विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 2574 1392977 1386340 2026-10-21T02:21:03Z Rajeeb bastola 39875 1392977 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख|पर्व तथा दिवस}} {{विशेष लेख}} {{Infobox holiday |holiday_name=दसैँ |type = हिन्दु |image=Durga Puja celebration.jpg |caption= दुर्गा माता |nickname= बडादसैँ, विजया दशमी, आयुध-पूजा, दसेहरा, दसाहरा, दसेरा, दसारा, |country= [[नेपाल]], [[भारत]] तथा अन्य देशका हिन्दुहरू |observedby= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] |observances= [[दुर्गा पूजा]],[[टीका]] र [[जमरा]] लगाउने |celebrations= यो दिन [[नौरथा|दुर्गा पूजा]]को अन्तिम दिनको रूपमा मनाउनुका साथै एक-आपसमा खुसियाली साटासाट गरिन्छ। |longtype= धार्मिक |significance= महिषासुर राक्षसको बध, [[राम|श्रीराम]]ले [[रावण]]माथि विजय प्राप्त गरेको [[दुर्गा]]ले दैत्य चण्ड-मुण्ड तथा शुम्भ-निशुम्भलाई बध गरेको खुसियालीमा मनाउने गरिन्छ<ref name="Fuller2004p108">{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Nepali and hilly Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108 |year=2004|publisher= Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X|pages=108–109}}</ref> |begins= असोज शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म |startedby= प्राचीन कालदेखि}} '''दसैँ''' वा '''बडा दसैँ''' (अन्य नाम: '''दसहरा''', '''विजया दशमी''', '''नौरथा''', '''नवरात्रि''', '''आयुध-पूजा''') [[नेपाली]]हरूको प्रमुख चाड हो।<ref>{{cite web|author=|title=नेपालीको महान् पर्व बडादसैँ सुरु, आज घटस्थापना|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/09/799909|language=नेपाली |work=|website=अनलाइन खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> राष्ट्रिय चाड समेत मनिने दसैँ (नौरथा) हिन्दु धर्मवलम्बीहरूले [[असोज|असोज]] महिनाको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[प्रतिपदा]] का दिनदेखि [[नवमी]] सम्म ([[नौरथा]]भर) शक्तिको आराधना गरी दसौँ दिन विहान [[दशमी]]का दिन आफुभन्दा ठुला मान्यजनहरूको हातबाट टीका-प्रसाद ग्रहण गरेर विशेष रूपमा [[पूर्णिमा|पुर्णिमा]] सम्म (प्रसाद ग्रहणका लागि) मनाउने गर्छन्। असोज शुक्ल प्रतिपदा ([[घटस्थापना]]) मा [[जमरा]] राखी नवमीसम्म नौरथा विधिले प्रत्येक दिन फरक देवीहरूको पूजा हुन्छ। प्रतिपदा देखि क्रमशः [[शैलपुत्री]], [[व्रह्मचारणी|ब्रह्मचारिणी]], [[चन्द्रघण्टा|चन्द्रघन्टा]], [[कुशमन्दा|कुष्माण्डा]], [[स्कन्दमाता]], [[कात्यायनी]], [[कालरात्री]], [[महागौरी]], [[सिद्धिदात्री]] गरी नवदुर्गाको पूजा गर्दै सप्तशती (चण्डी) पाठ गरी नव दुर्गा र तृशक्ति महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वोतिको विशेष पूजाआजा र आराधाना गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=नवरात्र के हो ? के के गरिन्छ, (माता ब्रह्मचारिणी देवी स्वरुपको पूजा विधि)|url=https://akhabarpati.com/news/6887|language=नेपाली|work=|website=अखबर पाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922155026/https://akhabarpati.com/news/6887|archive-date=2022-09-22}}</ref> विजया दशमीको दिन भगवतिले दानवी शक्तिमाथि र रामले [[रावण]]माथि विजय हासिल गरेको उपलक्ष्य्य्य र खुसीयालीमा नवदुर्गा भवानीको प्रसाद स्वरुप रातो टिका र जमरा लगाउने चलन रहेको छ।<ref>{{cite web|author=|title=किन सुरू भयो होला जमरा लगाउने चलन?|url=https://www.setopati.com/social/191067|language=नेपाली|work=|website=सेतोपाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127173442/https://www.setopati.com/social/191067|archive-date=2023-01-27}}</ref> [[असोज|असोज]] (असोज) महिनाको [[शुक्ल पक्ष]]को [[दशमी]] [[तिथि]]को दिन यस पर्वको प्रमुख दिन हो। यसलाई असत्य माथि सत्यको विजयको रूपमा लिइन्छ। यसकारण, यस [[दशमी]]लाई विजया दशमी भनिएको हो। आफ्ना नाता कुटुम्ब ठुला बडा र मान्यजनबाट टिका तथा [[जमरा]] लगाउने र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने नयाँ नयाँ कपडाहरू लगाउने, आफ्नो क्षमता अनुसार मिठो खाना खाने-ख्वाउने, घर आँगन, बाटोघाटो, गाँउ बस्ती सफासुग्गर राख्ने जस्ता काम यस चाडमा विशेष उत्साहका साथ गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=जमराको महत्व : स्वास्थ्यदेखि संस्कृतिसम्म !|url=https://kharibot.com/news-details/22777/kharibot|language=नेपाली |work=|website=खरिबोट|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref><ref>{{cite web|author=प्रकाश पाण्डे|title=दसैँ महिमा : दसैँको टिका, जमरा, दक्षिणा र आशीर्वादको के छ महत्व ?|url=https://kharibot.com/news-details/41413/kharibot|language=नेपाली |work=|website=|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ वर्षका तीन अत्यन्त शुभ [[तिथि|तिथिहरू]]मा पर्छन्: [[चैत|चैत]] (चैत) को [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को एवम् [[कात्तिक|कात्तिक]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को [[प्रतिपदा]] तिथि। यी दिनहरूमा हिन्दुहरू नयाँ कार्य सुरु गर्दछन्, शस्त्रको [[पूजा]] गर्दछन्। विजयदशमी भगवान् [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। दसैँ हर्ष एवम् उल्लास तथा विजयको पर्व हो। [[हिन्दु संस्कार|हिन्दु संस्कृति]] वीरताको पूजक अनि शौर्यको उपासक हो। व्यक्ति र समाजको रगतमा वीरता प्रकट होस् भन्ने ध्येयले दसैँको उत्सव (पर्व) सुरु भएको हो।<ref>{{cite web|author=|title=महान पर्व दसैँको महत्व र इतिहास|url=https://www.kakhara.com/detail/1394|language=नेपाली |work=|website=कखरा|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ पर्वले दस प्रकारका पापहरू- काम, क्रोध, लोभ, मोह मद, मत्सर, अहङ्कार, आलस्य, हिंसा र चोरी त्याग्ने(छोड्ने) प्रेरणा दिन्छ।<ref name = "विप्र वार्ता">{{cite web|url= http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|title= सद्प्रेरणाको पर्व दसहरा|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |author= राजकुमार दूबे|last= |first= |authorlink= |publisher= विप्र वार्ता|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20110703060837/http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|archive-date= 2011-07-03 }}</ref> == महत्त्व == असत्य माथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा दसैँ मनाइन्छ। शक्तिवादका अनुयायीहरूका लागि, यो देवी [[दुर्गा]]को विजयको प्रतिनिधित्व गर्दछ। हिन्दु धर्मशास्त्रमा महिषासुर दानवले देवलोक (देवताहरू बस्ने संसार)मा आतङ्क मच्चाएका थिए तर दुर्गाले राक्षसहरूलाई मारेकी थिइन्।<ref name=mm>{{cite web|title=Mahishasur Mardini|url=http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html|publisher=Shaktisadhana.50megs.com|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mahishasur>{{cite web|title=The Slayer Of Mahishasura |url=http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php|publisher=Balagokulam.org|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mn>{{cite web|title=Major festivals of nepal|url=http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|publisher=Asukagroup.com|access-date=11 November 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331023512/http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|archive-date=31 March 2015}}</ref> दसैँको पहिलो नौ दिन दुर्गा र महिषासुरका विभिन्न अवतारहरूबीच भएको युद्धको प्रतीक हो। दसौँ दिन त्यो दिन हो जब दुर्गाले अन्ततः उनलाई पराजित गरेकी थिइन्। अन्य हिन्दुहरूका लागि यो चाड रावणमाथि रामको विजयको प्रतीक हो जुन [[रामायण]]मा वर्णन गरिएको छ। == महत्त्वपूर्ण दिनहरू == ====घटस्थापना==== [[चित्र:Tika and jamara.jpg|thumb|टिका र जमरा]] विजयादशमीको पहिलो दिन घटस्थापना हो। यसै दिनदेखि [[नौरथा]] आरम्भ हुन्छ। क्रमशः दशमीका दिन प्रातः काल मात्र यस व्रत समापन हुन्छ। यसै दिन जमरा राखिन्छ। यस दिन घट कलशको स्थापना गरी देवी-देवतालाई आवाहन गरिन्छ। यस दिन नदी, खोला, बगर वा आफुलाई पायक पर्ने ठाउँमा गई चोखो बालुवा अथवा पञ्चमाटो ल्याई दसैँ घर वा पूजाकोठामा राखी जमरा उमार्न जौ अथवा गाउँ घरमा चलिआएको अन्न छरिन्छ। ====महासप्तमी==== नौरथाको सातौँ दिनलाई फूलपाती अथवा महासप्तमी भनिन्छ। नौरथाको सप्तमीका दिन बेलपत्र, धानको गाभा, अनार, अदुवाको बोट, कच्चु, उखु, केरा आदि नौ प्रकारका पल्लवहरू दसैँ घरमा भित्र्याउने कार्यलाई फूलपाती भित्र्याउने भनिन्छ। [[वर्षा ऋतु]] सकिएर [[शरद ऋतु]]को स्वागतका लागि नयाँ पालुवाहरू घरमा भित्र्याउँदा घरभित्र रहने रोग वृद्धिकारक जीवांश र विभिन्न प्रकारका नकारात्मक कीटाणु र जीवाणुहरू औषधीय पालुवाको प्रभावले घरमा रहन सक्दैनन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। ====महाअष्टमी==== नौरथाको आठौँ दिनलाई महाअष्टमी भनिन्छ। यस दिनमा महाकाली -भद्रकालीको विशेष पूजा-आजा गरिन्छ। देवीभागवत् अनुसार प्राचीन कालमा दक्षप्रजापतिको यज्ञ नाश गर्ने ज्यादै शक्तिशाली भद्रकाली (करोडौँ योनी-शक्ति) का साथ अष्टमीका दिन उत्पन्न भएको पूजा गर्ने चलन छ। पूजापश्चात् यी देवीलाई बोका, कुखुरा, हाँस, राँगो आदि बलि दिइन्छ। यी दिनहरूमा मानिसहरू आ-आफ्ना कुलदेवी, देवता र स्थानीय देवीदेवतालाई पूजी बलि दिन्छन्। शाकाहारीहरूले नरिवल, कुभिण्डो, केरा, घिरौँला, आदि फल अर्पण गर्दछन्। काठमाडौँको तलेजु भवानीको मन्दिर पनि यस दिन सर्वसाधारणको लागि खुल्ला रहन्छ। यसै दिन दसैँघर (हनुमानढोका) को मूल चोकमा तलेजु भवानीलाई ५४ राँगा र त्यत्ति नै बोका बलि अर्पण गरिन्छ। ====महानवमी==== नौरथाको नवौँ दिनलाई महानवमी भनिन्छ। यस दिन विशेष गरी सिद्धिद्धात्रि देवीको पूजा-आजा गरिन्छ। यसै दिन बिहान कलपूर्जा, हातहतियारहरू तथा सवारीका साधनहरू आदिलाई बलि दिई विश्वकर्माको पूजा पनि सम्पन्न गरिन्छ। यस दिन अरू पूजाको अतिरिक्त विशेष गरी दुई वर्षदेखि दस वर्षसम्मका नवकन्याहरूको पनि पूजाआजा गरिन्छ। ====विजयादशमी==== नौरथाको दसौँ दिनलाई विजयादशमी पनि भनिन्छ। यस सम्बन्धमा श्रीमद्देवीभागवत नौरथा प्रकरणमा नौरथा पर्यन्त अहोरात्र व्रत बसी दशमीका दिन शुभ साइतमा भगवान रामचन्द्रले रावण माथि विजय प्राप्त गरेकाले यसलाई विजयादशमी भनिएको हो भन्ने कथन छ। यस दिनमा देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरका मोलमान्छेले भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद दिन्छन्। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको नयाँ लुगा लाई टीका लगाउन जान्छन्। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (पुरुष):- !आशिष !अनुवाद |- | {{poem quote|text= आयू द्रोणसुते श्रीयो दसरथे शत्रुक्षयं राघवे। ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्‍योधने। दानं सूर्यसुते बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते। विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥}} |{{poem quote|text= [[द्रोणाचार्य|द्रोण]]पुत्र [[अश्वत्थामा|अस्वत्थामा]]को जस्तो दीर्घायु, [[दशरथ|दशरथ राजा]]को जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, [[राम|भगवान् राम]]को जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष|नहुष राजा]]को जस्तो ऐश्वर्य, [[वायु (देव)|पवन]]सुत [[हनुमान]]को जस्तो गतिशीलता, [[दुर्योधन]]को जस्तो मान, [[सूर्य (देवता)|सूर्य]]पुत्र [[कर्ण (महाभारत)|कर्ण]]को जस्तो दानवीरता, हलधर [[बलराम]]को जस्तो बल, [[कुन्ती]]पुत्र [[युधिष्ठिर]]को जस्तो सत्यवादिता, [[विदुर]]को जस्तो ज्ञान र [[नारायण|भगवान् नारायण]]को जस्तो कीर्ति तिमीलाई प्राप्त होस्}} |} द्रोणपुत्र अस्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु, दसरथ राजाको जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, भगवान् रामको जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष]] राजाको जस्तो ऐश्वर्य, पवनसुत हनुमानको जस्तो गतिशीलता, दुर्योधनको जस्तो मान, सूर्यपुत्र कर्णको जस्तो दानवीरता, हलधर बलरामको जस्तो बल, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको जस्तो सत्यवादिता, विदुरको जस्तो ज्ञान र भगवान् नारायणको जस्तो कीर्ति तपाईँलाई प्राप्त होस् भनी मान्यजनबाट आशीर्वचन लिइन्छ। मानिसको मस्तिष्कमा रहेको विकारलाई हटाई पराक्रमी पुरुषार्थी भावको विकासका लागि टीका लगाइन्छ। मजिठोको रातो रङमा गाईको दूधको दहीले रंगाएको रातो, सेतो अक्षताको टीका लगाउनुपर्छ। रातो र सेतो शान्ति र समृद्धिको प्रतीक हो। टीकाले मन, मस्तिष्क, विचारलाई शुद्ध चेतनायुक्त बनाउँछ भन्ने विश्वास रहेको छ। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (महिला):- !आशिष !अनुवाद |- |{{poem quote|text= जयन्ती मङ्गलाकाली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवधात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तुते। जयत्वं देवी चामुण्डे जय भूतार्तिहारिणि जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते॥}} |{{poem quote|text= ओम जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा, क्षमा, शिव, धात्री, स्वाहा, स्वाधा, म तिमीलाई नमन गर्दछु। हे देवी चामुण्डा तिम्रो जय होस्, तिम्रो जय होस्, प्राणीको दुःख नाश गर्ने होस्। जय सर्वगते देवी कालरात्रिमा म तिमीलाई नमन गर्दछु।}} |} आफ्नो घरमा टीका लगाउन आउनेको क्रम पनि उत्तिकै रहन्छ। अन्त्यमा यो टीका लगाउने काम पूणिर्मासम्म जारी रहन्छ र पूर्णिमादेखि एक पक्षको (पन्ध्र) दसैँ चाडको अन्त्य हुन्छ।यसै बखत वर्षा पुग्यो भनी इन्द्रलाई समाचार दिने पौराणिक कथनको अवलम्बन गरी वर्षा थाम्न चङ्गा उडाउने कार्य पनि बन्द गरिन्छ। 'आवाहनं नजानामि नजानामि विर्जसनम्। पूजां चैव नजानामि क्षम्यतां परमेश्वरी। इमां पूजां मया देवी यथाशक्त्या निवेदितम्। रक्षार्थ त्वत्प्रसादाय व्रज स्वस्थानमुत्तमम्।।' यसपछि देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरका मुलिद्वारा भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको लुगाले ठाँटिएर टीका लगाउन जान्छन्। === कोजाग्रत पूर्णिमा === पूर्णिमाको दिन मनाइने यस पर्वको अन्तिम दिनलाई 'कोजाग्रत' पूर्णिमा भनिन्छ। कोजाग्रतको शाब्दिक अर्थ ' जागृत' भन्ने हो। यस दिन धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा आराधना गरिन्छ। देवी लक्ष्मी पृथ्वीमा अवतरित हुन्छिन् र धन र समृद्धिको साथ रातभर जाग्राम रहने जो कोहीलाई वर्षा गराउँछिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। मानिसहरू तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा लगायतका खेलहरू पनि खेल्ने गर्छन् तथापि, यस्ता खेलहरू नेपालमा प्रतिबन्धित छन्। == अन्य देशहरूमा == ===भारतमा दसैँ=== विजयदशमी भगवान [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। हर्षोउल्लास तथा विजयको पर्व हो। संसारका कुना-कुनामा यो पर्व विभिन्न रूपमा मनाइन्छ। '''[[सिक्किम]]'''मा पनि [[नेपाल]]मा जस्तै घटस्थापना, फूलपाती, विजया दशमी आदि धूमधामसित मनाइन्छ, नेपालमा जस्तै दसैँ मनाउने अन्य स्थानहरू हुन्: # [[पश्चिम बङ्गाल]] उत्तरी जिल्लाहरू जसमा दार्जिलिङ्ग, जलपाईगुडी हुन्। # [[भुटान]] देश। # [[म्यानमार]]। # भारतका उत्तर-पूर्वी नेपाली बसेका राज्यहरू जस्तै [[मेघालय]], [[असम|असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[नागाल्यान्ड]], [[मणिपुर]], [[त्रिपुरा]], [[उत्तराखण्ड]]को देहरादून आदि। # विश्वका ती स्थानहरू जहाँ नेपालीहरू बसोबास गर्दैछन्। '''[[हिमाचल प्रदेश]]'''मा '''कुल्लू का दसहरा''' भनेर प्रसिद्ध छ। अन्य स्थानहरूकै जस्तो यहाँ पनि दस दिन अथवा एक सप्ताह पूर्व यस पर्वको तयारी आरम्भ हुन्छ। स्त्री-पुरुष सबै सुन्दर वस्त्रहरू पहिरिएर [[तुरही]], बिगुल, [[ढोल]], [[नगरा]], [[बाँसुरी]] आदि-आदि जोसित जो बाजा छ, लिएर बाहिर निस्कन्छन्। पहाडका मानिसहरू आफ्नो ग्रामीण देवताको धूम धामसित जुलूस निकालेर पूजा गर्दछन्। देवताहरूको मूर्तिलाई आकर्षक पालकीमा सुन्दर ढङ्गले सजाइन्छ। साथै उनीहरू आफ्नो मुख्य देवता रघुनाथजीको पनि पूजा गर्दछन्। यस जुलूसमा प्रशिक्षित नर्तक-नटी नृत्य गर्दछन्। यस प्रकार जुलूस बनाएर नगरका मुख्य भागहरू हुँदै नगर परिक्रमा गर्दछन् र कुल्लू नगरमा देवता रघुनाथजीको वंदनासित दसैँ (दसहरा) उत्सवको आरम्भ गर्छन्। दशमीको दिन यस उत्सवको शोभा रोचक हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत">{{cite web|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|title= भारत भरमा दसहरा उत्सव|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |publisher= भास्कर डट कम|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20080905114145/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|archive-date= 2008-09-05 }}</ref> '''[[पन्जाब, भारत|पन्जाब]]'''मा दसहरा [[नौरथा]]का नौ दिनको उपवास राखेर मनाइन्छ। त्यसबेला यहाँ अतिथहरूको स्वागत पारंपरिक मिठाई र उपहारले गरिन्छ। यहाँ पनि रावण-दहनको आयोजन हुन्छ अनि मैदानहरूमा मेला लाग्छन्। '''बस्तर'''मा दसहराको मुख्य कारणलाई रामले रावणमाथि गरेको विजय नमानेर, मानिसहरू यसको कारण मां दन्तेश्वरीको आराधनालाई समर्पित एक पर्व मान्दछन्। दन्तेश्वरी माता बस्तर अञ्चलका निवासीहरूको आराध्य देवी हुन्, जसलाई दुर्गाको रूप मानिन्छ। यहाँ यो पर्व पुरै ७५ दिनसम्म चल्दछ। यहाँ दसहरा [[साउन|साउन]] मासको [[औँसी|अमावाश्य]] देखि [[असोज|असोज]] मासको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]सम्म चल्छ। प्रथम दिन जसलाई काछिन गादि भन्दछन्, देवीसित समारोह आरम्भको अनुमति लिइन्छ। देवीलाई एउटा गद्दीमा सजाइन्छ, जसलाई काछिन गादि भनिन्छ। यो समारोह लगभग १५औँ शताब्दीदेखि सुरु भएको बतान्छ। यस पछि जोगी-बिठाई कार्यक्रम, त्यसपछि भीतर रैनी (विजया दशमी) र बाहर रैनी (रथ-यात्रा) र अंतमा मुरिया दरबार उत्सव मनाइन्छ। यो [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]मा ओहाडी पर्वसित समापन हुन्छ।<ref name = "रीडिफ">{{cite web|url= http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|title= सांस्कृतिक परम्पराओं की विरासत - बस्तर दसहरा|accessdate= १ अक्टोबर|date= २००८|format= एचटीएम|work= |publisher= रिडिफ आइल्यान्ड|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20090131103851/http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|archive-date= 2009-01-31 }}</ref> '''[[पश्चिम बङ्गाल]]'''मा यो पर्व [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा नै मनाइन्छ। यो बङ्गालीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व हो। [[पश्चिम बङ्गाल|बङ्गाल]]मा पाँच दिनसम्म यो पर्व मनाइन्छ। यहाँ देवी दुर्गालाई भव्य सुशोभित पण्डालहरूमा सजाइन्छ। देशका नामी कलाकारहरू बोलाएर दुर्गाको मूर्ति तयार गरिन्छ। यसका साथै अन्य देवी द्वेवताहरूको पनि मूर्तिहरू बनाइन्छ। पर्वको समयमा शहरका सानातिना स्टालहरू पनि मिठाईले भरिन्छन्। यहाँ षष्ठीको दिन दुर्गा देवीको बोधन, आमन्त्रण एवम् प्राण प्रतिष्ठा आदिको आयोजन गरिन्छ। त्यसपछि सप्तमी, अष्टमी एवम् नवमीका दिन प्रातः र सायंकाल दुर्गाको पूजामा व्यतीत हुन्छन्। दशमीको दिन विशेष पूजाको आयोजन गरिन्छ। प्रसाद चढाइन्छ र प्रसाद वितरण गरिन्छ। पुरुष आपसमा आलिंगन गर्दछन्, जसलाई कोलाकुली भनिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी">{{cite news|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|title= विजयादशमी|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटिएम|work= |publisher= भास्कर डटकम|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20091001151305/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|archive-date= 2009-10-01 }}</ref> स्त्रीहरूले देवीको शीरमा सिंदूर चढाउँछन् र देवीलाई आँशु झार्दै विदाइ दिन्छन्। यसका साथै उनीहरू आपस्तमा पनि सिन्दूर लगाउँछन् र सिन्दूर खेल्छन्। यस दिन यहाँ [[ठेउवा|नीलकण्ठ]] पक्षीको दर्शन शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी"/> त्यसपछि देवी प्रतिमाहरूलाई ठुला-ठुला ट्रकहरूमा हालेर विसर्जनको निम्ति लगिन्छ। विसर्जनको यो यात्रा पनि साह्रै शोभनीय र दर्शनीय हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''[[तमिलनाडु]], [[आन्ध्र प्रदेश]] एवम् [[कर्नाटक]]'''मा दसहरा नौ दिनसम्म चल्छ जसमा तीन देवीहरू लक्ष्मी, सरस्वती र दुर्गाको पूजा गरिन्छ। पहिला तीन दिन [[लक्ष्मी]] - धन र समृद्धिकी देवीको पूजन हुन्छ। दोस्रो तीन दिन [[सरस्वती]]- कला र विद्याकी देवीको अर्चना गरिन्छ र अन्तिम दिन देवी दुर्गा-शक्तिकी देवीको स्तुति गरिन्छ। पूजन स्थललाई राम्ररी फूलहरूले र दीपकहरूले सजाइन्छ। मानिसहरू एक-अर्काप्रति मिठाईहरू र लुगाहरू आदान-प्रदान गर्दछन्। यहाँ दसहरा नानीहरूको निम्ति शिक्षा या कला सम्बन्धि नयाँ कार्य सिक्नकालागि शुभ समय मानिन्छ। कर्नाटकमा [[मैसुर|मैसुर]]को दसहरा विशेष उल्लेखनीय छ। [[मैसुर|मैसुर]]मा दसहराको समय पुरै शहरका गल्लीहरू रोशनीले सजाइन्छ र हात्तीहरूलाई सिंगारेर शहरभरि एक भव्य जुलूससित घुमाइन्छ। यस समय प्रसिद्ध '''मैसुर महल'''लाई दीपमालिकाहरूले सजाइन्छ। यसका साथै मानिसहरू टार्च लाईट लिएर नाँच-गान गरी आनन्द लिन्छन्। यी द्रविड प्रदेशहरूमा रावण-दहनको आयोजन गरिदैन।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[गुजरात]]मा मिट्टी सुशोभित रङ्गीन घडा देवीको प्रतीक मानिन्छ र यसलाई कुमारी केटीहरूले सिरमा राखेर एउटा लोकप्रिय नृत्य गर्छन् जसलाई गरबा भनिन्छ। गरबा नृत्य यस पर्वको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। पुरुष एवम् महिलाहरू दुईवटा साना-साना रङ्गाएका लौरा लिएर सङ्गीतको लयमा आपसमा बजाउँदै घूमेर नृत्य गर्दछन्। यस अवसरमा भक्ति, चलचित्र तथा पारंपरिक लोक-सङ्गीत सबै थोकको समायोजन हुन्छ। पूजा र आरतीपछि डांडिया रास रातभरि गरिन्छ। नौरथामा सुन र गहना किन्नु शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[महाराष्ट्र]]मा यस अवसरमा सिलंगणको नामले सामाजिक महोत्सवको रूपमा मनाइन्छ। सायंकालको समयमा सबैजना सुन्दर-सुन्दर नयाँ लुगा लगाएर गाँउको सीमा पार गरेर [[शमी]] वृक्षका पातको रूपमा 'स्वर्ण' (सुन) लिएर आ-आफ्नो गाउँ फिर्छन्। फेरि त्यस स्वर्णलाई परस्परमा आदान-प्रदान गर्दछन्। [[चित्र:An Ramlila Actor In The Role of Ravana.jpg|thumb|200px|[[रावण|लंकापति रावण]]लाई '''दसानन''' पनि भनिन्छ।]] महाराष्ट्रमा [[नौरथा]]का नौ दिन मां दुर्गालाई समर्पित गरिन्छ, जब कि दसौँ दिन ज्ञानकी देवी [[सरस्वती]]को वंदना गरिन्छ। यस दिन विद्यालय जाने बालबालिका आफ्नो पढाईको निम्ति आशीर्वाद माँग्न माता सरस्वतीका तांत्रिक चिह्नहरूको पूजा गर्छन्। कुनै पनि कुरालाई सुरु गर्न विशेष गरी विद्या सुरु गर्न यो दिन अति शुभ मानिन्छ। महाराष्ट्रका मानिसहरू यस दिनलाई विवाह, गृह-प्रवेश एवम् नयाँ घर किन्ने शुभ मुहूर्त मान्दछन्।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''कश्मीर'''का अल्पसङ्ख्यक हिन्दु नौरथाको पर्वलाई श्रद्धासित मनाउँछन्। परिवारका सबै वयस्क सदस्य नौ दिनसम्म खालि पानी खाएर उपवास बस्छन्। अत्यन्त पुरानू परम्परा अनुसार नौ दिनसम्म मानिसहरू माता '''खीर भवानी'''को दर्शन गर्न जान्छन्। यो मन्दिर एउटा तालको बीचमा बनिएको छ। बताइन्छ कि देवीले अपने भक्तहरूसित भनेकी थिइन्: जब कुनै अनर्थ हुने सम्भावना हुन्छ त्यसबेला सरोवर (ताल)को पानी कालो हुनेछ। भनिन्छ कि इंदिरा गान्धीको हत्याको ठीक एक दिन पहिला र भारत-पाकिस्तान युद्धको पहिला यहाँको पानी साँच्चै कालो भएको भनी बताइएकोछ। == विविध == [[चित्र:Putting Tika From Elder.jpeg|thumbnail|right|दसैँमा टीका ग्रहण गर्दै]] यस चाडले "ईश्वरीय" र "राक्षसी" शक्तिहरूबीचको रक्तपातपूर्ण लडाइँको सम्झना गर्ने भएकोले यस समयमा पशुबलिहरू सामान्य जस्तै छ।<ref>{{cite web|url=http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/|title=September Festivals|date=27 September 2009|publisher=Explore Himalaya}}</ref> [[मालश्री धुन]] लाई दसैँको सङ्गीतको रुपमा नेपाली सङ्गीतको मूलधारमा समाहित गरिएको छ।<ref>[http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal Melodious Instruments of Lyrical Nepal]</ref> यही धुनले नै दसैँ आएको घोषणा हुन्छ। मालाश्री धुन नेवाः कलाको सबैभन्दा पुरानो जीवित भक्ति सङ्गीत मध्ये एक हो, जसको उत्पत्ति १७औँ शताब्दीमा भएको थियो। उचित समयमा र दसैँ नेवारहरूले मात्र होइन तर सबै नेपालीहरूले मनाउने तथ्यलाई पनि ध्यानमा राख्दै, यो धुनलाई सृजना गरिएको थियो। यो राष्ट्रिय संस्कृतिको एक भाग हो जसलाई दसैँको समयमा बजाइन्छ। दसैँ नजिकिँदै जाँदा चङ्गा उडाउनु सामान्य हुँदै जान्छ। अब वर्षा नपठाउन भगवान्लाई सम्झाउने एउटा तरिका मानिने भएकाले चङ्गा उडाउने गरिन्छ।<ref name="Ecs Dasain">{{cite web|title=ECS Dasain|url=http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020074119/http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|archive-date=20 October 2011}}</ref> यो नेपालमा दसैँ मनाउनुको एउटा महत्वपूर्ण पाटो हो। रङ्गीचङ्गी चङ्गा र 'चङ्गा चेट' (यो वाक्यांश सामान्यतया एकले अर्को व्यक्तिको चङ्गाको डोरी काट्दा प्रयोग गरिन्छ) भनेर चिच्याउने आवाजहरू चाडको समयमा लोकप्रिय रहन्छ। तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा आदी खेल्नु पनि दसैँ मनाउने अर्को तरिका हो। दसैँको समयमा केटाकेटीहरू चङ्गा उडाउन व्यस्त हुँदा, परिवारका ठुला सदस्यहरू पैसा र रमाइलोको लागि एकसाथ भेला भएर र तास खेलेर आफ्नो समय बिताउँछन्। नयाँ लुगा किन्नु र लगाउनु चाडबाडको महत्वपूर्ण भाग हो। गाउँघरमा बसोबास गर्ने धेरै मानिस गरिबीको रेखामुनि रहेकाले उनीहरूका लागि नयाँ लुगा दसैँसँगै मात्र किनमेल गरेको पाइन्छ। लगभग सबै पसलहरूमा उत्सव प्रस्तावहरू र छुटहरूका साथ सामानहरू बिक्री गरिन्छ। यसले किनमेललाई थप आकर्षक बनाउँछ। चाडबाडमा सबैभन्दा बढी लत्ताकपडा बिक्री हुने गरेको छ।<ref name=swing>{{cite web|title=To Swing On A Ping|url=http://www.ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025021935/http://ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|archive-date=25 October 2011}}</ref> [[चित्र:पिर्केे पिङ.jpg|swing of a village|thumb|250px|दसैँमा निर्माण गरिएको फिर्के पिङ]] उत्सवको रूपमा देशका धेरै भागहरूमा बाँसको पिङहरू निर्माण गरिन्छ। दसैँमा विभिन्न प्रकारका पिङहरू निर्मण गरिन्छन्। यसले स्थानीय संस्कृति, परम्परा, सामुदायिक भावना, र आनन्दको सबै भन्दा राम्रो प्रस्तुती मानिन्छ। यी पिङहरू समुदायका सदस्यहरूले परम्परागत सामग्रीहरूद्वारा निर्माण गरेका हुन् जसमा कडा घाँस, बाँसको लट्ठी र काठ र डोरी प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया घटस्थापनाको एक हप्ताअघि नै पिङ निर्माण हुने र दसैँपछि आउने तिहारपछि मात्र भत्काउने गरिन्छ। कुनै-कुनै पिङको उचाइ बीस फिटभन्दा बढी हुन्छ। सबै उमेरका मानिसहरू पिङको आनन्द लिन्छन्। चाडबाडको समयमा मेला तथा उत्सवको आयोजना गरिन्छ। सामान्यतया, यस पर्वमा विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू पनि आयोजना गरिन्छ।। तथापि, सहरहरूमा व्यावसायिक मेला र उत्सवहरू सामान्यतया व्यवस्थित हुन्छन्। हरेक वर्ष दसैँमा राँगा, हाँस, भेडा, कुखुरा, खसी बोकालगायत हजारौँ जनावरको वध हुने गरेको छ। यस्ता बलिबाट देवीदेवताहरू प्रसन्न हुन्छन् भन्ने मान्यता भएकाले यसलाई महत्वपूर्ण अनुष्ठानका रूपमा लिइन्छ। प्रायः सबै मन्दिरहरू, विशेष गरी दुर्गा र काली मन्दिरहरूमा हजारौँ बलि चढाइन्छ। अष्टमी र नवमी बलि दिने प्रमुख दिन हो। देवीदेवताहरूलाई प्रसन्न पार्न हजारौँ पशुहरूको बलि चढाइन्छ भने मानिसहरू चाडवाडका लागि पशुहरूको पनि बलि चढाउँछन्। चाडबाडको पन्ध्र दिनसम्म धेरै भोज भतेर र जमघट हुने भएकाले मासुको माग ह्वात्तै बढ्छ। माग पूरा गर्न, जनावरहरूको वध धेरै उच्च र आवश्यक हुन्छ जसले गर्दा यस पर्व खर्चिलो हुन जान्छ।<ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/28118/|title=Enjoy Healthy Food This Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/goats-for-dashain-2/|title=Goat for Dashain - The Himalayan Times|date=21 September 2017|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2017|language=en-US}}</ref> == विजय पर्व == दसैँको उत्सव शक्ति र शक्तिको समन्वय गराउने उत्सव हो। नौरथाका नौ दिन जगदम्बाको उपासना गरेर शक्तिशाली बनेको मनुष्य विजय प्राप्तिको लागि तत्पर रहन्छ। यस दृष्टिले दसैँ अर्थात विजयको लागि प्रस्थानको उत्सवको उत्सव आवश्यक पनि हुन्छ। हिन्दु संस्कृति प्राचीनकालदेखि नैं वीरता र शौर्यको समर्थक रहेकोछ। प्रत्येक व्यक्ति र समाजको खूनमा वीरताको प्रादुर्भाव होस् भन्ने ध्येयले नैं दसैँको उत्सव मनाइन्छ। यदि कतै युद्ध अनिवार्य नैं भयो भनें शत्रुको आक्रमणको प्रतीक्षा नगरी उमाथि आक्रमण गरेर जित्नु नैं कुशल राजनीति हो। भगवान रामको समयदेखि नैं यो दिन विजय प्रस्थानको प्रतीक निश्चित भएको भन्ने भनाई छ। भगवान रामले रावणसित युद्ध गर्न यसै दिन प्रस्थान गरेका थिए। मराठा रत्न '''शिवाजी'''ले पनि '''औरंगजेव'''को विरुद्ध यसै दिन प्रस्थान गरेर हिन्दु धर्मको रक्षा गरेका थिए। इतिहासमा अनेक उदाहरण छन् जब हिन्दु राजा यस दिन विजय-प्रस्थान गर्दथे। [[चित्र:Rama and Hanuman fighting Ravana, an album painting on paper, c1820.jpg|thumb|200px|[[रावण]]लाई मार्दै [[राम]]को चित्रण।]] यस पर्वलाई भगवतीको 'विजया' नाममाथि पनि 'विजया दशमी' भनिएको हो। यस दिन भगवान [[राम|रामचंद्र]] चौध वर्षको वनवास भोगेर तथा [[रावण]]को वध गरेर [[अयोध्या]] पुगे। यस कारण पनि यस पर्वलाई 'विजया दशमी' भनिन्छ। यस्तो मानिएको छ कि [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] दशमीमा तारा उदय हुने समय 'विजय' नामक '''मुहूर्त''' हुन्छ। यो काल सर्वकार्य सिद्धिदायक हुन्छ। यसकारण पनि यसलाई विजया दशमी भनिएको हो। यस्तो पनि मानिएको छ कि शत्रुमाथि विजय पाउनका लागि यसै समयमा प्रस्थान गर्नुपर्छ। यस दिन '''श्रवण नक्षत्र'''को योग अझ शुभ मानिएकोछ। यस दिन '''दुर्‍योधन'''ले '''पाण्डव'''लाई जुवामा पराजित गरेर बाह्र वर्षको वनवासको साथ तेह्रौँ वर्षमा अज्ञातवासको शर्त दिएका थिए। तेह्रौँ वर्षमा यदि उनीहरूको पत्ता लागे पाण्डवले पुनः वनवास भोग्नु पर्ने थियो। यसै अज्ञातवासमा '''अर्जुन'''ले आफ्नो धनु एउटा [[शमी]] वृक्षमा राखेका थिए तथा स्वयं राजा '''विराट'''को दरवारमा नौकरी गरेकाथिए। जब गोरक्षाको लागि '''विराट'''का पुत्रले '''अर्जुन'''लाई आफ्नो साथ लिए, तब अर्जुनले शमी वृक्षबाट आफ्ना हतियार उठाएर शत्रुमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। विजया दशमीको दिन भगवान रामचन्द्रले लङ्कामाथि चढाई गर्न प्रस्थान गर्दा शमी वृक्षले भगवानको विजयको उद्घोष गरेको बताइन्छ। विजयकालमा शमीको पूजा यसै कारण भएको हो। == पशुबलिसँग सम्बन्धित विवाद == दसैँ पर्वमा पशुबलिका कारण प्रायः आलोचना हुने गरेको छ। सामूहिक पशुबलि विरुद्ध सरकारी कारबाहीको माग गरिएको छ।<ref>{{cite web|last=Criveller |first=Gianni |url=http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html |title=NEPAL Buddhists and animal rights activists against animal slaughter for Durga - Asia News |publisher=Asianews.it |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=Bibek Bhandari |url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped |title=Animal rights activists want Nepal's sacrifice festival stopped &#124; South China Morning Post |date=27 October 2014 |publisher=Scmp.com |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27990/|title=NFC starts selling goats for Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref> ताजा रगत चढाउँदा देवी दुर्गा प्रसन्न हुन्छ भन्ने विश्वासका साथ विशेषगरी पर्वको आठौँ र नवौँ दिनमा सयौँ पशुपक्षीको विधिपूर्वक वध गरिन्छ।<ref>{{cite news|last=Haviland |first=Charles |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7052543.stm|title=Revulsion over Nepal animal slaughter|work=बीबीसी |date=19 October 2007 |access-date=9 October 2016}}</ref> परम्परागत रूपमा बलिको लागि योग्य चरा र जनावरहरूमा खसी, बोका, राँगा, भेडा, कुखुरा र हाँस समावेश छन्।<ref>{{cite web |url=http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |title=Dashain festival, Nepal - Occupy for Animals! |publisher=Occupyforanimals.net |access-date=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015154/http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |archive-date=17 November 2015 }}</ref> केही पशु अधिकारकर्मीहरूले चराचुरुङ्गी र जनावरहरूको विपरीत फर्सी र नरिवलको प्रयोगको लागि आह्वान गरेका छन्।<ref name="globalvoices1">{{cite web|url=https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/ |title=Debating Animal Cruelty During Nepal's Dashain Festival · Global Voices |publisher=Globalvoices.org |date=21 October 2010 |access-date=11 November 2015}}</ref> विभिन्न राष्ट्रिय विभूति तथा पशु अधिकारकर्मीले पनि यस पर्वमा पशुक्रूरताको विषयमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। २०७३ असोज १७ का दिन नेपाली हास्यकलाकार [[हरिवंश आचार्य]]ले नेपाल साप्ताहिकमा 'एउटा खसीको आत्माकथा' शीर्षकको व्यङ्ग्यात्मक लेख लेखेका थिए।<ref name="auto">{{cite web|title=एउटा खसीको आत्मकथा|url=http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|website=नेपाल साप्ताहिक|language=ne|publisher=कान्तिपुर प्रकाशन|access-date=9 October 2016|date=3 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006090033/http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|archive-date=6 October 2016}}</ref> नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिवेशमा पनि विभिन्न आदिवासी जनजाति (आदिवासी जनजाति) ले आफुमाथि राज्यले चाडबाड थोपरिएको तर्क गर्दै आएका छन्। नेपाली राज्यमा प्रभुत्व जमाएको हिन्दु सम्भ्रान्तवर्गको सांस्कृतिक प्रभुत्वको विरोध गर्न विभिन्न सङ्गठन (हिन्दु विरोधी) ले दसैँ बहिष्कार गरेका छन्।<ref>{{cite web|author=वसन्त महर्जन|title=अतिवादको चेपुवामा दसैँ|url=https://www.himalkhabar.com/news/9371|language=नेपाली |work=|website=हिमाल खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> अहिलेसम्म ती अभियानहरूले देशभरि सीमित प्रभाव पारेका छन्। तैपनि, दसैँ र अन्य सांस्कृतिक उत्सवहरू पनि नेपाली जीवनशैलीमा गाँसिएका छन्।<ref>{{Cite journal|last=Hangen|first=Susan|title=Boycotting Dasain: history, memory and ethnic politics in Nepal|url=https://www.academia.edu/811844|journal=Studies in Nepali History and Society|date=January 2005 |language=en}}</ref> === टीका टिप्पणी === &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''क.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|विजयकाल|क|none}} असोजस्य सिते पक्षे दसम्यां तारकोदये।<br /> ::स कालो विजयो ज्ञेयः सर्वकार्यार्थसिद्धये॥ &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ख.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|संकल्प मन्त्र|ख|none}} मम क्षेमारोग्यादिसिद्ध्‌यर्थं यात्रायां विजयसिद्ध्‌यर्थं<br /> ::गणपतिमातृकामार्गदेवतापराजिताशमीपूजनानि करिष्ये। &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ग.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|शौर्य|ग|none}} यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थों धनुर्धरः।<br /> ::तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥ == सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category-inline}} {{हिन्दु चाडपर्वहरू}} {{हिन्दु धर्म}} [[श्रेणी:नेपालका चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:पर्व]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:सिक्किमको संस्कृति]] nydexrvrk4emrnmrgg5m7bc757wk313 1392978 1392977 2026-10-21T02:24:42Z Rajeeb bastola 39875 1392978 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख|पर्व तथा दिवस}} {{विशेष लेख}} {{Infobox holiday |holiday_name=दसैँ |type = हिन्दु |image=Durga Puja celebration.jpg |caption= दुर्गा माता |nickname= बडादसैँ, विजया दशमी, आयुध-पूजा, दसेहरा, दसाहरा, दसेरा, दसारा, |country= [[नेपाल]], [[भारत]] तथा अन्य देशका हिन्दुहरू |observedby= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] |observances= [[दुर्गा पूजा]],[[टीका]] र [[जमरा]] लगाउने |celebrations= यो दिन [[नौरथा|दुर्गा पूजा]]को अन्तिम दिनको रूपमा मनाउनुका साथै एक-आपसमा खुसियाली साटासाट गरिन्छ। |longtype= धार्मिक |significance= महिषासुर राक्षसको बध, [[राम|श्रीराम]]ले [[रावण]]माथि विजय प्राप्त गरेको [[दुर्गा]]ले दैत्य चण्ड-मुण्ड तथा शुम्भ-निशुम्भलाई बध गरेको खुसियालीमा मनाउने गरिन्छ<ref name="Fuller2004p108">{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Nepali and hilly Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108 |year=2004|publisher= Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X|pages=108–109}}</ref> |begins= असोज शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म |startedby= प्राचीन कालदेखि}} '''दसैँ''' वा '''बडा दसैँ''' (अन्य नाम: '''दसहरा''', '''विजया दशमी''', '''नौरथा''', '''नवरात्रि''', '''आयुध-पूजा''') [[नेपाली]]हरूको प्रमुख चाड हो।<ref>{{cite web|author=|title=नेपालीको महान् पर्व बडादसैँ सुरु, आज घटस्थापना|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/09/799909|language=नेपाली |work=|website=अनलाइन खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> राष्ट्रिय चाड समेत मनिने दसैँ (नौरथा) हिन्दु धर्मवलम्बीहरूले [[असोज|असोज]] महिनाको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[प्रतिपदा]] का दिनदेखि [[नवमी]] सम्म ([[नौरथा]]भर) शक्तिको आराधना गरी दसौँ दिन विहान [[दशमी]]का दिन आफुभन्दा ठुला मान्यजनहरूको हातबाट टीका-प्रसाद ग्रहण गरेर विशेष रूपमा [[पूर्णिमा|पुर्णिमा]] सम्म (प्रसाद ग्रहणका लागि) मनाउने गर्छन्। असोज शुक्ल प्रतिपदा ([[घटस्थापना]]) मा [[जमरा]] राखी नवमीसम्म नौरथा विधिले प्रत्येक दिन फरक देवीहरूको पूजा हुन्छ। प्रतिपदा देखि क्रमशः [[शैलपुत्री]], [[व्रह्मचारणी|ब्रह्मचारिणी]], [[चन्द्रघण्टा|चन्द्रघन्टा]], [[कुशमन्दा|कुष्माण्डा]], [[स्कन्दमाता]], [[कात्यायनी]], [[कालरात्री]], [[महागौरी]], [[सिद्धिदात्री]] गरी नवदुर्गाको पूजा गर्दै सप्तशती (चण्डी) पाठ गरी नव दुर्गा र तृशक्ति महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वोतिको विशेष पूजाआजा र आराधाना गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=नवरात्र के हो ? के के गरिन्छ, (माता ब्रह्मचारिणी देवी स्वरुपको पूजा विधि)|url=https://akhabarpati.com/news/6887|language=नेपाली|work=|website=अखबर पाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922155026/https://akhabarpati.com/news/6887|archive-date=2022-09-22}}</ref> विजया दशमीको दिन भगवतिले दानवी शक्तिमाथि र रामले [[रावण]]माथि विजय हासिल गरेको उपलक्ष्य र खुसीयालीमा नवदुर्गा भवानीको प्रसाद स्वरुप रातो टिका र जमरा लगाउने चलन रहेको छ।<ref>{{cite web|author=|title=किन सुरू भयो होला जमरा लगाउने चलन?|url=https://www.setopati.com/social/191067|language=नेपाली|work=|website=सेतोपाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127173442/https://www.setopati.com/social/191067|archive-date=2023-01-27}}</ref> [[असोज|असोज]] (असोज) महिनाको [[शुक्ल पक्ष]]को [[दशमी]] [[तिथि]]को दिन यस पर्वको प्रमुख दिन हो। यसलाई असत्य माथि सत्यको विजयको रूपमा लिइन्छ। यसकारण, यस [[दशमी]]लाई विजया दशमी भनिएको हो। आफ्ना नाता कुटुम्ब ठुला बडा र मान्यजनबाट टिका तथा [[जमरा]] लगाउने र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने नयाँ नयाँ कपडाहरू लगाउने, आफ्नो क्षमता अनुसार मिठो खाना खाने-ख्वाउने, घर आँगन, बाटोघाटो, गाँउ बस्ती सफासुग्गर राख्ने जस्ता काम यस चाडमा विशेष उत्साहका साथ गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=जमराको महत्व : स्वास्थ्यदेखि संस्कृतिसम्म !|url=https://kharibot.com/news-details/22777/kharibot|language=नेपाली |work=|website=खरिबोट|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref><ref>{{cite web|author=प्रकाश पाण्डे|title=दसैँ महिमा : दसैँको टिका, जमरा, दक्षिणा र आशीर्वादको के छ महत्व ?|url=https://kharibot.com/news-details/41413/kharibot|language=नेपाली |work=|website=|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ वर्षका तीन अत्यन्त शुभ [[तिथि|तिथिहरू]]मा पर्छन्: [[चैत|चैत]] (चैत) को [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को एवम् [[कात्तिक|कात्तिक]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को [[प्रतिपदा]] तिथि। यी दिनहरूमा हिन्दुहरू नयाँ कार्य सुरु गर्दछन्, शस्त्रको [[पूजा]] गर्दछन्। विजयदशमी भगवान् [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। दसैँ हर्ष एवम् उल्लास तथा विजयको पर्व हो। [[हिन्दु संस्कार|हिन्दु संस्कृति]] वीरताको पूजक अनि शौर्यको उपासक हो। व्यक्ति र समाजको रगतमा वीरता प्रकट होस् भन्ने ध्येयले दसैँको उत्सव (पर्व) सुरु भएको हो।<ref>{{cite web|author=|title=महान पर्व दसैँको महत्व र इतिहास|url=https://www.kakhara.com/detail/1394|language=नेपाली |work=|website=कखरा|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ पर्वले दस प्रकारका पापहरू- काम, क्रोध, लोभ, मोह मद, मत्सर, अहङ्कार, आलस्य, हिंसा र चोरी त्याग्ने(छोड्ने) प्रेरणा दिन्छ।<ref name = "विप्र वार्ता">{{cite web|url= http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|title= सद्प्रेरणाको पर्व दसहरा|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |author= राजकुमार दूबे|last= |first= |authorlink= |publisher= विप्र वार्ता|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20110703060837/http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|archive-date= 2011-07-03 }}</ref> == महत्त्व == असत्य माथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा दसैँ मनाइन्छ। शक्तिवादका अनुयायीहरूका लागि, यो देवी [[दुर्गा]]को विजयको प्रतिनिधित्व गर्दछ। हिन्दु धर्मशास्त्रमा महिषासुर दानवले देवलोक (देवताहरू बस्ने संसार)मा आतङ्क मच्चाएका थिए तर दुर्गाले राक्षसहरूलाई मारेकी थिइन्।<ref name=mm>{{cite web|title=Mahishasur Mardini|url=http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html|publisher=Shaktisadhana.50megs.com|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mahishasur>{{cite web|title=The Slayer Of Mahishasura |url=http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php|publisher=Balagokulam.org|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mn>{{cite web|title=Major festivals of nepal|url=http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|publisher=Asukagroup.com|access-date=11 November 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331023512/http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|archive-date=31 March 2015}}</ref> दसैँको पहिलो नौ दिन दुर्गा र महिषासुरका विभिन्न अवतारहरूबीच भएको युद्धको प्रतीक हो। दसौँ दिन त्यो दिन हो जब दुर्गाले अन्ततः उनलाई पराजित गरेकी थिइन्। अन्य हिन्दुहरूका लागि यो चाड रावणमाथि रामको विजयको प्रतीक हो जुन [[रामायण]]मा वर्णन गरिएको छ। == महत्त्वपूर्ण दिनहरू == ====घटस्थापना==== [[चित्र:Tika and jamara.jpg|thumb|टिका र जमरा]] विजयादशमीको पहिलो दिन घटस्थापना हो। यसै दिनदेखि [[नौरथा]] आरम्भ हुन्छ। क्रमशः दशमीका दिन प्रातः काल मात्र यस व्रत समापन हुन्छ। यसै दिन जमरा राखिन्छ। यस दिन घट कलशको स्थापना गरी देवी-देवतालाई आवाहन गरिन्छ। यस दिन नदी, खोला, बगर वा आफुलाई पायक पर्ने ठाउँमा गई चोखो बालुवा अथवा पञ्चमाटो ल्याई दसैँ घर वा पूजाकोठामा राखी जमरा उमार्न जौ अथवा गाउँ घरमा चलिआएको अन्न छरिन्छ। ====महासप्तमी==== नौरथाको सातौँ दिनलाई फूलपाती अथवा महासप्तमी भनिन्छ। नौरथाको सप्तमीका दिन बेलपत्र, धानको गाभा, अनार, अदुवाको बोट, कच्चु, उखु, केरा आदि नौ प्रकारका पल्लवहरू दसैँ घरमा भित्र्याउने कार्यलाई फूलपाती भित्र्याउने भनिन्छ। [[वर्षा ऋतु]] सकिएर [[शरद ऋतु]]को स्वागतका लागि नयाँ पालुवाहरू घरमा भित्र्याउँदा घरभित्र रहने रोग वृद्धिकारक जीवांश र विभिन्न प्रकारका नकारात्मक कीटाणु र जीवाणुहरू औषधीय पालुवाको प्रभावले घरमा रहन सक्दैनन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। ====महाअष्टमी==== नौरथाको आठौँ दिनलाई महाअष्टमी भनिन्छ। यस दिनमा महाकाली -भद्रकालीको विशेष पूजा-आजा गरिन्छ। देवीभागवत् अनुसार प्राचीन कालमा दक्षप्रजापतिको यज्ञ नाश गर्ने ज्यादै शक्तिशाली भद्रकाली (करोडौँ योनी-शक्ति) का साथ अष्टमीका दिन उत्पन्न भएको पूजा गर्ने चलन छ। पूजापश्चात् यी देवीलाई बोका, कुखुरा, हाँस, राँगो आदि बलि दिइन्छ। यी दिनहरूमा मानिसहरू आ-आफ्ना कुलदेवी, देवता र स्थानीय देवीदेवतालाई पूजी बलि दिन्छन्। शाकाहारीहरूले नरिवल, कुभिण्डो, केरा, घिरौँला, आदि फल अर्पण गर्दछन्। काठमाडौँको तलेजु भवानीको मन्दिर पनि यस दिन सर्वसाधारणको लागि खुल्ला रहन्छ। यसै दिन दसैँघर (हनुमानढोका) को मूल चोकमा तलेजु भवानीलाई ५४ राँगा र त्यत्ति नै बोका बलि अर्पण गरिन्छ। ====महानवमी==== नौरथाको नवौँ दिनलाई महानवमी भनिन्छ। यस दिन विशेष गरी सिद्धिद्धात्रि देवीको पूजा-आजा गरिन्छ। यसै दिन बिहान कलपूर्जा, हातहतियारहरू तथा सवारीका साधनहरू आदिलाई बलि दिई विश्वकर्माको पूजा पनि सम्पन्न गरिन्छ। यस दिन अरू पूजाको अतिरिक्त विशेष गरी दुई वर्षदेखि दस वर्षसम्मका नवकन्याहरूको पनि पूजाआजा गरिन्छ। ====विजयादशमी==== नौरथाको दसौँ दिनलाई विजयादशमी पनि भनिन्छ। यस सम्बन्धमा श्रीमद्देवीभागवत नौरथा प्रकरणमा नौरथा पर्यन्त अहोरात्र व्रत बसी दशमीका दिन शुभ साइतमा भगवान रामचन्द्रले रावण माथि विजय प्राप्त गरेकाले यसलाई विजयादशमी भनिएको हो भन्ने कथन छ। यस दिनमा देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरका मोलमान्छेले भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद दिन्छन्। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको नयाँ लुगा लाई टीका लगाउन जान्छन्। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (पुरुष):- !आशिष !अनुवाद |- | {{poem quote|text= आयू द्रोणसुते श्रीयो दसरथे शत्रुक्षयं राघवे। ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्‍योधने। दानं सूर्यसुते बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते। विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥}} |{{poem quote|text= [[द्रोणाचार्य|द्रोण]]पुत्र [[अश्वत्थामा|अस्वत्थामा]]को जस्तो दीर्घायु, [[दशरथ|दशरथ राजा]]को जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, [[राम|भगवान् राम]]को जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष|नहुष राजा]]को जस्तो ऐश्वर्य, [[वायु (देव)|पवन]]सुत [[हनुमान]]को जस्तो गतिशीलता, [[दुर्योधन]]को जस्तो मान, [[सूर्य (देवता)|सूर्य]]पुत्र [[कर्ण (महाभारत)|कर्ण]]को जस्तो दानवीरता, हलधर [[बलराम]]को जस्तो बल, [[कुन्ती]]पुत्र [[युधिष्ठिर]]को जस्तो सत्यवादिता, [[विदुर]]को जस्तो ज्ञान र [[नारायण|भगवान् नारायण]]को जस्तो कीर्ति तिमीलाई प्राप्त होस्}} |} द्रोणपुत्र अस्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु, दसरथ राजाको जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, भगवान् रामको जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष]] राजाको जस्तो ऐश्वर्य, पवनसुत हनुमानको जस्तो गतिशीलता, दुर्योधनको जस्तो मान, सूर्यपुत्र कर्णको जस्तो दानवीरता, हलधर बलरामको जस्तो बल, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको जस्तो सत्यवादिता, विदुरको जस्तो ज्ञान र भगवान् नारायणको जस्तो कीर्ति तपाईँलाई प्राप्त होस् भनी मान्यजनबाट आशीर्वचन लिइन्छ। मानिसको मस्तिष्कमा रहेको विकारलाई हटाई पराक्रमी पुरुषार्थी भावको विकासका लागि टीका लगाइन्छ। मजिठोको रातो रङमा गाईको दूधको दहीले रंगाएको रातो, सेतो अक्षताको टीका लगाउनुपर्छ। रातो र सेतो शान्ति र समृद्धिको प्रतीक हो। टीकाले मन, मस्तिष्क, विचारलाई शुद्ध चेतनायुक्त बनाउँछ भन्ने विश्वास रहेको छ। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (महिला):- !आशिष !अनुवाद |- |{{poem quote|text= जयन्ती मङ्गलाकाली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवधात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तुते। जयत्वं देवी चामुण्डे जय भूतार्तिहारिणि जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते॥}} |{{poem quote|text= ओम जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा, क्षमा, शिव, धात्री, स्वाहा, स्वाधा, म तिमीलाई नमन गर्दछु। हे देवी चामुण्डा तिम्रो जय होस्, तिम्रो जय होस्, प्राणीको दुःख नाश गर्ने होस्। जय सर्वगते देवी कालरात्रिमा म तिमीलाई नमन गर्दछु।}} |} आफ्नो घरमा टीका लगाउन आउनेको क्रम पनि उत्तिकै रहन्छ। अन्त्यमा यो टीका लगाउने काम पूणिर्मासम्म जारी रहन्छ र पूर्णिमादेखि एक पक्षको (पन्ध्र) दसैँ चाडको अन्त्य हुन्छ।यसै बखत वर्षा पुग्यो भनी इन्द्रलाई समाचार दिने पौराणिक कथनको अवलम्बन गरी वर्षा थाम्न चङ्गा उडाउने कार्य पनि बन्द गरिन्छ। 'आवाहनं नजानामि नजानामि विर्जसनम्। पूजां चैव नजानामि क्षम्यतां परमेश्वरी। इमां पूजां मया देवी यथाशक्त्या निवेदितम्। रक्षार्थ त्वत्प्रसादाय व्रज स्वस्थानमुत्तमम्।।' यसपछि देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरका मुलिद्वारा भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको लुगाले ठाँटिएर टीका लगाउन जान्छन्। === कोजाग्रत पूर्णिमा === पूर्णिमाको दिन मनाइने यस पर्वको अन्तिम दिनलाई 'कोजाग्रत' पूर्णिमा भनिन्छ। कोजाग्रतको शाब्दिक अर्थ ' जागृत' भन्ने हो। यस दिन धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा आराधना गरिन्छ। देवी लक्ष्मी पृथ्वीमा अवतरित हुन्छिन् र धन र समृद्धिको साथ रातभर जाग्राम रहने जो कोहीलाई वर्षा गराउँछिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। मानिसहरू तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा लगायतका खेलहरू पनि खेल्ने गर्छन् तथापि, यस्ता खेलहरू नेपालमा प्रतिबन्धित छन्। == अन्य देशहरूमा == ===भारतमा दसैँ=== विजयदशमी भगवान [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। हर्षोउल्लास तथा विजयको पर्व हो। संसारका कुना-कुनामा यो पर्व विभिन्न रूपमा मनाइन्छ। '''[[सिक्किम]]'''मा पनि [[नेपाल]]मा जस्तै घटस्थापना, फूलपाती, विजया दशमी आदि धूमधामसित मनाइन्छ, नेपालमा जस्तै दसैँ मनाउने अन्य स्थानहरू हुन्: # [[पश्चिम बङ्गाल]] उत्तरी जिल्लाहरू जसमा दार्जिलिङ्ग, जलपाईगुडी हुन्। # [[भुटान]] देश। # [[म्यानमार]]। # भारतका उत्तर-पूर्वी नेपाली बसेका राज्यहरू जस्तै [[मेघालय]], [[असम|असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[नागाल्यान्ड]], [[मणिपुर]], [[त्रिपुरा]], [[उत्तराखण्ड]]को देहरादून आदि। # विश्वका ती स्थानहरू जहाँ नेपालीहरू बसोबास गर्दैछन्। '''[[हिमाचल प्रदेश]]'''मा '''कुल्लू का दसहरा''' भनेर प्रसिद्ध छ। अन्य स्थानहरूकै जस्तो यहाँ पनि दस दिन अथवा एक सप्ताह पूर्व यस पर्वको तयारी आरम्भ हुन्छ। स्त्री-पुरुष सबै सुन्दर वस्त्रहरू पहिरिएर [[तुरही]], बिगुल, [[ढोल]], [[नगरा]], [[बाँसुरी]] आदि-आदि जोसित जो बाजा छ, लिएर बाहिर निस्कन्छन्। पहाडका मानिसहरू आफ्नो ग्रामीण देवताको धूम धामसित जुलूस निकालेर पूजा गर्दछन्। देवताहरूको मूर्तिलाई आकर्षक पालकीमा सुन्दर ढङ्गले सजाइन्छ। साथै उनीहरू आफ्नो मुख्य देवता रघुनाथजीको पनि पूजा गर्दछन्। यस जुलूसमा प्रशिक्षित नर्तक-नटी नृत्य गर्दछन्। यस प्रकार जुलूस बनाएर नगरका मुख्य भागहरू हुँदै नगर परिक्रमा गर्दछन् र कुल्लू नगरमा देवता रघुनाथजीको वंदनासित दसैँ (दसहरा) उत्सवको आरम्भ गर्छन्। दशमीको दिन यस उत्सवको शोभा रोचक हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत">{{cite web|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|title= भारत भरमा दसहरा उत्सव|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |publisher= भास्कर डट कम|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20080905114145/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|archive-date= 2008-09-05 }}</ref> '''[[पन्जाब, भारत|पन्जाब]]'''मा दसहरा [[नौरथा]]का नौ दिनको उपवास राखेर मनाइन्छ। त्यसबेला यहाँ अतिथहरूको स्वागत पारंपरिक मिठाई र उपहारले गरिन्छ। यहाँ पनि रावण-दहनको आयोजन हुन्छ अनि मैदानहरूमा मेला लाग्छन्। '''बस्तर'''मा दसहराको मुख्य कारणलाई रामले रावणमाथि गरेको विजय नमानेर, मानिसहरू यसको कारण मां दन्तेश्वरीको आराधनालाई समर्पित एक पर्व मान्दछन्। दन्तेश्वरी माता बस्तर अञ्चलका निवासीहरूको आराध्य देवी हुन्, जसलाई दुर्गाको रूप मानिन्छ। यहाँ यो पर्व पुरै ७५ दिनसम्म चल्दछ। यहाँ दसहरा [[साउन|साउन]] मासको [[औँसी|अमावाश्य]] देखि [[असोज|असोज]] मासको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]सम्म चल्छ। प्रथम दिन जसलाई काछिन गादि भन्दछन्, देवीसित समारोह आरम्भको अनुमति लिइन्छ। देवीलाई एउटा गद्दीमा सजाइन्छ, जसलाई काछिन गादि भनिन्छ। यो समारोह लगभग १५औँ शताब्दीदेखि सुरु भएको बतान्छ। यस पछि जोगी-बिठाई कार्यक्रम, त्यसपछि भीतर रैनी (विजया दशमी) र बाहर रैनी (रथ-यात्रा) र अंतमा मुरिया दरबार उत्सव मनाइन्छ। यो [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]मा ओहाडी पर्वसित समापन हुन्छ।<ref name = "रीडिफ">{{cite web|url= http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|title= सांस्कृतिक परम्पराओं की विरासत - बस्तर दसहरा|accessdate= १ अक्टोबर|date= २००८|format= एचटीएम|work= |publisher= रिडिफ आइल्यान्ड|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20090131103851/http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|archive-date= 2009-01-31 }}</ref> '''[[पश्चिम बङ्गाल]]'''मा यो पर्व [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा नै मनाइन्छ। यो बङ्गालीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व हो। [[पश्चिम बङ्गाल|बङ्गाल]]मा पाँच दिनसम्म यो पर्व मनाइन्छ। यहाँ देवी दुर्गालाई भव्य सुशोभित पण्डालहरूमा सजाइन्छ। देशका नामी कलाकारहरू बोलाएर दुर्गाको मूर्ति तयार गरिन्छ। यसका साथै अन्य देवी द्वेवताहरूको पनि मूर्तिहरू बनाइन्छ। पर्वको समयमा शहरका सानातिना स्टालहरू पनि मिठाईले भरिन्छन्। यहाँ षष्ठीको दिन दुर्गा देवीको बोधन, आमन्त्रण एवम् प्राण प्रतिष्ठा आदिको आयोजन गरिन्छ। त्यसपछि सप्तमी, अष्टमी एवम् नवमीका दिन प्रातः र सायंकाल दुर्गाको पूजामा व्यतीत हुन्छन्। दशमीको दिन विशेष पूजाको आयोजन गरिन्छ। प्रसाद चढाइन्छ र प्रसाद वितरण गरिन्छ। पुरुष आपसमा आलिंगन गर्दछन्, जसलाई कोलाकुली भनिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी">{{cite news|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|title= विजयादशमी|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटिएम|work= |publisher= भास्कर डटकम|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20091001151305/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|archive-date= 2009-10-01 }}</ref> स्त्रीहरूले देवीको शीरमा सिंदूर चढाउँछन् र देवीलाई आँशु झार्दै विदाइ दिन्छन्। यसका साथै उनीहरू आपस्तमा पनि सिन्दूर लगाउँछन् र सिन्दूर खेल्छन्। यस दिन यहाँ [[ठेउवा|नीलकण्ठ]] पक्षीको दर्शन शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी"/> त्यसपछि देवी प्रतिमाहरूलाई ठुला-ठुला ट्रकहरूमा हालेर विसर्जनको निम्ति लगिन्छ। विसर्जनको यो यात्रा पनि साह्रै शोभनीय र दर्शनीय हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''[[तमिलनाडु]], [[आन्ध्र प्रदेश]] एवम् [[कर्नाटक]]'''मा दसहरा नौ दिनसम्म चल्छ जसमा तीन देवीहरू लक्ष्मी, सरस्वती र दुर्गाको पूजा गरिन्छ। पहिला तीन दिन [[लक्ष्मी]] - धन र समृद्धिकी देवीको पूजन हुन्छ। दोस्रो तीन दिन [[सरस्वती]]- कला र विद्याकी देवीको अर्चना गरिन्छ र अन्तिम दिन देवी दुर्गा-शक्तिकी देवीको स्तुति गरिन्छ। पूजन स्थललाई राम्ररी फूलहरूले र दीपकहरूले सजाइन्छ। मानिसहरू एक-अर्काप्रति मिठाईहरू र लुगाहरू आदान-प्रदान गर्दछन्। यहाँ दसहरा नानीहरूको निम्ति शिक्षा या कला सम्बन्धि नयाँ कार्य सिक्नकालागि शुभ समय मानिन्छ। कर्नाटकमा [[मैसुर|मैसुर]]को दसहरा विशेष उल्लेखनीय छ। [[मैसुर|मैसुर]]मा दसहराको समय पुरै शहरका गल्लीहरू रोशनीले सजाइन्छ र हात्तीहरूलाई सिंगारेर शहरभरि एक भव्य जुलूससित घुमाइन्छ। यस समय प्रसिद्ध '''मैसुर महल'''लाई दीपमालिकाहरूले सजाइन्छ। यसका साथै मानिसहरू टार्च लाईट लिएर नाँच-गान गरी आनन्द लिन्छन्। यी द्रविड प्रदेशहरूमा रावण-दहनको आयोजन गरिदैन।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[गुजरात]]मा मिट्टी सुशोभित रङ्गीन घडा देवीको प्रतीक मानिन्छ र यसलाई कुमारी केटीहरूले सिरमा राखेर एउटा लोकप्रिय नृत्य गर्छन् जसलाई गरबा भनिन्छ। गरबा नृत्य यस पर्वको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। पुरुष एवम् महिलाहरू दुईवटा साना-साना रङ्गाएका लौरा लिएर सङ्गीतको लयमा आपसमा बजाउँदै घूमेर नृत्य गर्दछन्। यस अवसरमा भक्ति, चलचित्र तथा पारंपरिक लोक-सङ्गीत सबै थोकको समायोजन हुन्छ। पूजा र आरतीपछि डांडिया रास रातभरि गरिन्छ। नौरथामा सुन र गहना किन्नु शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[महाराष्ट्र]]मा यस अवसरमा सिलंगणको नामले सामाजिक महोत्सवको रूपमा मनाइन्छ। सायंकालको समयमा सबैजना सुन्दर-सुन्दर नयाँ लुगा लगाएर गाँउको सीमा पार गरेर [[शमी]] वृक्षका पातको रूपमा 'स्वर्ण' (सुन) लिएर आ-आफ्नो गाउँ फिर्छन्। फेरि त्यस स्वर्णलाई परस्परमा आदान-प्रदान गर्दछन्। [[चित्र:An Ramlila Actor In The Role of Ravana.jpg|thumb|200px|[[रावण|लंकापति रावण]]लाई '''दसानन''' पनि भनिन्छ।]] महाराष्ट्रमा [[नौरथा]]का नौ दिन मां दुर्गालाई समर्पित गरिन्छ, जब कि दसौँ दिन ज्ञानकी देवी [[सरस्वती]]को वंदना गरिन्छ। यस दिन विद्यालय जाने बालबालिका आफ्नो पढाईको निम्ति आशीर्वाद माँग्न माता सरस्वतीका तांत्रिक चिह्नहरूको पूजा गर्छन्। कुनै पनि कुरालाई सुरु गर्न विशेष गरी विद्या सुरु गर्न यो दिन अति शुभ मानिन्छ। महाराष्ट्रका मानिसहरू यस दिनलाई विवाह, गृह-प्रवेश एवम् नयाँ घर किन्ने शुभ मुहूर्त मान्दछन्।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''कश्मीर'''का अल्पसङ्ख्यक हिन्दु नौरथाको पर्वलाई श्रद्धासित मनाउँछन्। परिवारका सबै वयस्क सदस्य नौ दिनसम्म खालि पानी खाएर उपवास बस्छन्। अत्यन्त पुरानू परम्परा अनुसार नौ दिनसम्म मानिसहरू माता '''खीर भवानी'''को दर्शन गर्न जान्छन्। यो मन्दिर एउटा तालको बीचमा बनिएको छ। बताइन्छ कि देवीले अपने भक्तहरूसित भनेकी थिइन्: जब कुनै अनर्थ हुने सम्भावना हुन्छ त्यसबेला सरोवर (ताल)को पानी कालो हुनेछ। भनिन्छ कि इंदिरा गान्धीको हत्याको ठीक एक दिन पहिला र भारत-पाकिस्तान युद्धको पहिला यहाँको पानी साँच्चै कालो भएको भनी बताइएकोछ। == विविध == [[चित्र:Putting Tika From Elder.jpeg|thumbnail|right|दसैँमा टीका ग्रहण गर्दै]] यस चाडले "ईश्वरीय" र "राक्षसी" शक्तिहरूबीचको रक्तपातपूर्ण लडाइँको सम्झना गर्ने भएकोले यस समयमा पशुबलिहरू सामान्य जस्तै छ।<ref>{{cite web|url=http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/|title=September Festivals|date=27 September 2009|publisher=Explore Himalaya}}</ref> [[मालश्री धुन]] लाई दसैँको सङ्गीतको रुपमा नेपाली सङ्गीतको मूलधारमा समाहित गरिएको छ।<ref>[http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal Melodious Instruments of Lyrical Nepal]</ref> यही धुनले नै दसैँ आएको घोषणा हुन्छ। मालाश्री धुन नेवाः कलाको सबैभन्दा पुरानो जीवित भक्ति सङ्गीत मध्ये एक हो, जसको उत्पत्ति १७औँ शताब्दीमा भएको थियो। उचित समयमा र दसैँ नेवारहरूले मात्र होइन तर सबै नेपालीहरूले मनाउने तथ्यलाई पनि ध्यानमा राख्दै, यो धुनलाई सृजना गरिएको थियो। यो राष्ट्रिय संस्कृतिको एक भाग हो जसलाई दसैँको समयमा बजाइन्छ। दसैँ नजिकिँदै जाँदा चङ्गा उडाउनु सामान्य हुँदै जान्छ। अब वर्षा नपठाउन भगवान्लाई सम्झाउने एउटा तरिका मानिने भएकाले चङ्गा उडाउने गरिन्छ।<ref name="Ecs Dasain">{{cite web|title=ECS Dasain|url=http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020074119/http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|archive-date=20 October 2011}}</ref> यो नेपालमा दसैँ मनाउनुको एउटा महत्वपूर्ण पाटो हो। रङ्गीचङ्गी चङ्गा र 'चङ्गा चेट' (यो वाक्यांश सामान्यतया एकले अर्को व्यक्तिको चङ्गाको डोरी काट्दा प्रयोग गरिन्छ) भनेर चिच्याउने आवाजहरू चाडको समयमा लोकप्रिय रहन्छ। तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा आदी खेल्नु पनि दसैँ मनाउने अर्को तरिका हो। दसैँको समयमा केटाकेटीहरू चङ्गा उडाउन व्यस्त हुँदा, परिवारका ठुला सदस्यहरू पैसा र रमाइलोको लागि एकसाथ भेला भएर र तास खेलेर आफ्नो समय बिताउँछन्। नयाँ लुगा किन्नु र लगाउनु चाडबाडको महत्वपूर्ण भाग हो। गाउँघरमा बसोबास गर्ने धेरै मानिस गरिबीको रेखामुनि रहेकाले उनीहरूका लागि नयाँ लुगा दसैँसँगै मात्र किनमेल गरेको पाइन्छ। लगभग सबै पसलहरूमा उत्सव प्रस्तावहरू र छुटहरूका साथ सामानहरू बिक्री गरिन्छ। यसले किनमेललाई थप आकर्षक बनाउँछ। चाडबाडमा सबैभन्दा बढी लत्ताकपडा बिक्री हुने गरेको छ।<ref name=swing>{{cite web|title=To Swing On A Ping|url=http://www.ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025021935/http://ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|archive-date=25 October 2011}}</ref> [[चित्र:पिर्केे पिङ.jpg|swing of a village|thumb|250px|दसैँमा निर्माण गरिएको फिर्के पिङ]] उत्सवको रूपमा देशका धेरै भागहरूमा बाँसको पिङहरू निर्माण गरिन्छ। दसैँमा विभिन्न प्रकारका पिङहरू निर्मण गरिन्छन्। यसले स्थानीय संस्कृति, परम्परा, सामुदायिक भावना, र आनन्दको सबै भन्दा राम्रो प्रस्तुती मानिन्छ। यी पिङहरू समुदायका सदस्यहरूले परम्परागत सामग्रीहरूद्वारा निर्माण गरेका हुन् जसमा कडा घाँस, बाँसको लट्ठी र काठ र डोरी प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया घटस्थापनाको एक हप्ताअघि नै पिङ निर्माण हुने र दसैँपछि आउने तिहारपछि मात्र भत्काउने गरिन्छ। कुनै-कुनै पिङको उचाइ बीस फिटभन्दा बढी हुन्छ। सबै उमेरका मानिसहरू पिङको आनन्द लिन्छन्। चाडबाडको समयमा मेला तथा उत्सवको आयोजना गरिन्छ। सामान्यतया, यस पर्वमा विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू पनि आयोजना गरिन्छ।। तथापि, सहरहरूमा व्यावसायिक मेला र उत्सवहरू सामान्यतया व्यवस्थित हुन्छन्। हरेक वर्ष दसैँमा राँगा, हाँस, भेडा, कुखुरा, खसी बोकालगायत हजारौँ जनावरको वध हुने गरेको छ। यस्ता बलिबाट देवीदेवताहरू प्रसन्न हुन्छन् भन्ने मान्यता भएकाले यसलाई महत्वपूर्ण अनुष्ठानका रूपमा लिइन्छ। प्रायः सबै मन्दिरहरू, विशेष गरी दुर्गा र काली मन्दिरहरूमा हजारौँ बलि चढाइन्छ। अष्टमी र नवमी बलि दिने प्रमुख दिन हो। देवीदेवताहरूलाई प्रसन्न पार्न हजारौँ पशुहरूको बलि चढाइन्छ भने मानिसहरू चाडवाडका लागि पशुहरूको पनि बलि चढाउँछन्। चाडबाडको पन्ध्र दिनसम्म धेरै भोज भतेर र जमघट हुने भएकाले मासुको माग ह्वात्तै बढ्छ। माग पूरा गर्न, जनावरहरूको वध धेरै उच्च र आवश्यक हुन्छ जसले गर्दा यस पर्व खर्चिलो हुन जान्छ।<ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/28118/|title=Enjoy Healthy Food This Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/goats-for-dashain-2/|title=Goat for Dashain - The Himalayan Times|date=21 September 2017|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2017|language=en-US}}</ref> == विजय पर्व == दसैँको उत्सव शक्ति र शक्तिको समन्वय गराउने उत्सव हो। नौरथाका नौ दिन जगदम्बाको उपासना गरेर शक्तिशाली बनेको मनुष्य विजय प्राप्तिको लागि तत्पर रहन्छ। यस दृष्टिले दसैँ अर्थात विजयको लागि प्रस्थानको उत्सवको उत्सव आवश्यक पनि हुन्छ। हिन्दु संस्कृति प्राचीनकालदेखि नैं वीरता र शौर्यको समर्थक रहेकोछ। प्रत्येक व्यक्ति र समाजको खूनमा वीरताको प्रादुर्भाव होस् भन्ने ध्येयले नैं दसैँको उत्सव मनाइन्छ। यदि कतै युद्ध अनिवार्य नैं भयो भनें शत्रुको आक्रमणको प्रतीक्षा नगरी उमाथि आक्रमण गरेर जित्नु नैं कुशल राजनीति हो। भगवान रामको समयदेखि नैं यो दिन विजय प्रस्थानको प्रतीक निश्चित भएको भन्ने भनाई छ। भगवान रामले रावणसित युद्ध गर्न यसै दिन प्रस्थान गरेका थिए। मराठा रत्न '''शिवाजी'''ले पनि '''औरंगजेव'''को विरुद्ध यसै दिन प्रस्थान गरेर हिन्दु धर्मको रक्षा गरेका थिए। इतिहासमा अनेक उदाहरण छन् जब हिन्दु राजा यस दिन विजय-प्रस्थान गर्दथे। [[चित्र:Rama and Hanuman fighting Ravana, an album painting on paper, c1820.jpg|thumb|200px|[[रावण]]लाई मार्दै [[राम]]को चित्रण।]] यस पर्वलाई भगवतीको 'विजया' नाममाथि पनि 'विजया दशमी' भनिएको हो। यस दिन भगवान [[राम|रामचंद्र]] चौध वर्षको वनवास भोगेर तथा [[रावण]]को वध गरेर [[अयोध्या]] पुगे। यस कारण पनि यस पर्वलाई 'विजया दशमी' भनिन्छ। यस्तो मानिएको छ कि [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] दशमीमा तारा उदय हुने समय 'विजय' नामक '''मुहूर्त''' हुन्छ। यो काल सर्वकार्य सिद्धिदायक हुन्छ। यसकारण पनि यसलाई विजया दशमी भनिएको हो। यस्तो पनि मानिएको छ कि शत्रुमाथि विजय पाउनका लागि यसै समयमा प्रस्थान गर्नुपर्छ। यस दिन '''श्रवण नक्षत्र'''को योग अझ शुभ मानिएकोछ। यस दिन '''दुर्‍योधन'''ले '''पाण्डव'''लाई जुवामा पराजित गरेर बाह्र वर्षको वनवासको साथ तेह्रौँ वर्षमा अज्ञातवासको शर्त दिएका थिए। तेह्रौँ वर्षमा यदि उनीहरूको पत्ता लागे पाण्डवले पुनः वनवास भोग्नु पर्ने थियो। यसै अज्ञातवासमा '''अर्जुन'''ले आफ्नो धनु एउटा [[शमी]] वृक्षमा राखेका थिए तथा स्वयं राजा '''विराट'''को दरवारमा नौकरी गरेकाथिए। जब गोरक्षाको लागि '''विराट'''का पुत्रले '''अर्जुन'''लाई आफ्नो साथ लिए, तब अर्जुनले शमी वृक्षबाट आफ्ना हतियार उठाएर शत्रुमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। विजया दशमीको दिन भगवान रामचन्द्रले लङ्कामाथि चढाई गर्न प्रस्थान गर्दा शमी वृक्षले भगवानको विजयको उद्घोष गरेको बताइन्छ। विजयकालमा शमीको पूजा यसै कारण भएको हो। == पशुबलिसँग सम्बन्धित विवाद == दसैँ पर्वमा पशुबलिका कारण प्रायः आलोचना हुने गरेको छ। सामूहिक पशुबलि विरुद्ध सरकारी कारबाहीको माग गरिएको छ।<ref>{{cite web|last=Criveller |first=Gianni |url=http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html |title=NEPAL Buddhists and animal rights activists against animal slaughter for Durga - Asia News |publisher=Asianews.it |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=Bibek Bhandari |url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped |title=Animal rights activists want Nepal's sacrifice festival stopped &#124; South China Morning Post |date=27 October 2014 |publisher=Scmp.com |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27990/|title=NFC starts selling goats for Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref> ताजा रगत चढाउँदा देवी दुर्गा प्रसन्न हुन्छ भन्ने विश्वासका साथ विशेषगरी पर्वको आठौँ र नवौँ दिनमा सयौँ पशुपक्षीको विधिपूर्वक वध गरिन्छ।<ref>{{cite news|last=Haviland |first=Charles |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7052543.stm|title=Revulsion over Nepal animal slaughter|work=बीबीसी |date=19 October 2007 |access-date=9 October 2016}}</ref> परम्परागत रूपमा बलिको लागि योग्य चरा र जनावरहरूमा खसी, बोका, राँगा, भेडा, कुखुरा र हाँस समावेश छन्।<ref>{{cite web |url=http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |title=Dashain festival, Nepal - Occupy for Animals! |publisher=Occupyforanimals.net |access-date=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015154/http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |archive-date=17 November 2015 }}</ref> केही पशु अधिकारकर्मीहरूले चराचुरुङ्गी र जनावरहरूको विपरीत फर्सी र नरिवलको प्रयोगको लागि आह्वान गरेका छन्।<ref name="globalvoices1">{{cite web|url=https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/ |title=Debating Animal Cruelty During Nepal's Dashain Festival · Global Voices |publisher=Globalvoices.org |date=21 October 2010 |access-date=11 November 2015}}</ref> विभिन्न राष्ट्रिय विभूति तथा पशु अधिकारकर्मीले पनि यस पर्वमा पशुक्रूरताको विषयमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। २०७३ असोज १७ का दिन नेपाली हास्यकलाकार [[हरिवंश आचार्य]]ले नेपाल साप्ताहिकमा 'एउटा खसीको आत्माकथा' शीर्षकको व्यङ्ग्यात्मक लेख लेखेका थिए।<ref name="auto">{{cite web|title=एउटा खसीको आत्मकथा|url=http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|website=नेपाल साप्ताहिक|language=ne|publisher=कान्तिपुर प्रकाशन|access-date=9 October 2016|date=3 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006090033/http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|archive-date=6 October 2016}}</ref> नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिवेशमा पनि विभिन्न आदिवासी जनजाति (आदिवासी जनजाति) ले आफुमाथि राज्यले चाडबाड थोपरिएको तर्क गर्दै आएका छन्। नेपाली राज्यमा प्रभुत्व जमाएको हिन्दु सम्भ्रान्तवर्गको सांस्कृतिक प्रभुत्वको विरोध गर्न विभिन्न सङ्गठन (हिन्दु विरोधी) ले दसैँ बहिष्कार गरेका छन्।<ref>{{cite web|author=वसन्त महर्जन|title=अतिवादको चेपुवामा दसैँ|url=https://www.himalkhabar.com/news/9371|language=नेपाली |work=|website=हिमाल खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> अहिलेसम्म ती अभियानहरूले देशभरि सीमित प्रभाव पारेका छन्। तैपनि, दसैँ र अन्य सांस्कृतिक उत्सवहरू पनि नेपाली जीवनशैलीमा गाँसिएका छन्।<ref>{{Cite journal|last=Hangen|first=Susan|title=Boycotting Dasain: history, memory and ethnic politics in Nepal|url=https://www.academia.edu/811844|journal=Studies in Nepali History and Society|date=January 2005 |language=en}}</ref> === टीका टिप्पणी === &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''क.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|विजयकाल|क|none}} असोजस्य सिते पक्षे दसम्यां तारकोदये।<br /> ::स कालो विजयो ज्ञेयः सर्वकार्यार्थसिद्धये॥ &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ख.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|संकल्प मन्त्र|ख|none}} मम क्षेमारोग्यादिसिद्ध्‌यर्थं यात्रायां विजयसिद्ध्‌यर्थं<br /> ::गणपतिमातृकामार्गदेवतापराजिताशमीपूजनानि करिष्ये। &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ग.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|शौर्य|ग|none}} यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थों धनुर्धरः।<br /> ::तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥ == सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category-inline}} {{हिन्दु चाडपर्वहरू}} {{हिन्दु धर्म}} [[श्रेणी:नेपालका चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:पर्व]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:सिक्किमको संस्कृति]] hi5bdpr9hcfqh7aib38ye485shdhh45 1392979 1392978 2026-10-21T02:30:02Z Rajeeb bastola 39875 1392979 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख|पर्व तथा दिवस}} {{विशेष लेख}} {{Infobox holiday |holiday_name=दसैँ |type = हिन्दु |image=Durga Puja celebration.jpg |caption= दुर्गा माता |nickname= बडादसैँ, विजया दशमी, आयुध-पूजा, दसेहरा, दसाहरा, दसेरा, दसारा, |country= [[नेपाल]], [[भारत]] तथा अन्य देशका हिन्दुहरू |observedby= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] |observances= [[दुर्गा पूजा]],[[टीका]] र [[जमरा]] लगाउने |celebrations= यो दिन [[नौरथा|दुर्गा पूजा]]को अन्तिम दिनको रूपमा मनाउनुका साथै एक-आपसमा खुसियाली साटासाट गरिन्छ। |longtype= धार्मिक |significance= महिषासुर राक्षसको बध, [[राम|श्रीराम]]ले [[रावण]]माथि विजय प्राप्त गरेको [[दुर्गा]]ले दैत्य चण्ड-मुण्ड तथा शुम्भ-निशुम्भलाई बध गरेको खुसियालीमा मनाउने गरिन्छ<ref name="Fuller2004p108">{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Nepali and hilly Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108 |year=2004|publisher= Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X|pages=108–109}}</ref> |begins= असोज शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म |startedby= प्राचीन कालदेखि}} '''दसैँ''' वा '''बडा दसैँ''' (अन्य नाम: '''दसहरा''', '''विजया दशमी''', '''नौरथा''', '''नवरात्रि''', '''आयुध-पूजा''') [[नेपाली]]हरूको प्रमुख चाड हो।<ref>{{cite web|author=|title=नेपालीको महान् पर्व बडादसैँ सुरु, आज घटस्थापना|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/09/799909|language=नेपाली |work=|website=अनलाइन खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> राष्ट्रिय चाड समेत मनिने दसैँ (नौरथा) हिन्दु धर्मवलम्बीहरूले [[असोज|असोज]] महिनाको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[प्रतिपदा]] का दिनदेखि [[नवमी]] सम्म ([[नौरथा]]भर) शक्तिको आराधना गरी दसौँ दिन विहान [[दशमी]]का दिन आफुभन्दा ठुला मान्यजनहरूको हातबाट टीका-प्रसाद ग्रहण गरेर विशेष रूपमा [[पूर्णिमा|पुर्णिमा]] सम्म (प्रसाद ग्रहणका लागि) मनाउने गर्छन्। असोज शुक्ल प्रतिपदा ([[घटस्थापना]]) मा [[जमरा]] राखी नवमीसम्म नौरथा विधिले प्रत्येक दिन फरक देवीहरूको पूजा हुन्छ। प्रतिपदा देखि क्रमशः [[शैलपुत्री]], [[व्रह्मचारणी|ब्रह्मचारिणी]], [[चन्द्रघण्टा|चन्द्रघन्टा]], [[कुशमन्दा|कुष्माण्डा]], [[स्कन्दमाता]], [[कात्यायनी]], [[कालरात्री]], [[महागौरी]], [[सिद्धिदात्री]] गरी नवदुर्गाको पूजा गर्दै सप्तशती (चण्डी) पाठ गरी नव दुर्गा र तृशक्ति महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वोतिको विशेष पूजाआजा र आराधाना गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=नवरात्र के हो ? के के गरिन्छ, (माता ब्रह्मचारिणी देवी स्वरुपको पूजा विधि)|url=https://akhabarpati.com/news/6887|language=नेपाली|work=|website=अखबर पाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922155026/https://akhabarpati.com/news/6887|archive-date=2022-09-22}}</ref> विजया दशमीको दिन भगवतिले दानवी शक्तिमाथि र रामले [[रावण]]माथि विजय हासिल गरेको उपलक्ष्य र खुसीयालीमा नवदुर्गा भवानीको प्रसाद स्वरुप रातो टिका र जमरा लगाउने चलन रहेको छ।<ref>{{cite web|author=|title=किन सुरू भयो होला जमरा लगाउने चलन?|url=https://www.setopati.com/social/191067|language=नेपाली|work=|website=सेतोपाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127173442/https://www.setopati.com/social/191067|archive-date=2023-01-27}}</ref> [[असोज|असोज]] (असोज) महिनाको [[शुक्ल पक्ष]]को [[दशमी]] [[तिथि]]को दिन यस पर्वको प्रमुख दिन हो। यसलाई असत्य माथि सत्यको विजयको रूपमा लिइन्छ। यसकारण, यस [[दशमी]]लाई विजया दशमी भनिएको हो। आफ्ना नाता कुटुम्ब ठुला बडा र मान्यजनबाट टिका तथा [[जमरा]] लगाउने र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने नयाँ नयाँ कपडाहरू लगाउने, आफ्नो क्षमता अनुसार मिठो खाना खाने-ख्वाउने, घर आँगन, बाटोघाटो, गाँउ बस्ती सफासुग्गर राख्ने जस्ता काम यस चाडमा विशेष उत्साहका साथ गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=जमराको महत्व : स्वास्थ्यदेखि संस्कृतिसम्म !|url=https://kharibot.com/news-details/22777/kharibot|language=नेपाली |work=|website=खरिबोट|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref><ref>{{cite web|author=प्रकाश पाण्डे|title=दसैँ महिमा : दसैँको टिका, जमरा, दक्षिणा र आशीर्वादको के छ महत्व ?|url=https://kharibot.com/news-details/41413/kharibot|language=नेपाली |work=|website=|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ वर्षका तीन अत्यन्त शुभ [[तिथि|तिथिहरू]]मा पर्छन्: [[चैत|चैत]] (चैत) को [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को एवम् [[कात्तिक|कात्तिक]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को [[प्रतिपदा]] तिथि। यी दिनहरूमा हिन्दुहरू नयाँ कार्य सुरु गर्दछन्, शस्त्रको [[पूजा]] गर्दछन्। विजयदशमी भगवान् [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। दसैँ हर्ष एवम् उल्लास तथा विजयको पर्व हो। [[हिन्दु संस्कार|हिन्दु संस्कृति]] वीरताको पूजक अनि शौर्यको उपासक हो। व्यक्ति र समाजको रगतमा वीरता प्रकट होस् भन्ने ध्येयले दसैँको उत्सव (पर्व) सुरु भएको हो।<ref>{{cite web|author=|title=महान पर्व दसैँको महत्व र इतिहास|url=https://www.kakhara.com/detail/1394|language=नेपाली |work=|website=कखरा|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ पर्वले दस प्रकारका पापहरू- काम, क्रोध, लोभ, मोह मद, मत्सर, अहङ्कार, आलस्य, हिंसा र चोरी त्याग्ने(छोड्ने) प्रेरणा दिन्छ।<ref name = "विप्र वार्ता">{{cite web|url= http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|title= सद्प्रेरणाको पर्व दसहरा|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |author= राजकुमार दूबे|last= |first= |authorlink= |publisher= विप्र वार्ता|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20110703060837/http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|archive-date= 2011-07-03 }}</ref> == महत्त्व == असत्य माथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा दसैँ मनाइन्छ। शक्तिवादका अनुयायीहरूका लागि, यो देवी [[दुर्गा]]को विजयको प्रतिनिधित्व गर्दछ। हिन्दु धर्मशास्त्रमा महिषासुर दानवले देवलोक (देवताहरू बस्ने संसार)मा आतङ्क मच्चाएका थिए तर दुर्गाले राक्षसहरूलाई मारेकी थिइन्।<ref name=mm>{{cite web|title=Mahishasur Mardini|url=http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html|publisher=Shaktisadhana.50megs.com|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mahishasur>{{cite web|title=The Slayer Of Mahishasura |url=http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php|publisher=Balagokulam.org|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mn>{{cite web|title=Major festivals of nepal|url=http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|publisher=Asukagroup.com|access-date=11 November 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331023512/http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|archive-date=31 March 2015}}</ref> दसैँको पहिलो नौ दिन दुर्गा र महिषासुरका विभिन्न अवतारहरूबीच भएको युद्धको प्रतीक हो। दसौँ दिन त्यो दिन हो जब दुर्गाले अन्ततः उनलाई पराजित गरेकी थिइन्। अन्य हिन्दुहरूका लागि यो चाड रावणमाथि रामको विजयको प्रतीक हो जुन [[रामायण]]मा वर्णन गरिएको छ। == महत्त्वपूर्ण दिनहरू == ====घटस्थापना==== [[चित्र:Tika and jamara.jpg|thumb|टिका र जमरा]] विजयादशमीको पहिलो दिन घटस्थापना हो। यसै दिनदेखि [[नौरथा]] आरम्भ हुन्छ। क्रमशः दशमीका दिन प्रातः काल मात्र यस व्रत समापन हुन्छ। यसै दिन जमरा राखिन्छ। यस दिन घट कलशको स्थापना गरी देवी-देवतालाई आवाहन गरिन्छ। यस दिन नदी, खोला, बगर वा आफुलाई पायक पर्ने ठाउँमा गई चोखो बालुवा अथवा पञ्चमाटो ल्याई दसैँ घर वा पूजाकोठामा राखी जमरा उमार्न जौ अथवा गाउँ घरमा चलिआएको अन्न छरिन्छ। ====महासप्तमी==== नौरथाको सातौँ दिनलाई फूलपाती अथवा महासप्तमी भनिन्छ। नौरथाको सप्तमीका दिन बेलपत्र, धानको गाभा, अनार, अदुवाको बोट, कच्चु, उखु, केरा आदि नौ प्रकारका पल्लवहरू दसैँ घरमा भित्र्याउने कार्यलाई फूलपाती भित्र्याउने भनिन्छ। [[वर्षा ऋतु]] सकिएर [[शरद ऋतु]]को स्वागतका लागि नयाँ पालुवाहरू घरमा भित्र्याउँदा घरभित्र रहने रोग वृद्धिकारक जीवांश र विभिन्न प्रकारका नकारात्मक कीटाणु र जीवाणुहरू औषधीय पालुवाको प्रभावले घरमा रहन सक्दैनन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। ====महाअष्टमी==== नौरथाको आठौँ दिनलाई महाअष्टमी भनिन्छ। यस दिनमा महाकाली -भद्रकालीको विशेष पूजा-आजा गरिन्छ। देवीभागवत् अनुसार प्राचीन कालमा दक्षप्रजापतिको यज्ञ नाश गर्ने ज्यादै शक्तिशाली भद्रकाली (करोडौँ योनी-शक्ति) का साथ अष्टमीका दिन उत्पन्न भएको पूजा गर्ने चलन छ। पूजापश्चात् यी देवीलाई बोका, कुखुरा, हाँस, राँगो आदि बलि दिइन्छ। यी दिनहरूमा मानिसहरू आ-आफ्ना कुलदेवी, देवता र स्थानीय देवीदेवतालाई पूजी बलि दिन्छन्। शाकाहारीहरूले नरिवल, कुभिण्डो, केरा, घिरौँला, आदि फल अर्पण गर्दछन्। काठमाडौँको तलेजु भवानीको मन्दिर पनि यस दिन सर्वसाधारणको लागि खुल्ला रहन्छ। यसै दिन दसैँघर (हनुमानढोका) को मूल चोकमा तलेजु भवानीलाई ५४ राँगा र त्यत्ति नै बोका बलि अर्पण गरिन्छ। ====महानवमी==== नौरथाको नवौँ दिनलाई महानवमी भनिन्छ। यस दिन विशेष गरी सिद्धिद्धात्रि देवीको पूजा-आजा गरिन्छ। यसै दिन बिहान कलपूर्जा, हातहतियारहरू तथा सवारीका साधनहरू आदिलाई बलि दिई विश्वकर्माको पूजा पनि सम्पन्न गरिन्छ। यस दिन अरू पूजाको अतिरिक्त विशेष गरी दुई वर्षदेखि दस वर्षसम्मका नवकन्याहरूको पनि पूजाआजा गरिन्छ। ====विजयादशमी==== नौरथाको दसौँ दिनलाई विजयादशमी पनि भनिन्छ। यस सम्बन्धमा श्रीमद्देवीभागवत नौरथा प्रकरणमा नौरथा पर्यन्त अहोरात्र व्रत बसी दशमीका दिन शुभ साइतमा भगवान रामचन्द्रले रावण माथि विजय प्राप्त गरेकाले यसलाई विजयादशमी भनिएको हो भन्ने कथन छ। यस दिनमा देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरमुलीले भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद दिन्छन्। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको नयाँ लुगा लाई टीका लगाउन जान्छन्। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (पुरुष):- !आशिष !अनुवाद |- | {{poem quote|text= आयू द्रोणसुते श्रीयो दसरथे शत्रुक्षयं राघवे। ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्‍योधने। दानं सूर्यसुते बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते। विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥}} |{{poem quote|text= [[द्रोणाचार्य|द्रोण]]पुत्र [[अश्वत्थामा|अस्वत्थामा]]को जस्तो दीर्घायु, [[दशरथ|दशरथ राजा]]को जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, [[राम|भगवान् राम]]को जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष|नहुष राजा]]को जस्तो ऐश्वर्य, [[वायु (देव)|पवन]]सुत [[हनुमान]]को जस्तो गतिशीलता, [[दुर्योधन]]को जस्तो मान, [[सूर्य (देवता)|सूर्य]]पुत्र [[कर्ण (महाभारत)|कर्ण]]को जस्तो दानवीरता, हलधर [[बलराम]]को जस्तो बल, [[कुन्ती]]पुत्र [[युधिष्ठिर]]को जस्तो सत्यवादिता, [[विदुर]]को जस्तो ज्ञान र [[नारायण|भगवान् नारायण]]को जस्तो कीर्ति तिमीलाई प्राप्त होस्}} |} द्रोणपुत्र अस्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु, दसरथ राजाको जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, भगवान् रामको जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष]] राजाको जस्तो ऐश्वर्य, पवनसुत हनुमानको जस्तो गतिशीलता, दुर्योधनको जस्तो मान, सूर्यपुत्र कर्णको जस्तो दानवीरता, हलधर बलरामको जस्तो बल, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको जस्तो सत्यवादिता, विदुरको जस्तो ज्ञान र भगवान् नारायणको जस्तो कीर्ति तपाईँलाई प्राप्त होस् भनी मान्यजनबाट आशीर्वचन लिइन्छ। मानिसको मस्तिष्कमा रहेको विकारलाई हटाई पराक्रमी पुरुषार्थी भावको विकासका लागि टीका लगाइन्छ। मजिठोको रातो रङमा गाईको दूधको दहीले रंगाएको रातो, सेतो अक्षताको टीका लगाउनुपर्छ। रातो र सेतो शान्ति र समृद्धिको प्रतीक हो। टीकाले मन, मस्तिष्क, विचारलाई शुद्ध चेतनायुक्त बनाउँछ भन्ने विश्वास रहेको छ। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (महिला):- !आशिष !अनुवाद |- |{{poem quote|text= जयन्ती मङ्गलाकाली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवधात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तुते। जयत्वं देवी चामुण्डे जय भूतार्तिहारिणि जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते॥}} |{{poem quote|text= ओम जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा, क्षमा, शिव, धात्री, स्वाहा, स्वाधा, म तिमीलाई नमन गर्दछु। हे देवी चामुण्डा तिम्रो जय होस्, तिम्रो जय होस्, प्राणीको दुःख नाश गर्ने होस्। जय सर्वगते देवी कालरात्रिमा म तिमीलाई नमन गर्दछु।}} |} आफ्नो घरमा टीका लगाउन आउनेको क्रम पनि उत्तिकै रहन्छ। अन्त्यमा यो टीका लगाउने काम पूणिर्मासम्म जारी रहन्छ र पूर्णिमादेखि एक पक्षको (पन्ध्र) दसैँ चाडको अन्त्य हुन्छ।यसै बखत वर्षा पुग्यो भनी इन्द्रलाई समाचार दिने पौराणिक कथनको अवलम्बन गरी वर्षा थाम्न चङ्गा उडाउने कार्य पनि बन्द गरिन्छ। 'आवाहनं नजानामि नजानामि विर्जसनम्। पूजां चैव नजानामि क्षम्यतां परमेश्वरी। इमां पूजां मया देवी यथाशक्त्या निवेदितम्। रक्षार्थ त्वत्प्रसादाय व्रज स्वस्थानमुत्तमम्।।' यसपछि देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरका मुलिद्वारा भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको लुगाले ठाँटिएर टीका लगाउन जान्छन्। === कोजाग्रत पूर्णिमा === पूर्णिमाको दिन मनाइने यस पर्वको अन्तिम दिनलाई 'कोजाग्रत' पूर्णिमा भनिन्छ। कोजाग्रतको शाब्दिक अर्थ ' जागृत' भन्ने हो। यस दिन धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा आराधना गरिन्छ। देवी लक्ष्मी पृथ्वीमा अवतरित हुन्छिन् र धन र समृद्धिको साथ रातभर जाग्राम रहने जो कोहीलाई वर्षा गराउँछिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। मानिसहरू तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा लगायतका खेलहरू पनि खेल्ने गर्छन् तथापि, यस्ता खेलहरू नेपालमा प्रतिबन्धित छन्। == अन्य देशहरूमा == ===भारतमा दसैँ=== विजयदशमी भगवान [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। हर्षोउल्लास तथा विजयको पर्व हो। संसारका कुना-कुनामा यो पर्व विभिन्न रूपमा मनाइन्छ। '''[[सिक्किम]]'''मा पनि [[नेपाल]]मा जस्तै घटस्थापना, फूलपाती, विजया दशमी आदि धूमधामसित मनाइन्छ, नेपालमा जस्तै दसैँ मनाउने अन्य स्थानहरू हुन्: # [[पश्चिम बङ्गाल]] उत्तरी जिल्लाहरू जसमा दार्जिलिङ्ग, जलपाईगुडी हुन्। # [[भुटान]] देश। # [[म्यानमार]]। # भारतका उत्तर-पूर्वी नेपाली बसेका राज्यहरू जस्तै [[मेघालय]], [[असम|असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[नागाल्यान्ड]], [[मणिपुर]], [[त्रिपुरा]], [[उत्तराखण्ड]]को देहरादून आदि। # विश्वका ती स्थानहरू जहाँ नेपालीहरू बसोबास गर्दैछन्। '''[[हिमाचल प्रदेश]]'''मा '''कुल्लू का दसहरा''' भनेर प्रसिद्ध छ। अन्य स्थानहरूकै जस्तो यहाँ पनि दस दिन अथवा एक सप्ताह पूर्व यस पर्वको तयारी आरम्भ हुन्छ। स्त्री-पुरुष सबै सुन्दर वस्त्रहरू पहिरिएर [[तुरही]], बिगुल, [[ढोल]], [[नगरा]], [[बाँसुरी]] आदि-आदि जोसित जो बाजा छ, लिएर बाहिर निस्कन्छन्। पहाडका मानिसहरू आफ्नो ग्रामीण देवताको धूम धामसित जुलूस निकालेर पूजा गर्दछन्। देवताहरूको मूर्तिलाई आकर्षक पालकीमा सुन्दर ढङ्गले सजाइन्छ। साथै उनीहरू आफ्नो मुख्य देवता रघुनाथजीको पनि पूजा गर्दछन्। यस जुलूसमा प्रशिक्षित नर्तक-नटी नृत्य गर्दछन्। यस प्रकार जुलूस बनाएर नगरका मुख्य भागहरू हुँदै नगर परिक्रमा गर्दछन् र कुल्लू नगरमा देवता रघुनाथजीको वंदनासित दसैँ (दसहरा) उत्सवको आरम्भ गर्छन्। दशमीको दिन यस उत्सवको शोभा रोचक हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत">{{cite web|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|title= भारत भरमा दसहरा उत्सव|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |publisher= भास्कर डट कम|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20080905114145/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|archive-date= 2008-09-05 }}</ref> '''[[पन्जाब, भारत|पन्जाब]]'''मा दसहरा [[नौरथा]]का नौ दिनको उपवास राखेर मनाइन्छ। त्यसबेला यहाँ अतिथहरूको स्वागत पारंपरिक मिठाई र उपहारले गरिन्छ। यहाँ पनि रावण-दहनको आयोजन हुन्छ अनि मैदानहरूमा मेला लाग्छन्। '''बस्तर'''मा दसहराको मुख्य कारणलाई रामले रावणमाथि गरेको विजय नमानेर, मानिसहरू यसको कारण मां दन्तेश्वरीको आराधनालाई समर्पित एक पर्व मान्दछन्। दन्तेश्वरी माता बस्तर अञ्चलका निवासीहरूको आराध्य देवी हुन्, जसलाई दुर्गाको रूप मानिन्छ। यहाँ यो पर्व पुरै ७५ दिनसम्म चल्दछ। यहाँ दसहरा [[साउन|साउन]] मासको [[औँसी|अमावाश्य]] देखि [[असोज|असोज]] मासको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]सम्म चल्छ। प्रथम दिन जसलाई काछिन गादि भन्दछन्, देवीसित समारोह आरम्भको अनुमति लिइन्छ। देवीलाई एउटा गद्दीमा सजाइन्छ, जसलाई काछिन गादि भनिन्छ। यो समारोह लगभग १५औँ शताब्दीदेखि सुरु भएको बतान्छ। यस पछि जोगी-बिठाई कार्यक्रम, त्यसपछि भीतर रैनी (विजया दशमी) र बाहर रैनी (रथ-यात्रा) र अंतमा मुरिया दरबार उत्सव मनाइन्छ। यो [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]मा ओहाडी पर्वसित समापन हुन्छ।