-M11.svg|{{lang|da|Generalmajor}}<br />([[Royal Danish Army]])<ref name="Denmark_Army">{{cite web |title=Hærens Gradstegn |url=https://forsvaret.dk/globalassets/fko---forsvaret/dokumenter/gradstegn/-harens-gradstegn-.pdf |website=[[forsvaret.dk]] |publisher=Danish Defence |access-date=26 May 2021 |language=da |date=2018}}</ref> File:Capona Mayor General Ejercito Nacional.svg|{{lang|es|Mayor general}}<br />([[Dominican Army]])<ref name="DominicanRepublic_Officers">{{cite web |title=Insignias |url=https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&sl=96 |website=mide.gob.do |publisher=Ministry of Defense (Dominican Republic) |access-date=28 May 2021 |language=es |archive-date=26 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226162440/https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&sl=96 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226162440/https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&sl=96 |date=26 February 2021 }}</ref> File:13. ELF-MG.svg|Major general<br />([[Eritrean Army]]) File:Estonia-Army-OF-7.svg|{{lang|et|Kindralmajor}}<br />([[Estonian Land Forces]])<ref name="Estonia_Army">{{cite web |title=Sümboolika: Maaväe Auastmed |url=https://mil.ee/kaitsevagi/kaitsevae-symboolika/#t-maavae-auastmed |website=mil.ee |publisher=Estonian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=et}}</ref> File:Blank.svg|Major general<br />([[Umbutfo Eswatini Defence Force|Eswatini Army]]) File:16.EA-MG.svg|{{lang|am|ሜጄር ጄኔራል}}<br />{{lang|am-Latn|Mējēri jēnērali}}<br />([[Ethiopian Ground Forces]])<ref name="Ethiopia_ranks">{{cite AV media |date=6 December 2020 |title=Wetaderawī ma‘iregochi # fana k’elemati |script-title=am:ወታደራዊ ማዕረጎች # ፋና ቀለማት |trans-title=Military titles #Fana Colors |language=am |url=https://www.youtube.com/watch?v=4I4XFzgwEio&ab_channel=FanaTelevision |access-date=21 December 2021 |location=YouTube |publisher=Fana Television}}</ref> File:Fijian-OF-07.svg|Major general<br />([[Fiji Infantry Regiment]]) File:Kenraalimajuri M05.svg|{{lang|fi|Kenraalimajuri}}<br >{{small|({{lang-sv|Generalmajor}})}}<br />([[Finnish Army]])<ref name="Finland">{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704182757/https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |archive-date=4 July 2023}}</ref> File:14.Gambian Army-MG.svg|Major general<br />([[Gambian National Army]]) File:Georgia-Army-OF-7.svg|{{lang|ka|გენერალ-მაიორი}}<br />{{lang|ka-Latn|General-maiori}}<br />([[Georgian Land Forces]])<ref name="Georgia">{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |access-date=12 March 2018 |language=ka}}</ref> File:HD H 62 Generalmajor.svg|{{lang|de|Generalmajor}}<br />([[German Army]])<ref name="Germany_Army">{{cite web |title=Dienstgradabzeichen Heer |url=https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-heer-69056 |website=bundeswehr.de |publisher=Bundeswehr |access-date=30 May 2021 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629133026/https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-heer-69056 |archive-date=29 June 2023 }}</ref> File:14-Ghana Army-MG.svg|Major general<br />([[Ghana Army]]) File:13. Guinea-Bissau MG.svg|{{lang|pt|Major-general}}<br />([[Military of Guinea-Bissau|Army of Guinea-Bissau]]) File:Guyana Defence Force (GDF) Major General rank insignia.svg|Major general<br />([[Guyana Defence Force|Guyana Army]])<ref name="Guyana_Army">{{cite book |last1=Merrill |first1=Tim |title=Guyana and Belize: country studies |date=1993 |publisher=Library of Congress |lccn=93010956 |page=138 |url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.guyanabelizecoun00merr_0/?sp=176&st=text |access-date=3 June 2021}}</ref> File:Major General of the Indian Army.svg|Major general<br />{{small|({{lang-hi|मेजर - जनरल|mejar - janaral}})}}<br />([[Indian Army]])<ref name="India_Army">{{cite web |title=Indian Army Rank Badges |url=https://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=eONNmmCN+tNKI1W4lLePYA==&ParentID=07brfiSEictrT4pH/Ap2MDmEuFrOV7w+937sVMAJv7E= |website=indianarmy.nic.in |publisher=Indian Army |access-date=27 May 2021}}</ref> File:20-TNI Army-MG.svg|{{lang|id|Mayor jenderal}}<br />([[Indonesian Army]])<ref name="Indonesia">{{cite web |title=Pangkat Harian |url=https://www.tni.mil.id/pages-39-pangkat-harian.html |website=tni.mil.id |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124202839/https://www.tni.mil.id/pages-39-pangkat-harian.html |publisher=Indonesian National Armed Forces |archive-date=24 November 2020 |language=id}}</ref> File:Ireland-Army-OF-7.svg|[[Major-general]]<br />{{small|({{lang-ga|Maor-ghinearál}})}}<br />([[Irish Army]])<ref name="Ireland_Army">{{cite web |title=Army Rank Markings |url=http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |website=military.ie |publisher=Defence Forces (Ireland) |access-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425021608/http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |archive-date=25 April 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425021608/http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |date=25 April 2016 }}</ref> File:Jamaica-Army-OF-7 (new).svg|Major general<br />([[Jamaica Defence Force|Jamaican Army]])<ref name="Jamaica">{{cite web |title=BADGES OF RANK |url=https://www.jdfweb.com/badges-of-rank/ |website=Official Jamaica Defence Force Website |access-date=16 November 2019 |date=2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820143541/https://www.jdfweb.com/badges-of-rank/ |archive-date=20 August 2020}}</ref> File:17-RKGF-MG.svg|{{lang|kk|Генерал-майор}}<br />{{lang|kk-Latn|General-mayor}}<br />([[Kazakh Ground Forces]])<ref name=Kazakhstan>{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}</ref> File:14. Kenyan Army MG.svg|Major general<br />([[Kenya Army]])<ref>{{cite web |title=KDF Ranks |url=https://mod.go.ke/kdf-ranks/#1604604085917-4b478bbb-9515 |website=mod.go.ke |publisher=Ministry of Defence - Kenya |access-date=29 May 2021}}</ref> File:Kosovo-Army-OF-7.svg|{{lang|sq|Gjeneral major}}<br />([[Kosovo Security Force]])<ref name="Kosovo">{{cite web |title=Emblems and Ranks |url=https://mod.rks-gov.net/?page=2,310 |website=mod.rks-gov.net |publisher=Ministry of Defence |access-date=30 May 2021}}</ref> File:14.Kyrgyzstan Army-MG.svg|{{lang|ky|Генерал-майор}}<br />{{lang|ky-Latn|General-mayor}}<br />([[Kyrgyz Army]])<ref name="Kyrgyzstan">{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}</ref> File:LV-Army-OF7.png|{{lang|lv|Ģenerālmajors}}<br />([[Latvian Land Forces]])<ref name="Latvia">{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}</ref> File:20-Lithuania Army-MG.svg|{{lang|lt|Generolas majoras}}<br />([[Lithuanian Land Forces]])<ref name="Lithuania">{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt}}</ref> File:Blank.svg|Major general<br />([[Lesotho Army]])<ref name="Lesotho">{{cite web |title=Ranks in the Army |url=http://www.ldf.gov.ls/ranks.html |publisher=Lesotho Defence Force |access-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601224631/http://www.ldf.gov.ls/ranks.html |archive-date=1 June 2023 }}</ref> File:Liberia-Army-OF-7.svg|Major general<br />([[Armed Forces of Liberia|Liberian Ground Forces]])<ref name="Liberia">{{cite web |url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Liberia/LR_Defense%20Act%20of%202008.pdf |title=Defense Act of 2008 |date=3 September 2008 |page=8 |access-date=20 November 2017}}</ref> File:14. Malawi Army - MG.svg|Major general<br />([[Malawi Army]]) File:Malaysia-army-OF-7.svg|{{lang|ms|Mejar jeneral}}<br />([[Malaysian Army]])<ref name="Malaysia_Officer">{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |language=ms }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |date=29 April 2020 }}</ref> File:Maldives Army OF-7.svg|Major general<br />{{small|({{lang-dv|ބްރިގޭޑިއަރ ޖެނެރަލް}})}}<br />([[MNDF Marine Corps|Maldivian Marine Corps]])<ref name="Maldives">{{cite web |title=ރޭންކް ސްޓްރަކްޗަރ |url=https://mndf.gov.mv/mndf/ranks |website=mndf.gov.mv |publisher=Maldives National Defence Force |access-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229225234/https://mndf.gov.mv/mndf/ranks |archive-date=29 February 2020 |language=dv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229225234/https://mndf.gov.mv/mndf/ranks |date=29 February 2020 }}</ref> File:Mongolian Army-MJG-service.svg|{{lang|mn|Хошууч генерал}}<br />{{lang|mn-Latn|Khoshuuch gyenyeral}}<br />([[Mongolian Ground Force]])<ref name="Mongolia">{{cite web |author1=Chief of General Staff |author1-link=Chief of General Staff (Mongolia) |title=Order of the Chief of the General Staff: Number A / 595 |date=25 November 2019 |website=gsmaf.gov.mn |pages=20–26 |url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |access-date=18 September 2021 |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20241228021525/https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |archive-date=28 December 2024 }}</ref> File:17-Montenegro Army-MG.svg|{{lang|cnr|General major}}<br />([[Montenegrin Ground Army]])<ref name="Montenegro">{{cite journal |title=IV. Izgled Činova u Vojsci |journal=Official Gazette of Montenegro |date=16 August 2010 |volume=50/10 |pages=22–28 |url=https://wapi.gov.me/download-preview/f21585eb-2399-4cf3-ab40-7f0e245093be?version=1.0 |access-date=17 September 2021 |language=cnr}}</ref> File:Mozambique-Army-OF-6.svg|{{lang|pt|Major-general}}<br />([[Mozambique Defence Armed Forces|Mozambican Army]]) File:14-Namibia Army-MG.svg|Major general<br />([[Namibian Army]]) File:Netherlands-Army-OF-7.svg|{{lang|nl|Generaal-majoor}}<br />([[Royal Netherlands Army]])<ref name="Netherlands">{{cite web |title=De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht |url=https://www.defensie.nl/binaries/defensie/documenten/brochures/2021/01/15/rangen-krijgsmacht/rangonderscheidingstekens.pdf |publisher=Ministry of Defence (Netherlands) |access-date=18 March 2021 |date=19 December 2016 |language=nl}}</ref> File:New Zealand-Army-OF-7.svg|Major-general<br />([[New Zealand Army]])<ref name="NewZealand">{{cite web |title=Badges of Rank |url=https://www.nzdf.mil.nz/corporate-documents/badges-of-rank/ |website=nzdf.mil.nz |publisher=New Zealand Defence Force |access-date=11 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703193648/https://www.nzdf.mil.nz/corporate-documents/badges-of-rank/ |archive-date=3 July 2020}}</ref> File:15-Nicaragua Army-MG.svg|{{lang|es|Mayor general}}<br />([[Nicaraguan Army]])<ref name="Nicaragua">{{cite web |title=Insignias de Grados Militares |url=https://www.ejercito.mil.ni/contenido/ejercito/grados/grados.html |website=ejercito.mil.ni |publisher=Nicaraguan Armed Forces |access-date=29 May 2021 |language=es}}</ref> File:Nigeria-Army-OF-7.svg|Major general<br />([[Nigerian Army]])<ref name="Nigeria">{{cite book |last1=Smaldone |first1=Joseph P. |editor1-last=Metz |editor1-first=Helen Chapin |editor1-link=Helen Chapin Metz |title=Nigeria: a country study |series=Area Handbook |date=1992 |publisher=Library of Congress |location=Washington, D.C. |lccn=92009026 |pages=296–297 |edition=5th |url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.nigeriacountryst00metz_0/?sp=340 |access-date=21 October 2021 |chapter=National Security}}</ref> File:16-APM-MG.svg|{{lang|mk|Генерал мајор}}<br />{{lang|mk-Latn|General major}}<br />([[1st Mechanized Infantry Brigade (North Macedonia)|North Macedonian Ground Forces]])<ref name="NorthMacedonia">{{cite web |title=УРЕДБА ЗА ОЗНАКИТЕ ЗА УНИФОРМИТЕ НА АРМИЈАТА НА РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА |trans-title=Regulation on the Markings for the Uniforms of the Army of the Republic Northern of Macedonia |url=https://dejure.mk/zakon/uredba-za-oznakite-za-uniformite-na-armijata-na-republika-severna-makedonija-1 |website=dejure.mk |access-date=24 May 2021 |language=mk |date=12 November 2020}}</ref> File:Norway-army-OF-7.svg|{{lang|no|Generalmajor}}<br />([[Norwegian Army]])<ref name="Norway">{{cite web |title=Militære grader |url=https://www.forsvaret.no/om-forsvaret/uniformer-grader-medaljer/grader |website=forsvaret.no |publisher=Norwegian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=no |date=4 February 2021}}</ref> File:OF-7 Pakistan Army.svg|{{lang|ur|میجر جنرل}}<br />{{lang|ur-Latn|Major general}}<br />([[Pakistan Army]])<ref name="Pakistan_Army">{{cite web |title=Pakistan Army Ranks with Salary and Insignia |url=https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ |website=pakistanforces.com |date=26 January 2021 |access-date=27 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126212724/https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ |archive-date=26 January 2021 }}</ref> File:PNGDF Land OF-07.svg|Major general<br />([[Papua New Guinea Defence Force|Papua New Guinea Land Element]]) File:PA Maj. Gen.png|Major general<br />([[Philippine Army]])<ref name="Philippines_Army">{{cite web |title=Ranks and insignia |url=http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html |website=army.mil.ph |publisher=Philippine Army |access-date=20 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428163644/http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html |archive-date=28 April 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701065232/http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html |date=1 July 2012 }}</ref> File:Army-POR-OF-07.svg|{{lang|pt|Major-general}}<br />([[Portuguese Army]])<ref name="Portugal_Army">{{cite web |title=POSTOS E DISTINTIVOS EXÉRCITO |url=http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |website=antigo.mdn.gov.pt |access-date=30 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301024102/http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |archive-date=1 March 2010 |language=pt }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100301024102/http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |date=1 March 2010 }}</ref> File:Romania-Army-OF-7.svg|{{lang|ro|General-maior}}<br />([[Romanian Land Forces]])<ref name="Romania">{{cite web |title=Grade militare (Military ranks) |url=https://www.defense.ro/foto/album6 |website=defense.ro |publisher=Romanian Defence Staff |access-date=1 February 2021 |language=ro}}</ref> File:Russia-Army-OF-6-2010.svg|{{lang|ru|Генера́л-майо́р}}<br />{{lang|ru-Latn|Generál-mayór}}<br />([[Russian Ground Forces]])<ref name="Russia_Army&AirForce">{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 "О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия" |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}</ref> File:14-Rwanda Army-MG.svg|Major general<br />([[Rwanda Defence Force|Rwandan Land Forces]])<ref name="Rwanda">{{cite web |title=RDF Insignia |url=https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia |website=mod.gov.rw |publisher=Government of the Republic of Rwanda |access-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701171742/https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia |archive-date=1 July 2025 }}</ref> File:16-Serbian Army-MG.svg|{{lang|sr|Генерал-Мајор}}<br />{{lang|sr-Latn|General-major}}<br />([[Serbian Army]])<ref name="Serbia">{{cite web |title=ЧИНОВИ У ВОЈСЦИ СРБИЈЕ |url=http://www.vs.rs/sr_cyr/o-vojsci/obelezja-i-oznake/cinovi-u-vojsci-srbije |website=vs.rs |publisher=Serbian Armed Forces |access-date=7 June 2021 |language=sr}}</ref> File:Blank.svg|Major general<br />([[Sierra Leone Army]]) File:09-RSA-OF07.svg|Major general<br />([[Singapore Army]])<ref name="Singapore">{{cite web |title=SAF Rank Insignias |url=https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |website=mindef.gov.sg |publisher=Ministry of Defence (Singapore) |access-date=7 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419120802/https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |archive-date=19 April 2018 }}</ref> File:Army-SVK-OF-07.svg|{{lang|sk|Generálmajor}}<br />([[Slovak Ground Forces]])<ref name="Slovakia">{{cite web |title=Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016 |trans-title=Designation of military ranks of members of the Armed Forces of the Slovak Republic from 1.1.2016 |url=http://www.vhu.sk/oznacenie-vojenskych-hodnosti-prislusnikov-ozbrojenych-sil-slovenskej-republiky-od-112016/ |website=vhu.sk |publisher=Military History Institute |access-date=12 April 2021 |language=sk}}</ref> File:19-Slovenian Army-MG.svg|{{lang|sl|Generalmajor}}<br />([[Slovenian Ground Force]])<ref name="Slovenia">{{cite web |title=Čini in razredi |url=https://www.slovenskavojska.si/o-vojski/cini-in-razredi/ |website=slovenskavojska.si |publisher=Slovenian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=sl}}</ref> File:15-Somali Army-MG.svg|Major general<br />{{small|({{lang-so|Sareeye Gaas}})}}<br />([[Somali Armed Forces|Somali National Army]])<ref name="Somalia">{{cite book |last1=Ehrenreich |first1=Frederick |editor1-last=Nelson |editor1-first=Harold N. |title=Somalia: a country study |series=Area Handbook |date=1982 |publisher=Library of Congress |location=Washington, D.C. |page=257 |edition=3rd |url=https://www.marines.mil/Portals/1/Publications/Somalia%20Study_3.pdf |access-date=21 October 2021 |chapter=National Security}}</ref> File:SAA-OF-7.svg|Major general<br />([[South African Army]])<ref name="SouthAfrica_Army">{{cite web |title=Uniform: Rank insignia |url=http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |website=army.mil.za |publisher=Department of Defence (South Africa) |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020110337/http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |archive-date=20 October 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020110337/http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |date=20 October 2020 }}</ref> File:Sri Lanka-army-OF-7.svg|Major general<br />([[Sri Lanka Army]])<ref name="SriLanka_Army">{{cite web |title=Dress Regulation PDF - Part I |url=https://www.army.lk/sites/all/themes/bootstrap/common/images/images2/downloads/Dress-regulation-2019-PART-I.pdf |website=army.lk |publisher=Sri Lanka Army |pages=10-4–10-11 |date=January 2019 |access-date=20 May 2021}}</ref> File:Sweden-Army-OF-7 (M1987).svg|{{lang|sv|Generalmajor}}<br />([[Swedish Army]])<ref name="FMgrader2019">{{cite web|title=Nya gradbeteckningar införs|url=https://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2019/10/nya-gradbeteckningar-infors/|publisher=Försvarsmakten|date=2019-10-01|access-date=2019-10-02}}</ref> File:Tajikistan-Army-OF-6.png|{{lang|tg|Генерал-майор}}<br />{{lang|tg-Latn|General-mayor}}<br />([[Tajik Ground Forces]])<ref name="Tajikistan">{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |archive-date=22 October 2017 }}</ref> File:15-Tanzania Army-MG.svg|{{lang|sw|Meja jenerali}}<br />([[Tanzania People's Defence Force|Tanzanian Army]]) File:Timor-Leste-Army-OF-7.svg|{{lang|pt|Major-general}}<br />([[Timor Leste Defence Force|Timor-Leste Army]]) File:TaT-Army-OF-7.svg|Major general<br />([[Trinidad and Tobago Regiment]])<ref name="Trinidad&Tobago_Officer">{{cite web |title=Rank Chart (Commissioned Officers) |url=http://69.0.195.188/HQ/Our-Organisation/Ranks-Chart-(Commissioned-Officers).aspx |website=69.0.195.188 |publisher=Trinidad and Tobago Defence Force |access-date=27 May 2021 }}{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-6.svg|{{lang|tk|General-maýor}}<br />([[Turkmen Ground Forces]])<ref name="Turkmenistan">{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV) |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28–29 |language=tk}}</ref> File:Uganda-Army-OF-7.svg|Major general<br />([[Uganda People's Defence Force|Ugandan Land Forces]])<ref name="Uganda_Army">{{cite journal |title=Uganda Peoples' Defence Forces Act |journal=The Uganda Gazette |date=18 September 2019 |volume=CXII |issue=46 |pages=1851–1854 |url=https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |access-date=29 May 2021 |publisher=Uganda Printing and Publishing Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814162155/https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |archive-date=14 August 2021 }}</ref> File:Погон генерал-майора ЗСУ (2020).svg|{{lang|uk|Генерал-майор}}<br />{{lang|uk-Latn|Heneral-maior}}<br />([[Ukrainian Ground Forces]])<ref name="Ukraine">{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}</ref> File:British Army OF-7.svg|Major-general<br />([[British Army]])<ref name="UK_Army">{{cite web |title=Rank structure |url=https://www.army.mod.uk/who-we-are/our-people/ranks/ |website=army.mod.uk |publisher=British Army |access-date=27 May 2021}}</ref> File:US Army O8 (Army greens).svg|Major general<br />([[संयुक्त राज्य अमेरिकी सेना|United States Army]])<ref name="US_Army">{{cite web |title=U.S. Army Ranks |url=https://www.army.mil/ranks/ |website=army.mil |publisher=United States Army |access-date=27 May 2021}}</ref> File:Blank.svg|{{lang|es|Mayor general}}<br />([[National Army (Uruguay)|National Army of Uruguay]])<ref name="Uruguay">{{cite book |editor1-last=Hudson |editor1-first=Rex A. |editor2-last=Meditz |editor2-first=Sandra W. |title=Uruguay: A Country Study |date=1992 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |isbn=0-8444-0737-2 |pages=222–223 |edition=2nd |url=https://www.marines.mil/portals/1/Publications/Uruguay%20Study_3.pdf?ver=2012-10-11-163307-517 |access-date=13 June 2021 |chapter=Chapter 5. National Security}}</ref> File:Uzbekistan-army-OF-6.svg|{{lang|uz|General-mayor}}<br />([[Uzbek Ground Forces]])<ref name="Uzbekistan">{{cite web |title=O'zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o'tash tartibi to'g'risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}</ref> File:MGEJB-GNB.png|{{lang|es|Mayor general}}<br />([[Venezuelan Army]])<ref name="Venezuela_Officer1">{{cite web |title=Grados de Generales y Almirantes |url=http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-generales-y-almirantes/ |website=ejercito.mil.ve |publisher=Government of Venezuela |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717185821/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-generales-y-almirantes/ |archive-date=17 July 2019 |date=28 August 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717185821/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-generales-y-almirantes/ |date=17 July 2019 }}</ref> File:Blank.svg|Major general<br />([[Zambian Army]]) File:Zimbabwe-Army-OF-7.svg|Major general<br />([[Zimbabwe National Army]]) </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:सेनाको पद-संरचना]] 8ievcs5nqanflbokmxso91bh8vs9h37 0 139081 1392826 1389529 2026-10-17T03:21:34Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392826 wikitext text/x-wiki {{ढाँचा:Military units}} '''लेफ्टिनेन्ट जनरल''' धेरै देशहरूमा प्रयोग हुने [[सेना|सैन्य]] पद हो। यो श्रेणी [[जनरल अधिकारी|पुरानो युरोपेली प्रणाली]] उत्पन्न भएको हो। यस पदको उत्पत्ति मध्य युगमा भएको थियो, जहाँ लेफ्टिनेन्ट जनरलको उपाधि युद्धको मैदानमा सेकेन्ड-इन-कमान्ड राखिएको थियो, जो सामान्यतया कप्तान जनरल अधीनमा थिए। आधुनिक सेनाहरूमा, लेफ्टिनेन्ट जनरल सामान्यतया [[जनरल अधिकारी|जनरल]] (वा कर्नल जनरल) भन्दा सीधा तलको र [[मेजर जनरल]] भन्दा माथिको पद हो । नौसेनामा यो पद भाइस एडमिरलको बराबर हुन्छ, र छुट्टै पद संरचना भएको वायु सेनामा, यो एयर मार्शलको बराबर हुन्छ। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा, लेफ्टिनेन्ट जनरलको दर्ज्यानि चिन्हमा तीन तारा हुन्छ । त्यसैले पनि '''लेफ्टिनेन्ट जनरल'''लाई [[तीन तारे जनरल]] भनिन्छ। लेफ्टिनेन्ट जनरलले सामान्यतया तीन सेना [[डिभिजन (सैन्य)|डिभिजन]]हरू मिलेर बनेको ६० हजार देखी ७० हजार सेना भएको आर्मी कर्प्सलाई कमान्ड गर्दछ। == चिन्ह == === सेना === <gallery class="center"> चित्र:ALB-Army-OF-8.svg|{{lang|sq|Gjeneral lejtant}}<ref name="Albanian_Army">{{cite web |title=GRADAT, FORCA TOKËSORE |url=https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FT.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428065132/https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FT.pdf |archive-date=28 April 2021 |access-date=25 May 2021 |website=aaf.mil.al |language=sq }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428065132/https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FT.pdf |date=28 April 2021 }}</ref> ([[Albanian Army]]) चित्र:Angola-Army-OF-8.svg|{{lang|pt|Tenente-general}}<ref name="Angola_Army">{{cite web |title=Postos do Exército |url=https://faa.ao/exe/posto_exe |access-date=27 June 2021 |website=faa.ao |publisher=Angolan Army |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630164549/https://faa.ao/exe/posto_exe |archive-date=30 June 2021 }}</ref> ([[Angolan Army]]) चित्र:Argentina-Army-OF-9.svg|{{lang|es|Teniente general}}<ref name="Argentina_Army">{{cite web |date=14 February 2018 |title=Grados |url=https://www.argentina.gob.ar/ejercito/grados |access-date=27 May 2021 |website=argentina.gob.ar |publisher=Government of Argentina |language=es}}</ref> (अर्जेन्टिनी सेना) चित्र:Armenia-Army-OF-7.svg|{{lang|hy|գեներալ-լեյտենանտ}} {{lang|hy-Latn|General-leytenant}}<ref name="Armenia">{{cite web |date=15 November 2017 |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |access-date=3 June 2021 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |language=hy}}</ref> ([[Armenian Ground Forces]]) चित्र:Australian_Army_OF-8.svg|Lieutenant general<ref name="Australia">{{cite web |title=Badges of rank |url=https://www.defence.gov.au/images/Badges_of_rank.pdf |access-date=31 May 2021 |website=defence.gov.au |publisher=Department of Defence (Australia)}}</ref> (अष्ट्रेलिया सेना) चित्र:Genlt OF8-Rockkragen AT.png|{{lang|de|Generalleutnant}}<ref name="Austria_Army">{{cite web |title=Dienstgrade |url=https://www.bundesheer.at/abzeichen/dienstgrade.shtml |access-date=25 May 2021 |website=bundesheer.at |publisher=Federal Ministry of Defence (Austria) |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514012327/https://www.bundesheer.at/abzeichen/dienstgrade.shtml |archive-date=14 May 2023 }}</ref> ([[Austrian Federal Army|Austrian Army]]) चित्र:General-leytenant_AzSQ.svg|{{lang|az|General-leytenant}}<ref name="Azerbaijan">{{cite web |date=25 June 2001 |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |access-date=16 February 2021 |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |pages=64–70 |language=az}}</ref> ([[Azerbaijani Land Forces]]) चित्र:Bangladesh-army-OF-8.svg|Lieutenant general {{lang|bn|লেফটেন্যান্ট জেনারেল}}<ref name="Bangladesh_Army">{{cite web |title=Ranks & insignia |url=https://joinbangladesharmy.army.mil.bd/home/page/ranks-insignia |access-date=11 October 2020 |website=joinbangladesharmy.army.mil.bd}}</ref> ([[बङ्गलादेशी सेना|बङ्गलादेश]]) चित्र:Post-Soviet-Army-OF-7.svg|{{lang|be|Ґенэрал-лейтэнант}} {{lang|be-Latn|G̀jeneral-liejtenant}}<ref name="Belarus">{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 "О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383" |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |access-date=30 May 2021 |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |language=ru}}</ref> ([[Belarusian Ground Forces]]) चित्र:Army-BEL-OF-08.svg|{{lang|nl-BE|Luitenant-generaal}} ([[Belgian Land Component]]) चित्र:15.Bhutan_Army-LG.svg|{{lang|dz|གུང་ བློན་ གོང མ །}} Lieutenant general<ref name="Bhutan">{{cite web |title=Army ranks |url=http://www.rba.bt/rank |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105122449/http://www.rba.bt/rank |archive-date=5 January 2015 |access-date=14 July 2021 |website=rba.bt |publisher=Royal Bhutan Army }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150105122449/http://www.rba.bt/rank |date=5 January 2015 }}</ref> ([[शाही भुटान सेना]]) चित्र:Rank_insignia_of_Генерал-лейтенант_of_the_Bulgarian_Army.png|{{lang|bg|Генерал-лейтенант}} {{lang|bg-Latn|General-leytenant}}<ref name="Bulgaria">{{cite web |date=12 May 2009 |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |access-date=25 May 2021 |website=lex.bg |language=bg |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |archive-date=25 May 2023 }}</ref> ([[Bulgarian Land Forces]]) चित्र:Botswana-Army-OF-8.svg|Lieutenant general<ref name="Botswana">{{Cite web |title=Ranks |url=http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Ministries/State-President/Botswana-Defence-Force-BDF/About-the-BDF1/Ranks-and-Insignia/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826111806/http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Ministries/State-President/Botswana-Defence-Force-BDF/About-the-BDF1/Ranks-and-Insignia/ |archive-date=26 August 2016 |access-date=22 September 2016 |publisher=Government of Botswana}}</ref> ([[Botswana Ground Force]]) चित्र:18.RBrLF-LG.svg|{{lang|ms|Leftenan jeneral}}<ref name="Brunei_Army">{{cite web |date=16 December 2013 |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |access-date=14 July 2021 |website=agc.gov.bn |pages=1999–2000 |language=ms}}</ref> ([[Royal Brunei Land Forces]]) चित्र:Blank.svg|{{lang|fr|Lieutenant-général}} {{lang|rn|Riyetena jenerai}}<ref name="Burundi">{{cite web |title=Loi organique N°1/ 04 du 20 février 2017 portant Missions, Organisation, Composition, Instruction, Conditions de service et Fonctionnement de la Force de Défense Nationale du Burundi |url=http://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |access-date=27 June 2021 |website=fdnb.bi/ |publisher=Government of Burundi |page=45 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108234145/https://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |archive-date=8 November 2022 }}</ref> ([[Burundi Army]]) चित्र:Canadian_Army_OF-8.svg|Lieutenant-general {{lang|fr|Lieutenant-général}}<ref name="Canada">{{cite web |date=23 November 2017 |title=Ranks and appointment |url=https://www.canada.ca/en/services/defence/caf/military-identity-system/rank-appointment-insignia.html |access-date=28 May 2021 |website=canada.ca |publisher=Government of Canada}}</ref> ([[Canadian Army]]) चित्र:DR_Congo_Army_OF-8.svg|{{lang|fr|Lieutenant-général}} ([[Land Forces of the Democratic Republic of the Congo|Land Forces of the DR Congo]]) चित्र:CzArmy_2011_OF8-Generalporucik_shoulder.svg|{{lang|cs|Generálporučík}}<ref name="Czech_Republic">{{cite web |date=2018 |title=Ranks |url=https://www.army.cz/scripts/detail.php?id=49065 |access-date=26 May 2021 |website=army.cz |publisher=Ministry of Defence of the Czech Republic}}</ref> ([[Czech Land Forces]]) चित्र:Denmark-Army-OF-8-M11.svg|{{lang|da|Generalløjtnant}}<ref name="Denmark_Army">{{cite web |date=2018 |title=Hærens Gradstegn |url=https://forsvaret.dk/globalassets/fko---forsvaret/dokumenter/gradstegn/-harens-gradstegn-.pdf |access-date=26 May 2021 |website=[[forsvaret.dk]] |publisher=Danish Defence |language=da}}</ref> ([[Royal Danish Army]]) चित्र:Capona_Teniente_General_Ejercito_Nacional.svg|{{lang|es|Teniente general}}<ref name="DominicanRepublic_Officers">{{cite web |title=Insignias |url=https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&sl=96 |access-date=28 May 2021 |website=mide.gob.do |publisher=Ministry of Defense (Dominican Republic) |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226162440/https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&sl=96 |archive-date=26 February 2021 }}</ref> ([[Dominican Army]]) चित्र:Estonia-Army-OF-8.svg|{{lang|et|Kindralleitnant}}<ref name="Estonia_Army">{{cite web |title=Sümboolika: Maaväe Auastmed |url=https://mil.ee/kaitsevagi/kaitsevae-symboolika/#t-maavae-auastmed |access-date=26 May 2021 |website=mil.ee |publisher=Estonian Defence Forces |language=et}}</ref> ([[Estonian Land Forces]]) चित्र:Kenraaliluutnantti_M05.svg|{{lang|fi|Kenraaliluutnantti}} {{lang|sv|Generallöjtnant}}<ref name="Finland">{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |access-date=26 May 2021 |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |language=fi |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704182757/https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |archive-date=4 July 2023}}</ref> ([[Finnish Army]]) चित्र:15.Gambian_Army-LG.svg|Lieutenant general ([[Gambian National Army]]) चित्र:Georgia-Army-OF-8.svg|{{lang|ka|გენერალ ლეიტენანტი}} {{lang|ka-Latn|General leit’enant’i}}<ref name="Georgia">{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |access-date=12 March 2018 |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |language=ka}}</ref> ([[Georgian Land Forces]]) चित्र:HD_H_63_Generalleutnant.svg|{{lang|de|Generalleutnant}}<ref name="Germany_Army">{{cite web |title=Dienstgradabzeichen Heer |url=https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-heer-69056 |access-date=30 May 2021 |website=bundeswehr.de |publisher=Bundeswehr |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629133026/https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-heer-69056 |archive-date=29 June 2023 }}</ref> ([[जर्मन सेना]]) चित्र:15-Ghana_Army-LG.svg|Lieutenant general ([[Ghana Army]]) चित्र:14._Guinea-Bissau_LG.svg|{{lang|pt|Tenente-general}} ([[Military of Guinea-Bissau|Army of Guinea-Bissau]]) चित्र:Haiti-Army-OF-8.svg|{{lang|fr|Lieutenant-général}} ([[Armed Forces of Haiti|Haitian Army]]) चित्र:Lieutenant_General_of_the_Indian_Army.svg|Lieutenant general {{lang|hi|लेफ्टिनेंट - जनरल}}<ref name="India_Army">{{cite web |title=Indian Army Rank Badges |url=https://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=eONNmmCN+tNKI1W4lLePYA==&ParentID=07brfiSEictrT4pH/Ap2MDmEuFrOV7w+937sVMAJv7E= |access-date=27 May 2021 |website=indianarmy.nic.in |publisher=Indian Army}}</ref> ([[भारतीय सेना]]) चित्र:21-TNI_Army-LG.svg|{{lang|id|Letnan jenderal}}<ref name="Indonesia">{{cite web |title=Pangkat Harian |url=https://www.tni.mil.id/pages-39-pangkat-harian.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124202839/https://www.tni.mil.id/pages-39-pangkat-harian.html |archive-date=24 November 2020 |access-date=4 June 2021 |website=tni.mil.id |publisher=Indonesian National Armed Forces |language=id}}</ref> ([[Indonesian Army]]) चित्र:Ireland-Army-OF-8.svg|Lieutenant-general {{lang|ga|Leifteanant-ghinearál}}<ref name="Ireland_Army">{{cite web |title=Army Rank Markings |url=http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425021608/http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |archive-date=25 April 2016 |access-date=26 May 2021 |website=military.ie |publisher=Defence Forces (Ireland) }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425021608/http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |date=25 April 2016 }}</ref> ([[Irish Army]]) चित्र:IT-Army-OF8.svg|{{lang|it|Tenente Generale}}<ref name="Italy_Army">{{cite web |title=i gradi dell'Esercito Italiano - distintivi di incarico e funzionali |url=http://www.esercito.difesa.it/root/equipaggiamenti/gradi_270906.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100801094145/http://www.esercito.difesa.it/root/equipaggiamenti/gradi_270906.pdf |archive-date=1 August 2010 |access-date=30 May 2021 |website=esercito.difesa.it |publisher=Italian Army |language=it}}</ref> ([[Italian Army]]) चित्र:Jamaica-Army-OF-8_(new).svg|Lieutenant general<ref name="Jamaica">{{cite web |date=2019 |title=BADGES OF RANK |url=https://www.jdfweb.com/badges-of-rank/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820143541/https://www.jdfweb.com/badges-of-rank/ |archive-date=20 August 2020 |access-date=16 November 2019 |website=Official Jamaica Defence Force Website}}</ref> ([[Jamaica Defence Force|Jamaican Army]]) चित्र:18-RKGF-LG.svg|{{lang|kk|Генерал-лейтенант}} {{lang|kk-Latn|General-leytenant}}<ref name="Kazakhstan">{{cite web |date=25 August 2011 |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |access-date=29 May 2021 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |language=kk}}</ref> ([[Kazakh Ground Forces]]) चित्र:15._Kenyan_Army_LG.svg|Lieutenant general<ref>{{cite web |title=KDF Ranks |url=https://mod.go.ke/kdf-ranks/#1604604085917-4b478bbb-9515 |access-date=29 May 2021 |website=mod.go.ke |publisher=Ministry of Defence - Kenya}}</ref> ([[Kenya Army]]) चित्र:Kosovo-Army-OF-8.svg|{{lang|sq|Gjeneral lejtnant}}<ref name="Kosovo">{{cite web |title=Emblems and Ranks |url=https://mod.rks-gov.net/?page=2,310 |access-date=30 May 2021 |website=mod.rks-gov.net |publisher=Ministry of Defence}}</ref> ([[Kosovo Security Force]]) चित्र:LV-Army-OF8.png|{{lang|lv|Ģenerālleitnants}}<ref name="Latvia">{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |access-date=26 May 2021 |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |language=lv}}</ref> ([[Latvian Land Forces]]) चित्र:Blank.svg|Lieutenant general<ref name="Lesotho">{{cite web |title=Ranks in the Army |url=http://www.ldf.gov.ls/ranks.html |access-date=5 May 2021 |publisher=Lesotho Defence Force |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601224631/http://www.ldf.gov.ls/ranks.html |archive-date=1 June 2023 }}</ref> ([[Lesotho Army]]) चित्र:Liberia-Army-OF-8.svg|Lieutenant general<ref name="Liberia">{{cite web |date=3 September 2008 |title=Defense Act of 2008 |url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Liberia/LR_Defense%20Act%20of%202008.pdf |access-date=20 November 2017 |page=8}}</ref> ([[Armed Forces of Liberia|Liberian Ground Forces]]) चित्र:21-Lithuania_Army-LG.svg|{{lang|lt|Generolas leitenantas}}<ref name="Lithuania">{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |access-date=26 May 2021 |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |language=lt}}</ref> ([[Lithuanian Land Forces]]) चित्र:15._Malawi_Army_-_LG.svg|Lieutenant general ([[Malawi Army]]) चित्र:Malaysia-army-OF-8.svg|{{lang|ms|Leftenan jeneral}}<ref name="Malaysia_Officer">{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |access-date=4 June 2021 |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |language=ms }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |date=29 April 2020 }}</ref> ([[Malaysian Army]]) चित्र:Mongolian_Army-LTG-service.svg|{{lang|mn|Дэслэгч генерал}} {{lang|mn-Latn|Deslegch gyenyeral}} ([[Mongolian Ground Force|Mongolian Ground Forces]]) चित्र:Mozambique-Army-OF-7.svg|{{lang|pt|Tenente general}} ([[Mozambique Defence Armed Forces|Mozambican Army]]) चित्र:15-Namibia_Army-LG.svg|Lieutenant general ([[Namibian Army]]) चित्र:Nl-landmacht-luitenant_generaal.svg|{{lang|nl|Luitenant-generaal}}<ref name="Netherlands">{{cite web |date=19 December 2016 |title=De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht |url=https://www.defensie.nl/binaries/defensie/documenten/brochures/2021/01/15/rangen-krijgsmacht/rangonderscheidingstekens.pdf |access-date=18 March 2021 |publisher=Ministry of Defence (Netherlands) |language=nl}}</ref> ([[Royal Netherlands Army]]) चित्र:19.Nepalese_Army-LG.svg|Lieutenant general {{lang|ne|रथी}}<ref name="Nepal">{{cite web |author1=Nepali Army |author-link1=Nepali Army |title=Nepali Army Rank Structure |url=https://www.nepalarmy.mil.np/page/ranks |access-date=25 August 2018 |website=Nepalarmy.mil.np |publisher=Nepali Army}}</ref> ([[नेपाली सेना]]) चित्र:New_Zealand-Army-OF-8.svg|Lieutenant-general<ref name="NewZealand">{{cite web |title=Badges of Rank |url=https://www.nzdf.mil.nz/corporate-documents/badges-of-rank/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703193648/https://www.nzdf.mil.nz/corporate-documents/badges-of-rank/ |archive-date=3 July 2020 |access-date=11 June 2021 |website=nzdf.mil.nz |publisher=New Zealand Defence Force}}</ref> ([[New Zealand Army]]) चित्र:Nigeria-Army-OF-8.svg|Lieutenant general ([[Nigerian Army]]) चित्र:Norway-army-OF-8.svg|{{lang|no|Generalløytnant}}<ref name="Norway">{{cite web |date=4 February 2021 |title=Militære grader |url=https://www.forsvaret.no/om-forsvaret/uniformer-grader-medaljer/grader |access-date=26 May 2021 |website=forsvaret.no |publisher=Norwegian Armed Forces |language=no}}</ref> ([[Norwegian Army]]) चित्र:OF-8_PakistanArmy.svg|Lieutenant general {{lang|ur|لیفٹیننٹ جنرل}}<ref name="Pakistan_Army">{{cite web |date=26 January 2021 |title=Pakistan Army Ranks with Salary and Insignia |url=https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ |access-date=27 May 2021 |website=pakistanforces.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126212724/https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ |archive-date=26 January 2021 }}</ref> ([[पाकिस्तानी सेना]]) चित्र:PA_Lt._Gen.png|Lieutenant general ([[Philippine Army]]) चित्र:Army-POR-OF-08.svg|{{lang|pt|Tenente-general}}<ref name="Portugal_Army">{{cite web |title=POSTOS E DISTINTIVOS EXÉRCITO |url=http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301024102/http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |archive-date=1 March 2010 |access-date=30 May 2021 |website=antigo.mdn.gov.pt |language=pt}}</ref> ([[Portuguese Army]]) चित्र:Romania-Army-OF-8.svg|{{lang|ro|General-locotenent}}<ref name="Romania">{{cite web |title=Grade militare (Military ranks) |url=https://www.defense.ro/foto/album6 |access-date=1 February 2021 |website=defense.ro |publisher=Romanian Defence Staff |language=ro}}</ref> ([[Romanian Land Forces]]) चित्र:Russia-Army-OF-7-2010.svg|{{lang|ru|Генера́л-лейтена́нт}} {{lang|ru-Latn|Generál-leytenánt}}<ref name="Russia_Army">{{cite web |date=12 March 2010 |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 "О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия" |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |access-date=26 May 2021 |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |language=ru}}</ref> ([[Russian Ground Forces]]) चित्र:15-Rwanda_Army-LG.svg|Lieutenant general<ref name="Rwanda">{{cite web |title=RDF Insignia |url=https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia |access-date=12 June 2021 |website=mod.gov.rw |publisher=Government of the Republic of Rwanda |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701171742/https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia |archive-date=1 July 2025 }}</ref> ([[Rwanda Defence Force|Rwandan Land Forces]]) चित्र:Blank.svg|Lieutenant general ([[Sierra Leone Army]]) चित्र:10-RSA-OF08.svg|Lieutenant general<ref name="Singapore">{{cite web |title=SAF Rank Insignias |url=https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |access-date=7 June 2021 |website=mindef.gov.sg |publisher=Ministry of Defence (Singapore) |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419120802/https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |archive-date=19 April 2018 }}</ref> ([[Singapore Army]]) चित्र:Army-SVK-OF-08.svg|{{lang|sk|Generálporučík}}<ref name="Slovakia">{{cite web |title=Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016 |trans-title=Designation of military ranks of members of the Armed Forces of the Slovak Republic from 1.1.2016 |url=http://www.vhu.sk/oznacenie-vojenskych-hodnosti-prislusnikov-ozbrojenych-sil-slovenskej-republiky-od-112016/ |access-date=12 April 2021 |website=vhu.sk |publisher=Military History Institute |language=sk}}</ref> ([[Ground Forces of the Slovak Republic|Slovak Ground Forces]]) चित्र:Spain-Army-OF-8.svg|{{lang|es|Teniente general}}<ref name="Spain">{{cite web |title=Army Ranks & Insignia |url=https://ejercito.defensa.gob.es/en/personal/divisas-empleos.html |access-date=30 May 2021 |website=ejercito.defensa.gob.es |publisher=Ministry of Defence (Spain)}}</ref> ([[Spanish Army]]) चित्र:Sri_Lanka-army-OF-8.svg|Lieutenant general<ref name="SriLanka_Army">{{cite web |date=January 2019 |title=Dress Regulation PDF - Part I |url=https://www.army.lk/sites/all/themes/bootstrap/common/images/images2/downloads/Dress-regulation-2019-PART-I.pdf |access-date=20 May 2021 |website=army.lk |publisher=Sri Lanka Army |pages=10-4–10-11}}</ref> ([[Sri Lanka Army]]) चित्र:SAA-OF-8.svg|Lieutenant general<ref name="SouthAfrica_Army">{{cite web |title=Uniform: Rank insignia |url=http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020110337/http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |archive-date=20 October 2020 |access-date=29 May 2021 |website=army.mil.za |publisher=Department of Defence (South Africa)}}</ref> ([[South African Army]]) चित्र:Blank.svg|Lieutenant general ([[South Sudan Army]]) चित्र:Blank.svg|Lieutenant general ([[Umbutfo Eswatini Defence Force|Eswatini Army]]) चित्र:Sweden-Field-OF-8_(2019).svg|{{lang|sv|Generallöjtnant}}<ref name="FMgrader2019">{{cite web |date=2019-10-01 |title=Nya gradbeteckningar införs |url=https://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2019/10/nya-gradbeteckningar-infors/ |access-date=2019-10-02 |publisher=Försvarsmakten}}</ref> ([[Swedish Army]]) चित्र:Tajikistan-Army-OF-7.png|{{lang|tg|Генерал-лейтенант}} {{lang|tg-Latn|General-lejtenant}}<ref name="Tajikistan">{{cite web |date=13 April 2017 |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |access-date=2 June 2021 |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |language=tg |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |archive-date=22 October 2017 }}</ref> ([[Tajik National Army]]) चित्र:16-Tanzania_Army-LG.svg|Lieutenant general {{lang|sw|Luteni jenerali}} ([[Tanzania People's Defence Force|Tanzanian Army]]) चित्र:Timor-Leste-Army-OF-8.svg|{{lang|pt|Tenente-general}} ([[Timor Leste Defence Force|Timor-Leste Army]]) चित्र:Post-Soviet-Army-OF-7.svg|{{lang|tk|General-leýtenant}}<ref name="Turkmenistan">{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV) |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |access-date=2 June 2021 |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |pages=28–29 |language=tk}}</ref> ([[Turkmen Ground Forces]]) चित्र:Uganda-Army-OF-8.svg|Lieutenant general<ref name="Uganda_Army">{{cite journal |date=18 September 2019 |title=Uganda Peoples' Defence Forces Act |url=https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |journal=The Uganda Gazette |publisher=Uganda Printing and Publishing Corporation |volume=CXII |issue=46 |pages=1851–1854 |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814162155/https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |archive-date=14 August 2021 }}</ref> ([[Uganda People's Defence Force|Ugandan Army]]) चित्र:Погон_генерал-лейтенанта_ЗСУ_(2020).svg|{{lang|uk|Генерал-лейтенант}} {{lang|uk-Latn|Heneral-leytenant}}<ref name="Ukraine">{{cite web |date=13 December 2017 |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |access-date=2 June 2021 |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |language=uk}}</ref> ([[Ukrainian Ground Forces]]) चित्र:British_Army_OF-8.svg|Lieutenant-general<ref name="UK_Army">{{cite web |title=Rank structure |url=https://www.army.mod.uk/who-we-are/our-people/ranks/ |access-date=27 May 2021 |website=army.mod.uk |publisher=British Army}}</ref> ([[British Army]]) चित्र:US_Army_O9_(Army_greens).svg|Lieutenant general<ref name="US_Army">{{cite web |title=U.S. Army Ranks |url=https://www.army.mil/ranks/ |access-date=27 May 2021 |website=army.mil |publisher=United States Army}}</ref> लुटेनेन्ट जनरल ([[संयुक्त राज्य अमेरिकी सेना|United States Army]]) चित्र:Blank.svg|{{lang|es|Teniente general}}<ref name="Uruguay">{{cite book|editor1-last=Hudson|editor1-first=Rex A.