<ref name = "रीडिफ">{{cite web|url= http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|title= सांस्कृतिक परम्पराओं की विरासत - बस्तर दसहरा|accessdate= १ अक्टोबर|date= २००८|format= एचटीएम|work= |publisher= रिडिफ आइल्यान्ड|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20090131103851/http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|archive-date= 2009-01-31 }}</ref> '''[[पश्चिम बङ्गाल]]'''मा यो पर्व [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा नै मनाइन्छ। यो बङ्गालीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व हो। [[पश्चिम बङ्गाल|बङ्गाल]]मा पाँच दिनसम्म यो पर्व मनाइन्छ। यहाँ देवी दुर्गालाई भव्य सुशोभित पण्डालहरूमा सजाइन्छ। देशका नामी कलाकारहरू बोलाएर दुर्गाको मूर्ति तयार गरिन्छ। यसका साथै अन्य देवी द्वेवताहरूको पनि मूर्तिहरू बनाइन्छ। पर्वको समयमा शहरका सानातिना स्टालहरू पनि मिठाईले भरिन्छन्। यहाँ षष्ठीको दिन दुर्गा देवीको बोधन, आमन्त्रण एवम् प्राण प्रतिष्ठा आदिको आयोजन गरिन्छ। त्यसपछि सप्तमी, अष्टमी एवम् नवमीका दिन प्रातः र सायंकाल दुर्गाको पूजामा व्यतीत हुन्छन्। दशमीको दिन विशेष पूजाको आयोजन गरिन्छ। प्रसाद चढाइन्छ र प्रसाद वितरण गरिन्छ। पुरुष आपसमा आलिंगन गर्दछन्, जसलाई कोलाकुली भनिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी">{{cite news|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|title= विजयादशमी|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटिएम|work= |publisher= भास्कर डटकम|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20091001151305/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|archive-date= 2009-10-01 }}</ref> स्त्रीहरूले देवीको शीरमा सिंदूर चढाउँछन् र देवीलाई आँशु झार्दै विदाइ दिन्छन्। यसका साथै उनीहरू आपस्तमा पनि सिन्दूर लगाउँछन् र सिन्दूर खेल्छन्। यस दिन यहाँ [[ठेउवा|नीलकण्ठ]] पक्षीको दर्शन शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी"/> त्यसपछि देवी प्रतिमाहरूलाई ठुला-ठुला ट्रकहरूमा हालेर विसर्जनको निम्ति लगिन्छ। विसर्जनको यो यात्रा पनि साह्रै शोभनीय र दर्शनीय हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''[[तमिलनाडु]], [[आन्ध्र प्रदेश]] एवम् [[कर्नाटक]]'''मा दसहरा नौ दिनसम्म चल्छ जसमा तीन देवीहरू लक्ष्मी, सरस्वती र दुर्गाको पूजा गरिन्छ। पहिला तीन दिन [[लक्ष्मी]] - धन र समृद्धिकी देवीको पूजन हुन्छ। दोस्रो तीन दिन [[सरस्वती]]- कला र विद्याकी देवीको अर्चना गरिन्छ र अन्तिम दिन देवी दुर्गा-शक्तिकी देवीको स्तुति गरिन्छ। पूजन स्थललाई राम्ररी फूलहरूले र दीपकहरूले सजाइन्छ। मानिसहरू एक-अर्काप्रति मिठाईहरू र लुगाहरू आदान-प्रदान गर्दछन्। यहाँ दसहरा नानीहरूको निम्ति शिक्षा या कला सम्बन्धि नयाँ कार्य सिक्नकालागि शुभ समय मानिन्छ। कर्नाटकमा [[मैसुर|मैसुर]]को दसहरा विशेष उल्लेखनीय छ। [[मैसुर|मैसुर]]मा दसहराको समय पुरै शहरका गल्लीहरू रोशनीले सजाइन्छ र हात्तीहरूलाई सिंगारेर शहरभरि एक भव्य जुलूससित घुमाइन्छ। यस समय प्रसिद्ध '''मैसुर महल'''लाई दीपमालिकाहरूले सजाइन्छ। यसका साथै मानिसहरू टार्च लाईट लिएर नाँच-गान गरी आनन्द लिन्छन्। यी द्रविड प्रदेशहरूमा रावण-दहनको आयोजन गरिदैन।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[गुजरात]]मा मिट्टी सुशोभित रङ्गीन घडा देवीको प्रतीक मानिन्छ र यसलाई कुमारी केटीहरूले सिरमा राखेर एउटा लोकप्रिय नृत्य गर्छन् जसलाई गरबा भनिन्छ। गरबा नृत्य यस पर्वको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। पुरुष एवम् महिलाहरू दुईवटा साना-साना रङ्गाएका लौरा लिएर सङ्गीतको लयमा आपसमा बजाउँदै घूमेर नृत्य गर्दछन्। यस अवसरमा भक्ति, चलचित्र तथा पारंपरिक लोक-सङ्गीत सबै थोकको समायोजन हुन्छ। पूजा र आरतीपछि डांडिया रास रातभरि गरिन्छ। नौरथामा सुन र गहना किन्नु शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[महाराष्ट्र]]मा यस अवसरमा सिलंगणको नामले सामाजिक महोत्सवको रूपमा मनाइन्छ। सायंकालको समयमा सबैजना सुन्दर-सुन्दर नयाँ लुगा लगाएर गाँउको सीमा पार गरेर [[शमी]] वृक्षका पातको रूपमा 'स्वर्ण' (सुन) लिएर आ-आफ्नो गाउँ फिर्छन्। फेरि त्यस स्वर्णलाई परस्परमा आदान-प्रदान गर्दछन्। [[चित्र:An Ramlila Actor In The Role of Ravana.jpg|thumb|200px|[[रावण|लंकापति रावण]]लाई '''दसानन''' पनि भनिन्छ।]] महाराष्ट्रमा [[नौरथा]]का नौ दिन मां दुर्गालाई समर्पित गरिन्छ, जब कि दसौँ दिन ज्ञानकी देवी [[सरस्वती]]को वंदना गरिन्छ। यस दिन विद्यालय जाने बालबालिका आफ्नो पढाईको निम्ति आशीर्वाद माँग्न माता सरस्वतीका तांत्रिक चिह्नहरूको पूजा गर्छन्। कुनै पनि कुरालाई सुरु गर्न विशेष गरी विद्या सुरु गर्न यो दिन अति शुभ मानिन्छ। महाराष्ट्रका मानिसहरू यस दिनलाई विवाह, गृह-प्रवेश एवम् नयाँ घर किन्ने शुभ मुहूर्त मान्दछन्।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''कश्मीर'''का अल्पसङ्ख्यक हिन्दु नौरथाको पर्वलाई श्रद्धासित मनाउँछन्। परिवारका सबै वयस्क सदस्य नौ दिनसम्म खालि पानी खाएर उपवास बस्छन्। अत्यन्त पुरानू परम्परा अनुसार नौ दिनसम्म मानिसहरू माता '''खीर भवानी'''को दर्शन गर्न जान्छन्। यो मन्दिर एउटा तालको बीचमा बनिएको छ। बताइन्छ कि देवीले अपने भक्तहरूसित भनेकी थिइन्: जब कुनै अनर्थ हुने सम्भावना हुन्छ त्यसबेला सरोवर (ताल)को पानी कालो हुनेछ। भनिन्छ कि इंदिरा गान्धीको हत्याको ठीक एक दिन पहिला र भारत-पाकिस्तान युद्धको पहिला यहाँको पानी साँच्चै कालो भएको भनी बताइएकोछ। == विविध == [[चित्र:Putting Tika From Elder.jpeg|thumbnail|right|दसैँमा टीका ग्रहण गर्दै]] यस चाडले "ईश्वरीय" र "राक्षसी" शक्तिहरूबीचको रक्तपातपूर्ण लडाइँको सम्झना गर्ने भएकोले यस समयमा पशुबलिहरू सामान्य जस्तै छ।<ref>{{cite web|url=http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/|title=September Festivals|date=27 September 2009|publisher=Explore Himalaya}}</ref> [[मालश्री धुन]] लाई दसैँको सङ्गीतको रुपमा नेपाली सङ्गीतको मूलधारमा समाहित गरिएको छ।<ref>[http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal Melodious Instruments of Lyrical Nepal]</ref> यही धुनले नै दसैँ आएको घोषणा हुन्छ। मालाश्री धुन नेवाः कलाको सबैभन्दा पुरानो जीवित भक्ति सङ्गीत मध्ये एक हो, जसको उत्पत्ति १७औँ शताब्दीमा भएको थियो। उचित समयमा र दसैँ नेवारहरूले मात्र होइन तर सबै नेपालीहरूले मनाउने तथ्यलाई पनि ध्यानमा राख्दै, यो धुनलाई सृजना गरिएको थियो। यो राष्ट्रिय संस्कृतिको एक भाग हो जसलाई दसैँको समयमा बजाइन्छ। दसैँ नजिकिँदै जाँदा चङ्गा उडाउनु सामान्य हुँदै जान्छ। अब वर्षा नपठाउन भगवान्लाई सम्झाउने एउटा तरिका मानिने भएकाले चङ्गा उडाउने गरिन्छ।<ref name="Ecs Dasain">{{cite web|title=ECS Dasain|url=http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020074119/http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|archive-date=20 October 2011}}</ref> यो नेपालमा दसैँ मनाउनुको एउटा महत्वपूर्ण पाटो हो। रङ्गीचङ्गी चङ्गा र 'चङ्गा चेट' (यो वाक्यांश सामान्यतया एकले अर्को व्यक्तिको चङ्गाको डोरी काट्दा प्रयोग गरिन्छ) भनेर चिच्याउने आवाजहरू चाडको समयमा लोकप्रिय रहन्छ। तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा आदी खेल्नु पनि दसैँ मनाउने अर्को तरिका हो। दसैँको समयमा केटाकेटीहरू चङ्गा उडाउन व्यस्त हुँदा, परिवारका ठुला सदस्यहरू पैसा र रमाइलोको लागि एकसाथ भेला भएर र तास खेलेर आफ्नो समय बिताउँछन्। नयाँ लुगा किन्नु र लगाउनु चाडबाडको महत्वपूर्ण भाग हो। गाउँघरमा बसोबास गर्ने धेरै मानिस गरिबीको रेखामुनि रहेकाले उनीहरूका लागि नयाँ लुगा दसैँसँगै मात्र किनमेल गरेको पाइन्छ। लगभग सबै पसलहरूमा उत्सव प्रस्तावहरू र छुटहरूका साथ सामानहरू बिक्री गरिन्छ। यसले किनमेललाई थप आकर्षक बनाउँछ। चाडबाडमा सबैभन्दा बढी लत्ताकपडा बिक्री हुने गरेको छ।<ref name=swing>{{cite web|title=To Swing On A Ping|url=http://www.ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025021935/http://ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|archive-date=25 October 2011}}</ref> [[चित्र:पिर्केे पिङ.jpg|swing of a village|thumb|250px|दसैँमा निर्माण गरिएको फिर्के पिङ]] उत्सवको रूपमा देशका धेरै भागहरूमा बाँसको पिङहरू निर्माण गरिन्छ। दसैँमा विभिन्न प्रकारका पिङहरू निर्मण गरिन्छन्। यसले स्थानीय संस्कृति, परम्परा, सामुदायिक भावना, र आनन्दको सबै भन्दा राम्रो प्रस्तुती मानिन्छ। यी पिङहरू समुदायका सदस्यहरूले परम्परागत सामग्रीहरूद्वारा निर्माण गरेका हुन् जसमा कडा घाँस, बाँसको लट्ठी र काठ र डोरी प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया घटस्थापनाको एक हप्ताअघि नै पिङ निर्माण हुने र दसैँपछि आउने तिहारपछि मात्र भत्काउने गरिन्छ। कुनै-कुनै पिङको उचाइ बीस फिटभन्दा बढी हुन्छ। सबै उमेरका मानिसहरू पिङको आनन्द लिन्छन्। चाडबाडको समयमा मेला तथा उत्सवको आयोजना गरिन्छ। सामान्यतया, यस पर्वमा विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू पनि आयोजना गरिन्छ।। तथापि, सहरहरूमा व्यावसायिक मेला र उत्सवहरू सामान्यतया व्यवस्थित हुन्छन्। हरेक वर्ष दसैँमा राँगा, हाँस, भेडा, कुखुरा, खसी बोकालगायत हजारौँ जनावरको वध हुने गरेको छ। यस्ता बलिबाट देवीदेवताहरू प्रसन्न हुन्छन् भन्ने मान्यता भएकाले यसलाई महत्वपूर्ण अनुष्ठानका रूपमा लिइन्छ। प्रायः सबै मन्दिरहरू, विशेष गरी दुर्गा र काली मन्दिरहरूमा हजारौँ बलि चढाइन्छ। अष्टमी र नवमी बलि दिने प्रमुख दिन हो। देवीदेवताहरूलाई प्रसन्न पार्न हजारौँ पशुहरूको बलि चढाइन्छ भने मानिसहरू चाडवाडका लागि पशुहरूको पनि बलि चढाउँछन्। चाडबाडको पन्ध्र दिनसम्म धेरै भोज भतेर र जमघट हुने भएकाले मासुको माग ह्वात्तै बढ्छ। माग पूरा गर्न, जनावरहरूको वध धेरै उच्च र आवश्यक हुन्छ जसले गर्दा यस पर्व खर्चिलो हुन जान्छ।<ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/28118/|title=Enjoy Healthy Food This Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/goats-for-dashain-2/|title=Goat for Dashain - The Himalayan Times|date=21 September 2017|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2017|language=en-US}}</ref> == विजय पर्व == दसैँको उत्सव शक्ति र शक्तिको समन्वय गराउने उत्सव हो। नौरथाका नौ दिन जगदम्बाको उपासना गरेर शक्तिशाली बनेको मनुष्य विजय प्राप्तिको लागि तत्पर रहन्छ। यस दृष्टिले दसैँ अर्थात विजयको लागि प्रस्थानको उत्सवको उत्सव आवश्यक पनि हुन्छ। हिन्दु संस्कृति प्राचीनकालदेखि नैं वीरता र शौर्यको समर्थक रहेकोछ। प्रत्येक व्यक्ति र समाजको खूनमा वीरताको प्रादुर्भाव होस् भन्ने ध्येयले नैं दसैँको उत्सव मनाइन्छ। यदि कतै युद्ध अनिवार्य नैं भयो भनें शत्रुको आक्रमणको प्रतीक्षा नगरी उमाथि आक्रमण गरेर जित्नु नैं कुशल राजनीति हो। भगवान रामको समयदेखि नैं यो दिन विजय प्रस्थानको प्रतीक निश्चित भएको भन्ने भनाई छ। भगवान रामले रावणसित युद्ध गर्न यसै दिन प्रस्थान गरेका थिए। मराठा रत्न '''शिवाजी'''ले पनि '''औरंगजेव'''को विरुद्ध यसै दिन प्रस्थान गरेर हिन्दु धर्मको रक्षा गरेका थिए। इतिहासमा अनेक उदाहरण छन् जब हिन्दु राजा यस दिन विजय-प्रस्थान गर्दथे। [[चित्र:Rama and Hanuman fighting Ravana, an album painting on paper, c1820.jpg|thumb|200px|[[रावण]]लाई मार्दै [[राम]]को चित्रण।]] यस पर्वलाई भगवतीको 'विजया' नाममाथि पनि 'विजया दशमी' भनिएको हो। यस दिन भगवान [[राम|रामचंद्र]] चौध वर्षको वनवास भोगेर तथा [[रावण]]को वध गरेर [[अयोध्या]] पुगे। यस कारण पनि यस पर्वलाई 'विजया दशमी' भनिन्छ। यस्तो मानिएको छ कि [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] दशमीमा तारा उदय हुने समय 'विजय' नामक '''मुहूर्त''' हुन्छ। यो काल सर्वकार्य सिद्धिदायक हुन्छ। यसकारण पनि यसलाई विजया दशमी भनिएको हो। यस्तो पनि मानिएको छ कि शत्रुमाथि विजय पाउनका लागि यसै समयमा प्रस्थान गर्नुपर्छ। यस दिन '''श्रवण नक्षत्र'''को योग अझ शुभ मानिएकोछ। यस दिन '''दुर्‍योधन'''ले '''पाण्डव'''लाई जुवामा पराजित गरेर बाह्र वर्षको वनवासको साथ तेह्रौँ वर्षमा अज्ञातवासको शर्त दिएका थिए। तेह्रौँ वर्षमा यदि उनीहरूको पत्ता लागे पाण्डवले पुनः वनवास भोग्नु पर्ने थियो। यसै अज्ञातवासमा '''अर्जुन'''ले आफ्नो धनु एउटा [[शमी]] वृक्षमा राखेका थिए तथा स्वयं राजा '''विराट'''को दरवारमा नौकरी गरेकाथिए। जब गोरक्षाको लागि '''विराट'''का पुत्रले '''अर्जुन'''लाई आफ्नो साथ लिए, तब अर्जुनले शमी वृक्षबाट आफ्ना हतियार उठाएर शत्रुमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। विजया दशमीको दिन भगवान रामचन्द्रले लङ्कामाथि चढाई गर्न प्रस्थान गर्दा शमी वृक्षले भगवानको विजयको उद्घोष गरेको बताइन्छ। विजयकालमा शमीको पूजा यसै कारण भएको हो। == पशुबलिसँग सम्बन्धित विवाद == दसैँ पर्वमा पशुबलिका कारण प्रायः आलोचना हुने गरेको छ। सामूहिक पशुबलि विरुद्ध सरकारी कारबाहीको माग गरिएको छ।<ref>{{cite web|last=Criveller |first=Gianni |url=http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html |title=NEPAL Buddhists and animal rights activists against animal slaughter for Durga - Asia News |publisher=Asianews.it |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=Bibek Bhandari |url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped |title=Animal rights activists want Nepal's sacrifice festival stopped &#124; South China Morning Post |date=27 October 2014 |publisher=Scmp.com |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27990/|title=NFC starts selling goats for Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref> ताजा रगत चढाउँदा देवी दुर्गा प्रसन्न हुन्छ भन्ने विश्वासका साथ विशेषगरी पर्वको आठौँ र नवौँ दिनमा सयौँ पशुपक्षीको विधिपूर्वक वध गरिन्छ।<ref>{{cite news|last=Haviland |first=Charles |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7052543.stm|title=Revulsion over Nepal animal slaughter|work=बीबीसी |date=19 October 2007 |access-date=9 October 2016}}</ref> परम्परागत रूपमा बलिको लागि योग्य चरा र जनावरहरूमा खसी, बोका, राँगा, भेडा, कुखुरा र हाँस समावेश छन्।<ref>{{cite web |url=http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |title=Dashain festival, Nepal - Occupy for Animals! |publisher=Occupyforanimals.net |access-date=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015154/http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |archive-date=17 November 2015 }}</ref> केही पशु अधिकारकर्मीहरूले चराचुरुङ्गी र जनावरहरूको विपरीत फर्सी र नरिवलको प्रयोगको लागि आह्वान गरेका छन्।<ref name="globalvoices1">{{cite web|url=https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/ |title=Debating Animal Cruelty During Nepal's Dashain Festival · Global Voices |publisher=Globalvoices.org |date=21 October 2010 |access-date=11 November 2015}}</ref> विभिन्न राष्ट्रिय विभूति तथा पशु अधिकारकर्मीले पनि यस पर्वमा पशुक्रूरताको विषयमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। २०७३ असोज १७ का दिन नेपाली हास्यकलाकार [[हरिवंश आचार्य]]ले नेपाल साप्ताहिकमा 'एउटा खसीको आत्माकथा' शीर्षकको व्यङ्ग्यात्मक लेख लेखेका थिए।<ref name="auto">{{cite web|title=एउटा खसीको आत्मकथा|url=http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|website=नेपाल साप्ताहिक|language=ne|publisher=कान्तिपुर प्रकाशन|access-date=9 October 2016|date=3 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006090033/http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|archive-date=6 October 2016}}</ref> नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिवेशमा पनि विभिन्न आदिवासी जनजाति (आदिवासी जनजाति) ले आफुमाथि राज्यले चाडबाड थोपरिएको तर्क गर्दै आएका छन्। नेपाली राज्यमा प्रभुत्व जमाएको हिन्दु सम्भ्रान्तवर्गको सांस्कृतिक प्रभुत्वको विरोध गर्न विभिन्न सङ्गठन (हिन्दु विरोधी) ले दसैँ बहिष्कार गरेका छन्।<ref>{{cite web|author=वसन्त महर्जन|title=अतिवादको चेपुवामा दसैँ|url=https://www.himalkhabar.com/news/9371|language=नेपाली |work=|website=हिमाल खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> अहिलेसम्म ती अभियानहरूले देशभरि सीमित प्रभाव पारेका छन्। तैपनि, दसैँ र अन्य सांस्कृतिक उत्सवहरू पनि नेपाली जीवनशैलीमा गाँसिएका छन्।<ref>{{Cite journal|last=Hangen|first=Susan|title=Boycotting Dasain: history, memory and ethnic politics in Nepal|url=https://www.academia.edu/811844|journal=Studies in Nepali History and Society|date=January 2005 |language=en}}</ref> === टीका टिप्पणी === &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''क.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|विजयकाल|क|none}} असोजस्य सिते पक्षे दसम्यां तारकोदये।<br /> ::स कालो विजयो ज्ञेयः सर्वकार्यार्थसिद्धये॥ &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ख.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|संकल्प मन्त्र|ख|none}} मम क्षेमारोग्यादिसिद्ध्‌यर्थं यात्रायां विजयसिद्ध्‌यर्थं<br /> ::गणपतिमातृकामार्गदेवतापराजिताशमीपूजनानि करिष्ये। &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ग.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|शौर्य|ग|none}} यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थों धनुर्धरः।<br /> ::तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥ == सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category-inline}} {{हिन्दु चाडपर्वहरू}} {{हिन्दु धर्म}} [[श्रेणी:नेपालका चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:पर्व]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:सिक्किमको संस्कृति]] 5f1cqqoyqyptq61e6bq7v6mnqv5e3fi 1392980 1392979 2026-10-21T02:32:23Z Rajeeb bastola 39875 1392980 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख|पर्व तथा दिवस}} {{विशेष लेख}} {{Infobox holiday |holiday_name=दसैँ |type = हिन्दु |image=Durga Puja celebration.jpg |caption= दुर्गा माता |nickname= बडादसैँ, विजया दशमी, आयुध-पूजा, दसेहरा, दसाहरा, दसेरा, दसारा, |country= [[नेपाल]], [[भारत]] तथा अन्य देशका हिन्दुहरू |observedby= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] |observances= [[दुर्गा पूजा]],[[टीका]] र [[जमरा]] लगाउने |celebrations= यो दिन [[नौरथा|दुर्गा पूजा]]को अन्तिम दिनको रूपमा मनाउनुका साथै एक-आपसमा खुसियाली साटासाट गरिन्छ। |longtype= धार्मिक |significance= महिषासुर राक्षसको बध, [[राम|श्रीराम]]ले [[रावण]]माथि विजय प्राप्त गरेको [[दुर्गा]]ले दैत्य चण्ड-मुण्ड तथा शुम्भ-निशुम्भलाई बध गरेको खुसियालीमा मनाउने गरिन्छ<ref name="Fuller2004p108">{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Nepali and hilly Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108 |year=2004|publisher= Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X|pages=108–109}}</ref> |begins= असोज शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म |startedby= प्राचीन कालदेखि}} '''दसैँ''' वा '''बडा दसैँ''' (अन्य नाम: '''दसहरा''', '''विजया दशमी''', '''नौरथा''', '''नवरात्रि''', '''आयुध-पूजा''') [[नेपाली]]हरूको प्रमुख चाड हो।<ref>{{cite web|author=|title=नेपालीको महान् पर्व बडादसैँ सुरु, आज घटस्थापना|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/09/799909|language=नेपाली |work=|website=अनलाइन खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> राष्ट्रिय चाड समेत मनिने दसैँ (नौरथा) हिन्दु धर्मवलम्बीहरूले [[असोज|असोज]] महिनाको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[प्रतिपदा]] का दिनदेखि [[नवमी]] सम्म ([[नौरथा]]भर) शक्तिको आराधना गरी दसौँ दिन विहान [[दशमी]]का दिन आफुभन्दा ठुला मान्यजनहरूको हातबाट टीका-प्रसाद ग्रहण गरेर विशेष रूपमा [[पूर्णिमा|पुर्णिमा]] सम्म (प्रसाद ग्रहणका लागि) मनाउने गर्छन्। असोज शुक्ल प्रतिपदा ([[घटस्थापना]]) मा [[जमरा]] राखी नवमीसम्म नौरथा विधिले प्रत्येक दिन फरक देवीहरूको पूजा हुन्छ। प्रतिपदा देखि क्रमशः [[शैलपुत्री]], [[व्रह्मचारणी|ब्रह्मचारिणी]], [[चन्द्रघण्टा|चन्द्रघन्टा]], [[कुशमन्दा|कुष्माण्डा]], [[स्कन्दमाता]], [[कात्यायनी]], [[कालरात्री]], [[महागौरी]], [[सिद्धिदात्री]] गरी नवदुर्गाको पूजा गर्दै सप्तशती (चण्डी) पाठ गरी नव दुर्गा र तृशक्ति महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीको विशेष पूजाआजा र आराधाना गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=नवरात्र के हो ? के के गरिन्छ, (माता ब्रह्मचारिणी देवी स्वरुपको पूजा विधि)|url=https://akhabarpati.com/news/6887|language=नेपाली|work=|website=अखबर पाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922155026/https://akhabarpati.com/news/6887|archive-date=2022-09-22}}</ref> विजया दशमीको दिन भगवतिले दानवी शक्तिमाथि र रामले [[रावण]]माथि विजय हासिल गरेको उपलक्ष्य र खुसीयालीमा नवदुर्गा भवानीको प्रसाद स्वरुप रातो टिका र जमरा लगाउने चलन रहेको छ।<ref>{{cite web|author=|title=किन सुरू भयो होला जमरा लगाउने चलन?|url=https://www.setopati.com/social/191067|language=नेपाली|work=|website=सेतोपाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127173442/https://www.setopati.com/social/191067|archive-date=2023-01-27}}</ref> [[असोज|असोज]] (असोज) महिनाको [[शुक्ल पक्ष]]को [[दशमी]] [[तिथि]]को दिन यस पर्वको प्रमुख दिन हो। यसलाई असत्य माथि सत्यको विजयको रूपमा लिइन्छ। यसकारण, यस [[दशमी]]लाई विजया दशमी भनिएको हो। आफ्ना नाता कुटुम्ब ठुला बडा र मान्यजनबाट टिका तथा [[जमरा]] लगाउने र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने नयाँ नयाँ कपडाहरू लगाउने, आफ्नो क्षमता अनुसार मिठो खाना खाने-ख्वाउने, घर आँगन, बाटोघाटो, गाँउ बस्ती सफासुग्गर राख्ने जस्ता काम यस चाडमा विशेष उत्साहका साथ गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=जमराको महत्व : स्वास्थ्यदेखि संस्कृतिसम्म !|url=https://kharibot.com/news-details/22777/kharibot|language=नेपाली |work=|website=खरिबोट|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref><ref>{{cite web|author=प्रकाश पाण्डे|title=दसैँ महिमा : दसैँको टिका, जमरा, दक्षिणा र आशीर्वादको के छ महत्व ?|url=https://kharibot.com/news-details/41413/kharibot|language=नेपाली |work=|website=|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ वर्षका तीन अत्यन्त शुभ [[तिथि|तिथिहरू]]मा पर्छन्: [[चैत|चैत]] (चैत) को [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को एवम् [[कात्तिक|कात्तिक]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को [[प्रतिपदा]] तिथि। यी दिनहरूमा हिन्दुहरू नयाँ कार्य सुरु गर्दछन्, शस्त्रको [[पूजा]] गर्दछन्। विजयदशमी भगवान् [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। दसैँ हर्ष एवम् उल्लास तथा विजयको पर्व हो। [[हिन्दु संस्कार|हिन्दु संस्कृति]] वीरताको पूजक अनि शौर्यको उपासक हो। व्यक्ति र समाजको रगतमा वीरता प्रकट होस् भन्ने ध्येयले दसैँको उत्सव (पर्व) सुरु भएको हो।<ref>{{cite web|author=|title=महान पर्व दसैँको महत्व र इतिहास|url=https://www.kakhara.com/detail/1394|language=नेपाली |work=|website=कखरा|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ पर्वले दस प्रकारका पापहरू- काम, क्रोध, लोभ, मोह मद, मत्सर, अहङ्कार, आलस्य, हिंसा र चोरी त्याग्ने(छोड्ने) प्रेरणा दिन्छ।<ref name = "विप्र वार्ता">{{cite web|url= http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|title= सद्प्रेरणाको पर्व दसहरा|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |author= राजकुमार दूबे|last= |first= |authorlink= |publisher= विप्र वार्ता|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20110703060837/http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|archive-date= 2011-07-03 }}</ref> == महत्त्व == असत्य माथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा दसैँ मनाइन्छ। शक्तिवादका अनुयायीहरूका लागि, यो देवी [[दुर्गा]]को विजयको प्रतिनिधित्व गर्दछ। हिन्दु धर्मशास्त्रमा महिषासुर दानवले देवलोक (देवताहरू बस्ने संसार)मा आतङ्क मच्चाएका थिए तर दुर्गाले राक्षसहरूलाई मारेकी थिइन्।<ref name=mm>{{cite web|title=Mahishasur Mardini|url=http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html|publisher=Shaktisadhana.50megs.com|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mahishasur>{{cite web|title=The Slayer Of Mahishasura |url=http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php|publisher=Balagokulam.org|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mn>{{cite web|title=Major festivals of nepal|url=http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|publisher=Asukagroup.com|access-date=11 November 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331023512/http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|archive-date=31 March 2015}}</ref> दसैँको पहिलो नौ दिन दुर्गा र महिषासुरका विभिन्न अवतारहरूबीच भएको युद्धको प्रतीक हो। दसौँ दिन त्यो दिन हो जब दुर्गाले अन्ततः उनलाई पराजित गरेकी थिइन्। अन्य हिन्दुहरूका लागि यो चाड रावणमाथि रामको विजयको प्रतीक हो जुन [[रामायण]]मा वर्णन गरिएको छ। == महत्त्वपूर्ण दिनहरू == ====घटस्थापना==== [[चित्र:Tika and jamara.jpg|thumb|टिका र जमरा]] विजयादशमीको पहिलो दिन घटस्थापना हो। यसै दिनदेखि [[नौरथा]] आरम्भ हुन्छ। क्रमशः दशमीका दिन प्रातः काल मात्र यस व्रत समापन हुन्छ। यसै दिन जमरा राखिन्छ। यस दिन घट कलशको स्थापना गरी देवी-देवतालाई आवाहन गरिन्छ। यस दिन नदी, खोला, बगर वा आफुलाई पायक पर्ने ठाउँमा गई चोखो बालुवा अथवा पञ्चमाटो ल्याई दसैँ घर वा पूजाकोठामा राखी जमरा उमार्न जौ अथवा गाउँ घरमा चलिआएको अन्न छरिन्छ। ====महासप्तमी==== नौरथाको सातौँ दिनलाई फूलपाती अथवा महासप्तमी भनिन्छ। नौरथाको सप्तमीका दिन बेलपत्र, धानको गाभा, अनार, अदुवाको बोट, कच्चु, उखु, केरा आदि नौ प्रकारका पल्लवहरू दसैँ घरमा भित्र्याउने कार्यलाई फूलपाती भित्र्याउने भनिन्छ। [[वर्षा ऋतु]] सकिएर [[शरद ऋतु]]को स्वागतका लागि नयाँ पालुवाहरू घरमा भित्र्याउँदा घरभित्र रहने रोग वृद्धिकारक जीवांश र विभिन्न प्रकारका नकारात्मक कीटाणु र जीवाणुहरू औषधीय पालुवाको प्रभावले घरमा रहन सक्दैनन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। ====महाअष्टमी==== नौरथाको आठौँ दिनलाई महाअष्टमी भनिन्छ। यस दिनमा महाकाली -भद्रकालीको विशेष पूजा-आजा गरिन्छ। देवीभागवत् अनुसार प्राचीन कालमा दक्षप्रजापतिको यज्ञ नाश गर्ने ज्यादै शक्तिशाली भद्रकाली (करोडौँ योनी-शक्ति) का साथ अष्टमीका दिन उत्पन्न भएको पूजा गर्ने चलन छ। पूजापश्चात् यी देवीलाई बोका, कुखुरा, हाँस, राँगो आदि बलि दिइन्छ। यी दिनहरूमा मानिसहरू आ-आफ्ना कुलदेवी, देवता र स्थानीय देवीदेवतालाई पूजी बलि दिन्छन्। शाकाहारीहरूले नरिवल, कुभिण्डो, केरा, घिरौँला, आदि फल अर्पण गर्दछन्। काठमाडौँको तलेजु भवानीको मन्दिर पनि यस दिन सर्वसाधारणको लागि खुल्ला रहन्छ। यसै दिन दसैँघर (हनुमानढोका) को मूल चोकमा तलेजु भवानीलाई ५४ राँगा र त्यत्ति नै बोका बलि अर्पण गरिन्छ। ====महानवमी==== नौरथाको नवौँ दिनलाई महानवमी भनिन्छ। यस दिन विशेष गरी सिद्धिद्धात्रि देवीको पूजा-आजा गरिन्छ। यसै दिन बिहान कलपूर्जा, हातहतियारहरू तथा सवारीका साधनहरू आदिलाई बलि दिई विश्वकर्माको पूजा पनि सम्पन्न गरिन्छ। यस दिन अरू पूजाको अतिरिक्त विशेष गरी दुई वर्षदेखि दस वर्षसम्मका नवकन्याहरूको पनि पूजाआजा गरिन्छ। ====विजयादशमी==== नौरथाको दसौँ दिनलाई विजयादशमी पनि भनिन्छ। यस सम्बन्धमा श्रीमद्देवीभागवत नौरथा प्रकरणमा नौरथा पर्यन्त अहोरात्र व्रत बसी दशमीका दिन शुभ साइतमा भगवान रामचन्द्रले रावण माथि विजय प्राप्त गरेकाले यसलाई विजयादशमी भनिएको हो भन्ने कथन छ। यस दिनमा देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरमुलीले भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद दिन्छन्। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको नयाँ लुगा लाई टीका लगाउन जान्छन्। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (पुरुष):- !आशिष !अनुवाद |- | {{poem quote|text= आयू द्रोणसुते श्रीयो दसरथे शत्रुक्षयं राघवे। ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्‍योधने। दानं सूर्यसुते बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते। विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥}} |{{poem quote|text= [[द्रोणाचार्य|द्रोण]]पुत्र [[अश्वत्थामा|अस्वत्थामा]]को जस्तो दीर्घायु, [[दशरथ|दशरथ राजा]]को जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, [[राम|भगवान् राम]]को जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष|नहुष राजा]]को जस्तो ऐश्वर्य, [[वायु (देव)|पवन]]सुत [[हनुमान]]को जस्तो गतिशीलता, [[दुर्योधन]]को जस्तो मान, [[सूर्य (देवता)|सूर्य]]पुत्र [[कर्ण (महाभारत)|कर्ण]]को जस्तो दानवीरता, हलधर [[बलराम]]को जस्तो बल, [[कुन्ती]]पुत्र [[युधिष्ठिर]]को जस्तो सत्यवादिता, [[विदुर]]को जस्तो ज्ञान र [[नारायण|भगवान् नारायण]]को जस्तो कीर्ति तिमीलाई प्राप्त होस्}} |} द्रोणपुत्र अस्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु, दसरथ राजाको जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, भगवान् रामको जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष]] राजाको जस्तो ऐश्वर्य, पवनसुत हनुमानको जस्तो गतिशीलता, दुर्योधनको जस्तो मान, सूर्यपुत्र कर्णको जस्तो दानवीरता, हलधर बलरामको जस्तो बल, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको जस्तो सत्यवादिता, विदुरको जस्तो ज्ञान र भगवान् नारायणको जस्तो कीर्ति तपाईँलाई प्राप्त होस् भनी मान्यजनबाट आशीर्वचन लिइन्छ। मानिसको मस्तिष्कमा रहेको विकारलाई हटाई पराक्रमी पुरुषार्थी भावको विकासका लागि टीका लगाइन्छ। मजिठोको रातो रङमा गाईको दूधको दहीले रंगाएको रातो, सेतो अक्षताको टीका लगाउनुपर्छ। रातो र सेतो शान्ति र समृद्धिको प्रतीक हो। टीकाले मन, मस्तिष्क, विचारलाई शुद्ध चेतनायुक्त बनाउँछ भन्ने विश्वास रहेको छ। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (महिला):- !आशिष !अनुवाद |- |{{poem quote|text= जयन्ती मङ्गलाकाली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवधात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तुते। जयत्वं देवी चामुण्डे जय भूतार्तिहारिणि जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते॥}} |{{poem quote|text= ओम जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा, क्षमा, शिव, धात्री, स्वाहा, स्वाधा, म तिमीलाई नमन गर्दछु। हे देवी चामुण्डा तिम्रो जय होस्, तिम्रो जय होस्, प्राणीको दुःख नाश गर्ने होस्। जय सर्वगते देवी कालरात्रिमा म तिमीलाई नमन गर्दछु।}} |} आफ्नो घरमा टीका लगाउन आउनेको क्रम पनि उत्तिकै रहन्छ। अन्त्यमा यो टीका लगाउने काम पूणिर्मासम्म जारी रहन्छ र पूर्णिमादेखि एक पक्षको (पन्ध्र) दसैँ चाडको अन्त्य हुन्छ।यसै बखत वर्षा पुग्यो भनी इन्द्रलाई समाचार दिने पौराणिक कथनको अवलम्बन गरी वर्षा थाम्न चङ्गा उडाउने कार्य पनि बन्द गरिन्छ। 'आवाहनं नजानामि नजानामि विर्जसनम्। पूजां चैव नजानामि क्षम्यतां परमेश्वरी। इमां पूजां मया देवी यथाशक्त्या निवेदितम्। रक्षार्थ त्वत्प्रसादाय व्रज स्वस्थानमुत्तमम्।।' यसपछि देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरका मुलिद्वारा भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको लुगाले ठाँटिएर टीका लगाउन जान्छन्। === कोजाग्रत पूर्णिमा === पूर्णिमाको दिन मनाइने यस पर्वको अन्तिम दिनलाई 'कोजाग्रत' पूर्णिमा भनिन्छ। कोजाग्रतको शाब्दिक अर्थ ' जागृत' भन्ने हो। यस दिन धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा आराधना गरिन्छ। देवी लक्ष्मी पृथ्वीमा अवतरित हुन्छिन् र धन र समृद्धिको साथ रातभर जाग्राम रहने जो कोहीलाई वर्षा गराउँछिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। मानिसहरू तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा लगायतका खेलहरू पनि खेल्ने गर्छन् तथापि, यस्ता खेलहरू नेपालमा प्रतिबन्धित छन्। == अन्य देशहरूमा == ===भारतमा दसैँ=== विजयदशमी भगवान [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। हर्षोउल्लास तथा विजयको पर्व हो। संसारका कुना-कुनामा यो पर्व विभिन्न रूपमा मनाइन्छ। '''[[सिक्किम]]'''मा पनि [[नेपाल]]मा जस्तै घटस्थापना, फूलपाती, विजया दशमी आदि धूमधामसित मनाइन्छ, नेपालमा जस्तै दसैँ मनाउने अन्य स्थानहरू हुन्: # [[पश्चिम बङ्गाल]] उत्तरी जिल्लाहरू जसमा दार्जिलिङ्ग, जलपाईगुडी हुन्। # [[भुटान]] देश। # [[म्यानमार]]। # भारतका उत्तर-पूर्वी नेपाली बसेका राज्यहरू जस्तै [[मेघालय]], [[असम|असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[नागाल्यान्ड]], [[मणिपुर]], [[त्रिपुरा]], [[उत्तराखण्ड]]को देहरादून आदि। # विश्वका ती स्थानहरू जहाँ नेपालीहरू बसोबास गर्दैछन्। '''[[हिमाचल प्रदेश]]'''मा '''कुल्लू का दसहरा''' भनेर प्रसिद्ध छ। अन्य स्थानहरूकै जस्तो यहाँ पनि दस दिन अथवा एक सप्ताह पूर्व यस पर्वको तयारी आरम्भ हुन्छ। स्त्री-पुरुष सबै सुन्दर वस्त्रहरू पहिरिएर [[तुरही]], बिगुल, [[ढोल]], [[नगरा]], [[बाँसुरी]] आदि-आदि जोसित जो बाजा छ, लिएर बाहिर निस्कन्छन्। पहाडका मानिसहरू आफ्नो ग्रामीण देवताको धूम धामसित जुलूस निकालेर पूजा गर्दछन्। देवताहरूको मूर्तिलाई आकर्षक पालकीमा सुन्दर ढङ्गले सजाइन्छ। साथै उनीहरू आफ्नो मुख्य देवता रघुनाथजीको पनि पूजा गर्दछन्। यस जुलूसमा प्रशिक्षित नर्तक-नटी नृत्य गर्दछन्। यस प्रकार जुलूस बनाएर नगरका मुख्य भागहरू हुँदै नगर परिक्रमा गर्दछन् र कुल्लू नगरमा देवता रघुनाथजीको वंदनासित दसैँ (दसहरा) उत्सवको आरम्भ गर्छन्। दशमीको दिन यस उत्सवको शोभा रोचक हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत">{{cite web|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|title= भारत भरमा दसहरा उत्सव|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |publisher= भास्कर डट कम|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20080905114145/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|archive-date= 2008-09-05 }}</ref> '''[[पन्जाब, भारत|पन्जाब]]'''मा दसहरा [[नौरथा]]का नौ दिनको उपवास राखेर मनाइन्छ। त्यसबेला यहाँ अतिथहरूको स्वागत पारंपरिक मिठाई र उपहारले गरिन्छ। यहाँ पनि रावण-दहनको आयोजन हुन्छ अनि मैदानहरूमा मेला लाग्छन्। '''बस्तर'''मा दसहराको मुख्य कारणलाई रामले रावणमाथि गरेको विजय नमानेर, मानिसहरू यसको कारण मां दन्तेश्वरीको आराधनालाई समर्पित एक पर्व मान्दछन्। दन्तेश्वरी माता बस्तर अञ्चलका निवासीहरूको आराध्य देवी हुन्, जसलाई दुर्गाको रूप मानिन्छ। यहाँ यो पर्व पुरै ७५ दिनसम्म चल्दछ। यहाँ दसहरा [[साउन|साउन]] मासको [[औँसी|अमावाश्य]] देखि [[असोज|असोज]] मासको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]सम्म चल्छ। प्रथम दिन जसलाई काछिन गादि भन्दछन्, देवीसित समारोह आरम्भको अनुमति लिइन्छ। देवीलाई एउटा गद्दीमा सजाइन्छ, जसलाई काछिन गादि भनिन्छ। यो समारोह लगभग १५औँ शताब्दीदेखि सुरु भएको बतान्छ। यस पछि जोगी-बिठाई कार्यक्रम, त्यसपछि भीतर रैनी (विजया दशमी) र बाहर रैनी (रथ-यात्रा) र अंतमा मुरिया दरबार उत्सव मनाइन्छ। यो [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]मा ओहाडी पर्वसित समापन हुन्छ।<ref name = "रीडिफ">{{cite web|url= http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|title= सांस्कृतिक परम्पराओं की विरासत - बस्तर दसहरा|accessdate= १ अक्टोबर|date= २००८|format= एचटीएम|work= |publisher= रिडिफ आइल्यान्ड|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20090131103851/http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|archive-date= 2009-01-31 }}</ref> '''[[पश्चिम बङ्गाल]]'''मा यो पर्व [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा नै मनाइन्छ। यो बङ्गालीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व हो। [[पश्चिम बङ्गाल|बङ्गाल]]मा पाँच दिनसम्म यो पर्व मनाइन्छ। यहाँ देवी दुर्गालाई भव्य सुशोभित पण्डालहरूमा सजाइन्छ। देशका नामी कलाकारहरू बोलाएर दुर्गाको मूर्ति तयार गरिन्छ। यसका साथै अन्य देवी द्वेवताहरूको पनि मूर्तिहरू बनाइन्छ। पर्वको समयमा शहरका सानातिना स्टालहरू पनि मिठाईले भरिन्छन्। यहाँ षष्ठीको दिन दुर्गा देवीको बोधन, आमन्त्रण एवम् प्राण प्रतिष्ठा आदिको आयोजन गरिन्छ। त्यसपछि सप्तमी, अष्टमी एवम् नवमीका दिन प्रातः र सायंकाल दुर्गाको पूजामा व्यतीत हुन्छन्। दशमीको दिन विशेष पूजाको आयोजन गरिन्छ। प्रसाद चढाइन्छ र प्रसाद वितरण गरिन्छ। पुरुष आपसमा आलिंगन गर्दछन्, जसलाई कोलाकुली भनिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी">{{cite news|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|title= विजयादशमी|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटिएम|work= |publisher= भास्कर डटकम|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20091001151305/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|archive-date= 2009-10-01 }}</ref> स्त्रीहरूले देवीको शीरमा सिंदूर चढाउँछन् र देवीलाई आँशु झार्दै विदाइ दिन्छन्। यसका साथै उनीहरू आपस्तमा पनि सिन्दूर लगाउँछन् र सिन्दूर खेल्छन्। यस दिन यहाँ [[ठेउवा|नीलकण्ठ]] पक्षीको दर्शन शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी"/> त्यसपछि देवी प्रतिमाहरूलाई ठुला-ठुला ट्रकहरूमा हालेर विसर्जनको निम्ति लगिन्छ। विसर्जनको यो यात्रा पनि साह्रै शोभनीय र दर्शनीय हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''[[तमिलनाडु]], [[आन्ध्र प्रदेश]] एवम् [[कर्नाटक]]'''मा दसहरा नौ दिनसम्म चल्छ जसमा तीन देवीहरू लक्ष्मी, सरस्वती र दुर्गाको पूजा गरिन्छ। पहिला तीन दिन [[लक्ष्मी]] - धन र समृद्धिकी देवीको पूजन हुन्छ। दोस्रो तीन दिन [[सरस्वती]]- कला र विद्याकी देवीको अर्चना गरिन्छ र अन्तिम दिन देवी दुर्गा-शक्तिकी देवीको स्तुति गरिन्छ। पूजन स्थललाई राम्ररी फूलहरूले र दीपकहरूले सजाइन्छ। मानिसहरू एक-अर्काप्रति मिठाईहरू र लुगाहरू आदान-प्रदान गर्दछन्। यहाँ दसहरा नानीहरूको निम्ति शिक्षा या कला सम्बन्धि नयाँ कार्य सिक्नकालागि शुभ समय मानिन्छ। कर्नाटकमा [[मैसुर|मैसुर]]को दसहरा विशेष उल्लेखनीय छ। [[मैसुर|मैसुर]]मा दसहराको समय पुरै शहरका गल्लीहरू रोशनीले सजाइन्छ र हात्तीहरूलाई सिंगारेर शहरभरि एक भव्य जुलूससित घुमाइन्छ। यस समय प्रसिद्ध '''मैसुर महल'''लाई दीपमालिकाहरूले सजाइन्छ। यसका साथै मानिसहरू टार्च लाईट लिएर नाँच-गान गरी आनन्द लिन्छन्। यी द्रविड प्रदेशहरूमा रावण-दहनको आयोजन गरिदैन।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[गुजरात]]मा मिट्टी सुशोभित रङ्गीन घडा देवीको प्रतीक मानिन्छ र यसलाई कुमारी केटीहरूले सिरमा राखेर एउटा लोकप्रिय नृत्य गर्छन् जसलाई गरबा भनिन्छ। गरबा नृत्य यस पर्वको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। पुरुष एवम् महिलाहरू दुईवटा साना-साना रङ्गाएका लौरा लिएर सङ्गीतको लयमा आपसमा बजाउँदै घूमेर नृत्य गर्दछन्। यस अवसरमा भक्ति, चलचित्र तथा पारंपरिक लोक-सङ्गीत सबै थोकको समायोजन हुन्छ। पूजा र आरतीपछि डांडिया रास रातभरि गरिन्छ। नौरथामा सुन र गहना किन्नु शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[महाराष्ट्र]]मा यस अवसरमा सिलंगणको नामले सामाजिक महोत्सवको रूपमा मनाइन्छ। सायंकालको समयमा सबैजना सुन्दर-सुन्दर नयाँ लुगा लगाएर गाँउको सीमा पार गरेर [[शमी]] वृक्षका पातको रूपमा 'स्वर्ण' (सुन) लिएर आ-आफ्नो गाउँ फिर्छन्। फेरि त्यस स्वर्णलाई परस्परमा आदान-प्रदान गर्दछन्। [[चित्र:An Ramlila Actor In The Role of Ravana.jpg|thumb|200px|[[रावण|लंकापति रावण]]लाई '''दसानन''' पनि भनिन्छ।]] महाराष्ट्रमा [[नौरथा]]का नौ दिन मां दुर्गालाई समर्पित गरिन्छ, जब कि दसौँ दिन ज्ञानकी देवी [[सरस्वती]]को वंदना गरिन्छ। यस दिन विद्यालय जाने बालबालिका आफ्नो पढाईको निम्ति आशीर्वाद माँग्न माता सरस्वतीका तांत्रिक चिह्नहरूको पूजा गर्छन्। कुनै पनि कुरालाई सुरु गर्न विशेष गरी विद्या सुरु गर्न यो दिन अति शुभ मानिन्छ। महाराष्ट्रका मानिसहरू यस दिनलाई विवाह, गृह-प्रवेश एवम् नयाँ घर किन्ने शुभ मुहूर्त मान्दछन्।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''कश्मीर'''का अल्पसङ्ख्यक हिन्दु नौरथाको पर्वलाई श्रद्धासित मनाउँछन्। परिवारका सबै वयस्क सदस्य नौ दिनसम्म खालि पानी खाएर उपवास बस्छन्। अत्यन्त पुरानू परम्परा अनुसार नौ दिनसम्म मानिसहरू माता '''खीर भवानी'''को दर्शन गर्न जान्छन्। यो मन्दिर एउटा तालको बीचमा बनिएको छ। बताइन्छ कि देवीले अपने भक्तहरूसित भनेकी थिइन्: जब कुनै अनर्थ हुने सम्भावना हुन्छ त्यसबेला सरोवर (ताल)को पानी कालो हुनेछ। भनिन्छ कि इंदिरा गान्धीको हत्याको ठीक एक दिन पहिला र भारत-पाकिस्तान युद्धको पहिला यहाँको पानी साँच्चै कालो भएको भनी बताइएकोछ। == विविध == [[चित्र:Putting Tika From Elder.jpeg|thumbnail|right|दसैँमा टीका ग्रहण गर्दै]] यस चाडले "ईश्वरीय" र "राक्षसी" शक्तिहरूबीचको रक्तपातपूर्ण लडाइँको सम्झना गर्ने भएकोले यस समयमा पशुबलिहरू सामान्य जस्तै छ।<ref>{{cite web|url=http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/|title=September Festivals|date=27 September 2009|publisher=Explore Himalaya}}</ref> [[मालश्री धुन]] लाई दसैँको सङ्गीतको रुपमा नेपाली सङ्गीतको मूलधारमा समाहित गरिएको छ।<ref>[http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal Melodious Instruments of Lyrical Nepal]</ref> यही धुनले नै दसैँ आएको घोषणा हुन्छ। मालाश्री धुन नेवाः कलाको सबैभन्दा पुरानो जीवित भक्ति सङ्गीत मध्ये एक हो, जसको उत्पत्ति १७औँ शताब्दीमा भएको थियो। उचित समयमा र दसैँ नेवारहरूले मात्र होइन तर सबै नेपालीहरूले मनाउने तथ्यलाई पनि ध्यानमा राख्दै, यो धुनलाई सृजना गरिएको थियो। यो राष्ट्रिय संस्कृतिको एक भाग हो जसलाई दसैँको समयमा बजाइन्छ। दसैँ नजिकिँदै जाँदा चङ्गा उडाउनु सामान्य हुँदै जान्छ। अब वर्षा नपठाउन भगवान्लाई सम्झाउने एउटा तरिका मानिने भएकाले चङ्गा उडाउने गरिन्छ।<ref name="Ecs Dasain">{{cite web|title=ECS Dasain|url=http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020074119/http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|archive-date=20 October 2011}}</ref> यो नेपालमा दसैँ मनाउनुको एउटा महत्वपूर्ण पाटो हो। रङ्गीचङ्गी चङ्गा र 'चङ्गा चेट' (यो वाक्यांश सामान्यतया एकले अर्को व्यक्तिको चङ्गाको डोरी काट्दा प्रयोग गरिन्छ) भनेर चिच्याउने आवाजहरू चाडको समयमा लोकप्रिय रहन्छ। तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा आदी खेल्नु पनि दसैँ मनाउने अर्को तरिका हो। दसैँको समयमा केटाकेटीहरू चङ्गा उडाउन व्यस्त हुँदा, परिवारका ठुला सदस्यहरू पैसा र रमाइलोको लागि एकसाथ भेला भएर र तास खेलेर आफ्नो समय बिताउँछन्। नयाँ लुगा किन्नु र लगाउनु चाडबाडको महत्वपूर्ण भाग हो। गाउँघरमा बसोबास गर्ने धेरै मानिस गरिबीको रेखामुनि रहेकाले उनीहरूका लागि नयाँ लुगा दसैँसँगै मात्र किनमेल गरेको पाइन्छ। लगभग सबै पसलहरूमा उत्सव प्रस्तावहरू र छुटहरूका साथ सामानहरू बिक्री गरिन्छ। यसले किनमेललाई थप आकर्षक बनाउँछ। चाडबाडमा सबैभन्दा बढी लत्ताकपडा बिक्री हुने गरेको छ।<ref name=swing>{{cite web|title=To Swing On A Ping|url=http://www.ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025021935/http://ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|archive-date=25 October 2011}}</ref> [[चित्र:पिर्केे पिङ.jpg|swing of a village|thumb|250px|दसैँमा निर्माण गरिएको फिर्के पिङ]] उत्सवको रूपमा देशका धेरै भागहरूमा बाँसको पिङहरू निर्माण गरिन्छ। दसैँमा विभिन्न प्रकारका पिङहरू निर्मण गरिन्छन्। यसले स्थानीय संस्कृति, परम्परा, सामुदायिक भावना, र आनन्दको सबै भन्दा राम्रो प्रस्तुती मानिन्छ। यी पिङहरू समुदायका सदस्यहरूले परम्परागत सामग्रीहरूद्वारा निर्माण गरेका हुन् जसमा कडा घाँस, बाँसको लट्ठी र काठ र डोरी प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया घटस्थापनाको एक हप्ताअघि नै पिङ निर्माण हुने र दसैँपछि आउने तिहारपछि मात्र भत्काउने गरिन्छ। कुनै-कुनै पिङको उचाइ बीस फिटभन्दा बढी हुन्छ। सबै उमेरका मानिसहरू पिङको आनन्द लिन्छन्। चाडबाडको समयमा मेला तथा उत्सवको आयोजना गरिन्छ। सामान्यतया, यस पर्वमा विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू पनि आयोजना गरिन्छ।। तथापि, सहरहरूमा व्यावसायिक मेला र उत्सवहरू सामान्यतया व्यवस्थित हुन्छन्। हरेक वर्ष दसैँमा राँगा, हाँस, भेडा, कुखुरा, खसी बोकालगायत हजारौँ जनावरको वध हुने गरेको छ। यस्ता बलिबाट देवीदेवताहरू प्रसन्न हुन्छन् भन्ने मान्यता भएकाले यसलाई महत्वपूर्ण अनुष्ठानका रूपमा लिइन्छ। प्रायः सबै मन्दिरहरू, विशेष गरी दुर्गा र काली मन्दिरहरूमा हजारौँ बलि चढाइन्छ। अष्टमी र नवमी बलि दिने प्रमुख दिन हो। देवीदेवताहरूलाई प्रसन्न पार्न हजारौँ पशुहरूको बलि चढाइन्छ भने मानिसहरू चाडवाडका लागि पशुहरूको पनि बलि चढाउँछन्। चाडबाडको पन्ध्र दिनसम्म धेरै भोज भतेर र जमघट हुने भएकाले मासुको माग ह्वात्तै बढ्छ। माग पूरा गर्न, जनावरहरूको वध धेरै उच्च र आवश्यक हुन्छ जसले गर्दा यस पर्व खर्चिलो हुन जान्छ।<ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/28118/|title=Enjoy Healthy Food This Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/goats-for-dashain-2/|title=Goat for Dashain - The Himalayan Times|date=21 September 2017|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2017|language=en-US}}</ref> == विजय पर्व == दसैँको उत्सव शक्ति र शक्तिको समन्वय गराउने उत्सव हो। नौरथाका नौ दिन जगदम्बाको उपासना गरेर शक्तिशाली बनेको मनुष्य विजय प्राप्तिको लागि तत्पर रहन्छ। यस दृष्टिले दसैँ अर्थात विजयको लागि प्रस्थानको उत्सवको उत्सव आवश्यक पनि हुन्छ। हिन्दु संस्कृति प्राचीनकालदेखि नैं वीरता र शौर्यको समर्थक रहेकोछ। प्रत्येक व्यक्ति र समाजको खूनमा वीरताको प्रादुर्भाव होस् भन्ने ध्येयले नैं दसैँको उत्सव मनाइन्छ। यदि कतै युद्ध अनिवार्य नैं भयो भनें शत्रुको आक्रमणको प्रतीक्षा नगरी उमाथि आक्रमण गरेर जित्नु नैं कुशल राजनीति हो। भगवान रामको समयदेखि नैं यो दिन विजय प्रस्थानको प्रतीक निश्चित भएको भन्ने भनाई छ। भगवान रामले रावणसित युद्ध गर्न यसै दिन प्रस्थान गरेका थिए। मराठा रत्न '''शिवाजी'''ले पनि '''औरंगजेव'''को विरुद्ध यसै दिन प्रस्थान गरेर हिन्दु धर्मको रक्षा गरेका थिए। इतिहासमा अनेक उदाहरण छन् जब हिन्दु राजा यस दिन विजय-प्रस्थान गर्दथे। [[चित्र:Rama and Hanuman fighting Ravana, an album painting on paper, c1820.jpg|thumb|200px|[[रावण]]लाई मार्दै [[राम]]को चित्रण।]] यस पर्वलाई भगवतीको 'विजया' नाममाथि पनि 'विजया दशमी' भनिएको हो। यस दिन भगवान [[राम|रामचंद्र]] चौध वर्षको वनवास भोगेर तथा [[रावण]]को वध गरेर [[अयोध्या]] पुगे। यस कारण पनि यस पर्वलाई 'विजया दशमी' भनिन्छ। यस्तो मानिएको छ कि [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] दशमीमा तारा उदय हुने समय 'विजय' नामक '''मुहूर्त''' हुन्छ। यो काल सर्वकार्य सिद्धिदायक हुन्छ। यसकारण पनि यसलाई विजया दशमी भनिएको हो। यस्तो पनि मानिएको छ कि शत्रुमाथि विजय पाउनका लागि यसै समयमा प्रस्थान गर्नुपर्छ। यस दिन '''श्रवण नक्षत्र'''को योग अझ शुभ मानिएकोछ। यस दिन '''दुर्‍योधन'''ले '''पाण्डव'''लाई जुवामा पराजित गरेर बाह्र वर्षको वनवासको साथ तेह्रौँ वर्षमा अज्ञातवासको शर्त दिएका थिए। तेह्रौँ वर्षमा यदि उनीहरूको पत्ता लागे पाण्डवले पुनः वनवास भोग्नु पर्ने थियो। यसै अज्ञातवासमा '''अर्जुन'''ले आफ्नो धनु एउटा [[शमी]] वृक्षमा राखेका थिए तथा स्वयं राजा '''विराट'''को दरवारमा नौकरी गरेकाथिए। जब गोरक्षाको लागि '''विराट'''का पुत्रले '''अर्जुन'''लाई आफ्नो साथ लिए, तब अर्जुनले शमी वृक्षबाट आफ्ना हतियार उठाएर शत्रुमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। विजया दशमीको दिन भगवान रामचन्द्रले लङ्कामाथि चढाई गर्न प्रस्थान गर्दा शमी वृक्षले भगवानको विजयको उद्घोष गरेको बताइन्छ। विजयकालमा शमीको पूजा यसै कारण भएको हो। == पशुबलिसँग सम्बन्धित विवाद == दसैँ पर्वमा पशुबलिका कारण प्रायः आलोचना हुने गरेको छ। सामूहिक पशुबलि विरुद्ध सरकारी कारबाहीको माग गरिएको छ।<ref>{{cite web|last=Criveller |first=Gianni |url=http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html |title=NEPAL Buddhists and animal rights activists against animal slaughter for Durga - Asia News |publisher=Asianews.it |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=Bibek Bhandari |url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped |title=Animal rights activists want Nepal's sacrifice festival stopped &#124; South China Morning Post |date=27 October 2014 |publisher=Scmp.com |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27990/|title=NFC starts selling goats for Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref> ताजा रगत चढाउँदा देवी दुर्गा प्रसन्न हुन्छ भन्ने विश्वासका साथ विशेषगरी पर्वको आठौँ र नवौँ दिनमा सयौँ पशुपक्षीको विधिपूर्वक वध गरिन्छ।<ref>{{cite news|last=Haviland |first=Charles |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7052543.stm|title=Revulsion over Nepal animal slaughter|work=बीबीसी |date=19 October 2007 |access-date=9 October 2016}}</ref> परम्परागत रूपमा बलिको लागि योग्य चरा र जनावरहरूमा खसी, बोका, राँगा, भेडा, कुखुरा र हाँस समावेश छन्।<ref>{{cite web |url=http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |title=Dashain festival, Nepal - Occupy for Animals! |publisher=Occupyforanimals.net |access-date=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015154/http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |archive-date=17 November 2015 }}</ref> केही पशु अधिकारकर्मीहरूले चराचुरुङ्गी र जनावरहरूको विपरीत फर्सी र नरिवलको प्रयोगको लागि आह्वान गरेका छन्।<ref name="globalvoices1">{{cite web|url=https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/ |title=Debating Animal Cruelty During Nepal's Dashain Festival · Global Voices |publisher=Globalvoices.org |date=21 October 2010 |access-date=11 November 2015}}</ref> विभिन्न राष्ट्रिय विभूति तथा पशु अधिकारकर्मीले पनि यस पर्वमा पशुक्रूरताको विषयमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। २०७३ असोज १७ का दिन नेपाली हास्यकलाकार [[हरिवंश आचार्य]]ले नेपाल साप्ताहिकमा 'एउटा खसीको आत्माकथा' शीर्षकको व्यङ्ग्यात्मक लेख लेखेका थिए।<ref name="auto">{{cite web|title=एउटा खसीको आत्मकथा|url=http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|website=नेपाल साप्ताहिक|language=ne|publisher=कान्तिपुर प्रकाशन|access-date=9 October 2016|date=3 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006090033/http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|archive-date=6 October 2016}}</ref> नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिवेशमा पनि विभिन्न आदिवासी जनजाति (आदिवासी जनजाति) ले आफुमाथि राज्यले चाडबाड थोपरिएको तर्क गर्दै आएका छन्। नेपाली राज्यमा प्रभुत्व जमाएको हिन्दु सम्भ्रान्तवर्गको सांस्कृतिक प्रभुत्वको विरोध गर्न विभिन्न सङ्गठन (हिन्दु विरोधी) ले दसैँ बहिष्कार गरेका छन्।<ref>{{cite web|author=वसन्त महर्जन|title=अतिवादको चेपुवामा दसैँ|url=https://www.himalkhabar.com/news/9371|language=नेपाली |work=|website=हिमाल खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> अहिलेसम्म ती अभियानहरूले देशभरि सीमित प्रभाव पारेका छन्। तैपनि, दसैँ र अन्य सांस्कृतिक उत्सवहरू पनि नेपाली जीवनशैलीमा गाँसिएका छन्।<ref>{{Cite journal|last=Hangen|first=Susan|title=Boycotting Dasain: history, memory and ethnic politics in Nepal|url=https://www.academia.edu/811844|journal=Studies in Nepali History and Society|date=January 2005 |language=en}}</ref> === टीका टिप्पणी === &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''क.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|विजयकाल|क|none}} असोजस्य सिते पक्षे दसम्यां तारकोदये।<br /> ::स कालो विजयो ज्ञेयः सर्वकार्यार्थसिद्धये॥ &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ख.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|संकल्प मन्त्र|ख|none}} मम क्षेमारोग्यादिसिद्ध्‌यर्थं यात्रायां विजयसिद्ध्‌यर्थं<br /> ::गणपतिमातृकामार्गदेवतापराजिताशमीपूजनानि करिष्ये। &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ग.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|शौर्य|ग|none}} यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थों धनुर्धरः।<br /> ::तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥ == सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category-inline}} {{हिन्दु चाडपर्वहरू}} {{हिन्दु धर्म}} [[श्रेणी:नेपालका चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:पर्व]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:सिक्किमको संस्कृति]] kzzop6h842nv3kgmbz90oz2tsfn79fh 1392981 1392980 2026-10-21T03:17:58Z Rajeeb bastola 39875 1392981 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख|पर्व तथा दिवस}} {{विशेष लेख}} {{Infobox holiday |holiday_name=दसैँ |type = हिन्दु |image=Durga Puja celebration.jpg |caption= दुर्गा माता |nickname= बडादसैँ, विजया दशमी, आयुध-पूजा, दसेहरा, दसाहरा, दसेरा, दसारा, |country= [[नेपाल]], [[भारत]] तथा अन्य देशका हिन्दुहरू |observedby= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] |observances= [[दुर्गा पूजा]],[[टीका]] र [[जमरा]] लगाउने |celebrations= यो दिन [[नौरथा|दुर्गा पूजा]]को अन्तिम दिनको रूपमा मनाउनुका साथै एक-आपसमा खुसियाली साटासाट गरिन्छ। |longtype= धार्मिक |significance= महिषासुर राक्षसको बध, [[राम|श्रीराम]]ले [[रावण]]माथि विजय प्राप्त गरेको [[दुर्गा]]ले दैत्य चण्ड-मुण्ड तथा शुम्भ-निशुम्भलाई बध गरेको खुसियालीमा मनाउने गरिन्छ<ref name="Fuller2004p108">{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Nepali and hilly Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108 |year=2004|publisher= Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X|pages=108–109}}</ref> |begins= असोज शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म |startedby= प्राचीन कालदेखि}} '''दसैँ''' वा '''बडा दसैँ''' (अन्य नाम: '''दसहरा''', '''विजया दशमी''', '''नौरथा''', '''नवरात्रि''', '''आयुध-पूजा''') [[नेपाली]]हरूको प्रमुख चाड हो।<ref>{{cite web|author=|title=नेपालीको महान् पर्व बडादसैँ सुरु, आज घटस्थापना|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/09/799909|language=नेपाली |work=|website=अनलाइन खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> राष्ट्रिय चाड समेत मनिने दसैँ (नौरथा) हिन्दु धर्मवलम्बीहरूले [[असोज|असोज]] महिनाको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[प्रतिपदा]] का दिनदेखि [[नवमी]] सम्म ([[नौरथा]]भर) शक्तिको आराधना गरी दसौँ दिन विहान [[दशमी]]का दिन आफुभन्दा ठुला मान्यजनहरूको हातबाट टीका-प्रसाद ग्रहण गरेर विशेष रूपमा [[पूर्णिमा|पुर्णिमा]] सम्म (प्रसाद ग्रहणका लागि) मनाउने गर्छन्। असोज शुक्ल प्रतिपदा ([[घटस्थापना]]) मा [[जमरा]] राखी नवमीसम्म नौरथा विधिले प्रत्येक दिन फरक देवीहरूको पूजा हुन्छ। प्रतिपदा देखि क्रमशः [[शैलपुत्री]], [[व्रह्मचारणी|ब्रह्मचारिणी]], [[चन्द्रघण्टा|चन्द्रघन्टा]], [[कुशमन्दा|कुष्माण्डा]], [[स्कन्दमाता]], [[कात्यायनी]], [[कालरात्री]], [[महागौरी]], [[सिद्धिदात्री]] गरी नवदुर्गाको पूजा गर्दै सप्तशती (चण्डी) पाठ गरी नव दुर्गा र तृशक्ति महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीको विशेष पूजाआजा र आराधाना गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=नवरात्र के हो ? के के गरिन्छ, (माता ब्रह्मचारिणी देवी स्वरुपको पूजा विधि)|url=https://akhabarpati.com/news/6887|language=नेपाली|work=|website=अखबर पाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922155026/https://akhabarpati.com/news/6887|archive-date=2022-09-22}}</ref> विजया दशमीको दिन भगवतिले दानवी शक्तिमाथि र रामले [[रावण]]माथि विजय हासिल गरेको उपलक्ष्य र खुसीयालीमा नवदुर्गा भवानीको प्रसाद स्वरुप रातो टिका र जमरा लगाउने चलन रहेको छ।<ref>{{cite web|author=|title=किन सुरू भयो होला जमरा लगाउने चलन?|url=https://www.setopati.com/social/191067|language=नेपाली|work=|website=सेतोपाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127173442/https://www.setopati.com/social/191067|archive-date=2023-01-27}}</ref> [[असोज|असोज]] (असोज) महिनाको [[शुक्ल पक्ष]]को [[दशमी]] [[तिथि]]को दिन यस पर्वको प्रमुख दिन हो। यसलाई असत्य माथि सत्यको विजयको रूपमा लिइन्छ। यसकारण, यस [[दशमी]]लाई विजया दशमी भनिएको हो। आफ्ना नाता कुटुम्ब ठुला बडा र मान्यजनबाट टिका तथा [[जमरा]] लगाउने र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने नयाँ नयाँ कपडाहरू लगाउने, आफ्नो क्षमता अनुसार मिठो खाना खाने-ख्वाउने, घर आँगन, बाटोघाटो, गाँउ बस्ती सफासुग्गर राख्ने जस्ता काम यस चाडमा विशेष उत्साहका साथ गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=जमराको महत्व : स्वास्थ्यदेखि संस्कृतिसम्म !|url=https://kharibot.com/news-details/22777/kharibot|language=नेपाली |work=|website=खरिबोट|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref><ref>{{cite web|author=प्रकाश पाण्डे|title=दसैँ महिमा : दसैँको टिका, जमरा, दक्षिणा र आशीर्वादको के छ महत्व ?|url=https://kharibot.com/news-details/41413/kharibot|language=नेपाली |work=|website=|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ वर्षका तीन अत्यन्त शुभ [[तिथि|तिथिहरू]]मा पर्छन्: [[चैत|चैत]] (चैत) को [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को एवम् [[कात्तिक|कात्तिक]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को [[प्रतिपदा]] तिथि। यी दिनहरूमा हिन्दुहरू नयाँ कार्य सुरु गर्दछन्, शस्त्रको [[पूजा]] गर्दछन्। विजयदशमी भगवान् [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। दसैँ हर्ष एवम् उल्लास तथा विजयको पर्व हो। [[हिन्दु संस्कार|हिन्दु संस्कृति]] वीरताको पूजक अनि शौर्यको उपासक हो। व्यक्ति र समाजको रगतमा वीरता प्रकट होस् भन्ने ध्येयले दसैँको उत्सव (पर्व) सुरु भएको हो।<ref>{{cite web|author=|title=महान पर्व दसैँको महत्व र इतिहास|url=https://www.kakhara.com/detail/1394|language=नेपाली |work=|website=कखरा|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ पर्वले दस प्रकारका पापहरू- काम, क्रोध, लोभ, मोह मद, मत्सर, अहङ्कार, आलस्य, हिंसा र चोरी त्याग्ने(छोड्ने) प्रेरणा दिन्छ।<ref name = "विप्र वार्ता">{{cite web|url= http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|title= सद्प्रेरणाको पर्व दसहरा|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |author= राजकुमार दूबे|last= |first= |authorlink= |publisher= विप्र वार्ता|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20110703060837/http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|archive-date= 2011-07-03 }}</ref> == महत्त्व == असत्य माथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा दसैँ मनाइन्छ। शक्तिवादका अनुयायीहरूका लागि, यो देवी [[दुर्गा]]को विजयको प्रतिनिधित्व गर्दछ। हिन्दु धर्मशास्त्रमा महिषासुर दानवले देवलोक (देवताहरू बस्ने संसार)मा आतङ्क मच्चाएका थिए तर दुर्गाले राक्षसहरूलाई मारेकी थिइन्।<ref name=mm>{{cite web|title=Mahishasur Mardini|url=http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html|publisher=Shaktisadhana.50megs.com|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mahishasur>{{cite web|title=The Slayer Of Mahishasura |url=http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php|publisher=Balagokulam.org|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mn>{{cite web|title=Major festivals of nepal|url=http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|publisher=Asukagroup.com|access-date=11 November 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331023512/http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|archive-date=31 March 2015}}</ref> दसैँको पहिलो नौ दिन दुर्गा र महिषासुरका विभिन्न अवतारहरूबीच भएको युद्धको प्रतीक हो। दसौँ दिन त्यो दिन हो जब दुर्गाले अन्ततः उनलाई पराजित गरेकी थिइन्। अन्य हिन्दुहरूका लागि यो चाड रावणमाथि रामको विजयको प्रतीक हो जुन [[रामायण]]मा वर्णन गरिएको छ। == महत्त्वपूर्ण दिनहरू == ====घटस्थापना==== [[चित्र:Tika and jamara.jpg|thumb|टिका र जमरा]] विजयादशमीको पहिलो दिन घटस्थापना हो। यसै दिनदेखि [[नौरथा]] आरम्भ हुन्छ। क्रमशः दशमीका दिन प्रातः काल मात्र यस व्रत समापन हुन्छ। यसै दिन जमरा राखिन्छ। यस दिन घट कलशको स्थापना गरी देवी-देवतालाई आवाहन गरिन्छ। यस दिन नदी, खोला, बगर वा आफुलाई पायक पर्ने ठाउँमा गई चोखो बालुवा अथवा पञ्चमाटो ल्याई दसैँ घर वा पूजाकोठामा राखी जमरा उमार्न जौ अथवा गाउँ घरमा चलिआएको अन्न छरिन्छ। ====महासप्तमी==== नौरथाको सातौँ दिनलाई फूलपाती अथवा महासप्तमी भनिन्छ। नौरथाको सप्तमीका दिन बेलपत्र, धानको गाभा, अनार, अदुवाको बोट, कच्चु, उखु, केरा आदि नौ प्रकारका पल्लवहरू दसैँ घरमा भित्र्याउने कार्यलाई फूलपाती भित्र्याउने भनिन्छ। [[वर्षा ऋतु]] सकिएर [[शरद ऋतु]]को स्वागतका लागि नयाँ पालुवाहरू घरमा भित्र्याउँदा घरभित्र रहने रोग वृद्धिकारक जीवांश र विभिन्न प्रकारका नकारात्मक कीटाणु र जीवाणुहरू औषधीय पालुवाको प्रभावले घरमा रहन सक्दैनन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। ====महाअष्टमी==== नौरथाको आठौँ दिनलाई महाअष्टमी भनिन्छ। यस दिनमा महाकाली -भद्रकालीको विशेष पूजा-आजा गरिन्छ। देवीभागवत् अनुसार प्राचीन कालमा [[दक्ष प्रजापति]] को यज्ञ नाश गर्ने ज्यादै शक्तिशाली भद्रकाली (करोडौँ योनी-शक्ति) का साथ अष्टमीका दिन उत्पन्न भएको पूजा गर्ने चलन छ। पूजापश्चात् यी देवीलाई बोका, कुखुरा, हाँस, राँगो आदि बलि दिइन्छ। यी दिनहरूमा मानिसहरू आ-आफ्ना कुलदेवी, देवता र स्थानीय देवीदेवतालाई पूजी बलि दिन्छन्। शाकाहारीहरूले नरिवल, कुभिण्डो, केरा, घिरौँला, आदि फल अर्पण गर्दछन्। काठमाडौँको तलेजु भवानीको मन्दिर पनि यस दिन सर्वसाधारणको लागि खुल्ला रहन्छ। यसै दिन दसैँघर (हनुमानढोका) को मूल चोकमा तलेजु भवानीलाई ५४ राँगा र त्यत्ति नै बोका बलि अर्पण गरिन्छ। ====महानवमी==== नौरथाको नवौँ दिनलाई महानवमी भनिन्छ। यस दिन विशेष गरी सिद्धिद्धात्रि देवीको पूजा-आजा गरिन्छ। यसै दिन बिहान कलपूर्जा, हातहतियारहरू तथा सवारीका साधनहरू आदिलाई बलि दिई विश्वकर्माको पूजा पनि सम्पन्न गरिन्छ। यस दिन अरू पूजाको अतिरिक्त विशेष गरी दुई वर्षदेखि दस वर्षसम्मका नवकन्याहरूको पनि पूजाआजा गरिन्छ। ====विजयादशमी==== नौरथाको दसौँ दिनलाई विजयादशमी पनि भनिन्छ। यस सम्बन्धमा श्रीमद्देवीभागवत नौरथा प्रकरणमा नौरथा पर्यन्त अहोरात्र व्रत बसी दशमीका दिन शुभ साइतमा भगवान रामचन्द्रले रावण माथि विजय प्राप्त गरेकाले यसलाई विजयादशमी भनिएको हो भन्ने कथन छ। यस दिनमा देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरमुलीले भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद दिन्छन्। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको नयाँ लुगा लाई टीका लगाउन जान्छन्। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (पुरुष):- !आशिष !अनुवाद |- | {{poem quote|text= आयू द्रोणसुते श्रीयो दसरथे शत्रुक्षयं राघवे। ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्‍योधने। दानं सूर्यसुते बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते। विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥}} |{{poem quote|text= [[द्रोणाचार्य|द्रोण]]पुत्र [[अश्वत्थामा|अस्वत्थामा]]को जस्तो दीर्घायु, [[दशरथ|दशरथ राजा]]को जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, [[राम|भगवान् राम]]को जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष|नहुष राजा]]को जस्तो ऐश्वर्य, [[वायु (देव)|पवन]]सुत [[हनुमान]]को जस्तो गतिशीलता, [[दुर्योधन]]को जस्तो मान, [[सूर्य (देवता)|सूर्य]]पुत्र [[कर्ण (महाभारत)|कर्ण]]को जस्तो दानवीरता, हलधर [[बलराम]]को जस्तो बल, [[कुन्ती]]पुत्र [[युधिष्ठिर]]को जस्तो सत्यवादिता, [[विदुर]]को जस्तो ज्ञान र [[नारायण|भगवान् नारायण]]को जस्तो कीर्ति तिमीलाई प्राप्त होस्}} |} द्रोणपुत्र अस्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु, दसरथ राजाको जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, भगवान् रामको जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष]] राजाको जस्तो ऐश्वर्य, पवनसुत हनुमानको जस्तो गतिशीलता, दुर्योधनको जस्तो मान, सूर्यपुत्र कर्णको जस्तो दानवीरता, हलधर बलरामको जस्तो बल, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको जस्तो सत्यवादिता, विदुरको जस्तो ज्ञान र भगवान् नारायणको जस्तो कीर्ति तपाईँलाई प्राप्त होस् भनी मान्यजनबाट आशीर्वचन लिइन्छ। मानिसको मस्तिष्कमा रहेको विकारलाई हटाई पराक्रमी पुरुषार्थी भावको विकासका लागि टीका लगाइन्छ। मजिठोको रातो रङमा गाईको दूधको दहीले रंगाएको रातो, सेतो अक्षताको टीका लगाउनुपर्छ। रातो र सेतो शान्ति र समृद्धिको प्रतीक हो। टीकाले मन, मस्तिष्क, विचारलाई शुद्ध चेतनायुक्त बनाउँछ भन्ने विश्वास रहेको छ। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (महिला):- !आशिष !अनुवाद |- |{{poem quote|text= जयन्ती मङ्गलाकाली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवधात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तुते। जयत्वं देवी चामुण्डे जय भूतार्तिहारिणि जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते॥}} |{{poem quote|text= ओम जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा, क्षमा, शिव, धात्री, स्वाहा, स्वाधा, म तिमीलाई नमन गर्दछु। हे देवी चामुण्डा तिम्रो जय होस्, तिम्रो जय होस्, प्राणीको दुःख नाश गर्ने होस्। जय सर्वगते देवी कालरात्रिमा म तिमीलाई नमन गर्दछु।}} |} आफ्नो घरमा टीका लगाउन आउनेको क्रम पनि उत्तिकै रहन्छ। अन्त्यमा यो टीका लगाउने काम पूणिर्मासम्म जारी रहन्छ र पूर्णिमादेखि एक पक्षको (पन्ध्र) दसैँ चाडको अन्त्य हुन्छ।यसै बखत वर्षा पुग्यो भनी इन्द्रलाई समाचार दिने पौराणिक कथनको अवलम्बन गरी वर्षा थाम्न चङ्गा उडाउने कार्य पनि बन्द गरिन्छ। 'आवाहनं नजानामि नजानामि विर्जसनम्। पूजां चैव नजानामि क्षम्यतां परमेश्वरी। इमां पूजां मया देवी यथाशक्त्या निवेदितम्। रक्षार्थ त्वत्प्रसादाय व्रज स्वस्थानमुत्तमम्।।' यसपछि देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरका मुलिद्वारा भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको लुगाले ठाँटिएर टीका लगाउन जान्छन्। === कोजाग्रत पूर्णिमा === पूर्णिमाको दिन मनाइने यस पर्वको अन्तिम दिनलाई 'कोजाग्रत' पूर्णिमा भनिन्छ। कोजाग्रतको शाब्दिक अर्थ ' जागृत' भन्ने हो। यस दिन धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा आराधना गरिन्छ। देवी लक्ष्मी पृथ्वीमा अवतरित हुन्छिन् र धन र समृद्धिको साथ रातभर जाग्राम रहने जो कोहीलाई वर्षा गराउँछिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। मानिसहरू तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा लगायतका खेलहरू पनि खेल्ने गर्छन् तथापि, यस्ता खेलहरू नेपालमा प्रतिबन्धित छन्। == अन्य देशहरूमा == ===भारतमा दसैँ=== विजयदशमी भगवान [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। हर्षोउल्लास तथा विजयको पर्व हो। संसारका कुना-कुनामा यो पर्व विभिन्न रूपमा मनाइन्छ। '''[[सिक्किम]]'''मा पनि [[नेपाल]]मा जस्तै घटस्थापना, फूलपाती, विजया दशमी आदि धूमधामसित मनाइन्छ, नेपालमा जस्तै दसैँ मनाउने अन्य स्थानहरू हुन्: # [[पश्चिम बङ्गाल]] उत्तरी जिल्लाहरू जसमा दार्जिलिङ्ग, जलपाईगुडी हुन्। # [[भुटान]] देश। # [[म्यानमार]]। # भारतका उत्तर-पूर्वी नेपाली बसेका राज्यहरू जस्तै [[मेघालय]], [[असम|असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[नागाल्यान्ड]], [[मणिपुर]], [[त्रिपुरा]], [[उत्तराखण्ड]]को देहरादून आदि। # विश्वका ती स्थानहरू जहाँ नेपालीहरू बसोबास गर्दैछन्। '''[[हिमाचल प्रदेश]]'''मा '''कुल्लू का दसहरा''' भनेर प्रसिद्ध छ। अन्य स्थानहरूकै जस्तो यहाँ पनि दस दिन अथवा एक सप्ताह पूर्व यस पर्वको तयारी आरम्भ हुन्छ। स्त्री-पुरुष सबै सुन्दर वस्त्रहरू पहिरिएर [[तुरही]], बिगुल, [[ढोल]], [[नगरा]], [[बाँसुरी]] आदि-आदि जोसित जो बाजा छ, लिएर बाहिर निस्कन्छन्। पहाडका मानिसहरू आफ्नो ग्रामीण देवताको धूम धामसित जुलूस निकालेर पूजा गर्दछन्। देवताहरूको मूर्तिलाई आकर्षक पालकीमा सुन्दर ढङ्गले सजाइन्छ। साथै उनीहरू आफ्नो मुख्य देवता रघुनाथजीको पनि पूजा गर्दछन्। यस जुलूसमा प्रशिक्षित नर्तक-नटी नृत्य गर्दछन्। यस प्रकार जुलूस बनाएर नगरका मुख्य भागहरू हुँदै नगर परिक्रमा गर्दछन् र कुल्लू नगरमा देवता रघुनाथजीको वंदनासित दसैँ (दसहरा) उत्सवको आरम्भ गर्छन्। दशमीको दिन यस उत्सवको शोभा रोचक हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत">{{cite web|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|title= भारत भरमा दसहरा उत्सव|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |publisher= भास्कर डट कम|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20080905114145/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|archive-date= 2008-09-05 }}</ref> '''[[पन्जाब, भारत|पन्जाब]]'''मा दसहरा [[नौरथा]]का नौ दिनको उपवास राखेर मनाइन्छ। त्यसबेला यहाँ अतिथहरूको स्वागत पारंपरिक मिठाई र उपहारले गरिन्छ। यहाँ पनि रावण-दहनको आयोजन हुन्छ अनि मैदानहरूमा मेला लाग्छन्। '''बस्तर'''मा दसहराको मुख्य कारणलाई रामले रावणमाथि गरेको विजय नमानेर, मानिसहरू यसको कारण मां दन्तेश्वरीको आराधनालाई समर्पित एक पर्व मान्दछन्। दन्तेश्वरी माता बस्तर अञ्चलका निवासीहरूको आराध्य देवी हुन्, जसलाई दुर्गाको रूप मानिन्छ। यहाँ यो पर्व पुरै ७५ दिनसम्म चल्दछ। यहाँ दसहरा [[साउन|साउन]] मासको [[औँसी|अमावाश्य]] देखि [[असोज|असोज]] मासको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]सम्म चल्छ। प्रथम दिन जसलाई काछिन गादि भन्दछन्, देवीसित समारोह आरम्भको अनुमति लिइन्छ। देवीलाई एउटा गद्दीमा सजाइन्छ, जसलाई काछिन गादि भनिन्छ। यो समारोह लगभग १५औँ शताब्दीदेखि सुरु भएको बतान्छ। यस पछि जोगी-बिठाई कार्यक्रम, त्यसपछि भीतर रैनी (विजया दशमी) र बाहर रैनी (रथ-यात्रा) र अंतमा मुरिया दरबार उत्सव मनाइन्छ। यो [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]मा ओहाडी पर्वसित समापन हुन्छ।<ref name = "रीडिफ">{{cite web|url= http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|title= सांस्कृतिक परम्पराओं की विरासत - बस्तर दसहरा|accessdate= १ अक्टोबर|date= २००८|format= एचटीएम|work= |publisher= रिडिफ आइल्यान्ड|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20090131103851/http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|archive-date= 2009-01-31 }}</ref> '''[[पश्चिम बङ्गाल]]'''मा यो पर्व [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा नै मनाइन्छ। यो बङ्गालीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व हो। [[पश्चिम बङ्गाल|बङ्गाल]]मा पाँच दिनसम्म यो पर्व मनाइन्छ। यहाँ देवी दुर्गालाई भव्य सुशोभित पण्डालहरूमा सजाइन्छ। देशका नामी कलाकारहरू बोलाएर दुर्गाको मूर्ति तयार गरिन्छ। यसका साथै अन्य देवी द्वेवताहरूको पनि मूर्तिहरू बनाइन्छ। पर्वको समयमा शहरका सानातिना स्टालहरू पनि मिठाईले भरिन्छन्। यहाँ षष्ठीको दिन दुर्गा देवीको बोधन, आमन्त्रण एवम् प्राण प्रतिष्ठा आदिको आयोजन गरिन्छ। त्यसपछि सप्तमी, अष्टमी एवम् नवमीका दिन प्रातः र सायंकाल दुर्गाको पूजामा व्यतीत हुन्छन्। दशमीको दिन विशेष पूजाको आयोजन गरिन्छ। प्रसाद चढाइन्छ र प्रसाद वितरण गरिन्छ। पुरुष आपसमा आलिंगन गर्दछन्, जसलाई कोलाकुली भनिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी">{{cite news|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|title= विजयादशमी|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटिएम|work= |publisher= भास्कर डटकम|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20091001151305/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|archive-date= 2009-10-01 }}</ref> स्त्रीहरूले देवीको शीरमा सिंदूर चढाउँछन् र देवीलाई आँशु झार्दै विदाइ दिन्छन्। यसका साथै उनीहरू आपस्तमा पनि सिन्दूर लगाउँछन् र सिन्दूर खेल्छन्। यस दिन यहाँ [[ठेउवा|नीलकण्ठ]] पक्षीको दर्शन शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी"/> त्यसपछि देवी प्रतिमाहरूलाई ठुला-ठुला ट्रकहरूमा हालेर विसर्जनको निम्ति लगिन्छ। विसर्जनको यो यात्रा पनि साह्रै शोभनीय र दर्शनीय हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''[[तमिलनाडु]], [[आन्ध्र प्रदेश]] एवम् [[कर्नाटक]]'''मा दसहरा नौ दिनसम्म चल्छ जसमा तीन देवीहरू लक्ष्मी, सरस्वती र दुर्गाको पूजा गरिन्छ। पहिला तीन दिन [[लक्ष्मी]] - धन र समृद्धिकी देवीको पूजन हुन्छ। दोस्रो तीन दिन [[सरस्वती]]- कला र विद्याकी देवीको अर्चना गरिन्छ र अन्तिम दिन देवी दुर्गा-शक्तिकी देवीको स्तुति गरिन्छ। पूजन स्थललाई राम्ररी फूलहरूले र दीपकहरूले सजाइन्छ। मानिसहरू एक-अर्काप्रति मिठाईहरू र लुगाहरू आदान-प्रदान गर्दछन्। यहाँ दसहरा नानीहरूको निम्ति शिक्षा या कला सम्बन्धि नयाँ कार्य सिक्नकालागि शुभ समय मानिन्छ। कर्नाटकमा [[मैसुर|मैसुर]]को दसहरा विशेष उल्लेखनीय छ। [[मैसुर|मैसुर]]मा दसहराको समय पुरै शहरका गल्लीहरू रोशनीले सजाइन्छ र हात्तीहरूलाई सिंगारेर शहरभरि एक भव्य जुलूससित घुमाइन्छ। यस समय प्रसिद्ध '''मैसुर महल'''लाई दीपमालिकाहरूले सजाइन्छ। यसका साथै मानिसहरू टार्च लाईट लिएर नाँच-गान गरी आनन्द लिन्छन्। यी द्रविड प्रदेशहरूमा रावण-दहनको आयोजन गरिदैन।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[गुजरात]]मा मिट्टी सुशोभित रङ्गीन घडा देवीको प्रतीक मानिन्छ र यसलाई कुमारी केटीहरूले सिरमा राखेर एउटा लोकप्रिय नृत्य गर्छन् जसलाई गरबा भनिन्छ। गरबा नृत्य यस पर्वको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। पुरुष एवम् महिलाहरू दुईवटा साना-साना रङ्गाएका लौरा लिएर सङ्गीतको लयमा आपसमा बजाउँदै घूमेर नृत्य गर्दछन्। यस अवसरमा भक्ति, चलचित्र तथा पारंपरिक लोक-सङ्गीत सबै थोकको समायोजन हुन्छ। पूजा र आरतीपछि डांडिया रास रातभरि गरिन्छ। नौरथामा सुन र गहना किन्नु शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[महाराष्ट्र]]मा यस अवसरमा सिलंगणको नामले सामाजिक महोत्सवको रूपमा मनाइन्छ। सायंकालको समयमा सबैजना सुन्दर-सुन्दर नयाँ लुगा लगाएर गाँउको सीमा पार गरेर [[शमी]] वृक्षका पातको रूपमा 'स्वर्ण' (सुन) लिएर आ-आफ्नो गाउँ फिर्छन्। फेरि त्यस स्वर्णलाई परस्परमा आदान-प्रदान गर्दछन्। [[चित्र:An Ramlila Actor In The Role of Ravana.jpg|thumb|200px|[[रावण|लंकापति रावण]]लाई '''दसानन''' पनि भनिन्छ।]] महाराष्ट्रमा [[नौरथा]]का नौ दिन मां दुर्गालाई समर्पित गरिन्छ, जब कि दसौँ दिन ज्ञानकी देवी [[सरस्वती]]को वंदना गरिन्छ। यस दिन विद्यालय जाने बालबालिका आफ्नो पढाईको निम्ति आशीर्वाद माँग्न माता सरस्वतीका तांत्रिक चिह्नहरूको पूजा गर्छन्। कुनै पनि कुरालाई सुरु गर्न विशेष गरी विद्या सुरु गर्न यो दिन अति शुभ मानिन्छ। महाराष्ट्रका मानिसहरू यस दिनलाई विवाह, गृह-प्रवेश एवम् नयाँ घर किन्ने शुभ मुहूर्त मान्दछन्।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''कश्मीर'''का अल्पसङ्ख्यक हिन्दु नौरथाको पर्वलाई श्रद्धासित मनाउँछन्। परिवारका सबै वयस्क सदस्य नौ दिनसम्म खालि पानी खाएर उपवास बस्छन्। अत्यन्त पुरानू परम्परा अनुसार नौ दिनसम्म मानिसहरू माता '''खीर भवानी'''को दर्शन गर्न जान्छन्। यो मन्दिर एउटा तालको बीचमा बनिएको छ। बताइन्छ कि देवीले अपने भक्तहरूसित भनेकी थिइन्: जब कुनै अनर्थ हुने सम्भावना हुन्छ त्यसबेला सरोवर (ताल)को पानी कालो हुनेछ। भनिन्छ कि इंदिरा गान्धीको हत्याको ठीक एक दिन पहिला र भारत-पाकिस्तान युद्धको पहिला यहाँको पानी साँच्चै कालो भएको भनी बताइएकोछ। == विविध == [[चित्र:Putting Tika From Elder.jpeg|thumbnail|right|दसैँमा टीका ग्रहण गर्दै]] यस चाडले "ईश्वरीय" र "राक्षसी" शक्तिहरूबीचको रक्तपातपूर्ण लडाइँको सम्झना गर्ने भएकोले यस समयमा पशुबलिहरू सामान्य जस्तै छ।<ref>{{cite web|url=http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/|title=September Festivals|date=27 September 2009|publisher=Explore Himalaya}}</ref> [[मालश्री धुन]] लाई दसैँको सङ्गीतको रुपमा नेपाली सङ्गीतको मूलधारमा समाहित गरिएको छ।<ref>[http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal Melodious Instruments of Lyrical Nepal]</ref> यही धुनले नै दसैँ आएको घोषणा हुन्छ। मालाश्री धुन नेवाः कलाको सबैभन्दा पुरानो जीवित भक्ति सङ्गीत मध्ये एक हो, जसको उत्पत्ति १७औँ शताब्दीमा भएको थियो। उचित समयमा र दसैँ नेवारहरूले मात्र होइन तर सबै नेपालीहरूले मनाउने तथ्यलाई पनि ध्यानमा राख्दै, यो धुनलाई सृजना गरिएको थियो। यो राष्ट्रिय संस्कृतिको एक भाग हो जसलाई दसैँको समयमा बजाइन्छ। दसैँ नजिकिँदै जाँदा चङ्गा उडाउनु सामान्य हुँदै जान्छ। अब वर्षा नपठाउन भगवान्लाई सम्झाउने एउटा तरिका मानिने भएकाले चङ्गा उडाउने गरिन्छ।<ref name="Ecs Dasain">{{cite web|title=ECS Dasain|url=http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020074119/http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|archive-date=20 October 2011}}</ref> यो नेपालमा दसैँ मनाउनुको एउटा महत्वपूर्ण पाटो हो। रङ्गीचङ्गी चङ्गा र 'चङ्गा चेट' (यो वाक्यांश सामान्यतया एकले अर्को व्यक्तिको चङ्गाको डोरी काट्दा प्रयोग गरिन्छ) भनेर चिच्याउने आवाजहरू चाडको समयमा लोकप्रिय रहन्छ। तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा आदी खेल्नु पनि दसैँ मनाउने अर्को तरिका हो। दसैँको समयमा केटाकेटीहरू चङ्गा उडाउन व्यस्त हुँदा, परिवारका ठुला सदस्यहरू पैसा र रमाइलोको लागि एकसाथ भेला भएर र तास खेलेर आफ्नो समय बिताउँछन्। नयाँ लुगा किन्नु र लगाउनु चाडबाडको महत्वपूर्ण भाग हो। गाउँघरमा बसोबास गर्ने धेरै मानिस गरिबीको रेखामुनि रहेकाले उनीहरूका लागि नयाँ लुगा दसैँसँगै मात्र किनमेल गरेको पाइन्छ। लगभग सबै पसलहरूमा उत्सव प्रस्तावहरू र छुटहरूका साथ सामानहरू बिक्री गरिन्छ। यसले किनमेललाई थप आकर्षक बनाउँछ। चाडबाडमा सबैभन्दा बढी लत्ताकपडा बिक्री हुने गरेको छ।<ref name=swing>{{cite web|title=To Swing On A Ping|url=http://www.ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025021935/http://ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|archive-date=25 October 2011}}</ref> [[चित्र:पिर्केे पिङ.jpg|swing of a village|thumb|250px|दसैँमा निर्माण गरिएको फिर्के पिङ]] उत्सवको रूपमा देशका धेरै भागहरूमा बाँसको पिङहरू निर्माण गरिन्छ। दसैँमा विभिन्न प्रकारका पिङहरू निर्मण गरिन्छन्। यसले स्थानीय संस्कृति, परम्परा, सामुदायिक भावना, र आनन्दको सबै भन्दा राम्रो प्रस्तुती मानिन्छ। यी पिङहरू समुदायका सदस्यहरूले परम्परागत सामग्रीहरूद्वारा निर्माण गरेका हुन् जसमा कडा घाँस, बाँसको लट्ठी र काठ र डोरी प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया घटस्थापनाको एक हप्ताअघि नै पिङ निर्माण हुने र दसैँपछि आउने तिहारपछि मात्र भत्काउने गरिन्छ। कुनै-कुनै पिङको उचाइ बीस फिटभन्दा बढी हुन्छ। सबै उमेरका मानिसहरू पिङको आनन्द लिन्छन्। चाडबाडको समयमा मेला तथा उत्सवको आयोजना गरिन्छ। सामान्यतया, यस पर्वमा विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू पनि आयोजना गरिन्छ।। तथापि, सहरहरूमा व्यावसायिक मेला र उत्सवहरू सामान्यतया व्यवस्थित हुन्छन्। हरेक वर्ष दसैँमा राँगा, हाँस, भेडा, कुखुरा, खसी बोकालगायत हजारौँ जनावरको वध हुने गरेको छ। यस्ता बलिबाट देवीदेवताहरू प्रसन्न हुन्छन् भन्ने मान्यता भएकाले यसलाई महत्वपूर्ण अनुष्ठानका रूपमा लिइन्छ। प्रायः सबै मन्दिरहरू, विशेष गरी दुर्गा र काली मन्दिरहरूमा हजारौँ बलि चढाइन्छ। अष्टमी र नवमी बलि दिने प्रमुख दिन हो। देवीदेवताहरूलाई प्रसन्न पार्न हजारौँ पशुहरूको बलि चढाइन्छ भने मानिसहरू चाडवाडका लागि पशुहरूको पनि बलि चढाउँछन्। चाडबाडको पन्ध्र दिनसम्म धेरै भोज भतेर र जमघट हुने भएकाले मासुको माग ह्वात्तै बढ्छ। माग पूरा गर्न, जनावरहरूको वध धेरै उच्च र आवश्यक हुन्छ जसले गर्दा यस पर्व खर्चिलो हुन जान्छ।<ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/28118/|title=Enjoy Healthy Food This Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/goats-for-dashain-2/|title=Goat for Dashain - The Himalayan Times|date=21 September 2017|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2017|language=en-US}}</ref> == विजय पर्व == दसैँको उत्सव शक्ति र शक्तिको समन्वय गराउने उत्सव हो। नौरथाका नौ दिन जगदम्बाको उपासना गरेर शक्तिशाली बनेको मनुष्य विजय प्राप्तिको लागि तत्पर रहन्छ। यस दृष्टिले दसैँ अर्थात विजयको लागि प्रस्थानको उत्सवको उत्सव आवश्यक पनि हुन्छ। हिन्दु संस्कृति प्राचीनकालदेखि नैं वीरता र शौर्यको समर्थक रहेकोछ। प्रत्येक व्यक्ति र समाजको खूनमा वीरताको प्रादुर्भाव होस् भन्ने ध्येयले नैं दसैँको उत्सव मनाइन्छ। यदि कतै युद्ध अनिवार्य नैं भयो भनें शत्रुको आक्रमणको प्रतीक्षा नगरी उमाथि आक्रमण गरेर जित्नु नैं कुशल राजनीति हो। भगवान रामको समयदेखि नैं यो दिन विजय प्रस्थानको प्रतीक निश्चित भएको भन्ने भनाई छ। भगवान रामले रावणसित युद्ध गर्न यसै दिन प्रस्थान गरेका थिए। मराठा रत्न '''शिवाजी'''ले पनि '''औरंगजेव'''को विरुद्ध यसै दिन प्रस्थान गरेर हिन्दु धर्मको रक्षा गरेका थिए। इतिहासमा अनेक उदाहरण छन् जब हिन्दु राजा यस दिन विजय-प्रस्थान गर्दथे। [[चित्र:Rama and Hanuman fighting Ravana, an album painting on paper, c1820.jpg|thumb|200px|[[रावण]]लाई मार्दै [[राम]]को चित्रण।]] यस पर्वलाई भगवतीको 'विजया' नाममाथि पनि 'विजया दशमी' भनिएको हो। यस दिन भगवान [[राम|रामचंद्र]] चौध वर्षको वनवास भोगेर तथा [[रावण]]को वध गरेर [[अयोध्या]] पुगे। यस कारण पनि यस पर्वलाई 'विजया दशमी' भनिन्छ। यस्तो मानिएको छ कि [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] दशमीमा तारा उदय हुने समय 'विजय' नामक '''मुहूर्त''' हुन्छ। यो काल सर्वकार्य सिद्धिदायक हुन्छ। यसकारण पनि यसलाई विजया दशमी भनिएको हो। यस्तो पनि मानिएको छ कि शत्रुमाथि विजय पाउनका लागि यसै समयमा प्रस्थान गर्नुपर्छ। यस दिन '''श्रवण नक्षत्र'''को योग अझ शुभ मानिएकोछ। यस दिन '''दुर्‍योधन'''ले '''पाण्डव'''लाई जुवामा पराजित गरेर बाह्र वर्षको वनवासको साथ तेह्रौँ वर्षमा अज्ञातवासको शर्त दिएका थिए। तेह्रौँ वर्षमा यदि उनीहरूको पत्ता लागे पाण्डवले पुनः वनवास भोग्नु पर्ने थियो। यसै अज्ञातवासमा '''अर्जुन'''ले आफ्नो धनु एउटा [[शमी]] वृक्षमा राखेका थिए तथा स्वयं राजा '''विराट'''को दरवारमा नौकरी गरेकाथिए। जब गोरक्षाको लागि '''विराट'''का पुत्रले '''अर्जुन'''लाई आफ्नो साथ लिए, तब अर्जुनले शमी वृक्षबाट आफ्ना हतियार उठाएर शत्रुमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। विजया दशमीको दिन भगवान रामचन्द्रले लङ्कामाथि चढाई गर्न प्रस्थान गर्दा शमी वृक्षले भगवानको विजयको उद्घोष गरेको बताइन्छ। विजयकालमा शमीको पूजा यसै कारण भएको हो। == पशुबलिसँग सम्बन्धित विवाद == दसैँ पर्वमा पशुबलिका कारण प्रायः आलोचना हुने गरेको छ। सामूहिक पशुबलि विरुद्ध सरकारी कारबाहीको माग गरिएको छ।<ref>{{cite web|last=Criveller |first=Gianni |url=http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html |title=NEPAL Buddhists and animal rights activists against animal slaughter for Durga - Asia News |publisher=Asianews.it |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=Bibek Bhandari |url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped |title=Animal rights activists want Nepal's sacrifice festival stopped &#124; South China Morning Post |date=27 October 2014 |publisher=Scmp.com |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27990/|title=NFC starts selling goats for Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref> ताजा रगत चढाउँदा देवी दुर्गा प्रसन्न हुन्छ भन्ने विश्वासका साथ विशेषगरी पर्वको आठौँ र नवौँ दिनमा सयौँ पशुपक्षीको विधिपूर्वक वध गरिन्छ।<ref>{{cite news|last=Haviland |first=Charles |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7052543.stm|title=Revulsion over Nepal animal slaughter|work=बीबीसी |date=19 October 2007 |access-date=9 October 2016}}</ref> परम्परागत रूपमा बलिको लागि योग्य चरा र जनावरहरूमा खसी, बोका, राँगा, भेडा, कुखुरा र हाँस समावेश छन्।<ref>{{cite web |url=http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |title=Dashain festival, Nepal - Occupy for Animals! |publisher=Occupyforanimals.net |access-date=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015154/http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |archive-date=17 November 2015 }}</ref> केही पशु अधिकारकर्मीहरूले चराचुरुङ्गी र जनावरहरूको विपरीत फर्सी र नरिवलको प्रयोगको लागि आह्वान गरेका छन्।<ref name="globalvoices1">{{cite web|url=https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/ |title=Debating Animal Cruelty During Nepal's Dashain Festival · Global Voices |publisher=Globalvoices.org |date=21 October 2010 |access-date=11 November 2015}}</ref> विभिन्न राष्ट्रिय विभूति तथा पशु अधिकारकर्मीले पनि यस पर्वमा पशुक्रूरताको विषयमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। २०७३ असोज १७ का दिन नेपाली हास्यकलाकार [[हरिवंश आचार्य]]ले नेपाल साप्ताहिकमा 'एउटा खसीको आत्माकथा' शीर्षकको व्यङ्ग्यात्मक लेख लेखेका थिए।<ref name="auto">{{cite web|title=एउटा खसीको आत्मकथा|url=http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|website=नेपाल साप्ताहिक|language=ne|publisher=कान्तिपुर प्रकाशन|access-date=9 October 2016|date=3 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006090033/http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|archive-date=6 October 2016}}</ref> नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिवेशमा पनि विभिन्न आदिवासी जनजाति (आदिवासी जनजाति) ले आफुमाथि राज्यले चाडबाड थोपरिएको तर्क गर्दै आएका छन्। नेपाली राज्यमा प्रभुत्व जमाएको हिन्दु सम्भ्रान्तवर्गको सांस्कृतिक प्रभुत्वको विरोध गर्न विभिन्न सङ्गठन (हिन्दु विरोधी) ले दसैँ बहिष्कार गरेका छन्।<ref>{{cite web|author=वसन्त महर्जन|title=अतिवादको चेपुवामा दसैँ|url=https://www.himalkhabar.com/news/9371|language=नेपाली |work=|website=हिमाल खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> अहिलेसम्म ती अभियानहरूले देशभरि सीमित प्रभाव पारेका छन्। तैपनि, दसैँ र अन्य सांस्कृतिक उत्सवहरू पनि नेपाली जीवनशैलीमा गाँसिएका छन्।<ref>{{Cite journal|last=Hangen|first=Susan|title=Boycotting Dasain: history, memory and ethnic politics in Nepal|url=https://www.academia.edu/811844|journal=Studies in Nepali History and Society|date=January 2005 |language=en}}</ref> === टीका टिप्पणी === &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''क.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|विजयकाल|क|none}} असोजस्य सिते पक्षे दसम्यां तारकोदये।<br /> ::स कालो विजयो ज्ञेयः सर्वकार्यार्थसिद्धये॥ &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ख.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|संकल्प मन्त्र|ख|none}} मम क्षेमारोग्यादिसिद्ध्‌यर्थं यात्रायां विजयसिद्ध्‌यर्थं<br /> ::गणपतिमातृकामार्गदेवतापराजिताशमीपूजनानि करिष्ये। &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ग.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|शौर्य|ग|none}} यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थों धनुर्धरः।<br /> ::तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥ == सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category-inline}} {{हिन्दु चाडपर्वहरू}} {{हिन्दु धर्म}} [[श्रेणी:नेपालका चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:पर्व]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:सिक्किमको संस्कृति]] a5kfx4url0yu04z8djl4icqz69muv55 1392982 1392981 2026-10-21T03:19:09Z Rajeeb bastola 39875 1392982 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख|पर्व तथा दिवस}} {{विशेष लेख}} {{Infobox holiday |holiday_name=दसैँ |type = हिन्दु |image=Durga Puja celebration.jpg |caption= दुर्गा माता |nickname= बडादसैँ, विजया दशमी, आयुध-पूजा, दसेहरा, दसाहरा, दसेरा, दसारा, |country= [[नेपाल]], [[भारत]] तथा अन्य देशका हिन्दुहरू |observedby= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] |observances= [[दुर्गा पूजा]],[[टीका]] र [[जमरा]] लगाउने |celebrations= यो दिन [[नौरथा|दुर्गा पूजा]]को अन्तिम दिनको रूपमा मनाउनुका साथै एक-आपसमा खुसियाली साटासाट गरिन्छ। |longtype= धार्मिक |significance= महिषासुर राक्षसको बध, [[राम|श्रीराम]]ले [[रावण]]माथि विजय प्राप्त गरेको [[दुर्गा]]ले दैत्य चण्ड-मुण्ड तथा शुम्भ-निशुम्भलाई बध गरेको खुसियालीमा मनाउने गरिन्छ<ref name="Fuller2004p108">{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Nepali and hilly Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108 |year=2004|publisher= Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X|pages=108–109}}</ref> |begins= असोज शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म |startedby= प्राचीन कालदेखि}} '''दसैँ''' वा '''बडा दसैँ''' (अन्य नाम: '''दसहरा''', '''विजया दशमी''', '''नौरथा''', '''नवरात्रि''', '''आयुध-पूजा''') [[नेपाली]]हरूको प्रमुख चाड हो।