|editor2-last=Meditz|editor2-first=Sandra W.|title=Uruguay: A Country Study|date=1992|publisher=Federal Research Division, Library of Congress|isbn=0-8444-0737-2|pages=222–223|edition=2nd|url=https://www.marines.mil/portals/1/Publications/Uruguay%20Study_3.pdf?ver=2012-10-11-163307-517|access-date=13 June 2021|chapter=Chapter 5. National Security}}</ref> ([[National Army (Uruguay)|National Army of Uruguay]]) चित्र:Uzbekistan-army-OF-7.svg|{{lang|uz|General-leytenant}}<ref name="Uzbekistan">{{cite web |date=12 September 2019 |title=O'zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o'tash tartibi to'g'risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |access-date=3 June 2021 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |language=uz}}</ref> ([[Uzbek Ground Forces]]) चित्र:Blank.svg|Lieutenant general ([[Zambian Army]]) चित्र:Zimbabwe-Army-OF-8.svg|Lieutenant general ([[Zimbabwe National Army]]) </gallery> === वायु सेना === <gallery class="center"> चित्र:US_Air_Force_O9_shoulderboard.svg|लुटेनेन्ट जनरल (संयुक्त राज्य वायुसेना) </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:सेनाको पद-संरचना]] c1q4v4slqs1uc4hdlr8f1e6oxjiwx83 0 148136 1392827 1390692 2026-10-17T03:56:42Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392827 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict | title = सन् २०२५–२०२६ को इरानी आन्दोलन | partof = इरान सरकार विरुद्धको आन्दोलन, इरानी आर्थिक सङ्कट र विश्वव्यापी जेनजी आन्दोलन | image = 2025–2026 Iranian protests map v2.svg | caption = विरोध प्रदर्शनहरू भइरहेका इरानी सहरहरू, सन् २०२६ जनवरी ८ | date = २८ डिसेम्बर २०२५ – हाल ({{Age in years, months and days|2025|12|28}}) | place = इरानका ३१ प्रदेशका १८० सहरहरू अन्तर्गत छुट्टाछुट्टै ५१२ स्थानहरूमा<ref name="HRANA-2026">{{cite news |title=Day Thirteen of the Protests: Nighttime Demonstrations Continue Amid Internet Shutdown |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-protests-nighttime-demonstrations-continue-amid-internet-shutdown/ |publisher=HRANA |date=9 January 2026 |access-date=10 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Mapping the ongoing protests in Iran (UPDATED) |url=https://faytuksnetwork.com/mapping-the-ongoing-protests-in-iran/ |website=faytuksnetwork.com |access-date=7 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104061452/https://faytuksnetwork.com/mapping-the-ongoing-protests-in-iran/ |archive-date=4 January 2026 }}</ref><ref>See also the map made by the Spiegel: {{cite news |last1=Cieschinger |first1=Almut |last2=Kornfeld |first2=Anna-Lena |last3=Martin |first3=Anna Sophia |last4=Riedmann |first4=Bernhard |last5=Schneider |first5=Anna-Sophie |title=(S+) Iran: So breiten sich die regimekritischen Proteste aus |url=https://www.spiegel.de/ausland/iran-so-breiten-sich-die-regimekritischen-proteste-aus-a-46c9e04f-6556-4211-83d7-4fbcf0022e17 |work=Der Spiegel |date=9 January 2026 |language=जर्मनेली}}</ref> | coordinates = | causes = '''राजनीतिक समस्य''' * सत्तावाद * मानवअधिकार उल्लङ्घन * राजनीतिक भ्रष्टाचार * इन्टरनेट सेवा बन्द '''प्रणालीगत र सैद्धान्तिक समस्या''' * विदेशी प्रतिनिधिको सक्रियता * हिजाब लगाउन अनिवार्य * जातीयताको आधारमा भेदभाव * धार्मिक उत्पीडित '''आर्थिक समस्या''' * आर्थिक सङ्कट * अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध * खाद्यान्नमा उच्च मूल्य वृद्धि * मुद्रा सङ्कट – इरानी रियालको गम्भीर मूल्यह्रास * खानेपानी र उर्जा अभाव | goals = * इस्लामी प्रजातान्त्रिक सरकारको पतन<ref>{{Cite web |date=1 January 2026 |title=Day four of Iran protests sees rallies spread and regime change calls grow |url=https://www.iranintl.com/en/202601016240 |access-date=2 January 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Parent |first1=Deepa |last2=Christou |first2=William |title='No future for us': disaffected Iranians say it's now or never to topple regime |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/03/no-future-for-us-disaffected-iranians-say-its-now-or-never-to-topple-regime |work=The Guardian |date=3 January 2026 |language=en}}</ref> * रेजा पहलवी फिर्ता भई सङ्क्रमणकालीन सरकारको नेतृत्व (केही गुटहरू)<ref name="Reza Pahlavi-2026"/> * आर्थिक दुरव्यवस्थापनको अन्त्य ** विनिमय दरको स्थिरीकरण ** सर्वसाधारण तथा व्यवसायीहरूको समस्या समाधान | methods = * सडक प्रदर्शन, जुलुस र आगजनी * सरकार विरोधी नारा * हड्ताल तथा पसल बन्द (बजारका व्यापारी तथा व्यवसायीहरूद्वारा गरिएको) * अनलाइन सक्रियता * विद्यार्थी सक्रियता * दङ्गा * विद्रोह * क्रान्ति | status = जारी * प्रदर्शनीकारीहरूलाई दमन गर्न प्रहरी बलको प्रयोग * देशव्यापी रूपमा टेलिफोन र इन्टरनेट सेवा बन्द | result = केन्द्रीय बैङ्कका गभर्नरद्वारा राजिनामा; देशव्यापी रूपमा प्रदर्शन फैलनु; सरकारद्वारा प्रदर्शनकारीहरूलाई गिरफ्तार गर्नु वा हत्या गर्नु | side1 = {{flagicon image|State flag of Iran (1964–1980).svg|link=Lion and Sun flag}}{{flagicon image|Civil flag of Iran (1964–1980).svg}} इरानी प्रतिपक्ष * सरकार विरोधी प्रदर्शन * विद्यार्थी आन्दोलन * प्रहरी र सैन्य जागीर छाडेका व्यक्तिहरूद्वारा समर्थित:<br />{{Collapsible list |bullets=yes |title=राजनीतिक समूहहरू: | {{flagicon image|Lion and Sun Tricolor Flag.svg}} स्वतन्त्र निर्वाचनका लागि इरानी राष्ट्रिय परिषद्<ref name="Reza Pahlavi-2026">{{cite news |title=Reza Pahlavi, the exiled son of Iran's last shah at centre of protest chants |location=London |url=https://www.bbc.com/news/articles/c62wx1gr8y4o |access-date=9 January 2026 |publisher=BBC News |date=9 January 2026}}</ref><ref name="Iran International-2026i">{{cite web|date=1 January 2026|title=Protesters in Marvdasht chant 'Pahlavi will return' on fifth day of protests|work=Iran International|url=https://www.iranintl.com/en/202601017824|access-date=7 January 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Teller |first1=Neville |title=Is there a chance for regime change in Iran? – opinion |url=https://www.jpost.com/opinion/article-859384 |access-date=5 January 2026 |agency=The Jerusalem Post |date=30 June 2025}}</ref> |{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} इरानी नागरिकको मोजाहेदिन सङ्गठन <ref name="Shamim">{{Cite news |last=Shamim |first=Sarah |title=Which are Iran's main opposition groups? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/12/which-are-irans-main-opposition-groups |access-date=12 January 2026 |work=Al Jazeera English |language=en}}</ref> {{tree list}} ** {{flagicon image|NCRI National Council of Resistance of Iran Lion & Sun Flag.jpg}} इरानी राष्ट्रिय प्रतिरोध परिषद् <ref name="Jones-2026">{{Cite news |last=Jones |first=David |date=8 January 2026 |title=If we don't ban Iran's terror gang now we never will |url=https://www.telegraph.co.uk/opinion/2026/01/08/uk-must-proscribe-iran-terror-regime/ |access-date=9 January 2026 |work=The Telegraph |language=en |issn=0307-1235}}</ref><ref name="Karim-2025">{{Cite web |last=Karim |first=Matin |date=4 January 2025 |title=PMOI Resistance Units: "From Zahedan to Tehran, down with the oppressor" |url=https://english.mojahedin.org/news/pmoi-resistance-units-from-zahedan-to-tehran-down-with-the-oppressor/ |access-date=9 January 2026 |website=People's Mojahedin Organization of Iran |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Iran Braces for More Protests. Here's What to Know. |url=https://www.nytimes.com/article/iran-protests-inflation-currency.html |work=The New York Times |access-date=11 January 2026}}</ref> {{tree list/end}} | इरानमा धर्मनिरपेक्ष लोकतान्त्रिक गणराज्यका लागि सहकार्य<ref name="Shamim"/> }} {{Collapsible list |bullets=yes |title=पृथकतावादी समूहहरू: |{{tree list}} * कुर्दीस्तानी पृथकतावादी ** {{flagicon image|Flag of Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê.png}} इरानी कुर्दिस्तानको गणतान्त्रिक पार्टी<ref name="Hengaw-2026c">{{Cite web |date=7 January 2026 |title=Call for general strike against repression in Kurdistan, in solidarity with protesters in Iran |url=https://hengaw.net/en/statements/2026/01/article-1 |access-date=7 January 2026 |website=Hengaw |language=en}}</ref><ref name="Shafaq News-2026">{{Cite web |date=7 January 2026 |title=Iranian Kurdish groups support nationwide economic protests |url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Iranian-Kurdish-groups-support-nationwide-economic-protests |access-date=7 January 2026 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of the Kurdistan Freedom Party (Iran).svg}} कुर्दिस्तान स्वतन्त्रता पार्टी<ref name="Hengaw-2026c" /><ref name="Shafaq News-2026" /> ** {{flagicon image|Flag of Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê.svg}} कुर्दिस्तान स्वतन्त्र जीवन पार्टी<ref name="Hengaw-2026c" /><ref name="Shafaq News-2026" /> ** इरानी कुर्दिस्तान सङ्घर्ष सङ्गठन<ref name="Hengaw-2026c" /><ref name="Shafaq News-2026" /> ** {{flagicon image|Flag of Komala.svg}} इरानी कुर्दिस्तान कोमला पार्टी<ref name="Hengaw-2026c" /><ref name="Shafaq News-2026" /> ** क्रान्तिकारी श्रमिक सङ्गठन <ref name="Hengaw-2026c" /><ref name="Shafaq News-2026" /> **कुर्दिस्तान श्रमिक सङ्गठन<ref name="Hengaw-2026c" /><ref name="Shafaq News-2026" /> **कुर्दिस्तान राष्ट्रिय सुरक्षा बल *** याग्रोस टोर्नाडो युनिट्स<ref name="Sleiman-2026">{{Cite web |last=Sleiman |first=Nadia |date=11 January 2026 |title=Iran Update, January 10, 2026 |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-10-2026/ |access-date=12 January 2026 |website=Institute for the Study of War |language=en}}</ref> {{tree list/end}} |{{tree list}} * बलोच पृथकतावादी ** {{flagicon image|Flag of the Popular Front of Struggle.jpg}} जनताको लडाकु मोर्चा<ref name="caliber.az-2026">{{Cite web |date=8 January 2026 |title=Iran: Police officer shot dead in Iranshahr |url=https://caliber.az/en/post/iran-police-officer-shot-dead-in-iranshahr |access-date=7 January 2026 |website=caliber.az |language=en}}</ref><ref name="Deutsche Welle">{{Cite news |title=خبرگاه؛ علی اردستانی به اتهام "جاسوسی" برای اسرائیل اعدام شد |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/live-75415031 |access-date=7 January 2026 |website=Deutsche Welle |language=फारसी}}</ref> ** बलुचिस्तान नागरिक पार्टी<ref>{{cite web|date=7 January 2026|title=Iranian Baloch group calls for protests and strikes across Iran|work=Iran International|url= https://www.iranintl.com/en/202601073833}}</ref><ref name=IranUpdateJanuary11/> {{tree list/end}} |{{tree list}} * {{flagicon image|Flag_of_South_Azerbaijan.svg}} दक्षिण अजरबैजानी पृथकतावादी ** दक्षिण अजरबैजान सहयोग सङ्गठन<ref>{{cite web | title=Iran is Cut off from Internet as Protests Calling for Regime Change Intensify | website=The New York Times | url=https://www.nytimes.com/2026/01/08/world/middleeast/iran-protests-internet-shutdown.html| date=January 2026}}</ref> ** इरानमा अजरबैजान पार्टीहरूको समन्वय परिषद्<ref>{{Cite web|url=https://www.azernews.az/analysis/252771.html|title=Iran's protests no longer speak language of reform [OPINION]|date=9 January 2026|website=Azernews.Az}}</ref> {{tree list/end}} }} {{Collapsible list |bullets=yes |title= श्रमिक, नागरिक र अवकाशप्राप्त समूहहरू: |इरान स्वतन्त्र श्रमिक सङ्घ<ref name="Center for Human Rights in Iran-2026">{{Cite web |date=6 January 2026 |title=Iranian Authorities Intensify Crackdown on Protests with Live Fire, Arbitrary Arrests, and Attacks on Hospitals |url=https://iranhumanrights.org/2026/01/iranian-authorities-intensify-crackdown-on-protests-with-live-fire-arbitrary-arrests-and-attacks-on-hospitals/ |website=Center for Human Rights in Iran |language=en}}</ref> |इरानी लेखक सङ्घ<ref name="Center for Human Rights in Iran-2026"/> |इरानी शिक्षक व्यापार सङ्घहरूको समन्वय परिषद्<ref name="Center for Human Rights in Iran-2026"/> |हाफ्त तापेह उखु व्यवसायी श्रमिक सङ्गठन<ref name="Center for Human Rights in Iran-2026"/> |स्वतन्त्र श्रम सङ्घ गठनका लागि समन्वय समिति<ref name="Center for Human Rights in Iran-2026"/> |खुजेस्तान अवकाशप्राप्त श्रमिकहरू<ref name="Center for Human Rights in Iran-2026"/> |अवकाशप्राप्त कर्मचारीहरूको सङ्घ<ref name="Center for Human Rights in Iran-2026"/> |कुर्दिस महिला सङ्गठन<ref name="Center for Human Rights in Iran-2026"/> |अवकाशप्राप्त कर्मचारी परिषद्<ref name="Iran Insight-2026">{{Cite web |date=4 January 2026 |title=Iranian labor, civil and retiree groups voice support for protests |url=https://www.iranintl.com/en/202601041792/ |website=Iran Insight |language=en}}</ref> |केर्मान्साह विद्युत् तथा धातु सङ्घ<ref name="Iran Insight-2026"/> |"इरानमा हत्या रोक"<ref name="Iran Insight-2026"/> |"न्याय साधक"<ref name="Iran Insight-2026"/> |तेल मजदुरहरूको आन्दोलनका लागि समन्वय परिषद्<ref name="Iran Insight-2026"/> |असङ्गठित तेल मजदुरहरूको आन्दोलनका समन्वय परिषद्<ref name="Iran Insight-2026"/> |नर्सहरूको समन्वय परिषद्को< आन्दोलनref name="Iran Insight-2026"/> |नेदे जनाने इरान<ref name="Iran Insight-2026"/> |विश्व इरानी इसाई सङ्घ<ref>{{Cite web|url=https://premierchristian.news/us/news/article/iranian-christian-alliance-urges-restraint-as-protests-continue-across-iran|title=Iranian Christian alliance urges restraint as protests continue across Iran - Premier Christian News &#124; Headlines, Breaking News, Comment & Analysis|website=premierchristian.news}}</ref> }} | side2 = {{tree list}} * {{flagicon|Iran}} इरान सरकार ** सशस्त्र बल *** {{Armed forces|Iran}}<ref name="Sleiman-2026"/> *** {{flagicon image|Flag of the Law Enforcement Force of the Islamic Republic of Iran.svg}} प्रहरी बल *** {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} इस्लामी क्रान्तिकारी सुरक्षा बल **** {{flagicon image|Flag of Basij.svg}} बासिज ***** नाबी अकरम पल्टन<ref name="Bern-2026a">{{Cite web |last=Bern |first=Stefaniia |date=10 January 2026 |title=Iran Update, January 9, 2026 |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-9-2026/ |access-date=10 January 2026 |website=Institute for the Study of War |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260111071720/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-9-2026/ |archive-date=11 January 2026}}</ref> **** {{Army|Islamic Revolutionary Guard Corps|name=स्थल सैन्यबल}} ** सरकार समर्थक प्रदर्शनकारी<ref name="Thousands participate in pro">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/shorts/epvat-5AX-I |title=Thousands participate in pro-government rallies across Iran |language=en |access-date=12 January 2026 |via=Youtube}}</ref> र सादा पोशाक लगाउने प्रहरी बल ** सरकार समर्थित विदेशी शिया सैनिक<ref name=IranUpdateJanuary11/> *** कुवात अल-हसद अस साबी **** {{flagicon image|Hisbollah-Brigaden Flagge.svg}} कताइब हजबुल्लाह **** हरकत अल-नुजुबा **** कताइब सइद उल-सुहादा **** बदर सङ्गठन *** {{#invoke:flag||हिजबुल्लाह}} *** {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} लिवा फतेमियुन *** {{flagicon image|Liwa Zainebiyoun infobox flag.png}} लिवा जैनबियुन {{tree list/end}} | leadfigures1 = * {{flagicon image|Civil flag of Iran (1964–1980).svg}} "नेतृत्व विहीन" <ref name="Euronews">{{Cite news |url=https://www.euronews.com/2026/01/08/mass-protests-erupt-in-irans-capital-after-exiled-princes-call-internet-shut-off-nationwid |access-date=9 January 2026 |work=Euronews |title=Iranian protests escalate as authorities cut internet and crackdown intensifies}}</ref><ref>{{cite news |title=Protests in Iran sparked by economic woes now nationwide, activists say|url=https://abcnews.go.com/Business/wireStory/protests-iran-sparked-economic-woes-now-nationwide-activists-129010386|agency=ABC News|date=8 January 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Video shows security forces firing tear gas at protesters as Iran crackdown kills dozens |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-security-forces-clash-protesters-death-toll-rises-rcna252550 |first1=Babak |last1=Dehghanpisheh |first2=Henry |last2=Austin |work=NBC News |date=8 January 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=In Iran, no internet and surging protests urged on by an exiled prince |url=https://globalnews.ca/news/11604873/iran-internet-protests-exiled-prince/ |agency=Global News |date=8 January 2026}}</ref> * {{flagicon image|State flag of Iran (1964–1980).svg}} [[रेजा पहलबी]]<ref>{{Cite web |date=8 January 2026 |title=استقبال گسترده از فراخوان شاهزاده رضا پهلوی برای قیام ملی |url=https://www.independentpersian.com/node/418652/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C |access-date=9 January 2026 |website=ایندیپندنت فارسی |language=फारसी}}</ref><ref>{{cite news|title=Internet and phones cut in Iran as protesters heed exiled prince's call for mass demonstration|url=https://www.politico.com/news/2026/01/08/internet-and-phones-cut-in-iran-as-protesters-heed-exiled-princes-call-for-mass-demonstration-00718356|agency=Politico|date=8 January 2026}}</ref> | leadfigures2 = * {{flagicon|Iran}} [[अली खामेनेई]] <br /> (इरानका सर्वोच्च नेता) * [[File:Office of the President of the Islamic Republic of Iran Seal.svg|25px]] [[मसुद पेजेस्कियान]] <br /> (इरानका राष्ट्रपति) {{Collapsible list|title='''अन्य:'''|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:left;| * [[File:آرم قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران.png|25px]] [[गोलाम-हुसेन मोहसेनी-एजेई]] <br /> (इरानका प्रमुख न्यायाधीश) * [[File:Islamic Parliament of Iran Seal.svg|25px]] [[मोहम्मद बघर कालीबाफ]] <br /> (संसदको सभामुख) * {{flagicon|Iran}} [[अली लारिजानी]] <br /> (सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्) * [[File:MFI logo.svg|25px]] अब्बोसे अरोक्ची <br /> (परराष्ट्रमन्त्री) * {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[अब्दुर रहिम मुसाभी]] <br /> ([इरानी सशस्त्र बलका कार्यकारी) * {{flagicon|Iran}} अमिर हतामी <br /> (सेनापति) * {{flagicon|Iran}} अहमद-रजा रदान <br /> (प्रहरी प्रमुख) * {{flagicon|Iran}} [[मोहम्मद पाकपुर]] <br /> (इस्लामी क्रान्तिकारी सुरक्षा स्थल बलका प्रमुख) * {{flagicon|Iran}} गोलामरजा सुलेमानी <br /> (बासिज प्रमुख) }} | howmany1 = १० लाख (इरान इन्टरनेसनलको अनुसार)<ref>{{cite web|date=9 January 2026|title= Millions of Iranians take to the streets as protest death toll hits 42|work=Iran International|url=https://www.iranintl.com/en/202601092353|access-date=9 January 2026}}</ref> | howmany2 = व्यापक रूपमा परिचालन <br/>८०० देखि ५,००० इरानका इराकी सैनिक (इरानी प्रतिपक्षका अनुसार)<ref name=IranUpdateJanuary11/><br/>प्रदर्शनकारीहरू विरुद्ध खटिएका हजारौँ मानिसहरू<ref name="Christou-2026c">{{Cite news |last1=Christou |first1=William |last2=Parent |first2=Deepa |date=12 January 2026 |title=Iran holds pro-government rally as regime seeks to downplay protests |url=https://www.theguardian.com/global-development/2026/jan/12/iran-protests-crackdown-toll-foreign-minister |access-date=12 January 2026 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref> | casualties1 = | casualties2 = | fatalities = ३०,००० सम्म प्रदर्शनकारीहरू<br/>( ''सिबिएन'' अनुसार) <br/>१२,०००–२०,००० प्रदर्शनकारीहरू<br/>(''सिबिएस न्युज'' अनुसार )<ref name="CBS News-2026b"/><br/>१२,००० प्रदर्शनकारीहरू <br/>(''इरान इन्टरनेसनल''को अनुसार)<br/>३,०९०–६,९७२<br/>(इरानमा कार्यरत मानवअधिकार कार्यकर्ताहरूको अनुसार){{efn|२,८८५ प्रदर्शनकारीहरू, १६५ सरकार सम्बन्धित व्यक्ति (सैनिक वा गैर-सैनिक), २१ प्रदर्शनीमा नउत्रिएका नागरिक, १९ नाबालक सहित पुष्टि गरिएको ३,८८२ मृत्युहरू समावेश छन्।<ref name="hrana">{{cite news |title=Day 20 of Protests: Continued Internet Blackout and Human Rights Groups Focus on Documenting the Crackdown |url=https://www.en-hrana.org/day-20-of-protests-continued-internet-blackout-and-human-rights-groups-focus-on-documenting-the-crackdown// |access-date=16 January 2026 |publisher=HRANA |date=16 January 2026}}</ref>}}<br/>~२,०००–३,०००<br/>(इरान सरकारका अधिकारीहरूका अनुसार){{efn| हताहतको अनुमानित सङ्ख्याका बारेमा ''रोइटर्स''सँग कुरा गर्ने एक अधिकारीले हताहत सङ्ख्या दुई हजारको हाराहारीमा रहेको बताएतापनि ''द न्युयोर्क टाइम्स''सँग कुरा गर्ने एक अधिकारी हताहत सङ्ख्या तीन हजारको हाराहारीमा रहेको बताएका थिए। <ref>{{cite news |title=About 2,000 killed in Iran protests, official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/about-2000-killed-iran-protests-official-says-2026-01-13/ |access-date=13 January 2026 |work=Reuters |date=13 January 2026}}</ref><ref>{{cite news |title='Shoot to Kill': Accounts of Brutal Crackdown Emerge From Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/01/13/world/middleeast/iran-protester-deaths.html |access-date=13 January 2026 |work=The New York Times |date=13 January 2026}}</ref> इरानी राज्य सञ्चारमाध्यमका अनुसार १२१ सुरक्षा बलका सैनिकहरू सहित<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-12/iran-says-it-s-quelled-protests-after-hundreds-reported-killed |title=Iran Says It's Quelled Protests After Hundreds Reported Killed |publisher=Bloomberg News |date=12 January 2026}}</ref>}} | arrests = २२,१०४ {{efn|मृत्युदण्डको सजाय पाएका ८०० व्यक्तिहरू सहित<ref name="hrana"/>}} | notes = सरकारले ८ जनवरी सन् २०२६ जनवरी ८ का दिनबाट लागू हुनेगरी गरिएको इन्टरनेट र टेलिफोन बन्दका वास्तविक हताहतको सङ्ख्या अनिच्छित छ।}} '''सन् २०२५-२०२६ को इरानी आन्दोलन'''ले ({{भाषा-फारसी|اعتراضات دی ۱۴۰۴ ایران}}) सन् २०२५ को अन्तिम दिनहरूबाट इरानी सरकार विरुद्ध गरिएको जनविद्रोहको शृङ्खलालाई जनाउँदछ। डिसेम्बर २८ देखि गहिरो आर्थिक सङ्कट र सरकारप्रति व्यापक असन्तोषको पृष्ठभूमिमा [[इरान]]का थुप्रै सहरहरूबाट जनआन्दोलन सुरु भएको थियो। यी आन्दोलनहरूलाई १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिकापछि सबैभन्दा ठूलो विद्रोहको रूपमा वर्णन गरिएको छ।<ref name="AP News-2025">{{Cite news |date=29 December 2025 |title=Protests erupt in Iran over currency's plunge to record low |url=https://apnews.com/article/iran-traders-protest-rial-currency-ddc955739fb412b642251dee10638f03 |access-date=30 December 2025 |work=AP News |language=en}}</ref><ref name="Salem-2025">{{Cite news |last=Salem |first=Mostafa |date=30 December 2025 |title=Iran's ailing supreme leader resorts to his only playbook as crises mount and protests erupt |url=https://www.cnn.com/2025/12/30/middleeast/irans-supreme-leader-protests-intl |access-date=31 December 2025 |work=CNN |language=en}}</ref><ref name="Barin-2025">{{cite news |last=Barin|first=Mohsen|date=31 December 2025|title=Iran's economic crisis, political discontent threaten regime |work=[[डोयचे भेले]] |url=https://www.dw.com/en/irans-economic-crisis-political-discontent-threaten-regime/a-75350062 |access-date=31 December 2025}}</ref><ref>{{cite web |date=8 January 2026|title=Iran Nationwide Protests Challenge Regime Amid Economic Crisis |url=https://mezha.net/eng/bukvy/iran-nationwide-protests-challenge-regime-amid-economic-crisis/amp/ |access-date=8 January 2026 |website=mezha |language=en}}</ref><ref>{{cite news |date=9 January 2026 |title=Iran's leaders facing most serious threat since 1979 revolution |url=https://news.sky.com/story/irans-leaders-facing-most-serious-threat-since-1979-revolution-13492604 |access-date=9 January 2026 |work=Sky News |language=en |last=Sparks |first=John}}</ref> यस आन्दोलनको प्रमुख कारणहरूमा [[मुद्रास्फीति]], खाद्यान्नहरूमा अत्याधिक मूल्य वृद्ध‍ि र इरानी रियालको तीव्र अवमूल्यन रहेतापनि केही समयमै आन्दोलन अझ व्यापक बन्दै जाँदा इस्लामी प्रजातान्त्रिक शासनको अन्त्यको गर्न जोडदार रूपमा माग उठेको थियो। [[तेहरान]]का व्यापारी र बजार व्यवसायीहरूको सहभागिताबाट सुरु भएको यो आन्दोलन छिट्टै विश्वविद्यालयहरूमा फैलिन पुग्दा देशभरीबाट ठूलो सङ्ख्यामा विद्यार्थीहरू पनि यसमा सहभागी हुन आउँछन्।<ref name="Manoto-2025">{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DS76l0ygmx6/ |title=گزارشگر منوتو از خرم‌آباد ویدیویی از سردادن شعار«این آخرین نبرده، پهلوی برمی‌گرده» |publisher=Manoto |date=December 2025 |access-date=1 January 2026 |language=फारसी}}</ref><ref name="Iran International-2025c">{{cite web |date=30 December 2025 |title=Protesters in Isfahan chant 'death to the dictator' |url=https://www.iranintl.com/en/202512305455 |access-date=1 January 2026 |publisher=Iran International}}</ref><ref name="Iran International-2025d" /><ref name="Chouire-2026">{{cite news |title=Iran downplays risk of military escalation, accuses US, Israel of fueling unrest |last=Chouire |first=Tarek |work=Anadolu Agency |date=9 January 2026 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-downplays-risk-of-military-escalation-accuses-us-israel-of-fueling-unrest/3794927 |access-date=11 January 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Iran's top judge warns protesters of 'no leniency' as unrest persists |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-top-judge-warns-protesters-no-leniency-unrest-persists-2026-01-07/ |work=Reuters |date=7 January 2026 |access-date=7 January 2026|archive-url=https://archive.today/2026.01.07-120231/https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-top-judge-warns-protesters-no-leniency-unrest-persists-2026-01-07|archive-date=7 January 2026|url-status=live}}</ref> प्रदर्शनकारीहरूले "तानाशाहको मृत्यु", "पाहलवी फर्कनेछन्" र "शाह दीर्घायु रहून"—जस्ता सरकारविरोधी नाराहरू लगाएका थिए। यी नाराहरू मार्फत उनीहरूले आर्थिक सङ्कटका लागि जिम्मेवारहरूप्रति रिस व्यक्त गर्नुका साथै अझ व्यापक राजनीतिक माग पनि उठाएका थिए। [[अली खामेनेई]]को प्रत्यक्ष आदेशअनुसार प्रदर्शनकारीहरूमाथि प्रत्यक्ष रूपमा गोली प्रहार गरिएको र त्यसपछि भएको दमनले दर्जनौँ हजार प्रदर्शनकारीहरूको मृत्यु भएसँगै यो दमनलाई आधुनिक इरानी इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो हत्याकाण्डहरू मध्ये एकको रूपमा हेरिएको छ।<ref name="Iran International-2026j"/><ref name="CBS News-2026b">{{cite news |title=Over 12,000 feared dead after Iran protests, as video shows bodies lined up at morgue |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-protest-death-toll-over-12000-feared-higher-video-bodies-at-morgue/ |access-date=13 January 2026 |work=CBS News |date=13 January 2026}}</ref><ref name="www.iranintl.com-2026a">{{Cite web |date=13 January 2026 |title=Khamenei ordered killings with approval of top state bodies, sources say |url=https://www.iranintl.com/en/202601132979 |access-date=14 January 2026 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref> सर्वसाधारणहरूद्वारा सरकार विरुद्ध गरिएको जनआन्दोलन धेरै हदसम्म नेतृत्वविहीन भएतापनि जनवरी ८ का दिनबाट पूर्व राजकुमार रेजा पहलावी र इरानी कुर्दिस्तानका सात राजनीतिक दलहरूले प्रदर्शन र हड्तालको आह्वान गरेपछि प्रदर्शनहरू उग्र बन्दै गएको देखिन्छ।<ref>{{Cite news |date=8 January 2026 |title=Iranians protest for 12th day as Kurdish opposition calls for general strike |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260108-iranians-protest-for-12th-day-as-kurdish-opposition-calls-for-general-strike |access-date=11 January 2026 |work=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Parent |first1=Deepa |last2=Christou |first2=William |date=7 January 2026 |title='They are killing us': authorities use force against protesters in Kurdish regions of Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/07/they-are-killing-us-authorities-use-force-against-protesters-in-kurdish-regions-of-iran |access-date=11 January 2026 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref> थुप्रै प्रदर्शनकारीहरूले पहलावी शाह वंशले इरानको शासनसत्ता सञ्चालन गर्नुपर्ने माग गर्दै आएका छन्।<ref name="Gritten-2026">{{cite news |title=Huge anti-government protests in Tehran and other Iranian cities, videos show |first=David |last=Gritten |location=London |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg7y0579lp8o |access-date=10 January 2026 |work=BBC News |date=9 January 2026}}</ref> उनीहरूले शान्तिपूर्ण रूपान्तरण र भविष्यको राजनीतिक प्रणाली कस्तो रहने भन्ने कुरालाई निर्णय गर्न जनमत सङ्ग्रहको पनि आह्वान गर्दै आएका छन्। इरानी सरकारले प्रदर्शनकारीहरूलाई सङ्गठित हुनबाट रोक्न इन्टरनेट र टेलिफोन जस्ता सेवाहरू बन्द गर्दै [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[इजरायल]]ले प्रदर्शनलाई प्रोत्साहित गरेको आरोप लगाएको थियो।<ref name=IranUpdateJanuary11>{{cite web |title=Iran Update, January 11, 2026 |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-11-2026/ |publisher=Institute for the Study of War |access-date=13 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116040031/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-11-2026/ |archive-date=16 January 2026}}</ref> ९ जनवरीसम्म देशका सबै ३१ प्रदेशबाट लाखौँ मानिसहरू प्रदर्शनका लागि सडकमा निस्किएका थिए। इरान इन्टरनेसनलले १० जनवरीका दिन सार्वजनिक गरेको एक प्रतिवेदन अनुसार देशमा इन्टरनेट पहुँच कटौतीको बीच र पछिल्ला ४८ घण्टामा इरानी सुरक्षा बलले प्रदर्शनकारीहरूमा प्रत्यक्ष गोली प्रहारको प्रयोग बढाउँदा कम्तीमा २,००० प्रदर्शनकारीहरू मारिएका थिए।<ref name="Iran International-2026h">{{cite news |title=Mass killings reported as security forces use live fire on Iran protesters |url=https://www.iranintl.com/en/202601103903 |access-date=10 January 2026 |work=Iran International |date=10 January 2026 |archive-url=https://archive.today/2026.01.11-003151/https://www.iranintl.com/en/202601103903 |archive-date=11 January 2026 |url-status=live}}</ref> तेहरान र सिराजका अस्पतालहरू घाइते प्रदर्शनकारीहरूले भरिएको र धेरैलाई गोली प्रहारबाट चोट लागेको थियो। इरानको परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ताले सुरक्षा बलहरूले प्रदर्शनकारीहरूमाथि गोली चलाएको पुष्टि गर्दा यसले मानव अधिकारको विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ता बढाएको थियो।<ref name="Iran International-2026f">{{Cite web |date=12 January 2026 |title=سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی «شلیک مستقیم» به شهروندان معترض را تایید کرد |url=https://www.iranintl.com/fa/202601128775 |access-date=12 January 2026 |website=Iran International |language=फारसी}}</ref> त्यस्तै, हिंसात्मक दमनको क्रममा हजारौँलाई पक्राउ गरिएको थियो।