<ref>{{cite web|author=|title=नेपालीको महान् पर्व बडादसैँ सुरु, आज घटस्थापना|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/09/799909|language=नेपाली |work=|website=अनलाइन खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> राष्ट्रिय चाड समेत मनिने दसैँ (नौरथा) हिन्दु धर्मवलम्बीहरूले [[असोज|असोज]] महिनाको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[प्रतिपदा]] का दिनदेखि [[नवमी]] सम्म ([[नौरथा]]भर) शक्तिको आराधना गरी दसौँ दिन विहान [[दशमी]]का दिन आफुभन्दा ठुला मान्यजनहरूको हातबाट टीका-प्रसाद ग्रहण गरेर विशेष रूपमा [[पूर्णिमा|पुर्णिमा]] सम्म (प्रसाद ग्रहणका लागि) मनाउने गर्छन्। असोज शुक्ल प्रतिपदा ([[घटस्थापना]]) मा [[जमरा]] राखी नवमीसम्म नौरथा विधिले प्रत्येक दिन फरक देवीहरूको पूजा हुन्छ। प्रतिपदा देखि क्रमशः [[शैलपुत्री]], [[व्रह्मचारणी|ब्रह्मचारिणी]], [[चन्द्रघण्टा|चन्द्रघन्टा]], [[कुशमन्दा|कुष्माण्डा]], [[स्कन्दमाता]], [[कात्यायनी]], [[कालरात्री]], [[महागौरी]], [[सिद्धिदात्री]] गरी नवदुर्गाको पूजा गर्दै सप्तशती (चण्डी) पाठ गरी नव दुर्गा र तृशक्ति महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीको विशेष पूजाआजा र आराधाना गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=नवरात्र के हो ? के के गरिन्छ, (माता ब्रह्मचारिणी देवी स्वरुपको पूजा विधि)|url=https://akhabarpati.com/news/6887|language=नेपाली|work=|website=अखबर पाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922155026/https://akhabarpati.com/news/6887|archive-date=2022-09-22}}</ref> विजया दशमीको दिन भगवतिले दानवी शक्तिमाथि र रामले [[रावण]]माथि विजय हासिल गरेको उपलक्ष्य र खुसीयालीमा नवदुर्गा भवानीको प्रसाद स्वरुप रातो टिका र जमरा लगाउने चलन रहेको छ।<ref>{{cite web|author=|title=किन सुरू भयो होला जमरा लगाउने चलन?|url=https://www.setopati.com/social/191067|language=नेपाली|work=|website=सेतोपाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127173442/https://www.setopati.com/social/191067|archive-date=2023-01-27}}</ref> [[असोज|असोज]] (असोज) महिनाको [[शुक्ल पक्ष]]को [[दशमी]] [[तिथि]]को दिन यस पर्वको प्रमुख दिन हो। यसलाई असत्य माथि सत्यको विजयको रूपमा लिइन्छ। यसकारण, यस [[दशमी]]लाई विजया दशमी भनिएको हो। आफ्ना नाता कुटुम्ब ठुला बडा र मान्यजनबाट टिका तथा [[जमरा]] लगाउने र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने नयाँ नयाँ कपडाहरू लगाउने, आफ्नो क्षमता अनुसार मिठो खाना खाने-ख्वाउने, घर आँगन, बाटोघाटो, गाँउ बस्ती सफासुग्गर राख्ने जस्ता काम यस चाडमा विशेष उत्साहका साथ गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=जमराको महत्व : स्वास्थ्यदेखि संस्कृतिसम्म !|url=https://kharibot.com/news-details/22777/kharibot|language=नेपाली |work=|website=खरिबोट|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref><ref>{{cite web|author=प्रकाश पाण्डे|title=दसैँ महिमा : दसैँको टिका, जमरा, दक्षिणा र आशीर्वादको के छ महत्व ?|url=https://kharibot.com/news-details/41413/kharibot|language=नेपाली |work=|website=|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ वर्षका तीन अत्यन्त शुभ [[तिथि|तिथिहरू]]मा पर्छन्: [[चैत|चैत]] (चैत) को [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को एवम् [[कात्तिक|कात्तिक]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को [[प्रतिपदा]] तिथि। यी दिनहरूमा हिन्दुहरू नयाँ कार्य सुरु गर्दछन्, शस्त्रको [[पूजा]] गर्दछन्। विजयदशमी भगवान् [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। दसैँ हर्ष एवम् उल्लास तथा विजयको पर्व हो। [[हिन्दु संस्कार|हिन्दु संस्कृति]] वीरताको पूजक अनि शौर्यको उपासक हो। व्यक्ति र समाजको रगतमा वीरता प्रकट होस् भन्ने ध्येयले दसैँको उत्सव (पर्व) सुरु भएको हो।<ref>{{cite web|author=|title=महान पर्व दसैँको महत्व र इतिहास|url=https://www.kakhara.com/detail/1394|language=नेपाली |work=|website=कखरा|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ पर्वले दस प्रकारका पापहरू- काम, क्रोध, लोभ, मोह मद, मत्सर, अहङ्कार, आलस्य, हिंसा र चोरी त्याग्ने(छोड्ने) प्रेरणा दिन्छ।<ref name = "विप्र वार्ता">{{cite web|url= http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|title= सद्प्रेरणाको पर्व दसहरा|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |author= राजकुमार दूबे|last= |first= |authorlink= |publisher= विप्र वार्ता|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20110703060837/http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|archive-date= 2011-07-03 }}</ref> == महत्त्व == असत्य माथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा दसैँ मनाइन्छ। शक्तिवादका अनुयायीहरूका लागि, यो देवी [[दुर्गा]]को विजयको प्रतिनिधित्व गर्दछ। हिन्दु धर्मशास्त्रमा महिषासुर दानवले देवलोक (देवताहरू बस्ने संसार)मा आतङ्क मच्चाएका थिए तर दुर्गाले राक्षसहरूलाई मारेकी थिइन्।<ref name=mm>{{cite web|title=Mahishasur Mardini|url=http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html|publisher=Shaktisadhana.50megs.com|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mahishasur>{{cite web|title=The Slayer Of Mahishasura |url=http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php|publisher=Balagokulam.org|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mn>{{cite web|title=Major festivals of nepal|url=http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|publisher=Asukagroup.com|access-date=11 November 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331023512/http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|archive-date=31 March 2015}}</ref> दसैँको पहिलो नौ दिन दुर्गा र महिषासुरका विभिन्न अवतारहरूबीच भएको युद्धको प्रतीक हो। दसौँ दिन त्यो दिन हो जब दुर्गाले अन्ततः उनलाई पराजित गरेकी थिइन्। अन्य हिन्दुहरूका लागि यो चाड रावणमाथि रामको विजयको प्रतीक हो जुन [[रामायण]]मा वर्णन गरिएको छ। == महत्त्वपूर्ण दिनहरू == ====घटस्थापना==== [[चित्र:Tika and jamara.jpg|thumb|टिका र जमरा]] विजयादशमीको पहिलो दिन घटस्थापना हो। यसै दिनदेखि [[नौरथा]] आरम्भ हुन्छ। क्रमशः दशमीका दिन प्रातः काल मात्र यस व्रत समापन हुन्छ। यसै दिन जमरा राखिन्छ। यस दिन घट कलशको स्थापना गरी देवी-देवतालाई आवाहन गरिन्छ। यस दिन नदी, खोला, बगर वा आफुलाई पायक पर्ने ठाउँमा गई चोखो बालुवा अथवा पञ्चमाटो ल्याई दसैँ घर वा पूजाकोठामा राखी जमरा उमार्न जौ अथवा गाउँ घरमा चलिआएको अन्न छरिन्छ। ====महासप्तमी==== नौरथाको सातौँ दिनलाई फूलपाती अथवा महासप्तमी भनिन्छ। नौरथाको सप्तमीका दिन बेलपत्र, धानको गाभा, अनार, अदुवाको बोट, कच्चु, उखु, केरा आदि नौ प्रकारका पल्लवहरू दसैँ घरमा भित्र्याउने कार्यलाई फूलपाती भित्र्याउने भनिन्छ। [[वर्षा ऋतु]] सकिएर [[शरद ऋतु]]को स्वागतका लागि नयाँ पालुवाहरू घरमा भित्र्याउँदा घरभित्र रहने रोग वृद्धिकारक जीवांश र विभिन्न प्रकारका नकारात्मक कीटाणु र जीवाणुहरू औषधीय पालुवाको प्रभावले घरमा रहन सक्दैनन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। ====महाअष्टमी==== नौरथाको आठौँ दिनलाई महाअष्टमी भनिन्छ। यस दिनमा महाकाली -भद्रकालीको विशेष पूजा-आजा गरिन्छ। देवीभागवत् अनुसार प्राचीन कालमा [[दक्ष प्रजापति]] को यज्ञ नाश गर्ने ज्यादै शक्तिशाली भद्रकाली (करोडौँ योनी-शक्ति) का साथ अष्टमीका दिन उत्पन्न भएको पूजा गर्ने चलन छ। पूजा पश्चात् यी देवीलाई बोका, कुखुरा, हाँस, राँगो आदि बलि दिइन्छ। यी दिनहरूमा मानिसहरू आ-आफ्ना कुलदेवी, देवता र स्थानीय देवीदेवतालाई पूजी बलि दिन्छन्। शाकाहारीहरूले नरिवल, कुभिण्डो, केरा, घिरौँला, आदि फल अर्पण गर्दछन्। काठमाडौँको तलेजु भवानीको मन्दिर पनि यस दिन सर्वसाधारणको लागि खुल्ला रहन्छ। यसै दिन दसैँघर (हनुमानढोका) को मूल चोकमा तलेजु भवानीलाई ५४ राँगा र त्यत्ति नै बोका बलि अर्पण गरिन्छ। ====महानवमी==== नौरथाको नवौँ दिनलाई महानवमी भनिन्छ। यस दिन विशेष गरी सिद्धिद्धात्रि देवीको पूजा-आजा गरिन्छ। यसै दिन बिहान कलपूर्जा, हातहतियारहरू तथा सवारीका साधनहरू आदिलाई बलि दिई विश्वकर्माको पूजा पनि सम्पन्न गरिन्छ। यस दिन अरू पूजाको अतिरिक्त विशेष गरी दुई वर्षदेखि दस वर्षसम्मका नवकन्याहरूको पनि पूजाआजा गरिन्छ। ====विजयादशमी==== नौरथाको दसौँ दिनलाई विजयादशमी पनि भनिन्छ। यस सम्बन्धमा श्रीमद्देवीभागवत नौरथा प्रकरणमा नौरथा पर्यन्त अहोरात्र व्रत बसी दशमीका दिन शुभ साइतमा भगवान रामचन्द्रले रावण माथि विजय प्राप्त गरेकाले यसलाई विजयादशमी भनिएको हो भन्ने कथन छ। यस दिनमा देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरमुलीले भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद दिन्छन्। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको नयाँ लुगा लाई टीका लगाउन जान्छन्। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (पुरुष):- !आशिष !अनुवाद |- | {{poem quote|text= आयू द्रोणसुते श्रीयो दसरथे शत्रुक्षयं राघवे। ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्‍योधने। दानं सूर्यसुते बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते। विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥}} |{{poem quote|text= [[द्रोणाचार्य|द्रोण]]पुत्र [[अश्वत्थामा|अस्वत्थामा]]को जस्तो दीर्घायु, [[दशरथ|दशरथ राजा]]को जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, [[राम|भगवान् राम]]को जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष|नहुष राजा]]को जस्तो ऐश्वर्य, [[वायु (देव)|पवन]]सुत [[हनुमान]]को जस्तो गतिशीलता, [[दुर्योधन]]को जस्तो मान, [[सूर्य (देवता)|सूर्य]]पुत्र [[कर्ण (महाभारत)|कर्ण]]को जस्तो दानवीरता, हलधर [[बलराम]]को जस्तो बल, [[कुन्ती]]पुत्र [[युधिष्ठिर]]को जस्तो सत्यवादिता, [[विदुर]]को जस्तो ज्ञान र [[नारायण|भगवान् नारायण]]को जस्तो कीर्ति तिमीलाई प्राप्त होस्}} |} द्रोणपुत्र अस्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु, दसरथ राजाको जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, भगवान् रामको जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष]] राजाको जस्तो ऐश्वर्य, पवनसुत हनुमानको जस्तो गतिशीलता, दुर्योधनको जस्तो मान, सूर्यपुत्र कर्णको जस्तो दानवीरता, हलधर बलरामको जस्तो बल, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको जस्तो सत्यवादिता, विदुरको जस्तो ज्ञान र भगवान् नारायणको जस्तो कीर्ति तपाईँलाई प्राप्त होस् भनी मान्यजनबाट आशीर्वचन लिइन्छ। मानिसको मस्तिष्कमा रहेको विकारलाई हटाई पराक्रमी पुरुषार्थी भावको विकासका लागि टीका लगाइन्छ। मजिठोको रातो रङमा गाईको दूधको दहीले रंगाएको रातो, सेतो अक्षताको टीका लगाउनुपर्छ। रातो र सेतो शान्ति र समृद्धिको प्रतीक हो। टीकाले मन, मस्तिष्क, विचारलाई शुद्ध चेतनायुक्त बनाउँछ भन्ने विश्वास रहेको छ। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (महिला):- !आशिष !अनुवाद |- |{{poem quote|text= जयन्ती मङ्गलाकाली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवधात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तुते। जयत्वं देवी चामुण्डे जय भूतार्तिहारिणि जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते॥}} |{{poem quote|text= ओम जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा, क्षमा, शिव, धात्री, स्वाहा, स्वाधा, म तिमीलाई नमन गर्दछु। हे देवी चामुण्डा तिम्रो जय होस्, तिम्रो जय होस्, प्राणीको दुःख नाश गर्ने होस्। जय सर्वगते देवी कालरात्रिमा म तिमीलाई नमन गर्दछु।}} |} आफ्नो घरमा टीका लगाउन आउनेको क्रम पनि उत्तिकै रहन्छ। अन्त्यमा यो टीका लगाउने काम पूणिर्मासम्म जारी रहन्छ र पूर्णिमादेखि एक पक्षको (पन्ध्र) दसैँ चाडको अन्त्य हुन्छ।यसै बखत वर्षा पुग्यो भनी इन्द्रलाई समाचार दिने पौराणिक कथनको अवलम्बन गरी वर्षा थाम्न चङ्गा उडाउने कार्य पनि बन्द गरिन्छ। 'आवाहनं नजानामि नजानामि विर्जसनम्। पूजां चैव नजानामि क्षम्यतां परमेश्वरी। इमां पूजां मया देवी यथाशक्त्या निवेदितम्। रक्षार्थ त्वत्प्रसादाय व्रज स्वस्थानमुत्तमम्।।' यसपछि देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरका मुलिद्वारा भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको लुगाले ठाँटिएर टीका लगाउन जान्छन्। === कोजाग्रत पूर्णिमा === पूर्णिमाको दिन मनाइने यस पर्वको अन्तिम दिनलाई 'कोजाग्रत' पूर्णिमा भनिन्छ। कोजाग्रतको शाब्दिक अर्थ ' जागृत' भन्ने हो। यस दिन धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा आराधना गरिन्छ। देवी लक्ष्मी पृथ्वीमा अवतरित हुन्छिन् र धन र समृद्धिको साथ रातभर जाग्राम रहने जो कोहीलाई वर्षा गराउँछिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। मानिसहरू तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा लगायतका खेलहरू पनि खेल्ने गर्छन् तथापि, यस्ता खेलहरू नेपालमा प्रतिबन्धित छन्। == अन्य देशहरूमा == ===भारतमा दसैँ=== विजयदशमी भगवान [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। हर्षोउल्लास तथा विजयको पर्व हो। संसारका कुना-कुनामा यो पर्व विभिन्न रूपमा मनाइन्छ। '''[[सिक्किम]]'''मा पनि [[नेपाल]]मा जस्तै घटस्थापना, फूलपाती, विजया दशमी आदि धूमधामसित मनाइन्छ, नेपालमा जस्तै दसैँ मनाउने अन्य स्थानहरू हुन्: # [[पश्चिम बङ्गाल]] उत्तरी जिल्लाहरू जसमा दार्जिलिङ्ग, जलपाईगुडी हुन्। # [[भुटान]] देश। # [[म्यानमार]]। # भारतका उत्तर-पूर्वी नेपाली बसेका राज्यहरू जस्तै [[मेघालय]], [[असम|असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[नागाल्यान्ड]], [[मणिपुर]], [[त्रिपुरा]], [[उत्तराखण्ड]]को देहरादून आदि। # विश्वका ती स्थानहरू जहाँ नेपालीहरू बसोबास गर्दैछन्। '''[[हिमाचल प्रदेश]]'''मा '''कुल्लू का दसहरा''' भनेर प्रसिद्ध छ। अन्य स्थानहरूकै जस्तो यहाँ पनि दस दिन अथवा एक सप्ताह पूर्व यस पर्वको तयारी आरम्भ हुन्छ। स्त्री-पुरुष सबै सुन्दर वस्त्रहरू पहिरिएर [[तुरही]], बिगुल, [[ढोल]], [[नगरा]], [[बाँसुरी]] आदि-आदि जोसित जो बाजा छ, लिएर बाहिर निस्कन्छन्। पहाडका मानिसहरू आफ्नो ग्रामीण देवताको धूम धामसित जुलूस निकालेर पूजा गर्दछन्। देवताहरूको मूर्तिलाई आकर्षक पालकीमा सुन्दर ढङ्गले सजाइन्छ। साथै उनीहरू आफ्नो मुख्य देवता रघुनाथजीको पनि पूजा गर्दछन्। यस जुलूसमा प्रशिक्षित नर्तक-नटी नृत्य गर्दछन्। यस प्रकार जुलूस बनाएर नगरका मुख्य भागहरू हुँदै नगर परिक्रमा गर्दछन् र कुल्लू नगरमा देवता रघुनाथजीको वंदनासित दसैँ (दसहरा) उत्सवको आरम्भ गर्छन्। दशमीको दिन यस उत्सवको शोभा रोचक हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत">{{cite web|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|title= भारत भरमा दसहरा उत्सव|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |publisher= भास्कर डट कम|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20080905114145/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|archive-date= 2008-09-05 }}</ref> '''[[पन्जाब, भारत|पन्जाब]]'''मा दसहरा [[नौरथा]]का नौ दिनको उपवास राखेर मनाइन्छ। त्यसबेला यहाँ अतिथहरूको स्वागत पारंपरिक मिठाई र उपहारले गरिन्छ। यहाँ पनि रावण-दहनको आयोजन हुन्छ अनि मैदानहरूमा मेला लाग्छन्। '''बस्तर'''मा दसहराको मुख्य कारणलाई रामले रावणमाथि गरेको विजय नमानेर, मानिसहरू यसको कारण मां दन्तेश्वरीको आराधनालाई समर्पित एक पर्व मान्दछन्। दन्तेश्वरी माता बस्तर अञ्चलका निवासीहरूको आराध्य देवी हुन्, जसलाई दुर्गाको रूप मानिन्छ। यहाँ यो पर्व पुरै ७५ दिनसम्म चल्दछ। यहाँ दसहरा [[साउन|साउन]] मासको [[औँसी|अमावाश्य]] देखि [[असोज|असोज]] मासको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]सम्म चल्छ। प्रथम दिन जसलाई काछिन गादि भन्दछन्, देवीसित समारोह आरम्भको अनुमति लिइन्छ। देवीलाई एउटा गद्दीमा सजाइन्छ, जसलाई काछिन गादि भनिन्छ। यो समारोह लगभग १५औँ शताब्दीदेखि सुरु भएको बतान्छ। यस पछि जोगी-बिठाई कार्यक्रम, त्यसपछि भीतर रैनी (विजया दशमी) र बाहर रैनी (रथ-यात्रा) र अंतमा मुरिया दरबार उत्सव मनाइन्छ। यो [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]मा ओहाडी पर्वसित समापन हुन्छ।<ref name = "रीडिफ">{{cite web|url= http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|title= सांस्कृतिक परम्पराओं की विरासत - बस्तर दसहरा|accessdate= १ अक्टोबर|date= २००८|format= एचटीएम|work= |publisher= रिडिफ आइल्यान्ड|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20090131103851/http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|archive-date= 2009-01-31 }}</ref> '''[[पश्चिम बङ्गाल]]'''मा यो पर्व [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा नै मनाइन्छ। यो बङ्गालीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व हो। [[पश्चिम बङ्गाल|बङ्गाल]]मा पाँच दिनसम्म यो पर्व मनाइन्छ। यहाँ देवी दुर्गालाई भव्य सुशोभित पण्डालहरूमा सजाइन्छ। देशका नामी कलाकारहरू बोलाएर दुर्गाको मूर्ति तयार गरिन्छ। यसका साथै अन्य देवी द्वेवताहरूको पनि मूर्तिहरू बनाइन्छ। पर्वको समयमा शहरका सानातिना स्टालहरू पनि मिठाईले भरिन्छन्। यहाँ षष्ठीको दिन दुर्गा देवीको बोधन, आमन्त्रण एवम् प्राण प्रतिष्ठा आदिको आयोजन गरिन्छ। त्यसपछि सप्तमी, अष्टमी एवम् नवमीका दिन प्रातः र सायंकाल दुर्गाको पूजामा व्यतीत हुन्छन्। दशमीको दिन विशेष पूजाको आयोजन गरिन्छ। प्रसाद चढाइन्छ र प्रसाद वितरण गरिन्छ। पुरुष आपसमा आलिंगन गर्दछन्, जसलाई कोलाकुली भनिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी">{{cite news|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|title= विजयादशमी|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटिएम|work= |publisher= भास्कर डटकम|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20091001151305/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|archive-date= 2009-10-01 }}</ref> स्त्रीहरूले देवीको शीरमा सिंदूर चढाउँछन् र देवीलाई आँशु झार्दै विदाइ दिन्छन्। यसका साथै उनीहरू आपस्तमा पनि सिन्दूर लगाउँछन् र सिन्दूर खेल्छन्। यस दिन यहाँ [[ठेउवा|नीलकण्ठ]] पक्षीको दर्शन शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी"/> त्यसपछि देवी प्रतिमाहरूलाई ठुला-ठुला ट्रकहरूमा हालेर विसर्जनको निम्ति लगिन्छ। विसर्जनको यो यात्रा पनि साह्रै शोभनीय र दर्शनीय हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''[[तमिलनाडु]], [[आन्ध्र प्रदेश]] एवम् [[कर्नाटक]]'''मा दसहरा नौ दिनसम्म चल्छ जसमा तीन देवीहरू लक्ष्मी, सरस्वती र दुर्गाको पूजा गरिन्छ। पहिला तीन दिन [[लक्ष्मी]] - धन र समृद्धिकी देवीको पूजन हुन्छ। दोस्रो तीन दिन [[सरस्वती]]- कला र विद्याकी देवीको अर्चना गरिन्छ र अन्तिम दिन देवी दुर्गा-शक्तिकी देवीको स्तुति गरिन्छ। पूजन स्थललाई राम्ररी फूलहरूले र दीपकहरूले सजाइन्छ। मानिसहरू एक-अर्काप्रति मिठाईहरू र लुगाहरू आदान-प्रदान गर्दछन्। यहाँ दसहरा नानीहरूको निम्ति शिक्षा या कला सम्बन्धि नयाँ कार्य सिक्नकालागि शुभ समय मानिन्छ। कर्नाटकमा [[मैसुर|मैसुर]]को दसहरा विशेष उल्लेखनीय छ। [[मैसुर|मैसुर]]मा दसहराको समय पुरै शहरका गल्लीहरू रोशनीले सजाइन्छ र हात्तीहरूलाई सिंगारेर शहरभरि एक भव्य जुलूससित घुमाइन्छ। यस समय प्रसिद्ध '''मैसुर महल'''लाई दीपमालिकाहरूले सजाइन्छ। यसका साथै मानिसहरू टार्च लाईट लिएर नाँच-गान गरी आनन्द लिन्छन्। यी द्रविड प्रदेशहरूमा रावण-दहनको आयोजन गरिदैन।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[गुजरात]]मा मिट्टी सुशोभित रङ्गीन घडा देवीको प्रतीक मानिन्छ र यसलाई कुमारी केटीहरूले सिरमा राखेर एउटा लोकप्रिय नृत्य गर्छन् जसलाई गरबा भनिन्छ। गरबा नृत्य यस पर्वको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। पुरुष एवम् महिलाहरू दुईवटा साना-साना रङ्गाएका लौरा लिएर सङ्गीतको लयमा आपसमा बजाउँदै घूमेर नृत्य गर्दछन्। यस अवसरमा भक्ति, चलचित्र तथा पारंपरिक लोक-सङ्गीत सबै थोकको समायोजन हुन्छ। पूजा र आरतीपछि डांडिया रास रातभरि गरिन्छ। नौरथामा सुन र गहना किन्नु शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[महाराष्ट्र]]मा यस अवसरमा सिलंगणको नामले सामाजिक महोत्सवको रूपमा मनाइन्छ। सायंकालको समयमा सबैजना सुन्दर-सुन्दर नयाँ लुगा लगाएर गाँउको सीमा पार गरेर [[शमी]] वृक्षका पातको रूपमा 'स्वर्ण' (सुन) लिएर आ-आफ्नो गाउँ फिर्छन्। फेरि त्यस स्वर्णलाई परस्परमा आदान-प्रदान गर्दछन्। [[चित्र:An Ramlila Actor In The Role of Ravana.jpg|thumb|200px|[[रावण|लंकापति रावण]]लाई '''दसानन''' पनि भनिन्छ।]] महाराष्ट्रमा [[नौरथा]]का नौ दिन मां दुर्गालाई समर्पित गरिन्छ, जब कि दसौँ दिन ज्ञानकी देवी [[सरस्वती]]को वंदना गरिन्छ। यस दिन विद्यालय जाने बालबालिका आफ्नो पढाईको निम्ति आशीर्वाद माँग्न माता सरस्वतीका तांत्रिक चिह्नहरूको पूजा गर्छन्। कुनै पनि कुरालाई सुरु गर्न विशेष गरी विद्या सुरु गर्न यो दिन अति शुभ मानिन्छ। महाराष्ट्रका मानिसहरू यस दिनलाई विवाह, गृह-प्रवेश एवम् नयाँ घर किन्ने शुभ मुहूर्त मान्दछन्।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''कश्मीर'''का अल्पसङ्ख्यक हिन्दु नौरथाको पर्वलाई श्रद्धासित मनाउँछन्। परिवारका सबै वयस्क सदस्य नौ दिनसम्म खालि पानी खाएर उपवास बस्छन्। अत्यन्त पुरानू परम्परा अनुसार नौ दिनसम्म मानिसहरू माता '''खीर भवानी'''को दर्शन गर्न जान्छन्। यो मन्दिर एउटा तालको बीचमा बनिएको छ। बताइन्छ कि देवीले अपने भक्तहरूसित भनेकी थिइन्: जब कुनै अनर्थ हुने सम्भावना हुन्छ त्यसबेला सरोवर (ताल)को पानी कालो हुनेछ। भनिन्छ कि इंदिरा गान्धीको हत्याको ठीक एक दिन पहिला र भारत-पाकिस्तान युद्धको पहिला यहाँको पानी साँच्चै कालो भएको भनी बताइएकोछ। == विविध == [[चित्र:Putting Tika From Elder.jpeg|thumbnail|right|दसैँमा टीका ग्रहण गर्दै]] यस चाडले "ईश्वरीय" र "राक्षसी" शक्तिहरूबीचको रक्तपातपूर्ण लडाइँको सम्झना गर्ने भएकोले यस समयमा पशुबलिहरू सामान्य जस्तै छ।<ref>{{cite web|url=http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/|title=September Festivals|date=27 September 2009|publisher=Explore Himalaya}}</ref> [[मालश्री धुन]] लाई दसैँको सङ्गीतको रुपमा नेपाली सङ्गीतको मूलधारमा समाहित गरिएको छ।<ref>[http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal Melodious Instruments of Lyrical Nepal]</ref> यही धुनले नै दसैँ आएको घोषणा हुन्छ। मालाश्री धुन नेवाः कलाको सबैभन्दा पुरानो जीवित भक्ति सङ्गीत मध्ये एक हो, जसको उत्पत्ति १७औँ शताब्दीमा भएको थियो। उचित समयमा र दसैँ नेवारहरूले मात्र होइन तर सबै नेपालीहरूले मनाउने तथ्यलाई पनि ध्यानमा राख्दै, यो धुनलाई सृजना गरिएको थियो। यो राष्ट्रिय संस्कृतिको एक भाग हो जसलाई दसैँको समयमा बजाइन्छ। दसैँ नजिकिँदै जाँदा चङ्गा उडाउनु सामान्य हुँदै जान्छ। अब वर्षा नपठाउन भगवान्लाई सम्झाउने एउटा तरिका मानिने भएकाले चङ्गा उडाउने गरिन्छ।<ref name="Ecs Dasain">{{cite web|title=ECS Dasain|url=http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020074119/http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|archive-date=20 October 2011}}</ref> यो नेपालमा दसैँ मनाउनुको एउटा महत्वपूर्ण पाटो हो। रङ्गीचङ्गी चङ्गा र 'चङ्गा चेट' (यो वाक्यांश सामान्यतया एकले अर्को व्यक्तिको चङ्गाको डोरी काट्दा प्रयोग गरिन्छ) भनेर चिच्याउने आवाजहरू चाडको समयमा लोकप्रिय रहन्छ। तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा आदी खेल्नु पनि दसैँ मनाउने अर्को तरिका हो। दसैँको समयमा केटाकेटीहरू चङ्गा उडाउन व्यस्त हुँदा, परिवारका ठुला सदस्यहरू पैसा र रमाइलोको लागि एकसाथ भेला भएर र तास खेलेर आफ्नो समय बिताउँछन्। नयाँ लुगा किन्नु र लगाउनु चाडबाडको महत्वपूर्ण भाग हो। गाउँघरमा बसोबास गर्ने धेरै मानिस गरिबीको रेखामुनि रहेकाले उनीहरूका लागि नयाँ लुगा दसैँसँगै मात्र किनमेल गरेको पाइन्छ। लगभग सबै पसलहरूमा उत्सव प्रस्तावहरू र छुटहरूका साथ सामानहरू बिक्री गरिन्छ। यसले किनमेललाई थप आकर्षक बनाउँछ। चाडबाडमा सबैभन्दा बढी लत्ताकपडा बिक्री हुने गरेको छ।<ref name=swing>{{cite web|title=To Swing On A Ping|url=http://www.ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025021935/http://ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|archive-date=25 October 2011}}</ref> [[चित्र:पिर्केे पिङ.jpg|swing of a village|thumb|250px|दसैँमा निर्माण गरिएको फिर्के पिङ]] उत्सवको रूपमा देशका धेरै भागहरूमा बाँसको पिङहरू निर्माण गरिन्छ। दसैँमा विभिन्न प्रकारका पिङहरू निर्मण गरिन्छन्। यसले स्थानीय संस्कृति, परम्परा, सामुदायिक भावना, र आनन्दको सबै भन्दा राम्रो प्रस्तुती मानिन्छ। यी पिङहरू समुदायका सदस्यहरूले परम्परागत सामग्रीहरूद्वारा निर्माण गरेका हुन् जसमा कडा घाँस, बाँसको लट्ठी र काठ र डोरी प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया घटस्थापनाको एक हप्ताअघि नै पिङ निर्माण हुने र दसैँपछि आउने तिहारपछि मात्र भत्काउने गरिन्छ। कुनै-कुनै पिङको उचाइ बीस फिटभन्दा बढी हुन्छ। सबै उमेरका मानिसहरू पिङको आनन्द लिन्छन्। चाडबाडको समयमा मेला तथा उत्सवको आयोजना गरिन्छ। सामान्यतया, यस पर्वमा विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू पनि आयोजना गरिन्छ।। तथापि, सहरहरूमा व्यावसायिक मेला र उत्सवहरू सामान्यतया व्यवस्थित हुन्छन्। हरेक वर्ष दसैँमा राँगा, हाँस, भेडा, कुखुरा, खसी बोकालगायत हजारौँ जनावरको वध हुने गरेको छ। यस्ता बलिबाट देवीदेवताहरू प्रसन्न हुन्छन् भन्ने मान्यता भएकाले यसलाई महत्वपूर्ण अनुष्ठानका रूपमा लिइन्छ। प्रायः सबै मन्दिरहरू, विशेष गरी दुर्गा र काली मन्दिरहरूमा हजारौँ बलि चढाइन्छ। अष्टमी र नवमी बलि दिने प्रमुख दिन हो। देवीदेवताहरूलाई प्रसन्न पार्न हजारौँ पशुहरूको बलि चढाइन्छ भने मानिसहरू चाडवाडका लागि पशुहरूको पनि बलि चढाउँछन्। चाडबाडको पन्ध्र दिनसम्म धेरै भोज भतेर र जमघट हुने भएकाले मासुको माग ह्वात्तै बढ्छ। माग पूरा गर्न, जनावरहरूको वध धेरै उच्च र आवश्यक हुन्छ जसले गर्दा यस पर्व खर्चिलो हुन जान्छ।<ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/28118/|title=Enjoy Healthy Food This Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/goats-for-dashain-2/|title=Goat for Dashain - The Himalayan Times|date=21 September 2017|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2017|language=en-US}}</ref> == विजय पर्व == दसैँको उत्सव शक्ति र शक्तिको समन्वय गराउने उत्सव हो। नौरथाका नौ दिन जगदम्बाको उपासना गरेर शक्तिशाली बनेको मनुष्य विजय प्राप्तिको लागि तत्पर रहन्छ। यस दृष्टिले दसैँ अर्थात विजयको लागि प्रस्थानको उत्सवको उत्सव आवश्यक पनि हुन्छ। हिन्दु संस्कृति प्राचीनकालदेखि नैं वीरता र शौर्यको समर्थक रहेकोछ। प्रत्येक व्यक्ति र समाजको खूनमा वीरताको प्रादुर्भाव होस् भन्ने ध्येयले नैं दसैँको उत्सव मनाइन्छ। यदि कतै युद्ध अनिवार्य नैं भयो भनें शत्रुको आक्रमणको प्रतीक्षा नगरी उमाथि आक्रमण गरेर जित्नु नैं कुशल राजनीति हो। भगवान रामको समयदेखि नैं यो दिन विजय प्रस्थानको प्रतीक निश्चित भएको भन्ने भनाई छ। भगवान रामले रावणसित युद्ध गर्न यसै दिन प्रस्थान गरेका थिए। मराठा रत्न '''शिवाजी'''ले पनि '''औरंगजेव'''को विरुद्ध यसै दिन प्रस्थान गरेर हिन्दु धर्मको रक्षा गरेका थिए। इतिहासमा अनेक उदाहरण छन् जब हिन्दु राजा यस दिन विजय-प्रस्थान गर्दथे। [[चित्र:Rama and Hanuman fighting Ravana, an album painting on paper, c1820.jpg|thumb|200px|[[रावण]]लाई मार्दै [[राम]]को चित्रण।]] यस पर्वलाई भगवतीको 'विजया' नाममाथि पनि 'विजया दशमी' भनिएको हो। यस दिन भगवान [[राम|रामचंद्र]] चौध वर्षको वनवास भोगेर तथा [[रावण]]को वध गरेर [[अयोध्या]] पुगे। यस कारण पनि यस पर्वलाई 'विजया दशमी' भनिन्छ। यस्तो मानिएको छ कि [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] दशमीमा तारा उदय हुने समय 'विजय' नामक '''मुहूर्त''' हुन्छ। यो काल सर्वकार्य सिद्धिदायक हुन्छ। यसकारण पनि यसलाई विजया दशमी भनिएको हो। यस्तो पनि मानिएको छ कि शत्रुमाथि विजय पाउनका लागि यसै समयमा प्रस्थान गर्नुपर्छ। यस दिन '''श्रवण नक्षत्र'''को योग अझ शुभ मानिएकोछ। यस दिन '''दुर्‍योधन'''ले '''पाण्डव'''लाई जुवामा पराजित गरेर बाह्र वर्षको वनवासको साथ तेह्रौँ वर्षमा अज्ञातवासको शर्त दिएका थिए। तेह्रौँ वर्षमा यदि उनीहरूको पत्ता लागे पाण्डवले पुनः वनवास भोग्नु पर्ने थियो। यसै अज्ञातवासमा '''अर्जुन'''ले आफ्नो धनु एउटा [[शमी]] वृक्षमा राखेका थिए तथा स्वयं राजा '''विराट'''को दरवारमा नौकरी गरेकाथिए। जब गोरक्षाको लागि '''विराट'''का पुत्रले '''अर्जुन'''लाई आफ्नो साथ लिए, तब अर्जुनले शमी वृक्षबाट आफ्ना हतियार उठाएर शत्रुमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। विजया दशमीको दिन भगवान रामचन्द्रले लङ्कामाथि चढाई गर्न प्रस्थान गर्दा शमी वृक्षले भगवानको विजयको उद्घोष गरेको बताइन्छ। विजयकालमा शमीको पूजा यसै कारण भएको हो। == पशुबलिसँग सम्बन्धित विवाद == दसैँ पर्वमा पशुबलिका कारण प्रायः आलोचना हुने गरेको छ। सामूहिक पशुबलि विरुद्ध सरकारी कारबाहीको माग गरिएको छ।<ref>{{cite web|last=Criveller |first=Gianni |url=http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html |title=NEPAL Buddhists and animal rights activists against animal slaughter for Durga - Asia News |publisher=Asianews.it |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=Bibek Bhandari |url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped |title=Animal rights activists want Nepal's sacrifice festival stopped &#124; South China Morning Post |date=27 October 2014 |publisher=Scmp.com |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27990/|title=NFC starts selling goats for Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref> ताजा रगत चढाउँदा देवी दुर्गा प्रसन्न हुन्छ भन्ने विश्वासका साथ विशेषगरी पर्वको आठौँ र नवौँ दिनमा सयौँ पशुपक्षीको विधिपूर्वक वध गरिन्छ।<ref>{{cite news|last=Haviland |first=Charles |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7052543.stm|title=Revulsion over Nepal animal slaughter|work=बीबीसी |date=19 October 2007 |access-date=9 October 2016}}</ref> परम्परागत रूपमा बलिको लागि योग्य चरा र जनावरहरूमा खसी, बोका, राँगा, भेडा, कुखुरा र हाँस समावेश छन्।<ref>{{cite web |url=http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |title=Dashain festival, Nepal - Occupy for Animals! |publisher=Occupyforanimals.net |access-date=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015154/http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |archive-date=17 November 2015 }}</ref> केही पशु अधिकारकर्मीहरूले चराचुरुङ्गी र जनावरहरूको विपरीत फर्सी र नरिवलको प्रयोगको लागि आह्वान गरेका छन्।<ref name="globalvoices1">{{cite web|url=https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/ |title=Debating Animal Cruelty During Nepal's Dashain Festival · Global Voices |publisher=Globalvoices.org |date=21 October 2010 |access-date=11 November 2015}}</ref> विभिन्न राष्ट्रिय विभूति तथा पशु अधिकारकर्मीले पनि यस पर्वमा पशुक्रूरताको विषयमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। २०७३ असोज १७ का दिन नेपाली हास्यकलाकार [[हरिवंश आचार्य]]ले नेपाल साप्ताहिकमा 'एउटा खसीको आत्माकथा' शीर्षकको व्यङ्ग्यात्मक लेख लेखेका थिए।<ref name="auto">{{cite web|title=एउटा खसीको आत्मकथा|url=http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|website=नेपाल साप्ताहिक|language=ne|publisher=कान्तिपुर प्रकाशन|access-date=9 October 2016|date=3 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006090033/http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|archive-date=6 October 2016}}</ref> नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिवेशमा पनि विभिन्न आदिवासी जनजाति (आदिवासी जनजाति) ले आफुमाथि राज्यले चाडबाड थोपरिएको तर्क गर्दै आएका छन्। नेपाली राज्यमा प्रभुत्व जमाएको हिन्दु सम्भ्रान्तवर्गको सांस्कृतिक प्रभुत्वको विरोध गर्न विभिन्न सङ्गठन (हिन्दु विरोधी) ले दसैँ बहिष्कार गरेका छन्।<ref>{{cite web|author=वसन्त महर्जन|title=अतिवादको चेपुवामा दसैँ|url=https://www.himalkhabar.com/news/9371|language=नेपाली |work=|website=हिमाल खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> अहिलेसम्म ती अभियानहरूले देशभरि सीमित प्रभाव पारेका छन्। तैपनि, दसैँ र अन्य सांस्कृतिक उत्सवहरू पनि नेपाली जीवनशैलीमा गाँसिएका छन्।<ref>{{Cite journal|last=Hangen|first=Susan|title=Boycotting Dasain: history, memory and ethnic politics in Nepal|url=https://www.academia.edu/811844|journal=Studies in Nepali History and Society|date=January 2005 |language=en}}</ref> === टीका टिप्पणी === &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''क.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|विजयकाल|क|none}} असोजस्य सिते पक्षे दसम्यां तारकोदये।<br /> ::स कालो विजयो ज्ञेयः सर्वकार्यार्थसिद्धये॥ &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ख.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|संकल्प मन्त्र|ख|none}} मम क्षेमारोग्यादिसिद्ध्‌यर्थं यात्रायां विजयसिद्ध्‌यर्थं<br /> ::गणपतिमातृकामार्गदेवतापराजिताशमीपूजनानि करिष्ये। &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ग.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|शौर्य|ग|none}} यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थों धनुर्धरः।<br /> ::तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥ == सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category-inline}} {{हिन्दु चाडपर्वहरू}} {{हिन्दु धर्म}} [[श्रेणी:नेपालका चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:पर्व]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:सिक्किमको संस्कृति]] ac95izzm1s2gaf9tfjj8ohsg77kzy7r 0 2595 1392974 1390232 2026-10-20T22:39:21Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392974 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|नि:शुल्क बहुभाषिक अनलाइन विश्वकोश}} {{बारेमा|एक अनलाइन विश्वकोश|विकिपिडियाको मुख्य पृष्ठ|मुख्य पृष्ठ|नेपाली संस्करण|नेपाली विकिपिडिया}} {{Infobox website | name = विकिपिडिया | logo = [[File:Wikipedia-logo-v2-ne.svg|150px|frameless]]<br /> | logo_caption = विभिन्न लेखन प्रणाली समावेश विकिपिडियाको लोगो | screenshot = Nepali Wikipedia Main Page.png{{!}}border | screenshot_alt = नेपाली विकिपिडिया | caption = नेपाली विकिपिडियाको गृहपृष्ठ | collapsible = yes | type = [[अनलाइन विश्वकोश]] | language_count = ३२९ भाषाहरू | country_of_origin = {{झण्डा|संयुक्त राज्य अमेरिका}} | owner = {{Unbulleted list|[[विकिमिडिया फाउन्डेसन]]|}} | authors = {{Unbulleted list|[[जिमी वेल्स|जिम्मी वेल्स]]|[[ल्यारी स्याङ्गर]]}} | url = {{URL|https://www.wikipedia.org/|wikipedia.org}} | commercial = हैन | registration = वैकल्पिक<ref group=note>सुरक्षित पृष्ठहरू सम्पादन गर्ने, नेपाली विकिपिडियामा पृष्ठहरू सिर्जना गर्ने र फाइलहरू अपलोड गर्ने जस्ता केही कार्यहरूका लागि दर्ता आवश्यक पर्दछ।</ref> | num_users = [[:en:List of Wikipedias#Statistics totals|>{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|totalactive.wikipedia}}}}}}]] सक्रिय सम्पादक<ref group=note> एक महिनाको अन्तरालमा कम्तिमा १ सम्पादन गरेकोलाई [[:en:Special:ActiveUsers|सक्रिय प्रयोगकर्ता]] मानिन्छ।</ref><br />[[:en:list of Wikipedias#Statistics totals|>{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|USERS|totalactive.wikipedia}}}}}}]] दर्ता भएका प्रयोगकर्ताहरू | launch_date = {{Start date and age|mf=yes|p=yes|br=yes|2001|1|15}} | current_status = सक्रिय | content_license = {{Nowrap|[[क्रिएटिभ कमन्स अनुमतिपत्र|सिसि एट्रिब्युसन / सेयर-अलाइक]] ३.०}}<br />[[जिएनयू नि: शुल्क कागजात इजाजतपत्र]] अन्तर्गत अधिकांश पाठहरू दोहोरो-अनुमतिपत्र प्राप्त छन्। मिडिया अनुमतिपत्र विभिन्न छन्। | programming_language = [[ल्याम्प (सफ्टवेयर बन्डल)|ल्याम्प]] मञ्च<ref name="roadchap">{{cite web |url=https://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title= Top 40 Website Programming Languages |website= rogchap.com |author= Chapman, Roger |date= September 6, 2011 |access-date= September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922015103/https://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archive-date= September 22, 2013}}</ref> | oclc = 52075003 }} '''विकिपिडिया''' एक बहुभाषी नि:शुल्क अनलाइन विश्वकोश हो, जुन खुला सहयोग र [[विकि]]मा आधारित सम्पादन प्रणालीको माध्यमबाट स्वयंसेवकहरूको समुदायद्वारा लेखिएको हुन्छ। यसका सम्पादकहरूलाई विकिपिडियन वा विकिपिडिया सम्पादक पनि भनिन्छ। विकिपिडिया इतिहासको सबैभन्दा ठूलो र सबैभन्दा धेरै पढिने सन्दर्भ कृति हो।<ref name="Wiki20">{{cite news|date=January 9, 2021|title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher|url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|access-date=February 25, 2021|newspaper=The Economist}}</ref> यो लगातार १० सबैभन्दा लोकप्रिय वेबसाइटहरू मध्ये एक हो जुन [[सिमिलर वेब]] र विगतमा [[अलेक्सा इन्टरनेट|अलेक्सा]]द्वारा क्रमबद्ध गरिएको छ।<ref name = "Wiki20" /><ref name="Similarweb">{{cite web|url=https://www.similarweb.com/top-websites/|title=Similarweb Top Websites Ranking |work=[[सिमिलर वेब]] |accessdate=June 11, 2022}}</ref> सन् २०२२ सम्म, विकिपिडियालाई सातौँ [[सर्वाधिक लोकप्रिय वेबसाइटहरूको सूची|सबैभन्दा लोकप्रिय वेबसाइट]]को रूपमा स्थान दिइएको थियो। यो विकिमिडिया फाउन्डेसनद्वारा सञ्चालन गरिएको छ, जुन एक अमेरिकी गैर-लाभकारी संस्था हो जसले मुख्यतया दान वा चन्दाको माध्यमबाट वित्त पोषित गर्दछ। सन् २००१ जनवरी १५ मा [[जिमी वेल्स|जिम्मी वेल्स]] र ल्यारी स्याङ्गरले विकिपिडियाको सुरुवात गरेका थिए। स्याङ्गरले यसको नाम "विकि" र "इन्साइक्लोपिडिया" (नेपालीमा विश्वकोश)को मिश्रणको रूपमा राखेका थिए। वेल्स अस्ट्रियाली अर्थशास्त्री तथा मिसेस इन्स्टिच्युटका वरिष्ठ साथी मार्क थोर्नटन यी विचारहरूको सम्पर्कमा आए पश्चात् फ्रेडरिक हायेक र अस्ट्रियाली अर्थशास्त्र विद्यालयसँग सम्बन्धित "स्वतःस्फूर्त क्रम" विचारहरूबाट प्रभावित थिए। विकिपिडिया सुरुमा [[अङ्ग्रेजी भाषा]]मा मात्र उपलब्ध थियो। अन्य भाषाहरूमा संस्करणहरू चाँडै विकसित भएका थिए। यसका संयुक्त संस्करणहरूमा ५.९ करोड भन्दा बढी लेखहरू समावेश गरेको छ, जसलाई नोभेम्बर २०२० सम्ममा प्रति महिना लगभग २ अर्ब पटक अवलोकन गरिन्छ। यसमा प्रति महिना १.७ करोड भन्दा बढी सम्पादनहरू (प्रति सेकेन्ड १.९ सम्पादनहरू) हुने गर्दछ। सन् २००६ मा, [[टाइम (पत्रिका)]]ले कसैलाई पनि सम्पादन गर्न दिने नीतिले विकिपिडियालाई "विश्वको सबैभन्दा ठूलो र (सम्भवतः उत्तम) विश्वकोश" बनाएको भन्ने कुरा उल्लेख गरेको थियो। विकिपिडियाले ज्ञानको लोकतान्त्रिकरण, समावेशकताको दायरा, अद्वितीय संरचना, संस्कृति, र व्यावसायिक पूर्वाग्रहको विनाको सक्षमताको लागि प्रशंसा प्राप्त गरेको छ। यसले प्रणालीगत पूर्वाग्रह, विशेष गरी महिलाहरू विरुद्ध लैङ्गिक पूर्वाग्रह र कथित वैचारिक पूर्वाग्रह प्रदर्शनको लागि आलोचना खेपेको छ। विकिपिडियाको विश्वसनीयतालाई सन् २००० को दशकमा बारम्बार आलोचना गरिएको थियो तर समयको साथ यसमा सुधार आएको छ।<ref name="Econ21">{{Cite news|date=January 9, 2021|title=Happy Birthday, Wikipedia|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia}}</ref><ref name="Slate-Neutrality">{{cite news|last=Harrison|first=Stephen|date=June 9, 2020|title=How Wikipedia Became a Battleground for Racial Justice|work=Slate (magazine)|url=https://slate.com/technology/2020/06/wikipedia-george-floyd-neutrality.html|access-date=August 17, 2021}}</ref> किनकी विकिपिडियालाई सामान्यतया २०१० को दशकको अन्त्य र २०२० को दशकको सुरुमा प्रशंसा गरिएको थियो।<ref name="Wiki20" /><ref name="Econ21" /><ref name="Last best">{{cite news |last1=Cooke |first1=Richard |title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/ |access-date=October 13, 2020 |magazine=Wired (magazine) |date=February 17, 2020 |language=en-us}}</ref> अमेरिकी राजनीति र [[कोरोनाभाइरस रोग २०१९|कोभिड-१९ महामारी]] र [[सन् २०२२ युक्रेनमा रूसी आक्रमण|युक्रेनमा रूसी आक्रमण]] जस्ता प्रमुख घटनाहरू जस्ता विवादास्पद विषयहरूमा वेबसाइटको सम्प्रचारले सञ्चार माध्यमहरूको पर्याप्त ध्यान आकर्षित गरेको थियो। यसलाई विश्वका विभिन्न देशहरूले प्रतिबन्ध समेत लगाएका छन्। अप्रिल २०१८ मा [[फेसबुक]] र, [[युट्युब]]ले उनीहरूले प्रयोगकर्ताहरूलाई सम्बन्धित विकिपिडिया लेखहरूको तथ्य-जाँच कडीहरू सुझाएर नक्कली समाचारहरू पत्ता लगाउन मद्दत गर्ने घोषणा गरेका थिए।<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Samantha Murphy |date=May 20, 2022 |title=Meet the Wikipedia editor who published the Buffalo shooting entry minutes after it started |url=https://www.cnn.com/2022/05/20/tech/wikipedia-editors-breaking-news/index.html |access-date=May 24, 2022 |website=सिएनएन}}</ref> ताजा समाचारहरूसँग सम्बन्धित लेखहरू प्रायः ती घटनाहरूको बारेमा बारम्बार अद्यावधिक गरिएको जानकारीको स्रोतको रूपमा पहुँच गरिन्छ। == इतिहास == {{मुख्य|विकिपिडियाको इतिहास}} === नुपिडिया === {{मुख्य|नुपिडिया}} {{Multiple image | footer = विकिपिडियाका संस्थापक [[जिमी वेल्स|जिम्मी वेल्स]] र [[ल्यारी स्याङ्गर]] | width = | image1 = Jimmy Wales September 2015.jpg | width1 = 100 | image2 = L Sanger.jpg | width2 = 116 }} विकिपिडिया सुरु हुनुभन्दा पहिले विभिन्न सहयोगी अनलाइन विश्वकोशहरूको प्रयास गरिएको थियो, तर सीमित सफलताहरू हात परेका थिए।<ref>{{cite web |url=https://www.niemanlab.org/2011/10/the-contribution-conundrum-why-did-wikipedia-succeed-while-other-encyclopedias-failed/ |title = The contribution conundrum: Why did Wikipedia succeed while other encyclopedias failed? |website = Nieman Lab |access-date = June 5, 2016}}</ref> विकिपिडिया [[नुपिडिया]]को पूरक परियोजनाको रूपमा सुरु भएको थियो, जुन एक नि: शुल्क अनलाइन [[अङ्ग्रेजी भाषा]]को विश्वकोश परियोजना हो जसको लेखहरू विशेषज्ञहरूद्वारा लेखिएका थिए र औपचारिक प्रक्रिया अन्तर्गत समीक्षा गरिएको थियो।<ref name="KockJungSyn2016">{{cite journal |last1=Kock |first1=Ned |last2=Jung |first2=Yusun |last3=Syn |first3=Thant |title=Wikipedia and e-Collaboration Research: Opportunities and Challenges |journal=International Journal of e-Collaboration |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.4018/IJeC.2016040101 |url=https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |publisher=IGI Global |issn=1548-3681 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001627/https://cits.tamiu.edu/kock/pubs/journals/2016JournalIJeC_WikipediaEcollaboration/Kock_etal_2016_IJeC_WikipediaEcollaboration.pdf |archive-date=September 27, 2016}}</ref> यसको स्थापना ९ मार्च २००० मा एक [[वेब प्रवेशद्वार|वेब पोर्टल]] कम्पनी बोमिसको स्वामित्वमा भएको थियो। यसको मुख्य व्यक्तित्वहरू बोमिसका [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]] जिमी वेल्स र ल्यारी स्याङ्गर थिए, जुन नुपीडिया र पछि विकिपिडियाका लागि प्रधान सम्पादक थिए।<ref name="autogenerated1"/><ref name="Meyers"/> नुपिडियालाई सुरुमा आफ्नै नुपिडिया खुला सामग्री अनुमतिपत्र अन्तर्गत इजाजतपत्र प्रदान गरिएको थियो, तर विकिपिडियाको स्थापना हुनुभन्दा पहिले, नुपिडियाले रिचर्ड स्टालम्यानको आग्रहमा जिएनयू नि:शुल्क दस्तावेज अनुमतिपत्रमा परिवर्तन गरेको थियो।<ref name="SangerMemoir" /><ref name="Sanger"/> वेल्सलाई सार्वजनिक रूपमा सम्पादन योग्य विश्वकोश बनाउने लक्ष्यलाई परिभाषित गर्ने श्रेय दिइन्छ, जबकि स्याङ्गरलाई उक्त लक्ष्यमा पुग्न विकिको प्रयोग गर्ने रणनीतिको श्रेय दिइन्छ।<ref name="WM foundation of WP 1">{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-October/000671.html |title = Wikipedia-l: LinkBacks? |access-date = February 20, 2007}}</ref> १० जनवरी २००१ मा, स्याङ्गरले नुपिडिया मेलिङ सूचीमा नुपिडियाको लागि "फिडर" परियोजनाको रूपमा विकि सिर्जना गर्न प्रस्ताव गरेका थिए।<ref name="nupedia feeder from WP 1">{{cite news |first = Larry |last = Sanger |title = Let's Make a Wiki |date = January 10, 2001 |publisher = इन्टरनेट आर्काइभ |url = https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |archive-date = April 14, 2003 |access-date = December 26, 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030414014355/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html |date=April 14, 2003 }}</ref> === सुरुवात र वृद्धि === डोमेनहरू विकिपिडिया डटकम<ref>{{cite web|url=https://www.networksolutions.com/whois/results.jsp?domain=wikipedia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927193149/https://www.networksolutions.com/whois/results.jsp?domain=wikipedia.com|url-status=dead|archive-date=September 27, 2007|title=WHOIS domain registration information results for wikipedia.com from Network Solutions|date=September 27, 2007|access-date=August 31, 2018}}</ref> (पछि विकिपिडिया डटओर्ग पुनर्निर्देशन गरिएको) र विकिपिडिया डटओर्गमा क्रमशः १२ जनवरी २००१ र १३ जनवरी २००१ मा दर्ता गरिएको थियो<ref>{{cite web|url=https://www.networksolutions.com/whois/results.jsp?domain=wikipedia.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927194913/https://www.networksolutions.com/whois/results.jsp?domain=wikipedia.org|url-status=dead|archive-date=September 27, 2007|title=WHOIS domain registration information results for wikipedia.org from Network Solutions|date=September 27, 2007|access-date=August 31, 2018}}</ref> र विकिपिडियालाई १५ जनवरी २००१ मा सुरु गरिएको थियो।<ref name="KockJungSyn2016" /> डब्ल्युडब्ल्युडब्ल्युडट विकिपिडिया डटकम एकल [[अङ्ग्रेजी भाषा]] संस्करणको रूपमा सुरु गरिएको थियो र यसलाई स्याङ्गरद्वारा नुपिडिया मेलिङ सूचीमा घोषणा गरिएको थियो।<ref name="WikipediaHome" /> "तटस्थ दृष्टिकोण" को अभिन्न नीतिको रूपमा यसको पहिलो केही महिनाहरूमा संहिताबद्ध गरिएको थियो।<ref name="SangerMemoir" /> अन्यथा, त्यहाँ सुरुमा अपेक्षाकृत कम नियमहरू थिए र यो नुपिडियाबाट स्वतन्त्र रूपमा सञ्चालित थियो।<ref name="NPOV" /> बोमिसले सुरुमा यसलाई नाफाको व्यवसायको रूपमा राखेको थियो।<ref name="Seth-Finkelstein">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2008/sep/25/wikipedia.internet |title = Read me first: Wikipedia isn't about human potential, whatever Wales says |author = Finkelstein, Seth |work = The Guardian |date = September 25, 2008 |location = London}}</ref> [[File: English Wikipedia HomePage 2001-12-20.png|thumb|२० डिसेम्बर २००१ मा, विकिपिडियाको गृहपृष्ठ]] {{Wikipedia editor graph}} {{Wikipedia article graph|caption=अङ्ग्रेजी विकिपिडियामा रहेका लेखहरूको सङ्ख्या}} विकिपिडियाले न्युपिडिया, स्ल्यासडट पोस्टिङ र [[वेब खोज संयन्त्र]] अनुक्रमणिकाबाट प्रारम्भिक योगदानकर्ताहरू प्राप्त गरेको थियो। भाषा संस्करणहरू मार्च २००१ मा सिर्जना गरिएको थियो र सन् २००४ को अन्त्यसम्ममा कुल १६१ वटा प्रयोगमा आएका थिए।<ref>{{Cite mailing list|url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html| title=Alternative language wikipedias |date=March 16, 2001 |mailing-list=Wikipedia-L |last=Wales |first=Jimmy |access-date=January 16, 2022}}</ref><ref name="WP early language stats 1">{{cite web |date=March 30, 2005 |title=Multilingual statistics |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Multilingual_statistics_(2001) |access-date=December 26, 2008 |website=विकिपिडिया}}</ref> सन् २००३ मा न्युपिडिया र विकिपिडियाको सर्भर स्थायी रूपमा हटाइँदासम्म र यसको पाठ विकिपिडियामा समावेश नगरेसम्म सह अस्तित्वमा रहेका थिए। [[अङ्ग्रेजी विकिपिडिया]]ले सेप्टेम्बर ९, २००७ मा २० लाख लेखहरूको पार गरेको थियो र यसलाई अहिलेसम्मको सबैभन्दा ठूलो विश्वकोश बनाएको छ जसले सन् १४०८ मा मिङ राजवंशको समयमा बनेको योङ्गल विश्वकोशलाई उछिनेको थियो, जसले लगभग ६०० वर्षसम्म कीर्तिमान राखेको थियो।<ref name="EB_encyclopedia" /> व्यावसायिक विज्ञापनको डर र नियन्त्रणको अभावको कारण देखाउँदै [[स्पेनी विकिपिडिया]]का प्रयोगकर्ताहरूले फेब्रुअरी २००२ मा एन्सिक्लोपिडिया लिब्रे सिर्जना गर्न विकिपिडियाबाट काँटछाँट गरेका थिए।<ref name="EL fears and start 1">{{cite web|title = [long] Enciclopedia Libre: msg#00008|url = https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html|website = Osdir|access-date = December 26, 2008|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html|archive-date = October 6, 2008|df = mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006065927/https://osdir.com/ml/science.linguistics.wikipedia.international/2003-03/msg00008.html |date=October 6, 2008 }}</ref> त्यसपछि वेल्सले विकिपिडियाले विज्ञापनहरू प्रदर्शन नगर्ने घोषणा गर्दै विकिपिडियाको डोमेनलाई विकिपिडिया डटकमबाट विकिपिडिया डटओर्गमा परिवर्तन गरेका थिए।<ref name="Shirky" /><ref>{{cite web|last=Vibber|first=Brion|date=August 16, 2002|title=Brion VIBBER at pobox.com|url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620071550/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-August/003982.html|archive-date=June 20, 2014|access-date=December 8, 2020|website=[[विकिमिडिया फाउन्डेसन]]}}</ref> [[अङ्ग्रेजी विकिपिडिया]]मा अगस्ट २००९ मा ३० लाख लेखहरू पुगेको भएतापनि नयाँ लेखहरू र सम्पादकहरूको सङ्ख्याको हिसाबले संस्करणको वृद्धि सन् २००७ को सुरुतिर चरम बिन्दुमा पुगेको देखिन्छ। सन् २००६ मा विश्वकोशमा दैनिक लगभग १,८०० लेखहरू थपिएका थिए।<ref name="guardian WP user peak 1">{{cite news|last=Johnson|first=Bobbie|date=August 12, 2009|title=Wikipedia approaches its limits|work=The Guardian|location=London|url=https://www.theguardian.com/technology/2009/aug/12/wikipedia-deletionist-inclusionist|access-date=March 31, 2010}}</ref> सन् २०१३ सम्ममा यो औसत ८०० को हाराहारीमा थियो।<ref>{{Cite web|title=Wikipedia:Modelling Wikipedia extended growth|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Modelling_Wikipedia_extended_growth|access-date=January 23, 2023|website=Wikipedia, The Free Encyclopedia|publisher=[[विकिमिडिया फाउन्डेसन]]}}</ref> पालो अल्टो अनुसन्धान केन्द्रको एक टोलीले परियोजनाको बढ्दो विशिष्टता र परिवर्तनको प्रतिरोधको कारण वृद्धिको यो सुस्ततालाई जिम्मेवार ठहराएको थियो।<ref name="wikisym slowing growth 1">{{cite conference|url = https://www.wikisym.org/ws2009/procfiles/p108-suh.pdf|title = The Singularity is Not Near: Slowing Growth of Wikipedia|year = 2009|location = Orlando, FL|conference = The International Symposium on Wikis|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20110511110022/https://www.wikisym.org/ws2009/procfiles/p108-suh.pdf|archive-date = May 11, 2011|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110511110022/https://www.wikisym.org/ws2009/procfiles/p108-suh.pdf|archivedate = May 11, 2011|access-date = November 19, 2023}}</ref> नोभेम्बर २००९ मा स्पेनको [[म्याड्रिड]]स्थित रे जुआन कार्लोस विश्वविद्यालयका एक अनुसन्धाताले सन् २००९ को पहिलो तीन महिनामा अङ्ग्रेजी विकिपिडियाले ४,९०० सम्पादकहरू गुमाएको पत्ता लगाएका थिए। सन् २००८ को सोही अवधिमा यसले ४,९०० सम्पादकमात्र गुमाएको थियो।<ref name="guardian editors leaving 1">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2009/nov/26/wikipedia-losing-disgruntled-editors|title = Wikipedia falling victim to a war of words|work = The Guardian|location = London|first = Jenny|last = Kleeman|date = November 26, 2009}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Ortega Soto|first=José Felipe|date=2009|title=Wikipedia: A quantitative analysis|type=PhD thesis|publisher=Rey Juan Carlos University|url=https://burjcdigital.urjc.es/handle/10115/11239|hdl=10115/11239}}</ref> द वाल स्ट्रिट जर्नलले सम्पादनमा लागू हुने नियमहरूको क्रम र यस्तो सामग्रीसँग सम्बन्धित विवादहरूलाई यस प्रवृत्तिको कारणहरूमा उद्धृत गरेको छ।<ref>{{Cite web|last1=Fowler|first1=Geoffrey A.|last2=Angwin|first2=Julia|date=November 27, 2009|title=Volunteers Log Off as Wikipedia Ages|url=https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204041034/https://www.wsj.com/articles/SB125893981183759969|archive-date=December 4, 2022|access-date=January 23, 2023|website=[[द वाल स्ट्रिट जर्नल]]}}</ref> वेल्सले सन् २००९ मा यी दाबीहरूको खण्डन गर्दै गिरावटलाई अस्वीकार गरेका थिए र अध्ययनको पद्धतिमाथि प्रश्न उठाएका थिए।<ref name="telegraph Wales WP not losing editors 1">{{cite news|last=Barnett|first=Emma|date=November 26, 2009|title=Wikipedia's Jimmy Wales denies site is 'losing' thousands of volunteer editors|work=[[द डेली टेलिग्राफ]]|location=London|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html|url-status=live|url-access=subscription|access-date=March 31, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109044012/https://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html|archive-date=November 9, 2022}}</ref> दुई वर्षपछि, सन् २०११ मा, उनले जुन २०१० मा ३६,००० भन्दा केही बढी लेखकहरू बाट जुन २०११ मा ३५,८०० मा झरेको उल्लेख गर्दै केही गिरावटलाई स्वीकारेका थिए। सोही अन्तरवार्तामा उनले सम्पादकको सङ्ख्या 'स्थिर र दिगो' रहेको पनि दाबी गरेका थिए।<ref name="wiki-women">{{cite news|last=Rawlinson|first=Kevin|date=August 8, 2011|title=Wikipedia seeks women to balance its 'geeky' editors|newspaper=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html|url-status=live|url-access=registration|access-date=April 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421150824/https://www.independent.co.uk/tech/wikipedia-seeks-women-to-balance-its-geeky-editors-2333605.html|archive-date=April 21, 2022}}</ref> सन् २०१३ को एमआईटी टेक्नोलोजी रिभ्यु आर्टिकल नामक पत्रिकाले, लेखेको "विकिपिडियाको पतन"-ले यस दाबीमाथि प्रश्न उठाएको थियो र सन् २००७ देखि विकिपिडियाले आफ्ना एक तिहाइ स्वयंसेवक सम्पादकहरू गुमाइसकेको र बाँकी रहेकाहरूले सुक्ष्म सामग्रीहरूमा बढी ध्यान केन्द्रित गरेको खुलासा गरेको थियो।<ref name="Simonite-2013">{{cite journal|last = Simonite|first = Tom|url=https://www.technologyreview.com/2013/10/22/175674/the-decline-of-wikipedia/|title = The Decline of Wikipedia|date = October 22, 2013|journal = [[MIT Technology Review]]|access-date = November 30, 2013}}</ref> जुलाई २०१२ मा, द एटलान्टिकले प्रशासकहरूको सङ्ख्यामा पनि गिरावट आएको उल्लेख गरेको थियो।<ref>{{cite news|last=Meyer|first=Robinson|date=July 16, 2012|title=3 Charts That Show How Wikipedia Is Running Out of Admins|work=The Atlantic|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829|url-status=live|url-access=subscription|access-date=January 23, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20221209095932/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/|archive-date=December 9, 2022}}</ref> नोभेम्बर २५, २०१३ को न्युयोर्क पत्रिकाको अङ्कमा क्याथरिन वार्डले भनेकी थिइन्, "छैटौँ सर्वाधिक प्रयोग हुने वेबसाइट विकिपिडियाले आन्तरिक सङ्कटको सामना गरिरहेको छ।"<ref>Ward, Katherine. ''New York'' Magazine, issue of November 25, 2013, p. 18.</ref> सक्रिय [[अङ्ग्रेजी विकिपिडिया]] सम्पादकहरूको सङ्ख्या लामो समयको गिरावटपछि स्थिर रहेको छ।<ref>{{Cite news|last=F.|first=G.|date=May 5, 2013|title=Who really runs Wikipedia?|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia|url-status=live|url-access=subscription|access-date=November 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126151121/https://www.economist.com/the-economist-explains/2013/05/05/who-really-runs-wikipedia|archive-date=November 26, 2021|issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mandiberg|first=Michael|date=February 23, 2020|title=Mapping Wikipedia|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023/|url-access=subscription|access-date=November 26, 2021|website=The Atlantic|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115131524/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/where-wikipedias-editors-are-where-they-arent-and-why/605023|archive-date=November 15, 2021}}</ref> === कोशेढुङ्गा === == नेपालमा विकिपिडिया == नेपालमा सन् २००२ मा विकिपिडियाको नेपाली संस्करण सुरू गरिएको हो। हाल नेपाली भाषामा {{NUMBEROFARTICLES}} वटा साना-ठूला लेखहरू छन्। यसमा भएका जम्मा नेपाली लेखहरूको सङ्ख्या भने ३१ हजार भन्दा बढी छन्। नेपाली विकिमा हालसम्ममा {{NUMBEROFUSERS}} प्रयोगकर्ताहरू दर्ता भएका छन् जसमध्ये [[विशेष:सक्रिय प्रयोगकर्ताहरु|सक्रिय प्रयोगकर्ताहरू]] सरदर ११० जना सक्रिय रहन्छन्। अहिले नेपाली विकिपिडियामा ३ जना [[विकिपिडिया:प्रबन्धकहरू|प्रबन्धकहरू]] विकिपिडियामा नेपाली बाहेक नेपाल भित्र बोलिने अरू भाषाहरूमा पनि पृष्ठहरू उपलब्ध छन्। जस्तै [http://new.wikipedia.org नेपाल(नेवारी) भाषा], [http://bh.wikipedia.org भोजपुरी भाषा], [https://mai.wikipedia.org मैथली भाषा] [http://pi.wikipedia.org पाली भाषा], [http://dty.Wikipedia.org डोटेली भाषा]। विकिपिडिया लगायत विभिन्न विकी परियोजनाहरूलाई प्रवर्द्धन गर्न तथा तिनलाई सहयोग गर्नका साथै अन्य स्रोत सामग्रीहरूको व्यवस्था गर्नका लागि [[विकिमिडिया फाउन्डेसन]] नामको संस्था कार्यरत रहेको छ। त्यसको नेपाली संस्करणको रूपमा [[विकिपिडिया:विकिमिडिया नेपाल|विकिमिडिया नेपाल]] नामक संस्था स्थापनाको लागि प्रस्ताव गरी प्रक्रिया अघि बढाइएको थियो। यसले [[नेपालमा बोलिने भाषाहरू|नेपालमा बोलिने प्रमुख भाषा]]का विकिहरूको प्रवर्द्धन तथा विकासका लागि सहयोग गर्दछ। यस संस्थाले कुनैपनि लेखमा [[नेपाल]] सम्बन्धित विवाद आइपरेमा त्यसको निवारण गर्ने कार्य समेत गर्दछ। ===विकिपिडिया जिरो=== यो विकिपिडिया फाउन्डेसन र मोबाइल सेवा प्रदायकबीच सम्झैता भै इन्टरनेट उपभोक्तालाई नि:शुल्क रूपमा विकिपिडिया पहुँच गर्न दिने परियोजना थियो। विकिमिडिया फाउन्डेसनसँगको सहकार्यमा [[एनसेल]]ले विकिपिडिया जिरो सञ्चालन गरेको थियो।<ref>{{cite web|author=|title=एनसेलमा निःशुल्क विकिपिडिया|url=http://nepalihimal.com/article/2769|language=नेपाली|work=|website=हिमाल खबर|date=|accessdate=२१ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022152728/http://nepalihimal.com/article/2769|archive-date=2022-10-22}}</ref> == टिप्पणीहरू == {{reflist|group=note}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist|refs= <ref name=autogenerated1>{{cite news |url = https://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |first = Jonathan |last = Sidener |title = Everyone's Encyclopedia |date = December 6, 2004 |work = [[U-T San Diego]] |access-date = October 15, 2006 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |archive-date = October 11, 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011150228/https://signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html |date=October 11, 2007 }}</ref> <ref name=Meyers>{{cite news |first = Peter |last = Meyers |title = Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You |url=https://www.nytimes.com/2001/09/20/technology/fact-driven-collegial-this-site-wants-you.html?n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FC%2FComputer+Software|work = The New York Times |date = September 20, 2001 |quote = 'I can start an article that will consist of one paragraph, and then a real expert will come along and add three paragraphs and clean up my one paragraph,' said Larry Sanger of Las Vegas, who founded Wikipedia with Mr. Wales. |access-date = November 22, 2007}}</ref> <ref name=SangerMemoir>{{cite news |first = Larry |last = Sanger |title = The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |date = April 18, 2005 |work = Slashdot |url=https://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml |access-date = December 26, 2008}}</ref> <ref name=Sanger>{{cite news |first = Larry |last = Sanger |title = Wikipedia Is Up! |date = January 17, 2001 |url = https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000684.html |access-date = December 26, 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010506042824/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000684.html |archive-date = May 6, 2001 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010506042824/https://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000684.html |date=May 6, 2001 }}</ref> <ref name=WikipediaHome>{{cite web |url=https://www.wikipedia.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331173908/https://www.wikipedia.com/ |archive-date = March 31, 2001 |title = Wikipedia: HomePage |access-date = March 31, 2001}}</ref> <ref name="NPOV">"[[Wikipedia:Neutral point of view]], Wikipedia (January 21, 2007).</ref> <ref name="EB_encyclopedia">{{cite encyclopedia |title = Encyclopedias and Dictionaries |encyclopedia = Encyclopædia Britannica |edition = 15th |year = 2007 |volume = 18 |pages = 257–286 |author1 = <!-- Please add first missing authors to populate metadata. -->}}</ref> }} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Wikipedia|विकिपिडिया}} {{विकिमिडिया फाउन्डेसन}} [[श्रेणी:विकिपिडिया]] duukxqxmjcz620i38xj2m11c8kot6z8 0 6312 1392947 1388431 2026-10-20T16:55:36Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392947 wikitext text/x-wiki {{about|नेपालको एक नगरपालिका|झापा जिल्ला सदरमुकाम|चन्द्रगढी}} {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |name = भद्रपुर |other_name = चन्द्रगढी |nickname = |motto = पूर्वी क्षेत्रको व्यापारिक द्वार, शान्ति र सम्बृद्धिसहितको भद्रपुर नगर |settlement_type = [[नगरपालिका]] <!-- images and maps --> | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Bhadrapur Airport in 1967.jpg | photo2a = Marwari House, Bhadrapur in 1966.jpg | photo2b = Main Street of Bhadrapur in 1966.jpg | photo4a = Celebration at Bhadrapur High School in 1966.jpg | spacing = 2 | color_border = #000000 | color = #000000 | size = 300 }} |image_alt = |image_caption = 'घडीको दिशामा शीर्षदेखि': [[भद्रपुर विमानस्थल]], मुख्य बजार क्षेत्र, भद्रपुर विद्यालयमा एक समारोह हुँदै र बजार क्षेत्रमा रहेको एक पक्की घर (सबै तस्विर सन् १९६० को दशकमा) |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = | pushpin_map = झापा जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल|pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|26.5444|88.0944|region:NP-P1_type:city(18164)|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[झापा जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-jhapa/bhadrapur?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = गणेश पोखरेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]])<ref name="नतिजा">{{Cite web |url=https://annapurnapost.prixa.net/news/204284/ |title=भद्रपुर नगरपालिका प्रमुखमा काङ्ग्रेस, उपप्रमुखमा राप्रपा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2023-04-03}}</ref> |leader_title1 = [[उपप्रमुख|उप मेयर]] |leader_name1 = राधा कार्की <small> ([[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राप्रपा]])<ref name="नतिजा"/> |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २००८<ref>{{Cite web |url=https://www.newsofnepal.com/2018/06/01/105829/ |title=नेपालकै दोस्रो भद्रपुर नगरपालिका पुनः उदाउने प्रयासमा |last=नेपाल |first=उत्तम |website=न्युज अफ नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2023-04-04}}</ref> |established_title1 = विस्तार तथा समावेश [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू |established_date1 = [[महेशपुर, झापा|महेशपुर]] र [[चन्द्रगढी]] |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६<ref name="थप नगरपालिका">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७९ चैत्र २१ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title3 = समावेश [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू |established_date3 = [[पृथ्वीनगर]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७३ फागुन २७<ref name="थप">{{cite news|title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फागुन २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 96.35<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना">{{cite web |url=https://drive.google.com/file/d/1cdn80YAupQOPaqCGG7beWLMDe8diEH1X/view |title=नेपालको जनगणना २०७८ |publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क विभाग, नेपाल |format=PDF |access-date=वि.सं. २०७९ चैत १७}}</ref> |population_note = |population_total = 70913 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = Ethnicities |population_blank2_title = Religions |population_rank = <!-- elevation --> |elevation_max_m = 113 |elevation_min_m = 68 <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाकी सङ्केत |postal_code = ५७२०० |area_code = ०९१ |blank_name = |blank_info = |website = {{URL|http://bhadrapurmun.gov.np/}} }} '''भद्रपुर''' वा '''चन्द्रगढी''' पूर्वी [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]]मा पर्ने [[झापा जिल्ला]]को एक नगरपालिका हो। यो नगरपालिका [[काठमाडौँ उपत्यका]]को [[काठमाडौँ]], [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] नगरपालिका र पूर्वी नेपालकै [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]]पछि वि.सं. २००८ सालमा स्थापना भएको नेपालको पाँचौ पुरानो<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/pradesh-1/2018/10/10/15391425401849507.html |title=ओझेलमा पुराना सहर |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2023-04-04}}</ref> र [[झापा जिल्ला]]को पहिलो नगरपालिका हो।<ref name="दर्पण">{{cite web |url=https://bhadrapurmun.gov.np/sites/bhadrapurmun.gov.np/files/documents/नगर दर्पण छपाइ.pdf |title=नगर दर्पण |publisher=भद्रपुर नगरपालिका |format=PDF |access-date=वि.सं. २०७९ चैत २१ }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bhadrapurmun.gov.np/ne/node/27 |title=भद्रपुर नगर परिचय |website=भद्रपुर नगरपालिका आधिकारिक वेबसाइट |language=नेपाली |accessdate=2023-04-04}}</ref> [[भारत]]को [[बिहार]] र [[पश्चिम बङ्गाल]]सँग सिमाना साझा गर्ने भद्रपुर तत्कालीन [[राणा वंश|राणा शासन]]कालमा नै बजारको स्वरूप लिइसकेको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://southasiacheck.org/np/?p=4886 |title=६६ वर्षे आन्दोलनले जन्माएको मेची पुलको कथा |last=मैनाली |first=सुजित |date=2019-12-09 |website=साउथ एसिया चेक |language=नेपाली |accessdate=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404030535/http://southasiacheck.org/np/?p=4886 |archive-date=2023-04-04 }}</ref> भद्रपुरलाई तत्कालिन सरकार मन्त्रिपरिषदको विकास समितिले वि.सं. २०७१ साल मङ्सिर १६ गते गरेको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[महेशपुर, झापा|महेशपुर]] र [[चन्द्रगढी]] गाविसलाई समावेश गरेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरेको थियो।<ref name="थप नगरपालिका" /> नगरपालिका क्षेत्र विस्तारपछि झापा जिल्लाको सदरमुकाम [[भद्रपुर नगरपालिका|चन्द्रगढी]]<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली}}</ref> यसै नगरपालिकाभित्रको एक केन्द्रीय स्थल हो। यस नगरपालिकाभित्र सबै जिल्ला स्तरीय कार्यलयहरूका साथै क्याम्पस, विद्यालय तथा अस्पतालहरू समेत रहेका छन्। वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार भद्रपुरमा साविकको [[पृथ्वीनगर]] गाउँ विकास समितिलाई यसमा गाभिएको थियो।<ref name="थप"/> कुल १० वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]] सालको जनगणना अनुसार ७०,९१३ रहेको छ।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> भद्रपुर नगरपालिकाको पूर्वमा [[भारत]], पश्चिममा [[हल्दीबारी गाउँपालिका]], उतरमा [[मेचीनगर नगरपालिका]] तथा दक्षिणमा [[कचनकवल गाउँपालिका]] रहेका छन्। यो नगरपालिकामा एउटा विमानस्थल [[भद्रपुर विमानस्थल]] रहेको छ जहाँबाट राजधानी [[काठमाडौँ|काठमाडौं]]को लागि दैनिक उडानको सुविधा रहेको छ। यसलाई नेपालको चिया सहर पनि भन्ने गरिन्छ। == पृष्ठभूमि == [[राणा वंश|राणा शासनकाल]]मै तत्कालीन भद्रपुर बजार भारतको [[बिहार]] राज्यमा पर्ने गलगलियासँग जोडिएकोले यहाँबाट [[पश्चिम बङ्गाल]] र पूर्वी बङ्गाल (वर्तमान [[बङ्गलादेश]])सँग व्यापार गर्न सहज रहेको थियो। विस्तारै भद्रपुरमा चामल मिलहरू खुल्नुका साथै बिँडी, चिया, गार्मेन्ट आदिका कारखानाहरू खुलेका थिए। पञ्चायत कालको मध्यतिर भद्रपुर पूर्वी नेपालको विराटनगरपछि ठूलो व्यापारिक नगर बन्न पुगेको थियो। देशमा प्रजातन्त्रको स्थापना भएपछि यस बजार क्षेत्रलाई तत्कालीन सरकारले वि.सं. २००८ मा चारकिल्ला खोली भद्रपुर नगरपालिका घोषणा गरेको थियो। यो नगरपालिका देशका पुराना नगरपालिकाहरू मध्येको एक हो। तत्कालिन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले वि.सं. २०१७ पुष २२ गते<ref>{{Cite web|url=https://annapurnapost.com/news/pnycaaytle-choddeko-ligesii-116096|title=पञ्‍चायतले छोडेको लिगेसी|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|language=नेपाली|accessdate=2022-02-10}}</ref> नेपालमा [[पञ्चायती व्यवस्था]] लागु गरेपछि भद्रपुर नगरपालिकाको नाम स्वतः परिवर्तन भई 'भद्रपुर नगर पञ्चायत' भएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/24342/189.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=सामाजिक शिक्षा पञ्चायत, कक्षा ८|publisher=जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र|language=नेपाली|type=pdf|page=१५|accessdate=2022-02-10}}</ref><ref>{{Cite book|last=प्रधान|first=पुष्कर|url=https://books.google.com.np/books?id=wZHzAAAAMAAJ|title=Manual for Urban Rural Linkage and Rural Development Analysis|trans-title=शहरी ग्रामीण अन्तरसम्बन्ध र ग्रामीण विकास विश्लेषणको लागि पुस्तिका|date=2003|publisher=न्यु हिरा बुक इन्टरप्राइजेज|page=२२२|isbn=978-99933-685-2-6|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरे पछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले भद्रपुर स्वतः आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="नगरपालिका क्षेत्र">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15807|title=ईलाम समेतका क्षेत्रलाई नगर क्षेत्र घोषणा गरेको|date=वि.सं. २०४७ जेठ ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली}}</ref> == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ भद्रपुर नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[पृथ्वीनगर]] (१-२, ७–९) || ५,८४१ || १०.८७ || ५३७.३५ |- | २ || [[पृथ्वीनगर]] (३,५-६) || ७,५६८ || १०.५६ || ७१६.६७ |- | ३ || [[महेशपुर, झापा|महेशपुर]] (२-४) र [[पृथ्वीनगर]] (४) || ६,६७७ || १६.४६ || ४०५.६५ |- | ४ || [[महेशपुर, झापा|महेशपुर]] (१,५) || ७,०७७ || १४.३४ || ४९३.५१ |- | ५ || भद्रपुर (१-३,१२) || ६,८२२ || ५.०७ || १३४५.५६ |- | ६ || [[महेशपुर, झापा|महेशपुर]] (६,८) र भद्रपुर (७-९,१३) || ७,१५४ || ४.५८ || १५६२.०१ |- | ७ || [[महेशपुर, झापा|महेशपुर]] (७,९), भद्रपुर (६,११) र [[चन्द्रगढी]] (८) || ८,१९३ || ८.५८ || ९५४.८९ |- | ८ || भद्रपुर (४-५,१०,१४-१५) || ५,६९८ || ४.१ || १३८९.७६ |- | ९ || [[चन्द्रगढी]] (३-५,९) || ७,७८७ || १३.३८ || ५८१.९९ |- | १० || [[चन्द्रगढी]] (१-२,६-७) || ८,०९६ || ८.४१ || ९६२.६६ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''७०,९१३''' || '''९६.३५''' || '''७३५.९९''' |} == भूगोल == यस नगरपालिको पूर्वी सिमाना [[भारत]]को बिहार राज्यको [[किशनगन्ज जिल्ला|किशनगञ्ज जिल्ला]]को गलगलिया र [[पश्चिम बङ्गाल]]सँग जोडिएको छ भने यसको पश्चिममा [[बिर्तामोड नगरपालिका]] र [[हल्दीबारी गाउँपालिका]], उतरमा [[मेचीनगर नगरपालिका]] तथा दक्षिणमा [[कचनकवल गाउँपालिका]] रहेका छन्। भौगोलिक विविधता, जातीय तथा सामाजिक सद्भाव कायम रहेको यस नगरपालिकाभित्र ऐतिहासिक एवम् सांस्कृतिक सम्पदाहरू रहेका छन्। यस नगर क्षेत्रभित्र [[द्वापर युग|द्वापर युगकालीन]] [[किच्चक वध]], ऐतिहासिक चन्द्रगढ र कमलधाप जस्ता सांस्कृतिक धरोहरहरू रहेका छन्। == नगर प्रशासन इतिहास == [[नेपाल अधिराज्य]]को मानचित्रमा वर्तमान कोशी प्रदेश अन्तर्गत तत्कालीन भद्रपुर नगरपालिकाको वि.सं. २००८ सालमा नगरपालिकाको रूपमा स्थापना गरिएको थियो। उक्त समयमा यस नगरपालिकालाई कुल १० वटा वडामा निर्धारण गरिएको थियो। [[पञ्चायती व्यवस्था]] कालमा नगर पञ्चायत, [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]]को पुनर्बहाली पश्चात् [[नगरपालिका]] बनेको यो नगरलाई सो कालखण्डमा विभिन्न व्यक्तिद्वारा नेतृत्व प्रदान गरिएको थियो। भद्रपुर नगरपालिकाको पहिलो निर्वाचनमा विजयी भएका वडा सदस्यहरूले सत्यनारायण अग्रवाललाई सभापति छानेका थिए। अग्रवालले दुई कार्यकाल अर्थात् वि.सं. २००८ देखि वि.सं. २०१४ सम्म नगरपालिकाको बागडोर सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=भद्रपुर नगरपालिका : सात दशकको इतिहासमा को-को भए नगर प्रमुख ? |url=https://timesofpradesh.com/news/1653108754 |first=पार्थ |last=मण्डल |access-date=2023-04-05 |website=टाइम्स अफ प्रदेश |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405085028/https://timesofpradesh.com/news/1653108754 |archive-date=2023-04-05}}</ref> त्यसपछि वि.सं. २०१४ सालमा भएको निर्वाचनमा पदमबहादुर गिरी सभापति चयन भएका थिए।<ref>{{Cite web |last=खनाल |first=राधा |title=काङ्ग्रेस–कम्युनिस्ट गठबन्धन भएको त्यो चुनाव |url=https://annapurnapost.com/story/202683/ |access-date=2023-04-05 |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=Nepali}}</ref> देशमा पञ्चायती व्यवस्था लागु हुनुभन्दा ठिक अगाडि वि.सं. २०१८ सालमा मोहनलाल अग्रवाल सभापति भएर काम गरेका थिए।<ref>{{Cite web |last=गडतौला |first=गोपाल |title=मेचीपुल बन्यो तर फर्किएन दरबार पसेको जनताको २३ लाख |url=https://www.himalkhabar.com/news/10876 |access-date=2023-04-05 |website=हिमाल खबर |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web |last=लम्साल |first=गणेश |title=​जसले पूर्वबाट देश हल्लाए |url=https://janaastha.com/archives/6705/ |access-date=2023-04-05 |website=जन आस्था |language=नेपाली }}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> वि.सं. २०१९ सालको निर्वाचनमा प्रधानपञ्चमा तुलसीप्रसाद आचार्य निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |last=नेपाल |first=उत्तम |title=७० वर्ष पुरानो पुस्तकालय बन्द, भद्रपुर नगरपालिका बेखबर |url=https://www.blastkhabar.com/news/2019/05/21/105654.html |access-date=2023-04-05 |website=ब्लास्ट खबर |language=नेपाली}}</ref> त्यस्तै वि.सं. २०२१ सालमा डा. ऋषिकेश उपाध्याय प्रधानपञ्चको जिम्मेवारी निभाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=पोर्तेल |first=पर्वत |title='निर्भीक' पत्रकार - कान्तिपुर समाचार |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-08-13/20160813081539.html?is_ifooter=1 |access-date=2023-04-05 |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405085021/https://ekantipur.com/ampnews/2016-08-13/20160813081539.html?is_ifooter=1 |archive-date=2023-04-05 }}</ref> वि.सं. २०२३ मा स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ र चेतनाथ शर्मा क्रमशः प्रधानपञ्च र उप-प्रधानपञ्च निर्वाचित भएका थिए। वि.सं. २०२६ सालमा पुनः एक पटक प्रधानपञ्चको जिम्मेवारी डा. ऋषिकेश उपाध्यायले सम्हालेका थिए भने चेतनाथ शर्माले उप–प्रधानपञ्च भएर काम गरेका थिए। वि.सं. २०२९ को माघ र फागुन महिनामा ओमप्रकाश सरावगी निर्विरोध प्रधानपञ्च बनेर उक्त भूमिकामा काम गरेका थिए।<ref>{{Cite web |last=ढुङ्गाना |first=राजेश |date=2023-03-28 |title=समाजसेवामा सक्रिय ओमप्रकाश सरावगी |url=https://purwanchaldaily.com/161300/ |access-date=2023-04-05 |website=पूर्वाञ्चल दैनिक |language=नेपाली}}</ref> सरावगीमाथि मुद्दा लागिसकेपछि उप–प्रधानपञ्च रहेका रामचन्द्र शर्माले वि.सं. २०२९ को चैत्रदेखि वि.सं. २०३३ सम्म कार्यवाहक प्रधानपञ्च भएर कामकाज चलाएका थिए। वि.सं. २०३४ मा सम्पन्न निर्वाचनमा भक्तिमान देवान र ओमप्रकाश सरावगी क्रमशः प्रधानपञ्च र उप–प्रधानपञ्च भएर पूर्ण कार्यकालको लागि काम गरेका थिए। वि.सं. २०३९ सालमा भएको स्थानीय निर्वाचनमा ओमप्रकाश सरावगी प्रधानपञ्च र गोविन्दचन्द्र क्षेत्री उप–प्रधानपञ्चमा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |title=पहिलो बैठकका नायक सरावगी |url=https://ekantipur.com/pradesh-1/2018/02/05/20180205084020.html |access-date=2023-04-05 |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली}}</ref> वि.सं. २०४५ देखि वि.सं. २०४७ सालसम्म पुनः ओमप्रकाश सरावगी प्रधानपञ्च र भक्त खवास उप-प्रधानपञ्च भएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मण्डल |first=पार्थ |title=मेची पुलमाथिबाट गाडी पनि चल्छ, व्यापारिक कारोबार पनि फस्टाउँछ : प्रधानमन्त्री |url=https://thahakhabar.com/news/61106/ |access-date=2023-04-05 |website=थाहा खबर |language=नेपाली}}</ref> वि.सं. २०४७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि वि.सं. २०४९ सालको स्थानीय निर्वाचनमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|एमाले]]का पुष्पराज पोखरेल नगर प्रमुख पदमा र [[सद्भावना पार्टी]]बाट भारतेन्दुकुमार मल्लिक उप नगर प्रमुख पदमा विजयी भएका थिए।<ref>{{Cite web |date=2022-10-08 |title=झापा २ (१)बाट प्रदेशसभा सदस्यको उम्मेदवार पुष्पराज पोखरेल |url=https://pratidindaily.com/68689/ |access-date=2023-04-05 |website=प्रतिदिन डेली |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web |title=शालिन र बेदाग ब्यक्तित्वका रुपमा परिचित नेता पुष्पराज पोखरेल |url=https://shabdapatra.com/news/2022/11/08/3984.html |access-date=2023-04-05 |website=शब्दपत्र |language=नेपाली}}</ref> वि.सं. २०५४ सालको स्थानीय निर्वाचनमा सद्भावना पार्टीका भारतेन्दुकमार मल्लिक र एमालेका जीवनकुमार श्रेष्ठ क्रमशः नगर प्रमुख र नगर उप प्रमुख पदमा विजयी भएका थिए।<ref>{{Cite web |date=2022-10-19 |title=भद्रपुरका पूर्व मेयर भारतेन्दु मल्लिक काङ्ग्रेस |url=https://khabarsamachar.com/news/6833 |access-date=2023-04-05 |website=खबर समाचार |language=नेपाली}}</ref> शाही शासनकालमा पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहले वि.सं. २०६२ सालमा गराएको स्थानीय निकायको निर्वाचनमा स्वतन्त्र भएर चुनावमा होमिएका भारतेन्दुकमार मल्लिक नगर प्रमुख र गोपाल धमला नगर उपप्रमुख पदमा विजयी भएका थिए। यी दुवै निर्वाचित जनप्रतिनिधिले छोटो समयको लागि मात्र नगर चलाउन पाएका थिए। देशमा सङ्घीयता लागू भएपछि सम्पन्न वि.सं. २०७४ सालको [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]]को [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|निर्वाचन]]मा यस नगरपालिकाको नगर प्रमुख पदमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]का जीवनकुमार श्रेष्ठ र उप नगरप्रमुख पदमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीकी चन्द्रामाया श्रेष्ठ विजयी भएका थिए<ref>{{Cite web |title=झापाको भद्रपुरमा एमालेका जीवन श्रेष्ठ विजयी, उपमेयर एमालेकै चन्द्रा श्रेष्ठ |url=https://www.setopati.com/new-news/57815/ |access-date=2023-04-05 |website=सेतोपाटी |language=नेपाली }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> भने वि.सं. २०७९ सालमा सम्पन्न [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]]को [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|निर्वाचन]] परिणाम अनुसार नगरपालिकाको नगर प्रमुख पदमा इतिहासमा पहिलो पटक [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का गणेश पोखरेल र उप नगर प्रमुख पदमा [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]की राधा कार्की विजयी भएका थिए।<ref>{{Cite web |last=घिमिरे |first=चिरञ्जीवी |title=भद्रपुर नगरपालिका प्रमुखमा काङ्ग्रेस र उपप्रमुखमा राप्रपा विजयी |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/86928/2022-05-19 |access-date=2023-04-05 |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405085025/https://nayapatrikadaily.com/news-details/86928/2022-05-19 |archive-date=2023-04-05 }}</ref><ref>{{Cite web |last=श्रेष्ठ |first=विगम |date=2022-05-20 |title=भद्रपुरको मत परिणाम मिश्रित ˸ भद्रपुरमा काङ्ग्रेसबाट पहिलो नगर प्रमुख बने पोखरेल » नयाँ सन्दर्भ |url=https://nayasandarva.com/2022/05/11704/ |access-date=2023-04-05 |website=नयाँ सन्दर्भ |language=नेपाली}}</ref> [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] अनुसार यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या ७०,९१३<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना" /> रहेको छ र यहाँको जनघनत्व ७३६ प्रति वर्ग किलोमिटर रहेको छ।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना" /> == यातायात == भद्रपुर नगरमा स्थानीय यातायात बस वा निजी सवारी साधनबाट चल्ने गरेको छ। बसहरू सहरको केन्द्र वरपरको गोलाकार सडकमा बारम्बार गुड्छन्। नेपालका अन्य विकासशील सहरहरू जस्तै भद्रपुर पनि वरपरका नयाँ बासस्थानका साथ विस्तार हुँदै गएको छ। यी क्षेत्रहरूमा यातायात सेवा पनि द्रुत रूपमा विस्तार भइरहेको छ। स्थानीयहरू सामान्यतया पैदल हिड्ने गर्छन्। नेपालका अन्य सहरमा जस्तै अटो रिक्सा पनि यहाँ सामान्य रहेको छ। === सडक === [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्वपश्चिम राजमार्ग]]मा पर्ने [[बिर्तामोड नगरपालिका|बिर्तामोड]]बाट भद्रपुर सडक सञ्जालबाट जोडिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://purwanchaldaily.com/84045/ |title=भद्रपुरमाथि अन्यायका छ दशक |last=दाहाल |first=चिन्तामणि |date=2020-11-25 |access-date=2023-04-05 |website=पूर्वाञ्चल डेली |language=नेपाली}}</ref> चार लेनको प्रस्तावित सडकको वि.सं. २०७९ सालको अन्त्यसम्म पूर्ण काम सकिएको छैन।<ref>{{Cite web |url=https://www.karobardaily.com/news/19516 |title=अस्ताउँदै झापाभित्रको ‘झापा’ |last=चम्लागाईँ |first=मनिषा |access-date=2023-04-05 |website=कारोबार डेली |language=नेपाली}}</ref> पूर्वाञ्चल संयुक्त यातायात र अन्य निजी बस एजेन्सीहरूले उपत्यका र पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्र वरपर व्यापक यातायात सेवा प्रदान गर्दछ। सडक यातायात मार्फत यो सहर नेपालका अन्य प्रमुख सहरहरूसँग जोडिएको छ।<ref>{{Cite news |url=https://khabarhub.com/2022/17/433941/ |title=काठमाडौँबाट पूर्वी क्षेत्रमा सञ्चालन हुने यातायात एउटै व्यवस्थापनमा |access-date=2023-04-05 |website=खबर हब |language=नेपाली}}</ref> यो सहरमा हालसम्म सरकारी सवारी साधनहरू उपलब्ध छैनन्। === हवाई === [[भद्रपुर विमानस्थल]] जसलाई चन्द्रगढी विमानस्थल<ref>{{Cite web |url=https://chandragadi.caanepal.gov.np/ |title=चन्द्रगढी विमानस्थल |access-date=2023-04-05 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> भन्ने गरिन्छ भद्रपुर नगरपालिकाको वडा नं. ८ मा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/185031/ |title=नेपाली उडानको गर्विलो इतिहास |access-date=2023-04-05 |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.gaunsahar.com/news-details/12971/2018-12-14 |title=भद्रपुर विमानस्थलमा स्तर वृद्धिपछि दैनिक आठ वटासम्म जहाजले उडान भर्दै |access-date=2023-04-05 |website=गाउँ संसार |language=नेपाली }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो विमानस्थल चन्द्रगढीमा अवस्थित छ।<ref>{{Cite web |url=http://annapurnapost.com/news/95412/ |title=दमकल छैन भद्रपुर विमानस्थलमा |access-date=2023-04-05 |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली}}</ref> विमानस्थलबाट [[काठमाडौँ]]को लागि दैनिक उडान हुने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/109434/2023-03-10 |title=नियमित रात्रिकालीन उडान : हवाई सञ्जालमा जोडिए पोखरा-भद्रपुर |access-date=2023-04-05 |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405162814/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/109434/2023-03-10 |archive-date=2023-04-05 }}</ref> [[पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] सुचारु भएपछि त्यहाँबाट भद्रपुरको लागि [[बुद्ध एयर]]ले सीधा उडान आरम्भ गरेको थियो तर हाल उक्त सेवा प्रभावित भइसकेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalpress.com/2023/03/15/303061/ |title=पोखरा-भद्रपुर उडान चार दिनमै स्थगित |last=गौतम |first=बिमल |access-date=2023-04-05 |website=नेपाल प्रेस |language=नेपाली}}</ref> यो विमानस्थलबाट भारतको [[बागडोगरा विमानस्थल]] मात्र ४० किलोमिटर टाढा रहेको छ। <gallery mode=packed> Bhadrapur Airport in 1966.jpg|सन् १९६६ मा भद्रपुर विमानस्थल Peoples carrying their stuff in sand of Mechi River.jpg|सन् १९६० को दशकमा यातायातको प्रमुख साधन बयलगाडाद्वारा मेची नदी पार गर्दै Bus and bullock cart in Jhapa.jpg|सन् १९६० को दशकमा झापा जिल्लाको सडकमा बस गुड्दै </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.bhadrapurmun.gov.np/ भद्रपुर नगरपालिका]{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Commonscat|Bhadrapur|भद्रपुर}} {{झापा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:झापा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २००८ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] 68yx4le2hzdcqchdioxq4kn1cg0d4ib 0 6399 1392969 1389955 2026-10-20T21:51:40Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392969 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = लहान |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Mahendra highway.jpg |image_caption = पूर्व पश्चिम राजमार्गसँगै रहेको लहान नगर |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सिराहा जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल |coordinates = {{coord|26|42|30|N|86|29|30|E|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सिराहा जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-2/district-siraha/lahan?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = [[नेपालमा स्थानीय सरकार|स्थानीय तह]] |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = महेशप्रसाद चौधरी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = रामचलितर महतो <small> ([[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]]) |established_title = नगर पञ्चायत |established_date = वि.सं. २०३३ असार २२<ref name="नगर">{{Cite book |last=भट्ट |url=https://books.google.com.np/books?id=zUAJAQAAIAAJ |title=नेपाल राजपत्र सारा सङ्ग्रह : नेपालको साप्ताहिक राजपत्रबाट छनोट, अधिकांश कानूनमा, सन् १९५१-१९८० मार्च |date=सन् १९८१ |page=१२८ |language=नेपाली}}</ref> |established_title1 = समावेश गाउँ पञ्चायत |established_date1 = लहान बजार, लहान गोठ र सिगराही मटियर्वा<ref name="इतिहास">{{Cite web |url=https://lahanmun.gov.np/ne/node/3 |title=नगरको सङ्क्षिप्त परिचय |website=लहान नगरपालिका |language=नेपाली |accessdate=2022-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217042446/https://lahanmun.gov.np/ne/node/3 |archive-date=2022-02-17}}</ref> |established_title2 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date2 = [[पडरिया थारुटोल]], [[सोनमति मझौरा]], [[बस्तिपुर, सिराहा|बस्तीपुर]], [[गोविन्दपुर तारेग्ना|तरेगना गोविन्दपुर]], [[ढोढना]], [[भदैया]], [[ब्रह्मा गौघडी|ब्रह्मान गोरछारी]], [[सिसवनी]] र [[भवानीपुर कालाबन्जर]] |established_title3 = समावेश मिति |established_date3 = वि.सं. २०७१ पौष २८<ref name="थप">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |date=वि.सं. २०७१ पौष २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ५ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title4 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[गढा|गाढा]] र [[गोविन्दपुर मलहनमा]] |established_title5 = समावेश मिति |established_date5 = वि.सं. २०७३ फाल्गुण २७<ref name="स्थानीय">{{cite news|title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फाल्गुण २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 167.17<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=16&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 102031 | population_density_km2 = auto |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = Ethnicities <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = १११ <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = ५६५०२ |area_code = ०३३ |blank_name = |blank_info = |website = [http://lahan.municipality.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''लहान''' [[नेपाल]]को [[मधेश प्रदेश]]मा पर्ने [[सिराहा जिल्ला]]को एक नगरपालिका हो। [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व पश्चिम राजमार्ग]] छेउमै रहेको यो नगरपालिका नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट करिब ३५० किलोमिटर पूर्वमा रहेको छ। यो नगरपालिका सिराहा जिल्लाको पहिलो नगरपालिका हो। सिराहा जिल्लाका तत्कालिन लहान बजार, लहान गोठ र सिगराही मटियर्वा गाउँ पञ्चायतलाई वि.सं. २०३३ असार २२ गते मिलाएर लहान नगर पञ्चायत घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगर"/><ref name="इतिहास"/> वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ मा [[नेपाल सरकार]]को निर्णय र वि.सं. २०७१ पौष २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित भएअनुसार [[पडरिया थारुटोल]], [[सोनमति मझौरा]], [[बस्तिपुर, सिराहा|बस्तीपुर]], [[गोविन्दपुर तारेग्ना|तरेगना गोविन्दपुर]], [[ढोढना]], [[भदैया]], [[ब्रह्मा गौघडी|ब्रह्मान गोरछारी]], [[सिसवनी]] र [[भवानीपुर कालाबन्जर]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref name="थप"/> यसै प्रकार [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागू भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[गाढा]] र [[गोविन्दपुर मलहनमा]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> कुल २४ वडामा विभाजित यो नगरपालिकामा गत २० वर्षको अवधिमा सहरीकरणका कारण जनसङ्ख्या क्रमशः बढ्दै गएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/opinion/2020/02/15/158173392740912530.html |title=कसरी बन्दैछन् सहर ? |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-17}}</ref> वि.सं. २०६८ सालको राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस नगरको जनसङ्ख्या ९१,७६६ रहेको छ। भारतको [[बिहार]] राज्यमा पर्ने [[लौकाहा, भारत|लौकाहा]] र नेपालको लहानबाट १८ किलोमिटर दक्षिणमा पर्ने [[ठाडी]] नजिकैको सहर नेपाल र भारतबीचको पारस्परिक व्यापारका लागि सहमति भएको मार्गको एक भाग हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalpukar.com/archives/32017 |title=दशगजा क्षेत्रमा भारतको रबैया |website=नेपाल पुकार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217161324/https://www.nepalpukar.com/archives/32017 |archive-date=2022-02-17 }}</ref> लहानले ठाडीलाई नेपालको अन्य भोगौलिक क्षेत्रहरूसँग जोड्ने गर्दछ।<ref>{{Cite web |url=https://sancharkarmi.com/news-details/40385/2020-12-08 |title=विकासको नमूना नगर बन्दै लहान |website=सञ्चारकर्मी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-17 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[नेपाल सरकार]]ले सीमाक्षेत्रमा एउटा भन्सार कार्यालय स्थापना गरेको छ भने भारत सरकारले परिवेक्षक स्तरका अधिकारीसहितको भूमि भन्सार केन्द्रको स्थापना गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2021/07/986205 |title=ठाडी भन्सारमा लक्ष्यभन्दा ४४ प्रतिशत बढी राजस्व संकलन |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-17}}</ref> == भौगोलिक स्थिति == लहान नगरपालिकाको पूर्वमा [[बलान नदी]]<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2021/07/991379 |title=कमला नदीको कटान नियन्त्रणका लागि दीर्घकालीन योजना बनाइने |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-17}}</ref> ([[सप्तरी जिल्ला]]), पश्चिममा [[धनगढीमाई नगरपालिका]], उत्तरमा [[उदयपुर जिल्ला]] र दक्षिणमा [[लक्ष्मीपुर पतारी गाउँपालिका]] र [[सखुवानान्कारकट्टी गाउँपालिका]] पर्दछन्।<ref name="इतिहास"/> == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ लहान नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || लहान (१) || ५,९०७ || २.६ || २२७१.९२ |- | २ || लहान (२) || ३,३१६ || १.०७ || ३०९९.०७ |- | ३ || लहान (३) || ५,८३० || ७.८५ || ७४२.६८ |- | ४ || लहान (४) || ४,४६८ || २.२९ || १९५१.०९ |- | ५ || लहान (५) || ४,९०७ || ०.५५ || ८९२१.८२ |- | ६ || लहान (६) || २,६१० || ०.९३ || २८०६.४५ |- | ७ || लहान (७) || २,४१४ || ०.६२ || ३८९३.५५ |- | ८ || लहान (८) || ३,१७५ || ०.३ || १०५८३.३३ |- | ९ || लहान (९) || २,३३४ || १.७५ || १३३३.७१ |- | १० || लहान (१०) || ३,६१० || २.२५ || १६०४.४४ |- | ११ || [[पडरिया थारुटोल]] (१-६) || ३,५९३ || ३.६६ || ९८१.६९ |- | १२ || [[पडरिया थारुटोल]] (७-९) || ३,५१८ || ३.७१ || ९४८.२५ |- | १३ || [[बस्तिपुर, सिराहा|बस्तिपुर]] (१-५) || ४,४७६ || ९.०८ || ४९२.९५ |- | १४ || [[बस्तिपुर, सिराहा|बस्तिपुर]] (६-९) || २,६०१ || ७.०२ || ३७०.५१ |- | १५ || [[ढोढना]] || ५,१७४ || २९ || १७८.४१ |- | १६ || [[तरेगना गोविन्दपुर]] (१-६) || २,१०५ || ३२.३४ || ६५.०९ |- | १७ || [[तरेगना गोविन्दपुर]] (७-९) || ३,३३७ || ९.९५ || ३३५.३८ |- | १८ || [[भदैया]] || ६,७२३ || ८.७८ || ७६५.७२ |- | १९ || [[सोनमति मझौरा]] || ४,९०६ || ४.६ || १०६६.५२ |- | २० || [[ब्रह्मा गौघडी]] || ३,८२० || ६.२१ || ६१५.१४ |- | २१ || [[भवानीपुर कालाबन्जर]] || ४,२५४ || ५.८५ || ७२७.१८ |- | २२ || [[सिसवनी]] || ६,३६० || ९.५१ || ६६८.७७ |- | २३ || [[गाढा]] || ५,०५८ || ५.१९ || ९७४.५७ |- | २४ || [[गोविन्दपुर मलहनमा]] || ७,५३५ || १४.४१ || ५२२.९० |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,०२,०३१''' || '''१६९.५२''' || '''६०१.८८''' |} == नामकरण == 'लहान'को नामकरण सम्बन्धमा एक जनश्रुति अनुसार वर्षौ पहिले यस ठाउँमा हाट लाग्ने गरेको र पहाडबाट व्यापार गर्न आउने व्यापारीहरू सरसामान खरिद तथा बेचबिखन गर्न आउँदा ती व्यापारीहरूबीच परस्पर मारपीट र झैझगडा हुने क्रममा 'लौ हान' शब्दको बारम्बार प्रयोग भएपछि कालान्तरमा 'लौहान' शब्दबाट अप्रभंश भई लहान नामकरण भएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.lahanpost.com/news/157 |title=लहानको नामाकरण र ऐतिहासिक तथ्य |last=पोखरेल |first=तुलसीराम |website=लहान पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218145638/https://www.lahanpost.com/news/157 |archive-date=2022-02-18 }}</ref> एक अन्य जनविश्वास अनुसार पहिले यस क्षेत्रमा लौहान सिंह नामक राजाले राज्य गरेकाले उनैको नाउँमा यसको नाम लहान भएको बताउने गरिन्छ। == जनसङ्ख्या र रितिथिति == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,०२,०३१ रहेको छ भने यहाँ २०,५७७ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> नगरपालिकामा अधिकांश व्यक्ति [[मैथिली भाषा]] बोल्छन्। [[हिन्दु धर्म|हिन्दू धर्मावलम्बी]]हरूको [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]]का साथै स्थानीय चाडपर्वमा [[नयाँ वर्ष|सिरूवा]], [[होली|फागु]], भातृ द्वितीया, चौठ चन्द्र, [[छठ]], [[दीपावली]] प्रमुख छन्। नगरमा [[कोइरी]], [[कायस्थ]], [[कथवनियाँ]], [[थारू जाति|थारु]], [[मुसलमान]], [[मारवाडी जाति|मारवाडी]], मुसहर, [[यादव]], डुम, [[चमार]], [[ब्राह्मण|ब्राम्हण]], [[क्षेत्री]]लगायत विभिन्न जातजाति बसोबास गर्दै आइरहेका छन्। ==पर्यटन स्थल== लहान बजारदेखि ४ किलोमिटर पश्चिममा ऐतिहासिक धार्मिकस्थलको रूपमा राजा सहलेसको [[सहलेस फुलबारी]] रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://deshsanchar.com/2020/04/08/338443/ |title=नयाँ वर्षको सलहेश फुलवारी मेला यसवर्ष नलाग्ने |date=2020-04-08 |website=देशसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-17}}</ref> उक्त फूलवारीमा प्रत्येक वर्ष वैशाख १ गतेका दिन मेला लाग्छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/shles-phuulbaariih-jhaan-nihsntaanle-bhaakl-grchn-photto-phicr-95682 |title=सहलेस फूलबारीः जहाँ निःसन्तानले भाकल गर्छन् (फोटो फिचर) |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-17}}</ref> उक्त ठाउँको एउटा रूखमा वर्षको एकचोटि वैशाख १ गते मात्र फूल फुल्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.newsofnepal.com/2019/04/14/201406/ |title=नयाँ वर्षको दिन मात्र फुल्ने अनौठो फूल |website=न्युज अफ नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-02-17}}</ref> उक्त फूल हेर्न [[नेपाल]] र [[भारत]]का हजारौं व्यक्तिहरू पुग्ने गर्छन्। यसै प्रकार लहानदेखि ६ किलोमिटर उत्तरमा पकडरिया गढ अवस्थित छ भने नगरमा विभिन्न मठ मन्दिरहरू छन्।<ref>{{Cite web |url=https://janprabhabnews.com/photos/1801/ |title=सलहेस फुलवारी,पकडिया गढ,पतारी लगायतका मेला स्थगित |date=2020-04-08 |website=जनप्रभा समाचर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217161325/https://janprabhabnews.com/photos/1801/ |archive-date=2022-02-17 }}</ref> == नगर निर्वाचन इतिहास == वि.सं. २०३३ मा नगर पञ्चायत बनेको लहान नगरमा वि.सं. २०३३ देखि वि.सं. २०७४ सालसम्म ६ पटक निर्वाचन भइसकेको छ। ६ पटक सम्पन्न स्थानीय निर्वाचनमा लगातार तीनपटक लगनलाल चौधरी नगरप्रमुखमा विजयी भएका छन्। वि.सं. २०३३ को पहिलो नगर पञ्चायत चुनावमा पहिलो प्रधानपञ्चको रूपमा रामलोचन महतो<ref>{{Cite book |last=मन्त्रालय |first=पञ्चायत |url=https://books.google.com.np/books?id=-G62AAAAIAAJ&dq |title=प्रशासन शक्ति विकेन्द्रीकरण आयोग प्रतिवेदन|date=सन् १९६४ |page=१९८|language=नेपाली}}</ref> र उप-प्रधानपञ्चमा विश्वनाथ चौधरी विजयी भएका थिए। यस्तै वि.सं. २०३९ सालको चुनावमा लगनलाल चौधरी प्रधानपञ्चमा विजयी भएका थिए। वि.सं. २०४३ सालको चुनावमा पुन: लगनलाल चौधरी प्रधानपञ्चमा निर्वाचित भएका थिए। वि.सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना पश्चात् वि.सं. २०४९ को निर्वाचनमा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका तर्फबाट लगनलाल चौधरी र प्रकाशबहादुर केसी क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुखमा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://thahakhabar.com/news/16570/ |last=विश्वकर्मा |first=मणिलाल |title=लहानमा तात्यो चुनावी माहोल, २४ वडामै मोटरसाइकल र्‍याली |website=थाहा खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-18}}</ref> यसै प्रकार वि.सं. २०५४ सालको स्थानीय निकायको निर्वाचनमा नेकपा एमालेका तर्फबाट मुनी साह सुडी र राजेन्द्र महतो क्रमशः प्रमुख तथा उपप्रमुखमा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/5961 |title=देशभरको जोडघटाउ ‘चर्चित उम्मेदवारहरूको चुनावी अवस्था’ |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.kharibot.com/news-details/1795/2017-09-05 |title=तेस्रो चरणको निर्वाचन : तराईमा चुनावी अभियान तीव्र |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-18}}</ref> त्यसपछि तोकिएको समयमा निर्वाचन हुन नसक्दा तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा नगरप्रमुखमा प्रकाशबहादुर केसी र उप-प्रमुखमा सागरलाल चौधरीलाई मनोनित गरिएको थियो। वि.सं. २०७४ मा सम्पन्न [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय तहको निर्वाचन]]मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]का मुनि साह सुडी<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/129883-1506321180.html |title=ब्रान्ड ‘मेयर साब’ मुनी साह |last=यादव |first=मिथिलेश |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-18}}</ref> नगर प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन् भने नेकपा एमालेकी सरियारकुमारी चौधरी नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएकी छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/103614 |title=पूर्वी मधेसको गढ सिरहाको लहान नगरपालिका प्रमुख, उपप्रमुखमा एमालेको शानदार जित |date=2017-09-23 |website=जनबोली न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218035021/https://www.janaboli.com/post/103614 |archive-date=2022-02-18 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kharibot.com/news-details/2715/2017-09-23 |title=सिरहाको १७ स्थानीय तहमध्ये १६ तहको नतिजा सार्वजनिक |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ebudhabar.com/2017/09/10295/ |title=लहान सहरको विकास पुनरुत्थान गर्नेछु |date=2017-09-13 |website=बुधबार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-17}}</ref> == यातायात == लहान नगरमा स्थानीय यातायात बस वा निजी सवारी साधन चल्ने गरेको छ। नेपालका अन्य विकासशील सहरहरू जस्तै लहान पनि वरपरका नयाँ बासस्थानका साथ विस्तार हुँदै गएको छ। यी क्षेत्रहरूमा यातायात सेवा पनि द्रुत रूपमा विस्तार भइरहेको छ। पर्यटक ट्याक्सीहरू पनि सहर बाहिर यात्राको लागि एक विकल्प हो। स्थानीयहरू सामान्यतया पैदल हिड्ने गर्छन्। अन्य सहरहरूमा जस्तै अटो रिक्सा पनि यहाँ सामान्य रहेको छ। === सडक सञ्जाल === यो नगरपालिका अन्तर्गत [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व-पश्चिम राजमार्ग]] सडक खण्ड रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/7855 |title=पूर्व–पश्चिम एउटै शहर ! |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-18}}</ref> पूर्व पश्चिम राजमार्गको कारण यहाँबाट देशका हरेक भागमा जानका लागि [[बस]], माइक्रो बस, भाडाको कार, [[ट्याक्सी]], लगायत लामो दुरीका यातायात साधन उपलब्ध छन्। यातायातको प्रमुख साधन सडक सञ्जालद्वारा यो नगरबाट नेपालको पूर्व पश्चिम भागमा जान सकिने सहजता रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.ujyaalonetwork.com/archives/39875 |title=सिरहामा मानविय क्षती र सवारी दुर्घटना न्युनिकरण गर्न सचेतना कार्यक्रम - |date=2020-02-12 |website=उज्यालो नेटवर्क |language=नेपाली |accessdate=2022-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218160838/https://www.ujyaalonetwork.com/archives/39875 |archive-date=2022-02-18 }}</ref> === हवाई यातायात === यहाँबाट सबैभन्दा नजिकको [[राजविराज विमानस्थल]] लगभग ४० किलोमिटरको दूरीमा रहेको छ। यो विमानस्थलबाट दैनिक [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|काठमाडौँ]]को लागि विमान सेवा उपलब्ध रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/business/381761 |title=काठमाडौं-राजविराज उडानमा बुद्ध एयरकाे आकर्षक छुट |website=पूर्वेली समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218160838/https://purbelinews.com/business/381761 |archive-date=2022-02-18 }}</ref> === रेलवे === यो सहर [[लौकाहा बजार रेलवे स्टेसन]]सँग पनि जोडिएको छ जुन नजिकैको भारतीय सहर लौकाहामा रहेको छ। नेपाली सहर ठाडी हुँदै लहानबाट लगभग १८ किलोमिटर दक्षिणमा अवस्थित रहेको यो रेलवे स्टेसन नेपाल र भारतका मानिसहरूका लागि मुख्य प्रवेश र निकास बिन्दु हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/7659/2019-03-05 |title=नेपाली विद्यार्थी सीमापारि वारिका विद्यालय सुनसान |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218160847/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/7659/2019-03-05 |archive-date=2022-02-18 }}</ref> == विविध == लहानस्थित सगरमाथा चौधरी आँखा अस्पतालले मुलुक र विशेष गरी भारतमा प्राप्त गरेको ख्यातिले अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा लहानको पहिचान कायम भएको छ।<ref name="सगरमाथा">{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/economy/203350-1581927120.html |title=उज्यालो देखाउँदै सगरमाथा आँखा अस्पताल |last=यादव |first=मिथिलेश |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-18}}</ref> सन् १९८२ मा स्थापना भएको यस अस्पतालबाट हालसम्म २० लाखभन्दा बढी व्यक्तिको आँखा उपचार गरिएको अस्पतालले जनाएको छ।<ref name="सगरमाथा"/> यहाँ एउटा सरकारी क्याम्पस तथा तीन वटा उच्च शिक्षाका निजी कलेजहरू छ्न्। ==अस्पतालहरू== ;लहान सहरमा भएका अस्पतालहरू *सगरमाथा चौधरी आँखा अस्पताल *रामप्रसाद रामप्रताप मेमोरियल अस्पताल *सप्तर्षि अस्पताल *स्टार हस्पिटल ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{सिराहा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सिराहा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०३३ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] 93n8q8zs6xesuy1vkv432is6p7ul7ht 0 12471 1392920 1311638 2026-10-20T14:15:52Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392920 wikitext text/x-wiki [[File:Paubha waumha tara.jpg|thumb|right|हरित तारा]] '''पौभाः''' भन्नाले [[नेपाल]]का [[नेवार जाति|नेवार]] जातिहरूको मौलिक परम्परागत चित्रकला हो।<ref>{{cite web| url = http://nepalihimal.com/article/5541| title = पौभामा मग्न| publisher = हिमाल खबरपत्रिका| date = July 2003| accessdate = 01 September 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20190901094824/http://nepalihimal.com/article/5541| archive-date = 1 September 2019}}</ref><ref>{{cite web |url =https://nagariknews.nagariknetwork.com/news/25008/| title =देश चिनाउने पौभा कला| publisher = नागरिक दैनिक| date=09 August 2017| accessdate = 01 September 2019}}</ref> यो चित्रकला [[तामाङ जाति|तामाङ]], [[शेर्पा जाति|शेर्पा]] तथा [[गुरुङ जाति|गुरुङ]] जातिहरू तथा [[तिब्बती कला|तिब्बती]] परम्परागत चित्रकला [[थान्का]]सँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ।<ref>{{cite web |url =https://ekantipur.com/Art/2018/05/20/152678533491378489.html| title =थाङ्का–पौभामा संस्कृति| publisher = कान्तिपुर दैनिक| date=20 May 2018| accessdate = 01 September 2019}}</ref> ==चित्रकला‍‍‍‍== पौभाः चित्रकलामा कपडामा देवीदेवताका चित्र अथवा कुनै धार्मिक कथासँग सम्बन्धित चित्रहरू बनाउने गरिन्छ। धार्मिक पुस्तकमा उल्लेख भएको उपदेश, कथाहरूको अध्ययन गरी तिनलाई प्रतीकको रूपमा विभिन्न मुद्रा, आशन तथा प्रतिमा लक्षण मिलाई पौभाःमा उतारिन्छ। पौभाः चित्रकलाका विषय धेरै हुन्छन्। यो महायान र बज्रयान दर्शनबाट पनि प्रभावित छ। यसैगरी शाक्त, शैव र वैष्णव पनि पौभाः चित्रकलामा उतारिन्छ।धार्मिक आस्थाबाट आरम्भ भएको पौभाः अहिले आधुनिक र उत्तरआधुनिक चित्रकलाको दाँजोमा चर्चामा नआए पनि यसको महत्त्व घटेको छैन। खर्चिलो र बढी समय लाग्ने भएकाले यसमा लाग्नेहरू थोरै छन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{stub}} pw6xderrz8nncwihd8d8j8e37up7bxq 0 14013 1392958 1219216 2026-10-20T19:20:07Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392958 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Bangladesh LOC 1996 map.jpg|right|thumb|[[बङ्गलादेश]]को नक्सामा मेघना सहित अन्य नदीहरू]] '''मेघना नदी''' ({{Lang-bn|মেঘনা নদী}}) [[बङ्गलादेश]]को प्रमुख नदीहरू मध्ये एक हो। यो [[गङ्गा नदी|गङ्गा]] नदीको उद्गम स्थल नजिक ([[मुखद्वीप|डेल्टा]]) बनाउने तीन प्रमुख सहायक नदीहरू मध्ये एक हो। यी नदीहरूबाट विश्वको सबैभन्दा ठूलो [[मुखद्वीप|डेल्टा]], [[सुन्दरवन]] बन्दछ, यहाँ सुन्दरी नामक वन भएको कारणले यसलाई सुन्दरवनको डेलटा भन्ने गरिन्छ। यो [[बङ्गालको खाडी]]मा गएर आफ्नो गतिमा आउँछ। मेघना नदीमा [[पद्मा|पद्मा नदी]], [[चाँदपुर जिल्ला]]मा मिसिने गर्दछ र अन्ततः यो [[भोला जिल्ला]]मा [[बङ्गालको खाडी]]मा मिसिन्छ।<ref>http://www.kathmandutoday.com/2016/03/175248.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306185043/http://kathmandutoday.com/2016/03/175248.html |date=2016-03-06 }}</ref> पूर्ण रूपले बङ्गलादेशको सीमाभित्र सीमित नदीहरूमा मेघना नदी सबैभन्दा बढी फराकिलो नदी हो। भोला जिल्ला नजिक एक बिन्दुमा यो नदी १२ किलोमिटरसम्म फराकिलो रहेको छ। आफ्नो अन्तिम स्थितिमा यो नदी लगभग सीधा रेखामा प्रवाहित हुने गरेको छ। आफ्नो धेरै नै शान्त र सौम्य दृश्यको भएपनि यो नदी प्रत्येक वर्ष धेरै नै मानिसहरूको ज्यान, धनजनी, गाईवस्तुको ज्यानको नोक्सानीको कारण बन्न पुग्छ। यस नदीमा डुङ्गा सेवा समेत चल्ने गर्दछ। यस नदीमा डुङ्गा पल्टेर र सानो बच्चाहरू डुबेर वार्षिक सयभन्दा बढीको मृत्यु हुने गर्दछ। खासगरी यो [[चाँदपुर जिल्ला]] नजिक आएर धेरै नै डरलाग्दो बन्न पुग्छ।<ref name=Banglapedia>{{cite book |author=Masud Hasan Chowdhury|chapter=Meghna River|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Meghna_River|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|editor=Sirajul Islam and Ahmed A. Jamal |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|edition=Second|accessdate=27 February 2020}}</ref> ==विवरण== मेघना नदीको औसत गहिराइ १०१२ फिट (३०८ मिटर) र अधिकतम गहिराइ १६२० फिट (४९० मिटर) रहेको छ। यो नदी भारतको [[पश्चिम बङ्गाल|पश्चिमी बङ्गाल]] राज्यको डेल्टा भएको भागमा ज्वार नदीमुख बनाउँदै [[बङ्गालको खाडी]]मा झर्ने गर्दछ। गङ्गा र [[ब्रह्मपुत्र नदी]]को धेरैजसो पानीलाई यो नदीले [[समुद्र]]सम्म पुगाउने गर्दछ। नदी आफूसँग धेरै मात्रामा माटो र बालुवा ओछ्याउने गर्दछ। नदी कहिले कहिले पाँच वा छ जल धाराहरूमा बाँडिन्छ। यो एउटा विशाल क्षेत्रमा पाखी जस्तै फैलेर बग्ने गर्दछ। यसको मुहानमा तीन मुख्य द्वीप रहेको छ। ==चित्र दीर्घा== <gallery mode=packed> Boat in meghna river.JPG|मेघना नदीमा डुङ्गा MeghnaRiver.jpg|मेघना नदी र सूर्यास्तको दृश्य Landscape of meghna river.JPG|मेघना नदीको परिदृश्य Some where in Bangladesh 4.jpg|बङ्गलादेशको कुनै स्थानमा मेघना नदी </gallery> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == * [https://web.archive.org/web/20201124154011/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%98%E0%A6%A8%E0%A6%BE_%E0%A6%A8%E0%A6%A6%E0%A7%80 बाङ्लापिडियामा मेघना लेख] {{coord|22|50|N|90|50|E|display=title|region:BD_type:river_source:GNS-enwiki}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशका नदीहरू]] [[श्रेणी:बङ्गालको खाडी]] q1clbvws57vy8l8sfvzlw7l7p7uz3g9 0 23274 1392971 1392829 2026-10-20T22:14:29Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392971 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- आधारभूत जानकारी --> |name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = पूर्व गाविस |motto = <!-- चित्र र नक्सा--> |image_skyline = Mahalaxmi Temple.jpg |image_caption = महालक्ष्मी - महाभैरव मन्दिर लुभु |image_flag = |image_seal = |image_map = <!-- NepalLalitpurDistrictmap.png --> |mapsize = 300px |map_caption = |pushpin_map = ललितपुर जिल्ला (गाविस तह)#बागमती अञ्चल#मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र#नेपाल |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = <!-- अवस्थिति --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[ललितपुर जिल्ला]] <!-- राजनीति --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- क्षेत्रफल --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = ६.४०<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- जनसङ्ख्या --> |population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं २०६८]] |population_footnotes = |population_note = |population_total = 10374 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |population_blank2_title = Religions <!-- साधारण जानकारी --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|27.63333|85.38333|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन]] अनुसार, [[मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र|मध्यमाञ्चल]] विकास क्षेत्रको [[बागमती अञ्चल]], [[ललितपुर जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] थियो। [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८]]मा यहाँको जनसङ्ख्या १०३७४ रहेको थियो जसमध्ये ५१२६ पुरुष र ५२४८ महिला रहेका थिए भने यहाँ २३६५ घरधुरी रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://mofald.gov.np/mofald/userfiles/docs_206.pdf|शीर्षक=राष्ट्रिय जनगणना २०६८| प्रकाशक=[[नेपाल सरकार]] '''केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग'''|प्रारूप=पिडिएफ |कार्य=राष्ट्रिय योजना आयोग सचिवालय}}</ref><ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)">{{cite news|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)|url=http://elibrary.xyz/cbs/image/data/Population/VDC-Municipality%20in%20detail/VDC_Municipality.pdf|accessdate=नोभेम्बर २०१२|agency=नेपाल सरकार|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|date=नोभेम्बर २०१२|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304223834/http://elibrary.xyz/cbs/image/data/Population/VDC-Municipality%20in%20detail/VDC_Municipality.pdf|archive-date=2016-03-04}}</ref> यो हाल [[महालक्ष्मी नगरपालिका, ललितपुर|महालक्ष्मी नगरपालिका]]मा पर्दछ। यो महालक्ष्मी नगरपालिकाको वडा नम्बर ८ हो। ललितपुरको [[मंगलबजार]] हुँदै तेटास्तुप चक्रपथ ग्वार्कोबाट छ कि.मी पूर्वको लुभुको बारेमा अनेकौ आख्यान जोडिएको साँस्कृतिक नगर मानिन्छ। धार्मिक, ऐतिहासिक, साँस्कृतिक तथा प्राकृतिक पर्यटकीय दृष्टिकोणले महतत्वपूर्ण रहेको लुभु समुद्री सतहबाट चार हजार दुई सय २६ मिटर उचाइमा रहेको छ। ने.सं. ५६७ कोयलाछी टोलको नारायण मन्दिरमा रहेको शिलालेख अनुसार राजा [[यक्ष मल्ल]]को पालामा लुभु कोटनायक ह«दयराम मुल्मीको नेतृत्वमा एउटा बलियो किल्लाको रूपमा रहेको थियो। लुभु र [[सिद्धिपुर, ललितपुर|सिद्दिपुर]]को सिमानामा गोदावरी खोला बग्छ। "राजपरिवारले लुभुको गोदावरी खोला पार गर्नु नहुने" भन्ने तान्त्रिक तथा धार्मिक वर्जित जनविश्वास छ। २०५८ बैशाखमा जर्मनीको परोपकारी संस्था नेपालहिल्फे बाइलन्गिट्स (Nepalhilfe Beilngries) को आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा निर्माण भएको शालिग्राम बालगृह अनाथालयको उद्घाटन गर्न<ref>{{Cite web |last=c.herbaty |date=1996-04-01 |title=Shaligram Bal Griha – our orphanage – Nepalhilfe Beilngries e.V. |url=https://www.nepalhilfe.org/shelters/shaligram-bal-griha-our-orphanage/?lang=en |access-date=2026-10-11 |language=en-US}}</ref> रानी [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|ऐश्वर्य]] र युवराज [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] २०५८ बैशाखमा लुभु पुगेका थिए। जेठ १९ मा [[दरबार हत्याकाण्ड]] हुँदा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] सहित राजपरिवारको वंशनाश भयो। == इतिहास == लुभूमा नवपाषाण कालीन (Neolithic) ढुङ्गाका औजारहरू फेला परेका छन् <ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=J. L |date=1983 |title=Neolithic Tools from Nepal |journal=Ancient Nepal |volume=75 |pages=1-12}}</ref>, जसले यहाँ मानव बस्तीको इतिहास प्रागैतिहासिक कालसम्म पुग्ने देखाउँछ। लिच्छवि कालमा [[नरेन्द्रदेव|नरेन्द्र देव]]को अभिलेख अनुसार यो हंसगृह शहरको एक भागको रूपमा विकसित भएको थियो। ==नामाकरण== विभिन्न युगहरूमा लुभूलाई फरक-फरक नामले चिनिन्थ्यो। लिच्छवि कालमा यसलाई 'हंसगृहद्रङ्ग' सहित 'पश्चिमको ग्राम' भनिन्थ्यो। मध्यकालमा यसलाई लम्हमु, लहानु, लुम्हा, र लुम्हु जस्ता नामले चिनिन्थ्यो <ref>{{Cite journal |last=Shakya |first=S R |date=2054 |title=लुभुस्थित श्री महलक्ष्मी महाभैरव मन्दिरसँग सम्बन्धित ताम्रपत्र |journal=स्मारिका लुभु महोत्सव |pages=77}}</ref>। मध्यकालमा कहिलेकाहीँ यसलाई 'सुवर्णपुर' नामले पनि सम्बोधन गरिन्थ्यो<ref>{{Cite journal |last=वज्राचार्य |first=धनवज्र |date=२०५६ |title=मध्यकालका अभिलेख |journal=मध्यकालका अभिलेख |pages=172}}</ref> (वज्राचार्य, २०५६, पृ. ११२)। आज यसलाई 'लुभू' भनिन्छ, जुन मध्यकालमा प्रयोग हुने 'लुम्हु' शब्दको अपभ्रंश रूप हो। देवी महालक्ष्मीको मन्दिर लुभूको एक महत्त्वपूर्ण सम्पदा स्थल हो। [[भाषा वंशावली]]को विवरण अनुसार बोडे (भक्तपुर) कि महालक्ष्मी, लगनटोल (पाटन) कि महालक्ष्मी, खोकना (ललितपुर) कि महालक्ष्मी र लुभू (ललितपुर) कि महालक्ष्मी [[काठमाडौँ उपत्यका]]का सबैभन्दा प्रसिद्ध र शक्तिशाली देवीहरू हुन् (श्रेष्ठ, २०६४, पृ. ३९)। हंसग्रहद्रङ्गलाई लुभु भनिनुका आख्यानहरू मध्ये राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]]का नाति राजा [[योगनरेन्द्र मल्ल]] ( नें. सं. ८०४ ( ८२५ ) लाई एक पटक ललितपुरदेखि लुभुसम्म तुल विछ्याएर लगिएको थियो। राजाले लुभुमा ढकमक्क [[तोरी]]को फुल फुलेको देखेपछि खुशीले गद्गद् हुँदै "थ्व थायँ ला लुँ बुँ खनि" –(यी ठाउँहरू त सुनको खेत रहेछ ) भनी ब्यक्त गरेछन्। त्यसैबेला देखि गाउँको नाउँनै लुँबुँ हुन पुगेको हो। [[चित्र:MustardField_lalitpur.jpg|पाठ=MustardField lalitpur|बायाँ|अङ्गुठाकार|तोरीको खेत, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]]]] अर्को आख्यान अनुसार गङ्गाको महारानी ने.सं. ६७२ तिर आफ्नो सुनको थाल बेची महालक्ष्मी महाभैरव जात्रा चलाउनुका साथै हंसगृहद्रङ्ग वस्तीलाई ब्यवस्थित रूपमा विस्तार गरेको हँदा लुँ( वसुन र भुँ – थाललाई लुँभुँ भन्ने गरेको बताइन्छ। कान्तिपुरका राजा [[शिवसिंह मल्ल|शिवसिंह मल्ले]] ने.सं. ८०३मा पाटनमा विजय प्राप्त गरी निजका छोरा हरिहरसिंह मल्लाई राजप्रतिनिधिको रूपमा शासन गर्न लगाइएको लुँभुँ दक्षिणमा श्रृङ्गमती खोला, पश्चिममा गोदावरी खोला, उत्तरमा ढुङ्गे खोलाले घरिएको छ। च्वहिटी, लाछी हिटी क्वय हिटी तीन खण्डमा विभक्त लुँभुँलाई पूर्वमा लुखाखिखा, मुगः पुखु) पश्चिममा क्वने लुखा, उत्तरमा मचालुख लाछी – जहाँ गँगा महारानीक दरबार छ ) र दक्षिणमा नासः लुखासहित चारैतिर पर्खालले घेरी शहर बसाएको बताइन्छ। तर हाल पर्खाल भग्नावशेषमा परिण भएको छ। ==प्राचीन मिथक== लुँभुँ ढोकाबाट गाउँ प्रवेश गर्नासाथ ने सं. ५७३मा स्थापित नारायण मन्दिर गराएको सरस्वती लाकेश्व्रको कलात्मक मन्दिर बाटोका दायाँ बायाँ चोक कुनामा देख्न सकिन्छ। नौ पिठ र चार तीर्थस्थलको रक्षा गरेको मानिने लुँभु देशको इष्टदेवी महालक्ष्मी, महाभैरव मन्दिर तीन तल्ले झिँगटीछाने पेगौडा शैलीयुक्त मन्दिर प्राचीन दरबार नजिकरहेको छ। लुँभुँ महालक्ष्मी महाभैुव रातो मच्छिन्द्र नाथको पाँग्रा भैरव भैरवी भएको कारण वुंगद्योको जात्रासँगै यहाँको पनि जात्रा सुरू हुने गरेको हो। मन्दिरको दोस्रो तल्लामा गणेश, महालक्ष्मी कुमार, महाभैरव र कुमारीको पाँच देवीदेवताका शिर ख्वापा पुज्ने प्रचलन रहेको छ। ने.सं. ६३२मा भारो अर्थात श्रेष्ठ समाजले निमार्ण गराएको महालक्ष्मी महाभैरव देवस्थल लुँभुँका ९ पिठ मध्ये प्रमुख मानिन्छ।ने सं. ९९८मा जीर्णोद्धार भएको महालक्ष्मी महाभैरव मन्दिरवरिपरि पोखरी, ढुङ्गेधारा रहेका छन्। लुँभुँमा रहेका प्राचीन सम्पदा मध्ये गोभ्रातेश्वर महादेव पनि एक हो। देवताका रूपमा सादा लामो बाङ्गोढुंङ्गा पुजिदै आएको छ। [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवीकाल]]मा राजाको नाउाँ पछाडि देव राखी सम्मान प्रकट गरिन्थ्यो भने देव अर्थात राजाभन्दा पनि अलौंकिक ठूलो ईश्वरलाई महादेव भन्न थालिएको हो।लुँभुँमा रहेको यो महादेव मन्दिर पाटनको महाबुद्धजस्तै शिखर शैलीमा निमार्ण गरिएको छ। गोभ्रातेश्वर महादेवका सम्बन्धमा जोडिएको अनेकौँ अलौंकिक आख्यानहरू मध्ये कामधेनु गाईको पशुपतिनाथको आराधना गर्दा आफ्नै गोवरमा महादेवको दर्शन दिएको हुँदा गोभ्रातेश्वर भन्ने गरिएको सर्वाधिक चर्चित छ। वैशाख शुक्ल, अक्षय तृतीया र मंसिर पूर्णिमा चोमरी र दुवाल ज्यापुहरूले नुहाई धुवाई पवित्रबसी , नङ काटी एक्लै सुत्ने र सेतो जामा पहिरिएर जात्रा लाउनुप¥थ्यो। हाल राणाकालमा भारतीय भट्ट ब्राम्हण झिकाएर हिन्दुस्तानी परम्परा अनुरूप पूजा गराउने प्रथा लादिएको कुरा स्थानीय बासिन्दाहरू बताउँछन्। लँुभुँ महालक्ष्मी भैरव र गोभ्रातेश्वर मन्दिरबाट सिन्नेरी जाने बाटोछेउमा रहेको लुँभुँ देवी पिठलाई महालक्ष्मी महाभैरवकी आमा भनी पुकार्ने गरिन्छ। कथाअनुसार गंगा महारानी राज्यकाल ने.सं. ६०८मा लँुभुँ देशभरिका जनतालाई गलगाँडले सताएछ। कारण पतालगाउँदा गोभ्रातेश्वर महादेवको शिरमा महालक्ष्मी पिठ रहेकोले हो भनी तान्त्रिकहरूले दिएको चेतावनीलाई मध्यनर राखी सो पिठलार्य हाल तीनतल्ले पेगौडा शैलीकोम महाभैरव महालक्ष्मी लायकु नजिक सारिएको बताइन्छ। पुरानो महालक्ष्मी महाभैरव पिठ खुल्ला रमणीय फाँटमा आयतकार भुइतल्ले शैलीमा रहेको छ। नौ पिठ मध्ये एक मानिने यस माता पिठको निमार्ण राजा हरिहर सिंह मल्ले अहिलेको रूप दिएको बताइन्छ। लुँभुँ धार्मिक, साँस्कृति, ऐतिहासिक पर्यटकीय दृष्टिकोणले मात्र नभई ग्रामीण पर्यटनको साथै शाहसिक खेल पर्यटनको दृष्टिकोणले पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको छ। === गोभ्राटेश्वर महादेव === कामधेनु गाईले हरेक बिहान शृङ्ग ऋषि गुफा हुँदै पशुपतिमा दूध चढाउन जाने गरेको र यसै क्रममा एकदिन शृङ्गी नाम गरेका ऋषिले स्नान गर्दै गर्दा कामधेनु गाईले गोब्राएको देखी सो गोबरलाई रुद्रको भावनाले पूजा गरेपछि त्यस गोबरबाट तेजिलो लिङ्ग उत्पन्न भएको र उक्त लिङ्गको नाम गोभ्राटेश्वर रहन गएको धार्मिक कथा छ ।<ref>{{Cite journal |title=गोभ्राटेश्वर महादेव |url=https://mahalaxmimun.gov.np/sites/mahalaxmimunlalitpur.gov.np/files/documents/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%B2_compressed%20%281%29.pdf |journal=महालक्ष्मी नगरपालिकाको पर्यटकीय प्रोफाइल |pages=49}}</ref> उक्त स्थानमा हाल गोभ्राटेश्वर महादेव शिखर शैलीमा निर्मित मन्दिर छ । == परम्परा संस्कृति == === लुभु जात्रा === महालक्ष्मी जात्राको सुरुवात ६५० नेपाल संवत्‌मा मल्ल शासनकी रानी गङ्गा महारानीले गराएको विश्वास गरिन्छ। लुभूमा बैशाख शुक्ल अक्षय तृतीयादेखि ९ दिनसम्म महालक्ष्मी र महाभैरबको जात्रा मनाइन्छ । बाजागाजाका साथ बेलुका खट जात्रा गरिन्छ । खटमा मुख्यतः महालक्ष्मी र महाभैरबका मूर्ति हुन्छन्। एउटा खटमा गणेश, महालक्ष्मी र कुमार हुन्छ भने अर्कोमा गणेश, महाभैरब र कुमारीको मुकुट । खट जात्रा ९ दिनसम्मै चल्छ । नेवार समुदायका [[श्रेष्ठ]]ले [[धाँ]], [[महर्जन]]ले [[धिमे]] र शाहीले न्याँसी बाजा बजाउँछन्। परापूर्व कालमा १२ बर्षसम्म पानी नपर्दा रातो मच्छिन्द्रनाथलाई लिन गएको टोलीमा ४ भैरब पनि थिए । ती मध्ये लुभूका हयग्रिब पनि एक हुन् । त्यसैले मच्छिन्द्रनाथ जात्रा गर्ने बेला लुभूका भैरबको पनि जात्रा पर्छ।<ref>{{Cite web |title=लुभू जात्रा |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/147290-1524887160.html |access-date=2026-10-09 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> महालक्ष्मी जात्रा अक्षय तृतीयादेखि सुरु भई एकादशीसम्म कुल नौ दिन मनाइन्छ: जात्राको नौ दिनको प्रक्रिया र रीतिरिवाज <ref>{{Cite journal |last=Dulal |first=Lok Nath |date=2024 |title=Mahalaxmi Jatra: An Amazing Festival Tourism Product of Lubhu, Nepal |url=https://nepjol.info/index.php/nc/article/download/64400/49483/191123 |journal=Nepalese Culture |volume=17}}</ref> * '''तयारी :''' अक्षय तृतीयाको अघिल्लो दिन सात जना थकालीहरूले मन्दिर र जात्रा मार्गको सफाइ गर्छन्। उनीहरू समयबजी भोज खाएर रातभर नसुती मन्दिरमा बस्छन् र देवताहरूलाई कपडा तथा गहनाले सजाउँछन्। * '''पहिलो दिन (अक्षय तृतीया):''' थकालीहरूले क्षमा पूजा गर्छन् र मूल मन्दिरबाट देवी-देवताका मूर्तिहरू तल ओराल्छन्। * '''दोस्रो दिन (चौथी):''' खटहरूलाई नेवार समुदायका महर्जनहरूले काँधमा बोकेर 'द्योछें' (महालक्ष्मीको माइती) तर्फ लैजान्छन्। त्यसपछि गोभ्राटेश्वर महादेवको प्राङ्गणमा पुर्याइन्छ। * '''तेस्रो दिन (पञ्चमी - खट जात्राको मुख्य दिन):''' आकाश भैरव, महाकाली र महाभैरवका खटहरूलाई लुभूका सम्पूर्ण टोलहरू (देबानानी, आख्य, गंछे, तागोन्तु, ताखंछे, बाकुनानी, भगवतीलाछी, दासी, नासल आदि) मा घुमाइन्छ। * '''चौथो दिन (षष्ठी):''' खटहरू पुनः टोलहरूमा घुमाएर Tagotun टोलमा पुर्याई 'या पूजा' गरिन्छ र ठूलो भोज आयोजना हुन्छ। * '''पाँचौँ दिन (सप्तमी):''' [[पञ्चैबाजा]] बजाएर विशेष पूजा गरिन्छ र गुठीयार तथा समुदायका मानिसहरू भेला भई भोज खान्छन्। * '''छैटौँ दिन (अष्टमी):''' मध्याह्न १२ बजेसम्म सर्वसाधारणले पूजा गर्छन्। त्यसपछि स्थानीय सरकारका प्रतिनिधिको तर्फबाट भन्सारलेले बोकाको बलि दिन्छन्। यसदिन सरकारी पुजा गर्नका लागि बोका बली दिने प्रचलन छ।<ref>{{Cite web |title=लुभुको महालक्ष्मी महाभैरब जात्रा शुरु : भात खाएर पुजा गर्ने चलन |url=https://hamrakura.com/news-details/61009/2019-05-07 |access-date=2026-10-09 |website=https://hamrakura.com/ |language=ne}}</ref> * '''सातौँ दिन (नवमी):''' थकाली परिवारहरूले पूजा गर्छन् र 'स्यामी' नामक भोज खान्छन्। * '''आठौँ दिन (दशमी):''' आकाश भैरवलाई द्योछें गाउँतर्फ लगेर चिपन्थी भोज खाइन्छ। * '''नवौँ दिन (एकादशी - अन्तिम दिन):''' गङ्गा महारानी र महालक्ष्मीको माइतीघरमा तान्त्रिक लामा गुरु, भन्सारले र थकालीहरूको उपस्थितिमा क्षमा पूजा र बलि पूजा गरी जात्राको औपचारिक समापन गरिन्छ। ===गाइजात्रा=== काठमाडौं उपत्यका सहित ललितपुरका पाटन, लुभु र थैव जस्ता विभिन्न स्थानहरूमा गाईजात्रा आ-आफ्नै मौलिक र फरक सांस्कृतिक परम्पराअनुसार मनाइन्छ। वर्षभरि घरपरिवारबाट दिवंगत भएका आफन्तहरूको आत्माको शान्तिका लागि उनीहरूको सम्झनामा गाईको प्रतीक वा स्वरूप बनाएर बजार परिक्रमा गराइन्छ। लुभुको गाईजात्रामा देखाइने धौं लाखे नाच यहाँको मुख्य र आकर्षणको केन्द्रबिन्दु मानिन्छ। [[चित्र:Lakhey_nach_lubhu_IMG_20240831_203645.jpg|पाठ=Lakhey_nach_lubhu_IMG_20240831_203645|बायाँ|अङ्गुठाकार|215x215पिक्सेल|लुभु लाखे नाच ]] [[चित्र:Lakhey_dance_lubhu.jpg|382x382px|Lakhey_dance_lubhu]] [[चित्र:Lubhoo.jpg|287x287px|Lubhoo]] [[चित्र:Buddha_Lubhoo.jpg|259x259पिक्सेल|Buddha_Lubhoo]] ==शिक्षा== लुभुमा निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित कयौं विद्यालयहरू छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धन प्राप्त महालक्ष्मी क्याम्पस पनि छ। बि.सं १९५८ मा श्री ३ [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देवशमशेर]]को समयमा नै यहाँ लुभु पाठशालाको स्थापना भई आधुनिक शिक्षाको सुरुवात भएको थियो। त्यस्तै २००३ मा पद्म शमशेरको कालमा महालक्ष्मी विद्यालयको स्थापना भएको थियो जुनमा अहिले १२ कक्षा सम्म अध्यापन हुन्छ। तत्कालीन मुमा बडामहारानीद्वय [[कान्ति राज्यलक्ष्मीदेवी शाह|कान्ति राज्यलक्ष्मी]] र [[ईश्वरी राज्यलक्ष्मी देवी शाह|ईश्वरी राज्यलक्ष्मी शाह]]ले हालको त्रिभुवन विश्वविद्यालय स्थापनाका लागि ललितपुरको लुभुमा ३७५ रोपनी जग्गा दिएका थिए । २०१३ सालमा आफ्नो निजी बिर्ताका रूपमा रहेको उक्त जग्गा उनीहरूले त्रिवि स्थापना घोषणा गरेका थिए। [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] लुभुमा स्थापना गर्ने विकल्प भए पनि खानेपानी समस्याको कारण यो विकल्प रद्द गरिएको थियो ।<ref>{{Cite web |last=Adhikari |first=Agrim |date=2025-07-29 |title=Tribhuvan University’s Land: A Legacy Under Siege |url=https://english.deshsanchar.com/tribhuvan-universitys-land-a-legacy-under-siege/ |access-date=2026-10-15 |website=Desh Sanchar |language=en-US}}</ref> लुभु जग्गा बारे त्रिभुवन विश्वविद्यालय कमिसनको रिपोर्टको केही अंश यस प्रकार छ: <ref>{{Cite journal |last=पंगेनी |first=भवेश्वर |title=नेपालमा उच्च शिक्षाः ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, त्रिभुवन विश्वविद्यालय कमिसन |url=https://portal.tu.edu.np/downloads/bookpart-1_2024_03_31_13_44_04.pdf |journal=त्रिभुवन विश्वविद्यालयको इतिहास (वि.सं.२०१६–२०३९) (भाग–१) |pages=74}}</ref><!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |''०१२/१२/२९ मा निरीक्षण गरेको लुभुको जमिन उच्च, स्वस्थकर, सुन्दर शाहिप्रद तथा विस्तार हुन सक्ने देखिए तापनि काठमाडौँ शहरबाट कष्टदायक दुरतामा रहेको बुझिन्छ । जस्ले गर्दा दिन दिनै घरबाट जाने विद्यार्थी वा अध्यापकलाई जान मुस्किल पर्दछ । विश्वविद्यालय बस सर्भिस राखेका खण्डमा पनि यातायात र प्रबन्धको खर्चको ठुलो भार उठाउनु पर्ने देखिन्छ । पानी र पावरको निमित्त पाइ परेको जस्तो देखिएन । यस्कारण नै यो जमिनको सम्भावना बहुत कम देखिन्छ ।'' ''रिक्त तथा दुरस्थलमा बिल्कुलै नयाँ जमा गर्नुपर्ने हुनाले प्राथमिक व्यय ज्यादा बढी मात्रामा हुनेछ । त्यस्तै प्रबन्धको कठिनाइहरू धेरै पर्दछ । तिनै शहरबाट टाढा देखिन्छ । लामो सडको निर्माणको खर्च पर्दछ । तथा पेट्रोलको खर्च पनि बढेर जानेछ।'' | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> ==अर्थतन्त्र == [[चित्र:Cottage_industry.jpg|अङ्गुठाकार|परम्परागत तानको प्रविधि]] लुभुको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कपडा उत्पादन (Textile Production), खेति र व्यापार मा आधारित छ। उपत्यकाकै एक प्रमुख औद्योगिक पकेट क्षेत्रका रूपमा चिनिने लुभुको आर्थिक संरचना परम्परागत सीप र आधुनिक प्रविधिको सम्मिश्रण हो। तानको कपडाले गर्दा कुनै समय ‘मिनी जापान’ भनेर पनि चिनिन्छ।<ref>{{Cite web |last=author |title=‘मिनी जापान’मा ६० वर्षदेखि तान सम्हालिरहेका ‘पूर्ण मास्टसाब’ |url=https://ukeraa.com/news/detail/144291/ |access-date=2026-10-06 |website=ukeraa.com |language=en-gb |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119052447/https://www.ukeraa.com/news/detail/144291/ |archive-date=2025-11-19}}</ref> सुती कपडा, पस्मिना सल, ढाका, ऊनी, बुटे सल, मफलर, हाकुपटासी, कोरा र धर्के कपडा, तन्ना तथा साडीलगायत विभिन्न कपडा यहाँ उत्पादन हुन्छन् । यहाँ उत्पादित कपडा अमेरिका, फ्रान्स, जर्मनीलगायत देशमा समेत निर्यात हुँदै आएका छन् ।<ref>{{Cite web |title=लुभुका केही कपडा उद्योग निरन्तर |url=https://ekantipur.com/business/2020/04/17/158708938038355821.html |access-date=2026-10-09 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> विसं १९९५ तिर घरघरबाटै हाते तानको प्रयोग गरी कपडा बुन्ने कामको थालनी भएको थियो । रामलाल श्रेष्ठको अगुवाइमा लुभूका बासिन्दालाई घरघरमा तान, धागो आदि कच्चा मालवस्तु दिएर कपडा बुन्न लगाएका थिए । लुभूमा विसं २०१०–२५ सालसम्म परम्परागत तानबाट सक्कली ढाका कपडा बुन्ने गरिन्थ्र्याे । विसं २०२६ सालमा आएर नेपालमा बनेको सेमीअटोलुम र विसं २०३१ सालतिरबाट स्वचालित मेशिनको प्रयोग गरी व्यावसायिक रूपमा कपडा बुन्न थालियो । अहिले विदेशबाट झिकाइएको अत्याधुनिक मेशिनको प्रयोग गरी विभिन्न किसिमका कपडा बुन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |title=लुभूको कपडा उद्योगको भविष्य |url=https://abhiyandaily.com/news/378844/lubhuuko-kpddaa-udyogko-bhvissy/ |access-date=2026-10-09 |website=Aarthik Abhiyan News |language=Nepali |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109133048/https://abhiyandaily.com/news/378844/lubhuuko-kpddaa-udyogko-bhvissy/ |archive-date=2026-01-09}}</ref> == प्राकृतिक ग्यास भण्डार == लुभु गोदावरी खोला नजिकैको स्थानमा प्राकृतिक ग्यासको भण्डार रहेको छ । यहाँ जमिन मुनिबाट आगो बलिरहेको देख्न सकिन्छ । सन् १९७८ जाइकाले अध्ययन गर्दा टेकुसहित उपत्यकाका विभिन्न १४ वटा ठाउँहरूमा यस्ता मिथेन ग्यास रहेको पाइएको थियो। जसमा त्रिपुरेश्वर, कुलेश्वर, कालिमाटी, भृकुटीमण्डप, टेकु दोभान, ह्युमत कालिमाटी, शंखमुल, कोटेश्वर तीनकुने, जडिबुटी, टिकाथली, बालकुमारी र इमाडोल क्षेत्र पर्छन्।<ref>{{Cite web |last=राई |first=विवेक |title=४० वर्षदेखि लुभुको खाली जग्गामा बलिरहेको छ ग्यास, मानिसहरू पकाउँछन् खाना, पोल्छन् मकै (भिडिओ) |url=https://www.setopati.com/social/310812/ |access-date=2026-10-10 |website=Setopati |language=en-US}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{ढाँचा:ललितपुर जिल्लाका गाविसहरू}} [[श्रेणी:ललितपुर जिल्लाका ठाउँहरू]] kikbvuz18a3w1wgkyidk5x11e1ez70z 0 37406 1392972 1324044 2026-10-20T22:34:44Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392972 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=अगस्त २०१२}} {{खराब अनुवाद}} [[Image:Allchin Royal Chester 1.jpg|thumb|300px|right|एक स्वयं-प्रगामी (self-propelled) वाष्पयान]] [[Image:Steam engine.JPG|thumb|300px| एक संरक्षित अपूर्ण पोर्टेबल वाष्पयान (टेन्टरफिल्ड एन एस डब्ल्यू)]] '''वाष्पयान''' वा '''बाफको इन्जिन''' एक प्रकारको उष्मीय [[इन्जिन]] हो जसले कार्य गर्नको लागि जल-वाष्पको प्रयोग गर्दछ। बाफको इन्जिन अधिकांशतः [[बाह्य दहन इन्जिन|वाह्य दहन इन्जिन]] हुन्छन् जसमा [[रेङ्किन चक्र|रैंकाइन चक्र]] (Rankine cycle) नामक ताप-चक्र (heat cycle) उपयोगमा ल्याइन्छ। केही वाष्पयान [[सौर्य उर्जा]], [[नविकरणीय उर्जा]] या [[जिओथर्मल]] उर्जाले पनि चल्दछन्। ==इतिहास== बाफको इन्जिनको इतिहास धेरै पुरानो छ (करिब हजार वर्ष)। तर पहिले उपयोगमा ल्याइएका युक्तिहरू शक्ति उत्पादनको दृष्टिले व्यावहारिक थिएनन्। त्यस पछि यीनको डिजाइनमा धेरै सुधार भयो जसबाट यो [[औद्योगिक क्रान्ति]]को समयमा यान्त्रिक शक्तिको प्रमुख स्रोत भएर उभियो। अब बाफले चलने वाला [[रेलगाडी|रेलगाडिहरू]] एवं अन्य मिसिनहरू कम भइ सके तर पूरा संसारको विद्युत-शक्तिको लगभग आधी शक्ति आज पनि [[वाष्प टर्बाइन|वाष्प टर्बाइनहरू]]को सहायताले उत्पन्न गरिन्छ । बाफ इन्जिन बनाउने तरिकाको सबै भन्दा प्राचीन उल्लेख अलेक्जैंड्रियाको हीरोको लेखहरूमा भेटिन्छ। हीरो त्यस विख्यात अलैक्जैंड्रीय सम्प्रदाय (३०० ई.पू.-४०० ई. सन्) schwör bei koranको सदस्य थियो जसमा [[टोलेमी]], [[यूक्लिड]], [[इरेटोस्थनीज]] जस्तै तत्कालीन विज्ञानका महारथी सम्मिलित थिए। हीरोले आफ्नो लेखमा एक यस्तो युक्तिको वर्णन गरेका छन् जसमा एक बन्द बाकसमा वायु तताइन्थ्यो र एक नलीको मार्गबाट तल पानी भरिएको भाडो तिर लगिन्थ्यो थियो। यसमा भाडोको पानी दोस्रो नलीमा चढ्थ्यो र एक नक्कली फुहारा बन्थ्यो। यसपछि यस सम्बन्धमा कहीं कुनै विवरण भेटिएको छैन। १६०६ ई. मा, हीरो देखि लगभग २,००० वर्ष बाद, नेपोलियन अकादमीको संस्थापक र तत्कालीन यूरोपमा विज्ञानको अग्रणी नेता मार्क्सेव देला पोर्ताले हीरोको फुहारेवाला प्रयोगमा हावाको ठाँउ बाफको उपयोग गर्यो। उनले यो पनि सुझाया कि कुनै बर्तनको पानी देखि भरनेको लागि यदि उसलाई एक नली द्वारा पानी भन्दा कुनै तालाब देखि सम्बन्धित गर्‍यो जाय र तब उन बर्तन माबाफ भरेर फेरि उसलाई माथि देखि पानीको द्वारा ठण्डा गरे जाय त भित्रको बाफ संघनित भएर निर्वात उत्पन्न करेगी र उनको ठाँउ तालाब देखि पानी बर्तनमा भर जाएगा। १६९८ ई.मा मार्क्सेव देला पोर्ताको यस सुझावको उपयोग टामस सेवरीले पानी चढानेको एक मिसिनमा गर्यो। यस प्रकार '''सेवरी पहिलो व्यक्ति थियो जसले व्यावसायिक उपयोगको एक बाफ इन्जिन बनाया''', जसको उपयोग खदानों मध्ये पानी उलीचने र कुहरूमध्ये पानी निकालनमा भयो। सेवरीको इन्जिनको आविष्कार पछि बाफ इन्जिनको अघिल्लो चरण '''न्यूकोमेन इन्जिन'''को आविष्कार थियो। यसको आविष्कार टामस न्यूकोमेन (१६६३-१७२९ ई.)ले गर्यो। यस इन्जिनको खदानों र कुओं देखि पानी निकालनमा ५० वर्ष सम्म उपयोग होता रहयो। यसको ऐतिहासिक महत्त्व पनि छ, किन भनें त्यहि देखि जेम्स वाटको आविष्कारहरूको मार्ग खुला। यस इन्जिनमा पहिलो पल्ट सिलिंडर र पिस्टनको उपयोग गरियो जुन अब सम्म बाफ इन्जिनहरूमा प्रयुक्त गरे जान्छन्। न्यूकामेन इन्जिनमा बाफ केवल निर्वात उत्पन्न गर्नको काम आउँछ। पिस्टन उठानेको काम, जसबाट पानी चढता छ, वायुमंडलीय दाब गर्दछ। तर बाफको केवल संघनित गर्नमा धेरै ईंधन व्यर्थ खर्च हुन्छ। [[जेम्स वाट]]को महत्त्वपूर्ण कार्य बाफ इन्जिनको सर्वश्रेष्ठ रूप दिन हो जसबाट मनुष्यको शक्ति दस गुनी बढ गई र व्यावसायिक क्षेत्रमा बृहद् परिवर्तन भयो। जेम्स वाट ग्लासगोमा एक चतुर वैज्ञनिक यन्त्र रचयिता थिए र १७६३ मा ग्लासगो विश्वविद्यालयको भौतिकीको प्रोफेसर देखि उनलाई एक न्यूकामेन इन्जिनको मरम्मतको ओदश मिलयो जुन कहिल्यै ठीक न चलता थियो। मरम्मत गरेर समय वाटको ध्यान आयो कि यसमा ईंधन बुरी तरिका देखि व्यर्थ हुन्छ। विचारशील स्वभावको वाटले यसले श्रेष्ठ मिसिन बनाउन विचार प्रारम्भ गर्यो। यस प्रकार उनले अनेक अन्वेषण गरे र यन्त्र बनाए, जिनले बाफ इन्जिनको उनको वर्तमान स्वरूप प्राप्त भयो र त्यो उद्योग र सभ्यताको प्रगतिमा शक्तिशाली साधन बनयो। ==बाफ इन्जिनको प्रकार== बाफ इन्जिनको निम्नलिखित मुख्य प्रकार हो : ===एक एवं द्विक्रिया इन्जिन (single and double acting engine)=== एकक्रिया इन्जिनमा बाफ पिस्टनको एक नै ओर कार्य गर्छ एवं द्विक्रिया इन्जिनमा बाफ पिस्टनको दुवै ओर कार्य गर्छ। यदि यिनी दुवै प्रकारको इन्जिनहरूमा अन्य सबै अवस्थाहरू समान हो, त द्विक्रिया इन्जिनद्वारा प्राप्त शक्ति दोस्रो प्रकारको इन्जिनद्वारा प्राप्त शक्तिको दूनी हुन्छ। यही कारण हो कि यिनी दिनहरू एकक्रिया इन्जिन कम नै व्यवहारमा लाया जान्छ। ===ऊर्ध्वाधर एवं क्षैतिज इन्जिन=== सिलिंडरको धुरीको ऊर्ध्वाधर या क्षैतिज भएको अनुसार इन्जिन ऊर्ध्वाधर या क्षैतिज भनिन्छ। क्षैतिज इन्जिन ऊर्ध्वाधर इन्जिनले अधिक ठाँउ घेरता छ। ऊर्ध्वाधर प्रकारको इन्जिनमा घर्षण आदि कम हुन्छ, जसको कारण यो क्षैतिज इन्जिनको तुलनामा अधिक दिन सम्म चल्न सक्छ। ===निम्न एवं उच्च चाल इन्जिन (low and high speed engine)=== बाफ इन्जिनको चाल वस्तुत: यसको क्रैंक शैफ्ट (crank shaft) परिक्रमण (revolutions) प्रति मिनेटको चाल हुन्छ। चार फुट पिस्टन स्ट्रोक (piston storke) एवं ८० परिक्रमण प्रति मिनटवाला इन्जिनमा औसत पिस्टन चाल ६४० फुट प्रति मिनेट हुनेछ। यो इन्जिन निम्न चाल इन्जिन भन्यो जाएगा। साधारणत: १०० परिक्रमण प्रति मिनेटको चाल भन्दा कम चालमा चलनेवाला इन्जिनको निम्न चाल इन्जिन भन्छन् एवं २५० परिक्रमण प्रति मिनेटको चाल भन्दा अधिक चालमा चलनेवाला इन्जिनको उच्च चाल इन्जिन भन्छन्। १०० र २५० परिक्रमण प्रति मिनेटको बीचको चालमा चलनेवाला इन्जिनको "मध्यम चाल इन्जिन" (medium speed engine) भन्छन्। उच्च चाल इन्जिनको सबै भन्दा ठूलो गुण यो हो कि समान शक्तिको लागि यो धेरै नै साना आकारको हुन्छ। उच्च चालको कारण बाफ पनि कम नै खर्च हुन्छ, किन भनें यस प्रकारको इन्जिनमा बाफ र सिलिंडरको बीच ऊष्मा स्थानांतरण (heat transfer)मा धेरै नै कम समय लागइन्छ। ===संघनन र असंघन इन्जिन (condensing and noncondensing engine)=== असंघनन इन्जिन त्यो बाफ इन्जिन हो जसबाट बाफको निकास (exhaust) सीधा [[पृथ्वीको वायुमण्डल|वायुमण्डल]]मा हुन्छ एवं यसको लागि सिलिंडरमा बाफको दाब वायुमंडलको दाब भन्दा कहिल्यै कम हैन हुनु पर्छ। संघनन इन्जिनमा बाफ कार्य गर्न पछि संघनित्रमा प्रवेश गर्छ एवं त्यो वहाँ वायुमंडलको दाबमा जलमा परिवर्तित हुन्छ। संघनित्रको व्यवहार गर्न देखि बाफ अधिक कार्य गरेर पाती छ। ===सरल एवं संयोजी इन्जिन (simple and compound engine)=== सरल इन्जिनमा प्रत्येक सिलिंडर बयलर देखि सीधा बाफ पाउइन्छ एवं सीधा वायुमंडल या संघनित्रमा निकास (exhaust) गर्दछ। संयोजी इन्जिनमा बाफ एक सिलिंडर मा, जसलाई उच्च दाब सिलिंडर भन्छन्, केही हद सम्म प्रसारित हुन्छ र उसपछि उस लेकेहि ठूलो सिलिंडर मा, जसलाई निम्न दाब सिलिंडर भन्छन्, प्रवेश गर्छ एवं यहाँ प्रसारको क्रिया पूर्ण हुन्छ। फरक निम्न दाब सिलिंडर संघनित्रमा निकास गर्दछ। प्रसार तीन या चार सिलिंडरमा पनि हुन सक्छ एवं यिनी इन्जिनहरू लाई त्रिप्रसार इन्जिन (triple expansion engine) या चतुष्प्रसार इन्जिन (quadruple expansion engine) भन्छन्। ==बाफ इन्जिनको कार्यसिद्धांत (working principle)== [[चित्र:Steam locomotive work.gif|center|500px|thumb|बाफको शक्तिले चलने वाला गाडीको कार्यसिद्धान्त]] ऊष्मा इन्जिनको अधिकतम दक्षता (T१-T२ )/T१ हुन्छ जसमा (T१) र (T२) ऊष्मा इन्जिन चक्र (heat engine cycle)मा अधिकतम एवं न्यूनतम ताप छन्। यसले थाहा हुन्छ कि इन्जिनको [[दक्षता]] यिनी दुवै तापोंमा निर्भर गर्छ। भांप इन्जिनको दक्षता उतनी नै बढती जाएगी जितनी (T१)को मूल्य बढेगा एवं (T२)को मूल्य घटेगा। (T१)को मूल्यको बढानेको लागि बायलर देखि निकल गरेर इन्जिनमा आनेवाला बाफको दाबको बढाना हुनेछ, किन भनें बाफको दाब जितनी नै अधिक हुनेछ (T१)को मूल्य उतना नै बढेगा। (T१)को बढानेको एउटा अझै अर्को उपाय हो। त्यो छ बाफको अतितापित (superheat) गर्न। अतितापकको बयलरमा व्यवहार गरेर बाफको अधिताप बढाइन्छ । (T२)को मानको कम गर्नको लागि [[संघनित्र]] (condenser)को व्यवहार गर्न आवश्यक हुन्छ। संघनित्रमा ठंढे जलद्वारा बाफ जलमा परिवर्तित गरिन्छ। अत: राम्रा संघनित्रमा (T२)को मान ठंढे जलको तापको बराबर हुन सक्छ। यसले थाहा हुन्छ कि बाफ इन्जिनमा अधिक दाब एवं अतितप्त बाफद्वारा कार्य गराउन देखि एवं कार्य गराउन पछि बाफको संघनित्रमा प्राप्य ठंढे जलको तापको बराबर तापमा जलमा परिवर्तित गर्न देखि इन्जिन अधिक दक्ष हुनेछ। बयलर देखि बाफ उच्च दाबमा बाफपेटी (steam chest)मा प्रवेश गर्छ। पिस्टन जस्तै नै स्ट्रोक (stroke)को अन्तमा पुगइन्छ, त्यसै समय वाल्व चलता छ, जसमा बाफद्वार (steam port) खुल जान्छ एवं बाफ सिलिंडरमा प्रवेश गर्छ। बाफको दाबद्वारा धक्का दिए जाने देखि पिस्टन अगाडि बढता हे। यसलाई अग्र स्ट्रोक (forward stroke) भन्छन्। पिस्टनको चालद्वारा क्रैंक, क्रैंक शाफ्ट एवं उत्केंद्रक (eccentric) चलते छन्। उत्केंद्रकको चलने देखि द्वार केही अझ अधिक खुल जान्छ। सिलिंडरमा बाफ तब सम्म प्रवेश करती रहन्छ जब सम्म द्वार एकदम बन्द हैन हो जाता। यस समय विच्छेद (cut off) हुन्छ एवं यसपछि सिलिंडरमा बाफको संभरण (supply) नही हो पाता। सिलिंडरमा आएको भए बाफ अब प्रसारित हुन्छ एवं यस प्रसारमा बाफको आयतन बढछ एवं दाब कम हुन्छ। त्यहि प्रकारको समय बाफ कार्य गर्छ। अग्र स्ट्रोकको अन्तमा वाल्व बाफद्वारको निकास तिर खोल दिइन्छ, जसबाट बाफ निर्मुक्त हुन्छ। निकली भए बाफको दाब पश्च दाब (back pressure)को बराबर हुन्छ। निर्मोचन भएको केही क्षण पछि पिस्टन पछि तिर लौटता छ एवं यसलाई प्रत्यावर्तन स्ट्रोक (return stroke) भन्छन्। यस स्ट्रोकमा लौटते समय पिस्टन सिलिंडरमा बची भए बाफको निकास करता जान्छ। जब पिस्टन यस स्ट्रोकको अन्तमा पुगइन्छ, वाल्व निकास द्वारको बंद गर्छ, जसबाट बाफको प्रवाह बन्द हुन्छ। सिलिंडर शीर्ष र पिस्टनको बीच केही बाफ बच जान्छ, जुन निर्मुक्त हैन हो पाती छ। फेरि चक्रको पुनरावृत्ति हुन्छ। द्विक्रिया इन्जिनमा त्यहि देखि सदृश चक्रको क्रिया सिलिंडरको दोस्रो ओर हुन्छ। ===बाफको कार्नो चक्र (Carnot cycle)=== jhddhfjdsbgvkjdfzhifhnv asmkfbqwjdbsjkfbgvdfgvbjsdfvsdafvshxvdampfmaSCHIBNEGVNDFGIHFGBFDN ===रैंकिन चक्र (Rankine cycle)=== {{Main|रेङ्किन चक्र}} रैंकिन चक्र एक सैद्धांतिक चक्र हो, जसको अनुसार बाफ इन्जिन कार्य गर्दछ। ==बाफ इन्जिनको गतिनियामक (governor)== गति नियामकको मुख्य कार्य इन्जिनको गतिको नियमन गर्न छ। बाफ इन्जिनको गति-नियामक यिनी दुई तरीकहरूमा भन्दा एक नै सहायता देखि परिभ्रमणको गति स्थिर रख पाता छ: *(१) विच्छेद बिंदुको बदलन देखि तथा *(२) बाफको प्रारम्भिक दाबको परिवर्तित गर्न से। शक्तिको माँगको अनुसार बाफको दाबको बढाएर या घटाकर इन्जिनको गतिको नियमन गर्नवाला गतिनियामकको '''अवरोध गतिनियामक''' (throttling governor) भन्छन्। गतिनियामक एक अवरोध वाल्वको चलाईन्छ, जुन मुख्य बाफ नलीमा राखयो हुन्छ। यस प्रकारको गतिनियामकहरूमा मुख्य गतिपालक कंदुक गतिनियामक (fly ball governor) हुन्छ। वाल्व सन्तुलित प्रकारको हुन्छ, अर्थात् बाफदाबद्वारा परिणामी बल (resultant force) शून्य हुन्छ। जब इन्जिनको गति बढती छ, गतिनियामक कंदुकोंको परिभ्रमणको गतिमा पनि वृद्धि हुन्छ, जसबाट केंद्रापसारी (centrpetal force) बल बढछ। बलको यो वृद्धि उनलाई गुरूत्वाकर्षणबल एवं नियन्त्रण कमानीको विरुद्ध बाहिर चलनेको बाध्य गर्छ। यसको चलते वाल्व केही अंशमा बन्द हुन्छ। वाल्वद्वारा अवरोध भए पछि पिस्टनमा कार्य गर्नवाली बाफको दाबमा कमी हुन्छ, जसको कारण उत्पन्न शक्ति पनि कम हुन्छ। एवं इन्जिनको गतिमा कमी भएको कारण वाल्व कमानी माथि उठ जान्छ एवं इन्जिनको गतिमा कमी भएको कारण वाल्व कमानी माथि उठ जान्छ एवं पिस्टनमा कार्य गर्नवाली बाफको दाबमा वृद्धि हुन्छ, जसको फलस्वरूप गति बढएर सामान्य गतिमा आ जान्छ। अवरोध गति-नियामकद्वारा नियमित बाफ इन्जिनमा प्रयोग पछि यदि इन्जिनमा प्रति घन्टा व्यवहृत बाफको तौलको अश्वशक्तिसँग आँका जाए, त एक सरल रेखा प्राप्त हुनेछ। यो सम्बन्ध सर्वप्रथम विलिअनले पाया थियो। अत: इन्हींको नाममा यसलाई "विलिअनको रेखा" (Willian's Line) भन्छन्। ==गतिपालकHatschiक्रको ईषासँग चाभीको द्वारा अटकाया जान्छ। ==नौ इन्जिन (marine engines)== निम्न गतिवाला भारवाहक जलपोतहरू (ships)मा ठूलो नोदक (propellers) लगाए जान्छन् एवं यो नोदक प्रति मिनेट ८० परिक्रमण गर्छन। यस तरिकाको जहाजहरूमा बाफ इन्जिन धेरै नै उपयुक्त छन्। उच्च गतिमा चलनेवाला जहाजहरूमा बाफ इन्जिनको ठाँउ [[बाफ टरबाइन]]को व्यवहार किय जा रहेको छ । समुद्रयानमा व्यवहारमा लाए जानेवाला बाफ इन्जिनमा त्रिप्रसार प्रकारको इन्जिन प्रसिद्ध छं। समुद्रयान इन्जिन सर्वदा पृष्ठ संघनक (surface conderser) द्वारा युक्त हुन्छ, जसमा पीतलको नलिकाहरू लगी रहछ। पंपको द्वारा समुद्रको जल संघनित्रमा लाया जान्छ। समुद्रको जल देखि नै संघनित्रमा आएको भए बाफको संघनन हुन्छ। यद्यपि आजकल समुद्रयानहरूमा अन्तर्दहन इन्जिन, बाफ टरबाइन एवं ग्याँस टरबाइन व्यवहारमा लाया जा रहेको छ , फेरि पनि केही खास अवस्थाहरूमा बाफ इन्जिनको व्यवहार अत्यंत आवश्यक हुन्छ। ==रेल इन्जिन (locomotive engine)== रिचर्ड ट्रेविथिकले बाफ इन्जिनको सर्वप्रथम उपयोग रेल इन्जिनको निर्माणमा गर्यो। तर आर्थिक कठिनाईको कारण उनको प्रयास सफल न हो पाया। अंतत: जार्ज र राबर्ट स्टीवेंसन (पिता र पुत्र)को नै एक सफल रेल इन्जिन चित्र ७ बनाएर उस ले१८२९ ई. मा लोवरपुल र मैनचेस्टरको बीच रेलगाडी चलान श्रेय प्राप्त भयो। जलयानहरूको लागि बाफ इन्जिनको प्रथम उपयोग १८१२ ई.मा राबर्ट पुलटनले गरेको थियो। साधारण रेल इन्जिनमा क्षैतिज बाफ इन्जिनको व्यवहार हुन्छ। यो इन्जिन रेल इन्जिन बयलर (locomotive boiler)को नजीकै ठोस आधारमा लागयो रहन्छ। प्राय: सबै रेल इन्जिनहरूमा संघनित्र रहदैन। कार्य गर्न पछि बाफको सीधा वायुमंडलमा छोड दिइन्छ। यस तरिकाको इन्जिन दुई प्रकारको होते छ: *(१) बहि:सिलिंडर इन्जिन, जसमा सिलिंडर टाढा सम्म फैले रहछन र यो इन्जिनको फ्रेमको बाहिर नै लगाए जान्छन् तथा *(२) अंत: सिलिंडर इन्जिन, जसमा सिलिंडर इन्जिनको फ्रेमको अन्तर्गत नै एक दोश्रोको बगलमा रखे जान्छन्। आधुनिक डिजाइनमा यिनी दुवै प्रकारहरूलाई जोड दिइन्छ, अर्थात् केही सिलिंडर इन्जिनको फ्रेमको भित्र रहछन एवं केही सिलिंडर बाहिर रहछन। ===आधुनिक बाफ इन्जिन=== जेम्स वाटको बाफ इन्जिनमा अनेक परिवर्तन गरियो छन्, यद्यपि प्रमुख सिद्धान्त अझै पनि त्यहि छ। परिवर्तनहरूको आवश्यकता बाफ इन्जिनको अनेकानेक कायहरूमा प्रयुक्त भएको कारण भए। वाटले बाफ इन्जिनमा निम्न दाब काममा लागि थिए किन भनें उनलाई विस्फोटको डर थियो। तर आजकल सर्वत्र उच्च दाब इन्जिन नै प्रयुक्त गरे जान्छन् किन भनें यिनको दक्षता पनि निम्न दाब इन्जिनको अपेक्षा अधिक हुन्छ। आधुनिक इन्जिनको संघनित्रमा अनेक नलियाँ हुन्छं जसमा एक पंपद्वारा शीतल जल प्रवाहित गराउइन्छ। एउटा अझै अर्को पंप बाफको संघनन देखि बने पानी र हावाको निकालनको लागि लागयो हुन्छ। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[आन्तरिक दहन इन्जिन]] * [[वाष्प टर्बाइन]] {{Template:Thermodynamic cycles}}{{Heat engines}} ==वाह्य सूत्र== [[Image:Dampf-Fahrrad 2.jpg|thumb|right| वाष्पशक्ति देखि चालित एक साइकल]] *[http://1-stromvergleich.de/die-dampfmaschine/ Interactive Animation & Download] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125051521/http://1-stromvergleich.de/die-dampfmaschine/ |date=2022-01-25 }} &ndash; (German, English, Spanish) *[http://www.titanic-titanic.com/titanic_engine_room.shtml Titanic's Triple Expansion Engines on Titanic-Titanic.com] *[http://science.howstuffworks.com/steam.htm Howstuffworks - "How Steam Engines Work"] *[http://www.keveney.com/Engines.html Animated engines - Illustrates a variety of steam engines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924045648/http://www.keveney.com/Engines.html |date=2008-09-24 }} *[http://www.history.rochester.edu/steam/thurston/1878/Chapter5.html A history of the growth of the steam-engine] *[http://www.aqpl43.dsl.pipex.com/MUSEUM/POWER/uniflow/uniflow.htm Uniflow engines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711001433/http://www.aqpl43.dsl.pipex.com/MUSEUM/POWER/uniflow/uniflow.htm |date=2011-07-11 }} *[http://www.aqpl43.dsl.pipex.com/MUSEUM/TRANSPORT/mower/mower.htm Steam powered lawn mower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110710212450/http://www.aqpl43.dsl.pipex.com/MUSEUM/TRANSPORT/mower/mower.htm |date=2011-07-10 }} *[http://www.aqpl43.dsl.pipex.com/MUSEUM/POWER/rotaryengines/rotaryeng.htm Rotary steam engines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101018041912/http://www.aqpl43.dsl.pipex.com/MUSEUM/POWER/rotaryengines/rotaryeng.htm |date=2010-10-18 }} *[http://www.aqpl43.dsl.pipex.com/MUSEUM/POWER/tower/tower.htm Beauchamp Tower's spherical steam engine] *[http://www.saunalahti.fi/animato/steam Miniature live steam site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071003200041/http://www.saunalahti.fi/animato/steam |date=2007-10-03 }} *[http://www.cincinnati.com/travel/stories/053099_steamer.html Steamboat revival on Lake Geneva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616080447/http://www.cincinnati.com/travel/stories/053099_steamer.html |date=2008-06-16 }} *[http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn3321 New Scientist jet steam engine article] *[http://www.otag.de/animation.htm Dual pistons with linear generator as microCHP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622161107/http://www.otag.de/animation.htm |date=2008-06-22 }} *[http://tribes.tribe.net/neverwas An art project underway that aims to build a steam powered Victorian house on tractor treads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605221417/http://tribes.tribe.net/neverwas |date=2008-06-05 }} *[http://www.spiraxsarco.com/resources/steam-engineering-tutorials.asp Steam Engineering Tutorials] *[https://web.archive.org/web/20080605130157/http://dlxs2.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=cdl;idno=cdl131 A history of the growth of the steam engine] Cornell University Library Historical Monographs Collection. {Reprinted by} [ Cornell University Library Digital Collections] <BR><!--blank line to segregate navi box, please do not remove --> {{Commonscat|Steam engines}} [[श्रेणी:उर्जा]] [[श्रेणी:यात्रिक प्राविधिक]] [[श्रेणी:इन्जिन]] [[श्रेणी:बाह्य दहन इन्जिन]] cab7djoio21ih33key828lou68md6dk 0 45016 1392914 1333674 2026-10-20T13:26:54Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392914 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = पाउलो कोहेल्हो | image = Paulo Coelho nrkbeta.jpg | birth_date = {{Birth date|1947|8|24}} | birth_place = [[Rio de Janeiro]], Brazil | occupation = उपन्यासकार, गीतकार | nationality = ब्राजीलियन | genre = नाटक, [[Psychology|Psychological]] | influenced by= Bible, [[Quran]], Jesus | influences = [[Jorge Luis Borges]], [[William Blake]], [[Jorge Amado]], [[Henry Miller]] | magnum opus = [[The Alchemist (novel)|The Alchemist]] }} '''पाउलो कोहेल्हो''' ({{IPA-pt|ˈpawlu koˈeʎu}}; ब्राजीलका चर्चित गीतकार तथा उपन्यासकार हुन।उनको जन्म अगस्ट २४,१९४७मा भएको थियो। ==जीवनी== पाउलो कोहेल्होको जन्म [[ब्राजिल]]को रियोदी जेनेरियोमा भएको थियो।उनले जेसुइट स्कुल पढेका थिए।किसोर अबस्थामा पाउलो लेखक बन्न चाहान्थे तर जब उनले यो कुरा आफ्नी आमालाई सुनाए तब उनकी आमाले भनिन-"प्यारो छोरा,तिम्रो बुबा इन्जिनियर हुनुहुन्छ।उहाँ तर्कपुर्ण ,युक्तिसंगत तथा स्पष्ट विचार भएको हुनुहुन्छ।उहाँलाई यो संसारको बारेमा प्रष्टरूपमा थाहा छ।तर के तिमीलाई वास्तबमै थाहा छ लेखक भनेको के हो?"। त्यसपछि पाउलोले लेखकहरूको बारेमा खोजिनिति गर्ने आटे "लेखकहरू भनेका ठुलो चश्मा लगाउने,आफ्नो कपाल पनि कहिल्यै नकोर्ने र कर्तब्य र दायित्वको कहिल्यै बोध नगर्ने" खालका हुन्छन भन्ने निष्कर्ष निकाले।१६ वर्षको उमेरमा जब उनिले आफुलाई अन्तरमुखिकरण गरे तथा परमपरागत रितिरिवाजहरूको बिपरित ढङगले काम गर्ने थालेपछि उनलाई उनला बाबु आमाले मानसिक अस्पतालमा भर्ना गरेका थिए।जहाँबाट उनी ३पटक भाग्ने प्रयत्न गरे।पछि २० वर्षको उमेरमा उनिलाई रिहा गरियो। पछि कोहेल्होले भने "उहाँहरूले मलाई दु:ख दिन त्यस्तो गर्नु भएको होइन तर उहाँहरूलाई थहा थिएन कि के गर्ने....उहाँहरूले मलाई समाप्त पार्न नभइ बचाउनको निम्ति गर्नुभएको हो" । ==लेखकिय जीवन== सन १९८२मा कोहेल्होले आफ्नो पहिलो पुस्तक ''हेल अर्चिभ'' प्रकाशित गरेका थिए तर यसले खासै कुनै प्रभाव भने जमाउन सकेन।१९८६मा उनले ''प्राक्टिकल म्यानुवल अफ भेम्पायर्स''मा योगदान दिएका थिए तर पछि फिर्ता लिने प्रयास पनि गरे गुणस्तरको नभएको भन्ने लागी।[[स्यान्टियागो डि कम्पोस्टेला]]को तिर्थयात्रा १९८६मा गरेपछि उनले [[द पिल्ग्रिमेज]] नामक उपन्यास लेख र त्यसैको अर्को वर्ष [[द अल्केमिष्ट]]l लेखि ब्राजिककै सानो प्रकासकबाट प्रकाशित गरे जसले ९०० प्रति प्रिन्ट गरी पुन:प्रिन्ट नगर्ने निर्णय गरेको थियो।तर लगत्तै उनले ठुलो प्रकाशक पाए , उनको नयाँ पुस्तक [[ब्रिडा]] प्रकाशित भएपछि [[द अल्केमिष्ट]] पुस्तक ब्राजिकै सर्वाधिक बिक्रि हुने पुस्तक हुन पुग्यो।पछि द अल्केमिष्ट ६ करोण ५० लाख प्रति बिक्रिभइ इतिहासकै सर्वाधिक बिक्रि हुने पुस्तक भयो। द अल्केमिष्ट ७१ भन्दा बढि भाषाहरूमा अनुवाद भइसकेको छ भने उनले जीवित लेखकहरू मध्ये सर्वाधिक अनुवाद हुने पुस्तकको विश्व किर्तिमान पनि राखे। [[द अल्केमिष्ट]]को प्रकाशित पछि कोहेल्होले दुई वर्षको एक उपन्यास लेख्ने गरेका छन। ==ब्यक्तिगत जीवन== कोहेल्हो र उनकि श्रीमती [[क्रिटिना ओटिसिका]]ले समय युरोप र रियो दि जेनेरियो,ब्राजिकको लागि मिलाएर बस्छन।कोहेल्यो रोमन क्याथोलिक हुन। सन्१९९६मा कोहेल्होले पाउलो कोहेल्हो संस्थाको स्थापना गरे जसले बच्चा तथा बृद्धहरूलाई आर्थिक साहयता गर्ने गर्दछ।सन् २००७मा कोहेल्योलाई संयुक्त राष्ट्रसंघको [[Messenger of Peace]] घोषणा गरिएको थियो ==ग्रन्थ सुची== {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;"|- | '''Year''' | '''पोर्चुगाली भाषामा''' | '''अङ्ग्रेजी भाषामा''' |- | 1974 | ''O Manifesto de Krig-há'' | ''[[The Manifest of Krig-há]]'' |- | 1974 | ''Teatro da Educação'' | ''[[Theater For Education]]'' |- | 1982 | ''Arquivos do Inferno'' | ''[[Hell Archives]]'' |- | 1986 | ''O Manual Prático do Vampirismo'' | ''[[Practical Manual of Vampirism]]'' |- | 1987 | ''O Diário de Um Mago'' | ''[[The Pilgrimage]]'' |- | 1988 | ''O Alquimista'' | ''[[The Alchemist (novel)|The Alchemist]]'' |- | 1990 | ''Brida'' | ''[[Brida (novel)|Brida]]'' |- | 1991 | ''O Dom Supremo'' | ''[[The Greatest Gift or the Gift (Paulo Coelho novel)|The Supreme Gift]]'' |- | 1992 | ''As Valkírias'' | ''[[The Valkyries (novel)|The Valkyries]]'' |- | rowspan="2" | 1994 | ''Maktub'' | ''[[Maktub (book)|Maktub]]'' |- | ''Na margem do rio Piedra eu sentei e chorei'' | ''[[By the River Piedra I Sat Down and Wept]]'' |- | 1996 | ''O Monte Cinco'' | ''[[The Fifth Mountain]]'' |- |rowspan="2" | 1997 | ''Letras do amor de um profeta'' | ''[[Love Letters from a Prophet]]'' |- | ''Manual do guerreiro da luz'' | ''[[Manual of the Warrior of Light]]'' |- |rowspan="2" | 1998 | ''Veronika decide morrer'' | ''[[Veronika Decides to Die]]'' |- | ''Palavras essenciais'' | ''[[Essential Words]]'' |- | 2000 | ''O Demônio e a srta Prym'' | ''[[The Devil and Miss Prym]]'' |- | 2001 | ''Histórias para pais, filhos e netos'' | ''[[Fathers, Sons and Grandsons]]'' |- | 2003 | ''Onze Minutos'' | ''[[Eleven Minutes]]'' |- |rowspan="4" | 2004 | ''E no sétimo dia'' | ''[[And on the Seventh Day]]'' ( ''[[By the River Piedra I Sat Down and Wept]]'', ''[[Veronika Decides to Die]]'' तथा ''[[The Devil and Miss Prym]]'', यी तीन उपन्यासहरूको संयुक्त कलेक्शन) |- | ''O Gênio e as Rosas'' | ''[[The Genie and the Roses]]'' |- | ''Viagens'' | ''Journeys'' |- | ''Vida'' | ''Life'' |- |rowspan="2" | 2005 | ''O Zahir'' | ''[[The Zahir (novel)|The Zahir]]'' |- | ''Caminhos Recolhidos'' | ''[[Revived Paths]]'' |- |rowspan="2" | 2006 | ''Ser como um rio que flui'' | ''[[Like the Flowing River]]'' |- | ''A bruxa de Portobello'' | ''[[The Witch of Portobello]]'' |- | 2008 | ''O vencedor está só'' | ''[[The Winner Stands Alone]]'' |- | 2009 | ''Amor'' | ''Love'' |- | 2010 | ''Aleph'' | ''[[Aleph (novel)|''Aleph'']]'' |- | 2011 | ''Fábulas'' | |- | 2012 | ''Manuscrito Encontrado em Accra'' | ''[[Manuscript Found in Accra]]'' |- | 2014 | ''Adultério'' | [[Adultery (novel)|''Adultery'']] |} ==बाह्य लिङ्क== {{commons category|Paulo Coelho}} * [http://www.blogtalkradio.com/syndicatednews/2010/11/23/paolo-coelho-celebrates-the-20th-anniversary-of-th] Paulo Coelho and Ruthie DiTucci interview on SyndicatedNews.NET November १०, २०१०. * [http://paulocoelhoblog.com/pirate-books/English%20-%20An%20Interview%20with%20Paulo%20Coelho%20-%20The%20Coming%20of%20Age%20of%20a%20Brazilian%20Phenomenon.pdf Glauco Ortolano Interview, ''World Literature Today''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330093118/http://paulocoelhoblog.com/pirate-books/English%20-%20An%20Interview%20with%20Paulo%20Coelho%20-%20The%20Coming%20of%20Age%20of%20a%20Brazilian%20Phenomenon.pdf |date=2010-03-30 }} * {{IMDb name|168723|पाउलो कोहेल्यो}} * [http://www.paulocoelhoinstitute.org पाउलो कोहेल्यो संस्थालाई सहयोग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200105182533/http://www.paulocoelhoinstitute.org/ |date=2020-01-05 }} * [http://paulocoelhoblog.com पाउलोको आधिकारिक बल्ग: उनका विचार र उनिसंगका छलफलहरू पढनुहोस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809093112/http://paulocoelhoblog.com/ |date=2013-08-09 }} * [http://paulocoelhoquotes.com पाउलोको आधिकारिक क्वटहरूको साइट : Find Paulo's Quotes in english and other languages, comment on them] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911134006/http://paulocoelhoquotes.com/ |date=2017-09-11 }} * [http://www.warriorofthelight.com/engl/index.html वरियर अफ लाई ट अनलाईन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029115417/http://www.warriorofthelight.com/engl/index.html |date=2012-10-29 }} * [http://www.forwardsyria.com/story/47 What's it like to be the alchemist? Interview with Forward Magazine, April २००९] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/factual/desertislanddiscs_20050703.shtml Appearance on ''Desert Island Discs'', BBC-Radio July ४, ३ २००५] * [http://www.opendemocracy.net/author/Paulo_Coelho.jsp ओपन डिमोक्रासिमा लेख] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724125815/http://www.opendemocracy.net/author/Paulo_Coelho.jsp |date=2009-07-24 }} * [http://www.sidneyrezende.com/sec_entrevistas_view.php?id=55 १९९८को भिडिओ अन्तवार्ता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070118162957/http://www.sidneyrezende.com/sec_entrevistas_view.php?id=55 |date=2007-01-18 }} * [http://www.thehimalayantimes.com/MostpopularNews.php?mostp=2&id=MjI1Nw==&catid= पाउलो कोहेल्योको द हिमालयन टाइमस्मा अन्तरवार्ता, नेपाल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110327135915/http://www.thehimalayantimes.com/MostpopularNews.php?mostp=2&id=MjI1Nw==&catid= |date=2011-03-27 }} * [http://www.coelhopaulo.com कोहेल्यो पाउलो ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106193732/http://www.coelhopaulo.com/ |date=2012-01-06 }} * [http://www.goodreads.com/author/show/566.Paulo_Coelho पाउलो कोहेल्यो गुडरिडमा] * [http://www.konyv-konyvek.hu/the_zahir_coelho_paulo Paulo Coelho on Konyv-konyvek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320184942/http://konyv-konyvek.hu/the_zahir_coelho_paulo |date=2012-03-20 }} * [http://www.pcfcs.ch.vu Paulo Coelho Fanclub Switzerland] *[http://www.worldmind.com/Cannon/Culture/Interviews/coelho.html Stephen Capen Interview on Worldguide, Futurist Radio Hour – October १४, १९९५] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806013552/http://www.worldmind.com/Cannon/Culture/Interviews/coelho.html |date=2012-08-06 }} *[https://web.archive.org/web/20111229091406/http://jovemnerd.ig.com.br/nerdcast/nerdcast-231-paulo-coelho-nerdcast-com-o-mago/ Interview given to the podcast 'Jovem Nerd' – October १५, २०१०] *[http://www.hindisahityadarpan.in/2014/01/12-quotes-from-the-alchemist-in-hindi.html १२ Most Inspirational Quotes From Paulo Coelho’s Amazing Book “The Alchemist” In Hindi & English] {{ठुटो}} {{Commonscat|Paulo Coelho}} [[श्रेणी:उपन्यासकारहरू]] [[श्रेणी:पाउलो कोहेल्हो| ]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] kd4zass418n3bjwrjpkww3f71i8zkl4 0 45214 1392962 1217008 2026-10-20T20:10:03Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392962 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | image = | author = [[विनोदप्रसाद धिताल]] | language = नेपाली | country = {{झण्डा चिन्ह|नेपाल}} नेपाल | genre = पौराणिक कथावस्तु | published = वि.सं २०५२ | publisher = [[साझा प्रकाशन]] | isbn = 9789993324911 | caption = प्रथम संस्करण | media_type = छापा | pub_date = २०५२ | preceded_by = उज्यालो हुनु अघि | pages = ५२२ | title_orig = | orig_lang_code = | awards = {{Plainlist| *[[मदन पुरस्कार]] *[[साझा पुरस्कार]]}} }} '''''योजनगन्धा''''' [[विनोदप्रसाद धिताल]]द्वारा लेखिएको र [[साझा प्रकाशन]]ले बजारमा ल्याएको एक नेपाली भाषाको [[उपन्यास]] हो। <ref>[http://www.sajha.org.np/novel.shtml साझा प्रकाशका उपन्यासहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610015013/http://www.sajha.org.np/novel.shtml |date=2013-06-10 }}</ref> यो पुस्तक साझा प्रकाशनले सन् १९९५ मा प्रकाशित गरेको थियो । पुस्तक महाभारतकी पात्र [[सत्यवती]]मा आधारित छ। पुस्तकले प्रतिष्ठित मदन पुरस्कार जित्यो। ''उज्यालो हुन अघी'' नामक आञ्चलिक उपन्यास लेख्ने लेखकको यो दोस्रो पुस्तक हो। == सारांश == पुस्तकमा माझीको छोरीबाट हस्तिनापुरकी रानी बन्ने सत्यवतीको कथालाई चित्रण गरिएको छ। योजना गन्धको कथानक मुख्यतया महाभारत र आंशिक रूपमा हरिवंश पुराण र देवी भागवतमा आधारित छ। योजनागन्ध पनि विशाल ग्रन्थ महाभारतको विशालता भित्र लुकेका अनगिन्ती पात्रहरू मध्ये एक हो। हिन्दू पौराणिक नारी पात्र योजनागन्धको पनि महाभारतमा महत्वपूर्ण स्थान छ भने उपन्यासकार धितालले योजनागन्धलाई यस उपन्यासमा मुख्य पात्रको रूपमा चित्रण गरेका छन् ।<ref>https://www.samakalinsahitya.com/sahitya/details/5152</ref> == पुरस्कारहरू == उनको पुस्तकले नेपाली साहित्यको सर्वोच्च साहित्यिक सम्मान २०५२ सालमा [[मदन पुरस्कार]] प्राप्त गरेको थियो।<ref>{{Cite web|date=August 17, 2020|title=मदन पुरस्कारकाे ६२ वर्षे इतिहास, हालसम्म क-कसले पाए पुरस्कार ?|url=https://janatavoice.com/2020/08/17/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A5%87-%E0%A5%AC%E0%A5%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87/|access-date=May 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124145715/https://janatavoice.com/2020/08/17/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A5%87-%E0%A5%AC%E0%A5%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87/|archive-date=November 24, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=मदन पुरस्कार समर्पण समारोह (वि.सं. २०५३) – मदन पुरस्कार गुठी|url=https://guthi.madanpuraskar.org/puraskar-samaroha-2052-53/|access-date=2021-11-25|website=guthi.madanpuraskar.org}}</ref> सो किताबले सोही वर्ष [[साझा पुरस्कार]] पनि जितेको थियो। ==सन्दर्भ सामग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाली भाषाका उपन्यासहरू]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्य]] [[श्रेणी:मदन पुरस्कार प्राप्त कृतिहरू]] 6ilsxx2l9q5b4cksn0577jzvwj1xg8c 3 46859 1392931 1392707 2026-10-20T15:26:24Z ~2026-56200-16 81503 /* मष्टा/मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ */ नयाँ खण्ड 1392931 wikitext text/x-wiki पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत/ तुलसीपुर ६ दाङ चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक :राजेन्द्रबहादुर बस्नेत, Tulsipur 6 Dang == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक                                                                                             राजेन्द्रबहादुर बस्नेत खस को हुन्? प्राचीन सिंजा राज्यअन्तर्गत बसोबास गर्ने खस जातिले अपनाएको संस्कृति नै मष्टो संस्कृति हो। खस राज्य विशाल भूभागमा फैलिएको थियो। यसमा कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी प्रदेश, नेपालको कर्णालीसहितको पश्चिम भूभागदेखि गण्डकी प्रदेशसम्म यसको विस्तार भएको थियो। यसको बारेमा गुइसापे तुची (Giuseppe Tucci) ले आफ्नो पुस्तक Nepal: The Discovery of the Malla मा सिंजाको इतिहासको बारेमा लेखेका छन् — "The Empire of The khas is greater than my country Italy." कर्णाली वारिपारि विकसित भएर फैलिएको खस राज्यको आफ्नै मष्टो संस्कृति र सभ्यता थियो। खसहरूले विकास गरेको मष्टो संस्कृति र यसको प्रारूपको बारेमा उल्लेख गर्नुपूर्व खसहरू को हुन्, यसको बारेमा चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल कहाँ हो र यिनीहरू को हुन् भन्ने बारेमा विभिन्न मतहरू छन्। एउटा मत अनुसार एसिया माइनरबाट विभिन्न समूहहरू बसाइँ सर्ने क्रममा पूर्वतिर सर्दै आएको भन्ने भनाइ छ। अर्को मत उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र नजिकबाट बसाइँ सराई गरेर आएको पाइन्छ। त्यसैगरी अर्को मत खसहरूको कश्मीर उद्गम स्थल मान्नेहरू छन्। अर्को महत्त्वपूर्ण मत अनुसार खसहरू टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीको किनारमा विकसित मेसोपोटामिया/बेबिलोनियाको सभ्यतासँग जोडिन पुग्छन्। बेबिलोनियामा त्यहाँका प्रख्यात राजा हम्मुरावी (ई.पू. २१२३–२०८०) को शासनकाल पछि उनका उत्तराधिकारीहरू कमजोर हुँदै गएको र करिब ई.पू. १७०० आसपासमा कस्साइट्स (Kassites) ले आक्रमण गरी बेबिलोनियामा कब्जा गरेका थिए। कस्साइट्सहरू उत्तरी पहाडी प्रदेशका बासिन्दाहरू थिए। प्राचीन बेबिलोनियामा (ई.पू. १९९५–११५५) कुसाइटहरू (Kushites) ले राज्य गरेका थिए। तिनै काउस (Kaus), कुसाइट (Kushite), कस्साइट्स (Kassites) बाट खस बनेका हुन् भन्ने मानिन्छ। करिब ई.पू. १००० तिर बेबिलोनियाका कुसाइटहरू पूर्व लागेर विभिन्न ठाउँ हुँदै तिब्बततिर आए, जहाँ उनीहरूले करिब १५० देखि २०० वर्ष शासन गरेको पाइन्छ। यिनीहरू पाँचौँ शताब्दी ईस्वीसम्म तिब्बत र नेपालको कर्णाली क्षेत्रसम्म फैलिएका थिए भन्ने मानिन्छ। सिंजामा तिब्बतको खारी प्रदेशबाट आएका नागराजले शासन गर्नुपूर्व पाल वंशका राजाले राज्य गरेका थिए भन्ने कुरा पूर्णप्रसाद ब्राह्मणले उल्लेख गरेका छन्। ११औँ शताब्दी ईस्वीमा पश्चिम तिब्बत, यारी, खारी, पुराङबाट आएका नागराजले खस राज्यको स्थापना गरेका थिए। ई.पू. १७०० आसपासमा बेबिलोनिया कब्जा गरी लिने कस्साइट्सले मेसोपोटामियामा पहिलोपटक घोडा ल्याएका थिए। घोडचढी गरेर युद्ध गर्दा उनीहरूलाई युद्धमा विजय हासिल गर्न निकै सहज भएको थियो। पछि कस्साइट्सलाई हराएर हिट्टाइट्स (Hittites) ले बेबिलोनियामा शासन गरे। हिट्टाइट्स पछि असीरियनहरूले बेबिलोनियामा शासन गरे। उनीहरू असुर सहर (टिग्रिस नदी किनार) का निवासी थिए। उनीहरूका असुरबनिपाल र सेनाचेरिव प्रसिद्ध राजा थिए। कसै-कसैले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। असुर प्राचीन असीरियाको धार्मिक राजधानी थियो। प्राचीन मेसोपोटामिया (हालको इराक) को टिग्रिस नदीको पश्चिम किनारमा असुर साम्राज्यको विकास भएको थियो। करिब ई.पू. २६००–२५०० देखि करिब ई.पू. १४०० सम्म यो समृद्ध सहर थियो। असुर यो सहरको मुख्य देवता थिए जो त्यहाँका सबैभन्दा शक्तिशाली र असीरियन साम्राज्यको संरक्षक समेत मानिन्थ्यो। असुरको पुरातात्त्विक सर्वेक्षण जर्मन पुरातत्त्वविद् फ्रेडरिक डिलिच र पछि वाल्टर आन्द्रे (Walter Andrae) ले गरेका थिए। जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटीले पनि यसमा कार्य गरेको थियो। यहाँ १६०० भन्दा बढी क्युनिफर्म (Cuneiform) लिपि अंकित माटोका भाँडाहरू भेटिएका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। मेसोपोटामियामा त्यस समयमा विभिन्न देवताहरूको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसबेला मुख्य रूपमा इया (Ea), एन-लिल (En-Lil), उतु (Uta), मर्दुक (Marduk) आदि देवताहरूको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। बेबिलोनियाको यसै मर्दुकलाई खसहरूको मुख्य देवता मानेर मर्दुकबाट मष्टो भएको हो भन्ने एकथरी मत पाइन्छ। कतिपयले बेबिलोनियाबाट आएको मष्टो भएकाले यसको नाम 'बाबिरो मष्टो' रहन गएको समेत मान्दछन्। बेबिलोनिया बासीहरू शक्तिका पनि उपासक थिए। उनीहरू इस्तार (Istar) देवीको पूजा गर्दथे। खस जातिहरूले बेबिलोनियामा शासन गर्दा टुर्गु (Turgu) को पूजा गर्दथे। टुर्गु शब्दको अपभ्रंश भएर दुर्गा हुन गएको हो भन्ने मत पनि पाइन्छ। यहाँ विभिन्न देव-देवीका मन्दिरहरू बनेका थिए। सेनाचेरिव (ई.पू. ७०४–६८१) को शासनकालमा मात्र ३४ वटा मन्दिर बनेका थिए। यहाँका प्रमुख राजाहरूमा टिगलाथ-पिलेसर तृतीय, सार्गन द्वितीय, सेनाचेरिव र एसरहडोन प्रमुख थिए। अर्को महान् राजा असुरबनिपाल थिए, तिनै असुरबनिपालबाट बान्नी मष्टो र बेबिलोनियाबाट बाबिरो मष्टो खसहरूमा परम्परागत रूपमा आएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। असुर सहरमा बेबिलोनियाको दमन पछि त्यहाँका मानिसहरू (असुर) लाई हेयको दृष्टिले हेरिने र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गर्ने र आफूलाई देवत्वकरण गर्ने कार्य उनीहरूले गर्दथे। पछि भारतीय भूभागको तल्लो क्षेत्र (मैदानी क्षेत्र) मा पकड जमाएर सैन्धव सभ्यताको विनाश गर्ने कथित आर्यहरूको समूहले पराजित समूहहरूलाई बेबिलोनियाले असुरहरूमाथि विजय गरेर उनीहरूमाथि विजय गरेको अहङ्कार र असुर शब्दलाई घृणा र हेपाइको रूपमा प्रयोग गरे जस्तै गरेर प्राचीन भारतमा पनि पराजित माथि असुर शब्द त्यसै रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र पराजितलाई असुरको आवरण लगाएर आफूलाई देवत्वकरण गरेको पाइन्छ। उनीहरूले साहित्य र शिक्षामा जमाएको पकडले उनीहरूमा यस्तो प्रवृत्ति आयो। खसहरूको बारेमा वैदिक साहित्यमा खासै उल्लेख नहुनु र असुरलाई कतै दानव र कतै देवताको रूपमा उल्लेख गर्नुबाट उनीहरू पहिले खसहरूलाई उपेक्षा मात्र होइन खसले पूजा गर्ने शिवलाई समेत अत्यन्त न्यून कोटीको देवताका रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। असुर कुनै दानव नभएर असुर सहरका बासिन्दा थिए। जसको देवताको नाम असुरबाट त्यस सहरको नाम समेत असुर राखिएको थियो। असुर (अस्सूर) प्राचीन मेसोपोटामिया स्थित नव असीरियन साम्राज्यको राजधानी थियो। यसै क्षेत्रमा अहुरमज्दा नामक प्रसिद्ध देवता थिए। प्राचीन इरानी पन्थका यी देवता अहुरमज्दाबाट मज्दाको अपभ्रंश भई मष्टो हुन आएको हो भन्ने एकथरीको मत पाइन्छ। अहुरमज्दालाई संस्कृतमा असुर महत भनेर उल्लेख गरेको छ। पारसी पन्थका संस्थापक जरथुस्त्रले यी देवतालाई अजन्मा, सर्वज्ञ परमेश्वर भनेका छन्। यिनलाई अहुरमज्दा बाहेक ओहरमज्द, होउरमज्द, हुर्मुज, अरमज्द र अज्जन्दार नामबाट पनि चिनिन्छन्। ऋग्वेदमा 'असुर महत' को वर्णन गरेको पाइन्छ। मेसोपोटामियाको सभ्यताको विकासको उत्कर्षको समयमा विभिन्न देव-देवीहरूका मूर्तिहरूको निर्माण र पूजा गर्ने परम्परा विकसित अवस्थामा थियो। यसको प्रारम्भ कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अत्यन्तै जटिल छ। सभ्यताको आदिम युगमा जसलाई पाषाण युग भन्ने गरिन्छ, मानिसहरूमा धर्मको भावनाको विकास भएको थिएन। उनीहरूले मानिसको मृत्यु पछि शवलाई त्यत्तिकै छोडेर जान्थे जो पशुपन्छीको आहारा बन्दथ्यो। मध्य पाषाण युगमा आएर शवलाई गाड्ने कार्य प्रारम्भ भएको थियो। विभिन्न उत्खननबाट शवहरूको अस्थिपञ्जरको शिर नजिक राखिएका पाषाण सामग्रीहरूबाट यो कुरा थाहा हुन्छ। यसै युगबाट अन्त्येष्टिमा गरिने अनुष्ठानहरूको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैबाट मानिसमा धार्मिक चेतनाको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उत्तर पाषाण युगमा धार्मिक अनुष्ठानको साथसाथै विभिन्न अन्धविश्वासको पनि विकास भएको थियो भन्ने कुरा त्यसबेलाका उत्खननबाट प्राप्त अवशेषहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ। सभ्यताको विकासको साथसाथै मानिसहरू समूहमा बस्ने प्रचलन सुरु भएको थियो। भारतमा गरिएको एउटा अध्ययनले भारतमा सबैभन्दा पहिले 'नेग्रिटो' जातिले बसोबास गरेका थिए। त्यसपछि प्रोटो-अस्ट्रेलोइड वा निषाद आएका थिए। यो जातिको पछि आएका आर्यहरूको संस्कृतिमा विलिन भएको थियो। यी जातिहरू टोटमवादी जातिका थिए। यिनीहरूले नाग, गोही, बाँदर आदिको पूजाको सुरुवात गरेका थिए। भारतमा प्रोटो-अस्ट्रेलोइड जातिले धार्मिक भावनाको सुरुवात गरेका थिए। निषाद पछि द्रविड जाति भारतमा भूमध्य सागरीय क्षेत्रबाट आएका र यिनीहरूले सैन्धव सभ्यता र संस्कृतिको विकास गरेका थिए। सैन्धव धर्मको बारेमा लेख्य सामग्री प्राप्त नभए पनि उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीबाट यिनीहरू मातृशक्तिका उपासक थिए। जसमा अनेकौँ नारी मूर्तिहरू समेत प्राप्त भएका छन्। मोहन्जोदारोमा उत्खननबाट एउटा परम पुरुषको कल्पना गरिएको एक मुद्रा जसमा एक नग्न पुरुष योगासन मुद्रामा बसेका छन्। यी योगीका ३ मुख छन् शिरमा शृङ्ग-मुकुट अथवा त्रिशूल अंकित छ। योगीको बायाँतिर एउटा गैँडा र भैँसी र दाहिनेतिर एउटा हात्ती र बाघ छ अगाडि तिर मृग छ। यो आकृति हेर्दा खसहरूसँग शिवलाई जोड्न मिल्ने शैवपाशुपत स्वरूपको यो आकृति देखिन्छ। मार्शलले यसलाई शिवको मुद्रा मानेका छन्। वैदिक आर्यहरू भारतमा आउनु पूर्व विकसित यो सभ्यता र मष्टोलाई शिवसँग जोड्ने मतको आधारमा खस सभ्यताको प्रभाव सैन्धव सभ्यतामा परेको अड्कल गर्न सकिन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल बारे विभिन्न विद्वान्हरूका फरक फरक मतहरू छन्। पौराणिक मत अनुसार खस क्षेत्रीहरूको उद्गम थलो हुम्लाको शैपाल र बझाङ थियो भन्ने एकथरीको मान्यता छ। उनीहरू अनुसार खस क्षेत्रीका पुर्खा कैलाशबाट आएको र मष्टोलाई कैलाशमा उत्पन्न भएको र त्यहीँबाट कर्णाली उपत्यकामा आएर अन्यत्र फैलिएको मान्दछन्। इन्डो-आर्यन ओरिजिन थ्योरी (Indo-Aryan Origin Theory) अनुसार हिन्दू साहित्यमा खसहरूको उल्लेख पाइन्छ। आइरिस भाषाविद् सर जी.