<ref name="Christou-2026b">{{cite news |last1=Christou |first1=William |last2=Parent |first2=Deepa |date=10 January 2026 |title=New protests erupt in Iran as supreme leader signals upcoming crackdown |url=https://www.theguardian.com/global-development/2026/jan/09/iran-supreme-leader-harsher-crackdown-protest-movement-swells |access-date=10 January 2026 |work=The Guardian |language=en|issn=0261-3077}}</ref> इन्टरनेट र टेलिफोनको बन्दका बाबजुद पनि १० जनवरीका दिन द गार्डियन नामक एक पत्रिकाले निकालेको एक प्रतिवेदन अनुसार सुरक्षा बलले प्रदर्शनहरूमाथि ठूलो मात्रामा गोली चलाएको थियो भने एक प्रत्यक्षदर्शीले तेहरानभरि सयौँ शवहरू देखेको बताएका थिए। ११ जनवरीमा सार्वजनिक टाइम्स पत्रिकाको एक प्रतिवेदनले मृत्यु सङ्ख्या ६,००० अनुमान गरेको थियो।<ref name="Vick-2026">{{cite magazine |last1=Vick |first1=Karl |last2=Serjoie |first2=Kay Armin |date=11 January 2026 |title=Death Toll in Iran May Already Be in the Thousands |url=https://time.com/7345347/iran-protests-death-toll-estimate-thousands/ |access-date=12 January 2026 |magazine=Time (magazine) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260112145909/https://time.com/7345347/iran-protests-death-toll-estimate-thousands/ |archive-date=12 January 2026 }}</ref> १३ जनवरीका दिन इरान इन्टरनेसनलले कम्तीमा १२,००० जनाको मृत्यु भएको भनिरहँदा सोही दिन सिबिएस न्युजले कम्तीमा १२,००० सम्भवतः २०,००० जनाको मृत्यु भएको भनी प्रतिवेदन निकालेको थियो।<ref name="CBS News-2026b"/> == टिप्पणीहरू == {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:इरान]] t2iamllsbbn4b77o4h2k6mmdog3owlx 0 151798 1392821 1392613 2026-10-17T00:09:45Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392821 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = एनी कार्सन | honorific_suffix = [[क्यानडाको सम्मान आदेश|सीएम]] | image = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | caption = सन् २०२४ मा कार्सन | birth_name = एनी प्याट्रिसिया कार्सन | birth_date = {{birth date and age|1950|6|21}} | birth_place = [[टोरोन्टो]], ओन्टारियो, क्यानडा | death_date = | death_place = | citizenship = {{hlist |क्यानडा |आइसल्यान्ड}} | education = [[टोरोन्टो विश्वविद्यालय]] ([[कला स्नातक|कला स्नातक उपाधि]], [[कला स्नातकोत्तर|कला स्नातकोत्तर उपाधि]], [[विद्यावारिधि|विद्यावारिधि उपाधि]]) | occupation = {{hlist |कवयित्री |निबन्धकार |अनुवादक |शास्त्रीय साहित्यकी अध्येता |प्राध्यापक}} | spouse = रोबर्ट करी | period = सन् १९७९–वर्तमान | genre = {{hlist |कविता |निबन्ध |अनुवाद}} | notable_works = {{ubl |''[[इरोस द बिटरसुइट]]'' (सन् १९८६) |''[[अटोबायोग्राफी अफ रेड]]'' (सन् १९९८) |''[[मेन इन द अफ आवर्स]]'' (सन् २०००) |''[[द ब्युटी अफ द हजब्यान्ड]]'' (सन् २००१) |''[[रेड डक]]'' (सन् २०१३)}} | awards = {{ubl |[[लानान साहित्य पुरस्कार]] (सन् १९९६) |[[गुगेनहाइम छात्रवृत्ति]] (सन् १९९८) |[[म्याकआर्थर छात्रवृत्ति]] (सन् २०००) |[[ग्रिफिन कविता पुरस्कार]] (सन् २००१, २०१३) |[[अङ्ग्रेजी कविताका लागि गभर्नर जनरल पुरस्कार|गभर्नर जनरल पुरस्कार]] (सन् २००१) |[[टी. एस. इलियट पुरस्कार]] (सन् २००१) |[[क्यानडाको सम्मान आदेश]] की सदस्य (सन् २००५) |[[अस्टुरियस राजकुमारी पुरस्कार]] (सन् २०२०) |[[पेन/नाबोकोभ पुरस्कार]] (सन् २०२१) |[[साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार]] ([[सन् २०२६ को साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार|सन् २०२६]])}} }} '''एनी प्याट्रिसिया कार्सन''' (जन्म २१ जुन १९५०)<ref name="Morra-2014">{{Cite web |last=Morra |first=Linda |date=September 8, 2014 |title=Anne Carson |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson |access-date=May 21, 2023 |website=[[क्यानाडाली विश्वकोश]] |archive-date=May 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson |url-status=live }}</ref> क्यानडाकी प्राज्ञ तथा लेखिका हुन्। [[क्यानडा|क्यानाडा]]को [[टोरन्टो|टोरोन्टो]]मा जन्मिएकी उनले टोरोन्टो विश्वविद्यालयबाट अध्ययन पूरा गरिन्। सन् १९७९ देखि उनले विभिन्न विश्वविद्यालयहरूमा [[शास्त्रीय अध्ययन]], [[तुलनात्मक साहित्य]] र [[सिर्जनात्मक लेखन]] विषयकी प्राध्यापकका रूपमा काम गर्न थालिन्। उनले [[क्यालगरी विश्वविद्यालय]], [[म्याकगिल विश्वविद्यालय]], [[मिशिगन विश्वविद्यालय]], [[न्युयोर्क विश्वविद्यालय]] र [[प्रिन्सटन विश्वविद्यालय]]मा अध्यापन गरेकी छन्। कार्सनले निबन्ध तथा कविताका सङ्ग्रहका साथै प्राचीन [[ग्रीक दुःखान्त नाटक]]हरूको अनुवादसमेत गरी २० भन्दा बढी पुस्तक लेखेकी छन्। उनलाई गुगेनहाइम छात्रवृत्ति र म्याकआर्थर छात्रवृत्ति प्रदान गरिएको छ। उनले लानान साहित्य पुरस्कार, दुई पटक ग्रिफिन कविता पुरस्कार, टी. एस. इलियट पुरस्कार, अस्टुरियस राजकुमारी पुरस्कार, अङ्ग्रेजी कविताका लागि गभर्नर जनरल पुरस्कार र पेन/नाबोकोभ पुरस्कार प्राप्त गरेकी छन्। क्यानडाको साहित्यिक क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानका लागि उनलाई सन् २००५ मा क्यानडाको सम्मान आदेश को सदस्य नियुक्त गरिएको थियो। उनलाई सन् २०२६ को साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो।<ref name="NobelPrize.org">{{Cite web |title=सन् २०२६ को साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/ |access-date=October 8, 2026 |publisher=[[नोबेल प्रतिष्ठान]] |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref><ref name="Youngs-2026">{{Cite web |date=October 8, 2026 |title='साहसी र नवीनतापूर्ण' क्यानडाली कवयित्री एनी कार्सनले साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार जितिन् |url=https://www.bbc.com/news/articles/cq4g1j54nepyo |access-date=October 8, 2026 |website=[[बीबीसी समाचार]] |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20261008113231/https://www.bbc.com/news/articles/cq4g1j54nepyo |archive-date=October 8, 2026 |url-status=live |last=Youngs |first=Ian}}</ref> == जीवनी == === प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा === एनी कार्सनको जन्म सन् १९५० जुन २१ मा टोरोन्टोमा भएको थियो।<ref name="Morra-2014" /> उनका पिता बैंकर थिए र उनी क्यानडाका विभिन्न साना सहरहरूमा हुर्किएकी थिइन्।<ref>{{cite web |title=एनी कार्सन |url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson |access-date=July 2, 2022 |archive-date=July 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702210552/https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson |url-status=live }}</ref> माध्यमिक विद्यालयमा अध्ययनरत रहँदा ल्याटिन भाषाका एक शिक्षकले उनलाई प्राचीन ग्रीसको संसार र भाषासँग परिचित गराएका थिए तथा उनलाई निजी रूपमा अध्यापनसमेत गरेका थिए।<ref name="LitEncyc">{{cite web |last1=Rae |first1=Ian |title=एनी कार्सन |url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758 |website=The Literary Encyclopedia |access-date=September 16, 2020 |date=December 27, 2001 |archive-date=September 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758 |url-status=live }}</ref> उनले [[टोरोन्टो विश्वविद्यालय]]अन्तर्गतको [[सेन्ट माइकल्स कलेज]]मा भर्ना लिएकी थिइन्, तर पहिलो र दोस्रो शैक्षिक वर्षको अन्त्यमा गरी दुई पटक अध्ययन छाडिन्। पाठ्यक्रमका सीमितताहरू, विशेष गरी [[जोन मिल्टन|मिल्टन]] सम्बन्धी अनिवार्य पाठ्यक्रमका कारण उनी असन्तुष्ट भएकी थिइन्। त्यसपछि उनले केही समयका लागि अध्ययनबाट विश्राम लिँदै चित्रात्मक कलाको क्षेत्रमा समय बिताइन्।<ref name="LitEncyc" /> अन्ततः उनी टोरोन्टो विश्वविद्यालयमा फर्किइन् र सन् १९७४ मा कला विषयमा स्नातक, सन् १९७५ मा शास्त्रीय अध्ययनमा स्नातकोत्तर तथा सन् १९८१ मा शास्त्रीय अध्ययनमै [[विद्यावारिधि]] उपाधि हासिल गरिन्।<ref>{{Cite web |title=एनी कार्सनले साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरिन् |url=https://www.utoronto.ca/news/anne-carson-wins-nobel-prize |date=October 8, 2026 |first=Adina |last=Bresge |access-date=October 8, 2026 |website=University of Toronto}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ross |first1=Val |author-link1=Val Ross |title=अन्तर्विद्यालयीन पूर्वविद्यार्थी: क्लासिक कार्सन |journal=University of Toronto Magazine |date=March 23, 2001 |url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/ |access-date=September 16, 2020 |archive-date=September 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/ |url-status=live }}</ref> उनले [[सेन्ट एन्ड्र्युज विश्वविद्यालय]]मा एक वर्षसम्म ग्रीक छन्दशास्त्र र ग्रीक [[पाठालोचन]] विषयको अध्ययनसमेत गरेकी थिइन्।<ref name="Cove Park">{{cite journal |last1=Munoz |first1=Theresa |title=कोभ पार्कमा थेरेसा मुनोज र एनी कार्सन |journal=Scottish Review of Books |date=October 9, 2013 |url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/ |access-date=September 16, 2020 |archive-date=September 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/ |url-status=live }}</ref> === उल्लेखनीय सम्मान === कार्सन सन् २०२२ मा [[साहित्यका लागि शाही समाज]]को अन्तर्राष्ट्रिय लेखिकाका रूपमा निर्वाचित भएकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://rsliterature.org/rsl-international-writers/|title=आरएसएलका अन्तर्राष्ट्रिय लेखकहरू|date=September 3, 2023|access-date=December 3, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20240120181559/https://rsliterature.org/rsl-international-writers/|archive-date=January 20, 2024|url-status=live}}</ref> सन् २०२३ को मे महिनामा उनलाई सन् २०२३–२०२४ का लागि [[शास्त्रीय अध्ययन सङ्घ]]को मानार्थ अध्यक्ष घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=परिषद् |url=https://classicalassociation.org/governance/council/ |access-date=May 5, 2023 |website=The Classical Association |language=en-US |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505122741/https://classicalassociation.org/governance/council/ |url-status=live }}</ref> विश्वका भाषा तथा संस्कृतिमा विशिष्ट योगदान पुर्‍याएबापत प्रदान गरिने अन्तर्राष्ट्रिय विग्दिस पुरस्कारबाट पनि उनी सम्मानित भएकी थिइन्।<ref>{{Cite web |title=एनी कार्सन सन् २०२३ की विग्दिस पुरस्कार विजेता |url=https://english.hi.is/news/anne_carson_is_the_2023_vigdis_prize_laureate |access-date=October 2, 2024 |website=english.hi.is |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223031201/https://english.hi.is/news/anne_carson_is_the_2023_vigdis_prize_laureate |archive-date=February 23, 2024 |url-status=live}}</ref> शास्त्रीय परम्परासँग रमाइलो संवाद गर्दै समकालीन साहित्यका लागि नयाँ स्वरूप सिर्जना गरेको साहसी तथा नवीन साहित्यिक कृतिका लागि उनलाई सन् २०२६ को [[साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार]] प्रदान गरिएको थियो।<ref name="NobelPrize.org" /><ref name="Youngs-2026" /> == व्यक्तिगत जीवन == कार्सन आफ्नो निजी जीवनबारे कमै बोल्ने लेखिकाका रूपमा परिचित छन् र आफ्ना लेखनलाई आत्मकथात्मक दृष्टिकोणबाट व्याख्या गरिने कार्यलाई निरुत्साहित गर्छिन्।<ref name="Willard 2011">{{cite book |last1=Willard |first1=Thomas |editor1-last=Canfield Reisman |editor1-first=Rosemary M. |title=कविताको समालोचनात्मक सर्वेक्षण: बेलायती, आयरिस तथा राष्ट्रमण्डलीय कविहरू |date=2011 |publisher=Salem Press |location=Pasadena, California |isbn=978-1-58765-755-9 |pages=225–228 |url=https://www.academia.edu/490379 |access-date=August 26, 2020 |chapter=एनी कार्सन |archive-date=May 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517000614/https://www.academia.edu/490379 |url-status=live }}</ref> विभिन्न प्रकाशनहरूमा उनीबारे दिइएको जानकारी प्रायः यस वाक्यमा सीमित हुन्छ: “एनी कार्सनको जन्म क्यानडामा भएको थियो र उनी जीविकोपार्जनका लागि प्राचीन ग्रीक भाषा पढाउँछिन्।”<ref>{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=छोटा वार्ताहरू |date=2015 |publisher=Brick Books Classics |location=London, Ontario |isbn=978-1-77131-342-1}}</ref> उनी आत्मस्वीकारात्मक कवयित्री नभए पनि उनका कृतिहरूलाई व्यक्तिगत प्रकृतिका मानिन्छ।<ref name="Scranton 2014" /> कार्सनका अनुसार, आफ्ना कृतिहरूमा उनले आफ्नो जीवनलाई संसारका अन्य तथ्यहरूमध्ये एउटा तथ्यका रूपमा समान महत्त्व दिँदै प्रयोग गर्छिन्।<ref name="D'Agata 1997">{{cite journal |last1=Carson |first1=Anne |last2=D'Agata |last2=John |author-link2=John D'Agata |title=एनी कार्सनसँगको एक ___ |journal=The Iowa Review |date=Summer 1997 |volume=27 |issue=2 |pages=1–22 |doi=10.17077/0021-065X.4868 |doi-access=free }}</ref> कार्सनको पहिलो वैवाहिक सम्बन्ध आठ वर्षसम्म कायम रहेको थियो र सन् १९८० मा अन्त्य भएको थियो। यस अवधिमा उनले जियाकोमेली थर प्रयोग गर्थिन्।<ref name="LitEncyc" /> उनको यो वैवाहिक सम्बन्ध र त्यसपछिका घटनाहरूलाई ''प्लेनवाटर'' सङ्ग्रहमा समावेश गरिएको कविता “काइन्ड्स अफ वाटर” तथा ''[[द ब्युटी अफ द हजब्यान्ड: २९ ट्याङ्गोमा प्रस्तुत एक काल्पनिक निबन्ध|द ब्युटी अफ द हजब्यान्ड]]'' कृतिका स्रोतका रूपमा लिइएको छ।<ref>{{cite news |last1=Merkin |first1=Daphne |author-link1=Daphne Merkin |title=अन्तिम ट्याङ्गो |url=https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html |access-date=October 8, 2020 |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=September 30, 2001 |quote=It is always difficult, of course, to gauge how much is autobiographical in a writer's material, and Carson is trickier than most in this regard, but 'Husband' strikes me as being the least cloaked about its origins in lived life. |archive-date=October 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011120415/https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html |url-status=live }}</ref> कार्सनले आफ्नो सम्बन्धविच्छेद हुँदा उनका पहिलो पतिले उनका व्यक्तिगत टिपोट पुस्तिकाहरू आफूसँग लगेको कुरा पुष्टि गरेकी छन्। ''द ब्युटी अफ द हजब्यान्ड'' कृतिकी मुख्य पात्रसँग पनि यस्तै घटना घट्छ। यद्यपि, उनका पूर्वपतिले पछि ती पुस्तिकाहरू उनलाई फिर्ता दिएका थिए।<ref name="Wachtel 2012">{{cite journal |last1=Carson |first1=Anne |last2=Wachtel |first2=Eleanor |title=एनी कार्सनसँगको अन्तर्वार्ता |journal=ब्रिक: साहित्यिक पत्रिका |date=Summer 2012 |issue=89 |pages=29–47 |url=https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ |access-date=July 23, 2020 |archive-date=September 8, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908224945/https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ |url-status=live }}</ref> कार्सनका पिता रोबर्टलाई [[अल्जाइमर रोग]] लागेको थियो। ''ग्लास, आइरोनी, एन्ड गड'' सङ्ग्रहमा समावेश गरिएको “द ग्लास एसे”, ''प्लेनवाटर'' सङ्ग्रहमा समावेश गरिएको “भेरी न्यारो” तथा ''[[मेन इन द अफ आवर्स]]'' सङ्ग्रहमा समावेश गरिएको “फादर्स ओल्ड ब्लु कार्डिगन” शीर्षकका रचनाहरूमा उनको मानसिक तथा शारीरिक अवस्था क्रमशः खस्किँदै गएको विषय प्रस्तुत गरिएको छ। कार्सनकी आमा मार्गरेट (सन् १९१३–१९९७) को निधन ''मेन इन द अफ आवर्स'' लेख्ने क्रममा भएको थियो। कार्सनले उक्त सङ्ग्रहको अन्त्य “एपेनडिक्स टु अर्डिनरी टाइम” शीर्षकको गद्य रचनाबाट गरेकी थिइन्। यसमा उनले [[भर्जिनिया वुल्फ]]का डायरी तथा पाण्डुलिपिहरूबाट काटिएका वाक्यांशहरू प्रयोग गरी आफ्नी आमाका लागि स्मृतिलेख तयार पारेकी थिइन्।<ref name="LitEncyc" /> ''[[रेड डक|रेड डक>]]'' लाई उनकी आमाको निधनप्रति समर्पित दोस्रो शोककाव्यका रूपमा पनि व्याख्या गरिएको छ।<ref name="Scranton 2014" /> कार्सनले आफ्नी आमालाई आफ्नो जीवनको सबैभन्दा प्रिय व्यक्ति भनेकी छन्।<ref name="Wachtel 2012" /><ref>{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=विघटन: कविता, निबन्ध र ओपेरा |date=2006 |publisher=Vintage Books |location=New York |isbn=978-1-4000-7890-5 |page=5 |chapter=पङ्क्तिहरू}}</ref> कार्सनका भाइ माइकल सन् १९७८ मा लागुऔषधको कारोबार गरेको आरोपमा पक्राउ परेका थिए। जमानतमा रिहा भएपछि उनी क्यानडाबाट भागे र त्यसपछि कार्सनले उनलाई कहिल्यै भेटिनन्।<ref name="Wachtel 2012" /> भाइ आफ्नो जीवनबाट हराएको घटनालाई कार्सनले ''प्लेनवाटर'' सङ्ग्रहमा समावेश गरिएको “वाटर मार्जिन्स: एन एसे अन स्विमिङ बाइ माइ ब्रदर” शीर्षकको रचनामा प्रस्तुत गरेकी छन्। यो रचना एक प्रकारको संस्मरणका रूपमा लेखिएको छ।<ref name="Willard 2011" /> सन् २००० मा माइकलले उनलाई फोन गरे र उनीहरू माइकल बसोबास गर्ने सहर कोपनहेगनमा भेट्ने सहमत भए। तर, पुनर्मिलन हुनुअघि नै उनको निधन भयो।<ref name="Sehgal 2011">{{cite news |last1=Carson |first1=Anne |last2=Sehgal |first2=Parul |author-link2=Parul Sehgal |title=आफ्ना भाइको तारामय युवावस्थाको स्मरण |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255 |access-date=October 10, 2020 |newspaper=द आइरिस टाइम्स |date=March 19, 2011 |archive-date=July 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724045901/https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255 |url-status=live }}</ref> कार्सनले सन् २००० मा आफ्ना भाइको सम्झनामा ''नक्स'' शीर्षकको स्मृतिलेख तयार पारेकी थिइन्, जुन सन् २०१० मा प्रकाशित भयो। यसलाई उनका कृतिहरूमध्ये सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा व्यक्तिगत अनुभवमा आधारित रचना मानिएको छ।