ए. ग्रियर्सनले आर्य भाषिक हिमालयको तल्लो भागदेखि कश्मीर सम्मका बासिन्दाहरू महाभारतमा उल्लिखित खसका सन्तान हुन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र नृतत्त्वशास्त्री डोरबहादुर विष्ट खसलाई इन्डो-युरोपियन मूलका मान्दछन्। खसहरू हालको कश्मीरबाट आएका र त्यहाँका स्थानीय खस/कसबाट त्यो ठाउँ कश्मीर रहन गएको मान्दछन्।   करिब ई.पू. २००० तिर खसको एउटा समूह इरानतिर र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्वतर्फको पहाडी भागदेखि भेरी नदीसम्म फैलिएर बसे। बालकृष्ण पोखरेल खसलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। उनीहरू पछि गुर्जर, पल्लव, शक जस्तै आर्य बनेका मान्दछन्। आइरिस भाषाशास्त्री जर्ज अब्राहम ग्रियर्सनले खसहरू संस्कृत र इरानी भाषा समूहका आर्य मूलका क्षत्रिय जातिका योद्धाहरू हुन् भन्ने मत राख्दछन्। खसहरूको उद्गमको बारेमा अर्को सशक्त मत झाङ-झुङ (Zhang Zhung) सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसलाई झाङ-झुङ सभ्यताको सिद्धान्तको रूपमा चिन्ने गरिन्छ। यो सिद्धान्त अनुसार खसहरूको सम्बन्ध तिब्बतको प्रारम्भिक उद्भव कालदेखि तिब्बती साम्राज्यको उत्थानसम्म खसहरू जोडिएका छन्। कुनै-कुनै वर्णनमा झाङ-झुङ संस्कृति खससँग सम्बन्धित मानिएको छ। केही विवाद पश्चात् खस मल्ल अस्तित्वमा आएका थिए जो तिब्बतबाट पश्चिम नेपालमा आएका मानिन्छन्। किरातहरूको प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थले खसहरू प्राचीन चीनको तारीम बेसिन (Tarim basin) बाट नेपाल आएका र त्यो बेला नेपालमा किरातहरूको शासन रहेको उल्लेख छ। खसहरूको तारीम बेंसीमा रहेको खसगर (Khasgar) नामक किल्लामा लघु युची कुषाणले आक्रमण गरी त्यहाँबाट भगाएपछि उनीहरू नेपालमा आएको र किराती राजाले त्रिशूली नदीको पश्चिमतिर बसोबास गर्न दिएको र त्यहीँबाट पश्चिम कश्मीरसम्म फैलिएको उल्लेख छ। तिब्बती मान्यतामा पनि खसहरू तिब्बती साम्राज्यसँग जोडिएका थिए। झाङ-झुङ सभ्यता अन्तर्गत यात्से किंगडम (Yaste kingdom) लाई खस/यात्से वा चल्ला/मल्ल वंशको रूपमा चिनिन्थ्यो। कर्णाली प्रदेशमा खस राज्यको स्थापना गर्ने मानिएका नागराज यसै वंशका मानिन्छन्। उनको काल करिब ११औँ शताब्दी मानिन्छ। यात्सेले सन् १२२० तिर जुम्ला र गढवाल विजय गरेको, सन् १२३५–१२३९ बीच गङताङ (Gangtang) माथि विजय हासिल गरेको पाइन्छ। राजा अशोक चल्ल/कल्लले सन् १२५० तिर दक्षिणी सीमा विस्तार गरेका थिए। खसहरूले सन् १२८८ र सन् १३३४ मा काठमाडौँ आक्रमण गरेका थिए। सन् १३२८ पछि पतनोन्मुख भएको खसहरूको राज्य सन् १३७० सम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।   खसहरूमा सुरुमा तिब्बती संस्कृतिको ठुलो प्रभाव थियो। खसहरू बसोबास गर्ने सिंजा, जुम्ला, गढवाल र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा यसको व्यापक प्रभाव थियो। पछि हिन्दू आर्य शासकहरूको दबदबा बढेको र शासकहरूले पनि उनीहरूका मान्यता अवलम्बन गर्दै गएकाले खसहरूले अवलम्बन गर्दै आएका मान्यताहरूमा क्षयीकरण हुँदै गए। ________________________________________    खसहरूले गुगे नजिकको खसहरूले गुगे नजिकको पाराङमा शासन गर्दथे, पछि तिनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङला  हिमाल को बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ तिनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए।". खस र मष्टो संस्कृति: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्राचीन सिंजा राज्यको गुगेमा अवस्थित रहेको मल्लवंशका पुर्खाहरू दक्षिण पाराङको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा राज्य गरेको पाइन्छ, जसको ल्हासा राजपरिवारसँग सम्बन्ध रहेको थियो। पछि गुगेले आफूलाई स्वतन्त्र गरेको थियो। त्यहाँका शासकहरूमध्ये नागदेव र उनका पुत्र कपिललाई खस (Yatse) वंशको संस्थापक मानिन्छ। तिब्बती मूलका भए तापनि नेपालमा आउँदा हिन्दू-आर्य तथा बौद्ध दुवै संस्कृतिको प्रभावले यिनीहरूको जीवनशैली प्रभावित थियो। खसहरूले गुगे नजिकैको पुराङमा शासन गर्दथे। पछि उनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङ्गला हिमालको बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ उनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए। त्यसभन्दा पहिले यिनीहरूले चीनको तारिम उपत्यकामा खसगर (Khasgar) राज्यको स्थापना गरे। त्यसपछि ताक्लाकोटमा आफ्नो कब्जा गरे। खसहरूको उद्गमको सन्दर्भमा अर्को मत अनुसार खसहरू 'शक' जातिबाट आएका हुन् भन्ने छ। राहुल सांकृत्यायन खस र शकलाई एउटै जातिका दुई समूह मान्दछन्। शकहरू ई.पू. को पहिलो शताब्दी पहिले नै आएको र खसहरू हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिएको मानिन्छ। ओमचन्द्र हण्डा लगायत कतिपय विद्वान् यसै सिद्धान्तका पक्षधर छन्। दैलेखको संवत् १०३८ (९८१ ई.) को पहिलो नेपाली भाषाको शिलालेखबाट १००० ई.पू. देखि ५०० ई.पू. सम्म खसहरू नेपालमा आइसकेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। खसहरूको समृद्ध राजनीतिक र नगर सभ्यताको उत्कृष्ट चरण बेबिलोनियामा जुन समयमा कस्साइटहरूको शासन चलिरहेको थियो (१५९५–११५५ ई.पू.), त्यसै समयमा अर्थात् करिब १५०० ई.पू.–६०० ई.पू. (जसलाई वैदिक काल भनिन्छ), खसहरूको विभिन्न समूह बेबिलोनिया क्षेत्रबाट नयाँ ठाउँहरूमा समूह-समूहमा फैलिएर अगाडि गइरहेका थिए। तीमध्येकै एउटा ठुलो समूह इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको मैदानी भूभागतर्फ अगाडि बढ्यो। त्यो समूहले आर्य संस्कृतिको विकास गर्यो, वैदिक मन्त्रको रचना गर्यो, आख्यान र उपनिषद्हरूको रचना गर्यो; त्यो समूहले आफूलाई वैदिक आर्यको रूपमा स्थापित गर्यो। ६०० ई.पू. देखि २०० ई.पू. सम्म आउँदा दर्शन, उपनिषद्को रचना, रामायण र महाभारतबाट मानिस र देवताका सम्मानित विचारहरू र विरचित कृतिहरू रचिए। विभिन्न धार्मिक विचार र सम्प्रदाय (बौद्ध, जैन, वैष्णव) अस्तित्वमा आए। २०० ई.पू. बाट मौखिक कुरालाई सम्झन गाह्रो हुने भएकाले यसलाई संक्षिप्त रूपमा बुझ्नका लागि सूत्र रचनाको प्रारम्भ भयो। त्यसका लागि टीका र २०० ई.पू. पश्चात् विभिन्न दर्शन सूत्र, ग्रन्थ भाष्य टीका रचना भए र धार्मिक आन्दोलनले समाजमा ठुलो प्रभाव छोड्न गयो। हरिभद्रको 'षड्दर्शन समुच्चय' छैटौँ शताब्दीमा, समन्तभद्रले 'आप्तमीमांसा', बौद्ध दर्शनका विद्वान् आचार्य भावविवेकले मीमांसा, सांख्य, वैशेषिक र वेदान्तको आलोचना गरिएको 'तर्क ज्वाला' को रचना गरे। १४औँ शताब्दीतिर बौद्ध धर्मको अत्यधिक प्रभाव र वैदिक धर्मप्रतिको प्रहारबाट त्यसलाई बचाउन शंकराचार्य आक्रामक रूपमा अगाडि आए र उनले 'सर्व सिद्धान्त सार संग्रह' नामक पुस्तकको रचना गरे। इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको समथर भूभागतर्फ नगएर अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै हिमालयको काख हुँदै पूर्व नेपाली भूभागतर्फ फैलिएको खस (कस्साइट्सको शाखा) आफ्नो आदिम रीतिथिति, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा निरन्तर लागिरह्यो। त्यही समूह खस जाति थियो। यिनीहरू बेबिलोनिया र असुर सहरमा विकसित सभ्यता र देवताको विरासत साथै कालान्तरमा बौद्ध संस्कृति तथा धार्मिक प्रभावका कारण खसहरूको संस्कृतिमाथि वैदिक खस आर्यको अपहेलित व्यवहार र आफूलाई श्रेष्ठ ठहर्याउने दम्भका कारण खसहरूका देवता मष्टोलाई उनीहरूले देवताको स्थान नदिएको र वेद तथा उपनिषद्हरूमा कतै उल्लेख नगरेको कुराबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यति मात्र होइन, शिव सम्भवतः अवैदिक खसका देवता हुन् जसलाई सैन्धव सभ्यतामा अपनाएर एउटा महत्त्वपूर्ण देवताको रूपमा स्वीकार गरिएको शैव पाशुपताकृति युक्त सामग्री प्राप्त छ। वैदिक साहित्यमा शिवलाई तल्लो दर्जाको महत्त्वहीन देवताको रूपमा देखाइएको छ। पछि वैदिक संस्कृतिमाथि चारैतिरबाट प्रहार भएपछि खसहरूसँग वैदिक खसहरू पराजित भए र खसहरूलाई क्षत्रीयको श्रेणी र सर्वशक्तिमान् देवताको रूपमा शिवलाई मान्यता प्राप्त भएको मानिन्छ। शंकराचार्यको उदयपछि (१४औँ शताब्दी पछि) नेपाली तथा उत्तराखण्ड, कुमाऊँ र कश्मीरका क्षेत्रमा फैलिएका खसहरूको अहिले सम्म पनि आफ्नै समृद्ध मष्टो परम्परा र संस्कृतिमाथि ठुलो प्रहार गरियो र खस पहिचान मास्ने प्रयास गरियो। 'खस' शब्द नै अपमानित शब्दको रूपमा प्रचार गर्न सुरु गरियो। खसहरू पनि बिस्तारै वैदिक खस आर्यहरूका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक व्यवहार अवलम्बन गर्दै आफ्ना आदिम युगदेखि सञ्चित गरेर जोगाएका परम्परा छोड्दै गए र नयाँ व्यवहारहरू अवलम्बन गर्न थाले। डा. हरिश लखेडाले संविधानमा अहिले बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, संन्यासीलाई नेपालमा 'खस आर्य' मा सूचीकृत गरिएको बताउँछन्। People of Nepal का लेखक डोरबहादुर विष्टले दलितहरूलाई पनि खस हुन् भनेका छन्। कामी, दमाई, सार्कीहरूले पनि मष्टो देवताको पूजा गर्दछन्। डा. विपिन अधिकारीले नेपालमा अहिलेका क्षेत्री, बाहुन, कामी, ठकुरी, सार्की, संन्यासी, बादी, दमाई, गाईने र अन्य खसमा पर्दछन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र डोरबहादुर विष्ट खस/कसलाई युझी मूलका मान्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्य खस ऐरावतको एउटा उपशाखा (कविला) हो जसको उत्पत्ति इडावर्त हालको कश्मीरबाट भएको मान्दछन्। खसहरू तेस्रो शताब्दी ई.पू. मा इडावर्तमा रहन्थे। खसको मूल अर्थ 'राजा' वा 'क्षेत्री' अर्थात् 'योद्धा' भन्ने हुन्छ। उनीहरूको बसोबासको स्थल 'खस' बाट कश्मीर रहेको र दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा खसको एउटा समूह कजाकिस्तान र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्व हुँदै नेपालतर्फ गयो। बालकृष्ण पोखरेल खसहरूलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। प्रा.डा. गोविन्द सिंहले खसहरूमा विधवा विवाह प्रचलित थियो भन्ने मान्यता राख्दछन्। उनीहरूमा खुला समाज थियो। स्त्रीको उच्च स्थान थियो। खसको आर्यको जस्तो जकडन र बन्धनमा बाँधिएको समाज थिएन भन्ने कुराको उल्लेख गरेका छन्। बस्नेत को हुन्? माथि उल्लिखित खसहरूका विभिन्न समूहहरू जो स-साना समूहमा नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा फैलिएको हिमालयको काखमा अवस्थित भूभागमा बस्ने खसहरूको एउटा समूह बस्नेत हो। आदिकालदेखि आफ्नै शौर्य, पराक्रम, वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहास बनाउन सफल भएका कारण बस्नेतहरू इतिहासका विभिन्न कालखण्डदेखि नेपालको एकीकरणको लागि युद्धका मैदानमा अभूतपूर्व उत्साह र साहसले इतिहासमा स्वर्ण अक्षरमा नाम अंकित गर्न सफल जाति हुन्। राजा-रजौटा र राज्य सञ्चालनका प्रमुख जिम्मेवारीहरूका लागि बस्नेत सधैँ नै राज्यको सुरक्षा र सञ्चालनको निम्ति अनिवार्य जस्तै भूमिकामा रहे। "खप्तडी बस्नेतको मूल थलो खप्तड लेक (खेचराद्री) बडीमालिका पश्चिमपट्टी सेती अञ्चलमा अछाम, बझाङ, बाजुरा, थलारा, दार्चुला, बैतडी, डोटीको माझ पूर्व-पश्चिम लम्बायमान अवस्थामा रहेको स्थान हाल मानव विहीन छ। खप्तडी बस्न्यातको अवस्थन खप्तड (खेचराद्री) सेती अञ्चल बडीमालिकाको दायाँ पट्टी छ" भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बताउनुभएको छ। खप्तड लेकतिर मोटो खालको भुईँमा कालो छिट्का मिसिएको मोटो टुप्पा मसङ्ग्रिँदै गएको निगालो बाँस प्रशस्त पाइने र त्यहीँको नेटो (डाँडाको सिरान) अर्थात् बाँस पाइने नेटो "बाँसनेटो" मा बस्ने मानिसलाई बाँसनेटो — बासनेता — बस्न्याता — बस्न्यात — बस्नेत भएर बस्नेत भएको हुन सक्दछ। आजभोलि पनि गाउँघरमा यस्ता प्रशस्त उदाहरण पाइन्छ, जस्तै: तुलसीपुरबाट बसाइँ सरेर आएको तुलसीपुरे, दैलेखबाट आएको दैलेखी, सल्यानबाट आएको सल्यानी आदि। मध्यकालीन राज्य व्यवस्थामा दरबार सम्बन्धी मुद्दामामिला हेर्ने, बस्ती बसाउने र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएको मानिसलाई 'बस्नेत' भन्ने गरिन्थ्यो भन्ने मत तथ्यको नजिक लाग्छ। यसको कारण बस्नेत थरका मानिसहरूको गोत्र एउटै नहुनु पनि हो। खप्तडी बस्नेतको गोत्र कौशिक, श्रीपाली बस्नेतको गोत्र भारद्वाज, खुलाल बस्नेतको गोत्र धनञ्जय र लामिछाने बस्नेतको गोत्र गर्ग हुनाले बस्नेत जातीय भन्दा पदिय उपाधि थियो, जो विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरूलाई कार्यदक्षता, योग्यता र जिम्मेवारी वहन गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रदान गर्ने गरिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। श्रीपाली बस्नेतहरूले आफ्ना पुर्खाहरू श्रीपाल राज्यका श्रीपुर शाहीका वंशज मान्दछन्, जसबाट विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरू बस्नेत उपाधिबाट विभूषित भएको र कालान्तरमा विभिन्न थर र गोत्रका मानिस बस्नेत भएको हुन सक्छ भन्न सकिन्छ। खप्तडी बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो, श्रीपाली बस्नेतको कुलदेवता आदि मष्टो लिसिसाँकोटी, खुलाल बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो र लामिछाने बस्नेतहरू मध्य भोजपुरको अघेरीतिर कैलाशमष्टो मान्दछन् भने तेह्रथुमतिरका लामिछाने बस्नेतहरू महामष्टो कुलदेवता मान्ने गर्दछन्। मष्टो को हुन्? मष्टो सिंजा साम्राज्य अन्तर्गतका खस जातिले आफ्नो कुलदेवताको रूपमा पूजा-आराधना गर्दै आएका देवता हुन्। प्राचीन सिंजा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी लगायत कतिपय अन्य जातिका कुलदेवता मष्टो हुन्। तत्कालीन सिंजा राज्य नेपाल खाल्डोदेखि कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी सम्म फैलिएको थियो। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। मष्टोका विभिन्न भेदहरू पनि छन्। मुख्य रूपमा मष्टो २ किसिमका छन्: १. दाह्रे मष्टो २. दुधे मष्टो मष्टोको पूजा घरमाण्डौ र वनमाण्डौमा गरिन्छ। घरमाण्डौमा मूल धामी बस्ने स्थान जसलाई 'गादी' भनिन्छ, त्यसमा सेतो कपडा लगाएका झाँक्री, चमर, सोँटा सहित मष्टोको थानमा धामी गएपछि देउता चढ्दछन् र उनीहरू काँप्न थाल्दछन्। पश्चिम नेपालको हिमाली क्षेत्र 'जडान' र पहाडी क्षेत्र 'खसान' को नामले चिनिन्छ। यही खसान क्षेत्रमा खस भाषा र मष्टो संस्कृतिको विकास भएको मानिन्छ। तत्कालीन खस देशमा बस्ने बाहुनहरूको कुलदेवता मष्टो हुन्। भारतमा मुसलमान आक्रमण पछि भागेर नेपाल प्रवेश गरेका र हुकुमी शासन कालमा हुकुम प्रमाङ्गीबाट खस बनेका खसहरूको कुलदेवता मष्टो हुँदैनन् भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङ मान्दछन्। उनको अनुसार सम्पूर्ण खसहरूका कुलदेवता मष्टो हुन्। मष्टोका पिता-माता को हुन् भन्ने उल्लेख कतै पाइँदैन। मुगुतिर एउटा किंवदन्ती प्रचलित छ। उक्त मत अनुसार मष्टोको उत्पत्ति कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमा भएको थियो। महिषासुर राक्षसले तपस्या गरी ब्रह्माजीलाई रिझाएर पुरुषको हातबाट नमर्ने वरदान मागेको र वरदान पाएपछि देवताहरूलाई पराजित गरी इन्द्रपुत्रलाई पराजित गर्न पिछा गर्दा उनी भागेर हिमवत् खण्ड आउँदा मष्टोदेवको जन्म भएको थियो। कोही-कोहीले मष्टोलाई भगवान् शिवको अंशको रूपमा पनि हेर्ने गर्दछन् र १२ मष्टोका मूल स्थानमा शिवलिङ्गको स्वरूपको अवस्थितिले समेत उक्त कुरालाई औचित्यपूर्ण ठहर्याउने प्रयास गरिन्छ। अर्को मत अनुसार मष्टोलाई स्वर्गका राजा इन्द्रका पुत्र मान्ने गरिन्छ। "स्वर्गका राजा इन्द्र, धर्तीका राजा मष्टो, पातालका राजा नागराज" भन्ने उक्ति प्रचलित छ। मष्टो निराकार हुन्छन्। मष्टो शब्दको उत्पत्ति 'मस्तक' (शिर) बाट भएको योगी नरहरिनाथले मान्दछन्। उनले सुरुमा मष्टो एउटै भएको र पछि मष्टो देवता थपिँदै जाँदा बाह्र मष्टो भन्न थालिएको र बाह्र मष्टोलाई पछि वराह मष्टो, वारामष्टो समेत भन्ने गरिएको थियो। मष्टोको वाहन घोडा हो। भेडा, चितुवा र झार पनि मष्टोका वाहन हुन्। मेसोपोटामियाको मुख्य देवता Marduk (मर्डुक) बाट मष्टो भएको र मेसोपोटामिया स्थित नव-असीरियन साम्राज्यको राजधानी असुरमा स्थित तत्कालीन विख्यात देवता अहुरमज्दाको 'मज्दा' को अपभ्रंश भएर मष्टो भएको भन्ने मत छ। करिब १७०० ई.पू. तिर पहिलोपटक मेसोपोटामियामा घोडा ल्याएर आक्रमण गरी त्यहाँ विजयी भएर शासन गर्ने कस्साइट्स (खस) र उनीहरूको वाहन घोडा र कस/खसको देवता अहुरमज्दाबाट मष्टो बनेका देवताको वाहन घोडा हुनु संयोग मात्र नभई कस्साइट्सबाट खस र अहुरमज्दाबाट मष्टोको निकट र निरन्तरताको सम्बन्ध देखिन्छ। वैदिक सनातन धर्मको विकास हुनुपूर्व नै नेपालमा मष्टो धर्मको विकास भइरहेको भए तापनि हालसम्म मष्टो धर्मको विषयमा कुनै पनि प्राचीन हस्तलिखित सामग्रीहरू प्राप्त भएका छैनन्। तर मष्टो धर्म, देवता र यसको उत्पत्तिका सन्दर्भमा विभिन्न किंवदन्ती, मिथक र कहावतहरू भने प्रशस्त रूपमा पाइन्छन्। प्राचीन बेबिलोनिया/मेसोपोटामियामा मष्टोको पूर्व रूपलाई 'अहुरमज्दा' भनिन्छ र मष्टो धर्म मान्ने प्रथम व्यक्ति आदिमनाथ हुन्। आदिमनाथलाई आदिनाथ भनिन्छ। भगवान् शिवले अलकापुरी शक्तसिंह (बहादुर) लाई दिए र उनै शक्तसिंह देवताका राजा इन्द्र तथा मष्टो भए भन्ने एउटा मत पनि छ। 'मरुत' शब्दको अर्थ वायु हुन्छ, यिनै वायु देवता मरुतबाट मरुत—मउत—मष्ट हुँदै मष्टो भएको भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। मान्छेले मान्ने देवता भएकाले मान्ठ, मान्ठा, मन्ठा हुँदै मष्टो भएको अनुमान सत्यमोहन जोशीको छ। योगी नरहरिनाथले मष्टोलाई महेश्वरको अंश अवतार/अष्टमूर्ति महादेव शिव (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, चन्द्र, सूर्य र आत्मा) महा+अष्ट भुजी— महाअष्ट, महाष्ट हुँदै मष्टो भएको अड्कल गर्दछन्। मष्टोलाई निराकार बाल ब्रह्मचारी देवता मानिन्छ। पितृ स्वरूपमा वायु, प्रकृतिका स्वरूपमा लिङ्गो, ध्वजा, पताका, रक्षा सूचक हतियार आदि थापेर पूजा गरिन्छ। विक्रम संवत्को पाँचौँ शताब्दीतिर बझाङका राजा सैपाल थापाको समयमा मष्टोले राजकीय मान्यता पाएको थियो भन्ने गरिन्छ। तर लेख्य प्रमाण सन् १४५७ सुरती शाहले जारी गरेको एउटा अभिलेखमा पहिलो पल्ट मष्टो शब्दको उल्लेख गरेकाले यो नै सर्वाधिक प्राचीन मष्टो शब्द उल्लिखित अहिलेसम्मको प्रामाणिक अभिलेख मानिन्छ। खसहरूले मानी आएको मष्टो देवतालाई आर्य जातिले वेद, पुराणमा कतै उल्लेख नगरेकाले खसहरू आर्य नै हुन् भनेर मान्ने आधार नभएको एकथरी मत छ। अथर्ववेदमा खसहरूले मान्ने शिवलाई 'व्रात्य' भनेर हेपिएको र उनका अनुयायी खस जातिलाई 'व्रात्य जाति' भनेर खसालिएको छ। व्रात्य भनेको उपनयन वा यज्ञोपवीत संस्कार नगर्ने, अनार्य, वैदिक कृत्य आदि गर्ने अधिकार नभएको, जसको दश संस्कार हुँदैन भन्ने हो। आर्यका दुई समूहहरू बीचको वैमनस्यताले वा उनीहरूलाई चुनौती दिने आदिवासीहरूसँगको टकरावले यस्तो स्थिति आएको हुन सक्छ। वैष्णवहरूको वर्णाश्रम व्यवस्थालाई नमनेका हुनाले खसहरू र उनले मान्ने देवता शिवलाई व्रात्य भनेको हुनुपर्छ। आफूलाई ठुलो देखाउने र अरूलाई होच्याउने रूपमा आफूलाई देव खलक र अरूलाई राक्षस खलक भनेको हुनुपर्छ। राम्रो काम गर्ने आदर्शवान् व्यक्तिलाई देवता र अरूलाई दुःख दिनेलाई राक्षस भन्ने गरिन्छ। जरथुस्त्र धर्मग्रन्थको देवतालाई "असुर" र राक्षसलाई "दइव" भनिएको छ। ऋग्वेदमा असुर शब्दलाई १५ पल्ट नराम्रो र ९० पल्ट राम्रो अर्थमा प्रयोग गरिएको छ। असुर देवता र असुर सहरको बारेमा यसै आलेखमा अगाडि पनि उल्लेख गरिएको छ। मनुस्मृति तथा महाभारतमा उल्लेख गरिएका झल्ल, मल्ल, नट, करण, खस र द्रविडहरूलाई पाप योनिबाट जन्मिएका धर्मच्युत, व्रात्य जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। यक्ष जातिलाई खस, चीन तथा मंगोल जातिलाई दरद र पिशाच, किरात जातिलाई किन्नर र द्रविडलाई बाहिक जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। भारतको राजस्थानमा मष्टोलाई मामा देव, पहाडमा मामा ज्यू भन्दछन्। पिथौरागढमा चण्डक मष्टोको मन्दिर छ। बद्रीनाथमा मष्टोलाई घण्टाकर्ण देवता भनेर पूजा गर्छन्। दार्चुला-बैतडीतिर भूमिराज भनेर पूजा गर्छन्। लेखक तेज कार्कीले मष्टो प्रकृति पूजा (Shamanism) वा जडवाद (Animism) नै सर्वप्राचीन आध्यात्मिक चिन्तन भएको र मष्टो संस्कृति यही प्रकृति पूजक भएकाले यसको प्राचीनताको पुष्टि गर्न मिल्ने भाव व्यक्त गर्दछन्। मानव जातिले ३० हजार वर्षदेखि धर्म व्यापार र सामाजिक विभेदीकरण गर्न सिकेको नोआ हरारीको मत लेखक कार्कीले उल्लेख गरेका छन्। करिब ३२ हजार वर्ष पुरानो जर्मनीको स्टे डेल गुफामा भेटिएको सिंह मानव (पुरुष वा महिला) नै पहिलो धार्मिक चिह्न भएको (Harari, Yuval Noah (2015), Sapiens: A Brief History of Humankind, London: Vintage, P. 23/25) मान्दछन्। प्रकृति पूजाको प्रारम्भ साइबेरिया र मध्य एसियाबाट करिब २० हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको र मष्टो परम्परा पनि प्रकृति पूजामा आधारित अत्यन्त प्राचीन परम्परा भएको सम्भवतः प्राग-ऐतिहासिक कालदेखि नै सुरु भएको मान्यता छ। मष्टोको प्रादुर्भाव खसहरूका पुर्खाहरूले बेबिलोनियामा शासन गरेको समयमा भएको मान्यता एकथरीको छ। विभिन्न मष्टोहरूका विभिन्न थानहरू हुन्छन्। खोला, किनार, रूखमुनि यिनका थान हुन्छन्। यिनीहरू डरलाग्दा, मानिसहरूलाई दुःख दिने, चाँडै रिसाउने स्वभावका हुन्छन्। ढँडार मष्टोका थान खोल/ढेल्यो र घाई, दुगे। बदु मष्टोका थान कुटासिली र छरिढुस्के, थापा मष्टोको थान घोडा, मौल्याल, गुम्देव, गाईगोठ्या आदि हुन्। नेपालमा मष्टो देवताको सुरुवात कहिले, कसरी र कहाँ भएको थियो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न अड्कल, आख्यान, किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। विभिन्न मत तथा अड्कल जे जस्ता भए तापनि बझाङ जिल्लाको ढँडार नै मष्टोको उत्पत्ति भएको सर्वाधिक प्राचीन स्थल हो भन्ने कुरामा अधिकांश मानिसहरूको सहमति छ। ढँडार मष्टोको एउटा मूल धामी हुन्छ। त्यो ढँडार मष्टोका धामीको मृत्यु भएपछि मात्र अर्को धामी हुने र भित्र पूजा गर्ने अर्को धामी बन्ने गर्दछन्। बाहिर बत्ती बाल्ने र अन्य काम गर्ने अन्य हुन्छन्। ढँडार मष्टोका हालसम्म ज्ञात पुजारीहरूमा परिङ्ग्या परिवारबाट १२ पुस्ता, सुवासकोटी नयरका १० पुस्ता, सुवेदी परिवारका १२ पुस्ता र जैसी परिवारका कुशु जैसीबाट सुरु भएर हाल १८औँ पुस्ताले मूल पुजारीको रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसबाट यो मन्दिरमा मष्टो पूजाको परम्पराको प्राचीनताको अनुमान गर्न सकिन्छ। किंवदन्ती अनुसार मष्टो ढँडारमा जाँदा ढँडारका मानिसहरू खर्कमा गोठालो गएका थिए। गोठमा गाई-भैँसीका दूध राखेका भाँडाहरू खर्कबाट गोठमा आउँदा रित्तो हुने क्रम दिनदिनै हुन थालेपछि दिउँसो सबै मानिसहरू खर्क गएको बेला कसले दूध चोरेर खान्छ पत्ता लगाउनुपर्यो भन्ने हिसाबले लुकेर चियो गर्दा एउटा स्याल जस्तो जीव आएर दूध चोरेर खान लागेपछि सो जीवलाई देखेर कराउँदा उक्त जीव त्यही गोठमा आगो बालेको ठाउँबाट जमिन घस्रिएर करिब ४ किलोमिटर टाढाको पैंयादरो भन्ने ठाउँमा निस्कियो, त्यसलाई पैंयादरोको मष्टो भनिन्छ। उक्त जमिन घस्रिएर बनेको प्वाल अहिले पनि यथावत नै छ। अर्को यसै सँग मिल्दोजुल्दो किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। कुश भट्ट नामक एकजना मानिस तीर्थाटन गर्न विभिन्न तीर्थमा जाँदा शंखधारमा एउटा शिला भेटेपछि उक्त शिलालाई आफूसँग लिएर हिँडे। राती सपनामा शिलाले आफू बेबिलोनिया तिरको देवता भएको र साइपाल हिमालको प्रस्रवण क्षेत्रमा बस्न चाहेको बताएछ। त्यसपछि उनले ढँडारमा माडौँ (थान) बनाएर शिला स्थापना गरे। त्यस ठाउँमा बँदेलले गोठालाको दही चोरेर खाने गरेपछि गोठालाले बँदेल समात्न खोज्दा सबै गोठाला बेहोस भएछन् र के भयो भनेर हेर्न आउने मान्छेहरू मध्ये जसराज भन्ने गोठालालाई कम्प छुटेछ र "म मरुत हुँ तिमी खसको कुलमुली हुँ। दैत्यको प्रहारबाट भवानीलाई बचाउन आएको हुँ, मेरो मन्दिर बनाउनुको सट्टा साधारण माडौँ बनाई त्यसको गाभिरमा खोपो राख्नु र मेरो गााधी सम्झेर पूज्नु, मेरो बहिनीको पनि सम्झना गर्नु" भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ। अर्को भनाइ अनुसार बझाङको चैनपुर नजिकैको सुवेडाका जोशी ब्राह्मण शंखधार र जालन्धरबाट ढुङ्गा (शिला) को रूपमा आएको बान्नी गएपछि ती ब्राह्मणले झोली बिसाएपछि भगवान् लुप्त भए, त्यो ठाउँ देउबाँझ (बाँझको रूख) को टोड्का (ढँड वा कसै-कसैले ढँडार पनि भन्दछन्) त्यही ढँडमा मष्टोको जन्म भयो। त्यहाँ बाँधिएकाले 'बान्नी मष्टो' भनियो। त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा फैलिएकाले त्यसका भेदहरू भए। डोलने (हिँड्ने डुल्ने) भएकाले मष्टो-मष्टो भन्न थाले। १२ अङ्गालको मष्टो भन्ने पनि गरिन्छ, यसको मतलब मष्टोका १२ भेद भनेको होला। १२ ठाउँमा बसेकाले १२ उपमष्टो भनेको हो। मूल रूपमा मष्टोका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मष्टोलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। मष्टोहरूको स्वभाव वा प्रकृति हेरेर यिनीहरूलाई गुणको आधारमा सत्त्व, रज र तम गुण युक्त हुने भनिन्छ। सत्त्वगुण भएका मष्टोहरूमा दुधे मष्टो, मण्डली मष्टो, लडे मष्टो आदि पर्दछन्। रजोगुण वा राजसी गुण भएका मष्टोहरूमा दाह्रे मष्टो, रुमाल मष्टो, तेडी मष्टो, खापर पर्दछन्। तमोगुण भएका मष्टोमा कालो मष्टो, रुपा मष्टो, कैलो मष्टो, मुण्ड मष्टो आदि पर्दछन्। ढँडार स्थित दाह्रे मष्टो ज्येष्ठ र श्रेष्ठ मानिन्छन्। थापा मष्टो विद्वान् मष्टो, बाबिरो मष्टोलाई कान्छो मष्टो मानिन्छ। गुरौ मष्टो र विजय मष्टोलाई भाइराजा मष्टो भनिन्छ। मष्टो उपासना गर्दा वैदिक विधि नअपनाएर धामीले प्राकृतिक विधि अपनाएर काँप्दै पूजा गर्ने गर्दछन्। मष्टो देवताको मूर्ति हुँदैन, यसमा स्वर्ग-नर्कको परिकल्पना गरिएको पाइँदैन। मष्टोको पूजा गर्दा साह्रो-गाह्रो पर्दा पनि भाकल गरी पूजा गर्ने पनि गरिन्छ। ढँडारमा मष्टो पूजा गर्दा विभिन्न जातजातिहरूको सहभागिता हुन्छ। दाह्रे मष्टोले मष्टो थानमा बलिको लागि लिएको बोका दाँतले छिनाल्ने गरिन्छ। बलि दिने सम्बन्धमा एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। एकपल्ट बझाङी राजाले बलि दिनुपर्यो भन्दा माघको महिनामा बलि दिन मिल्दैन भनेपछि राजाले नमानी बलि दिन हठ गरेछन्। त्यसपछि राजाले निकै जिद्दी गरेपछि मष्टो चलेछ र राजाले बोकालाई गाईको बाच्छो बनाइदिएछन्। मष्टोले त्यो देखेर त्यसलाई बाघ बनाइदिए, मष्टोले बाघ बनाएको देखेर राजाले सर्प बनाइदियो। राजाले सर्प बनाएपछि मष्टोले गरुड बनाइदिए। राजाले बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधिदियो र मष्टोले पातासहित बोकाको घाँटी दाँतले छिनालिदिए। त्यो देखेर राजा रिसायो। अहिले पनि मष्टो चल्यो भने मष्टोले "तँ जिउँदो होइज म पन्छी होइजुँ, तँ खैर होइज म बाघ होइजुँ" भनी बोल्दछन्। ढँडारमा शनिबार र मंगलबार बलि (दाँतले) दिइन्छ। अरू बार दूध, चामलले पूजा गरिन्छ। पर्वको समयमा चैते दशैँमा बलि हुन्छ। जन्माष्टमीमा बलि हुँदैन। जुठो, सुतक परेको बेला मष्टोको पूजा हुँदैन। ढँडारमा नयाँ धामी निस्किए भने देउता चढेपछि दाँतले बोका छिनाल्नुपर्ने र धामी प्रमाणित भएपछि मष्टो देवताको अवतार भयो भनी ताल्कोटी राजाले धरी, पगडी, कानमा मुन्द्रा, बाला प्रदान गर्दछन्। त्यसपछि कुँवर जाति अनि ब्राह्मण जाति हुँदै अन्य हिलो पूजामा सहभागी हुन्छन्। मष्टो धामीमा मात्र आउँदछ। जुनसुकै नयाँ बाली भए पनि दाह्रे मष्टोलाई चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ। धामीले जाँड-रक्सी खानु हुँदैन। बलि दिने बेलामा धामीको स्वरूप डरलाग्दो हुन्थ्यो। त्यस्तो डरलाग्दो स्वरूप देखेर मानिसहरू डराउने भएकाले कपडाले छेकेर बलि दिने गरिन्थ्यो। जति बोका बलिका लागि ल्याइन्थ्यो ती सबैलाई दाँतले छिनालेर बलि दिने गरिन्थ्यो। बझाङी राजा गजराजले धामीको जाँच गर्न बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधेर बलि दिन ल्याएको र सो बोकालाई पातासहित दाँतले छिनालेको भनाइ छ। मष्टो भनेको एउटा मात्र हुन्छ। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो भनेको एउटै मष्टोका राजसी र कार्यकारी वा रज र सत्त्व स्वरूप हो भन्ने मत पनि छ। दाह्रे र दुधे मष्टो भनेको एउटै हो मष्टोको संयुक्त रूप हो। आइतबार र बुधबार दुधे मष्टोको पूजा गरिन्छ दाह्रे मष्टो पनि सँगै हुन्छ। जुम्लाका मानिसहरू प्रायः ढँडारमा पूजा गरेपछि त्यहाँबाट बक्साएर अन्यत्र जान्छन्। ढँडार नै मष्टोको मूल थलो भएको र यसरी विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामका मष्टोहरू मूल स्थानबाट छुट्टिएर जुन-जुन स्थानमा गएर बसे त्यसै ठाउँको नामबाट ती ती मष्टोको नामबाट चिनिन थाले। खस जातिको पुरापूर्वकालमा १२ वटा समूह रहेको र हरेक समूहले छुट्टाछुट्टै मष्टो पूजा उपासना गर्ने भएकाले 'बाह्र भाइ मष्टो' भनिएको धेरैको अनुमान छ। बाह्र भाइ मष्टो को हुन् भन्ने बारेमा मतैक्यता छैन। कहीँ-कहीँ मष्टोलाई शिवको अंश मानेर पूजा गर्ने चलन पनि छ। कतिपयले मष्टोलाई इन्द्रपुत्र भन्ने विश्वास गर्दछन्। मष्टोका ५२ वीर र १६ मर्सानीहरू सुरक्षार्थ रहन्छन् भन्ने मान्यता पनि पाइन्छ। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार एकपटक मन्दिरको नजिकै बसेर वेदपाठ गरिरहेका धवलपुरलाई असुरले टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने र उनले पढिरहेको वेदलाई जलाउने योजना बनाए। असुरको यो योजना थाहा पाएपछि मष्टोको भान्जा बान्नी मष्टोले वेदलाई मष्टोमाण्डौ नजिकै शिलामा परिणत गरिदिए र असुरको हातबाट मामा धवलपुरको ज्यान बचाए। त्यसै बेलादेखि मष्टो उपासकले भान्जालाई झोलीको देवता मान्ने गरेका हुन्। झोलीको देवतालाई मष्टोसँगै शिला स्थापना गरेर भान्जाको पनि पूजा गर्ने परम्परा चलेको हो भन्ने गरिन्छ। मष्टो सम्बन्धी एउटा आख्यान अनुसार देवासुर संग्राममा असुरहरूले पराजय भोगेपछि देवताहरूसँग शरण माग्न बाध्य भए तापनि उनीहरूको मनमा द्वेष बाँकी थियो। पछि असुर संगठित भए र उपद्रो गर्न थाले। आफूलाई पतन गराउने कारकको रूपमा दुर्गा भवानीलाई मानेर उनको अपहरण गरे। केहीले उनीमाथि बलात्कारको प्रयास समेत गरे। देवताहरूले अनेकौँ प्रयत्न गर्दा पनि देवी दुर्गालाई बन्दी बनाएको ठाउँ पत्ता लगाउन नसकेर भगवान् शंकरको आराधना गरे। त्यसपछि शंकरका शक्तिशाली गण देवता मष्टोको नेतृत्वमा युद्ध दलले दुर्गा र उनका बहिनीहरूलाई मुक्त गरी असुरहरूलाई छिन्नभिन्न पारेका हुनाले नवदुर्गाले मष्टोलाई भाइ भनी मानेकाले दुर्गा पूजा हुँदा मष्टोको आह्वान गरिनुका साथै मष्टोले देवभाग पाउने भए। मष्टोलाई दुष्टको दमन गर्ने, खराब विचारले अभिप्रेरित स्वार्थी र दुष्टात्मालाई दमन गर्ने र निमुखा र सत्यको पक्षमा कल्याणकारी देवताको रूपमा खसहरूको रक्षा गर्ने महान् देवताको रूपमा आदिकालदेखि पूजा, भक्ति र श्रद्धा गर्ने देवताको रूपमा खसहरूले पुज्दै आएका छन्। उपेक्षित, अपमानित, दुःखी मानिसहरूलाई बढ्ता स्नेह गर्ने भएकाले मष्टो समस्त खसहरूको लोकप्रिय देवता हुन पुगेका छन्। अर्को किंवदन्ती अनुसार सान्नी राज्यका राजा जसलाई सन्याल राजा पनि भनिन्छ। बाइसे राज्य कालको समयमा हालको कालिकोट जिल्लाको मेहेलमुडी गा.वि.स. मा सान्नी राज्यको राजधानी थियो। उनको राज्यमा सान खड्का र संसारे खड्का नाम गरेका २ भाइ थिए। ती दुई भाइमध्ये सानलाई दाह्रे मष्टो चढ्यो। दाह्रे मष्टो चढेपछि सीधासाधा सानले अस्वाभाविक कार्य गरेको देखेर सन्याल राजाले देउता चढ्यो कि दानव चढ्यो भनेर जाँच गर्ने विचार गर्दा राजा र देवता बीच लडाइँ भयो। राजाका दुई भाइ भान्जा र कुवेर थिए। भान्जाले केही नगरे पनि कुवेरले धनुकाँडले धामीलाई लखेट्न थाल्यो। दाह्रे मष्टो चढेका धामी त्यहाँबाट भागेर एउटा ठुलो रूखमा चढे र त्यहाँ पनि उसलाई लखेट्दै राजा आएकाले नजिकैको चुरी खोलामा फाल हालेर वेपत्ता भए। राजा पनि धामी मरे भन्ने ठानेर घर फर्कियो। धामी मरेको हल्ला फैलिएपछि उनकी पत्नी सती जाने तयारी गरिरहेको बेला धामी सर्पको कडेली (लगाम) बाघको घोडा चढेर दाह्रे मष्टो चढेका धामी आए। राजाले त्यो कुरा थाहा पाएर उनलाई मार्नको लागि ४०० भेडा राखेको खोरमा थुनेर सबै झ्याल ढोका बन्द गरिदिए। मष्टो चढेका धामीले ४०० भेडा मध्ये एउटा खसी बाहेक सबैलाई दाँतले छिनालेर मारे। त्यो देखेर भेडी गोठालो अत्यन्त दुःखी भयो। मष्टोले उसलाई सान्त्वना दिँदै उसलाई धनधान्यले पूर्ण गरी उसको सन्तान कहिल्यै नमासिने र कहिल्यै वृद्धि पनि नहुने वरदान दिए। उनका कयौँ पुस्ता बितिसक्दा पनि अहिलेसम्म उनका सन्तानहरूमा एकजना मात्र जन्मने कुराको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि पाइन्छ। सन्याल राजाले मष्टोमाथि गरेको दुर्व्यवहारले उनीहरूका घरमा सधैँ कलह अशान्ति र हैरानी भइरहने भएकाले त्यहाँबाट अन्यत्र सर्ने विचारले जाने बेला लाकुर देवतासँग बिदा हुन गए। लाकुर देवता मष्टोका भान्जाले सम्झाए र दाह्रे मष्टोको सेवा गर्ने सल्लाह दिए। सन्याल राजाले दाह्रे मष्टोको मन्दिर निर्माण गरे। आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति, राज्य दाह्रे मष्टोलाई चढाउने प्रस्ताव गरे। दाह्रे मष्टो चढेका धामीहरूसँग यस्तो प्रस्ताव राखेपछि मष्टोले "सबै राज्य सम्पत्ति चढाएपछि तँ कहाँको राजा हुन्छस्? मलाई सबै सम्पत्ति चाहिँदैन, ३ भाग लगाएर २ भाग तिम्रा भाइले बाँड्नु, १ भाग मलाई दिनु" भनेको र राजाले सोही अनुसार गरेकाले दाह्रे मष्टोले सन्यालको एक अंश खाएकाले सन्याललाई भाइपीठ्या भनेर मष्टो चढेको बेला भन्ने गरिन्छ। डा. जगमान गुरुङले जुम्ला सिंजा पाण्डुसेरामा प्रचलित १२ मष्टोका नाम उल्लेख गरेका छन्। १. आदिमष्टो २. कालो मष्टो ३. बबुरो मष्टो ४. रुमाल मष्टो ५. दुधे मष्टो ६. दाह्रे मष्टो ७. मण्डली मष्टो ८. बान्नी मष्टो ९. थापा मष्टो १०. ढँडार मष्टो ११. कावा मष्टो १२. खापर मष्टो। हुम्लाको सोरुदरामा रहेको गुरौ मष्टोलाई कसै-कसैले देवताको रूपमा मान्दैनन्। यो अत्यन्त दुष्ट स्वभावको राक्षसी व्यवहार देखाउने खालको हुने बताइएको छ। मष्टो कुन देवता हुन् भन्ने बारेमा फरक-फरक मत पाइन्छ। कसैले वायुको रूपमा, कुनै अवस्थामा साधुको रूपमा, कुनै-कुनै अवस्थामा गरुडको रूपमा र कहीँ-कहीँ बिरालोको रूपमा मष्टो रूपान्तरित हुन्छन् भन्ने मत पाइन्छ। मष्टोलाई कुल देवता र इष्ट देवताको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। कतिपय मानिसहरूले वराह मष्टो भन्ने गरेपछि जुम्लाका १२ भाइ मष्टोको अपभ्रंश रूप र जुम्लाको कालिकोट दरामा ढँडार मष्टोलाई पाण्डवको अवतार, खापर मष्टोलाई इन्द्रको छोरा भन्ने कुरा बाहुन र ठकुरीले हालेको कथामा मात्र पाइन्छ भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङले मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। कौशिक गोत्रीय बस्नेतहरूका कुलदेवता कसरी फरक-फरक? कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरूका कुल देवता दाह्रे मष्टो हुन्। पश्चिम नेपालका सबै बस्नेतहरू दाह्रे मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा मान्दछन्। पूर्वतिरबाट बसाइँ सरेर आएका बस्नेतहरू बाहेक सम्पूर्ण बस्नेत लगायत अरू धेरै थरहरूका कुल देवता पनि दाह्रे मष्टो नै हुन्। तर पूर्व नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू खापर मष्टोलाई आफ्नो कुल देवता मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। एउटै थर गोत्रका मानिसहरू बीच कुल देवता किन फरक भन्ने प्रश्न उब्जनु स्वाभाविकै हो। यो कसरी यस्तो हुन गयो, त्यस बारेमा सोधखोज र निरुपण नहुञ्जेल अलग कुल देवता मान्ने बस्नेतहरू बीच कुल देवताको बारेमा केही भ्रमहरू रहिरहने भएकाले तथ्य के हो भन्ने बारेमा उजागर गर्न आवश्यक छ। प्राचीन कालमा बाह्र भाइ मष्टोहरू ढँडारमा बसेको बेला उनीहरू बीचमा वैमनस्यता उत्पन्न भएर ठुलो द्वन्द्वको स्थिति आयो। भरसक सबैलाई मिलाएर लैजाने जेठो र सर्वाधिक शक्तिशाली दाह्रे मष्टो (जसलाई गादी मष्टो पनि भन्दछन्), उनी सबैका नायक गद्दीमा राज गर्ने भएकाले र सबैका अगुवा नायक भएकाले द्वन्द्व हुन नदिन निरन्तर प्रयत्नशील हुन्थे। निरन्तरको मनमुटाव र द्वन्द्वको स्थिति कायमै रहेको बेला एक दिन सबै भाइ खप्तडको जङ्गलमा मालिङ्गो काट्न जाने सल्लाह भयो। त्यहाँ खानको लागि रुमालमा बाबर (रोटी), ठेकीमा दही, दूध, मालिङ्गो काट्ने हतियार समेत लिएर उनीहरू गए। मालिङ्गो काटिरहेको बेला अकस्मात उनीहरूमा झगडा पर्न गयो। सबैलाई सम्झाई-बुझाई गरी शान्त गर्न जेठो दाह्रे मष्टोले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि अरू भाइले नमानेको र लडाइँले झन्-झन् उग्र रूप लिएकाले दाह्रे मष्टो रिसाएर दाह्रा किट्दै भर्खरै काटेको मालिङ्गोको ठुटाले हानेर एकजनाको खप्पर फुटाइदिए। त्यसरी खप्पर फुटाई माग्ने खापर/खापर मष्टो भनियो। अर्कोलाई कालो शिलाले हिर्काएर भगाएको, उनी उक्त शिला टिपेर भागे र अछामको विनायककोठ गए र विनायककोठे राजासँग द्वन्द्व भएपछि त्यहाँबाट भागेर विनायक भन्ने स्थानमा गएर आफूसँग भाग्दा लिएको कालो शिला त्यहीँ स्थापना गरे र कालो सिल्लो मष्टोको रूपमा स्थापित भयो। रोटी बोकेर ल्याएको रुमाल टिपेर भाग्ने खिड्कीसैनीमा गएर बस्यो र रुमाल मष्टोको नामले स्थापित भयो। अर्को भाइले सँगै ल्याएका बाबर टिपेर त्यहाँबाट भागेर जुम्लाको बाबिरो गाउँमा गएर बसेकाले बाबिरो मष्टोको रूपमा चिनियो। दूध-दही बोक्ने अलि सोझो अरूसँग झगडा नगर्ने सोझो भाइलाई आफूसँगै बस्न आग्रह गरेको र आफू पछिको स्थान ग्रहण गर्न सक्ने छुट दिएकाले उनी दुधे मष्टो कहलाएर उनलाई आफू पछि दूधको धार दिने व्यवस्था मिलाए। सबै भाइको आ-आफ्नो स्थान पाएकाले उनलाई ढल्लुको भाग दिए र त्यहाँ उनको धाम स्थापित गरे। उता खप्पर फुटाई मागेको खप्पर/खापर मष्टो त्यहाँबाट भागेर डोटी क्षेत्रतिर गए। त्यस समयमा डोटी, बोगटान, दार्चुला, कत्युरी राजवंशको अधीनमा थियो। कत्युरी राजवंशको स्थापना सातौँ शताब्दी आसपासमा सम्राट बासुदेवले गरेका थिए। यो राज्यको पहिलो राजधानी जोशी मठ र दोस्रो राजधानी बैजनाथ रणचुलाकोट थियो। यिनीहरू भगवान् केदारनाथ (शिव) भगवान्का भक्त थिए। यिनीहरू स्वामी कार्तिकेयको पूजा गर्दथे र कार्तिकेयबाट कार्तिकेयपुर र कार्तिकेयपुरका शासक भएकाले उनीहरूको वंशलाई कत्युरी वंश भनिएको मान्ने गरिन्छ। वैशाख शुक्ल मोहनी एकादशीको दिन कार्तिकेयलाई कार्तिकेयपुरबाट डोटीमा ल्याएपछि मोहनी एकादशीबाट उनलाई मोहण्याल नामले ख्याति प्राप्त भयो। यिनै मोहण्याल कत्युरीहरूका कुल देवता हुन्। कार्तिकेयको जन्मेको बारेमा पनि रोचक किंवदन्ती छ। भगवान् केदारनाथ (शिव) का दुई पुत्रहरूको जन्म भयो, गणेश र कार्तिकेय। दुई पुत्रको जन्म भएपछि केदारनाथ अत्यन्त खुसी भए र उनले आफ्ना दुई पुत्रको बारेमा जान्न जोशीमठका ज्योतिषीलाई देखाउँदा ज्योतिषीले गणेश महान् विद्वान्, बुद्धिमान् हुने र कार्तिकेय महान् बलशाली हुने, ती कार्तिकेय मूल नक्षत्रमा जन्मेको र केदारनाथलाई अनिष्ट हुने कुरा बताएपछि मोहनीलाललाई केदारनाथले तामाको ढोलभित्र हाली मन्दाकिनी नदीमा बगाइदिए। यो नदी हिमालयको चोरबारी दहबाट उत्पन्न भएर सोन प्रयागमा कालीगङ्गासँग र बद्रीनाथबाट आउने अलकनन्दा नदीसँग रुद्र प्रयागमा मिल्दछ। नदीमा अलि तल गोविन्दघाट नामक स्थानमा माझीले जाल हानिरहेको बेला अयोध्याका राजा घोडामा सवार भएर त्यहाँ पुगे। मन्दाकिनी नदीमा मोहण्याललाई हालेर बगाएको तामाको ढोल बग्दै त्यहाँ आएको देखेर त्यो के चिज हो भन्ने कौतूहलता लागेर राजाले माझीलाई जाल हान्न लगाएर त्यसलाई नदी किनारमा ल्याउन लगाए। माझीले त्यो ढोललाई जालमा पारेर नदी किनारमा ल्यायो। अलि पर नदी किनारमा लिएर राजाले त्यो ढोल खोलेर हेर्दा त्यसबाट बालक मोहण्याल निस्किए। उक्त ठाउँ त्यसै गोडियाको नामबाट गोविन्दघाटले प्रसिद्ध भयो। मोहण्याललाई विश्व भित्रका सन्ततिले उत्सवपूर्वक पूजाआजा गरे। त्यसबेला तामाको ढोल बजाउने कश्यप गोत्रीय ऐरी मोहण्यालको ढोली भयो। उता भागेर डोटी पुगेको खापरे/खापर मष्टोले मोहण्यालको माटो (राज्य) जहाँ "१२ बोघानका राजा मोहण्याल हुन्" भन्ने गरिन्छ, त्यहाँ गएर बलजफ्ती उनको पहाडी भू-भागमा कब्जा जमाएर आफ्नो हैकम जमाउन खोज्ने र त्यहाँका मानिसलाई दुःख दिएर आतंक मच्चाएको थियो। त्यस्तो स्थितिमा त्यही देवभूमिको देउताहरूले बडातोडो देउतालाई पुकारा गर्दै भने: "जान दैत्य बडातोडो मालथली जान। मोहण्याल दैत्यको दलु कत्युर लान..." देउताले यस्तो पुकार गरेकाले बडातोडो देउता मोहण्याललाई लिन मालथली हुँदै कत्युर गयो। "गयो दैत्य बडातोडो, बतासैको स्वर। आयो दलु मोहण्यालको बादलकी ढिक।" मोहण्यालको आगमन पछि मोहण्यालले आफ्नो गणलाई निर्देशन दिँदै भने: "मिल्ला छौ त खापरे, हामुसित मिल। नै त मिल्ला खापरेकी लाँत तेरी ठीक। केदारका दाहिने तिर तुड्या तुड्या पानी। नै त मिल्ला खापरेकी समाई ल्याए रानी। केदारैका गाथ मुनि थुम थुम केला। नै त मिल्ला खापरेका समाई ल्याए चेला।" त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी देउताहरूले मोहण्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा मोहण्यालको खापरले दाँत भाँचिदिएको र मोहण्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो र आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टोका धामी एक खुट्टाले लङ्गडो भएर काँप्ने गर्दछन्। त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी-देवताहरूले माहेन्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा माहेन्यालले खापरको दाँत भाँचिदिएको र माहेन्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो। आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टका धामीहरू खापर मष्टको पूजा गर्दा जमिनभन्दा अलि अग्लो अठारो (टाँड) बनाएर, त्यसलाई माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउलाले बारेर खापरको पूजा गर्छन्। माहेन्यालले बायाँ खुट्टा भाँचेकाले खापरका धामीले काँप्दा बायाँ खुट्टा भाँचिएको आफ्नो देवताको नक्कल गरेर बायाँ खुट्टा उठाएर दायाँ खुट्टाले मात्र खोच्याउँदै काँप्ने र नाच्ने गर्छन्। अरू समयमा समेत घरको देवता राखेको कोठाको झ्यालमा माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउला राख्ने चलन छ। खापर मष्ट पुज्ने खप्तडी बस्नेतहरूले आफूलाई प्रकृति पूजक हौं भन्ने गरे तापनि उनीहरूले खापर मष्टको बायाँ खुट्टा भाँचिएको मूर्तिको पूजा गर्ने गर्दछन्। यस्तो सयौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा पूजिँदै आएको घुँडाबाट बायाँ खुट्टा भाँचिएको, जनै लगाएको र कुर्सीजस्तो आसनमा बसेको खापर मष्टको धातुको प्राचीन मूर्ति कैलालीको मडकाैनाका बस्नेत परिवारमा सुरक्षित रूपमा पूजा स्थलमा रहेको र पूजिँदै आएको पाइन्छ। यस्तो मूर्ति राखिएको भँडारको झ्यालमा पूजा गर्दा माहेन्यालले नदेखुन् भनेर उनलाई छेक्नका लागि सधैं स्याउला राखिन्छ। खापर मष्टको पूजा गर्दा बोकाको बलि पनि भुईँमा दिन नमिल्ने भएकाले घरको माथि अठारोमा वा बाहिर पुज्दा जमिनमाथि बनाएको अग्लो टाँडमा दिने गरिन्छ। खापर मष्टको पूजा ३ वर्षमा १ पटक (वनदेवी कालिकासँगै राखेर) गर्ने गरिन्छ। यसरी माहेन्यालसँग नराम्रोसँग पराजित भएपछि आफ्नो बस्ने ठाउँ कतै नभएको र पश्चिम, उत्तर, दक्षिण र पूर्वतिर समेत माहेन्यालको राज्य भएकाले त्यहाँबाट खापर मष्ट र त्यसका अनुयायी तथा खापर मष्टका पूजक बस्नेतहरू देवतासहित भागेर पूर्वतिर लागे। युद्धमा धेरै धनजनको क्षति भएको र नजिकै बस्दा १२ बथानका राजा समेत रहेको माहेन्यालको सधैं भय रहिरहने भएकाले डोटी क्षेत्रबाट भागेर गएकाहरू र तिनका सन्तानहरू गण्डकी क्षेत्रको लमजुङ आसपासमा बसोबास गरे। पछि द्रव्य शाह लिगलिगकोटको दौडमा विजयी भएर राजा भएको समयमा द्रव्य शाहका नजिकका सहयोगीको रूपमा उनीहरू त्यहाँ रहे र पछि गोरखा दरबारका विश्वासपात्र बने। सहयोगीमध्येका भूपालमानका सन्तान गोरखा मै बसे र वंशराजका छोराका सन्तान पूर्वतिर हान्निए। तिनीहरू त्रिशूली पार गरेर नुवाकोट र नुवाकोटपछि दोलखातिर गए। त्यहाँका मानिसहरूसँग मिल्न नसकेपछि स्थानीय मानिसहरूले खप्तडी बस्नेतहरूलाई लखेटे। त्यहाँबाट भागेर वेताली गए। वेतालीका मानिसले पनि त्यहाँबाट लखेटेर लिखु खोलामा सुनुवारहरूको किपट भएको जमिनमा गए। पछि सुनुवारले त्यहाँबाट पनि धपाउन खोज्दा सुनुवारलाई चलनचल्तीको तिरो तिरेर बसे। केही समयपछि उनीहरूका सन्तानमध्ये एक भाइ सोलु र अर्को भाइ भोजपुरतिर गए। भोजपुरका शक्तिशाली राईले आफ्नी छोरीमाथि आँखा लगाएकाले राईबाट छोरी जोगाउन भागेर दूधकोशीको पश्चिम किनारातिर बसाईँ सरेको र यसरी गण्डकी क्षेत्रबाट पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खापर मष्टका अनुयायी बस्नेतहरू फैलिएर बसेको हुँदा उनीहरूसँगै खापर मष्ट उनीहरू बसोबास गरेको क्षेत्रतिर कुलदेवताको रूपमा मानिँदै आएको हो। पूर्वबाट बसाईँ सरेर पुनः पश्चिम तर्फ गएका अत्यन्तै नगण्य संख्याका बस्नेतहरूबाहेक पश्चिम तर्फ अनादिकालदेखि बस्दै आएका बस्नेतहरूले खापर मष्ट मान्ने गरेको पाइँदैन। १२ भाइ मष्टहरू धडाँर छोडेर विभिन्न ठाउँमा गएपछि दाह्रे मष्ट धडाँरमा भइरहे र उनका अनुयायी खप्तडी बस्नेतहरूको एउटा ठूलो समूह पनि त्यही रह्यो। लामो समयपछि जनसंख्या वृद्धि हुँदै जाँदा दाह्रे मष्टको एउटा पीठको रूपमा मुगुको खत्याड डाँडा कौवामा दाह्रे मष्टको माडौं स्थापना गरी कावा मष्टका रूपमा स्थापित भए। कौवाबाट कफल्लामा मष्ट सरेर आएको बताइन्छ। कफल्लामा मष्टको ख्याति चारैतिर फैलिएपछि ठूलो संख्यामा मानिसहरू आउने र ठूलो संख्यामा बलि चढ्ने गर्दा, बलि चलेको बेला धामीको श्रीमतीले दाह्रे मष्टप्रति नकारात्मक र दुर्वच्य बचन बोलेकाले त्यसको परिणाम स्वरूप उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि दाह्रे मष्ट त्यहाँबाट बिजुली डाँडामा सरेर गएको र दार्नागाउँ र सिमपाखा गाउँलाई श्राप दिएको कारण अहिले पनि ती गाउँहरू उजाड भएर बस्ती हराएर गएको पाइन्छ। बिजुली डाँडामा केही समय बसेपछि त्यहाँबाट जाजरकोटको पैंकमा दाह्रे मष्ट सरेर गए। हाल बिजुली डाँडामा दुधे मष्ट मात्र रहेका र दाह्रे मष्ट पैंकमा सरेका छन्। यसरी विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न स्थानमा मानिसहरूको बसाईँसराइसँगै उनीहरूले मान्ने कुलदेवता सँगसँगै जाने हुनाले दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू विभिन्न ठाउँमा बसाईँ सरेर गएको र त्यहाँ दाह्रे मष्टका मन्दिर स्थापित हुँदै गएको पाइन्छ। बझाङको धडाँरबाट दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू मुगु, जुम्ला, दैलेख, जाजरकोट, सल्यान, रुकुम, रोल्पा जस्ता पहाडी जिल्लातिर बसाईँसराइ गर्दै मष्ट माडौं स्थापित गर्दै गए। पछि तराईको राज्य एकीकरण र औलो उन्मूलनपछि सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान आदि जिल्लाबाट दाङ; जुम्ला, कालिकोट, मुगु, दैलेख जस्ता पहाडी क्षेत्रबाट सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र अछाम, डोटी, बझाङ, बाजुरा आदि स्थानबाट कैलाली कञ्चनपुर जस्ता तराईका जिल्लामा बसाईँसराइ गरेर आएका खप्तडी बस्नेतहरूले तत् तत् स्थानमा आफ्ना कुलदेवताको स्थापना गर्दै गए। यसरी विभिन्न ठाउँ जहाँ मष्टको स्थापना भयो, त्यसै ठाउँको नामबाट मष्टको नाम पनि रहन गयो। जस्तै: धडाँर गाउँबाट धडाँर मष्ट, बडु गाउँबाट बडु मष्ट, थार्प गाउँबाट थार्प मष्ट, बिजुली डाँडाबाट बिजुली मष्ट, कौवा गाउँबाट कावा मष्ट, पैंक गाउँबाट पैंक मष्ट आदि। १२ मष्ट जहाँ-जहाँ उत्पन्न भए, त्यहाँका मूल थलोहरूमा शिवलिङ्गहरू स्वतः उत्पन्न भएको मानिन्छ। यो कतै विभिन्न नामका शिलाको रूपमा र कतै शिवलिङ्गको स्वरूपमा प्रकट भए। मष्टलाई कतै शिवको सहयोगी र कतै शिवको अंशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। मष्टको माडौं तथा घरमा मष्ट स्थापना गरेको स्थानमा शिवलाई सिद्ध वा महादेवको रूपमा ध्वजा टाँग्ने गरिएको हुन्छ। सिद्ध (शिव) सात्त्विक देवता भएकाले बलि नचढाउने र उनलाई पानीको धार दिने गरिन्छ। त्यस्तै दाह्रे मष्टसँगै दुधे मष्टलाई पनि स्थापना गर्ने गरेको स्थिति भनेको मष्ट मूल रूपमा दाह्रे र दुधे मात्र हुन्छन्। दाह्रे र दुधे भनेको एउटै मष्टको दुई रूप सात्त्विक र राजसी भन्ने मान्यता पनि छ। त्यसैकारण दुधे मष्टलाई दूधको धार र दाह्रे मष्टलाई रक्त बलि दिने गरिन्छ। एउटै गुवारा (गुठी/पूजास्थल) भित्र ३ प्रकारका धार (पानी, दूध र रगत) चढाउने कार्य दार्शनिक हिसाबले मानिसले जीवन र जगत्को व्याख्या सृष्टि, स्थिति र संहारको सचेतनात्मक सांकेतिक अभिव्यक्तिको सूक्ष्म चेतनाको स्वरूपको अर्थमा लिन सकिन्छ। • जल (पानी): सृष्टिको प्रतीक हो। जीवनको प्रारम्भ वा सृष्टिको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। • दूध: स्थितिको प्रतीक हो। अर्थात् मानवीय कर्मको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। मानिस बाँच्नका लागि, पुरुषार्थका लागि र जीवनको सार्थकताका लागि कर्म गर्नुपर्दछ। कर्मबाट नै दूध, अन्न, फलफूल जस्ता कुराहरू प्राप्त हुन्छन्। • रगत (बलि): संहारको प्रतीक हो। संसारमा जन्मेपछि संहार वा अन्त्य अनिवार्य छ। यसबाट मुक्ति पाउन वा यसलाई छल्न सकिँदैन भन्ने कुराको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। यो माथि उल्लेखित उच्च तहको पूर्वीय दर्शनको उत्कृष्ट र समृद्ध अभिव्यक्ति पनि हो। यसले ईश्वरप्रतिको आस्था, कर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको मोहबाट मुक्तिको प्रेरणा पनि दिन्छ। पूर्वीय दर्शनमा स्वर्ग, मर्त्य र पाताल लोकको गरिएको परिकल्पनाको सांकेतिक अभिव्यक्ति तर्फ पनि यसले संकेत गर्दछ। यसरी खप्तडी बस्नेतहरूले अपनाएको देवता र पूजा विधिहरू केवल धार्मिक आस्था र विश्वास मात्र नभएर जीवन, जगत्, कर्म आदिलाई बुझ्ने, बुझाउने र व्याख्या गर्ने अत्यन्तै उच्च तहको दार्शनिक चेतना पनि हो भन्न सकिन्छ। ________________________________________ सन्दर्भ सामग्रीहरू • (१) आचार्य, राजेन्द्र कुमार: पचहत्तर जिल्लाको लोककथा (संकलन र सम्पादन), २०७३, काठमाडौँ: ने.प्र.प्र. पृ. ११४-११५। • (२) खड्का, रामबहादुर: मष्ट संस्कृति र परम्परा। • (३) भट्टराई, विश्वनाथ: प्राचीन डोमेटी (डोटी) राज्यको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहास (आलेख)। • (४) कार्की, तेज: के हो मष्ट संस्कृति? यस्तो छ यसको इतिहास (आलेख), golkhabar.com। • (५) मष्टो कुलदेवता प्रतिष्ठान: मष्टो इतिहास र संस्कृति। • (६) प्रज्ञा (पूर्णाङ्क ९७): वर्ष ४४, अङ्क २, २०६९ चैत। • (७) Regmi, D.R.: Medieval Nepal. • (८) Grierson, George Abraham: Linguistic Survey of India. • (९) Pokhrel, Balkrishna: Ancient Khas Culture. • (१०) Sharma, Balkrishna: The Origin of Khas System in Hinduism and its Relevance in the Present Context. • (११) Wikipedia: <nowiki>https://dty.wikipedia.org</nowiki> । [[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १५:४२, ११ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर-६, दाङ == == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत''' '''तुलसीपुर-६, दाङ''' कौशिक गोत्र के हो? यसको इतिहासको बारेमा धेरै मानिसहरूका लागि यो रहस्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। आफूलाई कौशिक गोत्रका भन्नेहरूले पनि यसको बारेमा सामान्य जानकारी समेत राख्ने गरेको पाइँदैन। त्यसकारण सामान्य पाठकलाई जानकारी होस् भनेर यो सानो प्रयास गरिएको छ। भारतमा कौशिक वा उलूक एक सम्प्रदाय हो। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा कुशिक नामका एक प्रख्यात मुनिको उल्लेख पाइन्छ, जो लकूलीशका शिष्य थिए। उनको नाममा उलूक सम्प्रदायको नाम कौशिक रह्यो। कुशिक नामका एक अर्का ऋषि पनि थिए, जो भगवान् विष्णुका भक्त र सामवेदी थिए। उनी ब्राह्मण थिए। उनको सामगान प्रसिद्ध थियो। उनको कथा तथा नारदको साम वा गायन सिक्ने कथा पनि प्रख्यात छ। कुशिक ऋषिका अनुयायी वा वंशजहरू पनि कौशिक भनिन्छन्। ब्रह्माका एक पुत्रको नाम कुश थियो, जो राजा पनि बने। यिनी कुशका वंशज पनि कौशिक भनिए। ब्रह्माका पुत्र भएका कारणले उनी कुश ब्राह्मण भए र उनका सन्तान कौशिक। कुशका चार पुत्र भए— कुशाम्ब, कुशनाभ, असुर्र्तजस र वसु। कौशिक गोत्रीय क्षत्रीय र ब्राह्मण दुवै पाइन्छन्, तर दुवैका पूर्वज विश्वामित्र थिए भन्ने कुरामा मतभेद पाइन्छ। ऋषि विश्वामित्रलाई पनि कौशिक भनिन्छ। विश्वामित्र क्षत्रीय थिए। गोत्र परम्परामा ब्राह्मणलाई छोडेर अन्य जातिहरूका मानिसको उनीहरूका गुरुहरूको नै गोत्र हुने गर्दछ, जस्तै: भगवान् रामको गोत्र उनका कुलगुरु वशिष्ठको नाममा रह्यो। अर्थात् भगवान् राम वशिष्ठ गोत्रका थिए। त्यस्तै प्रकारले विश्वामित्रको गोत्र पनि कौशिक भयो, किनभने ब्राह्मण कुलमा उत्पन्न भएका ऋषि कुशिक उनका गुरु थिए। यसैकारण ऋग्वेदमा उनलाई कौशिक भनिएको छ। उनलाई कौशिक भन्नुको अर्को कारण पनि छ। त्यस अनुसार विश्वामित्र ब्रह्माका एक पुत्र कुशका वंशज थिए, जसका कारण उनलाई कौशिक भनियो। केही ग्रन्थमा गाधिलाई कुशाम्बका पुत्र र अन्य केही ग्रन्थमा उनलाई कुशनाभका पुत्र बताइएको छ। यिनै गाधिका पुत्र विश्वामित्र थिए। विश्वामित्र जन्मले क्षत्रीय मान्दै आएको कारणले उनलाई ब्रह्माको पुत्र कुशका वंशज मान्न धेरै मानिस तयार छैनन्। किनभने यो कुरालाई मान्ने हो भने विश्वामित्रलाई ब्राह्मण मान्नुपर्ने हुन्छ, जो उनीहरू मान्न तयार छैनन् र यो विश्वामित्रलाई क्षत्रीय मानिरहेको परम्पराको विपरीत हुन जान्छ। हरिवंश पुराण र प्रायः अन्यत्र कतिपय ग्रन्थका अनुसार गाधि कुशाम्बका भाइ कुशिकका पुत्र थिए र इन्द्र स्वयम् गाधि बनेर अवतरित भएका थिए। यसबाट यो वंशको नाम कौशिक रह्यो। गाधिपुत्र विश्वामित्रलाई कौशिक भन्ने कारण यही थियो। हरिवंश पुराणको प्रथम पर्वको २७ औँ सर्गको श्लोक १२-१६ मा यसलाई स्पष्ट भाषामा उल्लेख छ। यसमा भनिएको छ कि कुशिकले इन्द्रको समान पुत्र पाउने इच्छाले तपस्या गर्न थाले, तब इन्द्र भयभीत भएर स्वयम् उनको पुत्र बनेर उत्पन्न भए। राजा कुशिकले एक हजार वर्ष तप गरेपछि मात्र इन्द्रको ध्यान कुशिकतिर गएको थियो। अति उग्र तप गरेर पुत्र पाउन उनी समर्थ देखेर सहस्राक्ष पुरन्दरले उनीमा आफ्नो अंश स्थापित गरे। यस प्रकार इन्द्र कुशिकका पुत्र बनेका थिए। (१३-१५) श्लोकमा भनिएको छ:<blockquote>''स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्।'' ''पौरुः कुत्स्योऽभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत।।''</blockquote>यदि विश्वामित्र जन्मजात क्षत्रीय थिएनन् भने सम्भव छ कुशाम्ब र कुशिक नामका अन्य कुनै व्यक्ति थिए होलान् जो क्षत्रीय थिए र ब्रह्माका पौत्र कुशाम्ब जो ब्राह्मण थिए, उनी अर्कै थिए। अनेकौँ ग्रन्थमा गाधिका पिताको नाम कुशनाभ तथा कुशनाभका पिताको नाम कुश तथा कुशका पिता ब्रह्माको उल्लेख पाइएको कारण भ्रम तथा विवादको स्थिति कायमै छ। यस प्रकार जो ब्राह्मण कौशिक गोत्रका हुन्, ती या ब्रह्माका पुत्र कुशका वंशज हुन् वा कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। कौशिक गोत्रीय ब्राह्मण कौशिक (विश्वामित्र) जो क्षत्रीय हुन्, उनका सन्तान हुन् भन्ने कुरा विश्वसनीय लाग्दैन। सम्भवतः कुशिक नामक ब्राह्मण विश्वामित्रका गुरु रहेका हुन सक्छन्, जसबाट विश्वामित्रको गोत्र कौशिक भएको होस्। तर कान्यकुब्ज तथा कतिपय ब्राह्मणहरू कौशिक गोत्रीय छन्। कतिपय विद्वान्‌ले उनीहरू कौशिकका सन्तान हुन् भन्ने कुरामा मतभेद राख्दछन्। जो कौशिक गोत्रीय क्षत्रीयहरू छन्, ती विश्वामित्रका वा क्षत्रीय राजा कुशिकका वा उनका पूर्वजका गुरु कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। अन्य कौशिक जातिहरूका पूर्वजका गुरु पनि सम्भवतः ब्रह्मर्षि कुशिक नै थिए। नेपालको कोशी नदीको किनारमा विश्वामित्रले तपस्या गरेर ऋषिको दर्जा प्राप्त भएको भन्ने उल्लेख छ। महाभारतमा पनि यो नदीको कौशिकी नामबाट उल्लेख गरेको पाइन्छ। कोशी नदीको किनारमा बस्ने भएको कारण त्यहाँका मानिसलाई कौशिक भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। प्राचीन उलूक वा कौशिक सम्प्रदाय तथा वैशेषिक शैव दर्शनसँग पनि कौशिकको सम्बन्ध पाइन्छ। कुनै कौशिकको सम्बन्ध कुशिक ब्रह्मर्षि र केहीको सम्बन्ध केवल सप्तकोशी नदीसँग रहन गयो। कौशिक 'उल्लू' वा लाटोकोसेरो नामक पक्षीलाई पनि भनिन्छ, तर यो पक्षी मूर्ख वा लाटो भने पटक्कै हुँदैन। === विश्वामित्र र कौशिक गोत्र === विश्वामित्र वैदिक कालका विख्यात ऋषि थिए। उनी महान् र तेजस्वी महापुरुष थिए। ऋषि धर्म ग्रहण गर्नुपूर्व उनी महान् प्रजावत्सल राजा थिए। उनले गायत्री मन्त्रको रचना गरेका थिए। '''क्षत्रीय राजाको रूपमा:''' प्रजापतिका पुत्र कुश (श्रीरामका पुत्र कुश होइनन्) का पुत्र कुशनाभका पुत्र राजा गाधि थिए। विश्वामित्र तिनै गाधिका पुत्र थिए। एकदिन राजा विश्वामित्रले आफ्नो सेना लिएर वशिष्ठ ऋषिको आश्रममा गए। विश्वामित्रले उनलाई प्रणाम गरेर त्यहीँ बसे। वशिष्ठ ऋषिले उनको यथोचित सत्कार गरे र उनलाई केही दिन आश्रममा बसेर आतिथ्य ग्रहण गर्ने अनुरोध गरे। आफूसँग रहेका धेरै सेनासहित बस्दा ऋषिलाई गाह्रो हुने ठानेर विश्वामित्रले विनम्रतापूर्वक बिदा हुने अनुमति मागे, तर वशिष्ठ ऋषिले अत्यधिक अनुरोध गरेको हुनाले केही दिनको लागि उनको अनुरोध स्वीकार गरे। वशिष्ठजीले नन्दिनी नामक गाईलाई आह्वान गरेर विश्वामित्र तथा उनका सेनाहरूका लागि ६ प्रकारका व्यञ्जन तथा सम्पूर्ण प्रकारका सुख-सुविधाको व्यवस्था गरिदिए। वशिष्ठको आतिथ्यले विश्वामित्र र उनीसँग आएका सबै मानिस प्रसन्न भए। नन्दिनी गाईको चमत्कार देखेर विश्वामित्रले त्यो गाई वशिष्ठसँग मागे, तर वशिष्ठले यो गाई कुनै हालतमा पनि दिन अस्वीकार गरे। वशिष्ठको यस्तो जवाफबाट विश्वामित्रले त्यो गाई जबरजस्ती पक्रेर ल्याउन आदेश दिए र उनका सैनिकले लौरोले हान्दै गाईलाई लैजान थाले। नन्दिनी गाई क्रोधित हुँदै सैनिकबाट आफ्नो बन्धन छुटाएर वशिष्ठकहाँ आएर विलाप गर्न थालिन्। वशिष्ठले भने, "हे नन्दिनी! यी राजा मेरा अतिथि हुन्, त्यसैले म यिनलाई श्राप दिन सक्दिनँ र यिनीसँग विशाल सेना छ, त्यसैले युद्धमा विजय हासिल गर्न पनि सक्दिनँ। म आफूलाई विवश अनुभव गरिरहेको छु।" उनका यी कुरा सुनेर नन्दिनीले वशिष्ठ ऋषिसँग आफूलाई लड्न अनुमति मागिन् र अन्य उपाय केही नदेखेपछि उनले अनुमति दिए। आज्ञा पाउनासाथ नन्दिनीले योगबलले अत्यन्त पराक्रमी मारक शस्त्रास्त्रहरूले युक्त योद्धा उत्पन्न गरिन् र तिनीहरूले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्न थाले। आफ्नो सेनाको विनाश देखेर विश्वामित्रका सय पुत्र रिसाएर वशिष्ठलाई मार्न दौडिए। वशिष्ठले उनीहरूमध्ये एक जनालाई छोडेर सबैलाई भष्म गरिदिए। आफ्नो सेना तथा पुत्रहरूको विनाशपछि विश्वामित्र अत्यन्त दुःखी भए र छोरालाई राज्य सुम्पेर हिमालयको कन्दरामा कठोर तपस्या गरेर महादेवलाई खुसी पारेर उनीबाट दिव्य शक्तिहरूको साथै सम्पूर्ण धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गरे। ---- === नेपालका केही लोकप्रिय गोत्रहरू === * '''अगस्ति:''' ढुङ्गेल * '''अङ्गिरा:''' जोशी, शाही, सेढाईं, सौनक। * '''अत्रि:''' चापागाईं, मिश्र, अधिकारी, अर्याल (अर्जेल), वस्ती, गौतम, बम, भट्ट (पशुपति), खतिवडा, ओझा। * '''आत्रेय:''' देवकोटा, दुवाडी, अर्याल, भट्ट, खड्का (कालकोट), दुलाल, पौडेल, पोखरेल (पानी), शर्मा, सिग्देल, थापा (बगाले)। * '''उपमन्यु:''' मैनाली, ढकाल, बर्तौला, भट्ट (दुवाल), पाण्डे। * '''रवि:''' शाह, कल्याण (ठकुरी)। * '''साङ्ख्यायन:''' पाण्डे (देश)। * '''शाण्डिल्य:''' काफ्ले, पाठक, प्रसाईं, तिवारी। * '''भारद्वाज:''' अधिकारी, भट्ट (पुल्याई), चौलागाईं, देवकोटा, जमकरट्टेल, लोहनी, निरौला, पन्थी, पाण्डे (कुलेटा), पन्त, पोखरेल (दूध), शाही, शिवाकोटी, सुवेदी, थामी (अधिकारी), थपलिया, वाग्ले। * '''धनञ्जय:''' बस्याल, भुसाल, बस्नेत (खुलाल), बुढाथोकी (खुलाल), धमला, गुरागाईं, हुमागाईं, कार्की (खुलाल), खड्का (खुलाल), कुकुरकाटे, कुँवर, पङ्गेनी, रिजाल, थापा। * '''विश्वामित्र:''' भट्ट। * '''कश्यप:''' शाह, शाही, रायमाझी, घिमिरे, गोदार (थापा), कठायत, गर्तौला, अधिकारी (भँडारे, खिलचिने, कौबाली), बोगटी, बुढाथोकी (सोदारी), बडाल, भट्ट (कलौनी), मुस्याल, गड्तौला, हाडा, कुमाल, तिवारी। * '''कौण्डिन्य:''' आचार्य, न्यौपाने, प्याकुरेल, पनेरु, सापकोटा, भण्डारी (काला), सत्याल, मरासिनी, पराजुली, बास्कोटा, त्रिताल, खड्का, जोशी, खरेल, पाठक, थापा (बगाले र गाम्ले)। * '''कौशल्य:''' पाठक, थामी (क्षेत्री)। * '''कुण्डिन:''' त्रिताल, बन्जाडे। * '''कौशिक:''' खप्तडी (बस्नेत, खड्का, विष्ट, बुढाथोकी), रेग्मी, पाठक, गौडेल, भण्डारी, रिमाल, सन्जेल, शाही (सिँजापति), लामिछाने, ढुङ्गाना, धिताल, फुयाँल, तिवारी, माझी, लुइँटेल, थामी, पुडासैनी, बानियाँ, रघुवंशी, विडारी, बम (छत्याल ठकुरी), बास्ताकोटी। * '''गौतम:''' चन्द, बम (ठकुरी), दङ्गाल, पाण्डे (पल्लु), त्रिपाठी, तिवारी। * '''गर्ग:''' बास्तोला, लामिछाने, भुर्तेल, चुडाल, भट्ट (लामिछाने), खेतान, थापा (लामिछाने), रोका, गजुरेल। * '''गौतम:''' चन्द, त्रिपाठी, भेटुवाल, रिसाल, शाह (कास्की खण्ड)। * '''घृतकौशिक:''' सुतार, कार्की (सुतार), बराल, पण्डित, खनाल, नेपाल, बराइली। * '''पाराशर:''' धिमाल (खस), कार्की (लामा), कट्टेल, मरहट्टा। * '''वशिष्ठ:''' भण्डारी (थानसिङ्गे), भट्ट (ताप्लेजुङ्गे), हठ्ठराई, चालिसे, दवाडी, गैरे, गम्नाङ्गे, खरेल, मुडबरी, पाठक, राउत, सुयाल (घर्ती), सुयाल (थापा)। * '''माण्डव्य:''' बजगाईं, ज्ञवाली, पण्डित, कटुवाल, मास्के, पन्थी। * '''वत्स:''' भट्ट (नागर), दाहाल, दयाल, कँवर, खराली, लम्साल, राणा, रूपाखेती। ----[[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १९:०८, १२ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ? के खसहरूले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन भएको हो ? == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर उमनपा६ दाङ कहिले देखि जनै लगाउन लागेको हुन ? के खसहरुले जनै लगाएको कारण खस सभ्यता समाप्ति तिर लागेको हो ? बाहुनहरूले प्राचीन कालदेखि नै जनै लगाउँथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न नेपालका प्राचीन शिलालेख र लिपिहरूमा पाईन्छ। लिच्छविकालीन शिलालेखहरू (ईशाको ५ औँ देखि ८ औँ शताब्दी)मा काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा भेटिएका चाँगुनारायण, पशुपति र हाडीगाउँका लिच्छविकालीन शिलालेखहरूमा 'उपनयन' (व्रतबन्ध), 'द्विज' (दुई पटक जन्मेको - जनै लगाएपछि दोस्रो जन्म मानिने), र 'अग्निहोत्र' जस्ता शब्दहरू उल्लेख छन्। यसले लिच्छवि कालमै नेपालमा रहेका ब्राह्मणहरूले वैदिक विधि अनुसार जनै लगाउने र यज्ञ गर्ने गरेको प्रमाण पाइन्छन् । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन कानुनी र सामाजिक ग्रन्थहरूमा ब्राह्मणका लागि गर्भाधानदेखि नै संस्कार सुरु भई ८ वर्षको उमेरमा जनै वा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्ने अनिवार्य नियम लेखिएको छ। नेपालका ब्राह्मणहरूले सुरुदेखि नै यही शास्त्रीय नियम पालना गरेको इतिहास छ। प्राचीन खसहरू सुरुमा वैदिक हिन्दु नभई आफ्नै रैथाने 'मष्टो' संस्कृतिका अनुयायी (प्रकृति पूजक) थिए र उनीहरू जनै लगाउँदैनथे। उनीहरूले जनै लगाउन थालेको र तागाधारी क्षत्री बनेको इतिहासलाई पुष्टि गर्ने मुख्य प्रमाणहरू निम्न छन्: क. प्राचीन भारतीय शास्त्र र पुराणको प्रमाण (अवैदिक वा जनैविहीन अवस्था):- मनुस्मृतिको १० औँ अध्याय, श्लोक २२-४४मा खसहरूलाई 'व्रात्य क्षत्री' भनिएको छ। 'व्रात्य' को अर्थ हुन्छ - संस्कारबाट च्युत भएका वा उपनयन वा जनै धारण नगरिएका क्षत्री। महाभारतको कर्णपर्वमा महाभारतको युद्धमा खसहरूले भाग लिएको उल्लेख छ, तर उनीहरूलाई वैदिक नियम पालना नगर्ने, मदिरा पिउने र जनै नलगाउने 'म्लेच्छ' वा 'बर्बर' समुदायका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी प्राचीन प्रमाणहरूले प्रारम्भिक कालमा खसहरू वीर योद्धा क्षत्री भए पनि उनीहरू जनै लगाउँदैनथे भन्ने देखाउँछ। दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ र ताम्रपत्र (बिसं. १४१४मा जुम्ला र दैलेख (सिञ्जा साम्राज्य) मा खस राजाहरू जस्तै: नागराज, अशोक चल्ल, पृथ्वी मल्ल का शिलालेख र ताम्रपत्रहरू भेटिएका छन्। सुरुमा बौद्ध धर्म मानेका खस राजाहरूले १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर दक्षिणबाट आएका ब्राह्मणहरूलाई शरण दिएर हिन्दु धर्म अँगाल्न थाले। राजाहरूले ब्राह्मणहरूबाट दीक्षा लिएपछि आफूलाई 'राठौर', 'मल्ल' वा 'शाही' उपाधि दिएर जनै लगाउन थाले। तर, यो समयमा जनै लगाउने परम्परा राजपरिवार र उच्च भारदारहरूमा मात्र सीमित थियो, आम खस जनता (बस्नेत,थापा, कार्की, खड्का आदि) माझ पुगिसकेको थिएन। खसहरूले व्यापक रूपमा जनै लगाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएको प्रमाण गोर्खाली राज्यको विस्तार र राणा कालमा भेटिन्छ । 'खत्री' जातिको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमाणमा इतिहासमा ब्राह्मण पुरुष र खस महिलाबीच विवाह भएर जन्मिएका सन्तानलाई 'खत्री' वा 'खत्री क्षेत्री' भन्न थालियो। ब्राह्मण पिताले आफ्ना ती सन्तानलाई जनै (उपनयन) दिने अधिकार पाए। यो प्रक्रियाले पनि धेरै खसहरू बिस्तारै तागाधारी (जनै लगाउने) समूहमा प्रवेश गरे। जङ्गबहादुर राणाले बिसं १९१० (सन् १८५४) मा जारी गरेको 'मुलुकी ऐन' ले नेपालको सम्पूर्ण समाजलाई ५ वटा मुख्य वर्गमा विभाजन गर्‍यो, जसको शीर्ष स्थानमा 'तागाधारी' (जनै लगाउने जात) लाई राखियो। यस ऐनमार्फत राज्यले नै कानुनी रूपमा ब्राह्मण, ठकुरी र खसहरू (जसलाई 'क्षत्री' नाम दिइयो) लाई जनै लगाउने 'तागाधारी' को दर्जा दियो। ऐनमा जनै लगाउनेहरूका लागि सजाय कम हुने र जनै नलगाउने (मतवाली) हरूका लागि फरक कानुनी व्यवस्था गरियो। यही राज्यको नीति र कानुनका कारण खसहरूले जनै लगाउने परम्परालाई अनिवार्य र पूर्ण रूपमा अपनाए। हाल पनि हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट र बझाङका विकट ग्रामीण क्षेत्रहरूमा 'पावई खस' वा 'मतवाली छेत्री' हरू बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफूलाई छेत्री नै भन्छन् तर आज पनि जनै लगाउँदैनन् र मदिरा सेवन गर्छन्। इतिहासकार बालकृष्ण पोखरेल, बाबुराम आचार्य का अनुसार यी पावई खसहरू नै प्राचीन जनै नलगाउने 'खस' हरूका वास्तविक उत्तराधिकारी हुन्, जो जङ्गबहादुरको मुलुकी ऐनको पूर्ण प्रभावमा परेनन् वा आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृतिमै अडिग रहे। ऐतिहासिक प्रमाणहरूका आधारमा बाहुनहरूले प्राचीन काल (लिच्छवि काल र सोभन्दा अघि) देखि नै जनै लगाउँथे भने खस क्षत्रीहरूले १२ औँ शताब्दीदेखि बिस्तारै जनै लगाउन सुरु १९१०को मुलुकी ऐन लागू भएपछि मात्र सम्पूर्ण समुदायले अनिवार्य र कानुनी रूपमा जनै लगाउन थालेका हुन्। भारत र नेपालको भूगोल इतिहासमा सधैँ खुला र अन्तरसम्बन्धित रहेकाले खसहरूको ऐतिहासिक रूपान्तरण र उनीहरूले जनै लगाउन थालेको प्रसंगलाई बुझ्न भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल), हिमाचल प्रदेश र कश्मिरसम्मको इतिहासलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। भारतमा खस र क्षत्रीहरूले जनै लगाउन थालेको इतिहास, त्यसका प्रमाण र सामाजिक प्रक्रियालाई निम्न अनुसार व्यापक रूपमा बुझ्न सकिन्छ:- प्राचीन भारतीय स्रोतहरूले भारतको उत्तरी पहाडी क्षेत्र (हिमालयन बेल्ट) मा बस्ने खसहरूलाई सुरुमा वैदिक हिन्दु समाजभन्दा बाहिरका अर्थात् जनै नलगाउने (अवेदिक) समुदायका रूपमा चित्रण गरेका छन्। कालीदासको 'कुमारसम्भव' र राजतरङ्गिणी: चौथो-पाँचौँ शताब्दीका महाकवि कालीदास र ११ औँ शताब्दीमा कल्हणले लेखेको कश्मिरको इतिहास 'राजतरङ्गिणी' मा खसहरूको उल्लेख छ। त्यहाँ उनीहरूलाई पहाडमा बस्ने, युद्धकलामा निपुण तर वैदिक नियम (जस्तै यज्ञ र उपनयन/जनै) पालना नगर्ने जातिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। प्रसिद्ध इतिहासकार राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो पुस्तक 'हिमालय परिचय' मा स्पष्ट लेखेका छन् कि कुमाउँ, गढवाल र हिमाचलका प्राचीन खसहरू 'मष्ट' र प्रकृति पूजक थिए। उनीहरूमा ब्राह्मणहरूको वर्चस्व हुनुअघि जनै लगाउने कुनै चलन थिएन। भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल) र हिमाचलमा खसहरूले जनै लगाउन थालेको प्रक्रिया ९ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा व्यापक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा ऐतिहासिक कारण र प्रमाणहरू छन्: क. कत्युरी र चन्द राजाहरूको काल (९ औँ-१४ औँ शताब्दी) उत्तराखण्डमा ९ औँ शताब्दीतिर कत्युरी राजवंश र पछि चन्द राजवंश (कुमाउँमा) र पन्वार राजवंश (गढवालमा) को उदय भयो। यी राजाहरूले मैदान (भारतको समथर भूभाग) बाट आएका कान्यकुब्ज र गौड ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च स्थान दिए। ती ब्राह्मणहरूले पहाडका शासक र वीर खसहरूलाई 'राजपुत' वा 'क्षत्री' को दर्जा दिएर उनीहरूको 'उपनयन संस्कार' (व्रतबन्ध) गराई जनै भिराइदिए। यसरी शासक वर्ग र सेनामा रहेका खसहरू सबैभन्दा पहिले तागाधारी बने। उत्तराखण्डको इतिहासमा समाजलाई दुई भागमा हेरिन्थ्यो— 'वैदिक राजपुत' (जो मैदानबाट आएका दाबी गर्थे) र 'खस राजपुत' (जो त्यहीँका रैथाने खस थिए)। सुरुमा वैदिक राजपुतहरूले खस राजपुतहरूलाई जनै लगाउने अधिकार दिँदैनथे। तर, सेनामा खसहरूको बाहुल्यता र उनीहरूको आर्थिक शक्ति बलियो भएपछि, १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर स्थानीय ब्राह्मणहरूले ठूलो रकम जसलाई 'कर' वा 'भेटी' भनिन्थ्यो लिएर खसहरूलाई जनै लगाइदिन थाले। यसलाई उत्तराखण्डको इतिहासमा "जनै किन्ने प्रथा" को रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ, जहाँ आर्थिक रूपमा सक्षम खस परिवारले ब्राह्मण डाकेर जनै धारण गर्थे। खस क्षत्री र भारतका मैदानका परम्परागत क्षत्री (राजपुत) हरूको इतिहास अलि फरक छ: मैदानी क्षत्री (राजपुत/सूर्यवंशी/चन्द्रवंशी): भारतको राजस्थान, उत्तर प्रदेश र विहारका रैथाने क्षत्रीहरूले भने वैदिक काल (हजारौँ वर्ष पहिले) देखि नै जनै लगाउँथे। उनीहरू बाहुनजस्तै 'द्विज' मानिन्थे। गुप्त साम्राज्यको पतनपछि भारतमा धेरै विदेशी रैथाने जातिहरू (जस्तै हूण, गुर्जर आदि) शक्तिमा आए। उनीहरूलाई ब्राह्मणहरूले 'अग्निकुल' को यज्ञ गराएर 'राजपुत' (क्षत्री) को दर्जा दिए र जनै लगाइदिए। नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/हिमाचल) का खसहरूले जनै लगाउन थालेको ऐतिहासिक विकासक्रम निकै मिल्दोजुल्दो छ । भारत (कुमाउँ, गढवाल, हिमाचल) मष्टो/प्रकृति पूजक, जनैविहीन 'खस राजपुत' ९ औँ देखि १४ औँ शताब्दी कत्युरी र चन्द राजाहरूको कालमा मैदानबाट आएका ब्राह्मणहरूद्वारा क्षत्रीयकरण गरेको पाइन्छ। नेपाल (कर्णाली, सिञ्जा साम्राज्य र पूर्वतर्फ) मष्टो पूजक, मनुस्मृतिमा 'व्रात्य क्षत्री' (जनैविहीन) पाइन्छन । भारत र नेपाल दुवै क्षेत्रका खसहरू मूलत: जनै लगाउने जाति थिएनन्। उनीहरू रैथाने पहाडी योद्धा र प्रकृति पूजक थिए। जब ८ औँ-९ औँ शताब्दीदेखि भारतको मैदानी भागबाट मुसलमानहरूको आक्रमणका कारण वा अन्य कारणले ब्राह्मणहरू पहाड (उत्तराखण्ड, गढवाल हुँदै नेपालको कर्णाली) तिर उक्लिए, तब उनीहरूले पहाडका शक्तिशाली खसहरूलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। ब्राह्मणहरूले उनीहरूको वीरतालाई स्विकार्दै 'क्षत्री' को दर्जा दिए र धार्मिक रूपमा वैधता दिनका लागि जनै (यज्ञोपवीत) लगाइदिने परम्परा सुरु गरे। भारतको उत्तराखण्डमा यो प्रक्रिया नेपालको भन्दा २-३ सय वर्ष अघि (चन्द र कत्युरी कालमा) सुरु भइसकेको थियो भने नेपालमा यसले मुलुकी ऐन १९१० पछि मात्र देशव्यापी र अनिवार्य कानुनी रूप पायो। खसहरू प्रकृति पूजक र मष्टो संस्कृतिबाट जनै लगाउने 'तागाधारी क्षत्री' बन्ने यो ऐतिहासिक रूपान्तरणले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) दुवै क्षेत्रको राजनीति र समाजमा निकै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। यो केवल एउटा धागो (जनै) लगाउने विषय मात्र थिएन, यसले सिंगो सामाजिक संरचनालाई नै बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ: 'ब्राह्मण-क्षत्री' (बाहुन-छेत्री) गठबन्धनको उदय खसहरूले जनै पाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएपछि पहाडी क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली राजनीतिक र प्रशासनिक गठबन्धन तयार भयो। सत्ता र शक्तिको बाँडफाँड: भारतका चन्द वा कत्युरी राजा हुन् या नेपालका शाह र राणा शासक— सबैले यही नीति अपनाए। खसहरू (थापा, बस्नेत, पाँडे, कार्की, विष्ट आदि) सेना र हतियार चलाउने 'शासक/योद्धा' बने भने उनीहरूलाई जनै दिने र सल्लाह दिने ब्राह्मणहरू 'गुरु/पुरोहित' र प्रशासनिक सल्लाहकार बने। नेपालको एकीकरण र गोर्खाली सेनाको विरताको जगमा यही खस-क्षत्रीहरूको बाहुल्यता थियो। जनै लगाएर 'पवित्र क्षत्री' को दर्जा पाएपछि उनीहरूमा हिन्दु राज्यको रक्षा र विस्तार गर्ने धार्मिक र राजनीतिक जोस थपियो। खसहरू तागाधारी बनेपछि समाजमा ठूलो विभेद र वर्गीकरणको रेखा कोरियो, जसलाई जंगबहादुर राणाको वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनले कानुनी रूप दियो। जनै लगाउने प्रचलनको शुरूवात ले 'तागाधारी' र 'मतवाली' को विभाजन बीच विभेदको सृजना सुरु भयाे । जनै लगाउने खसहरू समाजको माथिल्लो तप्कामा (तागाधारी) पुगे। हिजोसम्म सँगै बस्ने, सँगै खानपिन गर्ने अन्य पहाडी समुदाय (जस्तै मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि) लाई जनै नलगाउने 'मतवाली' (मदिरा सेवन गर्ने) को तल्लो दर्जामा राखियो। जनैधारी क्षत्री र बाहुनहरूले राज्यबाट कर छुट, जमिन (बिर्ता), र न्याय प्रणालीमा ठूलो सहुलियत पाए। उदाहरणका लागि, एउटै अपराधमा मतवाली वा दलितलाई मृत्युदण्ड वा कठोर शारीरिक सजाय हुँदा तागाधारी (बाहुन-छेत्री) लाई जनै र कपाल मुडेर देशनिकाला मात्र गरिन्थ्यो वा कम सजाय हुन्थ्यो। खसहरूको आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा यसले सबैभन्दा ठूलो चोट पुर्‍यायो: खसहरूका कुलदेवता 'मष्टो' (१२ भाइ मष्टो) र प्रकृति पूजालाई बिस्तारै हिन्दुकरण गरियो। धामी झाँक्री बस्ने मष्टो संस्कृतिमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवका कथाहरू जोडिए। आज पनि धेरै छेत्रीहरूले मष्टोलाई कुलदेवता त मान्छन्, तर पूजाको विधि धेरै हदसम्म वैदिक हिन्दुजस्तो बनिसकेको छ। जनै लगाउन थालेपछि र आफूलाई 'उच्च जात' दाबी गर्नका लागि खसहरूले आफ्ना पुराना परम्पराहरू जस्तै मदिरा चढाउने, मासु खाने कतिपय रैथाने तौरतरिकालाई 'तल्लो स्तरको' भन्दै त्याग्न थाले। 'खस' पहिचान हराएर 'छेत्री' पहिचानको उदय यो रूपान्तरणको सबैभन्दा रोचक प्रभाव के पर्यो भने, 'खस' शब्द नै समाजबाट बिस्तारै गायब भयो। राज्य र समाजले 'खस' भन्नुलाई अशिक्षित, संस्कारहीन वा जङ्गली हुनु जस्तो अर्थमा बुझ्न थाल्यो। त्यसैले, गौरवका साथ जनै भिरेका खसहरूले आफूलाई 'खस' भन्न छाडेर 'क्षत्री' वा 'छेत्री' भन्न रुचाए। यसले गर्दा नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवैतिर एउटा विशाल र ऐतिहासिक 'खस सभ्यता' को नाम मेटिएर त्यो केवल 'छेत्री/राजपुत' जातिमा संकुचित हुन पुग्यो। (भर्खरैका दशकहरूमा मात्र नेपालमा 'खस-आर्य' भन्दै यो पहिचान ब्युँताउने प्रयास सुरु भएको छ)। निष्कर्ष खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र थिएन। यो पहाडी क्षेत्रका शासक, सैनिक र सर्वसाधारण खसहरूलाई दक्षिण एसियाको विशाल हिन्दु सामाजिक र राजनीतिक मूलधारमा समाहित गर्ने एउटा अचम्मको 'मास्टरस्ट्रोक' (रणनीति) थियो। यसले बाहुन-छेत्रीलाई शताब्दीऔँसम्म सत्ता र समाजको शीर्ष स्थानमा त राख्यो, तर सँगसँगै नेपाल र भारतीय पहाडको प्राचीन, समतामूलक र प्रकृतिपूजक 'खस संस्कृति' लाई सधैँका लागि बदलिदियो। यो ऐतिहासिक रूपान्तरणको अर्को एउटा निकै रोचक र व्यावहारिक पक्ष छ, जसले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) को ग्रामीण समाजलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ। जब खसहरूलाई जनै दिएर 'तागाधारी क्षत्री' बनाउने प्रक्रिया चल्यो, त्यतिबेला सबै खसहरू एकैपटक वा एकै रूपमा हिन्दुकरण भएनन्। यसले गर्दा खस समुदायभित्रै पनि एउटा ठूलो सामाजिक वर्गीकरण (Divisions) जन्मायो, जसका अवशेषहरू आज पनि देख्न सकिन्छ: १. 'तागाधारी छेत्री' र 'मतवाली छेत्री' को विभाजन सबै खसहरूले जनै पाएनन् वा सबैले जनै स्वीकार गरेनन्। यसले गर्दा खसहरू दुई भागमा बाँडिए: तागाधारी छेत्री: जसले ब्राह्मणहरूबाट विधिपूर्वक व्रतबन्ध गराएर जनै लगाए, मदिरा त्यागे र आफूलाई 'उच्च जात' को रूपमा स्थापित गरे (जस्तै आजका अधिकांश थापा, बस्नेत, कार्की, खड्का आदि)। मतवाली छेत्री (वा पावई खस): जसले आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृति छाडेनन्, जनै लगाएनन् र मदिरा (मत) को सेवन जारी राखे। नेपालको कर्णाली क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट) र भारतको उत्तराखण्डका विकट पहाडी गाउँहरूमा आज पनि यस्ता छेत्रीहरू छन्, जसको थर तागाधारी छेत्रीसँग मिल्छ (जस्तै रोकाया, बुढा, थापा) तर उनीहरू जनै लगाउँदैनन्। उनीहरूलाई जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले पनि तल्लो दर्जामा राखेको थियो। २. भारत र नेपालको सामाजिक-राजनीतिक प्रभावमा भिन्नता यस रूपान्तरणले नेपाल र भारतमा पारेको राजनीतिक प्रभावको रूप अलि फरक रह्यो: नेपालमा केन्द्रिकृत सत्ता: नेपालमा गोर्खा राज्यको नेतृत्व र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण बाहुन-छेत्री (तागाधारी) को यो गठबन्धन राज्यको केन्द्रिकृत सत्ता (काठमाडौँ) सम्म पुग्यो। सेना, अदालत, र प्रशासनमा उनीहरूको एकलौटीजस्तै वर्चस्व कायम भयो, जुन लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउनुअघिसम्म निकै बलियो थियो। भारतमा 'ओबीसी' (OBC) को लडाईं: भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचलमा भने परिस्थिति अलि फरक बन्यो। त्यहाँका खसहरूले आफूलाई 'राजपुत/क्षत्री' भनेर जनै त लगाए, तर भारत स्वतन्त्र भएपछि आरक्षण र राज्यको आर्थिक सुविधा पाउनका लागि उनीहरूले आफूलाई 'पछाडि पारिएको वर्ग' (Backward Class) वा 'खस' पहिचानमै राख्नुपर्ने माग गरे। आज उत्तराखण्डका धेरैजसो रैथाने खस राजपुतहरू राज्यको राजनीतिक र सामाजिक लाभका लागि आफ्नो प्राचीन खस पहिचानलाई कानुनी रूपमा ब्युँताउन संघर्ष गरिरहेका छन्। ३. वर्तमान समयमा यसको अर्थ आजको आधुनिक समाजमा जनै लगाउने वा नलगाउने कुरा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धार्मिक आस्थाको विषय बनिसकेको छ। पुराना कानुनी विभेदहरू (जस्तै १९१० को मुलुकी ऐनका व्यवस्थाहरू) संविधानतः खारेज भइसकेका छन्। तर, इतिहासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको एउटा प्राचीन पहाडी सभ्यता (जुन प्रकृति र मष्टोमा आधारित थियो) र गंगाको मैदानबाट आएको वैदिक सभ्यताबीचको ऐतिहासिक संलयन (Fusion) थियो। यसै संलयनले आजको आधुनिक नेपाली र पहाडी भारतीय संस्कृतिको जग बसालेको हो। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर उ.म. नगरपालिका ६दाङ == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत,''' '''तुलसीपुर उपम.न.पा.६ दाङ''' [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१९, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय) == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक: [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:०४, २७ जुन २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत को छोटो परिचय: == नाम: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत ठेगाना: तुलसीपुर ६ दाङ शिक्षा: एमएड (Educational planning and Management) कार्य अनुभव : राप्ती बबई क्याम्पस दाङमा स्नातकोत्तर तहमा शिक्षण करिब ७ बर्ष । सल्यान र दाङ का बिभिन्न मावि हरुमा प्रअ र शिक्षक को रूप लामो शिक्षण अनुभव । सामाजिक अध्ययन विषय मा उच्च तहका MTOT,TOT तालिम लिएर कैंयौं जिल्ला का सामाजिक शिक्षा का शिक्षक को लागि प्रशिक्षण तालिम र तालिम धेरै वर्षसम्म शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र को तालिम केन्द्रमा रोष्टर प्रशिक्षक को रुपमा काम गरेको । शिक्षा मनोविज्ञान र बालविकास तथा सिकाइ नामक पुस्तक प्रकाशन गरेको । दर्जनौं कविता र गीत लेखेको । राजेन्द्र बहादुर बस्नेत नामको युट्युव च्यानलमा दर्जनौं गीत रेकर्ड भएको । विभिन्न सामाजिक संघसंस्था आबध्द भएर नेतृत्दायी भूमिका निभाएको । पत्रपत्रिकामा कैंयौं लेख रचना प्रकाशित भएको । फेसबुक मा मुक्तक हात नामक मुक्तक गीत गजल को संगालो पेज रहेको । शिक्षा क्षेत्रमा निकै लामो अनुभव । [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५३, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ का केही चर्चित गीतहरू == yuoTube@rajendrasir143 १) छोडि गयौ बगरको बाटो हुँदै..... २) निदाउँन खोज्न'लाका घाउ मेरा.... ३)मदीरा रहेछ साथी..... ४) मनको कुरा कागजमा.... ५) काँधमा राखेर शिर रुन मन छ..... ६) ढुङ्गा को मूर्ति रहन्छ जहाँ..... ७) धरतीमा स्वर्ग..... ८) हेर्दा हेर्दै मेरो खुशी..... ९) झुल्किन्छ पहिले सूर्य को किरण..... १०)यी देउता रिसाए..... ११)पहाडको बाटो..... १२) तिमी ले देख्यौ कि..... १३) छुट्टिएर केही क्षण...... १४)उदास जिन्दगानी मेरो...... [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:०४, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मष्ट मन्दिरका वास्तुशैली: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == == [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५०, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती ? यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण बारे छलफल गरौ !! हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५२, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती,यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण; == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६, दाङ हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ राजेन्द्र बहादुर बस्नेत [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:०१, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == मष्टा/मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[विशेष:Contributions/~2026-56200-16|~2026-56200-16]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:~2026-56200-16|वार्तालाप]]) २१:११, २० अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) aho4vmmtt0xsh5061057vop42lrkvdq 1392932 1392931 2026-10-20T15:28:10Z ~2026-56200-16 81503 /* मष्टा/मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ */ नयाँ खण्ड 1392932 wikitext text/x-wiki पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत/ तुलसीपुर ६ दाङ चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक :राजेन्द्रबहादुर बस्नेत, Tulsipur 6 Dang == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक                                                                                             राजेन्द्रबहादुर बस्नेत खस को हुन्? प्राचीन सिंजा राज्यअन्तर्गत बसोबास गर्ने खस जातिले अपनाएको संस्कृति नै मष्टो संस्कृति हो। खस राज्य विशाल भूभागमा फैलिएको थियो। यसमा कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी प्रदेश, नेपालको कर्णालीसहितको पश्चिम भूभागदेखि गण्डकी प्रदेशसम्म यसको विस्तार भएको थियो। यसको बारेमा गुइसापे तुची (Giuseppe Tucci) ले आफ्नो पुस्तक Nepal: The Discovery of the Malla मा सिंजाको इतिहासको बारेमा लेखेका छन् — "The Empire of The khas is greater than my country Italy." कर्णाली वारिपारि विकसित भएर फैलिएको खस राज्यको आफ्नै मष्टो संस्कृति र सभ्यता थियो। खसहरूले विकास गरेको मष्टो संस्कृति र यसको प्रारूपको बारेमा उल्लेख गर्नुपूर्व खसहरू को हुन्, यसको बारेमा चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल कहाँ हो र यिनीहरू को हुन् भन्ने बारेमा विभिन्न मतहरू छन्। एउटा मत अनुसार एसिया माइनरबाट विभिन्न समूहहरू बसाइँ सर्ने क्रममा पूर्वतिर सर्दै आएको भन्ने भनाइ छ। अर्को मत उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र नजिकबाट बसाइँ सराई गरेर आएको पाइन्छ। त्यसैगरी अर्को मत खसहरूको कश्मीर उद्गम स्थल मान्नेहरू छन्। अर्को महत्त्वपूर्ण मत अनुसार खसहरू टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीको किनारमा विकसित मेसोपोटामिया/बेबिलोनियाको सभ्यतासँग जोडिन पुग्छन्। बेबिलोनियामा त्यहाँका प्रख्यात राजा हम्मुरावी (ई.पू. २१२३–२०८०) को शासनकाल पछि उनका उत्तराधिकारीहरू कमजोर हुँदै गएको र करिब ई.पू. १७०० आसपासमा कस्साइट्स (Kassites) ले आक्रमण गरी बेबिलोनियामा कब्जा गरेका थिए। कस्साइट्सहरू उत्तरी पहाडी प्रदेशका बासिन्दाहरू थिए। प्राचीन बेबिलोनियामा (ई.पू. १९९५–११५५) कुसाइटहरू (Kushites) ले राज्य गरेका थिए। तिनै काउस (Kaus), कुसाइट (Kushite), कस्साइट्स (Kassites) बाट खस बनेका हुन् भन्ने मानिन्छ। करिब ई.पू. १००० तिर बेबिलोनियाका कुसाइटहरू पूर्व लागेर विभिन्न ठाउँ हुँदै तिब्बततिर आए, जहाँ उनीहरूले करिब १५० देखि २०० वर्ष शासन गरेको पाइन्छ। यिनीहरू पाँचौँ शताब्दी ईस्वीसम्म तिब्बत र नेपालको कर्णाली क्षेत्रसम्म फैलिएका थिए भन्ने मानिन्छ। सिंजामा तिब्बतको खारी प्रदेशबाट आएका नागराजले शासन गर्नुपूर्व पाल वंशका राजाले राज्य गरेका थिए भन्ने कुरा पूर्णप्रसाद ब्राह्मणले उल्लेख गरेका छन्। ११औँ शताब्दी ईस्वीमा पश्चिम तिब्बत, यारी, खारी, पुराङबाट आएका नागराजले खस राज्यको स्थापना गरेका थिए। ई.पू. १७०० आसपासमा बेबिलोनिया कब्जा गरी लिने कस्साइट्सले मेसोपोटामियामा पहिलोपटक घोडा ल्याएका थिए। घोडचढी गरेर युद्ध गर्दा उनीहरूलाई युद्धमा विजय हासिल गर्न निकै सहज भएको थियो। पछि कस्साइट्सलाई हराएर हिट्टाइट्स (Hittites) ले बेबिलोनियामा शासन गरे। हिट्टाइट्स पछि असीरियनहरूले बेबिलोनियामा शासन गरे। उनीहरू असुर सहर (टिग्रिस नदी किनार) का निवासी थिए। उनीहरूका असुरबनिपाल र सेनाचेरिव प्रसिद्ध राजा थिए। कसै-कसैले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। असुर प्राचीन असीरियाको धार्मिक राजधानी थियो। प्राचीन मेसोपोटामिया (हालको इराक) को टिग्रिस नदीको पश्चिम किनारमा असुर साम्राज्यको विकास भएको थियो। करिब ई.पू. २६००–२५०० देखि करिब ई.पू. १४०० सम्म यो समृद्ध सहर थियो। असुर यो सहरको मुख्य देवता थिए जो त्यहाँका सबैभन्दा शक्तिशाली र असीरियन साम्राज्यको संरक्षक समेत मानिन्थ्यो। असुरको पुरातात्त्विक सर्वेक्षण जर्मन पुरातत्त्वविद् फ्रेडरिक डिलिच र पछि वाल्टर आन्द्रे (Walter Andrae) ले गरेका थिए। जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटीले पनि यसमा कार्य गरेको थियो। यहाँ १६०० भन्दा बढी क्युनिफर्म (Cuneiform) लिपि अंकित माटोका भाँडाहरू भेटिएका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। मेसोपोटामियामा त्यस समयमा विभिन्न देवताहरूको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसबेला मुख्य रूपमा इया (Ea), एन-लिल (En-Lil), उतु (Uta), मर्दुक (Marduk) आदि देवताहरूको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। बेबिलोनियाको यसै मर्दुकलाई खसहरूको मुख्य देवता मानेर मर्दुकबाट मष्टो भएको हो भन्ने एकथरी मत पाइन्छ। कतिपयले बेबिलोनियाबाट आएको मष्टो भएकाले यसको नाम 'बाबिरो मष्टो' रहन गएको समेत मान्दछन्। बेबिलोनिया बासीहरू शक्तिका पनि उपासक थिए। उनीहरू इस्तार (Istar) देवीको पूजा गर्दथे। खस जातिहरूले बेबिलोनियामा शासन गर्दा टुर्गु (Turgu) को पूजा गर्दथे। टुर्गु शब्दको अपभ्रंश भएर दुर्गा हुन गएको हो भन्ने मत पनि पाइन्छ। यहाँ विभिन्न देव-देवीका मन्दिरहरू बनेका थिए। सेनाचेरिव (ई.पू. ७०४–६८१) को शासनकालमा मात्र ३४ वटा मन्दिर बनेका थिए। यहाँका प्रमुख राजाहरूमा टिगलाथ-पिलेसर तृतीय, सार्गन द्वितीय, सेनाचेरिव र एसरहडोन प्रमुख थिए। अर्को महान् राजा असुरबनिपाल थिए, तिनै असुरबनिपालबाट बान्नी मष्टो र बेबिलोनियाबाट बाबिरो मष्टो खसहरूमा परम्परागत रूपमा आएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। असुर सहरमा बेबिलोनियाको दमन पछि त्यहाँका मानिसहरू (असुर) लाई हेयको दृष्टिले हेरिने र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गर्ने र आफूलाई देवत्वकरण गर्ने कार्य उनीहरूले गर्दथे। पछि भारतीय भूभागको तल्लो क्षेत्र (मैदानी क्षेत्र) मा पकड जमाएर सैन्धव सभ्यताको विनाश गर्ने कथित आर्यहरूको समूहले पराजित समूहहरूलाई बेबिलोनियाले असुरहरूमाथि विजय गरेर उनीहरूमाथि विजय गरेको अहङ्कार र असुर शब्दलाई घृणा र हेपाइको रूपमा प्रयोग गरे जस्तै गरेर प्राचीन भारतमा पनि पराजित माथि असुर शब्द त्यसै रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र पराजितलाई असुरको आवरण लगाएर आफूलाई देवत्वकरण गरेको पाइन्छ। उनीहरूले साहित्य र शिक्षामा जमाएको पकडले उनीहरूमा यस्तो प्रवृत्ति आयो। खसहरूको बारेमा वैदिक साहित्यमा खासै उल्लेख नहुनु र असुरलाई कतै दानव र कतै देवताको रूपमा उल्लेख गर्नुबाट उनीहरू पहिले खसहरूलाई उपेक्षा मात्र होइन खसले पूजा गर्ने शिवलाई समेत अत्यन्त न्यून कोटीको देवताका रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। असुर कुनै दानव नभएर असुर सहरका बासिन्दा थिए। जसको देवताको नाम असुरबाट त्यस सहरको नाम समेत असुर राखिएको थियो। असुर (अस्सूर) प्राचीन मेसोपोटामिया स्थित नव असीरियन साम्राज्यको राजधानी थियो। यसै क्षेत्रमा अहुरमज्दा नामक प्रसिद्ध देवता थिए। प्राचीन इरानी पन्थका यी देवता अहुरमज्दाबाट मज्दाको अपभ्रंश भई मष्टो हुन आएको हो भन्ने एकथरीको मत पाइन्छ। अहुरमज्दालाई संस्कृतमा असुर महत भनेर उल्लेख गरेको छ। पारसी पन्थका संस्थापक जरथुस्त्रले यी देवतालाई अजन्मा, सर्वज्ञ परमेश्वर भनेका छन्। यिनलाई अहुरमज्दा बाहेक ओहरमज्द, होउरमज्द, हुर्मुज, अरमज्द र अज्जन्दार नामबाट पनि चिनिन्छन्। ऋग्वेदमा 'असुर महत' को वर्णन गरेको पाइन्छ। मेसोपोटामियाको सभ्यताको विकासको उत्कर्षको समयमा विभिन्न देव-देवीहरूका मूर्तिहरूको निर्माण र पूजा गर्ने परम्परा विकसित अवस्थामा थियो। यसको प्रारम्भ कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अत्यन्तै जटिल छ। सभ्यताको आदिम युगमा जसलाई पाषाण युग भन्ने गरिन्छ, मानिसहरूमा धर्मको भावनाको विकास भएको थिएन। उनीहरूले मानिसको मृत्यु पछि शवलाई त्यत्तिकै छोडेर जान्थे जो पशुपन्छीको आहारा बन्दथ्यो। मध्य पाषाण युगमा आएर शवलाई गाड्ने कार्य प्रारम्भ भएको थियो। विभिन्न उत्खननबाट शवहरूको अस्थिपञ्जरको शिर नजिक राखिएका पाषाण सामग्रीहरूबाट यो कुरा थाहा हुन्छ। यसै युगबाट अन्त्येष्टिमा गरिने अनुष्ठानहरूको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैबाट मानिसमा धार्मिक चेतनाको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उत्तर पाषाण युगमा धार्मिक अनुष्ठानको साथसाथै विभिन्न अन्धविश्वासको पनि विकास भएको थियो भन्ने कुरा त्यसबेलाका उत्खननबाट प्राप्त अवशेषहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ। सभ्यताको विकासको साथसाथै मानिसहरू समूहमा बस्ने प्रचलन सुरु भएको थियो। भारतमा गरिएको एउटा अध्ययनले भारतमा सबैभन्दा पहिले 'नेग्रिटो' जातिले बसोबास गरेका थिए। त्यसपछि प्रोटो-अस्ट्रेलोइड वा निषाद आएका थिए। यो जातिको पछि आएका आर्यहरूको संस्कृतिमा विलिन भएको थियो। यी जातिहरू टोटमवादी जातिका थिए। यिनीहरूले नाग, गोही, बाँदर आदिको पूजाको सुरुवात गरेका थिए। भारतमा प्रोटो-अस्ट्रेलोइड जातिले धार्मिक भावनाको सुरुवात गरेका थिए। निषाद पछि द्रविड जाति भारतमा भूमध्य सागरीय क्षेत्रबाट आएका र यिनीहरूले सैन्धव सभ्यता र संस्कृतिको विकास गरेका थिए। सैन्धव धर्मको बारेमा लेख्य सामग्री प्राप्त नभए पनि उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीबाट यिनीहरू मातृशक्तिका उपासक थिए। जसमा अनेकौँ नारी मूर्तिहरू समेत प्राप्त भएका छन्। मोहन्जोदारोमा उत्खननबाट एउटा परम पुरुषको कल्पना गरिएको एक मुद्रा जसमा एक नग्न पुरुष योगासन मुद्रामा बसेका छन्। यी योगीका ३ मुख छन् शिरमा शृङ्ग-मुकुट अथवा त्रिशूल अंकित छ। योगीको बायाँतिर एउटा गैँडा र भैँसी र दाहिनेतिर एउटा हात्ती र बाघ छ अगाडि तिर मृग छ। यो आकृति हेर्दा खसहरूसँग शिवलाई जोड्न मिल्ने शैवपाशुपत स्वरूपको यो आकृति देखिन्छ। मार्शलले यसलाई शिवको मुद्रा मानेका छन्। वैदिक आर्यहरू भारतमा आउनु पूर्व विकसित यो सभ्यता र मष्टोलाई शिवसँग जोड्ने मतको आधारमा खस सभ्यताको प्रभाव सैन्धव सभ्यतामा परेको अड्कल गर्न सकिन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल बारे विभिन्न विद्वान्हरूका फरक फरक मतहरू छन्। पौराणिक मत अनुसार खस क्षेत्रीहरूको उद्गम थलो हुम्लाको शैपाल र बझाङ थियो भन्ने एकथरीको मान्यता छ। उनीहरू अनुसार खस क्षेत्रीका पुर्खा कैलाशबाट आएको र मष्टोलाई कैलाशमा उत्पन्न भएको र त्यहीँबाट कर्णाली उपत्यकामा आएर अन्यत्र फैलिएको मान्दछन्। इन्डो-आर्यन ओरिजिन थ्योरी (Indo-Aryan Origin Theory) अनुसार हिन्दू साहित्यमा खसहरूको उल्लेख पाइन्छ। आइरिस भाषाविद् सर जी.ए. ग्रियर्सनले आर्य भाषिक हिमालयको तल्लो भागदेखि कश्मीर सम्मका बासिन्दाहरू महाभारतमा उल्लिखित खसका सन्तान हुन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र नृतत्त्वशास्त्री डोरबहादुर विष्ट खसलाई इन्डो-युरोपियन मूलका मान्दछन्। खसहरू हालको कश्मीरबाट आएका र त्यहाँका स्थानीय खस/कसबाट त्यो ठाउँ कश्मीर रहन गएको मान्दछन्।   करिब ई.पू. २००० तिर खसको एउटा समूह इरानतिर र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्वतर्फको पहाडी भागदेखि भेरी नदीसम्म फैलिएर बसे। बालकृष्ण पोखरेल खसलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। उनीहरू पछि गुर्जर, पल्लव, शक जस्तै आर्य बनेका मान्दछन्। आइरिस भाषाशास्त्री जर्ज अब्राहम ग्रियर्सनले खसहरू संस्कृत र इरानी भाषा समूहका आर्य मूलका क्षत्रिय जातिका योद्धाहरू हुन् भन्ने मत राख्दछन्। खसहरूको उद्गमको बारेमा अर्को सशक्त मत झाङ-झुङ (Zhang Zhung) सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसलाई झाङ-झुङ सभ्यताको सिद्धान्तको रूपमा चिन्ने गरिन्छ। यो सिद्धान्त अनुसार खसहरूको सम्बन्ध तिब्बतको प्रारम्भिक उद्भव कालदेखि तिब्बती साम्राज्यको उत्थानसम्म खसहरू जोडिएका छन्। कुनै-कुनै वर्णनमा झाङ-झुङ संस्कृति खससँग सम्बन्धित मानिएको छ। केही विवाद पश्चात् खस मल्ल अस्तित्वमा आएका थिए जो तिब्बतबाट पश्चिम नेपालमा आएका मानिन्छन्। किरातहरूको प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थले खसहरू प्राचीन चीनको तारीम बेसिन (Tarim basin) बाट नेपाल आएका र त्यो बेला नेपालमा किरातहरूको शासन रहेको उल्लेख छ। खसहरूको तारीम बेंसीमा रहेको खसगर (Khasgar) नामक किल्लामा लघु युची कुषाणले आक्रमण गरी त्यहाँबाट भगाएपछि उनीहरू नेपालमा आएको र किराती राजाले त्रिशूली नदीको पश्चिमतिर बसोबास गर्न दिएको र त्यहीँबाट पश्चिम कश्मीरसम्म फैलिएको उल्लेख छ। तिब्बती मान्यतामा पनि खसहरू तिब्बती साम्राज्यसँग जोडिएका थिए। झाङ-झुङ सभ्यता अन्तर्गत यात्से किंगडम (Yaste kingdom) लाई खस/यात्से वा चल्ला/मल्ल वंशको रूपमा चिनिन्थ्यो। कर्णाली प्रदेशमा खस राज्यको स्थापना गर्ने मानिएका नागराज यसै वंशका मानिन्छन्। उनको काल करिब ११औँ शताब्दी मानिन्छ। यात्सेले सन् १२२० तिर जुम्ला र गढवाल विजय गरेको, सन् १२३५–१२३९ बीच गङताङ (Gangtang) माथि विजय हासिल गरेको पाइन्छ। राजा अशोक चल्ल/कल्लले सन् १२५० तिर दक्षिणी सीमा विस्तार गरेका थिए। खसहरूले सन् १२८८ र सन् १३३४ मा काठमाडौँ आक्रमण गरेका थिए। सन् १३२८ पछि पतनोन्मुख भएको खसहरूको राज्य सन् १३७० सम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।   खसहरूमा सुरुमा तिब्बती संस्कृतिको ठुलो प्रभाव थियो। खसहरू बसोबास गर्ने सिंजा, जुम्ला, गढवाल र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा यसको व्यापक प्रभाव थियो। पछि हिन्दू आर्य शासकहरूको दबदबा बढेको र शासकहरूले पनि उनीहरूका मान्यता अवलम्बन गर्दै गएकाले खसहरूले अवलम्बन गर्दै आएका मान्यताहरूमा क्षयीकरण हुँदै गए। ________________________________________    खसहरूले गुगे नजिकको खसहरूले गुगे नजिकको पाराङमा शासन गर्दथे, पछि तिनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङला  हिमाल को बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ तिनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए।". खस र मष्टो संस्कृति: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्राचीन सिंजा राज्यको गुगेमा अवस्थित रहेको मल्लवंशका पुर्खाहरू दक्षिण पाराङको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा राज्य गरेको पाइन्छ, जसको ल्हासा राजपरिवारसँग सम्बन्ध रहेको थियो। पछि गुगेले आफूलाई स्वतन्त्र गरेको थियो। त्यहाँका शासकहरूमध्ये नागदेव र उनका पुत्र कपिललाई खस (Yatse) वंशको संस्थापक मानिन्छ। तिब्बती मूलका भए तापनि नेपालमा आउँदा हिन्दू-आर्य तथा बौद्ध दुवै संस्कृतिको प्रभावले यिनीहरूको जीवनशैली प्रभावित थियो। खसहरूले गुगे नजिकैको पुराङमा शासन गर्दथे। पछि उनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङ्गला हिमालको बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ उनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए। त्यसभन्दा पहिले यिनीहरूले चीनको तारिम उपत्यकामा खसगर (Khasgar) राज्यको स्थापना गरे। त्यसपछि ताक्लाकोटमा आफ्नो कब्जा गरे। खसहरूको उद्गमको सन्दर्भमा अर्को मत अनुसार खसहरू 'शक' जातिबाट आएका हुन् भन्ने छ। राहुल सांकृत्यायन खस र शकलाई एउटै जातिका दुई समूह मान्दछन्। शकहरू ई.पू. को पहिलो शताब्दी पहिले नै आएको र खसहरू हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिएको मानिन्छ। ओमचन्द्र हण्डा लगायत कतिपय विद्वान् यसै सिद्धान्तका पक्षधर छन्। दैलेखको संवत् १०३८ (९८१ ई.) को पहिलो नेपाली भाषाको शिलालेखबाट १००० ई.पू. देखि ५०० ई.पू. सम्म खसहरू नेपालमा आइसकेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। खसहरूको समृद्ध राजनीतिक र नगर सभ्यताको उत्कृष्ट चरण बेबिलोनियामा जुन समयमा कस्साइटहरूको शासन चलिरहेको थियो (१५९५–११५५ ई.पू.), त्यसै समयमा अर्थात् करिब १५०० ई.पू.–६०० ई.पू. (जसलाई वैदिक काल भनिन्छ), खसहरूको विभिन्न समूह बेबिलोनिया क्षेत्रबाट नयाँ ठाउँहरूमा समूह-समूहमा फैलिएर अगाडि गइरहेका थिए। तीमध्येकै एउटा ठुलो समूह इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको मैदानी भूभागतर्फ अगाडि बढ्यो। त्यो समूहले आर्य संस्कृतिको विकास गर्यो, वैदिक मन्त्रको रचना गर्यो, आख्यान र उपनिषद्हरूको रचना गर्यो; त्यो समूहले आफूलाई वैदिक आर्यको रूपमा स्थापित गर्यो। ६०० ई.पू. देखि २०० ई.पू. सम्म आउँदा दर्शन, उपनिषद्को रचना, रामायण र महाभारतबाट मानिस र देवताका सम्मानित विचारहरू र विरचित कृतिहरू रचिए। विभिन्न धार्मिक विचार र सम्प्रदाय (बौद्ध, जैन, वैष्णव) अस्तित्वमा आए। २०० ई.पू. बाट मौखिक कुरालाई सम्झन गाह्रो हुने भएकाले यसलाई संक्षिप्त रूपमा बुझ्नका लागि सूत्र रचनाको प्रारम्भ भयो। त्यसका लागि टीका र २०० ई.पू. पश्चात् विभिन्न दर्शन सूत्र, ग्रन्थ भाष्य टीका रचना भए र धार्मिक आन्दोलनले समाजमा ठुलो प्रभाव छोड्न गयो। हरिभद्रको 'षड्दर्शन समुच्चय' छैटौँ शताब्दीमा, समन्तभद्रले 'आप्तमीमांसा', बौद्ध दर्शनका विद्वान् आचार्य भावविवेकले मीमांसा, सांख्य, वैशेषिक र वेदान्तको आलोचना गरिएको 'तर्क ज्वाला' को रचना गरे। १४औँ शताब्दीतिर बौद्ध धर्मको अत्यधिक प्रभाव र वैदिक धर्मप्रतिको प्रहारबाट त्यसलाई बचाउन शंकराचार्य आक्रामक रूपमा अगाडि आए र उनले 'सर्व सिद्धान्त सार संग्रह' नामक पुस्तकको रचना गरे। इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको समथर भूभागतर्फ नगएर अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै हिमालयको काख हुँदै पूर्व नेपाली भूभागतर्फ फैलिएको खस (कस्साइट्सको शाखा) आफ्नो आदिम रीतिथिति, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा निरन्तर लागिरह्यो। त्यही समूह खस जाति थियो। यिनीहरू बेबिलोनिया र असुर सहरमा विकसित सभ्यता र देवताको विरासत साथै कालान्तरमा बौद्ध संस्कृति तथा धार्मिक प्रभावका कारण खसहरूको संस्कृतिमाथि वैदिक खस आर्यको अपहेलित व्यवहार र आफूलाई श्रेष्ठ ठहर्याउने दम्भका कारण खसहरूका देवता मष्टोलाई उनीहरूले देवताको स्थान नदिएको र वेद तथा उपनिषद्हरूमा कतै उल्लेख नगरेको कुराबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यति मात्र होइन, शिव सम्भवतः अवैदिक खसका देवता हुन् जसलाई सैन्धव सभ्यतामा अपनाएर एउटा महत्त्वपूर्ण देवताको रूपमा स्वीकार गरिएको शैव पाशुपताकृति युक्त सामग्री प्राप्त छ। वैदिक साहित्यमा शिवलाई तल्लो दर्जाको महत्त्वहीन देवताको रूपमा देखाइएको छ। पछि वैदिक संस्कृतिमाथि चारैतिरबाट प्रहार भएपछि खसहरूसँग वैदिक खसहरू पराजित भए र खसहरूलाई क्षत्रीयको श्रेणी र सर्वशक्तिमान् देवताको रूपमा शिवलाई मान्यता प्राप्त भएको मानिन्छ। शंकराचार्यको उदयपछि (१४औँ शताब्दी पछि) नेपाली तथा उत्तराखण्ड, कुमाऊँ र कश्मीरका क्षेत्रमा फैलिएका खसहरूको अहिले सम्म पनि आफ्नै समृद्ध मष्टो परम्परा र संस्कृतिमाथि ठुलो प्रहार गरियो र खस पहिचान मास्ने प्रयास गरियो। 'खस' शब्द नै अपमानित शब्दको रूपमा प्रचार गर्न सुरु गरियो। खसहरू पनि बिस्तारै वैदिक खस आर्यहरूका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक व्यवहार अवलम्बन गर्दै आफ्ना आदिम युगदेखि सञ्चित गरेर जोगाएका परम्परा छोड्दै गए र नयाँ व्यवहारहरू अवलम्बन गर्न थाले। डा. हरिश लखेडाले संविधानमा अहिले बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, संन्यासीलाई नेपालमा 'खस आर्य' मा सूचीकृत गरिएको बताउँछन्। People of Nepal का लेखक डोरबहादुर विष्टले दलितहरूलाई पनि खस हुन् भनेका छन्। कामी, दमाई, सार्कीहरूले पनि मष्टो देवताको पूजा गर्दछन्। डा. विपिन अधिकारीले नेपालमा अहिलेका क्षेत्री, बाहुन, कामी, ठकुरी, सार्की, संन्यासी, बादी, दमाई, गाईने र अन्य खसमा पर्दछन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र डोरबहादुर विष्ट खस/कसलाई युझी मूलका मान्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्य खस ऐरावतको एउटा उपशाखा (कविला) हो जसको उत्पत्ति इडावर्त हालको कश्मीरबाट भएको मान्दछन्। खसहरू तेस्रो शताब्दी ई.पू. मा इडावर्तमा रहन्थे। खसको मूल अर्थ 'राजा' वा 'क्षेत्री' अर्थात् 'योद्धा' भन्ने हुन्छ। उनीहरूको बसोबासको स्थल 'खस' बाट कश्मीर रहेको र दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा खसको एउटा समूह कजाकिस्तान र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्व हुँदै नेपालतर्फ गयो। बालकृष्ण पोखरेल खसहरूलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। प्रा.डा. गोविन्द सिंहले खसहरूमा विधवा विवाह प्रचलित थियो भन्ने मान्यता राख्दछन्। उनीहरूमा खुला समाज थियो। स्त्रीको उच्च स्थान थियो। खसको आर्यको जस्तो जकडन र बन्धनमा बाँधिएको समाज थिएन भन्ने कुराको उल्लेख गरेका छन्। बस्नेत को हुन्? माथि उल्लिखित खसहरूका विभिन्न समूहहरू जो स-साना समूहमा नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा फैलिएको हिमालयको काखमा अवस्थित भूभागमा बस्ने खसहरूको एउटा समूह बस्नेत हो। आदिकालदेखि आफ्नै शौर्य, पराक्रम, वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहास बनाउन सफल भएका कारण बस्नेतहरू इतिहासका विभिन्न कालखण्डदेखि नेपालको एकीकरणको लागि युद्धका मैदानमा अभूतपूर्व उत्साह र साहसले इतिहासमा स्वर्ण अक्षरमा नाम अंकित गर्न सफल जाति हुन्। राजा-रजौटा र राज्य सञ्चालनका प्रमुख जिम्मेवारीहरूका लागि बस्नेत सधैँ नै राज्यको सुरक्षा र सञ्चालनको निम्ति अनिवार्य जस्तै भूमिकामा रहे। "खप्तडी बस्नेतको मूल थलो खप्तड लेक (खेचराद्री) बडीमालिका पश्चिमपट्टी सेती अञ्चलमा अछाम, बझाङ, बाजुरा, थलारा, दार्चुला, बैतडी, डोटीको माझ पूर्व-पश्चिम लम्बायमान अवस्थामा रहेको स्थान हाल मानव विहीन छ। खप्तडी बस्न्यातको अवस्थन खप्तड (खेचराद्री) सेती अञ्चल बडीमालिकाको दायाँ पट्टी छ" भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बताउनुभएको छ। खप्तड लेकतिर मोटो खालको भुईँमा कालो छिट्का मिसिएको मोटो टुप्पा मसङ्ग्रिँदै गएको निगालो बाँस प्रशस्त पाइने र त्यहीँको नेटो (डाँडाको सिरान) अर्थात् बाँस पाइने नेटो "बाँसनेटो" मा बस्ने मानिसलाई बाँसनेटो — बासनेता — बस्न्याता — बस्न्यात — बस्नेत भएर बस्नेत भएको हुन सक्दछ। आजभोलि पनि गाउँघरमा यस्ता प्रशस्त उदाहरण पाइन्छ, जस्तै: तुलसीपुरबाट बसाइँ सरेर आएको तुलसीपुरे, दैलेखबाट आएको दैलेखी, सल्यानबाट आएको सल्यानी आदि। मध्यकालीन राज्य व्यवस्थामा दरबार सम्बन्धी मुद्दामामिला हेर्ने, बस्ती बसाउने र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएको मानिसलाई 'बस्नेत' भन्ने गरिन्थ्यो भन्ने मत तथ्यको नजिक लाग्छ। यसको कारण बस्नेत थरका मानिसहरूको गोत्र एउटै नहुनु पनि हो। खप्तडी बस्नेतको गोत्र कौशिक, श्रीपाली बस्नेतको गोत्र भारद्वाज, खुलाल बस्नेतको गोत्र धनञ्जय र लामिछाने बस्नेतको गोत्र गर्ग हुनाले बस्नेत जातीय भन्दा पदिय उपाधि थियो, जो विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरूलाई कार्यदक्षता, योग्यता र जिम्मेवारी वहन गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रदान गर्ने गरिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। श्रीपाली बस्नेतहरूले आफ्ना पुर्खाहरू श्रीपाल राज्यका श्रीपुर शाहीका वंशज मान्दछन्, जसबाट विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरू बस्नेत उपाधिबाट विभूषित भएको र कालान्तरमा विभिन्न थर र गोत्रका मानिस बस्नेत भएको हुन सक्छ भन्न सकिन्छ। खप्तडी बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो, श्रीपाली बस्नेतको कुलदेवता आदि मष्टो लिसिसाँकोटी, खुलाल बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो र लामिछाने बस्नेतहरू मध्य भोजपुरको अघेरीतिर कैलाशमष्टो मान्दछन् भने तेह्रथुमतिरका लामिछाने बस्नेतहरू महामष्टो कुलदेवता मान्ने गर्दछन्। मष्टो को हुन्? मष्टो सिंजा साम्राज्य अन्तर्गतका खस जातिले आफ्नो कुलदेवताको रूपमा पूजा-आराधना गर्दै आएका देवता हुन्। प्राचीन सिंजा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी लगायत कतिपय अन्य जातिका कुलदेवता मष्टो हुन्। तत्कालीन सिंजा राज्य नेपाल खाल्डोदेखि कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी सम्म फैलिएको थियो। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। मष्टोका विभिन्न भेदहरू पनि छन्। मुख्य रूपमा मष्टो २ किसिमका छन्: १. दाह्रे मष्टो २. दुधे मष्टो मष्टोको पूजा घरमाण्डौ र वनमाण्डौमा गरिन्छ। घरमाण्डौमा मूल धामी बस्ने स्थान जसलाई 'गादी' भनिन्छ, त्यसमा सेतो कपडा लगाएका झाँक्री, चमर, सोँटा सहित मष्टोको थानमा धामी गएपछि देउता चढ्दछन् र उनीहरू काँप्न थाल्दछन्। पश्चिम नेपालको हिमाली क्षेत्र 'जडान' र पहाडी क्षेत्र 'खसान' को नामले चिनिन्छ। यही खसान क्षेत्रमा खस भाषा र मष्टो संस्कृतिको विकास भएको मानिन्छ। तत्कालीन खस देशमा बस्ने बाहुनहरूको कुलदेवता मष्टो हुन्। भारतमा मुसलमान आक्रमण पछि भागेर नेपाल प्रवेश गरेका र हुकुमी शासन कालमा हुकुम प्रमाङ्गीबाट खस बनेका खसहरूको कुलदेवता मष्टो हुँदैनन् भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङ मान्दछन्। उनको अनुसार सम्पूर्ण खसहरूका कुलदेवता मष्टो हुन्। मष्टोका पिता-माता को हुन् भन्ने उल्लेख कतै पाइँदैन। मुगुतिर एउटा किंवदन्ती प्रचलित छ। उक्त मत अनुसार मष्टोको उत्पत्ति कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमा भएको थियो। महिषासुर राक्षसले तपस्या गरी ब्रह्माजीलाई रिझाएर पुरुषको हातबाट नमर्ने वरदान मागेको र वरदान पाएपछि देवताहरूलाई पराजित गरी इन्द्रपुत्रलाई पराजित गर्न पिछा गर्दा उनी भागेर हिमवत् खण्ड आउँदा मष्टोदेवको जन्म भएको थियो। कोही-कोहीले मष्टोलाई भगवान् शिवको अंशको रूपमा पनि हेर्ने गर्दछन् र १२ मष्टोका मूल स्थानमा शिवलिङ्गको स्वरूपको अवस्थितिले समेत उक्त कुरालाई औचित्यपूर्ण ठहर्याउने प्रयास गरिन्छ। अर्को मत अनुसार मष्टोलाई स्वर्गका राजा इन्द्रका पुत्र मान्ने गरिन्छ। "स्वर्गका राजा इन्द्र, धर्तीका राजा मष्टो, पातालका राजा नागराज" भन्ने उक्ति प्रचलित छ। मष्टो निराकार हुन्छन्। मष्टो शब्दको उत्पत्ति 'मस्तक' (शिर) बाट भएको योगी नरहरिनाथले मान्दछन्। उनले सुरुमा मष्टो एउटै भएको र पछि मष्टो देवता थपिँदै जाँदा बाह्र मष्टो भन्न थालिएको र बाह्र मष्टोलाई पछि वराह मष्टो, वारामष्टो समेत भन्ने गरिएको थियो। मष्टोको वाहन घोडा हो। भेडा, चितुवा र झार पनि मष्टोका वाहन हुन्। मेसोपोटामियाको मुख्य देवता Marduk (मर्डुक) बाट मष्टो भएको र मेसोपोटामिया स्थित नव-असीरियन साम्राज्यको राजधानी असुरमा स्थित तत्कालीन विख्यात देवता अहुरमज्दाको 'मज्दा' को अपभ्रंश भएर मष्टो भएको भन्ने मत छ। करिब १७०० ई.पू. तिर पहिलोपटक मेसोपोटामियामा घोडा ल्याएर आक्रमण गरी त्यहाँ विजयी भएर शासन गर्ने कस्साइट्स (खस) र उनीहरूको वाहन घोडा र कस/खसको देवता अहुरमज्दाबाट मष्टो बनेका देवताको वाहन घोडा हुनु संयोग मात्र नभई कस्साइट्सबाट खस र अहुरमज्दाबाट मष्टोको निकट र निरन्तरताको सम्बन्ध देखिन्छ। वैदिक सनातन धर्मको विकास हुनुपूर्व नै नेपालमा मष्टो धर्मको विकास भइरहेको भए तापनि हालसम्म मष्टो धर्मको विषयमा कुनै पनि प्राचीन हस्तलिखित सामग्रीहरू प्राप्त भएका छैनन्। तर मष्टो धर्म, देवता र यसको उत्पत्तिका सन्दर्भमा विभिन्न किंवदन्ती, मिथक र कहावतहरू भने प्रशस्त रूपमा पाइन्छन्। प्राचीन बेबिलोनिया/मेसोपोटामियामा मष्टोको पूर्व रूपलाई 'अहुरमज्दा' भनिन्छ र मष्टो धर्म मान्ने प्रथम व्यक्ति आदिमनाथ हुन्। आदिमनाथलाई आदिनाथ भनिन्छ। भगवान् शिवले अलकापुरी शक्तसिंह (बहादुर) लाई दिए र उनै शक्तसिंह देवताका राजा इन्द्र तथा मष्टो भए भन्ने एउटा मत पनि छ। 'मरुत' शब्दको अर्थ वायु हुन्छ, यिनै वायु देवता मरुतबाट मरुत—मउत—मष्ट हुँदै मष्टो भएको भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। मान्छेले मान्ने देवता भएकाले मान्ठ, मान्ठा, मन्ठा हुँदै मष्टो भएको अनुमान सत्यमोहन जोशीको छ। योगी नरहरिनाथले मष्टोलाई महेश्वरको अंश अवतार/अष्टमूर्ति महादेव शिव (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, चन्द्र, सूर्य र आत्मा) महा+अष्ट भुजी— महाअष्ट, महाष्ट हुँदै मष्टो भएको अड्कल गर्दछन्। मष्टोलाई निराकार बाल ब्रह्मचारी देवता मानिन्छ। पितृ स्वरूपमा वायु, प्रकृतिका स्वरूपमा लिङ्गो, ध्वजा, पताका, रक्षा सूचक हतियार आदि थापेर पूजा गरिन्छ। विक्रम संवत्को पाँचौँ शताब्दीतिर बझाङका राजा सैपाल थापाको समयमा मष्टोले राजकीय मान्यता पाएको थियो भन्ने गरिन्छ। तर लेख्य प्रमाण सन् १४५७ सुरती शाहले जारी गरेको एउटा अभिलेखमा पहिलो पल्ट मष्टो शब्दको उल्लेख गरेकाले यो नै सर्वाधिक प्राचीन मष्टो शब्द उल्लिखित अहिलेसम्मको प्रामाणिक अभिलेख मानिन्छ। खसहरूले मानी आएको मष्टो देवतालाई आर्य जातिले वेद, पुराणमा कतै उल्लेख नगरेकाले खसहरू आर्य नै हुन् भनेर मान्ने आधार नभएको एकथरी मत छ। अथर्ववेदमा खसहरूले मान्ने शिवलाई 'व्रात्य' भनेर हेपिएको र उनका अनुयायी खस जातिलाई 'व्रात्य जाति' भनेर खसालिएको छ। व्रात्य भनेको उपनयन वा यज्ञोपवीत संस्कार नगर्ने, अनार्य, वैदिक कृत्य आदि गर्ने अधिकार नभएको, जसको दश संस्कार हुँदैन भन्ने हो। आर्यका दुई समूहहरू बीचको वैमनस्यताले वा उनीहरूलाई चुनौती दिने आदिवासीहरूसँगको टकरावले यस्तो स्थिति आएको हुन सक्छ। वैष्णवहरूको वर्णाश्रम व्यवस्थालाई नमनेका हुनाले खसहरू र उनले मान्ने देवता शिवलाई व्रात्य भनेको हुनुपर्छ। आफूलाई ठुलो देखाउने र अरूलाई होच्याउने रूपमा आफूलाई देव खलक र अरूलाई राक्षस खलक भनेको हुनुपर्छ। राम्रो काम गर्ने आदर्शवान् व्यक्तिलाई देवता र अरूलाई दुःख दिनेलाई राक्षस भन्ने गरिन्छ। जरथुस्त्र धर्मग्रन्थको देवतालाई "असुर" र राक्षसलाई "दइव" भनिएको छ। ऋग्वेदमा असुर शब्दलाई १५ पल्ट नराम्रो र ९० पल्ट राम्रो अर्थमा प्रयोग गरिएको छ। असुर देवता र असुर सहरको बारेमा यसै आलेखमा अगाडि पनि उल्लेख गरिएको छ। मनुस्मृति तथा महाभारतमा उल्लेख गरिएका झल्ल, मल्ल, नट, करण, खस र द्रविडहरूलाई पाप योनिबाट जन्मिएका धर्मच्युत, व्रात्य जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। यक्ष जातिलाई खस, चीन तथा मंगोल जातिलाई दरद र पिशाच, किरात जातिलाई किन्नर र द्रविडलाई बाहिक जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। भारतको राजस्थानमा मष्टोलाई मामा देव, पहाडमा मामा ज्यू भन्दछन्। पिथौरागढमा चण्डक मष्टोको मन्दिर छ। बद्रीनाथमा मष्टोलाई घण्टाकर्ण देवता भनेर पूजा गर्छन्। दार्चुला-बैतडीतिर भूमिराज भनेर पूजा गर्छन्। लेखक तेज कार्कीले मष्टो प्रकृति पूजा (Shamanism) वा जडवाद (Animism) नै सर्वप्राचीन आध्यात्मिक चिन्तन भएको र मष्टो संस्कृति यही प्रकृति पूजक भएकाले यसको प्राचीनताको पुष्टि गर्न मिल्ने भाव व्यक्त गर्दछन्। मानव जातिले ३० हजार वर्षदेखि धर्म व्यापार र सामाजिक विभेदीकरण गर्न सिकेको नोआ हरारीको मत लेखक कार्कीले उल्लेख गरेका छन्। करिब ३२ हजार वर्ष पुरानो जर्मनीको स्टे डेल गुफामा भेटिएको सिंह मानव (पुरुष वा महिला) नै पहिलो धार्मिक चिह्न भएको (Harari, Yuval Noah (2015), Sapiens: A Brief History of Humankind, London: Vintage, P. 23/25) मान्दछन्। प्रकृति पूजाको प्रारम्भ साइबेरिया र मध्य एसियाबाट करिब २० हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको र मष्टो परम्परा पनि प्रकृति पूजामा आधारित अत्यन्त प्राचीन परम्परा भएको सम्भवतः प्राग-ऐतिहासिक कालदेखि नै सुरु भएको मान्यता छ। मष्टोको प्रादुर्भाव खसहरूका पुर्खाहरूले बेबिलोनियामा शासन गरेको समयमा भएको मान्यता एकथरीको छ। विभिन्न मष्टोहरूका विभिन्न थानहरू हुन्छन्। खोला, किनार, रूखमुनि यिनका थान हुन्छन्। यिनीहरू डरलाग्दा, मानिसहरूलाई दुःख दिने, चाँडै रिसाउने स्वभावका हुन्छन्। ढँडार मष्टोका थान खोल/ढेल्यो र घाई, दुगे। बदु मष्टोका थान कुटासिली र छरिढुस्के, थापा मष्टोको थान घोडा, मौल्याल, गुम्देव, गाईगोठ्या आदि हुन्। नेपालमा मष्टो देवताको सुरुवात कहिले, कसरी र कहाँ भएको थियो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न अड्कल, आख्यान, किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। विभिन्न मत तथा अड्कल जे जस्ता भए तापनि बझाङ जिल्लाको ढँडार नै मष्टोको उत्पत्ति भएको सर्वाधिक प्राचीन स्थल हो भन्ने कुरामा अधिकांश मानिसहरूको सहमति छ। ढँडार मष्टोको एउटा मूल धामी हुन्छ। त्यो ढँडार मष्टोका धामीको मृत्यु भएपछि मात्र अर्को धामी हुने र भित्र पूजा गर्ने अर्को धामी बन्ने गर्दछन्। बाहिर बत्ती बाल्ने र अन्य काम गर्ने अन्य हुन्छन्। ढँडार मष्टोका हालसम्म ज्ञात पुजारीहरूमा परिङ्ग्या परिवारबाट १२ पुस्ता, सुवासकोटी नयरका १० पुस्ता, सुवेदी परिवारका १२ पुस्ता र जैसी परिवारका कुशु जैसीबाट सुरु भएर हाल १८औँ पुस्ताले मूल पुजारीको रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसबाट यो मन्दिरमा मष्टो पूजाको परम्पराको प्राचीनताको अनुमान गर्न सकिन्छ। किंवदन्ती अनुसार मष्टो ढँडारमा जाँदा ढँडारका मानिसहरू खर्कमा गोठालो गएका थिए। गोठमा गाई-भैँसीका दूध राखेका भाँडाहरू खर्कबाट गोठमा आउँदा रित्तो हुने क्रम दिनदिनै हुन थालेपछि दिउँसो सबै मानिसहरू खर्क गएको बेला कसले दूध चोरेर खान्छ पत्ता लगाउनुपर्यो भन्ने हिसाबले लुकेर चियो गर्दा एउटा स्याल जस्तो जीव आएर दूध चोरेर खान लागेपछि सो जीवलाई देखेर कराउँदा उक्त जीव त्यही गोठमा आगो बालेको ठाउँबाट जमिन घस्रिएर करिब ४ किलोमिटर टाढाको पैंयादरो भन्ने ठाउँमा निस्कियो, त्यसलाई पैंयादरोको मष्टो भनिन्छ। उक्त जमिन घस्रिएर बनेको प्वाल अहिले पनि यथावत नै छ। अर्को यसै सँग मिल्दोजुल्दो किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। कुश भट्ट नामक एकजना मानिस तीर्थाटन गर्न विभिन्न तीर्थमा जाँदा शंखधारमा एउटा शिला भेटेपछि उक्त शिलालाई आफूसँग लिएर हिँडे। राती सपनामा शिलाले आफू बेबिलोनिया तिरको देवता भएको र साइपाल हिमालको प्रस्रवण क्षेत्रमा बस्न चाहेको बताएछ। त्यसपछि उनले ढँडारमा माडौँ (थान) बनाएर शिला स्थापना गरे। त्यस ठाउँमा बँदेलले गोठालाको दही चोरेर खाने गरेपछि गोठालाले बँदेल समात्न खोज्दा सबै गोठाला बेहोस भएछन् र के भयो भनेर हेर्न आउने मान्छेहरू मध्ये जसराज भन्ने गोठालालाई कम्प छुटेछ र "म मरुत हुँ तिमी खसको कुलमुली हुँ। दैत्यको प्रहारबाट भवानीलाई बचाउन आएको हुँ, मेरो मन्दिर बनाउनुको सट्टा साधारण माडौँ बनाई त्यसको गाभिरमा खोपो राख्नु र मेरो गााधी सम्झेर पूज्नु, मेरो बहिनीको पनि सम्झना गर्नु" भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ। अर्को भनाइ अनुसार बझाङको चैनपुर नजिकैको सुवेडाका जोशी ब्राह्मण शंखधार र जालन्धरबाट ढुङ्गा (शिला) को रूपमा आएको बान्नी गएपछि ती ब्राह्मणले झोली बिसाएपछि भगवान् लुप्त भए, त्यो ठाउँ देउबाँझ (बाँझको रूख) को टोड्का (ढँड वा कसै-कसैले ढँडार पनि भन्दछन्) त्यही ढँडमा मष्टोको जन्म भयो। त्यहाँ बाँधिएकाले 'बान्नी मष्टो' भनियो। त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा फैलिएकाले त्यसका भेदहरू भए। डोलने (हिँड्ने डुल्ने) भएकाले मष्टो-मष्टो भन्न थाले। १२ अङ्गालको मष्टो भन्ने पनि गरिन्छ, यसको मतलब मष्टोका १२ भेद भनेको होला। १२ ठाउँमा बसेकाले १२ उपमष्टो भनेको हो। मूल रूपमा मष्टोका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मष्टोलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। मष्टोहरूको स्वभाव वा प्रकृति हेरेर यिनीहरूलाई गुणको आधारमा सत्त्व, रज र तम गुण युक्त हुने भनिन्छ। सत्त्वगुण भएका मष्टोहरूमा दुधे मष्टो, मण्डली मष्टो, लडे मष्टो आदि पर्दछन्। रजोगुण वा राजसी गुण भएका मष्टोहरूमा दाह्रे मष्टो, रुमाल मष्टो, तेडी मष्टो, खापर पर्दछन्। तमोगुण भएका मष्टोमा कालो मष्टो, रुपा मष्टो, कैलो मष्टो, मुण्ड मष्टो आदि पर्दछन्। ढँडार स्थित दाह्रे मष्टो ज्येष्ठ र श्रेष्ठ मानिन्छन्। थापा मष्टो विद्वान् मष्टो, बाबिरो मष्टोलाई कान्छो मष्टो मानिन्छ। गुरौ मष्टो र विजय मष्टोलाई भाइराजा मष्टो भनिन्छ। मष्टो उपासना गर्दा वैदिक विधि नअपनाएर धामीले प्राकृतिक विधि अपनाएर काँप्दै पूजा गर्ने गर्दछन्। मष्टो देवताको मूर्ति हुँदैन, यसमा स्वर्ग-नर्कको परिकल्पना गरिएको पाइँदैन। मष्टोको पूजा गर्दा साह्रो-गाह्रो पर्दा पनि भाकल गरी पूजा गर्ने पनि गरिन्छ। ढँडारमा मष्टो पूजा गर्दा विभिन्न जातजातिहरूको सहभागिता हुन्छ। दाह्रे मष्टोले मष्टो थानमा बलिको लागि लिएको बोका दाँतले छिनाल्ने गरिन्छ। बलि दिने सम्बन्धमा एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। एकपल्ट बझाङी राजाले बलि दिनुपर्यो भन्दा माघको महिनामा बलि दिन मिल्दैन भनेपछि राजाले नमानी बलि दिन हठ गरेछन्। त्यसपछि राजाले निकै जिद्दी गरेपछि मष्टो चलेछ र राजाले बोकालाई गाईको बाच्छो बनाइदिएछन्। मष्टोले त्यो देखेर त्यसलाई बाघ बनाइदिए, मष्टोले बाघ बनाएको देखेर राजाले सर्प बनाइदियो। राजाले सर्प बनाएपछि मष्टोले गरुड बनाइदिए। राजाले बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधिदियो र मष्टोले पातासहित बोकाको घाँटी दाँतले छिनालिदिए। त्यो देखेर राजा रिसायो। अहिले पनि मष्टो चल्यो भने मष्टोले "तँ जिउँदो होइज म पन्छी होइजुँ, तँ खैर होइज म बाघ होइजुँ" भनी बोल्दछन्। ढँडारमा शनिबार र मंगलबार बलि (दाँतले) दिइन्छ। अरू बार दूध, चामलले पूजा गरिन्छ। पर्वको समयमा चैते दशैँमा बलि हुन्छ। जन्माष्टमीमा बलि हुँदैन। जुठो, सुतक परेको बेला मष्टोको पूजा हुँदैन। ढँडारमा नयाँ धामी निस्किए भने देउता चढेपछि दाँतले बोका छिनाल्नुपर्ने र धामी प्रमाणित भएपछि मष्टो देवताको अवतार भयो भनी ताल्कोटी राजाले धरी, पगडी, कानमा मुन्द्रा, बाला प्रदान गर्दछन्। त्यसपछि कुँवर जाति अनि ब्राह्मण जाति हुँदै अन्य हिलो पूजामा सहभागी हुन्छन्। मष्टो धामीमा मात्र आउँदछ। जुनसुकै नयाँ बाली भए पनि दाह्रे मष्टोलाई चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ। धामीले जाँड-रक्सी खानु हुँदैन। बलि दिने बेलामा धामीको स्वरूप डरलाग्दो हुन्थ्यो। त्यस्तो डरलाग्दो स्वरूप देखेर मानिसहरू डराउने भएकाले कपडाले छेकेर बलि दिने गरिन्थ्यो। जति बोका बलिका लागि ल्याइन्थ्यो ती सबैलाई दाँतले छिनालेर बलि दिने गरिन्थ्यो। बझाङी राजा गजराजले धामीको जाँच गर्न बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधेर बलि दिन ल्याएको र सो बोकालाई पातासहित दाँतले छिनालेको भनाइ छ। मष्टो भनेको एउटा मात्र हुन्छ। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो भनेको एउटै मष्टोका राजसी र कार्यकारी वा रज र सत्त्व स्वरूप हो भन्ने मत पनि छ। दाह्रे र दुधे मष्टो भनेको एउटै हो मष्टोको संयुक्त रूप हो। आइतबार र बुधबार दुधे मष्टोको पूजा गरिन्छ दाह्रे मष्टो पनि सँगै हुन्छ। जुम्लाका मानिसहरू प्रायः ढँडारमा पूजा गरेपछि त्यहाँबाट बक्साएर अन्यत्र जान्छन्। ढँडार नै मष्टोको मूल थलो भएको र यसरी विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामका मष्टोहरू मूल स्थानबाट छुट्टिएर जुन-जुन स्थानमा गएर बसे त्यसै ठाउँको नामबाट ती ती मष्टोको नामबाट चिनिन थाले। खस जातिको पुरापूर्वकालमा १२ वटा समूह रहेको र हरेक समूहले छुट्टाछुट्टै मष्टो पूजा उपासना गर्ने भएकाले 'बाह्र भाइ मष्टो' भनिएको धेरैको अनुमान छ। बाह्र भाइ मष्टो को हुन् भन्ने बारेमा मतैक्यता छैन। कहीँ-कहीँ मष्टोलाई शिवको अंश मानेर पूजा गर्ने चलन पनि छ। कतिपयले मष्टोलाई इन्द्रपुत्र भन्ने विश्वास गर्दछन्। मष्टोका ५२ वीर र १६ मर्सानीहरू सुरक्षार्थ रहन्छन् भन्ने मान्यता पनि पाइन्छ। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार एकपटक मन्दिरको नजिकै बसेर वेदपाठ गरिरहेका धवलपुरलाई असुरले टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने र उनले पढिरहेको वेदलाई जलाउने योजना बनाए। असुरको यो योजना थाहा पाएपछि मष्टोको भान्जा बान्नी मष्टोले वेदलाई मष्टोमाण्डौ नजिकै शिलामा परिणत गरिदिए र असुरको हातबाट मामा धवलपुरको ज्यान बचाए। त्यसै बेलादेखि मष्टो उपासकले भान्जालाई झोलीको देवता मान्ने गरेका हुन्। झोलीको देवतालाई मष्टोसँगै शिला स्थापना गरेर भान्जाको पनि पूजा गर्ने परम्परा चलेको हो भन्ने गरिन्छ। मष्टो सम्बन्धी एउटा आख्यान अनुसार देवासुर संग्राममा असुरहरूले पराजय भोगेपछि देवताहरूसँग शरण माग्न बाध्य भए तापनि उनीहरूको मनमा द्वेष बाँकी थियो। पछि असुर संगठित भए र उपद्रो गर्न थाले। आफूलाई पतन गराउने कारकको रूपमा दुर्गा भवानीलाई मानेर उनको अपहरण गरे। केहीले उनीमाथि बलात्कारको प्रयास समेत गरे। देवताहरूले अनेकौँ प्रयत्न गर्दा पनि देवी दुर्गालाई बन्दी बनाएको ठाउँ पत्ता लगाउन नसकेर भगवान् शंकरको आराधना गरे। त्यसपछि शंकरका शक्तिशाली गण देवता मष्टोको नेतृत्वमा युद्ध दलले दुर्गा र उनका बहिनीहरूलाई मुक्त गरी असुरहरूलाई छिन्नभिन्न पारेका हुनाले नवदुर्गाले मष्टोलाई भाइ भनी मानेकाले दुर्गा पूजा हुँदा मष्टोको आह्वान गरिनुका साथै मष्टोले देवभाग पाउने भए। मष्टोलाई दुष्टको दमन गर्ने, खराब विचारले अभिप्रेरित स्वार्थी र दुष्टात्मालाई दमन गर्ने र निमुखा र सत्यको पक्षमा कल्याणकारी देवताको रूपमा खसहरूको रक्षा गर्ने महान् देवताको रूपमा आदिकालदेखि पूजा, भक्ति र श्रद्धा गर्ने देवताको रूपमा खसहरूले पुज्दै आएका छन्। उपेक्षित, अपमानित, दुःखी मानिसहरूलाई बढ्ता स्नेह गर्ने भएकाले मष्टो समस्त खसहरूको लोकप्रिय देवता हुन पुगेका छन्। अर्को किंवदन्ती अनुसार सान्नी राज्यका राजा जसलाई सन्याल राजा पनि भनिन्छ। बाइसे राज्य कालको समयमा हालको कालिकोट जिल्लाको मेहेलमुडी गा.वि.स. मा सान्नी राज्यको राजधानी थियो। उनको राज्यमा सान खड्का र संसारे खड्का नाम गरेका २ भाइ थिए। ती दुई भाइमध्ये सानलाई दाह्रे मष्टो चढ्यो। दाह्रे मष्टो चढेपछि सीधासाधा सानले अस्वाभाविक कार्य गरेको देखेर सन्याल राजाले देउता चढ्यो कि दानव चढ्यो भनेर जाँच गर्ने विचार गर्दा राजा र देवता बीच लडाइँ भयो। राजाका दुई भाइ भान्जा र कुवेर थिए। भान्जाले केही नगरे पनि कुवेरले धनुकाँडले धामीलाई लखेट्न थाल्यो। दाह्रे मष्टो चढेका धामी त्यहाँबाट भागेर एउटा ठुलो रूखमा चढे र त्यहाँ पनि उसलाई लखेट्दै राजा आएकाले नजिकैको चुरी खोलामा फाल हालेर वेपत्ता भए। राजा पनि धामी मरे भन्ने ठानेर घर फर्कियो। धामी मरेको हल्ला फैलिएपछि उनकी पत्नी सती जाने तयारी गरिरहेको बेला धामी सर्पको कडेली (लगाम) बाघको घोडा चढेर दाह्रे मष्टो चढेका धामी आए। राजाले त्यो कुरा थाहा पाएर उनलाई मार्नको लागि ४०० भेडा राखेको खोरमा थुनेर सबै झ्याल ढोका बन्द गरिदिए। मष्टो चढेका धामीले ४०० भेडा मध्ये एउटा खसी बाहेक सबैलाई दाँतले छिनालेर मारे। त्यो देखेर भेडी गोठालो अत्यन्त दुःखी भयो। मष्टोले उसलाई सान्त्वना दिँदै उसलाई धनधान्यले पूर्ण गरी उसको सन्तान कहिल्यै नमासिने र कहिल्यै वृद्धि पनि नहुने वरदान दिए। उनका कयौँ पुस्ता बितिसक्दा पनि अहिलेसम्म उनका सन्तानहरूमा एकजना मात्र जन्मने कुराको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि पाइन्छ। सन्याल राजाले मष्टोमाथि गरेको दुर्व्यवहारले उनीहरूका घरमा सधैँ कलह अशान्ति र हैरानी भइरहने भएकाले त्यहाँबाट अन्यत्र सर्ने विचारले जाने बेला लाकुर देवतासँग बिदा हुन गए। लाकुर देवता मष्टोका भान्जाले सम्झाए र दाह्रे मष्टोको सेवा गर्ने सल्लाह दिए। सन्याल राजाले दाह्रे मष्टोको मन्दिर निर्माण गरे। आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति, राज्य दाह्रे मष्टोलाई चढाउने प्रस्ताव गरे। दाह्रे मष्टो चढेका धामीहरूसँग यस्तो प्रस्ताव राखेपछि मष्टोले "सबै राज्य सम्पत्ति चढाएपछि तँ कहाँको राजा हुन्छस्? मलाई सबै सम्पत्ति चाहिँदैन, ३ भाग लगाएर २ भाग तिम्रा भाइले बाँड्नु, १ भाग मलाई दिनु" भनेको र राजाले सोही अनुसार गरेकाले दाह्रे मष्टोले सन्यालको एक अंश खाएकाले सन्याललाई भाइपीठ्या भनेर मष्टो चढेको बेला भन्ने गरिन्छ। डा. जगमान गुरुङले जुम्ला सिंजा पाण्डुसेरामा प्रचलित १२ मष्टोका नाम उल्लेख गरेका छन्। १. आदिमष्टो २. कालो मष्टो ३. बबुरो मष्टो ४. रुमाल मष्टो ५. दुधे मष्टो ६. दाह्रे मष्टो ७. मण्डली मष्टो ८. बान्नी मष्टो ९. थापा मष्टो १०. ढँडार मष्टो ११. कावा मष्टो १२. खापर मष्टो। हुम्लाको सोरुदरामा रहेको गुरौ मष्टोलाई कसै-कसैले देवताको रूपमा मान्दैनन्। यो अत्यन्त दुष्ट स्वभावको राक्षसी व्यवहार देखाउने खालको हुने बताइएको छ। मष्टो कुन देवता हुन् भन्ने बारेमा फरक-फरक मत पाइन्छ। कसैले वायुको रूपमा, कुनै अवस्थामा साधुको रूपमा, कुनै-कुनै अवस्थामा गरुडको रूपमा र कहीँ-कहीँ बिरालोको रूपमा मष्टो रूपान्तरित हुन्छन् भन्ने मत पाइन्छ। मष्टोलाई कुल देवता र इष्ट देवताको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। कतिपय मानिसहरूले वराह मष्टो भन्ने गरेपछि जुम्लाका १२ भाइ मष्टोको अपभ्रंश रूप र जुम्लाको कालिकोट दरामा ढँडार मष्टोलाई पाण्डवको अवतार, खापर मष्टोलाई इन्द्रको छोरा भन्ने कुरा बाहुन र ठकुरीले हालेको कथामा मात्र पाइन्छ भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङले मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। कौशिक गोत्रीय बस्नेतहरूका कुलदेवता कसरी फरक-फरक? कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरूका कुल देवता दाह्रे मष्टो हुन्। पश्चिम नेपालका सबै बस्नेतहरू दाह्रे मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा मान्दछन्। पूर्वतिरबाट बसाइँ सरेर आएका बस्नेतहरू बाहेक सम्पूर्ण बस्नेत लगायत अरू धेरै थरहरूका कुल देवता पनि दाह्रे मष्टो नै हुन्। तर पूर्व नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू खापर मष्टोलाई आफ्नो कुल देवता मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। एउटै थर गोत्रका मानिसहरू बीच कुल देवता किन फरक भन्ने प्रश्न उब्जनु स्वाभाविकै हो। यो कसरी यस्तो हुन गयो, त्यस बारेमा सोधखोज र निरुपण नहुञ्जेल अलग कुल देवता मान्ने बस्नेतहरू बीच कुल देवताको बारेमा केही भ्रमहरू रहिरहने भएकाले तथ्य के हो भन्ने बारेमा उजागर गर्न आवश्यक छ। प्राचीन कालमा बाह्र भाइ मष्टोहरू ढँडारमा बसेको बेला उनीहरू बीचमा वैमनस्यता उत्पन्न भएर ठुलो द्वन्द्वको स्थिति आयो। भरसक सबैलाई मिलाएर लैजाने जेठो र सर्वाधिक शक्तिशाली दाह्रे मष्टो (जसलाई गादी मष्टो पनि भन्दछन्), उनी सबैका नायक गद्दीमा राज गर्ने भएकाले र सबैका अगुवा नायक भएकाले द्वन्द्व हुन नदिन निरन्तर प्रयत्नशील हुन्थे। निरन्तरको मनमुटाव र द्वन्द्वको स्थिति कायमै रहेको बेला एक दिन सबै भाइ खप्तडको जङ्गलमा मालिङ्गो काट्न जाने सल्लाह भयो। त्यहाँ खानको लागि रुमालमा बाबर (रोटी), ठेकीमा दही, दूध, मालिङ्गो काट्ने हतियार समेत लिएर उनीहरू गए। मालिङ्गो काटिरहेको बेला अकस्मात उनीहरूमा झगडा पर्न गयो। सबैलाई सम्झाई-बुझाई गरी शान्त गर्न जेठो दाह्रे मष्टोले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि अरू भाइले नमानेको र लडाइँले झन्-झन् उग्र रूप लिएकाले दाह्रे मष्टो रिसाएर दाह्रा किट्दै भर्खरै काटेको मालिङ्गोको ठुटाले हानेर एकजनाको खप्पर फुटाइदिए। त्यसरी खप्पर फुटाई माग्ने खापर/खापर मष्टो भनियो। अर्कोलाई कालो शिलाले हिर्काएर भगाएको, उनी उक्त शिला टिपेर भागे र अछामको विनायककोठ गए र विनायककोठे राजासँग द्वन्द्व भएपछि त्यहाँबाट भागेर विनायक भन्ने स्थानमा गएर आफूसँग भाग्दा लिएको कालो शिला त्यहीँ स्थापना गरे र कालो सिल्लो मष्टोको रूपमा स्थापित भयो। रोटी बोकेर ल्याएको रुमाल टिपेर भाग्ने खिड्कीसैनीमा गएर बस्यो र रुमाल मष्टोको नामले स्थापित भयो। अर्को भाइले सँगै ल्याएका बाबर टिपेर त्यहाँबाट भागेर जुम्लाको बाबिरो गाउँमा गएर बसेकाले बाबिरो मष्टोको रूपमा चिनियो। दूध-दही बोक्ने अलि सोझो अरूसँग झगडा नगर्ने सोझो भाइलाई आफूसँगै बस्न आग्रह गरेको र आफू पछिको स्थान ग्रहण गर्न सक्ने छुट दिएकाले उनी दुधे मष्टो कहलाएर उनलाई आफू पछि दूधको धार दिने व्यवस्था मिलाए। सबै भाइको आ-आफ्नो स्थान पाएकाले उनलाई ढल्लुको भाग दिए र त्यहाँ उनको धाम स्थापित गरे। उता खप्पर फुटाई मागेको खप्पर/खापर मष्टो त्यहाँबाट भागेर डोटी क्षेत्रतिर गए। त्यस समयमा डोटी, बोगटान, दार्चुला, कत्युरी राजवंशको अधीनमा थियो। कत्युरी राजवंशको स्थापना सातौँ शताब्दी आसपासमा सम्राट बासुदेवले गरेका थिए। यो राज्यको पहिलो राजधानी जोशी मठ र दोस्रो राजधानी बैजनाथ रणचुलाकोट थियो। यिनीहरू भगवान् केदारनाथ (शिव) भगवान्का भक्त थिए। यिनीहरू स्वामी कार्तिकेयको पूजा गर्दथे र कार्तिकेयबाट कार्तिकेयपुर र कार्तिकेयपुरका शासक भएकाले उनीहरूको वंशलाई कत्युरी वंश भनिएको मान्ने गरिन्छ। वैशाख शुक्ल मोहनी एकादशीको दिन कार्तिकेयलाई कार्तिकेयपुरबाट डोटीमा ल्याएपछि मोहनी एकादशीबाट उनलाई मोहण्याल नामले ख्याति प्राप्त भयो। यिनै मोहण्याल कत्युरीहरूका कुल देवता हुन्। कार्तिकेयको जन्मेको बारेमा पनि रोचक किंवदन्ती छ। भगवान् केदारनाथ (शिव) का दुई पुत्रहरूको जन्म भयो, गणेश र कार्तिकेय। दुई पुत्रको जन्म भएपछि केदारनाथ अत्यन्त खुसी भए र उनले आफ्ना दुई पुत्रको बारेमा जान्न जोशीमठका ज्योतिषीलाई देखाउँदा ज्योतिषीले गणेश महान् विद्वान्, बुद्धिमान् हुने र कार्तिकेय महान् बलशाली हुने, ती कार्तिकेय मूल नक्षत्रमा जन्मेको र केदारनाथलाई अनिष्ट हुने कुरा बताएपछि मोहनीलाललाई केदारनाथले तामाको ढोलभित्र हाली मन्दाकिनी नदीमा बगाइदिए। यो नदी हिमालयको चोरबारी दहबाट उत्पन्न भएर सोन प्रयागमा कालीगङ्गासँग र बद्रीनाथबाट आउने अलकनन्दा नदीसँग रुद्र प्रयागमा मिल्दछ। नदीमा अलि तल गोविन्दघाट नामक स्थानमा माझीले जाल हानिरहेको बेला अयोध्याका राजा घोडामा सवार भएर त्यहाँ पुगे। मन्दाकिनी नदीमा मोहण्याललाई हालेर बगाएको तामाको ढोल बग्दै त्यहाँ आएको देखेर त्यो के चिज हो भन्ने कौतूहलता लागेर राजाले माझीलाई जाल हान्न लगाएर त्यसलाई नदी किनारमा ल्याउन लगाए। माझीले त्यो ढोललाई जालमा पारेर नदी किनारमा ल्यायो। अलि पर नदी किनारमा लिएर राजाले त्यो ढोल खोलेर हेर्दा त्यसबाट बालक मोहण्याल निस्किए। उक्त ठाउँ त्यसै गोडियाको नामबाट गोविन्दघाटले प्रसिद्ध भयो। मोहण्याललाई विश्व भित्रका सन्ततिले उत्सवपूर्वक पूजाआजा गरे। त्यसबेला तामाको ढोल बजाउने कश्यप गोत्रीय ऐरी मोहण्यालको ढोली भयो। उता भागेर डोटी पुगेको खापरे/खापर मष्टोले मोहण्यालको माटो (राज्य) जहाँ "१२ बोघानका राजा मोहण्याल हुन्" भन्ने गरिन्छ, त्यहाँ गएर बलजफ्ती उनको पहाडी भू-भागमा कब्जा जमाएर आफ्नो हैकम जमाउन खोज्ने र त्यहाँका मानिसलाई दुःख दिएर आतंक मच्चाएको थियो। त्यस्तो स्थितिमा त्यही देवभूमिको देउताहरूले बडातोडो देउतालाई पुकारा गर्दै भने: "जान दैत्य बडातोडो मालथली जान। मोहण्याल दैत्यको दलु कत्युर लान..." देउताले यस्तो पुकार गरेकाले बडातोडो देउता मोहण्याललाई लिन मालथली हुँदै कत्युर गयो। "गयो दैत्य बडातोडो, बतासैको स्वर। आयो दलु मोहण्यालको बादलकी ढिक।" मोहण्यालको आगमन पछि मोहण्यालले आफ्नो गणलाई निर्देशन दिँदै भने: "मिल्ला छौ त खापरे, हामुसित मिल। नै त मिल्ला खापरेकी लाँत तेरी ठीक। केदारका दाहिने तिर तुड्या तुड्या पानी। नै त मिल्ला खापरेकी समाई ल्याए रानी। केदारैका गाथ मुनि थुम थुम केला। नै त मिल्ला खापरेका समाई ल्याए चेला।" त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी देउताहरूले मोहण्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा मोहण्यालको खापरले दाँत भाँचिदिएको र मोहण्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो र आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टोका धामी एक खुट्टाले लङ्गडो भएर काँप्ने गर्दछन्। त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी-देवताहरूले माहेन्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा माहेन्यालले खापरको दाँत भाँचिदिएको र माहेन्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो। आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टका धामीहरू खापर मष्टको पूजा गर्दा जमिनभन्दा अलि अग्लो अठारो (टाँड) बनाएर, त्यसलाई माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउलाले बारेर खापरको पूजा गर्छन्। माहेन्यालले बायाँ खुट्टा भाँचेकाले खापरका धामीले काँप्दा बायाँ खुट्टा भाँचिएको आफ्नो देवताको नक्कल गरेर बायाँ खुट्टा उठाएर दायाँ खुट्टाले मात्र खोच्याउँदै काँप्ने र नाच्ने गर्छन्। अरू समयमा समेत घरको देवता राखेको कोठाको झ्यालमा माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउला राख्ने चलन छ। खापर मष्ट पुज्ने खप्तडी बस्नेतहरूले आफूलाई प्रकृति पूजक हौं भन्ने गरे तापनि उनीहरूले खापर मष्टको बायाँ खुट्टा भाँचिएको मूर्तिको पूजा गर्ने गर्दछन्। यस्तो सयौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा पूजिँदै आएको घुँडाबाट बायाँ खुट्टा भाँचिएको, जनै लगाएको र कुर्सीजस्तो आसनमा बसेको खापर मष्टको धातुको प्राचीन मूर्ति कैलालीको मडकाैनाका बस्नेत परिवारमा सुरक्षित रूपमा पूजा स्थलमा रहेको र पूजिँदै आएको पाइन्छ। यस्तो मूर्ति राखिएको भँडारको झ्यालमा पूजा गर्दा माहेन्यालले नदेखुन् भनेर उनलाई छेक्नका लागि सधैं स्याउला राखिन्छ। खापर मष्टको पूजा गर्दा बोकाको बलि पनि भुईँमा दिन नमिल्ने भएकाले घरको माथि अठारोमा वा बाहिर पुज्दा जमिनमाथि बनाएको अग्लो टाँडमा दिने गरिन्छ। खापर मष्टको पूजा ३ वर्षमा १ पटक (वनदेवी कालिकासँगै राखेर) गर्ने गरिन्छ। यसरी माहेन्यालसँग नराम्रोसँग पराजित भएपछि आफ्नो बस्ने ठाउँ कतै नभएको र पश्चिम, उत्तर, दक्षिण र पूर्वतिर समेत माहेन्यालको राज्य भएकाले त्यहाँबाट खापर मष्ट र त्यसका अनुयायी तथा खापर मष्टका पूजक बस्नेतहरू देवतासहित भागेर पूर्वतिर लागे। युद्धमा धेरै धनजनको क्षति भएको र नजिकै बस्दा १२ बथानका राजा समेत रहेको माहेन्यालको सधैं भय रहिरहने भएकाले डोटी क्षेत्रबाट भागेर गएकाहरू र तिनका सन्तानहरू गण्डकी क्षेत्रको लमजुङ आसपासमा बसोबास गरे। पछि द्रव्य शाह लिगलिगकोटको दौडमा विजयी भएर राजा भएको समयमा द्रव्य शाहका नजिकका सहयोगीको रूपमा उनीहरू त्यहाँ रहे र पछि गोरखा दरबारका विश्वासपात्र बने। सहयोगीमध्येका भूपालमानका सन्तान गोरखा मै बसे र वंशराजका छोराका सन्तान पूर्वतिर हान्निए। तिनीहरू त्रिशूली पार गरेर नुवाकोट र नुवाकोटपछि दोलखातिर गए। त्यहाँका मानिसहरूसँग मिल्न नसकेपछि स्थानीय मानिसहरूले खप्तडी बस्नेतहरूलाई लखेटे। त्यहाँबाट भागेर वेताली गए। वेतालीका मानिसले पनि त्यहाँबाट लखेटेर लिखु खोलामा सुनुवारहरूको किपट भएको जमिनमा गए। पछि सुनुवारले त्यहाँबाट पनि धपाउन खोज्दा सुनुवारलाई चलनचल्तीको तिरो तिरेर बसे। केही समयपछि उनीहरूका सन्तानमध्ये एक भाइ सोलु र अर्को भाइ भोजपुरतिर गए। भोजपुरका शक्तिशाली राईले आफ्नी छोरीमाथि आँखा लगाएकाले राईबाट छोरी जोगाउन भागेर दूधकोशीको पश्चिम किनारातिर बसाईँ सरेको र यसरी गण्डकी क्षेत्रबाट पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खापर मष्टका अनुयायी बस्नेतहरू फैलिएर बसेको हुँदा उनीहरूसँगै खापर मष्ट उनीहरू बसोबास गरेको क्षेत्रतिर कुलदेवताको रूपमा मानिँदै आएको हो। पूर्वबाट बसाईँ सरेर पुनः पश्चिम तर्फ गएका अत्यन्तै नगण्य संख्याका बस्नेतहरूबाहेक पश्चिम तर्फ अनादिकालदेखि बस्दै आएका बस्नेतहरूले खापर मष्ट मान्ने गरेको पाइँदैन। १२ भाइ मष्टहरू धडाँर छोडेर विभिन्न ठाउँमा गएपछि दाह्रे मष्ट धडाँरमा भइरहे र उनका अनुयायी खप्तडी बस्नेतहरूको एउटा ठूलो समूह पनि त्यही रह्यो। लामो समयपछि जनसंख्या वृद्धि हुँदै जाँदा दाह्रे मष्टको एउटा पीठको रूपमा मुगुको खत्याड डाँडा कौवामा दाह्रे मष्टको माडौं स्थापना गरी कावा मष्टका रूपमा स्थापित भए। कौवाबाट कफल्लामा मष्ट सरेर आएको बताइन्छ। कफल्लामा मष्टको ख्याति चारैतिर फैलिएपछि ठूलो संख्यामा मानिसहरू आउने र ठूलो संख्यामा बलि चढ्ने गर्दा, बलि चलेको बेला धामीको श्रीमतीले दाह्रे मष्टप्रति नकारात्मक र दुर्वच्य बचन बोलेकाले त्यसको परिणाम स्वरूप उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि दाह्रे मष्ट त्यहाँबाट बिजुली डाँडामा सरेर गएको र दार्नागाउँ र सिमपाखा गाउँलाई श्राप दिएको कारण अहिले पनि ती गाउँहरू उजाड भएर बस्ती हराएर गएको पाइन्छ। बिजुली डाँडामा केही समय बसेपछि त्यहाँबाट जाजरकोटको पैंकमा दाह्रे मष्ट सरेर गए। हाल बिजुली डाँडामा दुधे मष्ट मात्र रहेका र दाह्रे मष्ट पैंकमा सरेका छन्। यसरी विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न स्थानमा मानिसहरूको बसाईँसराइसँगै उनीहरूले मान्ने कुलदेवता सँगसँगै जाने हुनाले दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू विभिन्न ठाउँमा बसाईँ सरेर गएको र त्यहाँ दाह्रे मष्टका मन्दिर स्थापित हुँदै गएको पाइन्छ। बझाङको धडाँरबाट दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू मुगु, जुम्ला, दैलेख, जाजरकोट, सल्यान, रुकुम, रोल्पा जस्ता पहाडी जिल्लातिर बसाईँसराइ गर्दै मष्ट माडौं स्थापित गर्दै गए। पछि तराईको राज्य एकीकरण र औलो उन्मूलनपछि सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान आदि जिल्लाबाट दाङ; जुम्ला, कालिकोट, मुगु, दैलेख जस्ता पहाडी क्षेत्रबाट सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र अछाम, डोटी, बझाङ, बाजुरा आदि स्थानबाट कैलाली कञ्चनपुर जस्ता तराईका जिल्लामा बसाईँसराइ गरेर आएका खप्तडी बस्नेतहरूले तत् तत् स्थानमा आफ्ना कुलदेवताको स्थापना गर्दै गए। यसरी विभिन्न ठाउँ जहाँ मष्टको स्थापना भयो, त्यसै ठाउँको नामबाट मष्टको नाम पनि रहन गयो। जस्तै: धडाँर गाउँबाट धडाँर मष्ट, बडु गाउँबाट बडु मष्ट, थार्प गाउँबाट थार्प मष्ट, बिजुली डाँडाबाट बिजुली मष्ट, कौवा गाउँबाट कावा मष्ट, पैंक गाउँबाट पैंक मष्ट आदि। १२ मष्ट जहाँ-जहाँ उत्पन्न भए, त्यहाँका मूल थलोहरूमा शिवलिङ्गहरू स्वतः उत्पन्न भएको मानिन्छ। यो कतै विभिन्न नामका शिलाको रूपमा र कतै शिवलिङ्गको स्वरूपमा प्रकट भए। मष्टलाई कतै शिवको सहयोगी र कतै शिवको अंशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। मष्टको माडौं तथा घरमा मष्ट स्थापना गरेको स्थानमा शिवलाई सिद्ध वा महादेवको रूपमा ध्वजा टाँग्ने गरिएको हुन्छ। सिद्ध (शिव) सात्त्विक देवता भएकाले बलि नचढाउने र उनलाई पानीको धार दिने गरिन्छ। त्यस्तै दाह्रे मष्टसँगै दुधे मष्टलाई पनि स्थापना गर्ने गरेको स्थिति भनेको मष्ट मूल रूपमा दाह्रे र दुधे मात्र हुन्छन्। दाह्रे र दुधे भनेको एउटै मष्टको दुई रूप सात्त्विक र राजसी भन्ने मान्यता पनि छ। त्यसैकारण दुधे मष्टलाई दूधको धार र दाह्रे मष्टलाई रक्त बलि दिने गरिन्छ। एउटै गुवारा (गुठी/पूजास्थल) भित्र ३ प्रकारका धार (पानी, दूध र रगत) चढाउने कार्य दार्शनिक हिसाबले मानिसले जीवन र जगत्को व्याख्या सृष्टि, स्थिति र संहारको सचेतनात्मक सांकेतिक अभिव्यक्तिको सूक्ष्म चेतनाको स्वरूपको अर्थमा लिन सकिन्छ। • जल (पानी): सृष्टिको प्रतीक हो। जीवनको प्रारम्भ वा सृष्टिको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। • दूध: स्थितिको प्रतीक हो। अर्थात् मानवीय कर्मको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। मानिस बाँच्नका लागि, पुरुषार्थका लागि र जीवनको सार्थकताका लागि कर्म गर्नुपर्दछ। कर्मबाट नै दूध, अन्न, फलफूल जस्ता कुराहरू प्राप्त हुन्छन्। • रगत (बलि): संहारको प्रतीक हो। संसारमा जन्मेपछि संहार वा अन्त्य अनिवार्य छ। यसबाट मुक्ति पाउन वा यसलाई छल्न सकिँदैन भन्ने कुराको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। यो माथि उल्लेखित उच्च तहको पूर्वीय दर्शनको उत्कृष्ट र समृद्ध अभिव्यक्ति पनि हो। यसले ईश्वरप्रतिको आस्था, कर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको मोहबाट मुक्तिको प्रेरणा पनि दिन्छ। पूर्वीय दर्शनमा स्वर्ग, मर्त्य र पाताल लोकको गरिएको परिकल्पनाको सांकेतिक अभिव्यक्ति तर्फ पनि यसले संकेत गर्दछ। यसरी खप्तडी बस्नेतहरूले अपनाएको देवता र पूजा विधिहरू केवल धार्मिक आस्था र विश्वास मात्र नभएर जीवन, जगत्, कर्म आदिलाई बुझ्ने, बुझाउने र व्याख्या गर्ने अत्यन्तै उच्च तहको दार्शनिक चेतना पनि हो भन्न सकिन्छ। ________________________________________ सन्दर्भ सामग्रीहरू • (१) आचार्य, राजेन्द्र कुमार: पचहत्तर जिल्लाको लोककथा (संकलन र सम्पादन), २०७३, काठमाडौँ: ने.प्र.प्र. पृ. ११४-११५। • (२) खड्का, रामबहादुर: मष्ट संस्कृति र परम्परा। • (३) भट्टराई, विश्वनाथ: प्राचीन डोमेटी (डोटी) राज्यको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहास (आलेख)। • (४) कार्की, तेज: के हो मष्ट संस्कृति? यस्तो छ यसको इतिहास (आलेख), golkhabar.com। • (५) मष्टो कुलदेवता प्रतिष्ठान: मष्टो इतिहास र संस्कृति। • (६) प्रज्ञा (पूर्णाङ्क ९७): वर्ष ४४, अङ्क २, २०६९ चैत। • (७) Regmi, D.R.: Medieval Nepal. • (८) Grierson, George Abraham: Linguistic Survey of India. • (९) Pokhrel, Balkrishna: Ancient Khas Culture. • (१०) Sharma, Balkrishna: The Origin of Khas System in Hinduism and its Relevance in the Present Context. • (११) Wikipedia: <nowiki>https://dty.wikipedia.org</nowiki> । [[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १५:४२, ११ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर-६, दाङ == == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत''' '''तुलसीपुर-६, दाङ''' कौशिक गोत्र के हो? यसको इतिहासको बारेमा धेरै मानिसहरूका लागि यो रहस्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। आफूलाई कौशिक गोत्रका भन्नेहरूले पनि यसको बारेमा सामान्य जानकारी समेत राख्ने गरेको पाइँदैन। त्यसकारण सामान्य पाठकलाई जानकारी होस् भनेर यो सानो प्रयास गरिएको छ। भारतमा कौशिक वा उलूक एक सम्प्रदाय हो। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा कुशिक नामका एक प्रख्यात मुनिको उल्लेख पाइन्छ, जो लकूलीशका शिष्य थिए। उनको नाममा उलूक सम्प्रदायको नाम कौशिक रह्यो। कुशिक नामका एक अर्का ऋषि पनि थिए, जो भगवान् विष्णुका भक्त र सामवेदी थिए। उनी ब्राह्मण थिए। उनको सामगान प्रसिद्ध थियो। उनको कथा तथा नारदको साम वा गायन सिक्ने कथा पनि प्रख्यात छ। कुशिक ऋषिका अनुयायी वा वंशजहरू पनि कौशिक भनिन्छन्। ब्रह्माका एक पुत्रको नाम कुश थियो, जो राजा पनि बने। यिनी कुशका वंशज पनि कौशिक भनिए। ब्रह्माका पुत्र भएका कारणले उनी कुश ब्राह्मण भए र उनका सन्तान कौशिक। कुशका चार पुत्र भए— कुशाम्ब, कुशनाभ, असुर्र्तजस र वसु। कौशिक गोत्रीय क्षत्रीय र ब्राह्मण दुवै पाइन्छन्, तर दुवैका पूर्वज विश्वामित्र थिए भन्ने कुरामा मतभेद पाइन्छ। ऋषि विश्वामित्रलाई पनि कौशिक भनिन्छ। विश्वामित्र क्षत्रीय थिए। गोत्र परम्परामा ब्राह्मणलाई छोडेर अन्य जातिहरूका मानिसको उनीहरूका गुरुहरूको नै गोत्र हुने गर्दछ, जस्तै: भगवान् रामको गोत्र उनका कुलगुरु वशिष्ठको नाममा रह्यो। अर्थात् भगवान् राम वशिष्ठ गोत्रका थिए। त्यस्तै प्रकारले विश्वामित्रको गोत्र पनि कौशिक भयो, किनभने ब्राह्मण कुलमा उत्पन्न भएका ऋषि कुशिक उनका गुरु थिए। यसैकारण ऋग्वेदमा उनलाई कौशिक भनिएको छ। उनलाई कौशिक भन्नुको अर्को कारण पनि छ। त्यस अनुसार विश्वामित्र ब्रह्माका एक पुत्र कुशका वंशज थिए, जसका कारण उनलाई कौशिक भनियो। केही ग्रन्थमा गाधिलाई कुशाम्बका पुत्र र अन्य केही ग्रन्थमा उनलाई कुशनाभका पुत्र बताइएको छ। यिनै गाधिका पुत्र विश्वामित्र थिए। विश्वामित्र जन्मले क्षत्रीय मान्दै आएको कारणले उनलाई ब्रह्माको पुत्र कुशका वंशज मान्न धेरै मानिस तयार छैनन्। किनभने यो कुरालाई मान्ने हो भने विश्वामित्रलाई ब्राह्मण मान्नुपर्ने हुन्छ, जो उनीहरू मान्न तयार छैनन् र यो विश्वामित्रलाई क्षत्रीय मानिरहेको परम्पराको विपरीत हुन जान्छ। हरिवंश पुराण र प्रायः अन्यत्र कतिपय ग्रन्थका अनुसार गाधि कुशाम्बका भाइ कुशिकका पुत्र थिए र इन्द्र स्वयम् गाधि बनेर अवतरित भएका थिए। यसबाट यो वंशको नाम कौशिक रह्यो। गाधिपुत्र विश्वामित्रलाई कौशिक भन्ने कारण यही थियो। हरिवंश पुराणको प्रथम पर्वको २७ औँ सर्गको श्लोक १२-१६ मा यसलाई स्पष्ट भाषामा उल्लेख छ। यसमा भनिएको छ कि कुशिकले इन्द्रको समान पुत्र पाउने इच्छाले तपस्या गर्न थाले, तब इन्द्र भयभीत भएर स्वयम् उनको पुत्र बनेर उत्पन्न भए। राजा कुशिकले एक हजार वर्ष तप गरेपछि मात्र इन्द्रको ध्यान कुशिकतिर गएको थियो। अति उग्र तप गरेर पुत्र पाउन उनी समर्थ देखेर सहस्राक्ष पुरन्दरले उनीमा आफ्नो अंश स्थापित गरे। यस प्रकार इन्द्र कुशिकका पुत्र बनेका थिए। (१३-१५) श्लोकमा भनिएको छ:<blockquote>''स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्।'' ''पौरुः कुत्स्योऽभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत।।''</blockquote>यदि विश्वामित्र जन्मजात क्षत्रीय थिएनन् भने सम्भव छ कुशाम्ब र कुशिक नामका अन्य कुनै व्यक्ति थिए होलान् जो क्षत्रीय थिए र ब्रह्माका पौत्र कुशाम्ब जो ब्राह्मण थिए, उनी अर्कै थिए। अनेकौँ ग्रन्थमा गाधिका पिताको नाम कुशनाभ तथा कुशनाभका पिताको नाम कुश तथा कुशका पिता ब्रह्माको उल्लेख पाइएको कारण भ्रम तथा विवादको स्थिति कायमै छ। यस प्रकार जो ब्राह्मण कौशिक गोत्रका हुन्, ती या ब्रह्माका पुत्र कुशका वंशज हुन् वा कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। कौशिक गोत्रीय ब्राह्मण कौशिक (विश्वामित्र) जो क्षत्रीय हुन्, उनका सन्तान हुन् भन्ने कुरा विश्वसनीय लाग्दैन। सम्भवतः कुशिक नामक ब्राह्मण विश्वामित्रका गुरु रहेका हुन सक्छन्, जसबाट विश्वामित्रको गोत्र कौशिक भएको होस्। तर कान्यकुब्ज तथा कतिपय ब्राह्मणहरू कौशिक गोत्रीय छन्। कतिपय विद्वान्‌ले उनीहरू कौशिकका सन्तान हुन् भन्ने कुरामा मतभेद राख्दछन्। जो कौशिक गोत्रीय क्षत्रीयहरू छन्, ती विश्वामित्रका वा क्षत्रीय राजा कुशिकका वा उनका पूर्वजका गुरु कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। अन्य कौशिक जातिहरूका पूर्वजका गुरु पनि सम्भवतः ब्रह्मर्षि कुशिक नै थिए। नेपालको कोशी नदीको किनारमा विश्वामित्रले तपस्या गरेर ऋषिको दर्जा प्राप्त भएको भन्ने उल्लेख छ। महाभारतमा पनि यो नदीको कौशिकी नामबाट उल्लेख गरेको पाइन्छ। कोशी नदीको किनारमा बस्ने भएको कारण त्यहाँका मानिसलाई कौशिक भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। प्राचीन उलूक वा कौशिक सम्प्रदाय तथा वैशेषिक शैव दर्शनसँग पनि कौशिकको सम्बन्ध पाइन्छ। कुनै कौशिकको सम्बन्ध कुशिक ब्रह्मर्षि र केहीको सम्बन्ध केवल सप्तकोशी नदीसँग रहन गयो। कौशिक 'उल्लू' वा लाटोकोसेरो नामक पक्षीलाई पनि भनिन्छ, तर यो पक्षी मूर्ख वा लाटो भने पटक्कै हुँदैन। === विश्वामित्र र कौशिक गोत्र === विश्वामित्र वैदिक कालका विख्यात ऋषि थिए। उनी महान् र तेजस्वी महापुरुष थिए। ऋषि धर्म ग्रहण गर्नुपूर्व उनी महान् प्रजावत्सल राजा थिए। उनले गायत्री मन्त्रको रचना गरेका थिए। '''क्षत्रीय राजाको रूपमा:''' प्रजापतिका पुत्र कुश (श्रीरामका पुत्र कुश होइनन्) का पुत्र कुशनाभका पुत्र राजा गाधि थिए। विश्वामित्र तिनै गाधिका पुत्र थिए। एकदिन राजा विश्वामित्रले आफ्नो सेना लिएर वशिष्ठ ऋषिको आश्रममा गए। विश्वामित्रले उनलाई प्रणाम गरेर त्यहीँ बसे। वशिष्ठ ऋषिले उनको यथोचित सत्कार गरे र उनलाई केही दिन आश्रममा बसेर आतिथ्य ग्रहण गर्ने अनुरोध गरे। आफूसँग रहेका धेरै सेनासहित बस्दा ऋषिलाई गाह्रो हुने ठानेर विश्वामित्रले विनम्रतापूर्वक बिदा हुने अनुमति मागे, तर वशिष्ठ ऋषिले अत्यधिक अनुरोध गरेको हुनाले केही दिनको लागि उनको अनुरोध स्वीकार गरे। वशिष्ठजीले नन्दिनी नामक गाईलाई आह्वान गरेर विश्वामित्र तथा उनका सेनाहरूका लागि ६ प्रकारका व्यञ्जन तथा सम्पूर्ण प्रकारका सुख-सुविधाको व्यवस्था गरिदिए। वशिष्ठको आतिथ्यले विश्वामित्र र उनीसँग आएका सबै मानिस प्रसन्न भए। नन्दिनी गाईको चमत्कार देखेर विश्वामित्रले त्यो गाई वशिष्ठसँग मागे, तर वशिष्ठले यो गाई कुनै हालतमा पनि दिन अस्वीकार गरे। वशिष्ठको यस्तो जवाफबाट विश्वामित्रले त्यो गाई जबरजस्ती पक्रेर ल्याउन आदेश दिए र उनका सैनिकले लौरोले हान्दै गाईलाई लैजान थाले। नन्दिनी गाई क्रोधित हुँदै सैनिकबाट आफ्नो बन्धन छुटाएर वशिष्ठकहाँ आएर विलाप गर्न थालिन्। वशिष्ठले भने, "हे नन्दिनी! यी राजा मेरा अतिथि हुन्, त्यसैले म यिनलाई श्राप दिन सक्दिनँ र यिनीसँग विशाल सेना छ, त्यसैले युद्धमा विजय हासिल गर्न पनि सक्दिनँ। म आफूलाई विवश अनुभव गरिरहेको छु।" उनका यी कुरा सुनेर नन्दिनीले वशिष्ठ ऋषिसँग आफूलाई लड्न अनुमति मागिन् र अन्य उपाय केही नदेखेपछि उनले अनुमति दिए। आज्ञा पाउनासाथ नन्दिनीले योगबलले अत्यन्त पराक्रमी मारक शस्त्रास्त्रहरूले युक्त योद्धा उत्पन्न गरिन् र तिनीहरूले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्न थाले। आफ्नो सेनाको विनाश देखेर विश्वामित्रका सय पुत्र रिसाएर वशिष्ठलाई मार्न दौडिए। वशिष्ठले उनीहरूमध्ये एक जनालाई छोडेर सबैलाई भष्म गरिदिए। आफ्नो सेना तथा पुत्रहरूको विनाशपछि विश्वामित्र अत्यन्त दुःखी भए र छोरालाई राज्य सुम्पेर हिमालयको कन्दरामा कठोर तपस्या गरेर महादेवलाई खुसी पारेर उनीबाट दिव्य शक्तिहरूको साथै सम्पूर्ण धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गरे। ---- === नेपालका केही लोकप्रिय गोत्रहरू === * '''अगस्ति:''' ढुङ्गेल * '''अङ्गिरा:''' जोशी, शाही, सेढाईं, सौनक। * '''अत्रि:''' चापागाईं, मिश्र, अधिकारी, अर्याल (अर्जेल), वस्ती, गौतम, बम, भट्ट (पशुपति), खतिवडा, ओझा। * '''आत्रेय:''' देवकोटा, दुवाडी, अर्याल, भट्ट, खड्का (कालकोट), दुलाल, पौडेल, पोखरेल (पानी), शर्मा, सिग्देल, थापा (बगाले)। * '''उपमन्यु:''' मैनाली, ढकाल, बर्तौला, भट्ट (दुवाल), पाण्डे। * '''रवि:''' शाह, कल्याण (ठकुरी)। * '''साङ्ख्यायन:''' पाण्डे (देश)। * '''शाण्डिल्य:''' काफ्ले, पाठक, प्रसाईं, तिवारी। * '''भारद्वाज:''' अधिकारी, भट्ट (पुल्याई), चौलागाईं, देवकोटा, जमकरट्टेल, लोहनी, निरौला, पन्थी, पाण्डे (कुलेटा), पन्त, पोखरेल (दूध), शाही, शिवाकोटी, सुवेदी, थामी (अधिकारी), थपलिया, वाग्ले। * '''धनञ्जय:''' बस्याल, भुसाल, बस्नेत (खुलाल), बुढाथोकी (खुलाल), धमला, गुरागाईं, हुमागाईं, कार्की (खुलाल), खड्का (खुलाल), कुकुरकाटे, कुँवर, पङ्गेनी, रिजाल, थापा। * '''विश्वामित्र:''' भट्ट। * '''कश्यप:''' शाह, शाही, रायमाझी, घिमिरे, गोदार (थापा), कठायत, गर्तौला, अधिकारी (भँडारे, खिलचिने, कौबाली), बोगटी, बुढाथोकी (सोदारी), बडाल, भट्ट (कलौनी), मुस्याल, गड्तौला, हाडा, कुमाल, तिवारी। * '''कौण्डिन्य:''' आचार्य, न्यौपाने, प्याकुरेल, पनेरु, सापकोटा, भण्डारी (काला), सत्याल, मरासिनी, पराजुली, बास्कोटा, त्रिताल, खड्का, जोशी, खरेल, पाठक, थापा (बगाले र गाम्ले)। * '''कौशल्य:''' पाठक, थामी (क्षेत्री)। * '''कुण्डिन:''' त्रिताल, बन्जाडे। * '''कौशिक:''' खप्तडी (बस्नेत, खड्का, विष्ट, बुढाथोकी), रेग्मी, पाठक, गौडेल, भण्डारी, रिमाल, सन्जेल, शाही (सिँजापति), लामिछाने, ढुङ्गाना, धिताल, फुयाँल, तिवारी, माझी, लुइँटेल, थामी, पुडासैनी, बानियाँ, रघुवंशी, विडारी, बम (छत्याल ठकुरी), बास्ताकोटी। * '''गौतम:''' चन्द, बम (ठकुरी), दङ्गाल, पाण्डे (पल्लु), त्रिपाठी, तिवारी। * '''गर्ग:''' बास्तोला, लामिछाने, भुर्तेल, चुडाल, भट्ट (लामिछाने), खेतान, थापा (लामिछाने), रोका, गजुरेल। * '''गौतम:''' चन्द, त्रिपाठी, भेटुवाल, रिसाल, शाह (कास्की खण्ड)। * '''घृतकौशिक:''' सुतार, कार्की (सुतार), बराल, पण्डित, खनाल, नेपाल, बराइली। * '''पाराशर:''' धिमाल (खस), कार्की (लामा), कट्टेल, मरहट्टा। * '''वशिष्ठ:''' भण्डारी (थानसिङ्गे), भट्ट (ताप्लेजुङ्गे), हठ्ठराई, चालिसे, दवाडी, गैरे, गम्नाङ्गे, खरेल, मुडबरी, पाठक, राउत, सुयाल (घर्ती), सुयाल (थापा)। * '''माण्डव्य:''' बजगाईं, ज्ञवाली, पण्डित, कटुवाल, मास्के, पन्थी। * '''वत्स:''' भट्ट (नागर), दाहाल, दयाल, कँवर, खराली, लम्साल, राणा, रूपाखेती। ----[[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १९:०८, १२ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ? के खसहरूले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन भएको हो ? == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर उमनपा६ दाङ कहिले देखि जनै लगाउन लागेको हुन ? के खसहरुले जनै लगाएको कारण खस सभ्यता समाप्ति तिर लागेको हो ? बाहुनहरूले प्राचीन कालदेखि नै जनै लगाउँथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न नेपालका प्राचीन शिलालेख र लिपिहरूमा पाईन्छ। लिच्छविकालीन शिलालेखहरू (ईशाको ५ औँ देखि ८ औँ शताब्दी)मा काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा भेटिएका चाँगुनारायण, पशुपति र हाडीगाउँका लिच्छविकालीन शिलालेखहरूमा 'उपनयन' (व्रतबन्ध), 'द्विज' (दुई पटक जन्मेको - जनै लगाएपछि दोस्रो जन्म मानिने), र 'अग्निहोत्र' जस्ता शब्दहरू उल्लेख छन्। यसले लिच्छवि कालमै नेपालमा रहेका ब्राह्मणहरूले वैदिक विधि अनुसार जनै लगाउने र यज्ञ गर्ने गरेको प्रमाण पाइन्छन् । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन कानुनी र सामाजिक ग्रन्थहरूमा ब्राह्मणका लागि गर्भाधानदेखि नै संस्कार सुरु भई ८ वर्षको उमेरमा जनै वा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्ने अनिवार्य नियम लेखिएको छ। नेपालका ब्राह्मणहरूले सुरुदेखि नै यही शास्त्रीय नियम पालना गरेको इतिहास छ। प्राचीन खसहरू सुरुमा वैदिक हिन्दु नभई आफ्नै रैथाने 'मष्टो' संस्कृतिका अनुयायी (प्रकृति पूजक) थिए र उनीहरू जनै लगाउँदैनथे। उनीहरूले जनै लगाउन थालेको र तागाधारी क्षत्री बनेको इतिहासलाई पुष्टि गर्ने मुख्य प्रमाणहरू निम्न छन्: क. प्राचीन भारतीय शास्त्र र पुराणको प्रमाण (अवैदिक वा जनैविहीन अवस्था):- मनुस्मृतिको १० औँ अध्याय, श्लोक २२-४४मा खसहरूलाई 'व्रात्य क्षत्री' भनिएको छ। 'व्रात्य' को अर्थ हुन्छ - संस्कारबाट च्युत भएका वा उपनयन वा जनै धारण नगरिएका क्षत्री। महाभारतको कर्णपर्वमा महाभारतको युद्धमा खसहरूले भाग लिएको उल्लेख छ, तर उनीहरूलाई वैदिक नियम पालना नगर्ने, मदिरा पिउने र जनै नलगाउने 'म्लेच्छ' वा 'बर्बर' समुदायका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी प्राचीन प्रमाणहरूले प्रारम्भिक कालमा खसहरू वीर योद्धा क्षत्री भए पनि उनीहरू जनै लगाउँदैनथे भन्ने देखाउँछ। दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ र ताम्रपत्र (बिसं. १४१४मा जुम्ला र दैलेख (सिञ्जा साम्राज्य) मा खस राजाहरू जस्तै: नागराज, अशोक चल्ल, पृथ्वी मल्ल का शिलालेख र ताम्रपत्रहरू भेटिएका छन्। सुरुमा बौद्ध धर्म मानेका खस राजाहरूले १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर दक्षिणबाट आएका ब्राह्मणहरूलाई शरण दिएर हिन्दु धर्म अँगाल्न थाले। राजाहरूले ब्राह्मणहरूबाट दीक्षा लिएपछि आफूलाई 'राठौर', 'मल्ल' वा 'शाही' उपाधि दिएर जनै लगाउन थाले। तर, यो समयमा जनै लगाउने परम्परा राजपरिवार र उच्च भारदारहरूमा मात्र सीमित थियो, आम खस जनता (बस्नेत,थापा, कार्की, खड्का आदि) माझ पुगिसकेको थिएन। खसहरूले व्यापक रूपमा जनै लगाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएको प्रमाण गोर्खाली राज्यको विस्तार र राणा कालमा भेटिन्छ । 'खत्री' जातिको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमाणमा इतिहासमा ब्राह्मण पुरुष र खस महिलाबीच विवाह भएर जन्मिएका सन्तानलाई 'खत्री' वा 'खत्री क्षेत्री' भन्न थालियो। ब्राह्मण पिताले आफ्ना ती सन्तानलाई जनै (उपनयन) दिने अधिकार पाए। यो प्रक्रियाले पनि धेरै खसहरू बिस्तारै तागाधारी (जनै लगाउने) समूहमा प्रवेश गरे। जङ्गबहादुर राणाले बिसं १९१० (सन् १८५४) मा जारी गरेको 'मुलुकी ऐन' ले नेपालको सम्पूर्ण समाजलाई ५ वटा मुख्य वर्गमा विभाजन गर्‍यो, जसको शीर्ष स्थानमा 'तागाधारी' (जनै लगाउने जात) लाई राखियो। यस ऐनमार्फत राज्यले नै कानुनी रूपमा ब्राह्मण, ठकुरी र खसहरू (जसलाई 'क्षत्री' नाम दिइयो) लाई जनै लगाउने 'तागाधारी' को दर्जा दियो। ऐनमा जनै लगाउनेहरूका लागि सजाय कम हुने र जनै नलगाउने (मतवाली) हरूका लागि फरक कानुनी व्यवस्था गरियो। यही राज्यको नीति र कानुनका कारण खसहरूले जनै लगाउने परम्परालाई अनिवार्य र पूर्ण रूपमा अपनाए। हाल पनि हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट र बझाङका विकट ग्रामीण क्षेत्रहरूमा 'पावई खस' वा 'मतवाली छेत्री' हरू बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफूलाई छेत्री नै भन्छन् तर आज पनि जनै लगाउँदैनन् र मदिरा सेवन गर्छन्। इतिहासकार बालकृष्ण पोखरेल, बाबुराम आचार्य का अनुसार यी पावई खसहरू नै प्राचीन जनै नलगाउने 'खस' हरूका वास्तविक उत्तराधिकारी हुन्, जो जङ्गबहादुरको मुलुकी ऐनको पूर्ण प्रभावमा परेनन् वा आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृतिमै अडिग रहे। ऐतिहासिक प्रमाणहरूका आधारमा बाहुनहरूले प्राचीन काल (लिच्छवि काल र सोभन्दा अघि) देखि नै जनै लगाउँथे भने खस क्षत्रीहरूले १२ औँ शताब्दीदेखि बिस्तारै जनै लगाउन सुरु १९१०को मुलुकी ऐन लागू भएपछि मात्र सम्पूर्ण समुदायले अनिवार्य र कानुनी रूपमा जनै लगाउन थालेका हुन्। भारत र नेपालको भूगोल इतिहासमा सधैँ खुला र अन्तरसम्बन्धित रहेकाले खसहरूको ऐतिहासिक रूपान्तरण र उनीहरूले जनै लगाउन थालेको प्रसंगलाई बुझ्न भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल), हिमाचल प्रदेश र कश्मिरसम्मको इतिहासलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। भारतमा खस र क्षत्रीहरूले जनै लगाउन थालेको इतिहास, त्यसका प्रमाण र सामाजिक प्रक्रियालाई निम्न अनुसार व्यापक रूपमा बुझ्न सकिन्छ:- प्राचीन भारतीय स्रोतहरूले भारतको उत्तरी पहाडी क्षेत्र (हिमालयन बेल्ट) मा बस्ने खसहरूलाई सुरुमा वैदिक हिन्दु समाजभन्दा बाहिरका अर्थात् जनै नलगाउने (अवेदिक) समुदायका रूपमा चित्रण गरेका छन्। कालीदासको 'कुमारसम्भव' र राजतरङ्गिणी: चौथो-पाँचौँ शताब्दीका महाकवि कालीदास र ११ औँ शताब्दीमा कल्हणले लेखेको कश्मिरको इतिहास 'राजतरङ्गिणी' मा खसहरूको उल्लेख छ। त्यहाँ उनीहरूलाई पहाडमा बस्ने, युद्धकलामा निपुण तर वैदिक नियम (जस्तै यज्ञ र उपनयन/जनै) पालना नगर्ने जातिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। प्रसिद्ध इतिहासकार राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो पुस्तक 'हिमालय परिचय' मा स्पष्ट लेखेका छन् कि कुमाउँ, गढवाल र हिमाचलका प्राचीन खसहरू 'मष्ट' र प्रकृति पूजक थिए। उनीहरूमा ब्राह्मणहरूको वर्चस्व हुनुअघि जनै लगाउने कुनै चलन थिएन। भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल) र हिमाचलमा खसहरूले जनै लगाउन थालेको प्रक्रिया ९ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा व्यापक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा ऐतिहासिक कारण र प्रमाणहरू छन्: क. कत्युरी र चन्द राजाहरूको काल (९ औँ-१४ औँ शताब्दी) उत्तराखण्डमा ९ औँ शताब्दीतिर कत्युरी राजवंश र पछि चन्द राजवंश (कुमाउँमा) र पन्वार राजवंश (गढवालमा) को उदय भयो। यी राजाहरूले मैदान (भारतको समथर भूभाग) बाट आएका कान्यकुब्ज र गौड ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च स्थान दिए। ती ब्राह्मणहरूले पहाडका शासक र वीर खसहरूलाई 'राजपुत' वा 'क्षत्री' को दर्जा दिएर उनीहरूको 'उपनयन संस्कार' (व्रतबन्ध) गराई जनै भिराइदिए। यसरी शासक वर्ग र सेनामा रहेका खसहरू सबैभन्दा पहिले तागाधारी बने। उत्तराखण्डको इतिहासमा समाजलाई दुई भागमा हेरिन्थ्यो— 'वैदिक राजपुत' (जो मैदानबाट आएका दाबी गर्थे) र 'खस राजपुत' (जो त्यहीँका रैथाने खस थिए)। सुरुमा वैदिक राजपुतहरूले खस राजपुतहरूलाई जनै लगाउने अधिकार दिँदैनथे। तर, सेनामा खसहरूको बाहुल्यता र उनीहरूको आर्थिक शक्ति बलियो भएपछि, १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर स्थानीय ब्राह्मणहरूले ठूलो रकम जसलाई 'कर' वा 'भेटी' भनिन्थ्यो लिएर खसहरूलाई जनै लगाइदिन थाले। यसलाई उत्तराखण्डको इतिहासमा "जनै किन्ने प्रथा" को रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ, जहाँ आर्थिक रूपमा सक्षम खस परिवारले ब्राह्मण डाकेर जनै धारण गर्थे। खस क्षत्री र भारतका मैदानका परम्परागत क्षत्री (राजपुत) हरूको इतिहास अलि फरक छ: मैदानी क्षत्री (राजपुत/सूर्यवंशी/चन्द्रवंशी): भारतको राजस्थान, उत्तर प्रदेश र विहारका रैथाने क्षत्रीहरूले भने वैदिक काल (हजारौँ वर्ष पहिले) देखि नै जनै लगाउँथे। उनीहरू बाहुनजस्तै 'द्विज' मानिन्थे। गुप्त साम्राज्यको पतनपछि भारतमा धेरै विदेशी रैथाने जातिहरू (जस्तै हूण, गुर्जर आदि) शक्तिमा आए। उनीहरूलाई ब्राह्मणहरूले 'अग्निकुल' को यज्ञ गराएर 'राजपुत' (क्षत्री) को दर्जा दिए र जनै लगाइदिए। नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/हिमाचल) का खसहरूले जनै लगाउन थालेको ऐतिहासिक विकासक्रम निकै मिल्दोजुल्दो छ । भारत (कुमाउँ, गढवाल, हिमाचल) मष्टो/प्रकृति पूजक, जनैविहीन 'खस राजपुत' ९ औँ देखि १४ औँ शताब्दी कत्युरी र चन्द राजाहरूको कालमा मैदानबाट आएका ब्राह्मणहरूद्वारा क्षत्रीयकरण गरेको पाइन्छ। नेपाल (कर्णाली, सिञ्जा साम्राज्य र पूर्वतर्फ) मष्टो पूजक, मनुस्मृतिमा 'व्रात्य क्षत्री' (जनैविहीन) पाइन्छन । भारत र नेपाल दुवै क्षेत्रका खसहरू मूलत: जनै लगाउने जाति थिएनन्। उनीहरू रैथाने पहाडी योद्धा र प्रकृति पूजक थिए। जब ८ औँ-९ औँ शताब्दीदेखि भारतको मैदानी भागबाट मुसलमानहरूको आक्रमणका कारण वा अन्य कारणले ब्राह्मणहरू पहाड (उत्तराखण्ड, गढवाल हुँदै नेपालको कर्णाली) तिर उक्लिए, तब उनीहरूले पहाडका शक्तिशाली खसहरूलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। ब्राह्मणहरूले उनीहरूको वीरतालाई स्विकार्दै 'क्षत्री' को दर्जा दिए र धार्मिक रूपमा वैधता दिनका लागि जनै (यज्ञोपवीत) लगाइदिने परम्परा सुरु गरे। भारतको उत्तराखण्डमा यो प्रक्रिया नेपालको भन्दा २-३ सय वर्ष अघि (चन्द र कत्युरी कालमा) सुरु भइसकेको थियो भने नेपालमा यसले मुलुकी ऐन १९१० पछि मात्र देशव्यापी र अनिवार्य कानुनी रूप पायो। खसहरू प्रकृति पूजक र मष्टो संस्कृतिबाट जनै लगाउने 'तागाधारी क्षत्री' बन्ने यो ऐतिहासिक रूपान्तरणले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) दुवै क्षेत्रको राजनीति र समाजमा निकै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। यो केवल एउटा धागो (जनै) लगाउने विषय मात्र थिएन, यसले सिंगो सामाजिक संरचनालाई नै बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ: 'ब्राह्मण-क्षत्री' (बाहुन-छेत्री) गठबन्धनको उदय खसहरूले जनै पाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएपछि पहाडी क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली राजनीतिक र प्रशासनिक गठबन्धन तयार भयो। सत्ता र शक्तिको बाँडफाँड: भारतका चन्द वा कत्युरी राजा हुन् या नेपालका शाह र राणा शासक— सबैले यही नीति अपनाए। खसहरू (थापा, बस्नेत, पाँडे, कार्की, विष्ट आदि) सेना र हतियार चलाउने 'शासक/योद्धा' बने भने उनीहरूलाई जनै दिने र सल्लाह दिने ब्राह्मणहरू 'गुरु/पुरोहित' र प्रशासनिक सल्लाहकार बने। नेपालको एकीकरण र गोर्खाली सेनाको विरताको जगमा यही खस-क्षत्रीहरूको बाहुल्यता थियो। जनै लगाएर 'पवित्र क्षत्री' को दर्जा पाएपछि उनीहरूमा हिन्दु राज्यको रक्षा र विस्तार गर्ने धार्मिक र राजनीतिक जोस थपियो। खसहरू तागाधारी बनेपछि समाजमा ठूलो विभेद र वर्गीकरणको रेखा कोरियो, जसलाई जंगबहादुर राणाको वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनले कानुनी रूप दियो। जनै लगाउने प्रचलनको शुरूवात ले 'तागाधारी' र 'मतवाली' को विभाजन बीच विभेदको सृजना सुरु भयाे । जनै लगाउने खसहरू समाजको माथिल्लो तप्कामा (तागाधारी) पुगे। हिजोसम्म सँगै बस्ने, सँगै खानपिन गर्ने अन्य पहाडी समुदाय (जस्तै मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि) लाई जनै नलगाउने 'मतवाली' (मदिरा सेवन गर्ने) को तल्लो दर्जामा राखियो। जनैधारी क्षत्री र बाहुनहरूले राज्यबाट कर छुट, जमिन (बिर्ता), र न्याय प्रणालीमा ठूलो सहुलियत पाए। उदाहरणका लागि, एउटै अपराधमा मतवाली वा दलितलाई मृत्युदण्ड वा कठोर शारीरिक सजाय हुँदा तागाधारी (बाहुन-छेत्री) लाई जनै र कपाल मुडेर देशनिकाला मात्र गरिन्थ्यो वा कम सजाय हुन्थ्यो। खसहरूको आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा यसले सबैभन्दा ठूलो चोट पुर्‍यायो: खसहरूका कुलदेवता 'मष्टो' (१२ भाइ मष्टो) र प्रकृति पूजालाई बिस्तारै हिन्दुकरण गरियो। धामी झाँक्री बस्ने मष्टो संस्कृतिमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवका कथाहरू जोडिए। आज पनि धेरै छेत्रीहरूले मष्टोलाई कुलदेवता त मान्छन्, तर पूजाको विधि धेरै हदसम्म वैदिक हिन्दुजस्तो बनिसकेको छ। जनै लगाउन थालेपछि र आफूलाई 'उच्च जात' दाबी गर्नका लागि खसहरूले आफ्ना पुराना परम्पराहरू जस्तै मदिरा चढाउने, मासु खाने कतिपय रैथाने तौरतरिकालाई 'तल्लो स्तरको' भन्दै त्याग्न थाले। 'खस' पहिचान हराएर 'छेत्री' पहिचानको उदय यो रूपान्तरणको सबैभन्दा रोचक प्रभाव के पर्यो भने, 'खस' शब्द नै समाजबाट बिस्तारै गायब भयो। राज्य र समाजले 'खस' भन्नुलाई अशिक्षित, संस्कारहीन वा जङ्गली हुनु जस्तो अर्थमा बुझ्न थाल्यो। त्यसैले, गौरवका साथ जनै भिरेका खसहरूले आफूलाई 'खस' भन्न छाडेर 'क्षत्री' वा 'छेत्री' भन्न रुचाए। यसले गर्दा नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवैतिर एउटा विशाल र ऐतिहासिक 'खस सभ्यता' को नाम मेटिएर त्यो केवल 'छेत्री/राजपुत' जातिमा संकुचित हुन पुग्यो। (भर्खरैका दशकहरूमा मात्र नेपालमा 'खस-आर्य' भन्दै यो पहिचान ब्युँताउने प्रयास सुरु भएको छ)। निष्कर्ष खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र थिएन। यो पहाडी क्षेत्रका शासक, सैनिक र सर्वसाधारण खसहरूलाई दक्षिण एसियाको विशाल हिन्दु सामाजिक र राजनीतिक मूलधारमा समाहित गर्ने एउटा अचम्मको 'मास्टरस्ट्रोक' (रणनीति) थियो। यसले बाहुन-छेत्रीलाई शताब्दीऔँसम्म सत्ता र समाजको शीर्ष स्थानमा त राख्यो, तर सँगसँगै नेपाल र भारतीय पहाडको प्राचीन, समतामूलक र प्रकृतिपूजक 'खस संस्कृति' लाई सधैँका लागि बदलिदियो। यो ऐतिहासिक रूपान्तरणको अर्को एउटा निकै रोचक र व्यावहारिक पक्ष छ, जसले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) को ग्रामीण समाजलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ। जब खसहरूलाई जनै दिएर 'तागाधारी क्षत्री' बनाउने प्रक्रिया चल्यो, त्यतिबेला सबै खसहरू एकैपटक वा एकै रूपमा हिन्दुकरण भएनन्। यसले गर्दा खस समुदायभित्रै पनि एउटा ठूलो सामाजिक वर्गीकरण (Divisions) जन्मायो, जसका अवशेषहरू आज पनि देख्न सकिन्छ: १. 'तागाधारी छेत्री' र 'मतवाली छेत्री' को विभाजन सबै खसहरूले जनै पाएनन् वा सबैले जनै स्वीकार गरेनन्। यसले गर्दा खसहरू दुई भागमा बाँडिए: तागाधारी छेत्री: जसले ब्राह्मणहरूबाट विधिपूर्वक व्रतबन्ध गराएर जनै लगाए, मदिरा त्यागे र आफूलाई 'उच्च जात' को रूपमा स्थापित गरे (जस्तै आजका अधिकांश थापा, बस्नेत, कार्की, खड्का आदि)। मतवाली छेत्री (वा पावई खस): जसले आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृति छाडेनन्, जनै लगाएनन् र मदिरा (मत) को सेवन जारी राखे। नेपालको कर्णाली क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट) र भारतको उत्तराखण्डका विकट पहाडी गाउँहरूमा आज पनि यस्ता छेत्रीहरू छन्, जसको थर तागाधारी छेत्रीसँग मिल्छ (जस्तै रोकाया, बुढा, थापा) तर उनीहरू जनै लगाउँदैनन्। उनीहरूलाई जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले पनि तल्लो दर्जामा राखेको थियो। २. भारत र नेपालको सामाजिक-राजनीतिक प्रभावमा भिन्नता यस रूपान्तरणले नेपाल र भारतमा पारेको राजनीतिक प्रभावको रूप अलि फरक रह्यो: नेपालमा केन्द्रिकृत सत्ता: नेपालमा गोर्खा राज्यको नेतृत्व र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण बाहुन-छेत्री (तागाधारी) को यो गठबन्धन राज्यको केन्द्रिकृत सत्ता (काठमाडौँ) सम्म पुग्यो। सेना, अदालत, र प्रशासनमा उनीहरूको एकलौटीजस्तै वर्चस्व कायम भयो, जुन लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउनुअघिसम्म निकै बलियो थियो। भारतमा 'ओबीसी' (OBC) को लडाईं: भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचलमा भने परिस्थिति अलि फरक बन्यो। त्यहाँका खसहरूले आफूलाई 'राजपुत/क्षत्री' भनेर जनै त लगाए, तर भारत स्वतन्त्र भएपछि आरक्षण र राज्यको आर्थिक सुविधा पाउनका लागि उनीहरूले आफूलाई 'पछाडि पारिएको वर्ग' (Backward Class) वा 'खस' पहिचानमै राख्नुपर्ने माग गरे। आज उत्तराखण्डका धेरैजसो रैथाने खस राजपुतहरू राज्यको राजनीतिक र सामाजिक लाभका लागि आफ्नो प्राचीन खस पहिचानलाई कानुनी रूपमा ब्युँताउन संघर्ष गरिरहेका छन्। ३. वर्तमान समयमा यसको अर्थ आजको आधुनिक समाजमा जनै लगाउने वा नलगाउने कुरा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धार्मिक आस्थाको विषय बनिसकेको छ। पुराना कानुनी विभेदहरू (जस्तै १९१० को मुलुकी ऐनका व्यवस्थाहरू) संविधानतः खारेज भइसकेका छन्। तर, इतिहासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको एउटा प्राचीन पहाडी सभ्यता (जुन प्रकृति र मष्टोमा आधारित थियो) र गंगाको मैदानबाट आएको वैदिक सभ्यताबीचको ऐतिहासिक संलयन (Fusion) थियो। यसै संलयनले आजको आधुनिक नेपाली र पहाडी भारतीय संस्कृतिको जग बसालेको हो। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर उ.म. नगरपालिका ६दाङ == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत,''' '''तुलसीपुर उपम.न.पा.६ दाङ''' [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१९, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय) == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक: [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:०४, २७ जुन २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत को छोटो परिचय: == नाम: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत ठेगाना: तुलसीपुर ६ दाङ शिक्षा: एमएड (Educational planning and Management) कार्य अनुभव : राप्ती बबई क्याम्पस दाङमा स्नातकोत्तर तहमा शिक्षण करिब ७ बर्ष । सल्यान र दाङ का बिभिन्न मावि हरुमा प्रअ र शिक्षक को रूप लामो शिक्षण अनुभव । सामाजिक अध्ययन विषय मा उच्च तहका MTOT,TOT तालिम लिएर कैंयौं जिल्ला का सामाजिक शिक्षा का शिक्षक को लागि प्रशिक्षण तालिम र तालिम धेरै वर्षसम्म शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र को तालिम केन्द्रमा रोष्टर प्रशिक्षक को रुपमा काम गरेको । शिक्षा मनोविज्ञान र बालविकास तथा सिकाइ नामक पुस्तक प्रकाशन गरेको । दर्जनौं कविता र गीत लेखेको । राजेन्द्र बहादुर बस्नेत नामको युट्युव च्यानलमा दर्जनौं गीत रेकर्ड भएको । विभिन्न सामाजिक संघसंस्था आबध्द भएर नेतृत्दायी भूमिका निभाएको । पत्रपत्रिकामा कैंयौं लेख रचना प्रकाशित भएको । फेसबुक मा मुक्तक हात नामक मुक्तक गीत गजल को संगालो पेज रहेको । शिक्षा क्षेत्रमा निकै लामो अनुभव । [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५३, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ का केही चर्चित गीतहरू == yuoTube@rajendrasir143 १) छोडि गयौ बगरको बाटो हुँदै..... २) निदाउँन खोज्न'लाका घाउ मेरा.... ३)मदीरा रहेछ साथी..... ४) मनको कुरा कागजमा.... ५) काँधमा राखेर शिर रुन मन छ..... ६) ढुङ्गा को मूर्ति रहन्छ जहाँ..... ७) धरतीमा स्वर्ग..... ८) हेर्दा हेर्दै मेरो खुशी..... ९) झुल्किन्छ पहिले सूर्य को किरण..... १०)यी देउता रिसाए..... ११)पहाडको बाटो..... १२) तिमी ले देख्यौ कि..... १३) छुट्टिएर केही क्षण...... १४)उदास जिन्दगानी मेरो...... [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:०४, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मष्ट मन्दिरका वास्तुशैली: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == == [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५०, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती ? यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण बारे छलफल गरौ !! हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५२, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती,यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण; == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६, दाङ हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ राजेन्द्र बहादुर बस्नेत [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:०१, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == मष्टा/मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[विशेष:Contributions/~2026-56200-16|~2026-56200-16]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:~2026-56200-16|वार्तालाप]]) २१:११, २० अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == मष्टा/मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[विशेष:Contributions/~2026-56200-16|~2026-56200-16]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:~2026-56200-16|वार्तालाप]]) २१:१३, २० अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) dmrvyluv1szejbfwd1lv0vhben02vuq 1392934 1392932 2026-10-20T15:35:10Z ~2026-56200-16 81503 /* मष्टा/मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ */ 1392934 wikitext text/x-wiki पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत/ तुलसीपुर ६ दाङ चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक :राजेन्द्रबहादुर बस्नेत, Tulsipur 6 Dang == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक                                                                                             राजेन्द्रबहादुर बस्नेत खस को हुन्? प्राचीन सिंजा राज्यअन्तर्गत बसोबास गर्ने खस जातिले अपनाएको संस्कृति नै मष्टो संस्कृति हो। खस राज्य विशाल भूभागमा फैलिएको थियो। यसमा कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी प्रदेश, नेपालको कर्णालीसहितको पश्चिम भूभागदेखि गण्डकी प्रदेशसम्म यसको विस्तार भएको थियो। यसको बारेमा गुइसापे तुची (Giuseppe Tucci) ले आफ्नो पुस्तक Nepal: The Discovery of the Malla मा सिंजाको इतिहासको बारेमा लेखेका छन् — "The Empire of The khas is greater than my country Italy." कर्णाली वारिपारि विकसित भएर फैलिएको खस राज्यको आफ्नै मष्टो संस्कृति र सभ्यता थियो। खसहरूले विकास गरेको मष्टो संस्कृति र यसको प्रारूपको बारेमा उल्लेख गर्नुपूर्व खसहरू को हुन्, यसको बारेमा चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल कहाँ हो र यिनीहरू को हुन् भन्ने बारेमा विभिन्न मतहरू छन्। एउटा मत अनुसार एसिया माइनरबाट विभिन्न समूहहरू बसाइँ सर्ने क्रममा पूर्वतिर सर्दै आएको भन्ने भनाइ छ। अर्को मत उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र नजिकबाट बसाइँ सराई गरेर आएको पाइन्छ। त्यसैगरी अर्को मत खसहरूको कश्मीर उद्गम स्थल मान्नेहरू छन्। अर्को महत्त्वपूर्ण मत अनुसार खसहरू टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीको किनारमा विकसित मेसोपोटामिया/बेबिलोनियाको सभ्यतासँग जोडिन पुग्छन्। बेबिलोनियामा त्यहाँका प्रख्यात राजा हम्मुरावी (ई.पू. २१२३–२०८०) को शासनकाल पछि उनका उत्तराधिकारीहरू कमजोर हुँदै गएको र करिब ई.पू. १७०० आसपासमा कस्साइट्स (Kassites) ले आक्रमण गरी बेबिलोनियामा कब्जा गरेका थिए। कस्साइट्सहरू उत्तरी पहाडी प्रदेशका बासिन्दाहरू थिए। प्राचीन बेबिलोनियामा (ई.पू. १९९५–११५५) कुसाइटहरू (Kushites) ले राज्य गरेका थिए। तिनै काउस (Kaus), कुसाइट (Kushite), कस्साइट्स (Kassites) बाट खस बनेका हुन् भन्ने मानिन्छ। करिब ई.पू. १००० तिर बेबिलोनियाका कुसाइटहरू पूर्व लागेर विभिन्न ठाउँ हुँदै तिब्बततिर आए, जहाँ उनीहरूले करिब १५० देखि २०० वर्ष शासन गरेको पाइन्छ। यिनीहरू पाँचौँ शताब्दी ईस्वीसम्म तिब्बत र नेपालको कर्णाली क्षेत्रसम्म फैलिएका थिए भन्ने मानिन्छ। सिंजामा तिब्बतको खारी प्रदेशबाट आएका नागराजले शासन गर्नुपूर्व पाल वंशका राजाले राज्य गरेका थिए भन्ने कुरा पूर्णप्रसाद ब्राह्मणले उल्लेख गरेका छन्। ११औँ शताब्दी ईस्वीमा पश्चिम तिब्बत, यारी, खारी, पुराङबाट आएका नागराजले खस राज्यको स्थापना गरेका थिए। ई.पू. १७०० आसपासमा बेबिलोनिया कब्जा गरी लिने कस्साइट्सले मेसोपोटामियामा पहिलोपटक घोडा ल्याएका थिए। घोडचढी गरेर युद्ध गर्दा उनीहरूलाई युद्धमा विजय हासिल गर्न निकै सहज भएको थियो। पछि कस्साइट्सलाई हराएर हिट्टाइट्स (Hittites) ले बेबिलोनियामा शासन गरे। हिट्टाइट्स पछि असीरियनहरूले बेबिलोनियामा शासन गरे। उनीहरू असुर सहर (टिग्रिस नदी किनार) का निवासी थिए। उनीहरूका असुरबनिपाल र सेनाचेरिव प्रसिद्ध राजा थिए। कसै-कसैले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। असुर प्राचीन असीरियाको धार्मिक राजधानी थियो। प्राचीन मेसोपोटामिया (हालको इराक) को टिग्रिस नदीको पश्चिम किनारमा असुर साम्राज्यको विकास भएको थियो। करिब ई.पू. २६००–२५०० देखि करिब ई.पू. १४०० सम्म यो समृद्ध सहर थियो। असुर यो सहरको मुख्य देवता थिए जो त्यहाँका सबैभन्दा शक्तिशाली र असीरियन साम्राज्यको संरक्षक समेत मानिन्थ्यो। असुरको पुरातात्त्विक सर्वेक्षण जर्मन पुरातत्त्वविद् फ्रेडरिक डिलिच र पछि वाल्टर आन्द्रे (Walter Andrae) ले गरेका थिए। जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटीले पनि यसमा कार्य गरेको थियो। यहाँ १६०० भन्दा बढी क्युनिफर्म (Cuneiform) लिपि अंकित माटोका भाँडाहरू भेटिएका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। मेसोपोटामियामा त्यस समयमा विभिन्न देवताहरूको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसबेला मुख्य रूपमा इया (Ea), एन-लिल (En-Lil), उतु (Uta), मर्दुक (Marduk) आदि देवताहरूको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। बेबिलोनियाको यसै मर्दुकलाई खसहरूको मुख्य देवता मानेर मर्दुकबाट मष्टो भएको हो भन्ने एकथरी मत पाइन्छ। कतिपयले बेबिलोनियाबाट आएको मष्टो भएकाले यसको नाम 'बाबिरो मष्टो' रहन गएको समेत मान्दछन्। बेबिलोनिया बासीहरू शक्तिका पनि उपासक थिए। उनीहरू इस्तार (Istar) देवीको पूजा गर्दथे। खस जातिहरूले बेबिलोनियामा शासन गर्दा टुर्गु (Turgu) को पूजा गर्दथे। टुर्गु शब्दको अपभ्रंश भएर दुर्गा हुन गएको हो भन्ने मत पनि पाइन्छ। यहाँ विभिन्न देव-देवीका मन्दिरहरू बनेका थिए। सेनाचेरिव (ई.पू. ७०४–६८१) को शासनकालमा मात्र ३४ वटा मन्दिर बनेका थिए। यहाँका प्रमुख राजाहरूमा टिगलाथ-पिलेसर तृतीय, सार्गन द्वितीय, सेनाचेरिव र एसरहडोन प्रमुख थिए। अर्को महान् राजा असुरबनिपाल थिए, तिनै असुरबनिपालबाट बान्नी मष्टो र बेबिलोनियाबाट बाबिरो मष्टो खसहरूमा परम्परागत रूपमा आएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। असुर सहरमा बेबिलोनियाको दमन पछि त्यहाँका मानिसहरू (असुर) लाई हेयको दृष्टिले हेरिने र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गर्ने र आफूलाई देवत्वकरण गर्ने कार्य उनीहरूले गर्दथे। पछि भारतीय भूभागको तल्लो क्षेत्र (मैदानी क्षेत्र) मा पकड जमाएर सैन्धव सभ्यताको विनाश गर्ने कथित आर्यहरूको समूहले पराजित समूहहरूलाई बेबिलोनियाले असुरहरूमाथि विजय गरेर उनीहरूमाथि विजय गरेको अहङ्कार र असुर शब्दलाई घृणा र हेपाइको रूपमा प्रयोग गरे जस्तै गरेर प्राचीन भारतमा पनि पराजित माथि असुर शब्द त्यसै रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र पराजितलाई असुरको आवरण लगाएर आफूलाई देवत्वकरण गरेको पाइन्छ। उनीहरूले साहित्य र शिक्षामा जमाएको पकडले उनीहरूमा यस्तो प्रवृत्ति आयो। खसहरूको बारेमा वैदिक साहित्यमा खासै उल्लेख नहुनु र असुरलाई कतै दानव र कतै देवताको रूपमा उल्लेख गर्नुबाट उनीहरू पहिले खसहरूलाई उपेक्षा मात्र होइन खसले पूजा गर्ने शिवलाई समेत अत्यन्त न्यून कोटीको देवताका रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। असुर कुनै दानव नभएर असुर सहरका बासिन्दा थिए। जसको देवताको नाम असुरबाट त्यस सहरको नाम समेत असुर राखिएको थियो। असुर (अस्सूर) प्राचीन मेसोपोटामिया स्थित नव असीरियन साम्राज्यको राजधानी थियो। यसै क्षेत्रमा अहुरमज्दा नामक प्रसिद्ध देवता थिए। प्राचीन इरानी पन्थका यी देवता अहुरमज्दाबाट मज्दाको अपभ्रंश भई मष्टो हुन आएको हो भन्ने एकथरीको मत पाइन्छ। अहुरमज्दालाई संस्कृतमा असुर महत भनेर उल्लेख गरेको छ। पारसी पन्थका संस्थापक जरथुस्त्रले यी देवतालाई अजन्मा, सर्वज्ञ परमेश्वर भनेका छन्। यिनलाई अहुरमज्दा बाहेक ओहरमज्द, होउरमज्द, हुर्मुज, अरमज्द र अज्जन्दार नामबाट पनि चिनिन्छन्। ऋग्वेदमा 'असुर महत' को वर्णन गरेको पाइन्छ। मेसोपोटामियाको सभ्यताको विकासको उत्कर्षको समयमा विभिन्न देव-देवीहरूका मूर्तिहरूको निर्माण र पूजा गर्ने परम्परा विकसित अवस्थामा थियो। यसको प्रारम्भ कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अत्यन्तै जटिल छ। सभ्यताको आदिम युगमा जसलाई पाषाण युग भन्ने गरिन्छ, मानिसहरूमा धर्मको भावनाको विकास भएको थिएन। उनीहरूले मानिसको मृत्यु पछि शवलाई त्यत्तिकै छोडेर जान्थे जो पशुपन्छीको आहारा बन्दथ्यो। मध्य पाषाण युगमा आएर शवलाई गाड्ने कार्य प्रारम्भ भएको थियो। विभिन्न उत्खननबाट शवहरूको अस्थिपञ्जरको शिर नजिक राखिएका पाषाण सामग्रीहरूबाट यो कुरा थाहा हुन्छ। यसै युगबाट अन्त्येष्टिमा गरिने अनुष्ठानहरूको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैबाट मानिसमा धार्मिक चेतनाको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उत्तर पाषाण युगमा धार्मिक अनुष्ठानको साथसाथै विभिन्न अन्धविश्वासको पनि विकास भएको थियो भन्ने कुरा त्यसबेलाका उत्खननबाट प्राप्त अवशेषहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ। सभ्यताको विकासको साथसाथै मानिसहरू समूहमा बस्ने प्रचलन सुरु भएको थियो। भारतमा गरिएको एउटा अध्ययनले भारतमा सबैभन्दा पहिले 'नेग्रिटो' जातिले बसोबास गरेका थिए। त्यसपछि प्रोटो-अस्ट्रेलोइड वा निषाद आएका थिए। यो जातिको पछि आएका आर्यहरूको संस्कृतिमा विलिन भएको थियो। यी जातिहरू टोटमवादी जातिका थिए। यिनीहरूले नाग, गोही, बाँदर आदिको पूजाको सुरुवात गरेका थिए। भारतमा प्रोटो-अस्ट्रेलोइड जातिले धार्मिक भावनाको सुरुवात गरेका थिए। निषाद पछि द्रविड जाति भारतमा भूमध्य सागरीय क्षेत्रबाट आएका र यिनीहरूले सैन्धव सभ्यता र संस्कृतिको विकास गरेका थिए। सैन्धव धर्मको बारेमा लेख्य सामग्री प्राप्त नभए पनि उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीबाट यिनीहरू मातृशक्तिका उपासक थिए। जसमा अनेकौँ नारी मूर्तिहरू समेत प्राप्त भएका छन्। मोहन्जोदारोमा उत्खननबाट एउटा परम पुरुषको कल्पना गरिएको एक मुद्रा जसमा एक नग्न पुरुष योगासन मुद्रामा बसेका छन्। यी योगीका ३ मुख छन् शिरमा शृङ्ग-मुकुट अथवा त्रिशूल अंकित छ। योगीको बायाँतिर एउटा गैँडा र भैँसी र दाहिनेतिर एउटा हात्ती र बाघ छ अगाडि तिर मृग छ। यो आकृति हेर्दा खसहरूसँग शिवलाई जोड्न मिल्ने शैवपाशुपत स्वरूपको यो आकृति देखिन्छ। मार्शलले यसलाई शिवको मुद्रा मानेका छन्। वैदिक आर्यहरू भारतमा आउनु पूर्व विकसित यो सभ्यता र मष्टोलाई शिवसँग जोड्ने मतको आधारमा खस सभ्यताको प्रभाव सैन्धव सभ्यतामा परेको अड्कल गर्न सकिन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल बारे विभिन्न विद्वान्हरूका फरक फरक मतहरू छन्। पौराणिक मत अनुसार खस क्षेत्रीहरूको उद्गम थलो हुम्लाको शैपाल र बझाङ थियो भन्ने एकथरीको मान्यता छ। उनीहरू अनुसार खस क्षेत्रीका पुर्खा कैलाशबाट आएको र मष्टोलाई कैलाशमा उत्पन्न भएको र त्यहीँबाट कर्णाली उपत्यकामा आएर अन्यत्र फैलिएको मान्दछन्। इन्डो-आर्यन ओरिजिन थ्योरी (Indo-Aryan Origin Theory) अनुसार हिन्दू साहित्यमा खसहरूको उल्लेख पाइन्छ। आइरिस भाषाविद् सर जी.