<ref name="Scranton 2014" /> कार्सनको विवाह कलाकार रोबर्ट करीसँग भएको छ। उनीहरूबीच [[मिशिगन विश्वविद्यालय]]मा अध्यापन गर्ने क्रममा [[एन आर्बर]]मा भेट भएको थियो।<ref name="NYTM 2013" /> कार्सनले करीलाई “मेरा सहकार्यकर्ता–पति” भनेर वर्णन गरेकी छन्।<ref name="Cove Park" /> उनीहरूले संयुक्त रूपमा ''नक्स'' र ''एन्टिगोनिक'' का पुस्तक आवरण तथा सजावटको डिजाइन र मञ्चीय प्रस्तुतिजस्ता परियोजनामा काम गरेका छन्। सिर्जनात्मक प्रक्रियाका क्रममा कार्सनले करीलाई “द र्‍यान्डमाइजर” अर्थात् अनियमितता सिर्जना गर्ने व्यक्ति भनेर पनि सम्बोधन गर्छिन्।<ref>{{cite web |last1=Carson |first1=Anne |last2=Currie |first2=Robert |last3=Berkobien |first3=Megan |author-mask=1 |title=एनी कार्सन र रोबर्ट करीसँगको अन्तर्वार्ता |url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/ |website=एसिम्टोट |access-date=October 7, 2020 |date=October 2013 |archive-date=October 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/ |url-status=live }}</ref> सन् २०२२ को अप्रिलमा कार्सन र करीलाई आइसल्यान्डको नागरिकता प्रदान गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html |website=althingi.is |title=नागरिकता प्रदान गर्ने सम्बन्धी कानुन |access-date=2022-11-20 |language=is}}</ref> सन् २०२४ को अगस्टमा प्रकाशित ''[[लन्डन रिभ्यु अफ बुक्स]]'' पत्रिकाको एउटा लेखमार्फत कार्सनले आफूलाई [[पार्किन्सन|पार्किन्सन रोग]] लागेको निदान भएको जानकारी सार्वजनिक गरिन्।<ref>{{Cite news |last=Carson |first=Anne |date=August 15, 2024 |title=पञ्जा लगाऊ! |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on |access-date=August 11, 2024 |work=लन्डन रिभ्यु अफ बुक्स |language=en |volume=46 |issue=16 |issn=0260-9592 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811122929/https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on |archive-date=August 11, 2024 |url-status=live}}</ref> == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} == बाह्य कडीहरू == {{sister project links|d=Q2633699|s=no|commons=no|n=no|b=no|v=no|voy=no|mw=no|m=no|species=no|wikt=no|position=right}} * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson कविता प्रतिष्ठानमा एनी कार्सनको जीवनी] * [https://poets.org/poet/anne-carson अमेरिकी कवि प्रतिष्ठानमा एनी कार्सनको जीवनी] * [https://web.archive.org/web/20240902191227/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson ''क्यानाडाली विश्वकोश'' मा एनी कार्सनको जीवनी] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''द पेरिस रिभ्यु'' मा अन्तर्वार्ता], [[विल एट्केन]]द्वारा (सन् २००४) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''ब्रिक'' मा अन्तर्वार्ता], [[एलेनोर वाक्टेल]]द्वारा (सन् २०१२) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ ''एन्टिगोनिक'' सम्बन्धी टिप्पणी], [[जुडिथ बटलर]]द्वारा (सन् २०१२) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson साहित्यतर्फको गभर्नर जनरल पुरस्कार विजेता एनी कार्सनसँगको कुराकानी] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''४९औँ सेल्फ'' (सन् २०२१) ijaxs24endnx0wjx2sh1kzrk1ezrwgj 0 151814 1392812 1392793 2026-10-16T15:24:29Z Rajeeb bastola 39875 1392812 wikitext text/x-wiki {{Short description|Valley near Darjeeling, India}} {{Use dmy dates|date=September 2018}} {{Use Indian English|date=September 2018}} {{Infobox settlement | name = लेबोङ | native_name_lang = लेबोङ | pushpin_map = India West Bengal # India | coordinates = {{coord|27|03|34|N|88|16|43|E}} }} '''लेबोङ''' भारतको [[पश्चिम बङ्गाल]] राज्यको दार्जिलिङको उत्तरमा अवस्थित एउटा क्षेत्र हो। यसमा [[दार्जिलिङ]] नगरपालिकाको वडा नम्बर ३२ सहित दार्जिलिङ पुलबाजार ब्लक लेबोङ उपत्यका [[ग्राम पञ्चायत]] १ र लेबोङ उपत्यका ग्राम पञ्चायत २ को प्रशासनिक एकाइहरू छन्। यो उपत्यका [[पूर्वी हिमालय]] परिदृश्यको हिस्सा हो र [[दार्जिलिङ]] सहरी केन्द्रको नजिकमा अवस्थित छ, जुन सहरको आवासीय र अर्ध-सहरी विस्तार दुवैको रूपमा काम गर्दछ। यसमा लेबोङ गोलाई बजार र क्रिकेट बजार जस्ता स्थानीय सहरी केन्द्रहरू समावेश छन्, जसले यस क्षेत्रमा वाणिज्य र दैनिक गतिविधिका लागि महत्त्वपूर्ण केन्द्रहरूको रूपमा काम गर्दछ। [[File:Lebong_Valley,_with_the_hills_of_Sikkim.jpg|अङ्गुठाकार|386x386पिक्सेल|'''सिक्किमका पाहाडहरूसहित लेबोङ उपत्यका''']] लेबोङ ऐतिहासिक र सांस्कृतिक रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण छ, जुन नजिकैको लेबोङ रेस कोर्सका लागि परिचित छ, जुन विश्वको सबैभन्दा अग्लो रेसकोर्सहरू मध्ये एक हो, र [[हिमालय]] [[चिया]] बगानको प्राकृतिक परिवेशका लागि पनि परिचित छ। == लेबोङ रेस कोर्स == लेबोङ रेस कोर्स दार्जिलिङको पूर्वमा लेबोङ उपत्यकामा अवस्थित एउटा ऐतिहासिक स्थल हो। १८८२ मा लेबोङ क्यान्टनमेन्टको साथमा स्थापित, यो यस क्षेत्रमा ब्रिटिस औपनिवेशिक सैन्य र मनोरञ्जनात्मक पूर्वाधारको हिस्सा थियो र यस क्षेत्रमा तैनाथ विभिन्न ब्रिटिस सेना रेजिमेन्टहरूसँग सम्बन्धित थियो। रेसकोर्सलाई प्रायः विश्वको सबैभन्दा अग्लो र सबैभन्दा सानोको रूपमा वर्णन गरिएको छ। यसको लम्बाइ लगभग ४८० मिटर छ, जुन मानक रेसकोर्सहरूभन्दा निकै छोटो छ, र हिमालय भूभागले घेरिएको साँघुरो उपत्यकाभित्र अवस्थित छ। रेसिङका लागि साइटको औपचारिक प्रयोग २० सेप्टेम्बर १९२४ मा असम जिल्लाको जनरल अफिसर कमान्डिङ (जिओसि) प्रेसिडेन्सी र दार्जिलिङ एम्युजमेन्ट क्लब, जसलाई पछि दार्जिलिङ जिमखाना क्लब भनेर चिनिन्थ्यो, बिचको पट्टा सम्झौताबाट शासित थियो।<ref name=":0">{{Cite web |title=History – LEBONG CANTONMENT BOARD |url=https://lebong.cantt.gov.in/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250201075605/https://lebong.cantt.gov.in/history/ |archive-date=2025-02-01 |access-date=2026-04-05 |website=lebong.cantt.gov.in |language=en-US}}</ref> रेसकोर्सले १९८४ सम्म यस व्यवस्था अन्तर्गत सञ्चालन गर्न जारी राख्यो। [[File:Gorkha_Stadium,_Lebong.jpg|अङ्गुठाकार|गोर्खा रंगशाला, लेबोङ]] यस स्थलमा घोडाको दौड अब आयोजित हुँदैन। यो क्षेत्र हाल भारतीय सेनाको नियन्त्रणमा छ र मुख्यतया हेलिप्याडको रूपमा प्रयोग गरिन्छ, यद्यपि यसले कहिलेकाहीँ सांस्कृतिक र खेलकुद कार्यक्रमहरू आयोजना गर्न जारी राख्छ। == लेबोङको चिया बगान == लेबोङ उपत्यका ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ किनकि यो दार्जिलिङ क्षेत्रमा चिया खेतीको प्रारम्भिक स्थलहरू मध्ये एक हो, जहाँ सन् १८५० को दशकमा बगानहरू स्थापना गरिएको थियो। उपत्यकाले धेरै प्रमुख चिया बगानहरू राखेको छ, र गोलाई बजारले यी बगानहरूसँग सम्बन्धित समुदायहरूका लागि स्थानीय व्यापारिक केन्द्रको रूपमा काम गर्दछ। [[File:Pandam_Tea_Estate,_Lebong.jpg|अङ्गुठाकार|365x365पिक्सेल|'''पाण्डम चिया एस्टेट, लेबोङ''']] [[दार्जिलिङ चिया|दार्जिलिङ]] चिया बगान विकासको प्रारम्भिक चरणमा उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यमा स्थापित बन्नकबर्न चिया एस्टेट सबैभन्दा प्रारम्भिक एस्टेटहरू मध्ये एक हो। एस्टेटले लगभग ३०० हेक्टर ओगटेको छ, जसमध्ये करिब १४३ हेक्टर खेती भइरहेको छ, वार्षिक उत्पादन लगभग ९०,००० किलोग्राम चिया ।<ref>{{Cite web |title=Chamong Teas {{!}} About Estates |url=https://chamongtea.com/estates/index.php |access-date=2026-04-05 |website=chamongtea.com}}</ref> "ब्यानकबर्न" नाम स्कटल्यान्डको ऐतिहासिक युद्धभूमिबाट प्रेरित भएको भनिन्छ, जसले प्रारम्भिक युरोपेली प्लान्टरहरूको उत्पत्तिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। लेबोङ उपत्यकाभित्र अवस्थित जिङ चिया एस्टेट स्थापना सन् १८६४ मा दार्जिलिङ चिया कम्पनीले गरेको थियो। यो एस्टेट लगभग २५० हेक्टरमा फैलिएको छ र कालो, हरियो र सेतो प्रजातिहरू सहित विभिन्न प्रकारका चिया उत्पादनका लागि परिचित छ।<ref>{{Cite web |title=Ging Tea Estate - Darjeeling Tea Garden - Chamong Group |url=https://darjeelingteaboutique.com/ging-tea-estate/ |access-date=2026-04-05 |website=DARJEELING TEA BOUTIQUE |language=en-US}}</ref> औपनिवेशिक कालमा निर्माण गरिएको जिङ चिया घर यस क्षेत्रका प्रारम्भिक प्लान्टर बङ्गलाहरू मध्ये एक हो <ref>{{Cite web |title=Best Luxury Tea Hotels In Darjeeling |url=https://gingteahouse.com/ |access-date=2026-04-05 |website=Ging Tea House |language=en-US}}</ref> दार्जिलिङ चिया कम्पनीद्वारा सन् १८५६ र १८६० को बिचमा स्थापित फोब्सेरिङ चिया एस्टेट दार्जिलिङ पाहाडको सबैभन्दा पुरानो बगानहरू मध्ये एक हो। यसले लगभग ५१० हेक्टर क्षेत्रफल ओगटेको छ र यसको ओलोङ चिया उत्पादनका लागि प्रख्यात छ ।<ref>{{Cite web |title=Phoobsering Tea Garden {{!}} A Darjeeling Tea Estate of The Chamong Group |url=https://darjeelingteaboutique.com/phoobsering-tea-garden/ |access-date=2026-04-05 |website=DARJEELING TEA BOUTIQUE |language=en-US}}</ref> सन् १८६१ मा स्थापना भएको बदामम चिया एस्टेट, लेबोङ उपत्यकाको अर्को ऐतिहासिक बगान हो। यो हाल गुडरिक समूहको स्वामित्वमा छ र लगभग १७२ हेक्टरमा फैलिएको छ, ३५० देखि १,८३० मिटरको उचाइमा अवस्थित छ। <ref>{{Cite web |title=Badamtam Tea Estate - A Darjeeling Tea Garden - Goodricke Group |url=https://darjeelingteaboutique.com/badamtam-tea-estate/ |access-date=2026-04-05 |website=DARJEELING TEA BOUTIQUE |language=en-US}}</ref> "बादामतम" नाम सामान्यतया स्थानीय लेप्चा शब्दबाट आएको मानिन्छ। == सन्दर्भहरू == <references /> [[श्रेणी:दार्जिलिङ जिल्लाका गाउँहरू]] [[श्रेणी:दार्जिलिङ]] [[श्रेणी:जानकारीबाकस व्यवस्थापनमा देश प्रयोग छुटेका पृष्ठहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] [[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]] nv2vb1hhgs1h6pu1f2s1vj81l2wcnae 2 151817 1392813 2026-10-16T15:46:07Z Su-Man Sir-ma 81450 /* */ ai song creator 1392813 wikitext text/x-wiki [https://www.youtube.com/@SumanMainali-i Suman mainali] h3gktuwtm8mwqitw28aee7k5nxu865k 1392814 1392813 2026-10-16T16:03:25Z Su-Man Sir-ma 81450 /* */ सुमन मैनाली एक बहुआयामिक व्यक्तित्व, प्रशासक, शिक्षाविद् तथा उद्यमी हुनुहुन्छ। उहाँले आफ्नो जीवनमा शिक्षा, प्रविधि, वित्त, कला र अध्यात्मका क्षेत्रमा विविध अनुभव हासिल गर्नुभएको छ: ​प्रारम्भिक जीवन र कला: उहाँले पुतलीसडकको साधना कला केन्द्र र जमलको दो रे मि म्युजिक एकेडेमीबाट गायन-सङ्गीत तथा बागबजारको 'द बिट'बाट मोडलिङको तालिम लिनुभयो। ​आध्यात्मिक यात्रा: उहाँले आध्यात्मिक गुरु प्रेम रावतबाट आत्म-ज्ञान (Self-Knowledge) को दीक्षा लिनुभयो र हाल The Prem Rawat Foundationमा आबद्ध हुनुहुन् । 1392814 wikitext text/x-wiki = सुमन मैनाली (Suman Mainali) = '''सुमन मैनाली''' (जन्म: १९ अप्रिल १९७७) एक बहुआयामिक व्यक्तित्व, नेपाली प्रशासक, शिक्षाविद् तथा सफल उद्यमी हुनुहुन्छ। उहाँले नेपालको वित्तीय, शैक्षिक, प्रविधि तथा सामाजिक क्षेत्रमा विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाल्दै महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउनुभएको छ। काठमाडौँमा '''एक्सचेन्ज बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड'''को स्थापना गरी वित्तीय पहुँच विस्तार गर्नुभएका मैनालीले विभिन्न निजी शैक्षिक संस्थाहरूमा निर्देशक तथा प्रधानाध्यापकका रूपमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ। == १. प्रारम्भिक जीवन, कला तथा आध्यात्मिक यात्रा == === प्रारम्भिक जीवन र संगीत तथा मोडलिङ === सुमन मैनालीको जन्म १९ अप्रिल १९७७ मा नेपालमा भएको हो। सानै उमेरदेखि कला, संगीत र व्यक्तित्व विकासमा विशेष रुचि राख्नुहुने मैनालीले आफ्नो जीवनको प्रारम्भिक चरणमा विभिन्न विधामा औपचारिक तालिम हासिल गर्नुभयो: * '''गायन तथा संगीत तालिम:''' उहाँले पुतलीसडकस्थित नेपालको प्रसिद्ध '''साधना कला केन्द्र''' र जमल, काठमाडौँमा रहेको '''दो रे मि म्युजिक एकेडेमी'''बाट गायन तथा संगीतको औपचारिक र गहन तालिम प्राप्त गर्नुभयो। * '''मोडलिङ तथा व्यक्तित्व विकास:''' कला क्षेत्रप्रतिको चासोलाई अझ निखार्न उहाँले बागबजारस्थित '''द बिट (The Beat)''' बाट मोडलिङ तथा फेशन सम्बन्धी तालिम सफलतापूर्वक पूरा गर्नुभयो। === आध्यात्मिक यात्रा र प्रेम रावत फाउन्डेसन === व्यावसायिक तथा व्यक्तिगत जीवनका उतारचढावसँगै मैनालीले आध्यात्मिक चिन्तन र आत्म-खोजको मार्ग रोज्नुभयो: * उहाँले अन्तर्राष्ट्रिय आध्यात्मिक गुरु '''प्रेम रावत'''सँग सम्बद्ध आश्रमको भ्रमण गरी दीक्षा प्राप्त गर्नुभयो। त्यहाँ उहाँले शान्ति र आत्म-सन्तुष्टिका लागि व्यावहारिक ज्ञान तथा आत्म-ज्ञान (''Practical Techniques of Self-Knowledge'') का प्रविधिहरू प्राप्त गर्नुभयो। * हाल उहाँ '''प्रेम रावत फाउन्डेसन (The Prem Rawat Foundation)''' मा सक्रिय रूपमा आबद्ध हुनुहुन्छ र मानव कल्याण, शान्ति सन्देश प्रचार तथा सामाजिक सेवाका कार्यहरूमा आफ्नो योगदान दिइरहनुभएको छ। == २. व्यावसायिक करियर र योगदान == === सूचना प्रविधि (IT) र प्राविधिक शिक्षा === प्रविधिको द्रुत विकासलाई ध्यानमा राख्दै मैनालीले प्रविधि शिक्षाको क्षेत्रमा पनि आफ्नो पहिचान बनाउनुभयो: * उहाँले काठमाडौँको पुतलीसडकस्थित '''टेक्नो टेक (Techno Tech)''' मा सूचना प्रविधि (IT) प्रशिक्षकका रूपमा लामो समय कार्य गर्नुभयो। त्यहाँ उहाँले धेरै विद्यार्थी तथा युवाहरूलाई कम्प्युटर र आधुनिक प्राविधिक दक्षताको तालिम प्रदान गरी सक्षम बनाउनुभयो। === शैक्षिक नेतृत्व (निर्देशक तथा प्रधानाध्यापक) === शैक्षिक क्षेत्रको विकास र गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्ने उद्देश्यले उहाँले विद्यालय व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नुभयो: * मैनालीले भाटभटेनी, काठमाडौँमा अवस्थित '''राष्ट्रिय प्राइमरी बोर्डिङ स्कूल''' (जसलाई पछि '''नेसनल इङ्लिस बोर्डिङ स्कूल'''को नामले चिनियो) मा निर्देशक (Director) तथा प्रधानाध्यापक (Principal) को रूपमा नेतृत्व सम्हाल्नुभयो। * उहाँको कार्यकालमा विद्यालयको शैक्षिक गुणस्तर, अनुशासन र अतिरिक्त क्रियाकलापमा उल्लेख्य सुधार आएको थियो। === वित्तीय क्षेत्र र उद्यमशीलता === शिक्षा र प्रविधिसँगै उहाँले वित्तीय क्षेत्रमा कदम बढाउँदै सामाजिक-आर्थिक रूपान्तरणमा योगदान दिनुभयो: * उहाँले काठमाडौँमा '''एक्सचेन्ज बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड'''को स्थापना गर्नुभयो। * संस्थापक कार्यकारी (Founding Executive) को रूपमा उहाँले संस्थाको नीति निर्माण, बचत परिचालन तथा साना व्यवसायीहरूलाई ऋण सुविधा उपलब्ध गराई धेरै व्यक्तिहरूलाई आर्थिक रूपमा सबल बनाउन मुख्य भूमिका निर्वाह गर्नुभयो। 3d3699fqblkg2dqia36feczzwtgbskc 0 151818 1392815 2026-10-16T16:25:39Z Ramesh Deuba 37151 नयाँ लेख 1392815 wikitext text/x-wiki {{Infobox social media personality | name = ध्रुव राठी | image = Dhruv Rathee (cropped).jpg | caption = सन् २०१९ मा ध्रुव राठी | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1994|10|08}} | birth_place = [[रोहतक, हरियाणा]], भारत | education = [[कार्ल्सरुहे प्रविधि संस्थान]]<br>([[विज्ञान स्नातक|बीएससी]], [[विज्ञान स्नातकोत्तर|एमएससी]]) | occupation = {{hlist| | [[युट्युबर]] | [[सामाजिक कार्यकर्ता]] | [[भ्लगर]] }} | citizenship = [[भारतीय राष्ट्रियता कानून|भारतीय]] | years_active = सन् २०१४–वर्तमान | spouse = {{marriage|जुली लब्र|24 November 2021}} | children = १ | website = {{URL|https://dhruvrathee.com}} | youtube_handle = dhruvrathee | youtube_display_name = Dhruv Rathee | youtube_handle2 = dhruvratheevlogs | youtube_display_name2 = Dhruv Rathee Vlogs | youtube_handle3 = drshorts | youtube_display_name3 = Dhruv Rathee Shorts | youtube_years_active = सन् २०१४–वर्तमान | youtube_genre = {{Flatlist| * [[राजनीतिक आलोचना|राजनीतिक टिप्पणी]] * [[तथ्य जाँच]] * [[समाचार]] * [[भ्लग]] }} | youtube_subscribers = ३ करोड २४ लाख (मुख्य च्यानल)<br /> ४ करोड ६६ लाख (सबै च्यानलको कुल){{efn| च्यानलअनुसार सदस्य सङ्ख्या:{{blist |३ करोड २१ लाख (ध्रुव राठी) |५० लाख ५० हजार (ध्रुव राठी सर्ट्स) |३५ लाख १० हजार (ध्रुव राठी भ्लग्स) }} }}<!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --> | youtube_views = ५ अर्ब ६८ करोड (मुख्य च्यानल)<br /> ८ अर्ब ७५ करोड (सबै च्यानलको कुल){{efn| च्यानलअनुसार हेराइ सङ्ख्या:{{blist |५ अर्ब ६८ करोड (ध्रुव राठी) |२ अर्ब ४५ करोड (ध्रुव राठी सर्ट्स) |६२ करोड १० लाख (ध्रुव राठी भ्लग्स) }} }}<!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --> | instagram_handle = dhruvrathee | instagram_display_name = Dhruv Rathee | instagram_followers = १ करोड ८० लाख | x_handle = dhruv_rathee | x_followers = ३२ लाख | stats_update = २४ मे २०२६ }} '''ध्रुव राठी''' (जन्म ८ अक्टोबर १९९४) एक भारतीय प्रभावशाली व्यक्तित्व तथा सामाजिक कार्यकर्ता हुन्। उनी सामाजिक, राजनीतिक तथा वातावरणीय मुद्दाहरूबारे बनाइएका आफ्ना [[युट्युब]] भिडियोहरूका लागि परिचित छन्।