ए. ग्रियर्सनले आर्य भाषिक हिमालयको तल्लो भागदेखि कश्मीर सम्मका बासिन्दाहरू महाभारतमा उल्लिखित खसका सन्तान हुन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र नृतत्त्वशास्त्री डोरबहादुर विष्ट खसलाई इन्डो-युरोपियन मूलका मान्दछन्। खसहरू हालको कश्मीरबाट आएका र त्यहाँका स्थानीय खस/कसबाट त्यो ठाउँ कश्मीर रहन गएको मान्दछन्।   करिब ई.पू. २००० तिर खसको एउटा समूह इरानतिर र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्वतर्फको पहाडी भागदेखि भेरी नदीसम्म फैलिएर बसे। बालकृष्ण पोखरेल खसलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। उनीहरू पछि गुर्जर, पल्लव, शक जस्तै आर्य बनेका मान्दछन्। आइरिस भाषाशास्त्री जर्ज अब्राहम ग्रियर्सनले खसहरू संस्कृत र इरानी भाषा समूहका आर्य मूलका क्षत्रिय जातिका योद्धाहरू हुन् भन्ने मत राख्दछन्। खसहरूको उद्गमको बारेमा अर्को सशक्त मत झाङ-झुङ (Zhang Zhung) सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसलाई झाङ-झुङ सभ्यताको सिद्धान्तको रूपमा चिन्ने गरिन्छ। यो सिद्धान्त अनुसार खसहरूको सम्बन्ध तिब्बतको प्रारम्भिक उद्भव कालदेखि तिब्बती साम्राज्यको उत्थानसम्म खसहरू जोडिएका छन्। कुनै-कुनै वर्णनमा झाङ-झुङ संस्कृति खससँग सम्बन्धित मानिएको छ। केही विवाद पश्चात् खस मल्ल अस्तित्वमा आएका थिए जो तिब्बतबाट पश्चिम नेपालमा आएका मानिन्छन्। किरातहरूको प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थले खसहरू प्राचीन चीनको तारीम बेसिन (Tarim basin) बाट नेपाल आएका र त्यो बेला नेपालमा किरातहरूको शासन रहेको उल्लेख छ। खसहरूको तारीम बेंसीमा रहेको खसगर (Khasgar) नामक किल्लामा लघु युची कुषाणले आक्रमण गरी त्यहाँबाट भगाएपछि उनीहरू नेपालमा आएको र किराती राजाले त्रिशूली नदीको पश्चिमतिर बसोबास गर्न दिएको र त्यहीँबाट पश्चिम कश्मीरसम्म फैलिएको उल्लेख छ। तिब्बती मान्यतामा पनि खसहरू तिब्बती साम्राज्यसँग जोडिएका थिए। झाङ-झुङ सभ्यता अन्तर्गत यात्से किंगडम (Yaste kingdom) लाई खस/यात्से वा चल्ला/मल्ल वंशको रूपमा चिनिन्थ्यो। कर्णाली प्रदेशमा खस राज्यको स्थापना गर्ने मानिएका नागराज यसै वंशका मानिन्छन्। उनको काल करिब ११औँ शताब्दी मानिन्छ। यात्सेले सन् १२२० तिर जुम्ला र गढवाल विजय गरेको, सन् १२३५–१२३९ बीच गङताङ (Gangtang) माथि विजय हासिल गरेको पाइन्छ। राजा अशोक चल्ल/कल्लले सन् १२५० तिर दक्षिणी सीमा विस्तार गरेका थिए। खसहरूले सन् १२८८ र सन् १३३४ मा काठमाडौँ आक्रमण गरेका थिए। सन् १३२८ पछि पतनोन्मुख भएको खसहरूको राज्य सन् १३७० सम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।   खसहरूमा सुरुमा तिब्बती संस्कृतिको ठुलो प्रभाव थियो। खसहरू बसोबास गर्ने सिंजा, जुम्ला, गढवाल र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा यसको व्यापक प्रभाव थियो। पछि हिन्दू आर्य शासकहरूको दबदबा बढेको र शासकहरूले पनि उनीहरूका मान्यता अवलम्बन गर्दै गएकाले खसहरूले अवलम्बन गर्दै आएका मान्यताहरूमा क्षयीकरण हुँदै गए। ________________________________________    खसहरूले गुगे नजिकको खसहरूले गुगे नजिकको पाराङमा शासन गर्दथे, पछि तिनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङला  हिमाल को बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ तिनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए।". खस र मष्टो संस्कृति: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्राचीन सिंजा राज्यको गुगेमा अवस्थित रहेको मल्लवंशका पुर्खाहरू दक्षिण पाराङको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा राज्य गरेको पाइन्छ, जसको ल्हासा राजपरिवारसँग सम्बन्ध रहेको थियो। पछि गुगेले आफूलाई स्वतन्त्र गरेको थियो। त्यहाँका शासकहरूमध्ये नागदेव र उनका पुत्र कपिललाई खस (Yatse) वंशको संस्थापक मानिन्छ। तिब्बती मूलका भए तापनि नेपालमा आउँदा हिन्दू-आर्य तथा बौद्ध दुवै संस्कृतिको प्रभावले यिनीहरूको जीवनशैली प्रभावित थियो। खसहरूले गुगे नजिकैको पुराङमा शासन गर्दथे। पछि उनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङ्गला हिमालको बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ उनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए। त्यसभन्दा पहिले यिनीहरूले चीनको तारिम उपत्यकामा खसगर (Khasgar) राज्यको स्थापना गरे। त्यसपछि ताक्लाकोटमा आफ्नो कब्जा गरे। खसहरूको उद्गमको सन्दर्भमा अर्को मत अनुसार खसहरू 'शक' जातिबाट आएका हुन् भन्ने छ। राहुल सांकृत्यायन खस र शकलाई एउटै जातिका दुई समूह मान्दछन्। शकहरू ई.पू. को पहिलो शताब्दी पहिले नै आएको र खसहरू हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिएको मानिन्छ। ओमचन्द्र हण्डा लगायत कतिपय विद्वान् यसै सिद्धान्तका पक्षधर छन्। दैलेखको संवत् १०३८ (९८१ ई.) को पहिलो नेपाली भाषाको शिलालेखबाट १००० ई.पू. देखि ५०० ई.पू. सम्म खसहरू नेपालमा आइसकेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। खसहरूको समृद्ध राजनीतिक र नगर सभ्यताको उत्कृष्ट चरण बेबिलोनियामा जुन समयमा कस्साइटहरूको शासन चलिरहेको थियो (१५९५–११५५ ई.पू.), त्यसै समयमा अर्थात् करिब १५०० ई.पू.–६०० ई.पू. (जसलाई वैदिक काल भनिन्छ), खसहरूको विभिन्न समूह बेबिलोनिया क्षेत्रबाट नयाँ ठाउँहरूमा समूह-समूहमा फैलिएर अगाडि गइरहेका थिए। तीमध्येकै एउटा ठुलो समूह इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको मैदानी भूभागतर्फ अगाडि बढ्यो। त्यो समूहले आर्य संस्कृतिको विकास गर्यो, वैदिक मन्त्रको रचना गर्यो, आख्यान र उपनिषद्हरूको रचना गर्यो; त्यो समूहले आफूलाई वैदिक आर्यको रूपमा स्थापित गर्यो। ६०० ई.पू. देखि २०० ई.पू. सम्म आउँदा दर्शन, उपनिषद्को रचना, रामायण र महाभारतबाट मानिस र देवताका सम्मानित विचारहरू र विरचित कृतिहरू रचिए। विभिन्न धार्मिक विचार र सम्प्रदाय (बौद्ध, जैन, वैष्णव) अस्तित्वमा आए। २०० ई.पू. बाट मौखिक कुरालाई सम्झन गाह्रो हुने भएकाले यसलाई संक्षिप्त रूपमा बुझ्नका लागि सूत्र रचनाको प्रारम्भ भयो। त्यसका लागि टीका र २०० ई.पू. पश्चात् विभिन्न दर्शन सूत्र, ग्रन्थ भाष्य टीका रचना भए र धार्मिक आन्दोलनले समाजमा ठुलो प्रभाव छोड्न गयो। हरिभद्रको 'षड्दर्शन समुच्चय' छैटौँ शताब्दीमा, समन्तभद्रले 'आप्तमीमांसा', बौद्ध दर्शनका विद्वान् आचार्य भावविवेकले मीमांसा, सांख्य, वैशेषिक र वेदान्तको आलोचना गरिएको 'तर्क ज्वाला' को रचना गरे। १४औँ शताब्दीतिर बौद्ध धर्मको अत्यधिक प्रभाव र वैदिक धर्मप्रतिको प्रहारबाट त्यसलाई बचाउन शंकराचार्य आक्रामक रूपमा अगाडि आए र उनले 'सर्व सिद्धान्त सार संग्रह' नामक पुस्तकको रचना गरे। इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको समथर भूभागतर्फ नगएर अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै हिमालयको काख हुँदै पूर्व नेपाली भूभागतर्फ फैलिएको खस (कस्साइट्सको शाखा) आफ्नो आदिम रीतिथिति, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा निरन्तर लागिरह्यो। त्यही समूह खस जाति थियो। यिनीहरू बेबिलोनिया र असुर सहरमा विकसित सभ्यता र देवताको विरासत साथै कालान्तरमा बौद्ध संस्कृति तथा धार्मिक प्रभावका कारण खसहरूको संस्कृतिमाथि वैदिक खस आर्यको अपहेलित व्यवहार र आफूलाई श्रेष्ठ ठहर्याउने दम्भका कारण खसहरूका देवता मष्टोलाई उनीहरूले देवताको स्थान नदिएको र वेद तथा उपनिषद्हरूमा कतै उल्लेख नगरेको कुराबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यति मात्र होइन, शिव सम्भवतः अवैदिक खसका देवता हुन् जसलाई सैन्धव सभ्यतामा अपनाएर एउटा महत्त्वपूर्ण देवताको रूपमा स्वीकार गरिएको शैव पाशुपताकृति युक्त सामग्री प्राप्त छ। वैदिक साहित्यमा शिवलाई तल्लो दर्जाको महत्त्वहीन देवताको रूपमा देखाइएको छ। पछि वैदिक संस्कृतिमाथि चारैतिरबाट प्रहार भएपछि खसहरूसँग वैदिक खसहरू पराजित भए र खसहरूलाई क्षत्रीयको श्रेणी र सर्वशक्तिमान् देवताको रूपमा शिवलाई मान्यता प्राप्त भएको मानिन्छ। शंकराचार्यको उदयपछि (१४औँ शताब्दी पछि) नेपाली तथा उत्तराखण्ड, कुमाऊँ र कश्मीरका क्षेत्रमा फैलिएका खसहरूको अहिले सम्म पनि आफ्नै समृद्ध मष्टो परम्परा र संस्कृतिमाथि ठुलो प्रहार गरियो र खस पहिचान मास्ने प्रयास गरियो। 'खस' शब्द नै अपमानित शब्दको रूपमा प्रचार गर्न सुरु गरियो। खसहरू पनि बिस्तारै वैदिक खस आर्यहरूका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक व्यवहार अवलम्बन गर्दै आफ्ना आदिम युगदेखि सञ्चित गरेर जोगाएका परम्परा छोड्दै गए र नयाँ व्यवहारहरू अवलम्बन गर्न थाले। डा. हरिश लखेडाले संविधानमा अहिले बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, संन्यासीलाई नेपालमा 'खस आर्य' मा सूचीकृत गरिएको बताउँछन्। People of Nepal का लेखक डोरबहादुर विष्टले दलितहरूलाई पनि खस हुन् भनेका छन्। कामी, दमाई, सार्कीहरूले पनि मष्टो देवताको पूजा गर्दछन्। डा. विपिन अधिकारीले नेपालमा अहिलेका क्षेत्री, बाहुन, कामी, ठकुरी, सार्की, संन्यासी, बादी, दमाई, गाईने र अन्य खसमा पर्दछन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र डोरबहादुर विष्ट खस/कसलाई युझी मूलका मान्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्य खस ऐरावतको एउटा उपशाखा (कविला) हो जसको उत्पत्ति इडावर्त हालको कश्मीरबाट भएको मान्दछन्। खसहरू तेस्रो शताब्दी ई.पू. मा इडावर्तमा रहन्थे। खसको मूल अर्थ 'राजा' वा 'क्षेत्री' अर्थात् 'योद्धा' भन्ने हुन्छ। उनीहरूको बसोबासको स्थल 'खस' बाट कश्मीर रहेको र दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा खसको एउटा समूह कजाकिस्तान र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्व हुँदै नेपालतर्फ गयो। बालकृष्ण पोखरेल खसहरूलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। प्रा.डा. गोविन्द सिंहले खसहरूमा विधवा विवाह प्रचलित थियो भन्ने मान्यता राख्दछन्। उनीहरूमा खुला समाज थियो। स्त्रीको उच्च स्थान थियो। खसको आर्यको जस्तो जकडन र बन्धनमा बाँधिएको समाज थिएन भन्ने कुराको उल्लेख गरेका छन्। बस्नेत को हुन्? माथि उल्लिखित खसहरूका विभिन्न समूहहरू जो स-साना समूहमा नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा फैलिएको हिमालयको काखमा अवस्थित भूभागमा बस्ने खसहरूको एउटा समूह बस्नेत हो। आदिकालदेखि आफ्नै शौर्य, पराक्रम, वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहास बनाउन सफल भएका कारण बस्नेतहरू इतिहासका विभिन्न कालखण्डदेखि नेपालको एकीकरणको लागि युद्धका मैदानमा अभूतपूर्व उत्साह र साहसले इतिहासमा स्वर्ण अक्षरमा नाम अंकित गर्न सफल जाति हुन्। राजा-रजौटा र राज्य सञ्चालनका प्रमुख जिम्मेवारीहरूका लागि बस्नेत सधैँ नै राज्यको सुरक्षा र सञ्चालनको निम्ति अनिवार्य जस्तै भूमिकामा रहे। "खप्तडी बस्नेतको मूल थलो खप्तड लेक (खेचराद्री) बडीमालिका पश्चिमपट्टी सेती अञ्चलमा अछाम, बझाङ, बाजुरा, थलारा, दार्चुला, बैतडी, डोटीको माझ पूर्व-पश्चिम लम्बायमान अवस्थामा रहेको स्थान हाल मानव विहीन छ। खप्तडी बस्न्यातको अवस्थन खप्तड (खेचराद्री) सेती अञ्चल बडीमालिकाको दायाँ पट्टी छ" भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बताउनुभएको छ। खप्तड लेकतिर मोटो खालको भुईँमा कालो छिट्का मिसिएको मोटो टुप्पा मसङ्ग्रिँदै गएको निगालो बाँस प्रशस्त पाइने र त्यहीँको नेटो (डाँडाको सिरान) अर्थात् बाँस पाइने नेटो "बाँसनेटो" मा बस्ने मानिसलाई बाँसनेटो — बासनेता — बस्न्याता — बस्न्यात — बस्नेत भएर बस्नेत भएको हुन सक्दछ। आजभोलि पनि गाउँघरमा यस्ता प्रशस्त उदाहरण पाइन्छ, जस्तै: तुलसीपुरबाट बसाइँ सरेर आएको तुलसीपुरे, दैलेखबाट आएको दैलेखी, सल्यानबाट आएको सल्यानी आदि। मध्यकालीन राज्य व्यवस्थामा दरबार सम्बन्धी मुद्दामामिला हेर्ने, बस्ती बसाउने र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएको मानिसलाई 'बस्नेत' भन्ने गरिन्थ्यो भन्ने मत तथ्यको नजिक लाग्छ। यसको कारण बस्नेत थरका मानिसहरूको गोत्र एउटै नहुनु पनि हो। खप्तडी बस्नेतको गोत्र कौशिक, श्रीपाली बस्नेतको गोत्र भारद्वाज, खुलाल बस्नेतको गोत्र धनञ्जय र लामिछाने बस्नेतको गोत्र गर्ग हुनाले बस्नेत जातीय भन्दा पदिय उपाधि थियो, जो विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरूलाई कार्यदक्षता, योग्यता र जिम्मेवारी वहन गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रदान गर्ने गरिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। श्रीपाली बस्नेतहरूले आफ्ना पुर्खाहरू श्रीपाल राज्यका श्रीपुर शाहीका वंशज मान्दछन्, जसबाट विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरू बस्नेत उपाधिबाट विभूषित भएको र कालान्तरमा विभिन्न थर र गोत्रका मानिस बस्नेत भएको हुन सक्छ भन्न सकिन्छ। खप्तडी बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो, श्रीपाली बस्नेतको कुलदेवता आदि मष्टो लिसिसाँकोटी, खुलाल बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो र लामिछाने बस्नेतहरू मध्य भोजपुरको अघेरीतिर कैलाशमष्टो मान्दछन् भने तेह्रथुमतिरका लामिछाने बस्नेतहरू महामष्टो कुलदेवता मान्ने गर्दछन्। मष्टो को हुन्? मष्टो सिंजा साम्राज्य अन्तर्गतका खस जातिले आफ्नो कुलदेवताको रूपमा पूजा-आराधना गर्दै आएका देवता हुन्। प्राचीन सिंजा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी लगायत कतिपय अन्य जातिका कुलदेवता मष्टो हुन्। तत्कालीन सिंजा राज्य नेपाल खाल्डोदेखि कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी सम्म फैलिएको थियो। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। मष्टोका विभिन्न भेदहरू पनि छन्। मुख्य रूपमा मष्टो २ किसिमका छन्: १. दाह्रे मष्टो २. दुधे मष्टो मष्टोको पूजा घरमाण्डौ र वनमाण्डौमा गरिन्छ। घरमाण्डौमा मूल धामी बस्ने स्थान जसलाई 'गादी' भनिन्छ, त्यसमा सेतो कपडा लगाएका झाँक्री, चमर, सोँटा सहित मष्टोको थानमा धामी गएपछि देउता चढ्दछन् र उनीहरू काँप्न थाल्दछन्। पश्चिम नेपालको हिमाली क्षेत्र 'जडान' र पहाडी क्षेत्र 'खसान' को नामले चिनिन्छ। यही खसान क्षेत्रमा खस भाषा र मष्टो संस्कृतिको विकास भएको मानिन्छ। तत्कालीन खस देशमा बस्ने बाहुनहरूको कुलदेवता मष्टो हुन्। भारतमा मुसलमान आक्रमण पछि भागेर नेपाल प्रवेश गरेका र हुकुमी शासन कालमा हुकुम प्रमाङ्गीबाट खस बनेका खसहरूको कुलदेवता मष्टो हुँदैनन् भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङ मान्दछन्। उनको अनुसार सम्पूर्ण खसहरूका कुलदेवता मष्टो हुन्। मष्टोका पिता-माता को हुन् भन्ने उल्लेख कतै पाइँदैन। मुगुतिर एउटा किंवदन्ती प्रचलित छ। उक्त मत अनुसार मष्टोको उत्पत्ति कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमा भएको थियो। महिषासुर राक्षसले तपस्या गरी ब्रह्माजीलाई रिझाएर पुरुषको हातबाट नमर्ने वरदान मागेको र वरदान पाएपछि देवताहरूलाई पराजित गरी इन्द्रपुत्रलाई पराजित गर्न पिछा गर्दा उनी भागेर हिमवत् खण्ड आउँदा मष्टोदेवको जन्म भएको थियो। कोही-कोहीले मष्टोलाई भगवान् शिवको अंशको रूपमा पनि हेर्ने गर्दछन् र १२ मष्टोका मूल स्थानमा शिवलिङ्गको स्वरूपको अवस्थितिले समेत उक्त कुरालाई औचित्यपूर्ण ठहर्याउने प्रयास गरिन्छ। अर्को मत अनुसार मष्टोलाई स्वर्गका राजा इन्द्रका पुत्र मान्ने गरिन्छ। "स्वर्गका राजा इन्द्र, धर्तीका राजा मष्टो, पातालका राजा नागराज" भन्ने उक्ति प्रचलित छ। मष्टो निराकार हुन्छन्। मष्टो शब्दको उत्पत्ति 'मस्तक' (शिर) बाट भएको योगी नरहरिनाथले मान्दछन्। उनले सुरुमा मष्टो एउटै भएको र पछि मष्टो देवता थपिँदै जाँदा बाह्र मष्टो भन्न थालिएको र बाह्र मष्टोलाई पछि वराह मष्टो, वारामष्टो समेत भन्ने गरिएको थियो। मष्टोको वाहन घोडा हो। भेडा, चितुवा र झार पनि मष्टोका वाहन हुन्। मेसोपोटामियाको मुख्य देवता Marduk (मर्डुक) बाट मष्टो भएको र मेसोपोटामिया स्थित नव-असीरियन साम्राज्यको राजधानी असुरमा स्थित तत्कालीन विख्यात देवता अहुरमज्दाको 'मज्दा' को अपभ्रंश भएर मष्टो भएको भन्ने मत छ। करिब १७०० ई.पू. तिर पहिलोपटक मेसोपोटामियामा घोडा ल्याएर आक्रमण गरी त्यहाँ विजयी भएर शासन गर्ने कस्साइट्स (खस) र उनीहरूको वाहन घोडा र कस/खसको देवता अहुरमज्दाबाट मष्टो बनेका देवताको वाहन घोडा हुनु संयोग मात्र नभई कस्साइट्सबाट खस र अहुरमज्दाबाट मष्टोको निकट र निरन्तरताको सम्बन्ध देखिन्छ। वैदिक सनातन धर्मको विकास हुनुपूर्व नै नेपालमा मष्टो धर्मको विकास भइरहेको भए तापनि हालसम्म मष्टो धर्मको विषयमा कुनै पनि प्राचीन हस्तलिखित सामग्रीहरू प्राप्त भएका छैनन्। तर मष्टो धर्म, देवता र यसको उत्पत्तिका सन्दर्भमा विभिन्न किंवदन्ती, मिथक र कहावतहरू भने प्रशस्त रूपमा पाइन्छन्। प्राचीन बेबिलोनिया/मेसोपोटामियामा मष्टोको पूर्व रूपलाई 'अहुरमज्दा' भनिन्छ र मष्टो धर्म मान्ने प्रथम व्यक्ति आदिमनाथ हुन्। आदिमनाथलाई आदिनाथ भनिन्छ। भगवान् शिवले अलकापुरी शक्तसिंह (बहादुर) लाई दिए र उनै शक्तसिंह देवताका राजा इन्द्र तथा मष्टो भए भन्ने एउटा मत पनि छ। 'मरुत' शब्दको अर्थ वायु हुन्छ, यिनै वायु देवता मरुतबाट मरुत—मउत—मष्ट हुँदै मष्टो भएको भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। मान्छेले मान्ने देवता भएकाले मान्ठ, मान्ठा, मन्ठा हुँदै मष्टो भएको अनुमान सत्यमोहन जोशीको छ। योगी नरहरिनाथले मष्टोलाई महेश्वरको अंश अवतार/अष्टमूर्ति महादेव शिव (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, चन्द्र, सूर्य र आत्मा) महा+अष्ट भुजी— महाअष्ट, महाष्ट हुँदै मष्टो भएको अड्कल गर्दछन्। मष्टोलाई निराकार बाल ब्रह्मचारी देवता मानिन्छ। पितृ स्वरूपमा वायु, प्रकृतिका स्वरूपमा लिङ्गो, ध्वजा, पताका, रक्षा सूचक हतियार आदि थापेर पूजा गरिन्छ। विक्रम संवत्को पाँचौँ शताब्दीतिर बझाङका राजा सैपाल थापाको समयमा मष्टोले राजकीय मान्यता पाएको थियो भन्ने गरिन्छ। तर लेख्य प्रमाण सन् १४५७ सुरती शाहले जारी गरेको एउटा अभिलेखमा पहिलो पल्ट मष्टो शब्दको उल्लेख गरेकाले यो नै सर्वाधिक प्राचीन मष्टो शब्द उल्लिखित अहिलेसम्मको प्रामाणिक अभिलेख मानिन्छ। खसहरूले मानी आएको मष्टो देवतालाई आर्य जातिले वेद, पुराणमा कतै उल्लेख नगरेकाले खसहरू आर्य नै हुन् भनेर मान्ने आधार नभएको एकथरी मत छ। अथर्ववेदमा खसहरूले मान्ने शिवलाई 'व्रात्य' भनेर हेपिएको र उनका अनुयायी खस जातिलाई 'व्रात्य जाति' भनेर खसालिएको छ। व्रात्य भनेको उपनयन वा यज्ञोपवीत संस्कार नगर्ने, अनार्य, वैदिक कृत्य आदि गर्ने अधिकार नभएको, जसको दश संस्कार हुँदैन भन्ने हो। आर्यका दुई समूहहरू बीचको वैमनस्यताले वा उनीहरूलाई चुनौती दिने आदिवासीहरूसँगको टकरावले यस्तो स्थिति आएको हुन सक्छ। वैष्णवहरूको वर्णाश्रम व्यवस्थालाई नमनेका हुनाले खसहरू र उनले मान्ने देवता शिवलाई व्रात्य भनेको हुनुपर्छ। आफूलाई ठुलो देखाउने र अरूलाई होच्याउने रूपमा आफूलाई देव खलक र अरूलाई राक्षस खलक भनेको हुनुपर्छ। राम्रो काम गर्ने आदर्शवान् व्यक्तिलाई देवता र अरूलाई दुःख दिनेलाई राक्षस भन्ने गरिन्छ। जरथुस्त्र धर्मग्रन्थको देवतालाई "असुर" र राक्षसलाई "दइव" भनिएको छ। ऋग्वेदमा असुर शब्दलाई १५ पल्ट नराम्रो र ९० पल्ट राम्रो अर्थमा प्रयोग गरिएको छ। असुर देवता र असुर सहरको बारेमा यसै आलेखमा अगाडि पनि उल्लेख गरिएको छ। मनुस्मृति तथा महाभारतमा उल्लेख गरिएका झल्ल, मल्ल, नट, करण, खस र द्रविडहरूलाई पाप योनिबाट जन्मिएका धर्मच्युत, व्रात्य जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। यक्ष जातिलाई खस, चीन तथा मंगोल जातिलाई दरद र पिशाच, किरात जातिलाई किन्नर र द्रविडलाई बाहिक जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। भारतको राजस्थानमा मष्टोलाई मामा देव, पहाडमा मामा ज्यू भन्दछन्। पिथौरागढमा चण्डक मष्टोको मन्दिर छ। बद्रीनाथमा मष्टोलाई घण्टाकर्ण देवता भनेर पूजा गर्छन्। दार्चुला-बैतडीतिर भूमिराज भनेर पूजा गर्छन्। लेखक तेज कार्कीले मष्टो प्रकृति पूजा (Shamanism) वा जडवाद (Animism) नै सर्वप्राचीन आध्यात्मिक चिन्तन भएको र मष्टो संस्कृति यही प्रकृति पूजक भएकाले यसको प्राचीनताको पुष्टि गर्न मिल्ने भाव व्यक्त गर्दछन्। मानव जातिले ३० हजार वर्षदेखि धर्म व्यापार र सामाजिक विभेदीकरण गर्न सिकेको नोआ हरारीको मत लेखक कार्कीले उल्लेख गरेका छन्। करिब ३२ हजार वर्ष पुरानो जर्मनीको स्टे डेल गुफामा भेटिएको सिंह मानव (पुरुष वा महिला) नै पहिलो धार्मिक चिह्न भएको (Harari, Yuval Noah (2015), Sapiens: A Brief History of Humankind, London: Vintage, P. 23/25) मान्दछन्। प्रकृति पूजाको प्रारम्भ साइबेरिया र मध्य एसियाबाट करिब २० हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको र मष्टो परम्परा पनि प्रकृति पूजामा आधारित अत्यन्त प्राचीन परम्परा भएको सम्भवतः प्राग-ऐतिहासिक कालदेखि नै सुरु भएको मान्यता छ। मष्टोको प्रादुर्भाव खसहरूका पुर्खाहरूले बेबिलोनियामा शासन गरेको समयमा भएको मान्यता एकथरीको छ। विभिन्न मष्टोहरूका विभिन्न थानहरू हुन्छन्। खोला, किनार, रूखमुनि यिनका थान हुन्छन्। यिनीहरू डरलाग्दा, मानिसहरूलाई दुःख दिने, चाँडै रिसाउने स्वभावका हुन्छन्। ढँडार मष्टोका थान खोल/ढेल्यो र घाई, दुगे। बदु मष्टोका थान कुटासिली र छरिढुस्के, थापा मष्टोको थान घोडा, मौल्याल, गुम्देव, गाईगोठ्या आदि हुन्। नेपालमा मष्टो देवताको सुरुवात कहिले, कसरी र कहाँ भएको थियो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न अड्कल, आख्यान, किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। विभिन्न मत तथा अड्कल जे जस्ता भए तापनि बझाङ जिल्लाको ढँडार नै मष्टोको उत्पत्ति भएको सर्वाधिक प्राचीन स्थल हो भन्ने कुरामा अधिकांश मानिसहरूको सहमति छ। ढँडार मष्टोको एउटा मूल धामी हुन्छ। त्यो ढँडार मष्टोका धामीको मृत्यु भएपछि मात्र अर्को धामी हुने र भित्र पूजा गर्ने अर्को धामी बन्ने गर्दछन्। बाहिर बत्ती बाल्ने र अन्य काम गर्ने अन्य हुन्छन्। ढँडार मष्टोका हालसम्म ज्ञात पुजारीहरूमा परिङ्ग्या परिवारबाट १२ पुस्ता, सुवासकोटी नयरका १० पुस्ता, सुवेदी परिवारका १२ पुस्ता र जैसी परिवारका कुशु जैसीबाट सुरु भएर हाल १८औँ पुस्ताले मूल पुजारीको रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसबाट यो मन्दिरमा मष्टो पूजाको परम्पराको प्राचीनताको अनुमान गर्न सकिन्छ। किंवदन्ती अनुसार मष्टो ढँडारमा जाँदा ढँडारका मानिसहरू खर्कमा गोठालो गएका थिए। गोठमा गाई-भैँसीका दूध राखेका भाँडाहरू खर्कबाट गोठमा आउँदा रित्तो हुने क्रम दिनदिनै हुन थालेपछि दिउँसो सबै मानिसहरू खर्क गएको बेला कसले दूध चोरेर खान्छ पत्ता लगाउनुपर्यो भन्ने हिसाबले लुकेर चियो गर्दा एउटा स्याल जस्तो जीव आएर दूध चोरेर खान लागेपछि सो जीवलाई देखेर कराउँदा उक्त जीव त्यही गोठमा आगो बालेको ठाउँबाट जमिन घस्रिएर करिब ४ किलोमिटर टाढाको पैंयादरो भन्ने ठाउँमा निस्कियो, त्यसलाई पैंयादरोको मष्टो भनिन्छ। उक्त जमिन घस्रिएर बनेको प्वाल अहिले पनि यथावत नै छ। अर्को यसै सँग मिल्दोजुल्दो किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। कुश भट्ट नामक एकजना मानिस तीर्थाटन गर्न विभिन्न तीर्थमा जाँदा शंखधारमा एउटा शिला भेटेपछि उक्त शिलालाई आफूसँग लिएर हिँडे। राती सपनामा शिलाले आफू बेबिलोनिया तिरको देवता भएको र साइपाल हिमालको प्रस्रवण क्षेत्रमा बस्न चाहेको बताएछ। त्यसपछि उनले ढँडारमा माडौँ (थान) बनाएर शिला स्थापना गरे। त्यस ठाउँमा बँदेलले गोठालाको दही चोरेर खाने गरेपछि गोठालाले बँदेल समात्न खोज्दा सबै गोठाला बेहोस भएछन् र के भयो भनेर हेर्न आउने मान्छेहरू मध्ये जसराज भन्ने गोठालालाई कम्प छुटेछ र "म मरुत हुँ तिमी खसको कुलमुली हुँ। दैत्यको प्रहारबाट भवानीलाई बचाउन आएको हुँ, मेरो मन्दिर बनाउनुको सट्टा साधारण माडौँ बनाई त्यसको गाभिरमा खोपो राख्नु र मेरो गााधी सम्झेर पूज्नु, मेरो बहिनीको पनि सम्झना गर्नु" भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ। अर्को भनाइ अनुसार बझाङको चैनपुर नजिकैको सुवेडाका जोशी ब्राह्मण शंखधार र जालन्धरबाट ढुङ्गा (शिला) को रूपमा आएको बान्नी गएपछि ती ब्राह्मणले झोली बिसाएपछि भगवान् लुप्त भए, त्यो ठाउँ देउबाँझ (बाँझको रूख) को टोड्का (ढँड वा कसै-कसैले ढँडार पनि भन्दछन्) त्यही ढँडमा मष्टोको जन्म भयो। त्यहाँ बाँधिएकाले 'बान्नी मष्टो' भनियो। त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा फैलिएकाले त्यसका भेदहरू भए। डोलने (हिँड्ने डुल्ने) भएकाले मष्टो-मष्टो भन्न थाले। १२ अङ्गालको मष्टो भन्ने पनि गरिन्छ, यसको मतलब मष्टोका १२ भेद भनेको होला। १२ ठाउँमा बसेकाले १२ उपमष्टो भनेको हो। मूल रूपमा मष्टोका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मष्टोलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। मष्टोहरूको स्वभाव वा प्रकृति हेरेर यिनीहरूलाई गुणको आधारमा सत्त्व, रज र तम गुण युक्त हुने भनिन्छ। सत्त्वगुण भएका मष्टोहरूमा दुधे मष्टो, मण्डली मष्टो, लडे मष्टो आदि पर्दछन्। रजोगुण वा राजसी गुण भएका मष्टोहरूमा दाह्रे मष्टो, रुमाल मष्टो, तेडी मष्टो, खापर पर्दछन्। तमोगुण भएका मष्टोमा कालो मष्टो, रुपा मष्टो, कैलो मष्टो, मुण्ड मष्टो आदि पर्दछन्। ढँडार स्थित दाह्रे मष्टो ज्येष्ठ र श्रेष्ठ मानिन्छन्। थापा मष्टो विद्वान् मष्टो, बाबिरो मष्टोलाई कान्छो मष्टो मानिन्छ। गुरौ मष्टो र विजय मष्टोलाई भाइराजा मष्टो भनिन्छ। मष्टो उपासना गर्दा वैदिक विधि नअपनाएर धामीले प्राकृतिक विधि अपनाएर काँप्दै पूजा गर्ने गर्दछन्। मष्टो देवताको मूर्ति हुँदैन, यसमा स्वर्ग-नर्कको परिकल्पना गरिएको पाइँदैन। मष्टोको पूजा गर्दा साह्रो-गाह्रो पर्दा पनि भाकल गरी पूजा गर्ने पनि गरिन्छ। ढँडारमा मष्टो पूजा गर्दा विभिन्न जातजातिहरूको सहभागिता हुन्छ। दाह्रे मष्टोले मष्टो थानमा बलिको लागि लिएको बोका दाँतले छिनाल्ने गरिन्छ। बलि दिने सम्बन्धमा एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। एकपल्ट बझाङी राजाले बलि दिनुपर्यो भन्दा माघको महिनामा बलि दिन मिल्दैन भनेपछि राजाले नमानी बलि दिन हठ गरेछन्। त्यसपछि राजाले निकै जिद्दी गरेपछि मष्टो चलेछ र राजाले बोकालाई गाईको बाच्छो बनाइदिएछन्। मष्टोले त्यो देखेर त्यसलाई बाघ बनाइदिए, मष्टोले बाघ बनाएको देखेर राजाले सर्प बनाइदियो। राजाले सर्प बनाएपछि मष्टोले गरुड बनाइदिए। राजाले बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधिदियो र मष्टोले पातासहित बोकाको घाँटी दाँतले छिनालिदिए। त्यो देखेर राजा रिसायो। अहिले पनि मष्टो चल्यो भने मष्टोले "तँ जिउँदो होइज म पन्छी होइजुँ, तँ खैर होइज म बाघ होइजुँ" भनी बोल्दछन्। ढँडारमा शनिबार र मंगलबार बलि (दाँतले) दिइन्छ। अरू बार दूध, चामलले पूजा गरिन्छ। पर्वको समयमा चैते दशैँमा बलि हुन्छ। जन्माष्टमीमा बलि हुँदैन। जुठो, सुतक परेको बेला मष्टोको पूजा हुँदैन। ढँडारमा नयाँ धामी निस्किए भने देउता चढेपछि दाँतले बोका छिनाल्नुपर्ने र धामी प्रमाणित भएपछि मष्टो देवताको अवतार भयो भनी ताल्कोटी राजाले धरी, पगडी, कानमा मुन्द्रा, बाला प्रदान गर्दछन्। त्यसपछि कुँवर जाति अनि ब्राह्मण जाति हुँदै अन्य हिलो पूजामा सहभागी हुन्छन्। मष्टो धामीमा मात्र आउँदछ। जुनसुकै नयाँ बाली भए पनि दाह्रे मष्टोलाई चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ। धामीले जाँड-रक्सी खानु हुँदैन। बलि दिने बेलामा धामीको स्वरूप डरलाग्दो हुन्थ्यो। त्यस्तो डरलाग्दो स्वरूप देखेर मानिसहरू डराउने भएकाले कपडाले छेकेर बलि दिने गरिन्थ्यो। जति बोका बलिका लागि ल्याइन्थ्यो ती सबैलाई दाँतले छिनालेर बलि दिने गरिन्थ्यो। बझाङी राजा गजराजले धामीको जाँच गर्न बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधेर बलि दिन ल्याएको र सो बोकालाई पातासहित दाँतले छिनालेको भनाइ छ। मष्टो भनेको एउटा मात्र हुन्छ। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो भनेको एउटै मष्टोका राजसी र कार्यकारी वा रज र सत्त्व स्वरूप हो भन्ने मत पनि छ। दाह्रे र दुधे मष्टो भनेको एउटै हो मष्टोको संयुक्त रूप हो। आइतबार र बुधबार दुधे मष्टोको पूजा गरिन्छ दाह्रे मष्टो पनि सँगै हुन्छ। जुम्लाका मानिसहरू प्रायः ढँडारमा पूजा गरेपछि त्यहाँबाट बक्साएर अन्यत्र जान्छन्। ढँडार नै मष्टोको मूल थलो भएको र यसरी विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामका मष्टोहरू मूल स्थानबाट छुट्टिएर जुन-जुन स्थानमा गएर बसे त्यसै ठाउँको नामबाट ती ती मष्टोको नामबाट चिनिन थाले। खस जातिको पुरापूर्वकालमा १२ वटा समूह रहेको र हरेक समूहले छुट्टाछुट्टै मष्टो पूजा उपासना गर्ने भएकाले 'बाह्र भाइ मष्टो' भनिएको धेरैको अनुमान छ। बाह्र भाइ मष्टो को हुन् भन्ने बारेमा मतैक्यता छैन। कहीँ-कहीँ मष्टोलाई शिवको अंश मानेर पूजा गर्ने चलन पनि छ। कतिपयले मष्टोलाई इन्द्रपुत्र भन्ने विश्वास गर्दछन्। मष्टोका ५२ वीर र १६ मर्सानीहरू सुरक्षार्थ रहन्छन् भन्ने मान्यता पनि पाइन्छ। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार एकपटक मन्दिरको नजिकै बसेर वेदपाठ गरिरहेका धवलपुरलाई असुरले टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने र उनले पढिरहेको वेदलाई जलाउने योजना बनाए। असुरको यो योजना थाहा पाएपछि मष्टोको भान्जा बान्नी मष्टोले वेदलाई मष्टोमाण्डौ नजिकै शिलामा परिणत गरिदिए र असुरको हातबाट मामा धवलपुरको ज्यान बचाए। त्यसै बेलादेखि मष्टो उपासकले भान्जालाई झोलीको देवता मान्ने गरेका हुन्। झोलीको देवतालाई मष्टोसँगै शिला स्थापना गरेर भान्जाको पनि पूजा गर्ने परम्परा चलेको हो भन्ने गरिन्छ। मष्टो सम्बन्धी एउटा आख्यान अनुसार देवासुर संग्राममा असुरहरूले पराजय भोगेपछि देवताहरूसँग शरण माग्न बाध्य भए तापनि उनीहरूको मनमा द्वेष बाँकी थियो। पछि असुर संगठित भए र उपद्रो गर्न थाले। आफूलाई पतन गराउने कारकको रूपमा दुर्गा भवानीलाई मानेर उनको अपहरण गरे। केहीले उनीमाथि बलात्कारको प्रयास समेत गरे। देवताहरूले अनेकौँ प्रयत्न गर्दा पनि देवी दुर्गालाई बन्दी बनाएको ठाउँ पत्ता लगाउन नसकेर भगवान् शंकरको आराधना गरे। त्यसपछि शंकरका शक्तिशाली गण देवता मष्टोको नेतृत्वमा युद्ध दलले दुर्गा र उनका बहिनीहरूलाई मुक्त गरी असुरहरूलाई छिन्नभिन्न पारेका हुनाले नवदुर्गाले मष्टोलाई भाइ भनी मानेकाले दुर्गा पूजा हुँदा मष्टोको आह्वान गरिनुका साथै मष्टोले देवभाग पाउने भए। मष्टोलाई दुष्टको दमन गर्ने, खराब विचारले अभिप्रेरित स्वार्थी र दुष्टात्मालाई दमन गर्ने र निमुखा र सत्यको पक्षमा कल्याणकारी देवताको रूपमा खसहरूको रक्षा गर्ने महान् देवताको रूपमा आदिकालदेखि पूजा, भक्ति र श्रद्धा गर्ने देवताको रूपमा खसहरूले पुज्दै आएका छन्। उपेक्षित, अपमानित, दुःखी मानिसहरूलाई बढ्ता स्नेह गर्ने भएकाले मष्टो समस्त खसहरूको लोकप्रिय देवता हुन पुगेका छन्। अर्को किंवदन्ती अनुसार सान्नी राज्यका राजा जसलाई सन्याल राजा पनि भनिन्छ। बाइसे राज्य कालको समयमा हालको कालिकोट जिल्लाको मेहेलमुडी गा.वि.स. मा सान्नी राज्यको राजधानी थियो। उनको राज्यमा सान खड्का र संसारे खड्का नाम गरेका २ भाइ थिए। ती दुई भाइमध्ये सानलाई दाह्रे मष्टो चढ्यो। दाह्रे मष्टो चढेपछि सीधासाधा सानले अस्वाभाविक कार्य गरेको देखेर सन्याल राजाले देउता चढ्यो कि दानव चढ्यो भनेर जाँच गर्ने विचार गर्दा राजा र देवता बीच लडाइँ भयो। राजाका दुई भाइ भान्जा र कुवेर थिए। भान्जाले केही नगरे पनि कुवेरले धनुकाँडले धामीलाई लखेट्न थाल्यो। दाह्रे मष्टो चढेका धामी त्यहाँबाट भागेर एउटा ठुलो रूखमा चढे र त्यहाँ पनि उसलाई लखेट्दै राजा आएकाले नजिकैको चुरी खोलामा फाल हालेर वेपत्ता भए। राजा पनि धामी मरे भन्ने ठानेर घर फर्कियो। धामी मरेको हल्ला फैलिएपछि उनकी पत्नी सती जाने तयारी गरिरहेको बेला धामी सर्पको कडेली (लगाम) बाघको घोडा चढेर दाह्रे मष्टो चढेका धामी आए। राजाले त्यो कुरा थाहा पाएर उनलाई मार्नको लागि ४०० भेडा राखेको खोरमा थुनेर सबै झ्याल ढोका बन्द गरिदिए। मष्टो चढेका धामीले ४०० भेडा मध्ये एउटा खसी बाहेक सबैलाई दाँतले छिनालेर मारे। त्यो देखेर भेडी गोठालो अत्यन्त दुःखी भयो। मष्टोले उसलाई सान्त्वना दिँदै उसलाई धनधान्यले पूर्ण गरी उसको सन्तान कहिल्यै नमासिने र कहिल्यै वृद्धि पनि नहुने वरदान दिए। उनका कयौँ पुस्ता बितिसक्दा पनि अहिलेसम्म उनका सन्तानहरूमा एकजना मात्र जन्मने कुराको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि पाइन्छ। सन्याल राजाले मष्टोमाथि गरेको दुर्व्यवहारले उनीहरूका घरमा सधैँ कलह अशान्ति र हैरानी भइरहने भएकाले त्यहाँबाट अन्यत्र सर्ने विचारले जाने बेला लाकुर देवतासँग बिदा हुन गए। लाकुर देवता मष्टोका भान्जाले सम्झाए र दाह्रे मष्टोको सेवा गर्ने सल्लाह दिए। सन्याल राजाले दाह्रे मष्टोको मन्दिर निर्माण गरे। आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति, राज्य दाह्रे मष्टोलाई चढाउने प्रस्ताव गरे। दाह्रे मष्टो चढेका धामीहरूसँग यस्तो प्रस्ताव राखेपछि मष्टोले "सबै राज्य सम्पत्ति चढाएपछि तँ कहाँको राजा हुन्छस्? मलाई सबै सम्पत्ति चाहिँदैन, ३ भाग लगाएर २ भाग तिम्रा भाइले बाँड्नु, १ भाग मलाई दिनु" भनेको र राजाले सोही अनुसार गरेकाले दाह्रे मष्टोले सन्यालको एक अंश खाएकाले सन्याललाई भाइपीठ्या भनेर मष्टो चढेको बेला भन्ने गरिन्छ। डा. जगमान गुरुङले जुम्ला सिंजा पाण्डुसेरामा प्रचलित १२ मष्टोका नाम उल्लेख गरेका छन्। १. आदिमष्टो २. कालो मष्टो ३. बबुरो मष्टो ४. रुमाल मष्टो ५. दुधे मष्टो ६. दाह्रे मष्टो ७. मण्डली मष्टो ८. बान्नी मष्टो ९. थापा मष्टो १०. ढँडार मष्टो ११. कावा मष्टो १२. खापर मष्टो। हुम्लाको सोरुदरामा रहेको गुरौ मष्टोलाई कसै-कसैले देवताको रूपमा मान्दैनन्। यो अत्यन्त दुष्ट स्वभावको राक्षसी व्यवहार देखाउने खालको हुने बताइएको छ। मष्टो कुन देवता हुन् भन्ने बारेमा फरक-फरक मत पाइन्छ। कसैले वायुको रूपमा, कुनै अवस्थामा साधुको रूपमा, कुनै-कुनै अवस्थामा गरुडको रूपमा र कहीँ-कहीँ बिरालोको रूपमा मष्टो रूपान्तरित हुन्छन् भन्ने मत पाइन्छ। मष्टोलाई कुल देवता र इष्ट देवताको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। कतिपय मानिसहरूले वराह मष्टो भन्ने गरेपछि जुम्लाका १२ भाइ मष्टोको अपभ्रंश रूप र जुम्लाको कालिकोट दरामा ढँडार मष्टोलाई पाण्डवको अवतार, खापर मष्टोलाई इन्द्रको छोरा भन्ने कुरा बाहुन र ठकुरीले हालेको कथामा मात्र पाइन्छ भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङले मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। कौशिक गोत्रीय बस्नेतहरूका कुलदेवता कसरी फरक-फरक? कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरूका कुल देवता दाह्रे मष्टो हुन्। पश्चिम नेपालका सबै बस्नेतहरू दाह्रे मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा मान्दछन्। पूर्वतिरबाट बसाइँ सरेर आएका बस्नेतहरू बाहेक सम्पूर्ण बस्नेत लगायत अरू धेरै थरहरूका कुल देवता पनि दाह्रे मष्टो नै हुन्। तर पूर्व नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू खापर मष्टोलाई आफ्नो कुल देवता मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। एउटै थर गोत्रका मानिसहरू बीच कुल देवता किन फरक भन्ने प्रश्न उब्जनु स्वाभाविकै हो। यो कसरी यस्तो हुन गयो, त्यस बारेमा सोधखोज र निरुपण नहुञ्जेल अलग कुल देवता मान्ने बस्नेतहरू बीच कुल देवताको बारेमा केही भ्रमहरू रहिरहने भएकाले तथ्य के हो भन्ने बारेमा उजागर गर्न आवश्यक छ। प्राचीन कालमा बाह्र भाइ मष्टोहरू ढँडारमा बसेको बेला उनीहरू बीचमा वैमनस्यता उत्पन्न भएर ठुलो द्वन्द्वको स्थिति आयो। भरसक सबैलाई मिलाएर लैजाने जेठो र सर्वाधिक शक्तिशाली दाह्रे मष्टो (जसलाई गादी मष्टो पनि भन्दछन्), उनी सबैका नायक गद्दीमा राज गर्ने भएकाले र सबैका अगुवा नायक भएकाले द्वन्द्व हुन नदिन निरन्तर प्रयत्नशील हुन्थे। निरन्तरको मनमुटाव र द्वन्द्वको स्थिति कायमै रहेको बेला एक दिन सबै भाइ खप्तडको जङ्गलमा मालिङ्गो काट्न जाने सल्लाह भयो। त्यहाँ खानको लागि रुमालमा बाबर (रोटी), ठेकीमा दही, दूध, मालिङ्गो काट्ने हतियार समेत लिएर उनीहरू गए। मालिङ्गो काटिरहेको बेला अकस्मात उनीहरूमा झगडा पर्न गयो। सबैलाई सम्झाई-बुझाई गरी शान्त गर्न जेठो दाह्रे मष्टोले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि अरू भाइले नमानेको र लडाइँले झन्-झन् उग्र रूप लिएकाले दाह्रे मष्टो रिसाएर दाह्रा किट्दै भर्खरै काटेको मालिङ्गोको ठुटाले हानेर एकजनाको खप्पर फुटाइदिए। त्यसरी खप्पर फुटाई माग्ने खापर/खापर मष्टो भनियो। अर्कोलाई कालो शिलाले हिर्काएर भगाएको, उनी उक्त शिला टिपेर भागे र अछामको विनायककोठ गए र विनायककोठे राजासँग द्वन्द्व भएपछि त्यहाँबाट भागेर विनायक भन्ने स्थानमा गएर आफूसँग भाग्दा लिएको कालो शिला त्यहीँ स्थापना गरे र कालो सिल्लो मष्टोको रूपमा स्थापित भयो। रोटी बोकेर ल्याएको रुमाल टिपेर भाग्ने खिड्कीसैनीमा गएर बस्यो र रुमाल मष्टोको नामले स्थापित भयो। अर्को भाइले सँगै ल्याएका बाबर टिपेर त्यहाँबाट भागेर जुम्लाको बाबिरो गाउँमा गएर बसेकाले बाबिरो मष्टोको रूपमा चिनियो। दूध-दही बोक्ने अलि सोझो अरूसँग झगडा नगर्ने सोझो भाइलाई आफूसँगै बस्न आग्रह गरेको र आफू पछिको स्थान ग्रहण गर्न सक्ने छुट दिएकाले उनी दुधे मष्टो कहलाएर उनलाई आफू पछि दूधको धार दिने व्यवस्था मिलाए। सबै भाइको आ-आफ्नो स्थान पाएकाले उनलाई ढल्लुको भाग दिए र त्यहाँ उनको धाम स्थापित गरे। उता खप्पर फुटाई मागेको खप्पर/खापर मष्टो त्यहाँबाट भागेर डोटी क्षेत्रतिर गए। त्यस समयमा डोटी, बोगटान, दार्चुला, कत्युरी राजवंशको अधीनमा थियो। कत्युरी राजवंशको स्थापना सातौँ शताब्दी आसपासमा सम्राट बासुदेवले गरेका थिए। यो राज्यको पहिलो राजधानी जोशी मठ र दोस्रो राजधानी बैजनाथ रणचुलाकोट थियो। यिनीहरू भगवान् केदारनाथ (शिव) भगवान्का भक्त थिए। यिनीहरू स्वामी कार्तिकेयको पूजा गर्दथे र कार्तिकेयबाट कार्तिकेयपुर र कार्तिकेयपुरका शासक भएकाले उनीहरूको वंशलाई कत्युरी वंश भनिएको मान्ने गरिन्छ। वैशाख शुक्ल मोहनी एकादशीको दिन कार्तिकेयलाई कार्तिकेयपुरबाट डोटीमा ल्याएपछि मोहनी एकादशीबाट उनलाई मोहण्याल नामले ख्याति प्राप्त भयो। यिनै मोहण्याल कत्युरीहरूका कुल देवता हुन्। कार्तिकेयको जन्मेको बारेमा पनि रोचक किंवदन्ती छ। भगवान् केदारनाथ (शिव) का दुई पुत्रहरूको जन्म भयो, गणेश र कार्तिकेय। दुई पुत्रको जन्म भएपछि केदारनाथ अत्यन्त खुसी भए र उनले आफ्ना दुई पुत्रको बारेमा जान्न जोशीमठका ज्योतिषीलाई देखाउँदा ज्योतिषीले गणेश महान् विद्वान्, बुद्धिमान् हुने र कार्तिकेय महान् बलशाली हुने, ती कार्तिकेय मूल नक्षत्रमा जन्मेको र केदारनाथलाई अनिष्ट हुने कुरा बताएपछि मोहनीलाललाई केदारनाथले तामाको ढोलभित्र हाली मन्दाकिनी नदीमा बगाइदिए। यो नदी हिमालयको चोरबारी दहबाट उत्पन्न भएर सोन प्रयागमा कालीगङ्गासँग र बद्रीनाथबाट आउने अलकनन्दा नदीसँग रुद्र प्रयागमा मिल्दछ। नदीमा अलि तल गोविन्दघाट नामक स्थानमा माझीले जाल हानिरहेको बेला अयोध्याका राजा घोडामा सवार भएर त्यहाँ पुगे। मन्दाकिनी नदीमा मोहण्याललाई हालेर बगाएको तामाको ढोल बग्दै त्यहाँ आएको देखेर त्यो के चिज हो भन्ने कौतूहलता लागेर राजाले माझीलाई जाल हान्न लगाएर त्यसलाई नदी किनारमा ल्याउन लगाए। माझीले त्यो ढोललाई जालमा पारेर नदी किनारमा ल्यायो। अलि पर नदी किनारमा लिएर राजाले त्यो ढोल खोलेर हेर्दा त्यसबाट बालक मोहण्याल निस्किए। उक्त ठाउँ त्यसै गोडियाको नामबाट गोविन्दघाटले प्रसिद्ध भयो। मोहण्याललाई विश्व भित्रका सन्ततिले उत्सवपूर्वक पूजाआजा गरे। त्यसबेला तामाको ढोल बजाउने कश्यप गोत्रीय ऐरी मोहण्यालको ढोली भयो। उता भागेर डोटी पुगेको खापरे/खापर मष्टोले मोहण्यालको माटो (राज्य) जहाँ "१२ बोघानका राजा मोहण्याल हुन्" भन्ने गरिन्छ, त्यहाँ गएर बलजफ्ती उनको पहाडी भू-भागमा कब्जा जमाएर आफ्नो हैकम जमाउन खोज्ने र त्यहाँका मानिसलाई दुःख दिएर आतंक मच्चाएको थियो। त्यस्तो स्थितिमा त्यही देवभूमिको देउताहरूले बडातोडो देउतालाई पुकारा गर्दै भने: "जान दैत्य बडातोडो मालथली जान। मोहण्याल दैत्यको दलु कत्युर लान..." देउताले यस्तो पुकार गरेकाले बडातोडो देउता मोहण्याललाई लिन मालथली हुँदै कत्युर गयो। "गयो दैत्य बडातोडो, बतासैको स्वर। आयो दलु मोहण्यालको बादलकी ढिक।" मोहण्यालको आगमन पछि मोहण्यालले आफ्नो गणलाई निर्देशन दिँदै भने: "मिल्ला छौ त खापरे, हामुसित मिल। नै त मिल्ला खापरेकी लाँत तेरी ठीक। केदारका दाहिने तिर तुड्या तुड्या पानी। नै त मिल्ला खापरेकी समाई ल्याए रानी। केदारैका गाथ मुनि थुम थुम केला। नै त मिल्ला खापरेका समाई ल्याए चेला।" त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी देउताहरूले मोहण्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा मोहण्यालको खापरले दाँत भाँचिदिएको र मोहण्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो र आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टोका धामी एक खुट्टाले लङ्गडो भएर काँप्ने गर्दछन्। त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी-देवताहरूले माहेन्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा माहेन्यालले खापरको दाँत भाँचिदिएको र माहेन्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो। आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टका धामीहरू खापर मष्टको पूजा गर्दा जमिनभन्दा अलि अग्लो अठारो (टाँड) बनाएर, त्यसलाई माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउलाले बारेर खापरको पूजा गर्छन्। माहेन्यालले बायाँ खुट्टा भाँचेकाले खापरका धामीले काँप्दा बायाँ खुट्टा भाँचिएको आफ्नो देवताको नक्कल गरेर बायाँ खुट्टा उठाएर दायाँ खुट्टाले मात्र खोच्याउँदै काँप्ने र नाच्ने गर्छन्। अरू समयमा समेत घरको देवता राखेको कोठाको झ्यालमा माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउला राख्ने चलन छ। खापर मष्ट पुज्ने खप्तडी बस्नेतहरूले आफूलाई प्रकृति पूजक हौं भन्ने गरे तापनि उनीहरूले खापर मष्टको बायाँ खुट्टा भाँचिएको मूर्तिको पूजा गर्ने गर्दछन्। यस्तो सयौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा पूजिँदै आएको घुँडाबाट बायाँ खुट्टा भाँचिएको, जनै लगाएको र कुर्सीजस्तो आसनमा बसेको खापर मष्टको धातुको प्राचीन मूर्ति कैलालीको मडकाैनाका बस्नेत परिवारमा सुरक्षित रूपमा पूजा स्थलमा रहेको र पूजिँदै आएको पाइन्छ। यस्तो मूर्ति राखिएको भँडारको झ्यालमा पूजा गर्दा माहेन्यालले नदेखुन् भनेर उनलाई छेक्नका लागि सधैं स्याउला राखिन्छ। खापर मष्टको पूजा गर्दा बोकाको बलि पनि भुईँमा दिन नमिल्ने भएकाले घरको माथि अठारोमा वा बाहिर पुज्दा जमिनमाथि बनाएको अग्लो टाँडमा दिने गरिन्छ। खापर मष्टको पूजा ३ वर्षमा १ पटक (वनदेवी कालिकासँगै राखेर) गर्ने गरिन्छ। यसरी माहेन्यालसँग नराम्रोसँग पराजित भएपछि आफ्नो बस्ने ठाउँ कतै नभएको र पश्चिम, उत्तर, दक्षिण र पूर्वतिर समेत माहेन्यालको राज्य भएकाले त्यहाँबाट खापर मष्ट र त्यसका अनुयायी तथा खापर मष्टका पूजक बस्नेतहरू देवतासहित भागेर पूर्वतिर लागे। युद्धमा धेरै धनजनको क्षति भएको र नजिकै बस्दा १२ बथानका राजा समेत रहेको माहेन्यालको सधैं भय रहिरहने भएकाले डोटी क्षेत्रबाट भागेर गएकाहरू र तिनका सन्तानहरू गण्डकी क्षेत्रको लमजुङ आसपासमा बसोबास गरे। पछि द्रव्य शाह लिगलिगकोटको दौडमा विजयी भएर राजा भएको समयमा द्रव्य शाहका नजिकका सहयोगीको रूपमा उनीहरू त्यहाँ रहे र पछि गोरखा दरबारका विश्वासपात्र बने। सहयोगीमध्येका भूपालमानका सन्तान गोरखा मै बसे र वंशराजका छोराका सन्तान पूर्वतिर हान्निए। तिनीहरू त्रिशूली पार गरेर नुवाकोट र नुवाकोटपछि दोलखातिर गए। त्यहाँका मानिसहरूसँग मिल्न नसकेपछि स्थानीय मानिसहरूले खप्तडी बस्नेतहरूलाई लखेटे। त्यहाँबाट भागेर वेताली गए। वेतालीका मानिसले पनि त्यहाँबाट लखेटेर लिखु खोलामा सुनुवारहरूको किपट भएको जमिनमा गए। पछि सुनुवारले त्यहाँबाट पनि धपाउन खोज्दा सुनुवारलाई चलनचल्तीको तिरो तिरेर बसे। केही समयपछि उनीहरूका सन्तानमध्ये एक भाइ सोलु र अर्को भाइ भोजपुरतिर गए। भोजपुरका शक्तिशाली राईले आफ्नी छोरीमाथि आँखा लगाएकाले राईबाट छोरी जोगाउन भागेर दूधकोशीको पश्चिम किनारातिर बसाईँ सरेको र यसरी गण्डकी क्षेत्रबाट पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खापर मष्टका अनुयायी बस्नेतहरू फैलिएर बसेको हुँदा उनीहरूसँगै खापर मष्ट उनीहरू बसोबास गरेको क्षेत्रतिर कुलदेवताको रूपमा मानिँदै आएको हो। पूर्वबाट बसाईँ सरेर पुनः पश्चिम तर्फ गएका अत्यन्तै नगण्य संख्याका बस्नेतहरूबाहेक पश्चिम तर्फ अनादिकालदेखि बस्दै आएका बस्नेतहरूले खापर मष्ट मान्ने गरेको पाइँदैन। १२ भाइ मष्टहरू धडाँर छोडेर विभिन्न ठाउँमा गएपछि दाह्रे मष्ट धडाँरमा भइरहे र उनका अनुयायी खप्तडी बस्नेतहरूको एउटा ठूलो समूह पनि त्यही रह्यो। लामो समयपछि जनसंख्या वृद्धि हुँदै जाँदा दाह्रे मष्टको एउटा पीठको रूपमा मुगुको खत्याड डाँडा कौवामा दाह्रे मष्टको माडौं स्थापना गरी कावा मष्टका रूपमा स्थापित भए। कौवाबाट कफल्लामा मष्ट सरेर आएको बताइन्छ। कफल्लामा मष्टको ख्याति चारैतिर फैलिएपछि ठूलो संख्यामा मानिसहरू आउने र ठूलो संख्यामा बलि चढ्ने गर्दा, बलि चलेको बेला धामीको श्रीमतीले दाह्रे मष्टप्रति नकारात्मक र दुर्वच्य बचन बोलेकाले त्यसको परिणाम स्वरूप उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि दाह्रे मष्ट त्यहाँबाट बिजुली डाँडामा सरेर गएको र दार्नागाउँ र सिमपाखा गाउँलाई श्राप दिएको कारण अहिले पनि ती गाउँहरू उजाड भएर बस्ती हराएर गएको पाइन्छ। बिजुली डाँडामा केही समय बसेपछि त्यहाँबाट जाजरकोटको पैंकमा दाह्रे मष्ट सरेर गए। हाल बिजुली डाँडामा दुधे मष्ट मात्र रहेका र दाह्रे मष्ट पैंकमा सरेका छन्। यसरी विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न स्थानमा मानिसहरूको बसाईँसराइसँगै उनीहरूले मान्ने कुलदेवता सँगसँगै जाने हुनाले दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू विभिन्न ठाउँमा बसाईँ सरेर गएको र त्यहाँ दाह्रे मष्टका मन्दिर स्थापित हुँदै गएको पाइन्छ। बझाङको धडाँरबाट दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू मुगु, जुम्ला, दैलेख, जाजरकोट, सल्यान, रुकुम, रोल्पा जस्ता पहाडी जिल्लातिर बसाईँसराइ गर्दै मष्ट माडौं स्थापित गर्दै गए। पछि तराईको राज्य एकीकरण र औलो उन्मूलनपछि सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान आदि जिल्लाबाट दाङ; जुम्ला, कालिकोट, मुगु, दैलेख जस्ता पहाडी क्षेत्रबाट सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र अछाम, डोटी, बझाङ, बाजुरा आदि स्थानबाट कैलाली कञ्चनपुर जस्ता तराईका जिल्लामा बसाईँसराइ गरेर आएका खप्तडी बस्नेतहरूले तत् तत् स्थानमा आफ्ना कुलदेवताको स्थापना गर्दै गए। यसरी विभिन्न ठाउँ जहाँ मष्टको स्थापना भयो, त्यसै ठाउँको नामबाट मष्टको नाम पनि रहन गयो। जस्तै: धडाँर गाउँबाट धडाँर मष्ट, बडु गाउँबाट बडु मष्ट, थार्प गाउँबाट थार्प मष्ट, बिजुली डाँडाबाट बिजुली मष्ट, कौवा गाउँबाट कावा मष्ट, पैंक गाउँबाट पैंक मष्ट आदि। १२ मष्ट जहाँ-जहाँ उत्पन्न भए, त्यहाँका मूल थलोहरूमा शिवलिङ्गहरू स्वतः उत्पन्न भएको मानिन्छ। यो कतै विभिन्न नामका शिलाको रूपमा र कतै शिवलिङ्गको स्वरूपमा प्रकट भए। मष्टलाई कतै शिवको सहयोगी र कतै शिवको अंशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। मष्टको माडौं तथा घरमा मष्ट स्थापना गरेको स्थानमा शिवलाई सिद्ध वा महादेवको रूपमा ध्वजा टाँग्ने गरिएको हुन्छ। सिद्ध (शिव) सात्त्विक देवता भएकाले बलि नचढाउने र उनलाई पानीको धार दिने गरिन्छ। त्यस्तै दाह्रे मष्टसँगै दुधे मष्टलाई पनि स्थापना गर्ने गरेको स्थिति भनेको मष्ट मूल रूपमा दाह्रे र दुधे मात्र हुन्छन्। दाह्रे र दुधे भनेको एउटै मष्टको दुई रूप सात्त्विक र राजसी भन्ने मान्यता पनि छ। त्यसैकारण दुधे मष्टलाई दूधको धार र दाह्रे मष्टलाई रक्त बलि दिने गरिन्छ। एउटै गुवारा (गुठी/पूजास्थल) भित्र ३ प्रकारका धार (पानी, दूध र रगत) चढाउने कार्य दार्शनिक हिसाबले मानिसले जीवन र जगत्को व्याख्या सृष्टि, स्थिति र संहारको सचेतनात्मक सांकेतिक अभिव्यक्तिको सूक्ष्म चेतनाको स्वरूपको अर्थमा लिन सकिन्छ। • जल (पानी): सृष्टिको प्रतीक हो। जीवनको प्रारम्भ वा सृष्टिको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। • दूध: स्थितिको प्रतीक हो। अर्थात् मानवीय कर्मको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। मानिस बाँच्नका लागि, पुरुषार्थका लागि र जीवनको सार्थकताका लागि कर्म गर्नुपर्दछ। कर्मबाट नै दूध, अन्न, फलफूल जस्ता कुराहरू प्राप्त हुन्छन्। • रगत (बलि): संहारको प्रतीक हो। संसारमा जन्मेपछि संहार वा अन्त्य अनिवार्य छ। यसबाट मुक्ति पाउन वा यसलाई छल्न सकिँदैन भन्ने कुराको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। यो माथि उल्लेखित उच्च तहको पूर्वीय दर्शनको उत्कृष्ट र समृद्ध अभिव्यक्ति पनि हो। यसले ईश्वरप्रतिको आस्था, कर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको मोहबाट मुक्तिको प्रेरणा पनि दिन्छ। पूर्वीय दर्शनमा स्वर्ग, मर्त्य र पाताल लोकको गरिएको परिकल्पनाको सांकेतिक अभिव्यक्ति तर्फ पनि यसले संकेत गर्दछ। यसरी खप्तडी बस्नेतहरूले अपनाएको देवता र पूजा विधिहरू केवल धार्मिक आस्था र विश्वास मात्र नभएर जीवन, जगत्, कर्म आदिलाई बुझ्ने, बुझाउने र व्याख्या गर्ने अत्यन्तै उच्च तहको दार्शनिक चेतना पनि हो भन्न सकिन्छ। ________________________________________ सन्दर्भ सामग्रीहरू • (१) आचार्य, राजेन्द्र कुमार: पचहत्तर जिल्लाको लोककथा (संकलन र सम्पादन), २०७३, काठमाडौँ: ने.प्र.प्र. पृ. ११४-११५। • (२) खड्का, रामबहादुर: मष्ट संस्कृति र परम्परा। • (३) भट्टराई, विश्वनाथ: प्राचीन डोमेटी (डोटी) राज्यको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहास (आलेख)। • (४) कार्की, तेज: के हो मष्ट संस्कृति? यस्तो छ यसको इतिहास (आलेख), golkhabar.com। • (५) मष्टो कुलदेवता प्रतिष्ठान: मष्टो इतिहास र संस्कृति। • (६) प्रज्ञा (पूर्णाङ्क ९७): वर्ष ४४, अङ्क २, २०६९ चैत। • (७) Regmi, D.R.: Medieval Nepal. • (८) Grierson, George Abraham: Linguistic Survey of India. • (९) Pokhrel, Balkrishna: Ancient Khas Culture. • (१०) Sharma, Balkrishna: The Origin of Khas System in Hinduism and its Relevance in the Present Context. • (११) Wikipedia: <nowiki>https://dty.wikipedia.org</nowiki> । [[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १५:४२, ११ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर-६, दाङ == == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत''' '''तुलसीपुर-६, दाङ''' कौशिक गोत्र के हो? यसको इतिहासको बारेमा धेरै मानिसहरूका लागि यो रहस्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। आफूलाई कौशिक गोत्रका भन्नेहरूले पनि यसको बारेमा सामान्य जानकारी समेत राख्ने गरेको पाइँदैन। त्यसकारण सामान्य पाठकलाई जानकारी होस् भनेर यो सानो प्रयास गरिएको छ। भारतमा कौशिक वा उलूक एक सम्प्रदाय हो। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा कुशिक नामका एक प्रख्यात मुनिको उल्लेख पाइन्छ, जो लकूलीशका शिष्य थिए। उनको नाममा उलूक सम्प्रदायको नाम कौशिक रह्यो। कुशिक नामका एक अर्का ऋषि पनि थिए, जो भगवान् विष्णुका भक्त र सामवेदी थिए। उनी ब्राह्मण थिए। उनको सामगान प्रसिद्ध थियो। उनको कथा तथा नारदको साम वा गायन सिक्ने कथा पनि प्रख्यात छ। कुशिक ऋषिका अनुयायी वा वंशजहरू पनि कौशिक भनिन्छन्। ब्रह्माका एक पुत्रको नाम कुश थियो, जो राजा पनि बने। यिनी कुशका वंशज पनि कौशिक भनिए। ब्रह्माका पुत्र भएका कारणले उनी कुश ब्राह्मण भए र उनका सन्तान कौशिक। कुशका चार पुत्र भए— कुशाम्ब, कुशनाभ, असुर्र्तजस र वसु। कौशिक गोत्रीय क्षत्रीय र ब्राह्मण दुवै पाइन्छन्, तर दुवैका पूर्वज विश्वामित्र थिए भन्ने कुरामा मतभेद पाइन्छ। ऋषि विश्वामित्रलाई पनि कौशिक भनिन्छ। विश्वामित्र क्षत्रीय थिए। गोत्र परम्परामा ब्राह्मणलाई छोडेर अन्य जातिहरूका मानिसको उनीहरूका गुरुहरूको नै गोत्र हुने गर्दछ, जस्तै: भगवान् रामको गोत्र उनका कुलगुरु वशिष्ठको नाममा रह्यो। अर्थात् भगवान् राम वशिष्ठ गोत्रका थिए। त्यस्तै प्रकारले विश्वामित्रको गोत्र पनि कौशिक भयो, किनभने ब्राह्मण कुलमा उत्पन्न भएका ऋषि कुशिक उनका गुरु थिए। यसैकारण ऋग्वेदमा उनलाई कौशिक भनिएको छ। उनलाई कौशिक भन्नुको अर्को कारण पनि छ। त्यस अनुसार विश्वामित्र ब्रह्माका एक पुत्र कुशका वंशज थिए, जसका कारण उनलाई कौशिक भनियो। केही ग्रन्थमा गाधिलाई कुशाम्बका पुत्र र अन्य केही ग्रन्थमा उनलाई कुशनाभका पुत्र बताइएको छ। यिनै गाधिका पुत्र विश्वामित्र थिए। विश्वामित्र जन्मले क्षत्रीय मान्दै आएको कारणले उनलाई ब्रह्माको पुत्र कुशका वंशज मान्न धेरै मानिस तयार छैनन्। किनभने यो कुरालाई मान्ने हो भने विश्वामित्रलाई ब्राह्मण मान्नुपर्ने हुन्छ, जो उनीहरू मान्न तयार छैनन् र यो विश्वामित्रलाई क्षत्रीय मानिरहेको परम्पराको विपरीत हुन जान्छ। हरिवंश पुराण र प्रायः अन्यत्र कतिपय ग्रन्थका अनुसार गाधि कुशाम्बका भाइ कुशिकका पुत्र थिए र इन्द्र स्वयम् गाधि बनेर अवतरित भएका थिए। यसबाट यो वंशको नाम कौशिक रह्यो। गाधिपुत्र विश्वामित्रलाई कौशिक भन्ने कारण यही थियो। हरिवंश पुराणको प्रथम पर्वको २७ औँ सर्गको श्लोक १२-१६ मा यसलाई स्पष्ट भाषामा उल्लेख छ। यसमा भनिएको छ कि कुशिकले इन्द्रको समान पुत्र पाउने इच्छाले तपस्या गर्न थाले, तब इन्द्र भयभीत भएर स्वयम् उनको पुत्र बनेर उत्पन्न भए। राजा कुशिकले एक हजार वर्ष तप गरेपछि मात्र इन्द्रको ध्यान कुशिकतिर गएको थियो। अति उग्र तप गरेर पुत्र पाउन उनी समर्थ देखेर सहस्राक्ष पुरन्दरले उनीमा आफ्नो अंश स्थापित गरे। यस प्रकार इन्द्र कुशिकका पुत्र बनेका थिए। (१३-१५) श्लोकमा भनिएको छ:<blockquote>''स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्।'' ''पौरुः कुत्स्योऽभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत।।''</blockquote>यदि विश्वामित्र जन्मजात क्षत्रीय थिएनन् भने सम्भव छ कुशाम्ब र कुशिक नामका अन्य कुनै व्यक्ति थिए होलान् जो क्षत्रीय थिए र ब्रह्माका पौत्र कुशाम्ब जो ब्राह्मण थिए, उनी अर्कै थिए। अनेकौँ ग्रन्थमा गाधिका पिताको नाम कुशनाभ तथा कुशनाभका पिताको नाम कुश तथा कुशका पिता ब्रह्माको उल्लेख पाइएको कारण भ्रम तथा विवादको स्थिति कायमै छ। यस प्रकार जो ब्राह्मण कौशिक गोत्रका हुन्, ती या ब्रह्माका पुत्र कुशका वंशज हुन् वा कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। कौशिक गोत्रीय ब्राह्मण कौशिक (विश्वामित्र) जो क्षत्रीय हुन्, उनका सन्तान हुन् भन्ने कुरा विश्वसनीय लाग्दैन। सम्भवतः कुशिक नामक ब्राह्मण विश्वामित्रका गुरु रहेका हुन सक्छन्, जसबाट विश्वामित्रको गोत्र कौशिक भएको होस्। तर कान्यकुब्ज तथा कतिपय ब्राह्मणहरू कौशिक गोत्रीय छन्। कतिपय विद्वान्‌ले उनीहरू कौशिकका सन्तान हुन् भन्ने कुरामा मतभेद राख्दछन्। जो कौशिक गोत्रीय क्षत्रीयहरू छन्, ती विश्वामित्रका वा क्षत्रीय राजा कुशिकका वा उनका पूर्वजका गुरु कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। अन्य कौशिक जातिहरूका पूर्वजका गुरु पनि सम्भवतः ब्रह्मर्षि कुशिक नै थिए। नेपालको कोशी नदीको किनारमा विश्वामित्रले तपस्या गरेर ऋषिको दर्जा प्राप्त भएको भन्ने उल्लेख छ। महाभारतमा पनि यो नदीको कौशिकी नामबाट उल्लेख गरेको पाइन्छ। कोशी नदीको किनारमा बस्ने भएको कारण त्यहाँका मानिसलाई कौशिक भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। प्राचीन उलूक वा कौशिक सम्प्रदाय तथा वैशेषिक शैव दर्शनसँग पनि कौशिकको सम्बन्ध पाइन्छ। कुनै कौशिकको सम्बन्ध कुशिक ब्रह्मर्षि र केहीको सम्बन्ध केवल सप्तकोशी नदीसँग रहन गयो। कौशिक 'उल्लू' वा लाटोकोसेरो नामक पक्षीलाई पनि भनिन्छ, तर यो पक्षी मूर्ख वा लाटो भने पटक्कै हुँदैन। === विश्वामित्र र कौशिक गोत्र === विश्वामित्र वैदिक कालका विख्यात ऋषि थिए। उनी महान् र तेजस्वी महापुरुष थिए। ऋषि धर्म ग्रहण गर्नुपूर्व उनी महान् प्रजावत्सल राजा थिए। उनले गायत्री मन्त्रको रचना गरेका थिए। '''क्षत्रीय राजाको रूपमा:''' प्रजापतिका पुत्र कुश (श्रीरामका पुत्र कुश होइनन्) का पुत्र कुशनाभका पुत्र राजा गाधि थिए। विश्वामित्र तिनै गाधिका पुत्र थिए। एकदिन राजा विश्वामित्रले आफ्नो सेना लिएर वशिष्ठ ऋषिको आश्रममा गए। विश्वामित्रले उनलाई प्रणाम गरेर त्यहीँ बसे। वशिष्ठ ऋषिले उनको यथोचित सत्कार गरे र उनलाई केही दिन आश्रममा बसेर आतिथ्य ग्रहण गर्ने अनुरोध गरे। आफूसँग रहेका धेरै सेनासहित बस्दा ऋषिलाई गाह्रो हुने ठानेर विश्वामित्रले विनम्रतापूर्वक बिदा हुने अनुमति मागे, तर वशिष्ठ ऋषिले अत्यधिक अनुरोध गरेको हुनाले केही दिनको लागि उनको अनुरोध स्वीकार गरे। वशिष्ठजीले नन्दिनी नामक गाईलाई आह्वान गरेर विश्वामित्र तथा उनका सेनाहरूका लागि ६ प्रकारका व्यञ्जन तथा सम्पूर्ण प्रकारका सुख-सुविधाको व्यवस्था गरिदिए। वशिष्ठको आतिथ्यले विश्वामित्र र उनीसँग आएका सबै मानिस प्रसन्न भए। नन्दिनी गाईको चमत्कार देखेर विश्वामित्रले त्यो गाई वशिष्ठसँग मागे, तर वशिष्ठले यो गाई कुनै हालतमा पनि दिन अस्वीकार गरे। वशिष्ठको यस्तो जवाफबाट विश्वामित्रले त्यो गाई जबरजस्ती पक्रेर ल्याउन आदेश दिए र उनका सैनिकले लौरोले हान्दै गाईलाई लैजान थाले। नन्दिनी गाई क्रोधित हुँदै सैनिकबाट आफ्नो बन्धन छुटाएर वशिष्ठकहाँ आएर विलाप गर्न थालिन्। वशिष्ठले भने, "हे नन्दिनी! यी राजा मेरा अतिथि हुन्, त्यसैले म यिनलाई श्राप दिन सक्दिनँ र यिनीसँग विशाल सेना छ, त्यसैले युद्धमा विजय हासिल गर्न पनि सक्दिनँ। म आफूलाई विवश अनुभव गरिरहेको छु।" उनका यी कुरा सुनेर नन्दिनीले वशिष्ठ ऋषिसँग आफूलाई लड्न अनुमति मागिन् र अन्य उपाय केही नदेखेपछि उनले अनुमति दिए। आज्ञा पाउनासाथ नन्दिनीले योगबलले अत्यन्त पराक्रमी मारक शस्त्रास्त्रहरूले युक्त योद्धा उत्पन्न गरिन् र तिनीहरूले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्न थाले। आफ्नो सेनाको विनाश देखेर विश्वामित्रका सय पुत्र रिसाएर वशिष्ठलाई मार्न दौडिए। वशिष्ठले उनीहरूमध्ये एक जनालाई छोडेर सबैलाई भष्म गरिदिए। आफ्नो सेना तथा पुत्रहरूको विनाशपछि विश्वामित्र अत्यन्त दुःखी भए र छोरालाई राज्य सुम्पेर हिमालयको कन्दरामा कठोर तपस्या गरेर महादेवलाई खुसी पारेर उनीबाट दिव्य शक्तिहरूको साथै सम्पूर्ण धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गरे। ---- === नेपालका केही लोकप्रिय गोत्रहरू === * '''अगस्ति:''' ढुङ्गेल * '''अङ्गिरा:''' जोशी, शाही, सेढाईं, सौनक। * '''अत्रि:''' चापागाईं, मिश्र, अधिकारी, अर्याल (अर्जेल), वस्ती, गौतम, बम, भट्ट (पशुपति), खतिवडा, ओझा। * '''आत्रेय:''' देवकोटा, दुवाडी, अर्याल, भट्ट, खड्का (कालकोट), दुलाल, पौडेल, पोखरेल (पानी), शर्मा, सिग्देल, थापा (बगाले)। * '''उपमन्यु:''' मैनाली, ढकाल, बर्तौला, भट्ट (दुवाल), पाण्डे। * '''रवि:''' शाह, कल्याण (ठकुरी)। * '''साङ्ख्यायन:''' पाण्डे (देश)। * '''शाण्डिल्य:''' काफ्ले, पाठक, प्रसाईं, तिवारी। * '''भारद्वाज:''' अधिकारी, भट्ट (पुल्याई), चौलागाईं, देवकोटा, जमकरट्टेल, लोहनी, निरौला, पन्थी, पाण्डे (कुलेटा), पन्त, पोखरेल (दूध), शाही, शिवाकोटी, सुवेदी, थामी (अधिकारी), थपलिया, वाग्ले। * '''धनञ्जय:''' बस्याल, भुसाल, बस्नेत (खुलाल), बुढाथोकी (खुलाल), धमला, गुरागाईं, हुमागाईं, कार्की (खुलाल), खड्का (खुलाल), कुकुरकाटे, कुँवर, पङ्गेनी, रिजाल, थापा। * '''विश्वामित्र:''' भट्ट। * '''कश्यप:''' शाह, शाही, रायमाझी, घिमिरे, गोदार (थापा), कठायत, गर्तौला, अधिकारी (भँडारे, खिलचिने, कौबाली), बोगटी, बुढाथोकी (सोदारी), बडाल, भट्ट (कलौनी), मुस्याल, गड्तौला, हाडा, कुमाल, तिवारी। * '''कौण्डिन्य:''' आचार्य, न्यौपाने, प्याकुरेल, पनेरु, सापकोटा, भण्डारी (काला), सत्याल, मरासिनी, पराजुली, बास्कोटा, त्रिताल, खड्का, जोशी, खरेल, पाठक, थापा (बगाले र गाम्ले)। * '''कौशल्य:''' पाठक, थामी (क्षेत्री)। * '''कुण्डिन:''' त्रिताल, बन्जाडे। * '''कौशिक:''' खप्तडी (बस्नेत, खड्का, विष्ट, बुढाथोकी), रेग्मी, पाठक, गौडेल, भण्डारी, रिमाल, सन्जेल, शाही (सिँजापति), लामिछाने, ढुङ्गाना, धिताल, फुयाँल, तिवारी, माझी, लुइँटेल, थामी, पुडासैनी, बानियाँ, रघुवंशी, विडारी, बम (छत्याल ठकुरी), बास्ताकोटी। * '''गौतम:''' चन्द, बम (ठकुरी), दङ्गाल, पाण्डे (पल्लु), त्रिपाठी, तिवारी। * '''गर्ग:''' बास्तोला, लामिछाने, भुर्तेल, चुडाल, भट्ट (लामिछाने), खेतान, थापा (लामिछाने), रोका, गजुरेल। * '''गौतम:''' चन्द, त्रिपाठी, भेटुवाल, रिसाल, शाह (कास्की खण्ड)। * '''घृतकौशिक:''' सुतार, कार्की (सुतार), बराल, पण्डित, खनाल, नेपाल, बराइली। * '''पाराशर:''' धिमाल (खस), कार्की (लामा), कट्टेल, मरहट्टा। * '''वशिष्ठ:''' भण्डारी (थानसिङ्गे), भट्ट (ताप्लेजुङ्गे), हठ्ठराई, चालिसे, दवाडी, गैरे, गम्नाङ्गे, खरेल, मुडबरी, पाठक, राउत, सुयाल (घर्ती), सुयाल (थापा)। * '''माण्डव्य:''' बजगाईं, ज्ञवाली, पण्डित, कटुवाल, मास्के, पन्थी। * '''वत्स:''' भट्ट (नागर), दाहाल, दयाल, कँवर, खराली, लम्साल, राणा, रूपाखेती। ----[[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १९:०८, १२ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ? के खसहरूले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन भएको हो ? == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर उमनपा६ दाङ कहिले देखि जनै लगाउन लागेको हुन ? के खसहरुले जनै लगाएको कारण खस सभ्यता समाप्ति तिर लागेको हो ? बाहुनहरूले प्राचीन कालदेखि नै जनै लगाउँथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न नेपालका प्राचीन शिलालेख र लिपिहरूमा पाईन्छ। लिच्छविकालीन शिलालेखहरू (ईशाको ५ औँ देखि ८ औँ शताब्दी)मा काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा भेटिएका चाँगुनारायण, पशुपति र हाडीगाउँका लिच्छविकालीन शिलालेखहरूमा 'उपनयन' (व्रतबन्ध), 'द्विज' (दुई पटक जन्मेको - जनै लगाएपछि दोस्रो जन्म मानिने), र 'अग्निहोत्र' जस्ता शब्दहरू उल्लेख छन्। यसले लिच्छवि कालमै नेपालमा रहेका ब्राह्मणहरूले वैदिक विधि अनुसार जनै लगाउने र यज्ञ गर्ने गरेको प्रमाण पाइन्छन् । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन कानुनी र सामाजिक ग्रन्थहरूमा ब्राह्मणका लागि गर्भाधानदेखि नै संस्कार सुरु भई ८ वर्षको उमेरमा जनै वा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्ने अनिवार्य नियम लेखिएको छ। नेपालका ब्राह्मणहरूले सुरुदेखि नै यही शास्त्रीय नियम पालना गरेको इतिहास छ। प्राचीन खसहरू सुरुमा वैदिक हिन्दु नभई आफ्नै रैथाने 'मष्टो' संस्कृतिका अनुयायी (प्रकृति पूजक) थिए र उनीहरू जनै लगाउँदैनथे। उनीहरूले जनै लगाउन थालेको र तागाधारी क्षत्री बनेको इतिहासलाई पुष्टि गर्ने मुख्य प्रमाणहरू निम्न छन्: क. प्राचीन भारतीय शास्त्र र पुराणको प्रमाण (अवैदिक वा जनैविहीन अवस्था):- मनुस्मृतिको १० औँ अध्याय, श्लोक २२-४४मा खसहरूलाई 'व्रात्य क्षत्री' भनिएको छ। 'व्रात्य' को अर्थ हुन्छ - संस्कारबाट च्युत भएका वा उपनयन वा जनै धारण नगरिएका क्षत्री। महाभारतको कर्णपर्वमा महाभारतको युद्धमा खसहरूले भाग लिएको उल्लेख छ, तर उनीहरूलाई वैदिक नियम पालना नगर्ने, मदिरा पिउने र जनै नलगाउने 'म्लेच्छ' वा 'बर्बर' समुदायका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी प्राचीन प्रमाणहरूले प्रारम्भिक कालमा खसहरू वीर योद्धा क्षत्री भए पनि उनीहरू जनै लगाउँदैनथे भन्ने देखाउँछ। दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ र ताम्रपत्र (बिसं. १४१४मा जुम्ला र दैलेख (सिञ्जा साम्राज्य) मा खस राजाहरू जस्तै: नागराज, अशोक चल्ल, पृथ्वी मल्ल का शिलालेख र ताम्रपत्रहरू भेटिएका छन्। सुरुमा बौद्ध धर्म मानेका खस राजाहरूले १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर दक्षिणबाट आएका ब्राह्मणहरूलाई शरण दिएर हिन्दु धर्म अँगाल्न थाले। राजाहरूले ब्राह्मणहरूबाट दीक्षा लिएपछि आफूलाई 'राठौर', 'मल्ल' वा 'शाही' उपाधि दिएर जनै लगाउन थाले। तर, यो समयमा जनै लगाउने परम्परा राजपरिवार र उच्च भारदारहरूमा मात्र सीमित थियो, आम खस जनता (बस्नेत,थापा, कार्की, खड्का आदि) माझ पुगिसकेको थिएन। खसहरूले व्यापक रूपमा जनै लगाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएको प्रमाण गोर्खाली राज्यको विस्तार र राणा कालमा भेटिन्छ । 'खत्री' जातिको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमाणमा इतिहासमा ब्राह्मण पुरुष र खस महिलाबीच विवाह भएर जन्मिएका सन्तानलाई 'खत्री' वा 'खत्री क्षेत्री' भन्न थालियो। ब्राह्मण पिताले आफ्ना ती सन्तानलाई जनै (उपनयन) दिने अधिकार पाए। यो प्रक्रियाले पनि धेरै खसहरू बिस्तारै तागाधारी (जनै लगाउने) समूहमा प्रवेश गरे। जङ्गबहादुर राणाले बिसं १९१० (सन् १८५४) मा जारी गरेको 'मुलुकी ऐन' ले नेपालको सम्पूर्ण समाजलाई ५ वटा मुख्य वर्गमा विभाजन गर्‍यो, जसको शीर्ष स्थानमा 'तागाधारी' (जनै लगाउने जात) लाई राखियो। यस ऐनमार्फत राज्यले नै कानुनी रूपमा ब्राह्मण, ठकुरी र खसहरू (जसलाई 'क्षत्री' नाम दिइयो) लाई जनै लगाउने 'तागाधारी' को दर्जा दियो। ऐनमा जनै लगाउनेहरूका लागि सजाय कम हुने र जनै नलगाउने (मतवाली) हरूका लागि फरक कानुनी व्यवस्था गरियो। यही राज्यको नीति र कानुनका कारण खसहरूले जनै लगाउने परम्परालाई अनिवार्य र पूर्ण रूपमा अपनाए। हाल पनि हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट र बझाङका विकट ग्रामीण क्षेत्रहरूमा 'पावई खस' वा 'मतवाली छेत्री' हरू बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफूलाई छेत्री नै भन्छन् तर आज पनि जनै लगाउँदैनन् र मदिरा सेवन गर्छन्। इतिहासकार बालकृष्ण पोखरेल, बाबुराम आचार्य का अनुसार यी पावई खसहरू नै प्राचीन जनै नलगाउने 'खस' हरूका वास्तविक उत्तराधिकारी हुन्, जो जङ्गबहादुरको मुलुकी ऐनको पूर्ण प्रभावमा परेनन् वा आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृतिमै अडिग रहे। ऐतिहासिक प्रमाणहरूका आधारमा बाहुनहरूले प्राचीन काल (लिच्छवि काल र सोभन्दा अघि) देखि नै जनै लगाउँथे भने खस क्षत्रीहरूले १२ औँ शताब्दीदेखि बिस्तारै जनै लगाउन सुरु १९१०को मुलुकी ऐन लागू भएपछि मात्र सम्पूर्ण समुदायले अनिवार्य र कानुनी रूपमा जनै लगाउन थालेका हुन्। भारत र नेपालको भूगोल इतिहासमा सधैँ खुला र अन्तरसम्बन्धित रहेकाले खसहरूको ऐतिहासिक रूपान्तरण र उनीहरूले जनै लगाउन थालेको प्रसंगलाई बुझ्न भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल), हिमाचल प्रदेश र कश्मिरसम्मको इतिहासलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। भारतमा खस र क्षत्रीहरूले जनै लगाउन थालेको इतिहास, त्यसका प्रमाण र सामाजिक प्रक्रियालाई निम्न अनुसार व्यापक रूपमा बुझ्न सकिन्छ:- प्राचीन भारतीय स्रोतहरूले भारतको उत्तरी पहाडी क्षेत्र (हिमालयन बेल्ट) मा बस्ने खसहरूलाई सुरुमा वैदिक हिन्दु समाजभन्दा बाहिरका अर्थात् जनै नलगाउने (अवेदिक) समुदायका रूपमा चित्रण गरेका छन्। कालीदासको 'कुमारसम्भव' र राजतरङ्गिणी: चौथो-पाँचौँ शताब्दीका महाकवि कालीदास र ११ औँ शताब्दीमा कल्हणले लेखेको कश्मिरको इतिहास 'राजतरङ्गिणी' मा खसहरूको उल्लेख छ। त्यहाँ उनीहरूलाई पहाडमा बस्ने, युद्धकलामा निपुण तर वैदिक नियम (जस्तै यज्ञ र उपनयन/जनै) पालना नगर्ने जातिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। प्रसिद्ध इतिहासकार राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो पुस्तक 'हिमालय परिचय' मा स्पष्ट लेखेका छन् कि कुमाउँ, गढवाल र हिमाचलका प्राचीन खसहरू 'मष्ट' र प्रकृति पूजक थिए। उनीहरूमा ब्राह्मणहरूको वर्चस्व हुनुअघि जनै लगाउने कुनै चलन थिएन। भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल) र हिमाचलमा खसहरूले जनै लगाउन थालेको प्रक्रिया ९ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा व्यापक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा ऐतिहासिक कारण र प्रमाणहरू छन्: क. कत्युरी र चन्द राजाहरूको काल (९ औँ-१४ औँ शताब्दी) उत्तराखण्डमा ९ औँ शताब्दीतिर कत्युरी राजवंश र पछि चन्द राजवंश (कुमाउँमा) र पन्वार राजवंश (गढवालमा) को उदय भयो। यी राजाहरूले मैदान (भारतको समथर भूभाग) बाट आएका कान्यकुब्ज र गौड ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च स्थान दिए। ती ब्राह्मणहरूले पहाडका शासक र वीर खसहरूलाई 'राजपुत' वा 'क्षत्री' को दर्जा दिएर उनीहरूको 'उपनयन संस्कार' (व्रतबन्ध) गराई जनै भिराइदिए। यसरी शासक वर्ग र सेनामा रहेका खसहरू सबैभन्दा पहिले तागाधारी बने। उत्तराखण्डको इतिहासमा समाजलाई दुई भागमा हेरिन्थ्यो— 'वैदिक राजपुत' (जो मैदानबाट आएका दाबी गर्थे) र 'खस राजपुत' (जो त्यहीँका रैथाने खस थिए)। सुरुमा वैदिक राजपुतहरूले खस राजपुतहरूलाई जनै लगाउने अधिकार दिँदैनथे। तर, सेनामा खसहरूको बाहुल्यता र उनीहरूको आर्थिक शक्ति बलियो भएपछि, १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर स्थानीय ब्राह्मणहरूले ठूलो रकम जसलाई 'कर' वा 'भेटी' भनिन्थ्यो लिएर खसहरूलाई जनै लगाइदिन थाले। यसलाई उत्तराखण्डको इतिहासमा "जनै किन्ने प्रथा" को रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ, जहाँ आर्थिक रूपमा सक्षम खस परिवारले ब्राह्मण डाकेर जनै धारण गर्थे। खस क्षत्री र भारतका मैदानका परम्परागत क्षत्री (राजपुत) हरूको इतिहास अलि फरक छ: मैदानी क्षत्री (राजपुत/सूर्यवंशी/चन्द्रवंशी): भारतको राजस्थान, उत्तर प्रदेश र विहारका रैथाने क्षत्रीहरूले भने वैदिक काल (हजारौँ वर्ष पहिले) देखि नै जनै लगाउँथे। उनीहरू बाहुनजस्तै 'द्विज' मानिन्थे। गुप्त साम्राज्यको पतनपछि भारतमा धेरै विदेशी रैथाने जातिहरू (जस्तै हूण, गुर्जर आदि) शक्तिमा आए। उनीहरूलाई ब्राह्मणहरूले 'अग्निकुल' को यज्ञ गराएर 'राजपुत' (क्षत्री) को दर्जा दिए र जनै लगाइदिए। नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/हिमाचल) का खसहरूले जनै लगाउन थालेको ऐतिहासिक विकासक्रम निकै मिल्दोजुल्दो छ । भारत (कुमाउँ, गढवाल, हिमाचल) मष्टो/प्रकृति पूजक, जनैविहीन 'खस राजपुत' ९ औँ देखि १४ औँ शताब्दी कत्युरी र चन्द राजाहरूको कालमा मैदानबाट आएका ब्राह्मणहरूद्वारा क्षत्रीयकरण गरेको पाइन्छ। नेपाल (कर्णाली, सिञ्जा साम्राज्य र पूर्वतर्फ) मष्टो पूजक, मनुस्मृतिमा 'व्रात्य क्षत्री' (जनैविहीन) पाइन्छन । भारत र नेपाल दुवै क्षेत्रका खसहरू मूलत: जनै लगाउने जाति थिएनन्। उनीहरू रैथाने पहाडी योद्धा र प्रकृति पूजक थिए। जब ८ औँ-९ औँ शताब्दीदेखि भारतको मैदानी भागबाट मुसलमानहरूको आक्रमणका कारण वा अन्य कारणले ब्राह्मणहरू पहाड (उत्तराखण्ड, गढवाल हुँदै नेपालको कर्णाली) तिर उक्लिए, तब उनीहरूले पहाडका शक्तिशाली खसहरूलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। ब्राह्मणहरूले उनीहरूको वीरतालाई स्विकार्दै 'क्षत्री' को दर्जा दिए र धार्मिक रूपमा वैधता दिनका लागि जनै (यज्ञोपवीत) लगाइदिने परम्परा सुरु गरे। भारतको उत्तराखण्डमा यो प्रक्रिया नेपालको भन्दा २-३ सय वर्ष अघि (चन्द र कत्युरी कालमा) सुरु भइसकेको थियो भने नेपालमा यसले मुलुकी ऐन १९१० पछि मात्र देशव्यापी र अनिवार्य कानुनी रूप पायो। खसहरू प्रकृति पूजक र मष्टो संस्कृतिबाट जनै लगाउने 'तागाधारी क्षत्री' बन्ने यो ऐतिहासिक रूपान्तरणले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) दुवै क्षेत्रको राजनीति र समाजमा निकै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। यो केवल एउटा धागो (जनै) लगाउने विषय मात्र थिएन, यसले सिंगो सामाजिक संरचनालाई नै बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ: 'ब्राह्मण-क्षत्री' (बाहुन-छेत्री) गठबन्धनको उदय खसहरूले जनै पाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएपछि पहाडी क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली राजनीतिक र प्रशासनिक गठबन्धन तयार भयो। सत्ता र शक्तिको बाँडफाँड: भारतका चन्द वा कत्युरी राजा हुन् या नेपालका शाह र राणा शासक— सबैले यही नीति अपनाए। खसहरू (थापा, बस्नेत, पाँडे, कार्की, विष्ट आदि) सेना र हतियार चलाउने 'शासक/योद्धा' बने भने उनीहरूलाई जनै दिने र सल्लाह दिने ब्राह्मणहरू 'गुरु/पुरोहित' र प्रशासनिक सल्लाहकार बने। नेपालको एकीकरण र गोर्खाली सेनाको विरताको जगमा यही खस-क्षत्रीहरूको बाहुल्यता थियो। जनै लगाएर 'पवित्र क्षत्री' को दर्जा पाएपछि उनीहरूमा हिन्दु राज्यको रक्षा र विस्तार गर्ने धार्मिक र राजनीतिक जोस थपियो। खसहरू तागाधारी बनेपछि समाजमा ठूलो विभेद र वर्गीकरणको रेखा कोरियो, जसलाई जंगबहादुर राणाको वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनले कानुनी रूप दियो। जनै लगाउने प्रचलनको शुरूवात ले 'तागाधारी' र 'मतवाली' को विभाजन बीच विभेदको सृजना सुरु भयाे । जनै लगाउने खसहरू समाजको माथिल्लो तप्कामा (तागाधारी) पुगे। हिजोसम्म सँगै बस्ने, सँगै खानपिन गर्ने अन्य पहाडी समुदाय (जस्तै मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि) लाई जनै नलगाउने 'मतवाली' (मदिरा सेवन गर्ने) को तल्लो दर्जामा राखियो। जनैधारी क्षत्री र बाहुनहरूले राज्यबाट कर छुट, जमिन (बिर्ता), र न्याय प्रणालीमा ठूलो सहुलियत पाए। उदाहरणका लागि, एउटै अपराधमा मतवाली वा दलितलाई मृत्युदण्ड वा कठोर शारीरिक सजाय हुँदा तागाधारी (बाहुन-छेत्री) लाई जनै र कपाल मुडेर देशनिकाला मात्र गरिन्थ्यो वा कम सजाय हुन्थ्यो। खसहरूको आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा यसले सबैभन्दा ठूलो चोट पुर्‍यायो: खसहरूका कुलदेवता 'मष्टो' (१२ भाइ मष्टो) र प्रकृति पूजालाई बिस्तारै हिन्दुकरण गरियो। धामी झाँक्री बस्ने मष्टो संस्कृतिमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवका कथाहरू जोडिए। आज पनि धेरै छेत्रीहरूले मष्टोलाई कुलदेवता त मान्छन्, तर पूजाको विधि धेरै हदसम्म वैदिक हिन्दुजस्तो बनिसकेको छ। जनै लगाउन थालेपछि र आफूलाई 'उच्च जात' दाबी गर्नका लागि खसहरूले आफ्ना पुराना परम्पराहरू जस्तै मदिरा चढाउने, मासु खाने कतिपय रैथाने तौरतरिकालाई 'तल्लो स्तरको' भन्दै त्याग्न थाले। 'खस' पहिचान हराएर 'छेत्री' पहिचानको उदय यो रूपान्तरणको सबैभन्दा रोचक प्रभाव के पर्यो भने, 'खस' शब्द नै समाजबाट बिस्तारै गायब भयो। राज्य र समाजले 'खस' भन्नुलाई अशिक्षित, संस्कारहीन वा जङ्गली हुनु जस्तो अर्थमा बुझ्न थाल्यो। त्यसैले, गौरवका साथ जनै भिरेका खसहरूले आफूलाई 'खस' भन्न छाडेर 'क्षत्री' वा 'छेत्री' भन्न रुचाए। यसले गर्दा नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवैतिर एउटा विशाल र ऐतिहासिक 'खस सभ्यता' को नाम मेटिएर त्यो केवल 'छेत्री/राजपुत' जातिमा संकुचित हुन पुग्यो। (भर्खरैका दशकहरूमा मात्र नेपालमा 'खस-आर्य' भन्दै यो पहिचान ब्युँताउने प्रयास सुरु भएको छ)। निष्कर्ष खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र थिएन। यो पहाडी क्षेत्रका शासक, सैनिक र सर्वसाधारण खसहरूलाई दक्षिण एसियाको विशाल हिन्दु सामाजिक र राजनीतिक मूलधारमा समाहित गर्ने एउटा अचम्मको 'मास्टरस्ट्रोक' (रणनीति) थियो। यसले बाहुन-छेत्रीलाई शताब्दीऔँसम्म सत्ता र समाजको शीर्ष स्थानमा त राख्यो, तर सँगसँगै नेपाल र भारतीय पहाडको प्राचीन, समतामूलक र प्रकृतिपूजक 'खस संस्कृति' लाई सधैँका लागि बदलिदियो। यो ऐतिहासिक रूपान्तरणको अर्को एउटा निकै रोचक र व्यावहारिक पक्ष छ, जसले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) को ग्रामीण समाजलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ। जब खसहरूलाई जनै दिएर 'तागाधारी क्षत्री' बनाउने प्रक्रिया चल्यो, त्यतिबेला सबै खसहरू एकैपटक वा एकै रूपमा हिन्दुकरण भएनन्। यसले गर्दा खस समुदायभित्रै पनि एउटा ठूलो सामाजिक वर्गीकरण (Divisions) जन्मायो, जसका अवशेषहरू आज पनि देख्न सकिन्छ: १. 'तागाधारी छेत्री' र 'मतवाली छेत्री' को विभाजन सबै खसहरूले जनै पाएनन् वा सबैले जनै स्वीकार गरेनन्। यसले गर्दा खसहरू दुई भागमा बाँडिए: तागाधारी छेत्री: जसले ब्राह्मणहरूबाट विधिपूर्वक व्रतबन्ध गराएर जनै लगाए, मदिरा त्यागे र आफूलाई 'उच्च जात' को रूपमा स्थापित गरे (जस्तै आजका अधिकांश थापा, बस्नेत, कार्की, खड्का आदि)। मतवाली छेत्री (वा पावई खस): जसले आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृति छाडेनन्, जनै लगाएनन् र मदिरा (मत) को सेवन जारी राखे। नेपालको कर्णाली क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट) र भारतको उत्तराखण्डका विकट पहाडी गाउँहरूमा आज पनि यस्ता छेत्रीहरू छन्, जसको थर तागाधारी छेत्रीसँग मिल्छ (जस्तै रोकाया, बुढा, थापा) तर उनीहरू जनै लगाउँदैनन्। उनीहरूलाई जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले पनि तल्लो दर्जामा राखेको थियो। २. भारत र नेपालको सामाजिक-राजनीतिक प्रभावमा भिन्नता यस रूपान्तरणले नेपाल र भारतमा पारेको राजनीतिक प्रभावको रूप अलि फरक रह्यो: नेपालमा केन्द्रिकृत सत्ता: नेपालमा गोर्खा राज्यको नेतृत्व र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण बाहुन-छेत्री (तागाधारी) को यो गठबन्धन राज्यको केन्द्रिकृत सत्ता (काठमाडौँ) सम्म पुग्यो। सेना, अदालत, र प्रशासनमा उनीहरूको एकलौटीजस्तै वर्चस्व कायम भयो, जुन लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउनुअघिसम्म निकै बलियो थियो। भारतमा 'ओबीसी' (OBC) को लडाईं: भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचलमा भने परिस्थिति अलि फरक बन्यो। त्यहाँका खसहरूले आफूलाई 'राजपुत/क्षत्री' भनेर जनै त लगाए, तर भारत स्वतन्त्र भएपछि आरक्षण र राज्यको आर्थिक सुविधा पाउनका लागि उनीहरूले आफूलाई 'पछाडि पारिएको वर्ग' (Backward Class) वा 'खस' पहिचानमै राख्नुपर्ने माग गरे। आज उत्तराखण्डका धेरैजसो रैथाने खस राजपुतहरू राज्यको राजनीतिक र सामाजिक लाभका लागि आफ्नो प्राचीन खस पहिचानलाई कानुनी रूपमा ब्युँताउन संघर्ष गरिरहेका छन्। ३. वर्तमान समयमा यसको अर्थ आजको आधुनिक समाजमा जनै लगाउने वा नलगाउने कुरा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धार्मिक आस्थाको विषय बनिसकेको छ। पुराना कानुनी विभेदहरू (जस्तै १९१० को मुलुकी ऐनका व्यवस्थाहरू) संविधानतः खारेज भइसकेका छन्। तर, इतिहासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको एउटा प्राचीन पहाडी सभ्यता (जुन प्रकृति र मष्टोमा आधारित थियो) र गंगाको मैदानबाट आएको वैदिक सभ्यताबीचको ऐतिहासिक संलयन (Fusion) थियो। यसै संलयनले आजको आधुनिक नेपाली र पहाडी भारतीय संस्कृतिको जग बसालेको हो। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर उ.म. नगरपालिका ६दाङ == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत,''' '''तुलसीपुर उपम.न.पा.६ दाङ''' [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१९, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय) == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक: [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:०४, २७ जुन २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत को छोटो परिचय: == नाम: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत ठेगाना: तुलसीपुर ६ दाङ शिक्षा: एमएड (Educational planning and Management) कार्य अनुभव : राप्ती बबई क्याम्पस दाङमा स्नातकोत्तर तहमा शिक्षण करिब ७ बर्ष । सल्यान र दाङ का बिभिन्न मावि हरुमा प्रअ र शिक्षक को रूप लामो शिक्षण अनुभव । सामाजिक अध्ययन विषय मा उच्च तहका MTOT,TOT तालिम लिएर कैंयौं जिल्ला का सामाजिक शिक्षा का शिक्षक को लागि प्रशिक्षण तालिम र तालिम धेरै वर्षसम्म शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र को तालिम केन्द्रमा रोष्टर प्रशिक्षक को रुपमा काम गरेको । शिक्षा मनोविज्ञान र बालविकास तथा सिकाइ नामक पुस्तक प्रकाशन गरेको । दर्जनौं कविता र गीत लेखेको । राजेन्द्र बहादुर बस्नेत नामको युट्युव च्यानलमा दर्जनौं गीत रेकर्ड भएको । विभिन्न सामाजिक संघसंस्था आबध्द भएर नेतृत्दायी भूमिका निभाएको । पत्रपत्रिकामा कैंयौं लेख रचना प्रकाशित भएको । फेसबुक मा मुक्तक हात नामक मुक्तक गीत गजल को संगालो पेज रहेको । शिक्षा क्षेत्रमा निकै लामो अनुभव । [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५३, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ का केही चर्चित गीतहरू == yuoTube@rajendrasir143 १) छोडि गयौ बगरको बाटो हुँदै..... २) निदाउँन खोज्न'लाका घाउ मेरा.... ३)मदीरा रहेछ साथी..... ४) मनको कुरा कागजमा.... ५) काँधमा राखेर शिर रुन मन छ..... ६) ढुङ्गा को मूर्ति रहन्छ जहाँ..... ७) धरतीमा स्वर्ग..... ८) हेर्दा हेर्दै मेरो खुशी..... ९) झुल्किन्छ पहिले सूर्य को किरण..... १०)यी देउता रिसाए..... ११)पहाडको बाटो..... १२) तिमी ले देख्यौ कि..... १३) छुट्टिएर केही क्षण...... १४)उदास जिन्दगानी मेरो...... [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:०४, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मष्ट मन्दिरका वास्तुशैली: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == == [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५०, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती ? यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण बारे छलफल गरौ !! हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५२, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती,यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण; == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६, दाङ हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ राजेन्द्र बहादुर बस्नेत [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:०१, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == मष्टा/मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ == मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६, दाङ : मूल रूपमा मष्टो/ मष्टका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मोष्टलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। == मष्टा/मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[विशेष:Contributions/~2026-56200-16|~2026-56200-16]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:~2026-56200-16|वार्तालाप]]) २१:१३, २० अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) nw8aipnmrhm4z7dy6bo8r7eang855xd 1392935 1392934 2026-10-20T15:37:07Z ~2026-56200-16 81503 /* मष्टा/मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ */ 1392935 wikitext text/x-wiki पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत/ तुलसीपुर ६ दाङ चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक :राजेन्द्रबहादुर बस्नेत, Tulsipur 6 Dang == खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक                                                                                             राजेन्द्रबहादुर बस्नेत खस को हुन्? प्राचीन सिंजा राज्यअन्तर्गत बसोबास गर्ने खस जातिले अपनाएको संस्कृति नै मष्टो संस्कृति हो। खस राज्य विशाल भूभागमा फैलिएको थियो। यसमा कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी प्रदेश, नेपालको कर्णालीसहितको पश्चिम भूभागदेखि गण्डकी प्रदेशसम्म यसको विस्तार भएको थियो। यसको बारेमा गुइसापे तुची (Giuseppe Tucci) ले आफ्नो पुस्तक Nepal: The Discovery of the Malla मा सिंजाको इतिहासको बारेमा लेखेका छन् — "The Empire of The khas is greater than my country Italy." कर्णाली वारिपारि विकसित भएर फैलिएको खस राज्यको आफ्नै मष्टो संस्कृति र सभ्यता थियो। खसहरूले विकास गरेको मष्टो संस्कृति र यसको प्रारूपको बारेमा उल्लेख गर्नुपूर्व खसहरू को हुन्, यसको बारेमा चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल कहाँ हो र यिनीहरू को हुन् भन्ने बारेमा विभिन्न मतहरू छन्। एउटा मत अनुसार एसिया माइनरबाट विभिन्न समूहहरू बसाइँ सर्ने क्रममा पूर्वतिर सर्दै आएको भन्ने भनाइ छ। अर्को मत उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र नजिकबाट बसाइँ सराई गरेर आएको पाइन्छ। त्यसैगरी अर्को मत खसहरूको कश्मीर उद्गम स्थल मान्नेहरू छन्। अर्को महत्त्वपूर्ण मत अनुसार खसहरू टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीको किनारमा विकसित मेसोपोटामिया/बेबिलोनियाको सभ्यतासँग जोडिन पुग्छन्। बेबिलोनियामा त्यहाँका प्रख्यात राजा हम्मुरावी (ई.पू. २१२३–२०८०) को शासनकाल पछि उनका उत्तराधिकारीहरू कमजोर हुँदै गएको र करिब ई.पू. १७०० आसपासमा कस्साइट्स (Kassites) ले आक्रमण गरी बेबिलोनियामा कब्जा गरेका थिए। कस्साइट्सहरू उत्तरी पहाडी प्रदेशका बासिन्दाहरू थिए। प्राचीन बेबिलोनियामा (ई.पू. १९९५–११५५) कुसाइटहरू (Kushites) ले राज्य गरेका थिए। तिनै काउस (Kaus), कुसाइट (Kushite), कस्साइट्स (Kassites) बाट खस बनेका हुन् भन्ने मानिन्छ। करिब ई.पू. १००० तिर बेबिलोनियाका कुसाइटहरू पूर्व लागेर विभिन्न ठाउँ हुँदै तिब्बततिर आए, जहाँ उनीहरूले करिब १५० देखि २०० वर्ष शासन गरेको पाइन्छ। यिनीहरू पाँचौँ शताब्दी ईस्वीसम्म तिब्बत र नेपालको कर्णाली क्षेत्रसम्म फैलिएका थिए भन्ने मानिन्छ। सिंजामा तिब्बतको खारी प्रदेशबाट आएका नागराजले शासन गर्नुपूर्व पाल वंशका राजाले राज्य गरेका थिए भन्ने कुरा पूर्णप्रसाद ब्राह्मणले उल्लेख गरेका छन्। ११औँ शताब्दी ईस्वीमा पश्चिम तिब्बत, यारी, खारी, पुराङबाट आएका नागराजले खस राज्यको स्थापना गरेका थिए। ई.पू. १७०० आसपासमा बेबिलोनिया कब्जा गरी लिने कस्साइट्सले मेसोपोटामियामा पहिलोपटक घोडा ल्याएका थिए। घोडचढी गरेर युद्ध गर्दा उनीहरूलाई युद्धमा विजय हासिल गर्न निकै सहज भएको थियो। पछि कस्साइट्सलाई हराएर हिट्टाइट्स (Hittites) ले बेबिलोनियामा शासन गरे। हिट्टाइट्स पछि असीरियनहरूले बेबिलोनियामा शासन गरे। उनीहरू असुर सहर (टिग्रिस नदी किनार) का निवासी थिए। उनीहरूका असुरबनिपाल र सेनाचेरिव प्रसिद्ध राजा थिए। कसै-कसैले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। असुर प्राचीन असीरियाको धार्मिक राजधानी थियो। प्राचीन मेसोपोटामिया (हालको इराक) को टिग्रिस नदीको पश्चिम किनारमा असुर साम्राज्यको विकास भएको थियो। करिब ई.पू. २६००–२५०० देखि करिब ई.पू. १४०० सम्म यो समृद्ध सहर थियो। असुर यो सहरको मुख्य देवता थिए जो त्यहाँका सबैभन्दा शक्तिशाली र असीरियन साम्राज्यको संरक्षक समेत मानिन्थ्यो। असुरको पुरातात्त्विक सर्वेक्षण जर्मन पुरातत्त्वविद् फ्रेडरिक डिलिच र पछि वाल्टर आन्द्रे (Walter Andrae) ले गरेका थिए। जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटीले पनि यसमा कार्य गरेको थियो। यहाँ १६०० भन्दा बढी क्युनिफर्म (Cuneiform) लिपि अंकित माटोका भाँडाहरू भेटिएका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। मेसोपोटामियामा त्यस समयमा विभिन्न देवताहरूको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसबेला मुख्य रूपमा इया (Ea), एन-लिल (En-Lil), उतु (Uta), मर्दुक (Marduk) आदि देवताहरूको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। बेबिलोनियाको यसै मर्दुकलाई खसहरूको मुख्य देवता मानेर मर्दुकबाट मष्टो भएको हो भन्ने एकथरी मत पाइन्छ। कतिपयले बेबिलोनियाबाट आएको मष्टो भएकाले यसको नाम 'बाबिरो मष्टो' रहन गएको समेत मान्दछन्। बेबिलोनिया बासीहरू शक्तिका पनि उपासक थिए। उनीहरू इस्तार (Istar) देवीको पूजा गर्दथे। खस जातिहरूले बेबिलोनियामा शासन गर्दा टुर्गु (Turgu) को पूजा गर्दथे। टुर्गु शब्दको अपभ्रंश भएर दुर्गा हुन गएको हो भन्ने मत पनि पाइन्छ। यहाँ विभिन्न देव-देवीका मन्दिरहरू बनेका थिए। सेनाचेरिव (ई.पू. ७०४–६८१) को शासनकालमा मात्र ३४ वटा मन्दिर बनेका थिए। यहाँका प्रमुख राजाहरूमा टिगलाथ-पिलेसर तृतीय, सार्गन द्वितीय, सेनाचेरिव र एसरहडोन प्रमुख थिए। अर्को महान् राजा असुरबनिपाल थिए, तिनै असुरबनिपालबाट बान्नी मष्टो र बेबिलोनियाबाट बाबिरो मष्टो खसहरूमा परम्परागत रूपमा आएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। असुर सहरमा बेबिलोनियाको दमन पछि त्यहाँका मानिसहरू (असुर) लाई हेयको दृष्टिले हेरिने र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गर्ने र आफूलाई देवत्वकरण गर्ने कार्य उनीहरूले गर्दथे। पछि भारतीय भूभागको तल्लो क्षेत्र (मैदानी क्षेत्र) मा पकड जमाएर सैन्धव सभ्यताको विनाश गर्ने कथित आर्यहरूको समूहले पराजित समूहहरूलाई बेबिलोनियाले असुरहरूमाथि विजय गरेर उनीहरूमाथि विजय गरेको अहङ्कार र असुर शब्दलाई घृणा र हेपाइको रूपमा प्रयोग गरे जस्तै गरेर प्राचीन भारतमा पनि पराजित माथि असुर शब्द त्यसै रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र पराजितलाई असुरको आवरण लगाएर आफूलाई देवत्वकरण गरेको पाइन्छ। उनीहरूले साहित्य र शिक्षामा जमाएको पकडले उनीहरूमा यस्तो प्रवृत्ति आयो। खसहरूको बारेमा वैदिक साहित्यमा खासै उल्लेख नहुनु र असुरलाई कतै दानव र कतै देवताको रूपमा उल्लेख गर्नुबाट उनीहरू पहिले खसहरूलाई उपेक्षा मात्र होइन खसले पूजा गर्ने शिवलाई समेत अत्यन्त न्यून कोटीको देवताका रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। असुर कुनै दानव नभएर असुर सहरका बासिन्दा थिए। जसको देवताको नाम असुरबाट त्यस सहरको नाम समेत असुर राखिएको थियो। असुर (अस्सूर) प्राचीन मेसोपोटामिया स्थित नव असीरियन साम्राज्यको राजधानी थियो। यसै क्षेत्रमा अहुरमज्दा नामक प्रसिद्ध देवता थिए। प्राचीन इरानी पन्थका यी देवता अहुरमज्दाबाट मज्दाको अपभ्रंश भई मष्टो हुन आएको हो भन्ने एकथरीको मत पाइन्छ। अहुरमज्दालाई संस्कृतमा असुर महत भनेर उल्लेख गरेको छ। पारसी पन्थका संस्थापक जरथुस्त्रले यी देवतालाई अजन्मा, सर्वज्ञ परमेश्वर भनेका छन्। यिनलाई अहुरमज्दा बाहेक ओहरमज्द, होउरमज्द, हुर्मुज, अरमज्द र अज्जन्दार नामबाट पनि चिनिन्छन्। ऋग्वेदमा 'असुर महत' को वर्णन गरेको पाइन्छ। मेसोपोटामियाको सभ्यताको विकासको उत्कर्षको समयमा विभिन्न देव-देवीहरूका मूर्तिहरूको निर्माण र पूजा गर्ने परम्परा विकसित अवस्थामा थियो। यसको प्रारम्भ कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अत्यन्तै जटिल छ। सभ्यताको आदिम युगमा जसलाई पाषाण युग भन्ने गरिन्छ, मानिसहरूमा धर्मको भावनाको विकास भएको थिएन। उनीहरूले मानिसको मृत्यु पछि शवलाई त्यत्तिकै छोडेर जान्थे जो पशुपन्छीको आहारा बन्दथ्यो। मध्य पाषाण युगमा आएर शवलाई गाड्ने कार्य प्रारम्भ भएको थियो। विभिन्न उत्खननबाट शवहरूको अस्थिपञ्जरको शिर नजिक राखिएका पाषाण सामग्रीहरूबाट यो कुरा थाहा हुन्छ। यसै युगबाट अन्त्येष्टिमा गरिने अनुष्ठानहरूको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैबाट मानिसमा धार्मिक चेतनाको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। उत्तर पाषाण युगमा धार्मिक अनुष्ठानको साथसाथै विभिन्न अन्धविश्वासको पनि विकास भएको थियो भन्ने कुरा त्यसबेलाका उत्खननबाट प्राप्त अवशेषहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ। सभ्यताको विकासको साथसाथै मानिसहरू समूहमा बस्ने प्रचलन सुरु भएको थियो। भारतमा गरिएको एउटा अध्ययनले भारतमा सबैभन्दा पहिले 'नेग्रिटो' जातिले बसोबास गरेका थिए। त्यसपछि प्रोटो-अस्ट्रेलोइड वा निषाद आएका थिए। यो जातिको पछि आएका आर्यहरूको संस्कृतिमा विलिन भएको थियो। यी जातिहरू टोटमवादी जातिका थिए। यिनीहरूले नाग, गोही, बाँदर आदिको पूजाको सुरुवात गरेका थिए। भारतमा प्रोटो-अस्ट्रेलोइड जातिले धार्मिक भावनाको सुरुवात गरेका थिए। निषाद पछि द्रविड जाति भारतमा भूमध्य सागरीय क्षेत्रबाट आएका र यिनीहरूले सैन्धव सभ्यता र संस्कृतिको विकास गरेका थिए। सैन्धव धर्मको बारेमा लेख्य सामग्री प्राप्त नभए पनि उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीबाट यिनीहरू मातृशक्तिका उपासक थिए। जसमा अनेकौँ नारी मूर्तिहरू समेत प्राप्त भएका छन्। मोहन्जोदारोमा उत्खननबाट एउटा परम पुरुषको कल्पना गरिएको एक मुद्रा जसमा एक नग्न पुरुष योगासन मुद्रामा बसेका छन्। यी योगीका ३ मुख छन् शिरमा शृङ्ग-मुकुट अथवा त्रिशूल अंकित छ। योगीको बायाँतिर एउटा गैँडा र भैँसी र दाहिनेतिर एउटा हात्ती र बाघ छ अगाडि तिर मृग छ। यो आकृति हेर्दा खसहरूसँग शिवलाई जोड्न मिल्ने शैवपाशुपत स्वरूपको यो आकृति देखिन्छ। मार्शलले यसलाई शिवको मुद्रा मानेका छन्। वैदिक आर्यहरू भारतमा आउनु पूर्व विकसित यो सभ्यता र मष्टोलाई शिवसँग जोड्ने मतको आधारमा खस सभ्यताको प्रभाव सैन्धव सभ्यतामा परेको अड्कल गर्न सकिन्छ। खसहरूको उद्गम स्थल बारे विभिन्न विद्वान्हरूका फरक फरक मतहरू छन्। पौराणिक मत अनुसार खस क्षेत्रीहरूको उद्गम थलो हुम्लाको शैपाल र बझाङ थियो भन्ने एकथरीको मान्यता छ। उनीहरू अनुसार खस क्षेत्रीका पुर्खा कैलाशबाट आएको र मष्टोलाई कैलाशमा उत्पन्न भएको र त्यहीँबाट कर्णाली उपत्यकामा आएर अन्यत्र फैलिएको मान्दछन्। इन्डो-आर्यन ओरिजिन थ्योरी (Indo-Aryan Origin Theory) अनुसार हिन्दू साहित्यमा खसहरूको उल्लेख पाइन्छ। आइरिस भाषाविद् सर जी.