<ref>{{Cite web |date=10 October 2026 |title=ध्रुव राठी को हुन्? जर्मनीमा बसोबास गर्ने भारतीय युट्युबर सीजेपीको विरोध प्रदर्शनका दिन गुरुग्राममा पक्राउ |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-is-dhruv-rathee-germany-based-indian-youtuber-detained-in-gurugram-on-cjp-jantar-mantar-protest-day-delhi-police-101791612272367-amp.html |access-date=11 October 2026 |website=Hindustan Times}}</ref> २४ मे २०२६ सम्म उनका युट्युब च्यानलहरूमा कुल ४ करोडभन्दा बढी सदस्य तथा ८ अर्बभन्दा बढी हेराइ छन्। यसका अतिरिक्त, [[इन्स्टाग्राम]]मा उनका १ करोड ८० लाख, [[एक्स (सामाजिक सञ्जाल)|एक्स]]मा ३२ लाख र [[फेसबुक]]मा ६६ लाख अनुयायी छन्।<ref>{{Cite news |title=गुगल: राठीको युट्युब भिडियो 'मानहानिकारक' ठहर, भारतमा प्रतिबन्धित |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/google-rathees-youtube-clip-defamatory-blocked-in-india/amp_articleshow/133167454.cms |access-date=2026-09-28 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == ध्रुव राठीको जन्म ८ अक्टोबर १९९४ मा भारतको [[हरियाणा]] राज्यमा हरियाणवी [[हिन्दु]] जाट परिवारमा भएको थियो। उनी भारतीय नागरिकता कायम राख्छन्।<ref>{{Cite news |date=2026-10-11 |title=युट्युबर ध्रुव राठीले आफ्नो राहदानी देखाउँदै राष्ट्रियतासम्बन्धी अफवाहको खण्डन गरे: ‘म भारतीय नागरिक हुँ र सधैँ रहनेछु’ |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/youtuber-dhruv-rathee-flashes-passport-rejects-rumours-about-his-nationality-i-am-indian-citizen-and-will-always-remain-one/articleshow/134866860.cms |access-date=2026-10-11 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> उनले हरियाणामै आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा पूरा गरेपछि उच्च शिक्षाका लागि [[जर्मनी]] गए। त्यहाँ उनले [[कार्ल्सरुहे प्रविधि संस्थान]]बाट [[यान्त्रिक इन्जिनियरिङ]]मा [[स्नातक]] र [[नवीकरणीय ऊर्जा]]मा [[स्नातकोत्तर]] उपाधि हासिल गरे।<ref>{{Cite web |title=‘दृढता र धैर्य सफलताका मुख्य आधार हुन्’: युट्युबर ध्रुव राठी |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2020/jun/07/interview--persistence-and-patience-are-the-hallmarks-of-success-youtuber-dhruv-rathee-2152288.html |access-date=12 February 2023 |website=[[The New Indian Express]] |date=6 June 2020 |archive-date=12 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212091245/https://www.newindianexpress.com/magazine/2020/jun/07/interview--persistence-and-patience-are-the-hallmarks-of-success-youtuber-dhruv-rathee-2152288.html |url-status=live }}</ref><ref name="freepress">{{Cite web |title=‘अभ्यासरत हिन्दु नास्तिक’देखि ‘सबैको जीवन महत्त्वपूर्ण छ’ भन्नेसम्म: आखिर ध्रुव राठी को हुन्? |url=https://www.freepressjournal.in/india/from-practising-hindu-atheist-to-all-lives-matter-who-exactly-is-dhruv-rathee |access-date=9 June 2020 |website=[[Free Press Journal]] |language=en |archive-date=9 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609093045/https://www.freepressjournal.in/india/from-practising-hindu-atheist-to-all-lives-matter-who-exactly-is-dhruv-rathee |url-status=live }}</ref> == व्यावसायिक जीवन == राठी मुख्यतः आफ्ना राजनीतिक भिडियोहरूका लागि परिचित छन्।<ref>{{Cite web |title=भारतीय हास्यकलाकारहरूले राजनीतिलाई गम्भीरतापूर्वक लिएको वर्ष |url=https://thewire.in/culture/year-comedians-took-politics-seriously |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708011724/https://thewire.in/culture/year-comedians-took-politics-seriously |archive-date=8 July 2020 |access-date=7 July 2020 |website=The Wire}}</ref> उनका भिडियोहरूमा मुख्यतः [[तथ्य जाँच]] तथा विभिन्न विषयको व्याख्यात्मक सामग्री समावेश हुन्छ।<ref name="time2">{{cite magazine |last1=Rajvanshi |first1=Astha |title=भारतीय सञ्चारमाध्यमको तथ्य जाँच गर्नु चुनौतीपूर्ण छ। ध्रुव राठी यसका लागि युट्युब प्रयोग गर्छन् |url=https://time.com/collection/next-generation-leaders/6317267/dhruv-rathee/ |magazine=[[TIME]] |access-date=6 October 2023 |language=en |date=5 October 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005232110/https://time.com/collection/next-generation-leaders/6317267/dhruv-rathee/ |url-status=live }}</ref> ''[[द प्रिन्ट]]'' का अनुसार, राठी राजनीतिक माध्यमका रूपमा युट्युब प्रयोग गर्ने प्रारम्भिक भारतीय प्रयोगकर्ताहरूमध्ये एक थिए। उनले सन् २०१३ मा यात्रा सम्बन्धी भिडियोहरू अपलोड गर्न थालेका थिए, तर सोही वर्षको अन्त्यतिर उनले राजनीतिक तथा सामाजिक विषयवस्तुमा ध्यान केन्द्रित गर्न थाले।<ref name="freepress2">{{Cite web |title=युट्युबर ध्रुव राठी को हुन्? भारतीय सामग्री निर्माताको सम्पत्ति २७ करोड रुपैयाँ, मासिक आम्दानी ४८ लाख रुपैयाँ |url=https://www.freepressjournal.in/india/who-is-youtuber-dhruv-rathee-indian-creator-whose-recent-dictatorship-in-india-video-is-going-viral |access-date=23 March 2024 |website=[[Free Press Journal]] |language=en}}</ref> आफ्ना गम्भीर विषयवस्तुका भिडियोहरूसँगै राठीले व्यङ्ग्यात्मक ''पी न्युज'' (Pee News) नामक खण्ड पनि सुरु गरे, जसमा "[[झुटा समाचार]]" को शैलीमा व्यङ्ग्य प्रस्तुत गरिन्छ।<ref name="scroll">{{cite web |last1=Ghosh |first1=Devarsi |title=मोदीका समर्थकहरूलाई आक्रोशित बनाउने भिडियो बनाउने २३ वर्षीय युट्युबर ध्रुव राठीलाई भेट्नुहोस् |url=https://scroll.in/magazine/878470/meet-dhruv-rathee-the-23-year-old-youtuber-who-is-fighting-the-right-wing-one-video-at-a-time |website=Scroll.in |date=16 May 2018 |access-date=9 June 2020 |archive-date=8 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608122330/https://scroll.in/magazine/878470/meet-dhruv-rathee-the-23-year-old-youtuber-who-is-fighting-the-right-wing-one-video-at-a-time |url-status=live }}</ref> यसका अतिरिक्त, सन् २०१७ देखि सन् २०२० को सुरुवातसम्म राठीले ''[[द प्रिन्ट]]'' का लागि विचारमूलक लेखहरू लेखेका थिए।<ref>{{cite web |title=ध्रुव राठी, द प्रिन्टका लेखक |url=https://theprint.in/author/dhruv-rathee/ |website=ThePrint |date=11 February 2020 |access-date=9 June 2020 |archive-date=23 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423145903/https://theprint.in/author/dhruv-rathee/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=अनुसन्धान जारी, गुगलसँग विवरण मागियो: ध्रुव राठीको ‘हिन्दु देवीदेवता’ सम्बन्धी भिडियोबारे दिल्ली प्रहरीले अदालतलाई जानकारी दियो |url=https://www.deccanherald.com/india/probe-underway-google-details-sought-police-to-court-on-dhruv-rathees-hindu-deities-video-4141679 |access-date=2026-09-28 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> जुलाई २०२० मा राठीले ''ध्रुव राठी भ्लग्स'' नामक अर्को युट्युब च्यानल सुरु गरे, जहाँ उनी आफ्ना अन्तर्राष्ट्रिय [[भ्लग|यात्रा भ्लगहरू]] साझा गर्छन्। यात्रा भ्लगहरूका अतिरिक्त, राठीले विभिन्न कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन गर्छन्। तीमध्ये [[डोइचे वेले]]को ''डीडब्ल्यू ट्राभल'' र [[नेटफ्लिक्स इन्डिया]]को ''डिकोड विथ ध्रुव'' उल्लेखनीय छन्।<ref>{{Cite web |date=31 October 2020 |title=मनी हाइस्ट: ध्रुव राठीले नेटफ्लिक्सको ‘स्पेनी मसाला ब्लकबस्टर’को व्याख्या गरे |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/money-heist-dhruv-rathee-decodes-netflix-spanish-masala-blockbuster-6907320/ |url-access=subscription |access-date=27 November 2021 |website=[[द इन्डियन एक्सप्रेस]] |language=en |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027072948/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/money-heist-dhruv-rathee-decodes-netflix-spanish-masala-blockbuster-6907320/ |url-status=live }}</ref> उनले [[स्पोटिफाइ]]मा ''ध्रुव राठीसँग महाभारत'' नामक पोडकास्ट पनि सञ्चालन गर्छन्।<ref>{{cite web|access-date=19 March 2023|title=युट्युबर ध्रुव राठीले अडियो क्षेत्रमा प्रवेश गर्नेबारे बताए, भने ‘पोडकास्टका श्रोता थोरै भए पनि समर्पित हुन्छन्’ — विशेष अन्तर्वार्ता|url=https://www.news18.com/news/movies/youtuber-dhruv-rathee-talks-about-entering-into-audio-space-says-podcasts-have-small-but-dedicated-audience-exclusive-6313525.html|date=9 November 2022|website=News18|archive-date=19 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319202425/https://www.news18.com/news/movies/youtuber-dhruv-rathee-talks-about-entering-into-audio-space-says-podcasts-have-small-but-dedicated-audience-exclusive-6313525.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bureau |first=The Hindu |date=2026-08-11 |title=ध्रुव राठीले अपलोड गरेको भिडियो भारतमा रोकियो, विश्वव्यापी प्रतिबन्धबारे निर्णय हुन बाँकी: युट्युबद्वारा दिल्ली उच्च अदालतलाई जानकारी |url=https://www.thehindu.com/news/national/video-uploaded-by-dhruv-rathee-withheld-in-india-global-blocking-pending-youtube-tells-delhi-hc/article71332735.ece |access-date=2026-09-28 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> {{As of|2022|2}}, राठीले ३० सेकेन्डका तथ्यपरक भिडियोहरू साझा गर्न [[युट्युब सर्ट्स]] च्यानल सञ्चालन गरेका छन्। यस च्यानलले दर्शकहरूलाई उनले प्रस्तुत गर्ने जानकारी छोटो र सहज रूपमा हेर्न तथा बुझ्न मद्दत गर्छ।<ref>{{Cite web |title=ध्रुव राठी सर्ट्स |url=https://socialblade.com/youtube/channel/UCw4IHIMsDO5wpIiprOSXiEA |access-date=4 January 2023 |website=Social Blade |archive-date=4 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104071407/https://socialblade.com/youtube/channel/UCw4IHIMsDO5wpIiprOSXiEA |url-status=live }}</ref> १८ अप्रिल २०२४ मा राठीले [[डबिङ|अन्य भाषामा डब गरिएका भिडियोहरू]] प्रकाशन गर्ने उद्देश्यले पाँचवटा नयाँ युट्युब च्यानल सुरु गर्ने घोषणा गरे। ती च्यानलहरू भारतका पाँच क्षेत्रीय भाषाहरू—[[तमिल भाषा|तमिल]], [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]], [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]], [[मराठी भाषा|मराठी]] र [[कन्नड भाषा|कन्नड]]—मा केन्द्रित छन्।<ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. N. M. |date=4 April 2024 |title=ध्रुव राठीले तमिल, तेलुगु र कन्नडसहित पाँच भाषामा युट्युब च्यानल सुरु गरे |url=https://www.thenewsminute.com/news/dhruv-rathee-starts-youtube-channels-in-five-languages-including-tamil-telugu-and-kannada |access-date=21 April 2024 |website=The News Minute |language=en}}</ref> सन् २०२३ अक्टोबरमा राठीलाई [[टाइम (पत्रिका)|''टाइम'']] पत्रिकाको [[नेक्स्ट जेनेरेसन लिडर्स]] (अर्थात्, नयाँ पुस्ताका नेतृत्वकर्ता) सूचीमा समावेश गरिएको थियो।<ref name="time1">{{Cite web |last1=Anand |first1=Nisha |date=6 October 2023 |title=ध्रुव राठी टाइम पत्रिकाको ‘सन् २०२३ का नयाँ पुस्ताका नेतृत्वकर्ता’ सूचीमा; युट्युबरको प्रतिक्रिया |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/dhruv-rathee-among-time-magazine-s-next-generation-leaders-2023-youtuber-reacts-101696577610903.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007071736/https://www.hindustantimes.com/india-news/dhruv-rathee-among-time-magazine-s-next-generation-leaders-2023-youtuber-reacts-101696577610903.html |archive-date=7 October 2023 |access-date=6 October 2023 |website=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]] |language=en}}</ref><ref name="time22">{{cite magazine |last1=Rajvanshi |first1=Astha |date=5 October 2023 |title=भारतीय सञ्चारमाध्यमको तथ्य जाँच गर्नु चुनौतीपूर्ण छ। ध्रुव राठी यसका लागि युट्युब प्रयोग गर्छन् |url=https://time.com/collection/next-generation-leaders/6317267/dhruv-rathee/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005232110/https://time.com/collection/next-generation-leaders/6317267/dhruv-rathee/ |archive-date=5 October 2023 |access-date=6 October 2023 |magazine=[[टाइम]] |language=en}}</ref> ८ अक्टोबर २०२६ मा राठीले [[बेंगलुरु]]मा [[मुख्य निर्वाचन आयुक्त]] ज्ञानेश कुमारविरुद्ध [[कक्रोच जनता पार्टी]]ले आयोजना गरेको [[२०२६ मुख्य निर्वाचन आयुक्तविरुद्धका विरोध प्रदर्शनहरू|विरोध प्रदर्शन]]मा भाग लिए।<ref>Sujay, B.M., Ashwin, B.M., [https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/mass-protest-erupts-at-bengalurus-freedom-park-over-sir-dhruv-rathee-prakash-raj-join-peoples-tribunal एसआईआरविरुद्ध बेंगलुरुको फ्रिडम पार्कमा व्यापक प्रदर्शन; ध्रुव राठी र प्रकाश राज जनताको न्यायाधिकरणमा सहभागी], Deccan Herald, 8 October 2026.</ref><ref>Almina Khatoon, [https://theprint.in/feature/dhruv-rathee-india-return-goes-viral/3066890/ ६४ लाख लाइकदेखि १.२५ लाख टिप्पणीसम्म—ध्रुव राठीको भारत आगमन चर्चित], ThePrint, 9 October 2026.</ref> उनी १० अक्टोबरमा [[दिल्ली]]मा हुने प्रदर्शनमा पनि सहभागी हुने कार्यक्रम थियो। तर, प्रहरीले उक्त प्रदर्शनलाई “अवैध” घोषित गरेपछि उनी आफ्ना आमाबुबासँग बस्दै आएको [[गुरुग्राम]]स्थित घरबाट पक्राउ परे।<ref name="v109">{{cite web | last=Trivedi | first=Saurabh | title=जन्तर मन्तरमा हुने प्रदर्शनअघि ध्रुव राठी पक्राउ | website=The Hindu | date=2026-10-10 | url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/dhruv-rathee-detained-cec-gyanesh-kumar-jantar-mantar-protest-updates/article71567131.ece/amp/ | access-date=2026-10-10}}</ref> उनलाई भोलिपल्ट रिहा गरियो।<ref name="q630">{{cite web | last=Singh | first=Alok | title=गुरुग्राम प्रहरीले युट्युबर ध्रुव राठीलाई हिरासतबाट रिहा गर्‍यो | publisher=The Indian Express | date=2026-10-11 | url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/dhruv-rathee-released-from-detention-by-gurugram-police-jantar-mantar-cjp-protest-10916277/lite/ | access-date=2026-10-11}}</ref> रिहा भएपछि उनले आफूले पहिलो पटक पत्रकार सम्मेलन गरेको बताए।<ref>Prachi Kumawat, [https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/my-score-1-pm-score-0-dhruv-rathee-takes-dig-at-pm-modi-after-1st-press-conference/articleshow/134887910.cms ‘मेरो स्कोर १, प्रधानमन्त्रीको स्कोर ०’: पहिलो पत्रकार सम्मेलनपछि युट्युबर ध्रुव राठीको प्रधानमन्त्री मोदीमाथि कटाक्ष], The Times of India, 12 October 2026.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YHCe88lRsk4 राज्यसभा सांसद तथा अधिवक्ता कपिल सिबलसँग भेटपछि ध्रुव राठीको पत्रकार सम्मेलन], The Hindu, YouTube मार्फत, 11 October 2026.</ref> == व्यक्तिगत जीवन == राठी [[जर्मनी]]मा बसोबास गर्छन्। नोभेम्बर २०२१ मा उनले आफ्नी लामो समयदेखिकी प्रेमिका जुली इब्रसँग [[अस्ट्रिया]]को [[भियना]]स्थित [[बेल्भेदेरे दरबार]]मा विवाह गरे।<ref name="news18">{{Cite web |date=28 November 2021 |title=सीमापारको प्रेम: भारतीय युट्युबर ध्रुव राठीले भियनामा जर्मन प्रेमिका जुलीसँग विवाह गरे |url=https://www.news18.com/news/buzz/dhruv-rathee-marries-girlfriend-juli-vienna-palace-indian-youtuber-4495205.html |url-status=live |access-date=1 January 2022 |website=[[News18]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128140441/https://www.news18.com/news/buzz/dhruv-rathee-marries-girlfriend-juli-vienna-palace-indian-youtuber-4495205.html |archive-date=28 November 2021 }}</ref> उनीहरूको पहिलो सन्तानको जन्म सेप्टेम्बर २०२४ मा भएको थियो।<ref>{{Cite news |date=21 September 2024 |title=ध्रुव राठीले मनमोहक तस्बिरसहित पहिलो सन्तान जन्मिएको घोषणा गरे; प्रशंसकहरूमा खुसी |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/dhruv-rathee-announces-birth-of-first-child-with-sweet-photos-fans-celebrate-new-arrival/articleshow/113552972.cms?from=mdr |access-date=21 September 2024 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 September 2024 |title=युट्युबर ध्रुव राठीका छोरा जन्मिए, तस्बिर सार्वजनिक |url=https://timesofindia.indiatimes.com/technology/tech-news/youtuber-dhruv-rathee-welcomes-baby-boy-shares-pictures/articleshow/113576337.cms |access-date=24 May 2026 |work=[[The Times of India]]}}</ref> == टिप्पणीहरू == {{notelist}} == सन्दर्भहरू == {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category}} * {{Official website|https://dhruvrathee.com/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=mvV9REludQ8 ‘म अझै पनि आफ्नो देशका पक्षमा आवाज उठाउन चाहन्छु’: जारी विरोध प्रदर्शनबारे ध्रुव राठी], बीबीसी न्युज इन्डिया, युट्युबमार्फत, १५ अक्टोबर २०२६। {{Portal bar|जीवनी|इन्टरनेट|भारत}} {{DEFAULTSORT:Rathee, Dhruv}} csqdfijrup20zdafql12bsqci7lcsb5 3 151819 1392828 2026-10-17T04:25:10Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1392828 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Chakra joraज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०५७]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Chakra jora|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:१०, १७ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) 22r6crt8mwuytbs0yd4oh58c0mw5hlx