ए. ग्रियर्सनले आर्य भाषिक हिमालयको तल्लो भागदेखि कश्मीर सम्मका बासिन्दाहरू महाभारतमा उल्लिखित खसका सन्तान हुन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र नृतत्त्वशास्त्री डोरबहादुर विष्ट खसलाई इन्डो-युरोपियन मूलका मान्दछन्। खसहरू हालको कश्मीरबाट आएका र त्यहाँका स्थानीय खस/कसबाट त्यो ठाउँ कश्मीर रहन गएको मान्दछन्।   करिब ई.पू. २००० तिर खसको एउटा समूह इरानतिर र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्वतर्फको पहाडी भागदेखि भेरी नदीसम्म फैलिएर बसे। बालकृष्ण पोखरेल खसलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। उनीहरू पछि गुर्जर, पल्लव, शक जस्तै आर्य बनेका मान्दछन्। आइरिस भाषाशास्त्री जर्ज अब्राहम ग्रियर्सनले खसहरू संस्कृत र इरानी भाषा समूहका आर्य मूलका क्षत्रिय जातिका योद्धाहरू हुन् भन्ने मत राख्दछन्। खसहरूको उद्गमको बारेमा अर्को सशक्त मत झाङ-झुङ (Zhang Zhung) सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसलाई झाङ-झुङ सभ्यताको सिद्धान्तको रूपमा चिन्ने गरिन्छ। यो सिद्धान्त अनुसार खसहरूको सम्बन्ध तिब्बतको प्रारम्भिक उद्भव कालदेखि तिब्बती साम्राज्यको उत्थानसम्म खसहरू जोडिएका छन्। कुनै-कुनै वर्णनमा झाङ-झुङ संस्कृति खससँग सम्बन्धित मानिएको छ। केही विवाद पश्चात् खस मल्ल अस्तित्वमा आएका थिए जो तिब्बतबाट पश्चिम नेपालमा आएका मानिन्छन्। किरातहरूको प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थले खसहरू प्राचीन चीनको तारीम बेसिन (Tarim basin) बाट नेपाल आएका र त्यो बेला नेपालमा किरातहरूको शासन रहेको उल्लेख छ। खसहरूको तारीम बेंसीमा रहेको खसगर (Khasgar) नामक किल्लामा लघु युची कुषाणले आक्रमण गरी त्यहाँबाट भगाएपछि उनीहरू नेपालमा आएको र किराती राजाले त्रिशूली नदीको पश्चिमतिर बसोबास गर्न दिएको र त्यहीँबाट पश्चिम कश्मीरसम्म फैलिएको उल्लेख छ। तिब्बती मान्यतामा पनि खसहरू तिब्बती साम्राज्यसँग जोडिएका थिए। झाङ-झुङ सभ्यता अन्तर्गत यात्से किंगडम (Yaste kingdom) लाई खस/यात्से वा चल्ला/मल्ल वंशको रूपमा चिनिन्थ्यो। कर्णाली प्रदेशमा खस राज्यको स्थापना गर्ने मानिएका नागराज यसै वंशका मानिन्छन्। उनको काल करिब ११औँ शताब्दी मानिन्छ। यात्सेले सन् १२२० तिर जुम्ला र गढवाल विजय गरेको, सन् १२३५–१२३९ बीच गङताङ (Gangtang) माथि विजय हासिल गरेको पाइन्छ। राजा अशोक चल्ल/कल्लले सन् १२५० तिर दक्षिणी सीमा विस्तार गरेका थिए। खसहरूले सन् १२८८ र सन् १३३४ मा काठमाडौँ आक्रमण गरेका थिए। सन् १३२८ पछि पतनोन्मुख भएको खसहरूको राज्य सन् १३७० सम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।   खसहरूमा सुरुमा तिब्बती संस्कृतिको ठुलो प्रभाव थियो। खसहरू बसोबास गर्ने सिंजा, जुम्ला, गढवाल र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा यसको व्यापक प्रभाव थियो। पछि हिन्दू आर्य शासकहरूको दबदबा बढेको र शासकहरूले पनि उनीहरूका मान्यता अवलम्बन गर्दै गएकाले खसहरूले अवलम्बन गर्दै आएका मान्यताहरूमा क्षयीकरण हुँदै गए। ________________________________________    खसहरूले गुगे नजिकको खसहरूले गुगे नजिकको पाराङमा शासन गर्दथे, पछि तिनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङला  हिमाल को बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ तिनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए।". खस र मष्टो संस्कृति: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्राचीन सिंजा राज्यको गुगेमा अवस्थित रहेको मल्लवंशका पुर्खाहरू दक्षिण पाराङको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा राज्य गरेको पाइन्छ, जसको ल्हासा राजपरिवारसँग सम्बन्ध रहेको थियो। पछि गुगेले आफूलाई स्वतन्त्र गरेको थियो। त्यहाँका शासकहरूमध्ये नागदेव र उनका पुत्र कपिललाई खस (Yatse) वंशको संस्थापक मानिन्छ। तिब्बती मूलका भए तापनि नेपालमा आउँदा हिन्दू-आर्य तथा बौद्ध दुवै संस्कृतिको प्रभावले यिनीहरूको जीवनशैली प्रभावित थियो। खसहरूले गुगे नजिकैको पुराङमा शासन गर्दथे। पछि उनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङ्गला हिमालको बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ उनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए। त्यसभन्दा पहिले यिनीहरूले चीनको तारिम उपत्यकामा खसगर (Khasgar) राज्यको स्थापना गरे। त्यसपछि ताक्लाकोटमा आफ्नो कब्जा गरे। खसहरूको उद्गमको सन्दर्भमा अर्को मत अनुसार खसहरू 'शक' जातिबाट आएका हुन् भन्ने छ। राहुल सांकृत्यायन खस र शकलाई एउटै जातिका दुई समूह मान्दछन्। शकहरू ई.पू. को पहिलो शताब्दी पहिले नै आएको र खसहरू हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिएको मानिन्छ। ओमचन्द्र हण्डा लगायत कतिपय विद्वान् यसै सिद्धान्तका पक्षधर छन्। दैलेखको संवत् १०३८ (९८१ ई.) को पहिलो नेपाली भाषाको शिलालेखबाट १००० ई.पू. देखि ५०० ई.पू. सम्म खसहरू नेपालमा आइसकेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। खसहरूको समृद्ध राजनीतिक र नगर सभ्यताको उत्कृष्ट चरण बेबिलोनियामा जुन समयमा कस्साइटहरूको शासन चलिरहेको थियो (१५९५–११५५ ई.पू.), त्यसै समयमा अर्थात् करिब १५०० ई.पू.–६०० ई.पू. (जसलाई वैदिक काल भनिन्छ), खसहरूको विभिन्न समूह बेबिलोनिया क्षेत्रबाट नयाँ ठाउँहरूमा समूह-समूहमा फैलिएर अगाडि गइरहेका थिए। तीमध्येकै एउटा ठुलो समूह इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको मैदानी भूभागतर्फ अगाडि बढ्यो। त्यो समूहले आर्य संस्कृतिको विकास गर्यो, वैदिक मन्त्रको रचना गर्यो, आख्यान र उपनिषद्हरूको रचना गर्यो; त्यो समूहले आफूलाई वैदिक आर्यको रूपमा स्थापित गर्यो। ६०० ई.पू. देखि २०० ई.पू. सम्म आउँदा दर्शन, उपनिषद्को रचना, रामायण र महाभारतबाट मानिस र देवताका सम्मानित विचारहरू र विरचित कृतिहरू रचिए। विभिन्न धार्मिक विचार र सम्प्रदाय (बौद्ध, जैन, वैष्णव) अस्तित्वमा आए। २०० ई.पू. बाट मौखिक कुरालाई सम्झन गाह्रो हुने भएकाले यसलाई संक्षिप्त रूपमा बुझ्नका लागि सूत्र रचनाको प्रारम्भ भयो। त्यसका लागि टीका र २०० ई.पू. पश्चात् विभिन्न दर्शन सूत्र, ग्रन्थ भाष्य टीका रचना भए र धार्मिक आन्दोलनले समाजमा ठुलो प्रभाव छोड्न गयो। हरिभद्रको 'षड्दर्शन समुच्चय' छैटौँ शताब्दीमा, समन्तभद्रले 'आप्तमीमांसा', बौद्ध दर्शनका विद्वान् आचार्य भावविवेकले मीमांसा, सांख्य, वैशेषिक र वेदान्तको आलोचना गरिएको 'तर्क ज्वाला' को रचना गरे। १४औँ शताब्दीतिर बौद्ध धर्मको अत्यधिक प्रभाव र वैदिक धर्मप्रतिको प्रहारबाट त्यसलाई बचाउन शंकराचार्य आक्रामक रूपमा अगाडि आए र उनले 'सर्व सिद्धान्त सार संग्रह' नामक पुस्तकको रचना गरे। इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको समथर भूभागतर्फ नगएर अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै हिमालयको काख हुँदै पूर्व नेपाली भूभागतर्फ फैलिएको खस (कस्साइट्सको शाखा) आफ्नो आदिम रीतिथिति, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा निरन्तर लागिरह्यो। त्यही समूह खस जाति थियो। यिनीहरू बेबिलोनिया र असुर सहरमा विकसित सभ्यता र देवताको विरासत साथै कालान्तरमा बौद्ध संस्कृति तथा धार्मिक प्रभावका कारण खसहरूको संस्कृतिमाथि वैदिक खस आर्यको अपहेलित व्यवहार र आफूलाई श्रेष्ठ ठहर्याउने दम्भका कारण खसहरूका देवता मष्टोलाई उनीहरूले देवताको स्थान नदिएको र वेद तथा उपनिषद्हरूमा कतै उल्लेख नगरेको कुराबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यति मात्र होइन, शिव सम्भवतः अवैदिक खसका देवता हुन् जसलाई सैन्धव सभ्यतामा अपनाएर एउटा महत्त्वपूर्ण देवताको रूपमा स्वीकार गरिएको शैव पाशुपताकृति युक्त सामग्री प्राप्त छ। वैदिक साहित्यमा शिवलाई तल्लो दर्जाको महत्त्वहीन देवताको रूपमा देखाइएको छ। पछि वैदिक संस्कृतिमाथि चारैतिरबाट प्रहार भएपछि खसहरूसँग वैदिक खसहरू पराजित भए र खसहरूलाई क्षत्रीयको श्रेणी र सर्वशक्तिमान् देवताको रूपमा शिवलाई मान्यता प्राप्त भएको मानिन्छ। शंकराचार्यको उदयपछि (१४औँ शताब्दी पछि) नेपाली तथा उत्तराखण्ड, कुमाऊँ र कश्मीरका क्षेत्रमा फैलिएका खसहरूको अहिले सम्म पनि आफ्नै समृद्ध मष्टो परम्परा र संस्कृतिमाथि ठुलो प्रहार गरियो र खस पहिचान मास्ने प्रयास गरियो। 'खस' शब्द नै अपमानित शब्दको रूपमा प्रचार गर्न सुरु गरियो। खसहरू पनि बिस्तारै वैदिक खस आर्यहरूका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक व्यवहार अवलम्बन गर्दै आफ्ना आदिम युगदेखि सञ्चित गरेर जोगाएका परम्परा छोड्दै गए र नयाँ व्यवहारहरू अवलम्बन गर्न थाले। डा. हरिश लखेडाले संविधानमा अहिले बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, संन्यासीलाई नेपालमा 'खस आर्य' मा सूचीकृत गरिएको बताउँछन्। People of Nepal का लेखक डोरबहादुर विष्टले दलितहरूलाई पनि खस हुन् भनेका छन्। कामी, दमाई, सार्कीहरूले पनि मष्टो देवताको पूजा गर्दछन्। डा. विपिन अधिकारीले नेपालमा अहिलेका क्षेत्री, बाहुन, कामी, ठकुरी, सार्की, संन्यासी, बादी, दमाई, गाईने र अन्य खसमा पर्दछन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र डोरबहादुर विष्ट खस/कसलाई युझी मूलका मान्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्य खस ऐरावतको एउटा उपशाखा (कविला) हो जसको उत्पत्ति इडावर्त हालको कश्मीरबाट भएको मान्दछन्। खसहरू तेस्रो शताब्दी ई.पू. मा इडावर्तमा रहन्थे। खसको मूल अर्थ 'राजा' वा 'क्षेत्री' अर्थात् 'योद्धा' भन्ने हुन्छ। उनीहरूको बसोबासको स्थल 'खस' बाट कश्मीर रहेको र दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा खसको एउटा समूह कजाकिस्तान र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्व हुँदै नेपालतर्फ गयो। बालकृष्ण पोखरेल खसहरूलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। प्रा.डा. गोविन्द सिंहले खसहरूमा विधवा विवाह प्रचलित थियो भन्ने मान्यता राख्दछन्। उनीहरूमा खुला समाज थियो। स्त्रीको उच्च स्थान थियो। खसको आर्यको जस्तो जकडन र बन्धनमा बाँधिएको समाज थिएन भन्ने कुराको उल्लेख गरेका छन्। बस्नेत को हुन्? माथि उल्लिखित खसहरूका विभिन्न समूहहरू जो स-साना समूहमा नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा फैलिएको हिमालयको काखमा अवस्थित भूभागमा बस्ने खसहरूको एउटा समूह बस्नेत हो। आदिकालदेखि आफ्नै शौर्य, पराक्रम, वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहास बनाउन सफल भएका कारण बस्नेतहरू इतिहासका विभिन्न कालखण्डदेखि नेपालको एकीकरणको लागि युद्धका मैदानमा अभूतपूर्व उत्साह र साहसले इतिहासमा स्वर्ण अक्षरमा नाम अंकित गर्न सफल जाति हुन्। राजा-रजौटा र राज्य सञ्चालनका प्रमुख जिम्मेवारीहरूका लागि बस्नेत सधैँ नै राज्यको सुरक्षा र सञ्चालनको निम्ति अनिवार्य जस्तै भूमिकामा रहे। "खप्तडी बस्नेतको मूल थलो खप्तड लेक (खेचराद्री) बडीमालिका पश्चिमपट्टी सेती अञ्चलमा अछाम, बझाङ, बाजुरा, थलारा, दार्चुला, बैतडी, डोटीको माझ पूर्व-पश्चिम लम्बायमान अवस्थामा रहेको स्थान हाल मानव विहीन छ। खप्तडी बस्न्यातको अवस्थन खप्तड (खेचराद्री) सेती अञ्चल बडीमालिकाको दायाँ पट्टी छ" भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बताउनुभएको छ। खप्तड लेकतिर मोटो खालको भुईँमा कालो छिट्का मिसिएको मोटो टुप्पा मसङ्ग्रिँदै गएको निगालो बाँस प्रशस्त पाइने र त्यहीँको नेटो (डाँडाको सिरान) अर्थात् बाँस पाइने नेटो "बाँसनेटो" मा बस्ने मानिसलाई बाँसनेटो — बासनेता — बस्न्याता — बस्न्यात — बस्नेत भएर बस्नेत भएको हुन सक्दछ। आजभोलि पनि गाउँघरमा यस्ता प्रशस्त उदाहरण पाइन्छ, जस्तै: तुलसीपुरबाट बसाइँ सरेर आएको तुलसीपुरे, दैलेखबाट आएको दैलेखी, सल्यानबाट आएको सल्यानी आदि। मध्यकालीन राज्य व्यवस्थामा दरबार सम्बन्धी मुद्दामामिला हेर्ने, बस्ती बसाउने र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएको मानिसलाई 'बस्नेत' भन्ने गरिन्थ्यो भन्ने मत तथ्यको नजिक लाग्छ। यसको कारण बस्नेत थरका मानिसहरूको गोत्र एउटै नहुनु पनि हो। खप्तडी बस्नेतको गोत्र कौशिक, श्रीपाली बस्नेतको गोत्र भारद्वाज, खुलाल बस्नेतको गोत्र धनञ्जय र लामिछाने बस्नेतको गोत्र गर्ग हुनाले बस्नेत जातीय भन्दा पदिय उपाधि थियो, जो विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरूलाई कार्यदक्षता, योग्यता र जिम्मेवारी वहन गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रदान गर्ने गरिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। श्रीपाली बस्नेतहरूले आफ्ना पुर्खाहरू श्रीपाल राज्यका श्रीपुर शाहीका वंशज मान्दछन्, जसबाट विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरू बस्नेत उपाधिबाट विभूषित भएको र कालान्तरमा विभिन्न थर र गोत्रका मानिस बस्नेत भएको हुन सक्छ भन्न सकिन्छ। खप्तडी बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो, श्रीपाली बस्नेतको कुलदेवता आदि मष्टो लिसिसाँकोटी, खुलाल बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो र लामिछाने बस्नेतहरू मध्य भोजपुरको अघेरीतिर कैलाशमष्टो मान्दछन् भने तेह्रथुमतिरका लामिछाने बस्नेतहरू महामष्टो कुलदेवता मान्ने गर्दछन्। मष्टो को हुन्? मष्टो सिंजा साम्राज्य अन्तर्गतका खस जातिले आफ्नो कुलदेवताको रूपमा पूजा-आराधना गर्दै आएका देवता हुन्। प्राचीन सिंजा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी लगायत कतिपय अन्य जातिका कुलदेवता मष्टो हुन्। तत्कालीन सिंजा राज्य नेपाल खाल्डोदेखि कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी सम्म फैलिएको थियो। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। मष्टोका विभिन्न भेदहरू पनि छन्। मुख्य रूपमा मष्टो २ किसिमका छन्: १. दाह्रे मष्टो २. दुधे मष्टो मष्टोको पूजा घरमाण्डौ र वनमाण्डौमा गरिन्छ। घरमाण्डौमा मूल धामी बस्ने स्थान जसलाई 'गादी' भनिन्छ, त्यसमा सेतो कपडा लगाएका झाँक्री, चमर, सोँटा सहित मष्टोको थानमा धामी गएपछि देउता चढ्दछन् र उनीहरू काँप्न थाल्दछन्। पश्चिम नेपालको हिमाली क्षेत्र 'जडान' र पहाडी क्षेत्र 'खसान' को नामले चिनिन्छ। यही खसान क्षेत्रमा खस भाषा र मष्टो संस्कृतिको विकास भएको मानिन्छ। तत्कालीन खस देशमा बस्ने बाहुनहरूको कुलदेवता मष्टो हुन्। भारतमा मुसलमान आक्रमण पछि भागेर नेपाल प्रवेश गरेका र हुकुमी शासन कालमा हुकुम प्रमाङ्गीबाट खस बनेका खसहरूको कुलदेवता मष्टो हुँदैनन् भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङ मान्दछन्। उनको अनुसार सम्पूर्ण खसहरूका कुलदेवता मष्टो हुन्। मष्टोका पिता-माता को हुन् भन्ने उल्लेख कतै पाइँदैन। मुगुतिर एउटा किंवदन्ती प्रचलित छ। उक्त मत अनुसार मष्टोको उत्पत्ति कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमा भएको थियो। महिषासुर राक्षसले तपस्या गरी ब्रह्माजीलाई रिझाएर पुरुषको हातबाट नमर्ने वरदान मागेको र वरदान पाएपछि देवताहरूलाई पराजित गरी इन्द्रपुत्रलाई पराजित गर्न पिछा गर्दा उनी भागेर हिमवत् खण्ड आउँदा मष्टोदेवको जन्म भएको थियो। कोही-कोहीले मष्टोलाई भगवान् शिवको अंशको रूपमा पनि हेर्ने गर्दछन् र १२ मष्टोका मूल स्थानमा शिवलिङ्गको स्वरूपको अवस्थितिले समेत उक्त कुरालाई औचित्यपूर्ण ठहर्याउने प्रयास गरिन्छ। अर्को मत अनुसार मष्टोलाई स्वर्गका राजा इन्द्रका पुत्र मान्ने गरिन्छ। "स्वर्गका राजा इन्द्र, धर्तीका राजा मष्टो, पातालका राजा नागराज" भन्ने उक्ति प्रचलित छ। मष्टो निराकार हुन्छन्। मष्टो शब्दको उत्पत्ति 'मस्तक' (शिर) बाट भएको योगी नरहरिनाथले मान्दछन्। उनले सुरुमा मष्टो एउटै भएको र पछि मष्टो देवता थपिँदै जाँदा बाह्र मष्टो भन्न थालिएको र बाह्र मष्टोलाई पछि वराह मष्टो, वारामष्टो समेत भन्ने गरिएको थियो। मष्टोको वाहन घोडा हो। भेडा, चितुवा र झार पनि मष्टोका वाहन हुन्। मेसोपोटामियाको मुख्य देवता Marduk (मर्डुक) बाट मष्टो भएको र मेसोपोटामिया स्थित नव-असीरियन साम्राज्यको राजधानी असुरमा स्थित तत्कालीन विख्यात देवता अहुरमज्दाको 'मज्दा' को अपभ्रंश भएर मष्टो भएको भन्ने मत छ। करिब १७०० ई.पू. तिर पहिलोपटक मेसोपोटामियामा घोडा ल्याएर आक्रमण गरी त्यहाँ विजयी भएर शासन गर्ने कस्साइट्स (खस) र उनीहरूको वाहन घोडा र कस/खसको देवता अहुरमज्दाबाट मष्टो बनेका देवताको वाहन घोडा हुनु संयोग मात्र नभई कस्साइट्सबाट खस र अहुरमज्दाबाट मष्टोको निकट र निरन्तरताको सम्बन्ध देखिन्छ। वैदिक सनातन धर्मको विकास हुनुपूर्व नै नेपालमा मष्टो धर्मको विकास भइरहेको भए तापनि हालसम्म मष्टो धर्मको विषयमा कुनै पनि प्राचीन हस्तलिखित सामग्रीहरू प्राप्त भएका छैनन्। तर मष्टो धर्म, देवता र यसको उत्पत्तिका सन्दर्भमा विभिन्न किंवदन्ती, मिथक र कहावतहरू भने प्रशस्त रूपमा पाइन्छन्। प्राचीन बेबिलोनिया/मेसोपोटामियामा मष्टोको पूर्व रूपलाई 'अहुरमज्दा' भनिन्छ र मष्टो धर्म मान्ने प्रथम व्यक्ति आदिमनाथ हुन्। आदिमनाथलाई आदिनाथ भनिन्छ। भगवान् शिवले अलकापुरी शक्तसिंह (बहादुर) लाई दिए र उनै शक्तसिंह देवताका राजा इन्द्र तथा मष्टो भए भन्ने एउटा मत पनि छ। 'मरुत' शब्दको अर्थ वायु हुन्छ, यिनै वायु देवता मरुतबाट मरुत—मउत—मष्ट हुँदै मष्टो भएको भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। मान्छेले मान्ने देवता भएकाले मान्ठ, मान्ठा, मन्ठा हुँदै मष्टो भएको अनुमान सत्यमोहन जोशीको छ। योगी नरहरिनाथले मष्टोलाई महेश्वरको अंश अवतार/अष्टमूर्ति महादेव शिव (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, चन्द्र, सूर्य र आत्मा) महा+अष्ट भुजी— महाअष्ट, महाष्ट हुँदै मष्टो भएको अड्कल गर्दछन्। मष्टोलाई निराकार बाल ब्रह्मचारी देवता मानिन्छ। पितृ स्वरूपमा वायु, प्रकृतिका स्वरूपमा लिङ्गो, ध्वजा, पताका, रक्षा सूचक हतियार आदि थापेर पूजा गरिन्छ। विक्रम संवत्को पाँचौँ शताब्दीतिर बझाङका राजा सैपाल थापाको समयमा मष्टोले राजकीय मान्यता पाएको थियो भन्ने गरिन्छ। तर लेख्य प्रमाण सन् १४५७ सुरती शाहले जारी गरेको एउटा अभिलेखमा पहिलो पल्ट मष्टो शब्दको उल्लेख गरेकाले यो नै सर्वाधिक प्राचीन मष्टो शब्द उल्लिखित अहिलेसम्मको प्रामाणिक अभिलेख मानिन्छ। खसहरूले मानी आएको मष्टो देवतालाई आर्य जातिले वेद, पुराणमा कतै उल्लेख नगरेकाले खसहरू आर्य नै हुन् भनेर मान्ने आधार नभएको एकथरी मत छ। अथर्ववेदमा खसहरूले मान्ने शिवलाई 'व्रात्य' भनेर हेपिएको र उनका अनुयायी खस जातिलाई 'व्रात्य जाति' भनेर खसालिएको छ। व्रात्य भनेको उपनयन वा यज्ञोपवीत संस्कार नगर्ने, अनार्य, वैदिक कृत्य आदि गर्ने अधिकार नभएको, जसको दश संस्कार हुँदैन भन्ने हो। आर्यका दुई समूहहरू बीचको वैमनस्यताले वा उनीहरूलाई चुनौती दिने आदिवासीहरूसँगको टकरावले यस्तो स्थिति आएको हुन सक्छ। वैष्णवहरूको वर्णाश्रम व्यवस्थालाई नमनेका हुनाले खसहरू र उनले मान्ने देवता शिवलाई व्रात्य भनेको हुनुपर्छ। आफूलाई ठुलो देखाउने र अरूलाई होच्याउने रूपमा आफूलाई देव खलक र अरूलाई राक्षस खलक भनेको हुनुपर्छ। राम्रो काम गर्ने आदर्शवान् व्यक्तिलाई देवता र अरूलाई दुःख दिनेलाई राक्षस भन्ने गरिन्छ। जरथुस्त्र धर्मग्रन्थको देवतालाई "असुर" र राक्षसलाई "दइव" भनिएको छ। ऋग्वेदमा असुर शब्दलाई १५ पल्ट नराम्रो र ९० पल्ट राम्रो अर्थमा प्रयोग गरिएको छ। असुर देवता र असुर सहरको बारेमा यसै आलेखमा अगाडि पनि उल्लेख गरिएको छ। मनुस्मृति तथा महाभारतमा उल्लेख गरिएका झल्ल, मल्ल, नट, करण, खस र द्रविडहरूलाई पाप योनिबाट जन्मिएका धर्मच्युत, व्रात्य जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। यक्ष जातिलाई खस, चीन तथा मंगोल जातिलाई दरद र पिशाच, किरात जातिलाई किन्नर र द्रविडलाई बाहिक जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। भारतको राजस्थानमा मष्टोलाई मामा देव, पहाडमा मामा ज्यू भन्दछन्। पिथौरागढमा चण्डक मष्टोको मन्दिर छ। बद्रीनाथमा मष्टोलाई घण्टाकर्ण देवता भनेर पूजा गर्छन्। दार्चुला-बैतडीतिर भूमिराज भनेर पूजा गर्छन्। लेखक तेज कार्कीले मष्टो प्रकृति पूजा (Shamanism) वा जडवाद (Animism) नै सर्वप्राचीन आध्यात्मिक चिन्तन भएको र मष्टो संस्कृति यही प्रकृति पूजक भएकाले यसको प्राचीनताको पुष्टि गर्न मिल्ने भाव व्यक्त गर्दछन्। मानव जातिले ३० हजार वर्षदेखि धर्म व्यापार र सामाजिक विभेदीकरण गर्न सिकेको नोआ हरारीको मत लेखक कार्कीले उल्लेख गरेका छन्। करिब ३२ हजार वर्ष पुरानो जर्मनीको स्टे डेल गुफामा भेटिएको सिंह मानव (पुरुष वा महिला) नै पहिलो धार्मिक चिह्न भएको (Harari, Yuval Noah (2015), Sapiens: A Brief History of Humankind, London: Vintage, P. 23/25) मान्दछन्। प्रकृति पूजाको प्रारम्भ साइबेरिया र मध्य एसियाबाट करिब २० हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको र मष्टो परम्परा पनि प्रकृति पूजामा आधारित अत्यन्त प्राचीन परम्परा भएको सम्भवतः प्राग-ऐतिहासिक कालदेखि नै सुरु भएको मान्यता छ। मष्टोको प्रादुर्भाव खसहरूका पुर्खाहरूले बेबिलोनियामा शासन गरेको समयमा भएको मान्यता एकथरीको छ। विभिन्न मष्टोहरूका विभिन्न थानहरू हुन्छन्। खोला, किनार, रूखमुनि यिनका थान हुन्छन्। यिनीहरू डरलाग्दा, मानिसहरूलाई दुःख दिने, चाँडै रिसाउने स्वभावका हुन्छन्। ढँडार मष्टोका थान खोल/ढेल्यो र घाई, दुगे। बदु मष्टोका थान कुटासिली र छरिढुस्के, थापा मष्टोको थान घोडा, मौल्याल, गुम्देव, गाईगोठ्या आदि हुन्। नेपालमा मष्टो देवताको सुरुवात कहिले, कसरी र कहाँ भएको थियो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न अड्कल, आख्यान, किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। विभिन्न मत तथा अड्कल जे जस्ता भए तापनि बझाङ जिल्लाको ढँडार नै मष्टोको उत्पत्ति भएको सर्वाधिक प्राचीन स्थल हो भन्ने कुरामा अधिकांश मानिसहरूको सहमति छ। ढँडार मष्टोको एउटा मूल धामी हुन्छ। त्यो ढँडार मष्टोका धामीको मृत्यु भएपछि मात्र अर्को धामी हुने र भित्र पूजा गर्ने अर्को धामी बन्ने गर्दछन्। बाहिर बत्ती बाल्ने र अन्य काम गर्ने अन्य हुन्छन्। ढँडार मष्टोका हालसम्म ज्ञात पुजारीहरूमा परिङ्ग्या परिवारबाट १२ पुस्ता, सुवासकोटी नयरका १० पुस्ता, सुवेदी परिवारका १२ पुस्ता र जैसी परिवारका कुशु जैसीबाट सुरु भएर हाल १८औँ पुस्ताले मूल पुजारीको रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसबाट यो मन्दिरमा मष्टो पूजाको परम्पराको प्राचीनताको अनुमान गर्न सकिन्छ। किंवदन्ती अनुसार मष्टो ढँडारमा जाँदा ढँडारका मानिसहरू खर्कमा गोठालो गएका थिए। गोठमा गाई-भैँसीका दूध राखेका भाँडाहरू खर्कबाट गोठमा आउँदा रित्तो हुने क्रम दिनदिनै हुन थालेपछि दिउँसो सबै मानिसहरू खर्क गएको बेला कसले दूध चोरेर खान्छ पत्ता लगाउनुपर्यो भन्ने हिसाबले लुकेर चियो गर्दा एउटा स्याल जस्तो जीव आएर दूध चोरेर खान लागेपछि सो जीवलाई देखेर कराउँदा उक्त जीव त्यही गोठमा आगो बालेको ठाउँबाट जमिन घस्रिएर करिब ४ किलोमिटर टाढाको पैंयादरो भन्ने ठाउँमा निस्कियो, त्यसलाई पैंयादरोको मष्टो भनिन्छ। उक्त जमिन घस्रिएर बनेको प्वाल अहिले पनि यथावत नै छ। अर्को यसै सँग मिल्दोजुल्दो किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। कुश भट्ट नामक एकजना मानिस तीर्थाटन गर्न विभिन्न तीर्थमा जाँदा शंखधारमा एउटा शिला भेटेपछि उक्त शिलालाई आफूसँग लिएर हिँडे। राती सपनामा शिलाले आफू बेबिलोनिया तिरको देवता भएको र साइपाल हिमालको प्रस्रवण क्षेत्रमा बस्न चाहेको बताएछ। त्यसपछि उनले ढँडारमा माडौँ (थान) बनाएर शिला स्थापना गरे। त्यस ठाउँमा बँदेलले गोठालाको दही चोरेर खाने गरेपछि गोठालाले बँदेल समात्न खोज्दा सबै गोठाला बेहोस भएछन् र के भयो भनेर हेर्न आउने मान्छेहरू मध्ये जसराज भन्ने गोठालालाई कम्प छुटेछ र "म मरुत हुँ तिमी खसको कुलमुली हुँ। दैत्यको प्रहारबाट भवानीलाई बचाउन आएको हुँ, मेरो मन्दिर बनाउनुको सट्टा साधारण माडौँ बनाई त्यसको गाभिरमा खोपो राख्नु र मेरो गााधी सम्झेर पूज्नु, मेरो बहिनीको पनि सम्झना गर्नु" भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ। अर्को भनाइ अनुसार बझाङको चैनपुर नजिकैको सुवेडाका जोशी ब्राह्मण शंखधार र जालन्धरबाट ढुङ्गा (शिला) को रूपमा आएको बान्नी गएपछि ती ब्राह्मणले झोली बिसाएपछि भगवान् लुप्त भए, त्यो ठाउँ देउबाँझ (बाँझको रूख) को टोड्का (ढँड वा कसै-कसैले ढँडार पनि भन्दछन्) त्यही ढँडमा मष्टोको जन्म भयो। त्यहाँ बाँधिएकाले 'बान्नी मष्टो' भनियो। त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा फैलिएकाले त्यसका भेदहरू भए। डोलने (हिँड्ने डुल्ने) भएकाले मष्टो-मष्टो भन्न थाले। १२ अङ्गालको मष्टो भन्ने पनि गरिन्छ, यसको मतलब मष्टोका १२ भेद भनेको होला। १२ ठाउँमा बसेकाले १२ उपमष्टो भनेको हो। मूल रूपमा मष्टोका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मष्टोलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। मष्टोहरूको स्वभाव वा प्रकृति हेरेर यिनीहरूलाई गुणको आधारमा सत्त्व, रज र तम गुण युक्त हुने भनिन्छ। सत्त्वगुण भएका मष्टोहरूमा दुधे मष्टो, मण्डली मष्टो, लडे मष्टो आदि पर्दछन्। रजोगुण वा राजसी गुण भएका मष्टोहरूमा दाह्रे मष्टो, रुमाल मष्टो, तेडी मष्टो, खापर पर्दछन्। तमोगुण भएका मष्टोमा कालो मष्टो, रुपा मष्टो, कैलो मष्टो, मुण्ड मष्टो आदि पर्दछन्। ढँडार स्थित दाह्रे मष्टो ज्येष्ठ र श्रेष्ठ मानिन्छन्। थापा मष्टो विद्वान् मष्टो, बाबिरो मष्टोलाई कान्छो मष्टो मानिन्छ। गुरौ मष्टो र विजय मष्टोलाई भाइराजा मष्टो भनिन्छ। मष्टो उपासना गर्दा वैदिक विधि नअपनाएर धामीले प्राकृतिक विधि अपनाएर काँप्दै पूजा गर्ने गर्दछन्। मष्टो देवताको मूर्ति हुँदैन, यसमा स्वर्ग-नर्कको परिकल्पना गरिएको पाइँदैन। मष्टोको पूजा गर्दा साह्रो-गाह्रो पर्दा पनि भाकल गरी पूजा गर्ने पनि गरिन्छ। ढँडारमा मष्टो पूजा गर्दा विभिन्न जातजातिहरूको सहभागिता हुन्छ। दाह्रे मष्टोले मष्टो थानमा बलिको लागि लिएको बोका दाँतले छिनाल्ने गरिन्छ। बलि दिने सम्बन्धमा एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। एकपल्ट बझाङी राजाले बलि दिनुपर्यो भन्दा माघको महिनामा बलि दिन मिल्दैन भनेपछि राजाले नमानी बलि दिन हठ गरेछन्। त्यसपछि राजाले निकै जिद्दी गरेपछि मष्टो चलेछ र राजाले बोकालाई गाईको बाच्छो बनाइदिएछन्। मष्टोले त्यो देखेर त्यसलाई बाघ बनाइदिए, मष्टोले बाघ बनाएको देखेर राजाले सर्प बनाइदियो। राजाले सर्प बनाएपछि मष्टोले गरुड बनाइदिए। राजाले बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधिदियो र मष्टोले पातासहित बोकाको घाँटी दाँतले छिनालिदिए। त्यो देखेर राजा रिसायो। अहिले पनि मष्टो चल्यो भने मष्टोले "तँ जिउँदो होइज म पन्छी होइजुँ, तँ खैर होइज म बाघ होइजुँ" भनी बोल्दछन्। ढँडारमा शनिबार र मंगलबार बलि (दाँतले) दिइन्छ। अरू बार दूध, चामलले पूजा गरिन्छ। पर्वको समयमा चैते दशैँमा बलि हुन्छ। जन्माष्टमीमा बलि हुँदैन। जुठो, सुतक परेको बेला मष्टोको पूजा हुँदैन। ढँडारमा नयाँ धामी निस्किए भने देउता चढेपछि दाँतले बोका छिनाल्नुपर्ने र धामी प्रमाणित भएपछि मष्टो देवताको अवतार भयो भनी ताल्कोटी राजाले धरी, पगडी, कानमा मुन्द्रा, बाला प्रदान गर्दछन्। त्यसपछि कुँवर जाति अनि ब्राह्मण जाति हुँदै अन्य हिलो पूजामा सहभागी हुन्छन्। मष्टो धामीमा मात्र आउँदछ। जुनसुकै नयाँ बाली भए पनि दाह्रे मष्टोलाई चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ। धामीले जाँड-रक्सी खानु हुँदैन। बलि दिने बेलामा धामीको स्वरूप डरलाग्दो हुन्थ्यो। त्यस्तो डरलाग्दो स्वरूप देखेर मानिसहरू डराउने भएकाले कपडाले छेकेर बलि दिने गरिन्थ्यो। जति बोका बलिका लागि ल्याइन्थ्यो ती सबैलाई दाँतले छिनालेर बलि दिने गरिन्थ्यो। बझाङी राजा गजराजले धामीको जाँच गर्न बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधेर बलि दिन ल्याएको र सो बोकालाई पातासहित दाँतले छिनालेको भनाइ छ। मष्टो भनेको एउटा मात्र हुन्छ। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो भनेको एउटै मष्टोका राजसी र कार्यकारी वा रज र सत्त्व स्वरूप हो भन्ने मत पनि छ। दाह्रे र दुधे मष्टो भनेको एउटै हो मष्टोको संयुक्त रूप हो। आइतबार र बुधबार दुधे मष्टोको पूजा गरिन्छ दाह्रे मष्टो पनि सँगै हुन्छ। जुम्लाका मानिसहरू प्रायः ढँडारमा पूजा गरेपछि त्यहाँबाट बक्साएर अन्यत्र जान्छन्। ढँडार नै मष्टोको मूल थलो भएको र यसरी विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामका मष्टोहरू मूल स्थानबाट छुट्टिएर जुन-जुन स्थानमा गएर बसे त्यसै ठाउँको नामबाट ती ती मष्टोको नामबाट चिनिन थाले। खस जातिको पुरापूर्वकालमा १२ वटा समूह रहेको र हरेक समूहले छुट्टाछुट्टै मष्टो पूजा उपासना गर्ने भएकाले 'बाह्र भाइ मष्टो' भनिएको धेरैको अनुमान छ। बाह्र भाइ मष्टो को हुन् भन्ने बारेमा मतैक्यता छैन। कहीँ-कहीँ मष्टोलाई शिवको अंश मानेर पूजा गर्ने चलन पनि छ। कतिपयले मष्टोलाई इन्द्रपुत्र भन्ने विश्वास गर्दछन्। मष्टोका ५२ वीर र १६ मर्सानीहरू सुरक्षार्थ रहन्छन् भन्ने मान्यता पनि पाइन्छ। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार एकपटक मन्दिरको नजिकै बसेर वेदपाठ गरिरहेका धवलपुरलाई असुरले टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने र उनले पढिरहेको वेदलाई जलाउने योजना बनाए। असुरको यो योजना थाहा पाएपछि मष्टोको भान्जा बान्नी मष्टोले वेदलाई मष्टोमाण्डौ नजिकै शिलामा परिणत गरिदिए र असुरको हातबाट मामा धवलपुरको ज्यान बचाए। त्यसै बेलादेखि मष्टो उपासकले भान्जालाई झोलीको देवता मान्ने गरेका हुन्। झोलीको देवतालाई मष्टोसँगै शिला स्थापना गरेर भान्जाको पनि पूजा गर्ने परम्परा चलेको हो भन्ने गरिन्छ। मष्टो सम्बन्धी एउटा आख्यान अनुसार देवासुर संग्राममा असुरहरूले पराजय भोगेपछि देवताहरूसँग शरण माग्न बाध्य भए तापनि उनीहरूको मनमा द्वेष बाँकी थियो। पछि असुर संगठित भए र उपद्रो गर्न थाले। आफूलाई पतन गराउने कारकको रूपमा दुर्गा भवानीलाई मानेर उनको अपहरण गरे। केहीले उनीमाथि बलात्कारको प्रयास समेत गरे। देवताहरूले अनेकौँ प्रयत्न गर्दा पनि देवी दुर्गालाई बन्दी बनाएको ठाउँ पत्ता लगाउन नसकेर भगवान् शंकरको आराधना गरे। त्यसपछि शंकरका शक्तिशाली गण देवता मष्टोको नेतृत्वमा युद्ध दलले दुर्गा र उनका बहिनीहरूलाई मुक्त गरी असुरहरूलाई छिन्नभिन्न पारेका हुनाले नवदुर्गाले मष्टोलाई भाइ भनी मानेकाले दुर्गा पूजा हुँदा मष्टोको आह्वान गरिनुका साथै मष्टोले देवभाग पाउने भए। मष्टोलाई दुष्टको दमन गर्ने, खराब विचारले अभिप्रेरित स्वार्थी र दुष्टात्मालाई दमन गर्ने र निमुखा र सत्यको पक्षमा कल्याणकारी देवताको रूपमा खसहरूको रक्षा गर्ने महान् देवताको रूपमा आदिकालदेखि पूजा, भक्ति र श्रद्धा गर्ने देवताको रूपमा खसहरूले पुज्दै आएका छन्। उपेक्षित, अपमानित, दुःखी मानिसहरूलाई बढ्ता स्नेह गर्ने भएकाले मष्टो समस्त खसहरूको लोकप्रिय देवता हुन पुगेका छन्। अर्को किंवदन्ती अनुसार सान्नी राज्यका राजा जसलाई सन्याल राजा पनि भनिन्छ। बाइसे राज्य कालको समयमा हालको कालिकोट जिल्लाको मेहेलमुडी गा.वि.स. मा सान्नी राज्यको राजधानी थियो। उनको राज्यमा सान खड्का र संसारे खड्का नाम गरेका २ भाइ थिए। ती दुई भाइमध्ये सानलाई दाह्रे मष्टो चढ्यो। दाह्रे मष्टो चढेपछि सीधासाधा सानले अस्वाभाविक कार्य गरेको देखेर सन्याल राजाले देउता चढ्यो कि दानव चढ्यो भनेर जाँच गर्ने विचार गर्दा राजा र देवता बीच लडाइँ भयो। राजाका दुई भाइ भान्जा र कुवेर थिए। भान्जाले केही नगरे पनि कुवेरले धनुकाँडले धामीलाई लखेट्न थाल्यो। दाह्रे मष्टो चढेका धामी त्यहाँबाट भागेर एउटा ठुलो रूखमा चढे र त्यहाँ पनि उसलाई लखेट्दै राजा आएकाले नजिकैको चुरी खोलामा फाल हालेर वेपत्ता भए। राजा पनि धामी मरे भन्ने ठानेर घर फर्कियो। धामी मरेको हल्ला फैलिएपछि उनकी पत्नी सती जाने तयारी गरिरहेको बेला धामी सर्पको कडेली (लगाम) बाघको घोडा चढेर दाह्रे मष्टो चढेका धामी आए। राजाले त्यो कुरा थाहा पाएर उनलाई मार्नको लागि ४०० भेडा राखेको खोरमा थुनेर सबै झ्याल ढोका बन्द गरिदिए। मष्टो चढेका धामीले ४०० भेडा मध्ये एउटा खसी बाहेक सबैलाई दाँतले छिनालेर मारे। त्यो देखेर भेडी गोठालो अत्यन्त दुःखी भयो। मष्टोले उसलाई सान्त्वना दिँदै उसलाई धनधान्यले पूर्ण गरी उसको सन्तान कहिल्यै नमासिने र कहिल्यै वृद्धि पनि नहुने वरदान दिए। उनका कयौँ पुस्ता बितिसक्दा पनि अहिलेसम्म उनका सन्तानहरूमा एकजना मात्र जन्मने कुराको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि पाइन्छ। सन्याल राजाले मष्टोमाथि गरेको दुर्व्यवहारले उनीहरूका घरमा सधैँ कलह अशान्ति र हैरानी भइरहने भएकाले त्यहाँबाट अन्यत्र सर्ने विचारले जाने बेला लाकुर देवतासँग बिदा हुन गए। लाकुर देवता मष्टोका भान्जाले सम्झाए र दाह्रे मष्टोको सेवा गर्ने सल्लाह दिए। सन्याल राजाले दाह्रे मष्टोको मन्दिर निर्माण गरे। आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति, राज्य दाह्रे मष्टोलाई चढाउने प्रस्ताव गरे। दाह्रे मष्टो चढेका धामीहरूसँग यस्तो प्रस्ताव राखेपछि मष्टोले "सबै राज्य सम्पत्ति चढाएपछि तँ कहाँको राजा हुन्छस्? मलाई सबै सम्पत्ति चाहिँदैन, ३ भाग लगाएर २ भाग तिम्रा भाइले बाँड्नु, १ भाग मलाई दिनु" भनेको र राजाले सोही अनुसार गरेकाले दाह्रे मष्टोले सन्यालको एक अंश खाएकाले सन्याललाई भाइपीठ्या भनेर मष्टो चढेको बेला भन्ने गरिन्छ। डा. जगमान गुरुङले जुम्ला सिंजा पाण्डुसेरामा प्रचलित १२ मष्टोका नाम उल्लेख गरेका छन्। १. आदिमष्टो २. कालो मष्टो ३. बबुरो मष्टो ४. रुमाल मष्टो ५. दुधे मष्टो ६. दाह्रे मष्टो ७. मण्डली मष्टो ८. बान्नी मष्टो ९. थापा मष्टो १०. ढँडार मष्टो ११. कावा मष्टो १२. खापर मष्टो। हुम्लाको सोरुदरामा रहेको गुरौ मष्टोलाई कसै-कसैले देवताको रूपमा मान्दैनन्। यो अत्यन्त दुष्ट स्वभावको राक्षसी व्यवहार देखाउने खालको हुने बताइएको छ। मष्टो कुन देवता हुन् भन्ने बारेमा फरक-फरक मत पाइन्छ। कसैले वायुको रूपमा, कुनै अवस्थामा साधुको रूपमा, कुनै-कुनै अवस्थामा गरुडको रूपमा र कहीँ-कहीँ बिरालोको रूपमा मष्टो रूपान्तरित हुन्छन् भन्ने मत पाइन्छ। मष्टोलाई कुल देवता र इष्ट देवताको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। कतिपय मानिसहरूले वराह मष्टो भन्ने गरेपछि जुम्लाका १२ भाइ मष्टोको अपभ्रंश रूप र जुम्लाको कालिकोट दरामा ढँडार मष्टोलाई पाण्डवको अवतार, खापर मष्टोलाई इन्द्रको छोरा भन्ने कुरा बाहुन र ठकुरीले हालेको कथामा मात्र पाइन्छ भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङले मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। कौशिक गोत्रीय बस्नेतहरूका कुलदेवता कसरी फरक-फरक? कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरूका कुल देवता दाह्रे मष्टो हुन्। पश्चिम नेपालका सबै बस्नेतहरू दाह्रे मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा मान्दछन्। पूर्वतिरबाट बसाइँ सरेर आएका बस्नेतहरू बाहेक सम्पूर्ण बस्नेत लगायत अरू धेरै थरहरूका कुल देवता पनि दाह्रे मष्टो नै हुन्। तर पूर्व नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू खापर मष्टोलाई आफ्नो कुल देवता मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। एउटै थर गोत्रका मानिसहरू बीच कुल देवता किन फरक भन्ने प्रश्न उब्जनु स्वाभाविकै हो। यो कसरी यस्तो हुन गयो, त्यस बारेमा सोधखोज र निरुपण नहुञ्जेल अलग कुल देवता मान्ने बस्नेतहरू बीच कुल देवताको बारेमा केही भ्रमहरू रहिरहने भएकाले तथ्य के हो भन्ने बारेमा उजागर गर्न आवश्यक छ। प्राचीन कालमा बाह्र भाइ मष्टोहरू ढँडारमा बसेको बेला उनीहरू बीचमा वैमनस्यता उत्पन्न भएर ठुलो द्वन्द्वको स्थिति आयो। भरसक सबैलाई मिलाएर लैजाने जेठो र सर्वाधिक शक्तिशाली दाह्रे मष्टो (जसलाई गादी मष्टो पनि भन्दछन्), उनी सबैका नायक गद्दीमा राज गर्ने भएकाले र सबैका अगुवा नायक भएकाले द्वन्द्व हुन नदिन निरन्तर प्रयत्नशील हुन्थे। निरन्तरको मनमुटाव र द्वन्द्वको स्थिति कायमै रहेको बेला एक दिन सबै भाइ खप्तडको जङ्गलमा मालिङ्गो काट्न जाने सल्लाह भयो। त्यहाँ खानको लागि रुमालमा बाबर (रोटी), ठेकीमा दही, दूध, मालिङ्गो काट्ने हतियार समेत लिएर उनीहरू गए। मालिङ्गो काटिरहेको बेला अकस्मात उनीहरूमा झगडा पर्न गयो। सबैलाई सम्झाई-बुझाई गरी शान्त गर्न जेठो दाह्रे मष्टोले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि अरू भाइले नमानेको र लडाइँले झन्-झन् उग्र रूप लिएकाले दाह्रे मष्टो रिसाएर दाह्रा किट्दै भर्खरै काटेको मालिङ्गोको ठुटाले हानेर एकजनाको खप्पर फुटाइदिए। त्यसरी खप्पर फुटाई माग्ने खापर/खापर मष्टो भनियो। अर्कोलाई कालो शिलाले हिर्काएर भगाएको, उनी उक्त शिला टिपेर भागे र अछामको विनायककोठ गए र विनायककोठे राजासँग द्वन्द्व भएपछि त्यहाँबाट भागेर विनायक भन्ने स्थानमा गएर आफूसँग भाग्दा लिएको कालो शिला त्यहीँ स्थापना गरे र कालो सिल्लो मष्टोको रूपमा स्थापित भयो। रोटी बोकेर ल्याएको रुमाल टिपेर भाग्ने खिड्कीसैनीमा गएर बस्यो र रुमाल मष्टोको नामले स्थापित भयो। अर्को भाइले सँगै ल्याएका बाबर टिपेर त्यहाँबाट भागेर जुम्लाको बाबिरो गाउँमा गएर बसेकाले बाबिरो मष्टोको रूपमा चिनियो। दूध-दही बोक्ने अलि सोझो अरूसँग झगडा नगर्ने सोझो भाइलाई आफूसँगै बस्न आग्रह गरेको र आफू पछिको स्थान ग्रहण गर्न सक्ने छुट दिएकाले उनी दुधे मष्टो कहलाएर उनलाई आफू पछि दूधको धार दिने व्यवस्था मिलाए। सबै भाइको आ-आफ्नो स्थान पाएकाले उनलाई ढल्लुको भाग दिए र त्यहाँ उनको धाम स्थापित गरे। उता खप्पर फुटाई मागेको खप्पर/खापर मष्टो त्यहाँबाट भागेर डोटी क्षेत्रतिर गए। त्यस समयमा डोटी, बोगटान, दार्चुला, कत्युरी राजवंशको अधीनमा थियो। कत्युरी राजवंशको स्थापना सातौँ शताब्दी आसपासमा सम्राट बासुदेवले गरेका थिए। यो राज्यको पहिलो राजधानी जोशी मठ र दोस्रो राजधानी बैजनाथ रणचुलाकोट थियो। यिनीहरू भगवान् केदारनाथ (शिव) भगवान्का भक्त थिए। यिनीहरू स्वामी कार्तिकेयको पूजा गर्दथे र कार्तिकेयबाट कार्तिकेयपुर र कार्तिकेयपुरका शासक भएकाले उनीहरूको वंशलाई कत्युरी वंश भनिएको मान्ने गरिन्छ। वैशाख शुक्ल मोहनी एकादशीको दिन कार्तिकेयलाई कार्तिकेयपुरबाट डोटीमा ल्याएपछि मोहनी एकादशीबाट उनलाई मोहण्याल नामले ख्याति प्राप्त भयो। यिनै मोहण्याल कत्युरीहरूका कुल देवता हुन्। कार्तिकेयको जन्मेको बारेमा पनि रोचक किंवदन्ती छ। भगवान् केदारनाथ (शिव) का दुई पुत्रहरूको जन्म भयो, गणेश र कार्तिकेय। दुई पुत्रको जन्म भएपछि केदारनाथ अत्यन्त खुसी भए र उनले आफ्ना दुई पुत्रको बारेमा जान्न जोशीमठका ज्योतिषीलाई देखाउँदा ज्योतिषीले गणेश महान् विद्वान्, बुद्धिमान् हुने र कार्तिकेय महान् बलशाली हुने, ती कार्तिकेय मूल नक्षत्रमा जन्मेको र केदारनाथलाई अनिष्ट हुने कुरा बताएपछि मोहनीलाललाई केदारनाथले तामाको ढोलभित्र हाली मन्दाकिनी नदीमा बगाइदिए। यो नदी हिमालयको चोरबारी दहबाट उत्पन्न भएर सोन प्रयागमा कालीगङ्गासँग र बद्रीनाथबाट आउने अलकनन्दा नदीसँग रुद्र प्रयागमा मिल्दछ। नदीमा अलि तल गोविन्दघाट नामक स्थानमा माझीले जाल हानिरहेको बेला अयोध्याका राजा घोडामा सवार भएर त्यहाँ पुगे। मन्दाकिनी नदीमा मोहण्याललाई हालेर बगाएको तामाको ढोल बग्दै त्यहाँ आएको देखेर त्यो के चिज हो भन्ने कौतूहलता लागेर राजाले माझीलाई जाल हान्न लगाएर त्यसलाई नदी किनारमा ल्याउन लगाए। माझीले त्यो ढोललाई जालमा पारेर नदी किनारमा ल्यायो। अलि पर नदी किनारमा लिएर राजाले त्यो ढोल खोलेर हेर्दा त्यसबाट बालक मोहण्याल निस्किए। उक्त ठाउँ त्यसै गोडियाको नामबाट गोविन्दघाटले प्रसिद्ध भयो। मोहण्याललाई विश्व भित्रका सन्ततिले उत्सवपूर्वक पूजाआजा गरे। त्यसबेला तामाको ढोल बजाउने कश्यप गोत्रीय ऐरी मोहण्यालको ढोली भयो। उता भागेर डोटी पुगेको खापरे/खापर मष्टोले मोहण्यालको माटो (राज्य) जहाँ "१२ बोघानका राजा मोहण्याल हुन्" भन्ने गरिन्छ, त्यहाँ गएर बलजफ्ती उनको पहाडी भू-भागमा कब्जा जमाएर आफ्नो हैकम जमाउन खोज्ने र त्यहाँका मानिसलाई दुःख दिएर आतंक मच्चाएको थियो। त्यस्तो स्थितिमा त्यही देवभूमिको देउताहरूले बडातोडो देउतालाई पुकारा गर्दै भने: "जान दैत्य बडातोडो मालथली जान। मोहण्याल दैत्यको दलु कत्युर लान..." देउताले यस्तो पुकार गरेकाले बडातोडो देउता मोहण्याललाई लिन मालथली हुँदै कत्युर गयो। "गयो दैत्य बडातोडो, बतासैको स्वर। आयो दलु मोहण्यालको बादलकी ढिक।" मोहण्यालको आगमन पछि मोहण्यालले आफ्नो गणलाई निर्देशन दिँदै भने: "मिल्ला छौ त खापरे, हामुसित मिल। नै त मिल्ला खापरेकी लाँत तेरी ठीक। केदारका दाहिने तिर तुड्या तुड्या पानी। नै त मिल्ला खापरेकी समाई ल्याए रानी। केदारैका गाथ मुनि थुम थुम केला। नै त मिल्ला खापरेका समाई ल्याए चेला।" त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी देउताहरूले मोहण्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा मोहण्यालको खापरले दाँत भाँचिदिएको र मोहण्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो र आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टोका धामी एक खुट्टाले लङ्गडो भएर काँप्ने गर्दछन्। त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी-देवताहरूले माहेन्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा माहेन्यालले खापरको दाँत भाँचिदिएको र माहेन्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो। आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टका धामीहरू खापर मष्टको पूजा गर्दा जमिनभन्दा अलि अग्लो अठारो (टाँड) बनाएर, त्यसलाई माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउलाले बारेर खापरको पूजा गर्छन्। माहेन्यालले बायाँ खुट्टा भाँचेकाले खापरका धामीले काँप्दा बायाँ खुट्टा भाँचिएको आफ्नो देवताको नक्कल गरेर बायाँ खुट्टा उठाएर दायाँ खुट्टाले मात्र खोच्याउँदै काँप्ने र नाच्ने गर्छन्। अरू समयमा समेत घरको देवता राखेको कोठाको झ्यालमा माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउला राख्ने चलन छ। खापर मष्ट पुज्ने खप्तडी बस्नेतहरूले आफूलाई प्रकृति पूजक हौं भन्ने गरे तापनि उनीहरूले खापर मष्टको बायाँ खुट्टा भाँचिएको मूर्तिको पूजा गर्ने गर्दछन्। यस्तो सयौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा पूजिँदै आएको घुँडाबाट बायाँ खुट्टा भाँचिएको, जनै लगाएको र कुर्सीजस्तो आसनमा बसेको खापर मष्टको धातुको प्राचीन मूर्ति कैलालीको मडकाैनाका बस्नेत परिवारमा सुरक्षित रूपमा पूजा स्थलमा रहेको र पूजिँदै आएको पाइन्छ। यस्तो मूर्ति राखिएको भँडारको झ्यालमा पूजा गर्दा माहेन्यालले नदेखुन् भनेर उनलाई छेक्नका लागि सधैं स्याउला राखिन्छ। खापर मष्टको पूजा गर्दा बोकाको बलि पनि भुईँमा दिन नमिल्ने भएकाले घरको माथि अठारोमा वा बाहिर पुज्दा जमिनमाथि बनाएको अग्लो टाँडमा दिने गरिन्छ। खापर मष्टको पूजा ३ वर्षमा १ पटक (वनदेवी कालिकासँगै राखेर) गर्ने गरिन्छ। यसरी माहेन्यालसँग नराम्रोसँग पराजित भएपछि आफ्नो बस्ने ठाउँ कतै नभएको र पश्चिम, उत्तर, दक्षिण र पूर्वतिर समेत माहेन्यालको राज्य भएकाले त्यहाँबाट खापर मष्ट र त्यसका अनुयायी तथा खापर मष्टका पूजक बस्नेतहरू देवतासहित भागेर पूर्वतिर लागे। युद्धमा धेरै धनजनको क्षति भएको र नजिकै बस्दा १२ बथानका राजा समेत रहेको माहेन्यालको सधैं भय रहिरहने भएकाले डोटी क्षेत्रबाट भागेर गएकाहरू र तिनका सन्तानहरू गण्डकी क्षेत्रको लमजुङ आसपासमा बसोबास गरे। पछि द्रव्य शाह लिगलिगकोटको दौडमा विजयी भएर राजा भएको समयमा द्रव्य शाहका नजिकका सहयोगीको रूपमा उनीहरू त्यहाँ रहे र पछि गोरखा दरबारका विश्वासपात्र बने। सहयोगीमध्येका भूपालमानका सन्तान गोरखा मै बसे र वंशराजका छोराका सन्तान पूर्वतिर हान्निए। तिनीहरू त्रिशूली पार गरेर नुवाकोट र नुवाकोटपछि दोलखातिर गए। त्यहाँका मानिसहरूसँग मिल्न नसकेपछि स्थानीय मानिसहरूले खप्तडी बस्नेतहरूलाई लखेटे। त्यहाँबाट भागेर वेताली गए। वेतालीका मानिसले पनि त्यहाँबाट लखेटेर लिखु खोलामा सुनुवारहरूको किपट भएको जमिनमा गए। पछि सुनुवारले त्यहाँबाट पनि धपाउन खोज्दा सुनुवारलाई चलनचल्तीको तिरो तिरेर बसे। केही समयपछि उनीहरूका सन्तानमध्ये एक भाइ सोलु र अर्को भाइ भोजपुरतिर गए। भोजपुरका शक्तिशाली राईले आफ्नी छोरीमाथि आँखा लगाएकाले राईबाट छोरी जोगाउन भागेर दूधकोशीको पश्चिम किनारातिर बसाईँ सरेको र यसरी गण्डकी क्षेत्रबाट पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खापर मष्टका अनुयायी बस्नेतहरू फैलिएर बसेको हुँदा उनीहरूसँगै खापर मष्ट उनीहरू बसोबास गरेको क्षेत्रतिर कुलदेवताको रूपमा मानिँदै आएको हो। पूर्वबाट बसाईँ सरेर पुनः पश्चिम तर्फ गएका अत्यन्तै नगण्य संख्याका बस्नेतहरूबाहेक पश्चिम तर्फ अनादिकालदेखि बस्दै आएका बस्नेतहरूले खापर मष्ट मान्ने गरेको पाइँदैन। १२ भाइ मष्टहरू धडाँर छोडेर विभिन्न ठाउँमा गएपछि दाह्रे मष्ट धडाँरमा भइरहे र उनका अनुयायी खप्तडी बस्नेतहरूको एउटा ठूलो समूह पनि त्यही रह्यो। लामो समयपछि जनसंख्या वृद्धि हुँदै जाँदा दाह्रे मष्टको एउटा पीठको रूपमा मुगुको खत्याड डाँडा कौवामा दाह्रे मष्टको माडौं स्थापना गरी कावा मष्टका रूपमा स्थापित भए। कौवाबाट कफल्लामा मष्ट सरेर आएको बताइन्छ। कफल्लामा मष्टको ख्याति चारैतिर फैलिएपछि ठूलो संख्यामा मानिसहरू आउने र ठूलो संख्यामा बलि चढ्ने गर्दा, बलि चलेको बेला धामीको श्रीमतीले दाह्रे मष्टप्रति नकारात्मक र दुर्वच्य बचन बोलेकाले त्यसको परिणाम स्वरूप उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि दाह्रे मष्ट त्यहाँबाट बिजुली डाँडामा सरेर गएको र दार्नागाउँ र सिमपाखा गाउँलाई श्राप दिएको कारण अहिले पनि ती गाउँहरू उजाड भएर बस्ती हराएर गएको पाइन्छ। बिजुली डाँडामा केही समय बसेपछि त्यहाँबाट जाजरकोटको पैंकमा दाह्रे मष्ट सरेर गए। हाल बिजुली डाँडामा दुधे मष्ट मात्र रहेका र दाह्रे मष्ट पैंकमा सरेका छन्। यसरी विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न स्थानमा मानिसहरूको बसाईँसराइसँगै उनीहरूले मान्ने कुलदेवता सँगसँगै जाने हुनाले दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू विभिन्न ठाउँमा बसाईँ सरेर गएको र त्यहाँ दाह्रे मष्टका मन्दिर स्थापित हुँदै गएको पाइन्छ। बझाङको धडाँरबाट दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू मुगु, जुम्ला, दैलेख, जाजरकोट, सल्यान, रुकुम, रोल्पा जस्ता पहाडी जिल्लातिर बसाईँसराइ गर्दै मष्ट माडौं स्थापित गर्दै गए। पछि तराईको राज्य एकीकरण र औलो उन्मूलनपछि सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान आदि जिल्लाबाट दाङ; जुम्ला, कालिकोट, मुगु, दैलेख जस्ता पहाडी क्षेत्रबाट सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र अछाम, डोटी, बझाङ, बाजुरा आदि स्थानबाट कैलाली कञ्चनपुर जस्ता तराईका जिल्लामा बसाईँसराइ गरेर आएका खप्तडी बस्नेतहरूले तत् तत् स्थानमा आफ्ना कुलदेवताको स्थापना गर्दै गए। यसरी विभिन्न ठाउँ जहाँ मष्टको स्थापना भयो, त्यसै ठाउँको नामबाट मष्टको नाम पनि रहन गयो। जस्तै: धडाँर गाउँबाट धडाँर मष्ट, बडु गाउँबाट बडु मष्ट, थार्प गाउँबाट थार्प मष्ट, बिजुली डाँडाबाट बिजुली मष्ट, कौवा गाउँबाट कावा मष्ट, पैंक गाउँबाट पैंक मष्ट आदि। १२ मष्ट जहाँ-जहाँ उत्पन्न भए, त्यहाँका मूल थलोहरूमा शिवलिङ्गहरू स्वतः उत्पन्न भएको मानिन्छ। यो कतै विभिन्न नामका शिलाको रूपमा र कतै शिवलिङ्गको स्वरूपमा प्रकट भए। मष्टलाई कतै शिवको सहयोगी र कतै शिवको अंशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। मष्टको माडौं तथा घरमा मष्ट स्थापना गरेको स्थानमा शिवलाई सिद्ध वा महादेवको रूपमा ध्वजा टाँग्ने गरिएको हुन्छ। सिद्ध (शिव) सात्त्विक देवता भएकाले बलि नचढाउने र उनलाई पानीको धार दिने गरिन्छ। त्यस्तै दाह्रे मष्टसँगै दुधे मष्टलाई पनि स्थापना गर्ने गरेको स्थिति भनेको मष्ट मूल रूपमा दाह्रे र दुधे मात्र हुन्छन्। दाह्रे र दुधे भनेको एउटै मष्टको दुई रूप सात्त्विक र राजसी भन्ने मान्यता पनि छ। त्यसैकारण दुधे मष्टलाई दूधको धार र दाह्रे मष्टलाई रक्त बलि दिने गरिन्छ। एउटै गुवारा (गुठी/पूजास्थल) भित्र ३ प्रकारका धार (पानी, दूध र रगत) चढाउने कार्य दार्शनिक हिसाबले मानिसले जीवन र जगत्को व्याख्या सृष्टि, स्थिति र संहारको सचेतनात्मक सांकेतिक अभिव्यक्तिको सूक्ष्म चेतनाको स्वरूपको अर्थमा लिन सकिन्छ। • जल (पानी): सृष्टिको प्रतीक हो। जीवनको प्रारम्भ वा सृष्टिको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। • दूध: स्थितिको प्रतीक हो। अर्थात् मानवीय कर्मको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। मानिस बाँच्नका लागि, पुरुषार्थका लागि र जीवनको सार्थकताका लागि कर्म गर्नुपर्दछ। कर्मबाट नै दूध, अन्न, फलफूल जस्ता कुराहरू प्राप्त हुन्छन्। • रगत (बलि): संहारको प्रतीक हो। संसारमा जन्मेपछि संहार वा अन्त्य अनिवार्य छ। यसबाट मुक्ति पाउन वा यसलाई छल्न सकिँदैन भन्ने कुराको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। यो माथि उल्लेखित उच्च तहको पूर्वीय दर्शनको उत्कृष्ट र समृद्ध अभिव्यक्ति पनि हो। यसले ईश्वरप्रतिको आस्था, कर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको मोहबाट मुक्तिको प्रेरणा पनि दिन्छ। पूर्वीय दर्शनमा स्वर्ग, मर्त्य र पाताल लोकको गरिएको परिकल्पनाको सांकेतिक अभिव्यक्ति तर्फ पनि यसले संकेत गर्दछ। यसरी खप्तडी बस्नेतहरूले अपनाएको देवता र पूजा विधिहरू केवल धार्मिक आस्था र विश्वास मात्र नभएर जीवन, जगत्, कर्म आदिलाई बुझ्ने, बुझाउने र व्याख्या गर्ने अत्यन्तै उच्च तहको दार्शनिक चेतना पनि हो भन्न सकिन्छ। ________________________________________ सन्दर्भ सामग्रीहरू • (१) आचार्य, राजेन्द्र कुमार: पचहत्तर जिल्लाको लोककथा (संकलन र सम्पादन), २०७३, काठमाडौँ: ने.प्र.प्र. पृ. ११४-११५। • (२) खड्का, रामबहादुर: मष्ट संस्कृति र परम्परा। • (३) भट्टराई, विश्वनाथ: प्राचीन डोमेटी (डोटी) राज्यको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहास (आलेख)। • (४) कार्की, तेज: के हो मष्ट संस्कृति? यस्तो छ यसको इतिहास (आलेख), golkhabar.com। • (५) मष्टो कुलदेवता प्रतिष्ठान: मष्टो इतिहास र संस्कृति। • (६) प्रज्ञा (पूर्णाङ्क ९७): वर्ष ४४, अङ्क २, २०६९ चैत। • (७) Regmi, D.R.: Medieval Nepal. • (८) Grierson, George Abraham: Linguistic Survey of India. • (९) Pokhrel, Balkrishna: Ancient Khas Culture. • (१०) Sharma, Balkrishna: The Origin of Khas System in Hinduism and its Relevance in the Present Context. • (११) Wikipedia: <nowiki>https://dty.wikipedia.org</nowiki> । [[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १५:४२, ११ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर-६, दाङ == == कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत''' '''तुलसीपुर-६, दाङ''' कौशिक गोत्र के हो? यसको इतिहासको बारेमा धेरै मानिसहरूका लागि यो रहस्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। आफूलाई कौशिक गोत्रका भन्नेहरूले पनि यसको बारेमा सामान्य जानकारी समेत राख्ने गरेको पाइँदैन। त्यसकारण सामान्य पाठकलाई जानकारी होस् भनेर यो सानो प्रयास गरिएको छ। भारतमा कौशिक वा उलूक एक सम्प्रदाय हो। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा कुशिक नामका एक प्रख्यात मुनिको उल्लेख पाइन्छ, जो लकूलीशका शिष्य थिए। उनको नाममा उलूक सम्प्रदायको नाम कौशिक रह्यो। कुशिक नामका एक अर्का ऋषि पनि थिए, जो भगवान् विष्णुका भक्त र सामवेदी थिए। उनी ब्राह्मण थिए। उनको सामगान प्रसिद्ध थियो। उनको कथा तथा नारदको साम वा गायन सिक्ने कथा पनि प्रख्यात छ। कुशिक ऋषिका अनुयायी वा वंशजहरू पनि कौशिक भनिन्छन्। ब्रह्माका एक पुत्रको नाम कुश थियो, जो राजा पनि बने। यिनी कुशका वंशज पनि कौशिक भनिए। ब्रह्माका पुत्र भएका कारणले उनी कुश ब्राह्मण भए र उनका सन्तान कौशिक। कुशका चार पुत्र भए— कुशाम्ब, कुशनाभ, असुर्र्तजस र वसु। कौशिक गोत्रीय क्षत्रीय र ब्राह्मण दुवै पाइन्छन्, तर दुवैका पूर्वज विश्वामित्र थिए भन्ने कुरामा मतभेद पाइन्छ। ऋषि विश्वामित्रलाई पनि कौशिक भनिन्छ। विश्वामित्र क्षत्रीय थिए। गोत्र परम्परामा ब्राह्मणलाई छोडेर अन्य जातिहरूका मानिसको उनीहरूका गुरुहरूको नै गोत्र हुने गर्दछ, जस्तै: भगवान् रामको गोत्र उनका कुलगुरु वशिष्ठको नाममा रह्यो। अर्थात् भगवान् राम वशिष्ठ गोत्रका थिए। त्यस्तै प्रकारले विश्वामित्रको गोत्र पनि कौशिक भयो, किनभने ब्राह्मण कुलमा उत्पन्न भएका ऋषि कुशिक उनका गुरु थिए। यसैकारण ऋग्वेदमा उनलाई कौशिक भनिएको छ। उनलाई कौशिक भन्नुको अर्को कारण पनि छ। त्यस अनुसार विश्वामित्र ब्रह्माका एक पुत्र कुशका वंशज थिए, जसका कारण उनलाई कौशिक भनियो। केही ग्रन्थमा गाधिलाई कुशाम्बका पुत्र र अन्य केही ग्रन्थमा उनलाई कुशनाभका पुत्र बताइएको छ। यिनै गाधिका पुत्र विश्वामित्र थिए। विश्वामित्र जन्मले क्षत्रीय मान्दै आएको कारणले उनलाई ब्रह्माको पुत्र कुशका वंशज मान्न धेरै मानिस तयार छैनन्। किनभने यो कुरालाई मान्ने हो भने विश्वामित्रलाई ब्राह्मण मान्नुपर्ने हुन्छ, जो उनीहरू मान्न तयार छैनन् र यो विश्वामित्रलाई क्षत्रीय मानिरहेको परम्पराको विपरीत हुन जान्छ। हरिवंश पुराण र प्रायः अन्यत्र कतिपय ग्रन्थका अनुसार गाधि कुशाम्बका भाइ कुशिकका पुत्र थिए र इन्द्र स्वयम् गाधि बनेर अवतरित भएका थिए। यसबाट यो वंशको नाम कौशिक रह्यो। गाधिपुत्र विश्वामित्रलाई कौशिक भन्ने कारण यही थियो। हरिवंश पुराणको प्रथम पर्वको २७ औँ सर्गको श्लोक १२-१६ मा यसलाई स्पष्ट भाषामा उल्लेख छ। यसमा भनिएको छ कि कुशिकले इन्द्रको समान पुत्र पाउने इच्छाले तपस्या गर्न थाले, तब इन्द्र भयभीत भएर स्वयम् उनको पुत्र बनेर उत्पन्न भए। राजा कुशिकले एक हजार वर्ष तप गरेपछि मात्र इन्द्रको ध्यान कुशिकतिर गएको थियो। अति उग्र तप गरेर पुत्र पाउन उनी समर्थ देखेर सहस्राक्ष पुरन्दरले उनीमा आफ्नो अंश स्थापित गरे। यस प्रकार इन्द्र कुशिकका पुत्र बनेका थिए। (१३-१५) श्लोकमा भनिएको छ:<blockquote>''स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्।'' ''पौरुः कुत्स्योऽभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत।।''</blockquote>यदि विश्वामित्र जन्मजात क्षत्रीय थिएनन् भने सम्भव छ कुशाम्ब र कुशिक नामका अन्य कुनै व्यक्ति थिए होलान् जो क्षत्रीय थिए र ब्रह्माका पौत्र कुशाम्ब जो ब्राह्मण थिए, उनी अर्कै थिए। अनेकौँ ग्रन्थमा गाधिका पिताको नाम कुशनाभ तथा कुशनाभका पिताको नाम कुश तथा कुशका पिता ब्रह्माको उल्लेख पाइएको कारण भ्रम तथा विवादको स्थिति कायमै छ। यस प्रकार जो ब्राह्मण कौशिक गोत्रका हुन्, ती या ब्रह्माका पुत्र कुशका वंशज हुन् वा कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। कौशिक गोत्रीय ब्राह्मण कौशिक (विश्वामित्र) जो क्षत्रीय हुन्, उनका सन्तान हुन् भन्ने कुरा विश्वसनीय लाग्दैन। सम्भवतः कुशिक नामक ब्राह्मण विश्वामित्रका गुरु रहेका हुन सक्छन्, जसबाट विश्वामित्रको गोत्र कौशिक भएको होस्। तर कान्यकुब्ज तथा कतिपय ब्राह्मणहरू कौशिक गोत्रीय छन्। कतिपय विद्वान्‌ले उनीहरू कौशिकका सन्तान हुन् भन्ने कुरामा मतभेद राख्दछन्। जो कौशिक गोत्रीय क्षत्रीयहरू छन्, ती विश्वामित्रका वा क्षत्रीय राजा कुशिकका वा उनका पूर्वजका गुरु कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। अन्य कौशिक जातिहरूका पूर्वजका गुरु पनि सम्भवतः ब्रह्मर्षि कुशिक नै थिए। नेपालको कोशी नदीको किनारमा विश्वामित्रले तपस्या गरेर ऋषिको दर्जा प्राप्त भएको भन्ने उल्लेख छ। महाभारतमा पनि यो नदीको कौशिकी नामबाट उल्लेख गरेको पाइन्छ। कोशी नदीको किनारमा बस्ने भएको कारण त्यहाँका मानिसलाई कौशिक भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। प्राचीन उलूक वा कौशिक सम्प्रदाय तथा वैशेषिक शैव दर्शनसँग पनि कौशिकको सम्बन्ध पाइन्छ। कुनै कौशिकको सम्बन्ध कुशिक ब्रह्मर्षि र केहीको सम्बन्ध केवल सप्तकोशी नदीसँग रहन गयो। कौशिक 'उल्लू' वा लाटोकोसेरो नामक पक्षीलाई पनि भनिन्छ, तर यो पक्षी मूर्ख वा लाटो भने पटक्कै हुँदैन। === विश्वामित्र र कौशिक गोत्र === विश्वामित्र वैदिक कालका विख्यात ऋषि थिए। उनी महान् र तेजस्वी महापुरुष थिए। ऋषि धर्म ग्रहण गर्नुपूर्व उनी महान् प्रजावत्सल राजा थिए। उनले गायत्री मन्त्रको रचना गरेका थिए। '''क्षत्रीय राजाको रूपमा:''' प्रजापतिका पुत्र कुश (श्रीरामका पुत्र कुश होइनन्) का पुत्र कुशनाभका पुत्र राजा गाधि थिए। विश्वामित्र तिनै गाधिका पुत्र थिए। एकदिन राजा विश्वामित्रले आफ्नो सेना लिएर वशिष्ठ ऋषिको आश्रममा गए। विश्वामित्रले उनलाई प्रणाम गरेर त्यहीँ बसे। वशिष्ठ ऋषिले उनको यथोचित सत्कार गरे र उनलाई केही दिन आश्रममा बसेर आतिथ्य ग्रहण गर्ने अनुरोध गरे। आफूसँग रहेका धेरै सेनासहित बस्दा ऋषिलाई गाह्रो हुने ठानेर विश्वामित्रले विनम्रतापूर्वक बिदा हुने अनुमति मागे, तर वशिष्ठ ऋषिले अत्यधिक अनुरोध गरेको हुनाले केही दिनको लागि उनको अनुरोध स्वीकार गरे। वशिष्ठजीले नन्दिनी नामक गाईलाई आह्वान गरेर विश्वामित्र तथा उनका सेनाहरूका लागि ६ प्रकारका व्यञ्जन तथा सम्पूर्ण प्रकारका सुख-सुविधाको व्यवस्था गरिदिए। वशिष्ठको आतिथ्यले विश्वामित्र र उनीसँग आएका सबै मानिस प्रसन्न भए। नन्दिनी गाईको चमत्कार देखेर विश्वामित्रले त्यो गाई वशिष्ठसँग मागे, तर वशिष्ठले यो गाई कुनै हालतमा पनि दिन अस्वीकार गरे। वशिष्ठको यस्तो जवाफबाट विश्वामित्रले त्यो गाई जबरजस्ती पक्रेर ल्याउन आदेश दिए र उनका सैनिकले लौरोले हान्दै गाईलाई लैजान थाले। नन्दिनी गाई क्रोधित हुँदै सैनिकबाट आफ्नो बन्धन छुटाएर वशिष्ठकहाँ आएर विलाप गर्न थालिन्। वशिष्ठले भने, "हे नन्दिनी! यी राजा मेरा अतिथि हुन्, त्यसैले म यिनलाई श्राप दिन सक्दिनँ र यिनीसँग विशाल सेना छ, त्यसैले युद्धमा विजय हासिल गर्न पनि सक्दिनँ। म आफूलाई विवश अनुभव गरिरहेको छु।" उनका यी कुरा सुनेर नन्दिनीले वशिष्ठ ऋषिसँग आफूलाई लड्न अनुमति मागिन् र अन्य उपाय केही नदेखेपछि उनले अनुमति दिए। आज्ञा पाउनासाथ नन्दिनीले योगबलले अत्यन्त पराक्रमी मारक शस्त्रास्त्रहरूले युक्त योद्धा उत्पन्न गरिन् र तिनीहरूले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्न थाले। आफ्नो सेनाको विनाश देखेर विश्वामित्रका सय पुत्र रिसाएर वशिष्ठलाई मार्न दौडिए। वशिष्ठले उनीहरूमध्ये एक जनालाई छोडेर सबैलाई भष्म गरिदिए। आफ्नो सेना तथा पुत्रहरूको विनाशपछि विश्वामित्र अत्यन्त दुःखी भए र छोरालाई राज्य सुम्पेर हिमालयको कन्दरामा कठोर तपस्या गरेर महादेवलाई खुसी पारेर उनीबाट दिव्य शक्तिहरूको साथै सम्पूर्ण धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गरे। ---- === नेपालका केही लोकप्रिय गोत्रहरू === * '''अगस्ति:''' ढुङ्गेल * '''अङ्गिरा:''' जोशी, शाही, सेढाईं, सौनक। * '''अत्रि:''' चापागाईं, मिश्र, अधिकारी, अर्याल (अर्जेल), वस्ती, गौतम, बम, भट्ट (पशुपति), खतिवडा, ओझा। * '''आत्रेय:''' देवकोटा, दुवाडी, अर्याल, भट्ट, खड्का (कालकोट), दुलाल, पौडेल, पोखरेल (पानी), शर्मा, सिग्देल, थापा (बगाले)। * '''उपमन्यु:''' मैनाली, ढकाल, बर्तौला, भट्ट (दुवाल), पाण्डे। * '''रवि:''' शाह, कल्याण (ठकुरी)। * '''साङ्ख्यायन:''' पाण्डे (देश)। * '''शाण्डिल्य:''' काफ्ले, पाठक, प्रसाईं, तिवारी। * '''भारद्वाज:''' अधिकारी, भट्ट (पुल्याई), चौलागाईं, देवकोटा, जमकरट्टेल, लोहनी, निरौला, पन्थी, पाण्डे (कुलेटा), पन्त, पोखरेल (दूध), शाही, शिवाकोटी, सुवेदी, थामी (अधिकारी), थपलिया, वाग्ले। * '''धनञ्जय:''' बस्याल, भुसाल, बस्नेत (खुलाल), बुढाथोकी (खुलाल), धमला, गुरागाईं, हुमागाईं, कार्की (खुलाल), खड्का (खुलाल), कुकुरकाटे, कुँवर, पङ्गेनी, रिजाल, थापा। * '''विश्वामित्र:''' भट्ट। * '''कश्यप:''' शाह, शाही, रायमाझी, घिमिरे, गोदार (थापा), कठायत, गर्तौला, अधिकारी (भँडारे, खिलचिने, कौबाली), बोगटी, बुढाथोकी (सोदारी), बडाल, भट्ट (कलौनी), मुस्याल, गड्तौला, हाडा, कुमाल, तिवारी। * '''कौण्डिन्य:''' आचार्य, न्यौपाने, प्याकुरेल, पनेरु, सापकोटा, भण्डारी (काला), सत्याल, मरासिनी, पराजुली, बास्कोटा, त्रिताल, खड्का, जोशी, खरेल, पाठक, थापा (बगाले र गाम्ले)। * '''कौशल्य:''' पाठक, थामी (क्षेत्री)। * '''कुण्डिन:''' त्रिताल, बन्जाडे। * '''कौशिक:''' खप्तडी (बस्नेत, खड्का, विष्ट, बुढाथोकी), रेग्मी, पाठक, गौडेल, भण्डारी, रिमाल, सन्जेल, शाही (सिँजापति), लामिछाने, ढुङ्गाना, धिताल, फुयाँल, तिवारी, माझी, लुइँटेल, थामी, पुडासैनी, बानियाँ, रघुवंशी, विडारी, बम (छत्याल ठकुरी), बास्ताकोटी। * '''गौतम:''' चन्द, बम (ठकुरी), दङ्गाल, पाण्डे (पल्लु), त्रिपाठी, तिवारी। * '''गर्ग:''' बास्तोला, लामिछाने, भुर्तेल, चुडाल, भट्ट (लामिछाने), खेतान, थापा (लामिछाने), रोका, गजुरेल। * '''गौतम:''' चन्द, त्रिपाठी, भेटुवाल, रिसाल, शाह (कास्की खण्ड)। * '''घृतकौशिक:''' सुतार, कार्की (सुतार), बराल, पण्डित, खनाल, नेपाल, बराइली। * '''पाराशर:''' धिमाल (खस), कार्की (लामा), कट्टेल, मरहट्टा। * '''वशिष्ठ:''' भण्डारी (थानसिङ्गे), भट्ट (ताप्लेजुङ्गे), हठ्ठराई, चालिसे, दवाडी, गैरे, गम्नाङ्गे, खरेल, मुडबरी, पाठक, राउत, सुयाल (घर्ती), सुयाल (थापा)। * '''माण्डव्य:''' बजगाईं, ज्ञवाली, पण्डित, कटुवाल, मास्के, पन्थी। * '''वत्स:''' भट्ट (नागर), दाहाल, दयाल, कँवर, खराली, लम्साल, राणा, रूपाखेती। ----[[विशेष:Contributions/&#126;2026-15382-66|&#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १९:०८, १२ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ? के खसहरूले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन भएको हो ? == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर उमनपा६ दाङ कहिले देखि जनै लगाउन लागेको हुन ? के खसहरुले जनै लगाएको कारण खस सभ्यता समाप्ति तिर लागेको हो ? बाहुनहरूले प्राचीन कालदेखि नै जनै लगाउँथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न नेपालका प्राचीन शिलालेख र लिपिहरूमा पाईन्छ। लिच्छविकालीन शिलालेखहरू (ईशाको ५ औँ देखि ८ औँ शताब्दी)मा काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा भेटिएका चाँगुनारायण, पशुपति र हाडीगाउँका लिच्छविकालीन शिलालेखहरूमा 'उपनयन' (व्रतबन्ध), 'द्विज' (दुई पटक जन्मेको - जनै लगाएपछि दोस्रो जन्म मानिने), र 'अग्निहोत्र' जस्ता शब्दहरू उल्लेख छन्। यसले लिच्छवि कालमै नेपालमा रहेका ब्राह्मणहरूले वैदिक विधि अनुसार जनै लगाउने र यज्ञ गर्ने गरेको प्रमाण पाइन्छन् । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन कानुनी र सामाजिक ग्रन्थहरूमा ब्राह्मणका लागि गर्भाधानदेखि नै संस्कार सुरु भई ८ वर्षको उमेरमा जनै वा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्ने अनिवार्य नियम लेखिएको छ। नेपालका ब्राह्मणहरूले सुरुदेखि नै यही शास्त्रीय नियम पालना गरेको इतिहास छ। प्राचीन खसहरू सुरुमा वैदिक हिन्दु नभई आफ्नै रैथाने 'मष्टो' संस्कृतिका अनुयायी (प्रकृति पूजक) थिए र उनीहरू जनै लगाउँदैनथे। उनीहरूले जनै लगाउन थालेको र तागाधारी क्षत्री बनेको इतिहासलाई पुष्टि गर्ने मुख्य प्रमाणहरू निम्न छन्: क. प्राचीन भारतीय शास्त्र र पुराणको प्रमाण (अवैदिक वा जनैविहीन अवस्था):- मनुस्मृतिको १० औँ अध्याय, श्लोक २२-४४मा खसहरूलाई 'व्रात्य क्षत्री' भनिएको छ। 'व्रात्य' को अर्थ हुन्छ - संस्कारबाट च्युत भएका वा उपनयन वा जनै धारण नगरिएका क्षत्री। महाभारतको कर्णपर्वमा महाभारतको युद्धमा खसहरूले भाग लिएको उल्लेख छ, तर उनीहरूलाई वैदिक नियम पालना नगर्ने, मदिरा पिउने र जनै नलगाउने 'म्लेच्छ' वा 'बर्बर' समुदायका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी प्राचीन प्रमाणहरूले प्रारम्भिक कालमा खसहरू वीर योद्धा क्षत्री भए पनि उनीहरू जनै लगाउँदैनथे भन्ने देखाउँछ। दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ र ताम्रपत्र (बिसं. १४१४मा जुम्ला र दैलेख (सिञ्जा साम्राज्य) मा खस राजाहरू जस्तै: नागराज, अशोक चल्ल, पृथ्वी मल्ल का शिलालेख र ताम्रपत्रहरू भेटिएका छन्। सुरुमा बौद्ध धर्म मानेका खस राजाहरूले १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर दक्षिणबाट आएका ब्राह्मणहरूलाई शरण दिएर हिन्दु धर्म अँगाल्न थाले। राजाहरूले ब्राह्मणहरूबाट दीक्षा लिएपछि आफूलाई 'राठौर', 'मल्ल' वा 'शाही' उपाधि दिएर जनै लगाउन थाले। तर, यो समयमा जनै लगाउने परम्परा राजपरिवार र उच्च भारदारहरूमा मात्र सीमित थियो, आम खस जनता (बस्नेत,थापा, कार्की, खड्का आदि) माझ पुगिसकेको थिएन। खसहरूले व्यापक रूपमा जनै लगाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएको प्रमाण गोर्खाली राज्यको विस्तार र राणा कालमा भेटिन्छ । 'खत्री' जातिको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमाणमा इतिहासमा ब्राह्मण पुरुष र खस महिलाबीच विवाह भएर जन्मिएका सन्तानलाई 'खत्री' वा 'खत्री क्षेत्री' भन्न थालियो। ब्राह्मण पिताले आफ्ना ती सन्तानलाई जनै (उपनयन) दिने अधिकार पाए। यो प्रक्रियाले पनि धेरै खसहरू बिस्तारै तागाधारी (जनै लगाउने) समूहमा प्रवेश गरे। जङ्गबहादुर राणाले बिसं १९१० (सन् १८५४) मा जारी गरेको 'मुलुकी ऐन' ले नेपालको सम्पूर्ण समाजलाई ५ वटा मुख्य वर्गमा विभाजन गर्‍यो, जसको शीर्ष स्थानमा 'तागाधारी' (जनै लगाउने जात) लाई राखियो। यस ऐनमार्फत राज्यले नै कानुनी रूपमा ब्राह्मण, ठकुरी र खसहरू (जसलाई 'क्षत्री' नाम दिइयो) लाई जनै लगाउने 'तागाधारी' को दर्जा दियो। ऐनमा जनै लगाउनेहरूका लागि सजाय कम हुने र जनै नलगाउने (मतवाली) हरूका लागि फरक कानुनी व्यवस्था गरियो। यही राज्यको नीति र कानुनका कारण खसहरूले जनै लगाउने परम्परालाई अनिवार्य र पूर्ण रूपमा अपनाए। हाल पनि हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट र बझाङका विकट ग्रामीण क्षेत्रहरूमा 'पावई खस' वा 'मतवाली छेत्री' हरू बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफूलाई छेत्री नै भन्छन् तर आज पनि जनै लगाउँदैनन् र मदिरा सेवन गर्छन्। इतिहासकार बालकृष्ण पोखरेल, बाबुराम आचार्य का अनुसार यी पावई खसहरू नै प्राचीन जनै नलगाउने 'खस' हरूका वास्तविक उत्तराधिकारी हुन्, जो जङ्गबहादुरको मुलुकी ऐनको पूर्ण प्रभावमा परेनन् वा आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृतिमै अडिग रहे। ऐतिहासिक प्रमाणहरूका आधारमा बाहुनहरूले प्राचीन काल (लिच्छवि काल र सोभन्दा अघि) देखि नै जनै लगाउँथे भने खस क्षत्रीहरूले १२ औँ शताब्दीदेखि बिस्तारै जनै लगाउन सुरु १९१०को मुलुकी ऐन लागू भएपछि मात्र सम्पूर्ण समुदायले अनिवार्य र कानुनी रूपमा जनै लगाउन थालेका हुन्। भारत र नेपालको भूगोल इतिहासमा सधैँ खुला र अन्तरसम्बन्धित रहेकाले खसहरूको ऐतिहासिक रूपान्तरण र उनीहरूले जनै लगाउन थालेको प्रसंगलाई बुझ्न भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल), हिमाचल प्रदेश र कश्मिरसम्मको इतिहासलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। भारतमा खस र क्षत्रीहरूले जनै लगाउन थालेको इतिहास, त्यसका प्रमाण र सामाजिक प्रक्रियालाई निम्न अनुसार व्यापक रूपमा बुझ्न सकिन्छ:- प्राचीन भारतीय स्रोतहरूले भारतको उत्तरी पहाडी क्षेत्र (हिमालयन बेल्ट) मा बस्ने खसहरूलाई सुरुमा वैदिक हिन्दु समाजभन्दा बाहिरका अर्थात् जनै नलगाउने (अवेदिक) समुदायका रूपमा चित्रण गरेका छन्। कालीदासको 'कुमारसम्भव' र राजतरङ्गिणी: चौथो-पाँचौँ शताब्दीका महाकवि कालीदास र ११ औँ शताब्दीमा कल्हणले लेखेको कश्मिरको इतिहास 'राजतरङ्गिणी' मा खसहरूको उल्लेख छ। त्यहाँ उनीहरूलाई पहाडमा बस्ने, युद्धकलामा निपुण तर वैदिक नियम (जस्तै यज्ञ र उपनयन/जनै) पालना नगर्ने जातिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। प्रसिद्ध इतिहासकार राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो पुस्तक 'हिमालय परिचय' मा स्पष्ट लेखेका छन् कि कुमाउँ, गढवाल र हिमाचलका प्राचीन खसहरू 'मष्ट' र प्रकृति पूजक थिए। उनीहरूमा ब्राह्मणहरूको वर्चस्व हुनुअघि जनै लगाउने कुनै चलन थिएन। भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल) र हिमाचलमा खसहरूले जनै लगाउन थालेको प्रक्रिया ९ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा व्यापक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा ऐतिहासिक कारण र प्रमाणहरू छन्: क. कत्युरी र चन्द राजाहरूको काल (९ औँ-१४ औँ शताब्दी) उत्तराखण्डमा ९ औँ शताब्दीतिर कत्युरी राजवंश र पछि चन्द राजवंश (कुमाउँमा) र पन्वार राजवंश (गढवालमा) को उदय भयो। यी राजाहरूले मैदान (भारतको समथर भूभाग) बाट आएका कान्यकुब्ज र गौड ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च स्थान दिए। ती ब्राह्मणहरूले पहाडका शासक र वीर खसहरूलाई 'राजपुत' वा 'क्षत्री' को दर्जा दिएर उनीहरूको 'उपनयन संस्कार' (व्रतबन्ध) गराई जनै भिराइदिए। यसरी शासक वर्ग र सेनामा रहेका खसहरू सबैभन्दा पहिले तागाधारी बने। उत्तराखण्डको इतिहासमा समाजलाई दुई भागमा हेरिन्थ्यो— 'वैदिक राजपुत' (जो मैदानबाट आएका दाबी गर्थे) र 'खस राजपुत' (जो त्यहीँका रैथाने खस थिए)। सुरुमा वैदिक राजपुतहरूले खस राजपुतहरूलाई जनै लगाउने अधिकार दिँदैनथे। तर, सेनामा खसहरूको बाहुल्यता र उनीहरूको आर्थिक शक्ति बलियो भएपछि, १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर स्थानीय ब्राह्मणहरूले ठूलो रकम जसलाई 'कर' वा 'भेटी' भनिन्थ्यो लिएर खसहरूलाई जनै लगाइदिन थाले। यसलाई उत्तराखण्डको इतिहासमा "जनै किन्ने प्रथा" को रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ, जहाँ आर्थिक रूपमा सक्षम खस परिवारले ब्राह्मण डाकेर जनै धारण गर्थे। खस क्षत्री र भारतका मैदानका परम्परागत क्षत्री (राजपुत) हरूको इतिहास अलि फरक छ: मैदानी क्षत्री (राजपुत/सूर्यवंशी/चन्द्रवंशी): भारतको राजस्थान, उत्तर प्रदेश र विहारका रैथाने क्षत्रीहरूले भने वैदिक काल (हजारौँ वर्ष पहिले) देखि नै जनै लगाउँथे। उनीहरू बाहुनजस्तै 'द्विज' मानिन्थे। गुप्त साम्राज्यको पतनपछि भारतमा धेरै विदेशी रैथाने जातिहरू (जस्तै हूण, गुर्जर आदि) शक्तिमा आए। उनीहरूलाई ब्राह्मणहरूले 'अग्निकुल' को यज्ञ गराएर 'राजपुत' (क्षत्री) को दर्जा दिए र जनै लगाइदिए। नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/हिमाचल) का खसहरूले जनै लगाउन थालेको ऐतिहासिक विकासक्रम निकै मिल्दोजुल्दो छ । भारत (कुमाउँ, गढवाल, हिमाचल) मष्टो/प्रकृति पूजक, जनैविहीन 'खस राजपुत' ९ औँ देखि १४ औँ शताब्दी कत्युरी र चन्द राजाहरूको कालमा मैदानबाट आएका ब्राह्मणहरूद्वारा क्षत्रीयकरण गरेको पाइन्छ। नेपाल (कर्णाली, सिञ्जा साम्राज्य र पूर्वतर्फ) मष्टो पूजक, मनुस्मृतिमा 'व्रात्य क्षत्री' (जनैविहीन) पाइन्छन । भारत र नेपाल दुवै क्षेत्रका खसहरू मूलत: जनै लगाउने जाति थिएनन्। उनीहरू रैथाने पहाडी योद्धा र प्रकृति पूजक थिए। जब ८ औँ-९ औँ शताब्दीदेखि भारतको मैदानी भागबाट मुसलमानहरूको आक्रमणका कारण वा अन्य कारणले ब्राह्मणहरू पहाड (उत्तराखण्ड, गढवाल हुँदै नेपालको कर्णाली) तिर उक्लिए, तब उनीहरूले पहाडका शक्तिशाली खसहरूलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। ब्राह्मणहरूले उनीहरूको वीरतालाई स्विकार्दै 'क्षत्री' को दर्जा दिए र धार्मिक रूपमा वैधता दिनका लागि जनै (यज्ञोपवीत) लगाइदिने परम्परा सुरु गरे। भारतको उत्तराखण्डमा यो प्रक्रिया नेपालको भन्दा २-३ सय वर्ष अघि (चन्द र कत्युरी कालमा) सुरु भइसकेको थियो भने नेपालमा यसले मुलुकी ऐन १९१० पछि मात्र देशव्यापी र अनिवार्य कानुनी रूप पायो। खसहरू प्रकृति पूजक र मष्टो संस्कृतिबाट जनै लगाउने 'तागाधारी क्षत्री' बन्ने यो ऐतिहासिक रूपान्तरणले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) दुवै क्षेत्रको राजनीति र समाजमा निकै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। यो केवल एउटा धागो (जनै) लगाउने विषय मात्र थिएन, यसले सिंगो सामाजिक संरचनालाई नै बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ: 'ब्राह्मण-क्षत्री' (बाहुन-छेत्री) गठबन्धनको उदय खसहरूले जनै पाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएपछि पहाडी क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली राजनीतिक र प्रशासनिक गठबन्धन तयार भयो। सत्ता र शक्तिको बाँडफाँड: भारतका चन्द वा कत्युरी राजा हुन् या नेपालका शाह र राणा शासक— सबैले यही नीति अपनाए। खसहरू (थापा, बस्नेत, पाँडे, कार्की, विष्ट आदि) सेना र हतियार चलाउने 'शासक/योद्धा' बने भने उनीहरूलाई जनै दिने र सल्लाह दिने ब्राह्मणहरू 'गुरु/पुरोहित' र प्रशासनिक सल्लाहकार बने। नेपालको एकीकरण र गोर्खाली सेनाको विरताको जगमा यही खस-क्षत्रीहरूको बाहुल्यता थियो। जनै लगाएर 'पवित्र क्षत्री' को दर्जा पाएपछि उनीहरूमा हिन्दु राज्यको रक्षा र विस्तार गर्ने धार्मिक र राजनीतिक जोस थपियो। खसहरू तागाधारी बनेपछि समाजमा ठूलो विभेद र वर्गीकरणको रेखा कोरियो, जसलाई जंगबहादुर राणाको वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनले कानुनी रूप दियो। जनै लगाउने प्रचलनको शुरूवात ले 'तागाधारी' र 'मतवाली' को विभाजन बीच विभेदको सृजना सुरु भयाे । जनै लगाउने खसहरू समाजको माथिल्लो तप्कामा (तागाधारी) पुगे। हिजोसम्म सँगै बस्ने, सँगै खानपिन गर्ने अन्य पहाडी समुदाय (जस्तै मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि) लाई जनै नलगाउने 'मतवाली' (मदिरा सेवन गर्ने) को तल्लो दर्जामा राखियो। जनैधारी क्षत्री र बाहुनहरूले राज्यबाट कर छुट, जमिन (बिर्ता), र न्याय प्रणालीमा ठूलो सहुलियत पाए। उदाहरणका लागि, एउटै अपराधमा मतवाली वा दलितलाई मृत्युदण्ड वा कठोर शारीरिक सजाय हुँदा तागाधारी (बाहुन-छेत्री) लाई जनै र कपाल मुडेर देशनिकाला मात्र गरिन्थ्यो वा कम सजाय हुन्थ्यो। खसहरूको आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा यसले सबैभन्दा ठूलो चोट पुर्‍यायो: खसहरूका कुलदेवता 'मष्टो' (१२ भाइ मष्टो) र प्रकृति पूजालाई बिस्तारै हिन्दुकरण गरियो। धामी झाँक्री बस्ने मष्टो संस्कृतिमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवका कथाहरू जोडिए। आज पनि धेरै छेत्रीहरूले मष्टोलाई कुलदेवता त मान्छन्, तर पूजाको विधि धेरै हदसम्म वैदिक हिन्दुजस्तो बनिसकेको छ। जनै लगाउन थालेपछि र आफूलाई 'उच्च जात' दाबी गर्नका लागि खसहरूले आफ्ना पुराना परम्पराहरू जस्तै मदिरा चढाउने, मासु खाने कतिपय रैथाने तौरतरिकालाई 'तल्लो स्तरको' भन्दै त्याग्न थाले। 'खस' पहिचान हराएर 'छेत्री' पहिचानको उदय यो रूपान्तरणको सबैभन्दा रोचक प्रभाव के पर्यो भने, 'खस' शब्द नै समाजबाट बिस्तारै गायब भयो। राज्य र समाजले 'खस' भन्नुलाई अशिक्षित, संस्कारहीन वा जङ्गली हुनु जस्तो अर्थमा बुझ्न थाल्यो। त्यसैले, गौरवका साथ जनै भिरेका खसहरूले आफूलाई 'खस' भन्न छाडेर 'क्षत्री' वा 'छेत्री' भन्न रुचाए। यसले गर्दा नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवैतिर एउटा विशाल र ऐतिहासिक 'खस सभ्यता' को नाम मेटिएर त्यो केवल 'छेत्री/राजपुत' जातिमा संकुचित हुन पुग्यो। (भर्खरैका दशकहरूमा मात्र नेपालमा 'खस-आर्य' भन्दै यो पहिचान ब्युँताउने प्रयास सुरु भएको छ)। निष्कर्ष खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र थिएन। यो पहाडी क्षेत्रका शासक, सैनिक र सर्वसाधारण खसहरूलाई दक्षिण एसियाको विशाल हिन्दु सामाजिक र राजनीतिक मूलधारमा समाहित गर्ने एउटा अचम्मको 'मास्टरस्ट्रोक' (रणनीति) थियो। यसले बाहुन-छेत्रीलाई शताब्दीऔँसम्म सत्ता र समाजको शीर्ष स्थानमा त राख्यो, तर सँगसँगै नेपाल र भारतीय पहाडको प्राचीन, समतामूलक र प्रकृतिपूजक 'खस संस्कृति' लाई सधैँका लागि बदलिदियो। यो ऐतिहासिक रूपान्तरणको अर्को एउटा निकै रोचक र व्यावहारिक पक्ष छ, जसले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) को ग्रामीण समाजलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ। जब खसहरूलाई जनै दिएर 'तागाधारी क्षत्री' बनाउने प्रक्रिया चल्यो, त्यतिबेला सबै खसहरू एकैपटक वा एकै रूपमा हिन्दुकरण भएनन्। यसले गर्दा खस समुदायभित्रै पनि एउटा ठूलो सामाजिक वर्गीकरण (Divisions) जन्मायो, जसका अवशेषहरू आज पनि देख्न सकिन्छ: १. 'तागाधारी छेत्री' र 'मतवाली छेत्री' को विभाजन सबै खसहरूले जनै पाएनन् वा सबैले जनै स्वीकार गरेनन्। यसले गर्दा खसहरू दुई भागमा बाँडिए: तागाधारी छेत्री: जसले ब्राह्मणहरूबाट विधिपूर्वक व्रतबन्ध गराएर जनै लगाए, मदिरा त्यागे र आफूलाई 'उच्च जात' को रूपमा स्थापित गरे (जस्तै आजका अधिकांश थापा, बस्नेत, कार्की, खड्का आदि)। मतवाली छेत्री (वा पावई खस): जसले आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृति छाडेनन्, जनै लगाएनन् र मदिरा (मत) को सेवन जारी राखे। नेपालको कर्णाली क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट) र भारतको उत्तराखण्डका विकट पहाडी गाउँहरूमा आज पनि यस्ता छेत्रीहरू छन्, जसको थर तागाधारी छेत्रीसँग मिल्छ (जस्तै रोकाया, बुढा, थापा) तर उनीहरू जनै लगाउँदैनन्। उनीहरूलाई जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले पनि तल्लो दर्जामा राखेको थियो। २. भारत र नेपालको सामाजिक-राजनीतिक प्रभावमा भिन्नता यस रूपान्तरणले नेपाल र भारतमा पारेको राजनीतिक प्रभावको रूप अलि फरक रह्यो: नेपालमा केन्द्रिकृत सत्ता: नेपालमा गोर्खा राज्यको नेतृत्व र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण बाहुन-छेत्री (तागाधारी) को यो गठबन्धन राज्यको केन्द्रिकृत सत्ता (काठमाडौँ) सम्म पुग्यो। सेना, अदालत, र प्रशासनमा उनीहरूको एकलौटीजस्तै वर्चस्व कायम भयो, जुन लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउनुअघिसम्म निकै बलियो थियो। भारतमा 'ओबीसी' (OBC) को लडाईं: भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचलमा भने परिस्थिति अलि फरक बन्यो। त्यहाँका खसहरूले आफूलाई 'राजपुत/क्षत्री' भनेर जनै त लगाए, तर भारत स्वतन्त्र भएपछि आरक्षण र राज्यको आर्थिक सुविधा पाउनका लागि उनीहरूले आफूलाई 'पछाडि पारिएको वर्ग' (Backward Class) वा 'खस' पहिचानमै राख्नुपर्ने माग गरे। आज उत्तराखण्डका धेरैजसो रैथाने खस राजपुतहरू राज्यको राजनीतिक र सामाजिक लाभका लागि आफ्नो प्राचीन खस पहिचानलाई कानुनी रूपमा ब्युँताउन संघर्ष गरिरहेका छन्। ३. वर्तमान समयमा यसको अर्थ आजको आधुनिक समाजमा जनै लगाउने वा नलगाउने कुरा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धार्मिक आस्थाको विषय बनिसकेको छ। पुराना कानुनी विभेदहरू (जस्तै १९१० को मुलुकी ऐनका व्यवस्थाहरू) संविधानतः खारेज भइसकेका छन्। तर, इतिहासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको एउटा प्राचीन पहाडी सभ्यता (जुन प्रकृति र मष्टोमा आधारित थियो) र गंगाको मैदानबाट आएको वैदिक सभ्यताबीचको ऐतिहासिक संलयन (Fusion) थियो। यसै संलयनले आजको आधुनिक नेपाली र पहाडी भारतीय संस्कृतिको जग बसालेको हो। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर उ.म. नगरपालिका ६दाङ == खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? == '''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत,''' '''तुलसीपुर उपम.न.पा.६ दाङ''' [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१९, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय) == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक == अष्ट्रेलियामा बस्नेत सडक: [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:०४, २७ जुन २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत को छोटो परिचय: == नाम: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत ठेगाना: तुलसीपुर ६ दाङ शिक्षा: एमएड (Educational planning and Management) कार्य अनुभव : राप्ती बबई क्याम्पस दाङमा स्नातकोत्तर तहमा शिक्षण करिब ७ बर्ष । सल्यान र दाङ का बिभिन्न मावि हरुमा प्रअ र शिक्षक को रूप लामो शिक्षण अनुभव । सामाजिक अध्ययन विषय मा उच्च तहका MTOT,TOT तालिम लिएर कैंयौं जिल्ला का सामाजिक शिक्षा का शिक्षक को लागि प्रशिक्षण तालिम र तालिम धेरै वर्षसम्म शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र को तालिम केन्द्रमा रोष्टर प्रशिक्षक को रुपमा काम गरेको । शिक्षा मनोविज्ञान र बालविकास तथा सिकाइ नामक पुस्तक प्रकाशन गरेको । दर्जनौं कविता र गीत लेखेको । राजेन्द्र बहादुर बस्नेत नामको युट्युव च्यानलमा दर्जनौं गीत रेकर्ड भएको । विभिन्न सामाजिक संघसंस्था आबध्द भएर नेतृत्दायी भूमिका निभाएको । पत्रपत्रिकामा कैंयौं लेख रचना प्रकाशित भएको । फेसबुक मा मुक्तक हात नामक मुक्तक गीत गजल को संगालो पेज रहेको । शिक्षा क्षेत्रमा निकै लामो अनुभव । [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५३, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ का केही चर्चित गीतहरू == yuoTube@rajendrasir143 १) छोडि गयौ बगरको बाटो हुँदै..... २) निदाउँन खोज्न'लाका घाउ मेरा.... ३)मदीरा रहेछ साथी..... ४) मनको कुरा कागजमा.... ५) काँधमा राखेर शिर रुन मन छ..... ६) ढुङ्गा को मूर्ति रहन्छ जहाँ..... ७) धरतीमा स्वर्ग..... ८) हेर्दा हेर्दै मेरो खुशी..... ९) झुल्किन्छ पहिले सूर्य को किरण..... १०)यी देउता रिसाए..... ११)पहाडको बाटो..... १२) तिमी ले देख्यौ कि..... १३) छुट्टिएर केही क्षण...... १४)उदास जिन्दगानी मेरो...... [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:०४, १४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मष्ट मन्दिरका वास्तुशैली: राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == पश्चिम नेपालमा खसहरूका मस्ट मन्दिरहरू को वास्तुशैली !! चित्रमा देखाएको मन्दिर नेपालको अरु ठाउँमा भन्दा निकै फरक पुराना ग्रामीण क्षेत्रमा अवस्थित मानिसहरू बसोबास गर्ने आवासीय घर जस्तै किसिमका बनेका अन्य क्षेत्र भन्दा निकै फरक शैलीका मन्दिरहरू पाइन्छन् । नत यी नेपालका अन्य क्षेत्रमा पाईने शिखर, प्यागोडा, गुम्बज वा मुगल शैली भन्दा निकै भिन्न किसिमका पाइन्छन । यस किसिमका मन्दिरको शैलीलाई पैतृक/मौलिक खस वास्तुशैली वा स्थानीय लोक शैली भन्न सकिन्छ। यी मन्दिरहरु काठ र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर स्थानीय रूपमा पाइने ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर सादा घर (छाप्रो) जस्तै बनाइएका हुन्छन् । मन्दिरको अगाडि ठूला-ठूला काठ वा बाँसका लिङ्गो (ध्वजा) गाडिएका हुन्छन्, जसमा सेतो र रातो कपडा (ध्वजा/नेजा) बाँधिएको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका प्यागोडा वा शिखर शैलीभन्दा यो पूर्णतः फरक हुन्छ। अरू मन्दिरभन्दा यो किन फरक छ र किन यस्तो बनाइन्छ त ? मष्टो देवताहरूलाई कुनै मूर्तिमा सीमित राखिँदैन। मष्टोलाई 'निराकार' र प्रकृतिको रूपमा पुजिन्छ। त्यसैले यहाँ कुनै भव्य मूर्ति वा आकर्षक वास्तुकलाको सट्टा साधारण स्थान (माणौँ/थान) बनाइन्छ। मष्टो मन्दिरमा मुख्य पूजा मूर्तिलाई नभई देवता चड्ने धामी लाई गरिन्छ। धामी काँपेर सर्वसाधारणलाई आशिर्वाद वा न्याय दिन्छन्। तस्बिरमा देखिएका अग्ला लिङ्गोहरूमा टाँगिएका सेता कपडा (नेजा/ धजा) नै देवताको उपस्थितिको मुख्य प्रतीक हुन्। यस्तो शैली र मष्टो पूजा परम्परा मुख्य गरी नेपालको खस क्षेत्र (कर्णाली र सुदूरपश्चिम) मा बढी पाइन्छ । जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट, मुगु, डोल्पा, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, र दैलेखमा यस्ता मन्दिर देखिन्छन् । परम्परागत रूपमा मष्टोको थान/माणौँमा गएर कसम खाने, न्याय माग्ने र गाउँको शान्ति-सुरक्षाका लागि भाकल गर्ने गरिन्छ। यसले समाजमा नियम र अनुशासन कायम राख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ। तस्विरमा देखाइएको मन्दिर खस–कर्णाली पैतृक वा परम्परागत लोक शैली (स्थानीय ग्रामीण शैली) को मन्दिर हो। यो विशेष गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा पाईन्छ । यी मन्दिरहरू हेर्दा ठ्याक्कै स्थानीय मानिसहरू बस्ने परम्परागत ढुङ्गा र माटोका घरहरू जस्तै देखिन्छन्। यसमा ठूला-ठूला प्यागोडा छाना वा अग्ला गजुरहरू हुँदैनन्। मन्दिर निर्माण गर्दा पूरै स्थानीय रूपमा पाइने रातो/पहेंलो माटो, काठ, पाङ्ग्रा वा स्लेट (ढुङ्गाको छाना) र काठका खम्बाहरू प्रयोग गरिन्छ। मूल ढोका वा बलेँसीको छेउमा लहरै घण्टीहरू झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन यहाँका मन्दिरहरूको मुख्य पहिचान हो। यस्ता स्थानीय मस्टो देवता वा कुलदेवताका थान/माडौं हुन्छन्। यहाँ मूर्तिभन्दा पनि निसान, त्रिशूल, र खुकुरी/तलवार राखेर पूजा गर्ने चलन हुन्छ। यी मन्दिरहरू कुनै ठूलो सहर वा कम्पाउन्डभित्र नभई गाउँको डाँडा, जङ्गलको छेउ वा भिरको किनारमा प्रकृतिसँग जोडिएर बनाइएका हुन्छन्। मस्टो (मष्ट/मष्टा) पूजक खस समुदायका पूजास्थलहरू (थान/माडौं) नेपालका अन्य परम्परागत मन्दिरहरूभन्दा निकै भिन्न र विशिष्ट हुन्छन्। यसका प्रमुख फरक विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्: मस्टो मन्दिरमा अन्य हिन्दु मन्दिरहरू जस्तै ढुङ्गा वा धातुका मानव आकृति भएका मूर्तिहरू हुँदैनन्। यहाँ मस्टोको प्रतीकका रूपमा निसान (फलामका साङ्लो), त्रिशूल, काठका स्तम्भ, खुकुरी, र सेतो कपडा (ध्वजा) राखेर पूजा गरिन्छ। मस्टोका थानहरू सामान्यतया स्थानीय खस गृहनिर्माण शैलीमै बनेका हुन्छन्। यसमा ठूला प्यागोडा वा शिखर शैलीका गजुर हुँदैनन्, बरु स्थानीय ढुङ्गा, माटो, काठ र स्लेट (ढुङ्गाको छाना) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन्छ। नियमित पुजारीभन्दा पनि मस्टो देवता चढ्ने धामी (जसले देवताको बोली बोल्छन्) र डाङ्ग्रे को मुख्य भूमिका हुन्छ। पूजाका क्रममा धामी काँप्ने र भाकल/उपचार गर्ने परम्परा हुन्छ। यतातिर मस्टो पूजामा सेतो बोकाको बलि दिने वा कान काटेर (छाड) छाड्ने परम्परा पाइन्छ। मन्दिर र वरपरका रूखहरूमा सेतो ध्वजा (कपडा) टाँगिएको देख्न सकिन्छ। मस्टो थानहरू प्रायः गाउँको अग्लो डाँडा, जङ्गलको बिचमा वा प्राकृतिक स्रोत (पानीको मुहान/शिखर) को नजिकै निर्माण गरिन्छ। यसले खसहरूको प्रकृति पूजाको जगलाई दर्शाउँछ। == == [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५०, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती ? यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण बारे छलफल गरौ !! हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:५२, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == किन प्रयोग गरिन्छ श्राध्दमा तितेपाती,यसको धार्मिक र वैज्ञानिक कारण; == राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६, दाङ हालै सबै सनातनीहरु को घरमा सोह्र श्राद्ध सकियो। श्राद्ध गर्दा सबैको घरमा पुष्पको रूपमा पाती अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यो कुन गरिन्छ यसको धार्मिक र वैज्ञानिक महत्त्व के छ त्यसबारे छलफल गरौ !! पाती वा तितेपाती नेपाली तथा वैदिक हिन्दू परम्परा, किरात, र हिमाली बौद्ध संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र मानिने वनस्पति हो। धार्मिक कर्मकाण्डदेखि लिएर घरायसी जडीबुटीका रूपमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको छ। कस्ता-कस्ता कार्यमा पातीको प्रयोग गरिन्छ? श्राद्ध र पितृ कार्य: पितृ तर्पण वा पिण्डदान गर्दा जौ, तिल र कुशसँगै पातीको प्रयोग गरिन्छ। जल र पिण्ड अर्पण गर्दा पाती चढाउनाले पितृहरू तृप्त हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। घरमा सूतक, जुठो वा मरण-शौच सकिएपछि घर-आँगन चोख्याउन, पञ्चगव्य (गाईको गोबर, मुत्र, दूध, दही, घिउ) छिर्किन पातीको मुन्टो प्रयोग गरिन्छ। यात्राका क्रममा डाँडा-भञ्ज्याङका थान वा देउरालीमा पाती भाँचेर चढाउने गरिन्छ। नकरात्मक ऊर्जा (भूत-प्रेत, बोक्सी, आँखा लागेको) भगाउन र झारफुक गर्दा पातीको झाँटो प्रयोग गरिन्छ। विभिन्न पूजा-आजा र महायज्ञहरूमा कलशको जल छर्कन वा वेदी शुद्धीकरण गर्न पाती प्रयोग गरिन्छ। कस्तो अवस्था/कार्यमा पातीको प्रयोग गर्न मिल्दैन? नित्य देवपूजा (जैस्तै विष्णु पूजा, सत्यनारायण कथा) मा पातीको सट्टा तुलसी र कुशलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ। त्यस्ता नित्य देवकार्यमा पातीलाई मुख्य पत्रका रूपमा प्रयोग गरिँदैन। अशुद्ध ठाउँ (ढल, फोहर) मा उम्रेको, कीराले खाएको, ओइलाएको वा बासी पाती धार्मिक कार्यमा प्रयोग गर्न वर्जित छ। देवी-देवतालाई प्रसन्न पार्न सुगन्धित फूलहरू उपलब्ध भएसम्म केवल पाती मात्र चढाउन मिल्दैन (जल नभएको वा देउराली जस्ता विशेष परिस्थिति बाहेक)। पातीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व शास्त्रमा भनिएको छ कि जल वा बहुमूल्य वस्तु नहुँदा पनि केवल भक्तिपूर्वक चढाएको पाती वा पातले ईश्वर प्रसन्न हुन्छन्। पातीको बासना र पवित्रताले घरको वास्तुदोष हटाउने र नकारात्मक शक्ति (Negative Energies) लाई टाढा राख्ने मानिन्छ। पितृहरूलाई सुगन्धित र कषाय (तीतो) रस भएका प्राकृतिक वनस्पति प्रिय हुने भएकाले श्राद्धमा पातीको प्रयोगले पितृलाई सन्तुष्टि मिल्छ भन्ने मान्यता छ। पितृ कार्य र अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा पाती (तितेपाती) को प्रयोगसम्बन्धी हाम्रा धर्मशास्त्र, पुराण तथा लोकपरम्परामा निकै रोचक मान्यता, विश्वास र कथाहरू पाइन्छन्। १. धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक मत पितृलाई तीतो र कषाय रसको प्रियता: वैदिक सनातन तथा लोक मान्यता अनुसार देवताहरूलाई गोलो, गुलियो र सुगन्धित वस्तु (जस्तै– फूल, मिठाई) बढी मन पर्छ भने पितृहरूलाई कषाय (तीतो), टर्रो र आफ्नै प्रकृतिमा पाइने सात्विक वनस्पतिहरू प्रिय हुन्छन्। पातीको तीतोपनले पितृहरूको अतृप्ति वा संसारप्रतिको मोहलाई शान्त पार्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। हिन्दू कर्मकाण्डमा कुशलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप मानिन्छ भने पातीलाई विशेषगरी पितृ कार्यमा सुरक्षा र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। श्राद्ध वा तर्पण गर्दा कुशको आसन र पातीको प्रयोगले त्यो ठाउँलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित र पवित्र बनाउँछ। गरुड पुराण र विभिन्न पितृकल्प ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार पितृहरू वायु रूपमा सूक्ष्म तरिकाले आफ्ना सन्तानले दिएको पिण्ड र जल ग्रहण गर्न आउँछन्। उनीहरूको स्वागत र तृप्तिका लागि पृथ्वीमा पाइने चोखो वनस्पतिहरू प्रयोग गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसै क्रममा तराईदेखि हिमाली भेगसम्म सर्वसुलभ पाइने र सधैँ हरियाली हुने भएकाले पातीलाई पितृकार्यमा अनिवार्य वा उत्तम मानिएको हो। यससँग जोडिएको एउटा लोक कथा तथा निम्नानुसार रहेकाे छ - पौराणिक कालमा एकपटक देवता र पितृहरूबीच मानिसहरूले गर्ने पूजामा कसलाई पहिलो अधिकार दिने भन्ने विषयमा कुरा उठ्यो। तब यो निर्णय भयो कि जुन वनस्पति वा वस्तुमा कुनै कीराले खादैन, जुन सधैँ बाह्रै महिना पवित्र र औषधीय गुणले युक्त हुन्छ, त्यो पितृ र देवता दुवैलाई चढाउन सकिन्छ। तितेपाती यस्तो बिरुवा हो जसमा यसको कडा तीतोपनका कारण सामान्यतया कीरा लाग्दैन र यसको बासना मात्रले पनि वरिपरिका सबै कीटाणु र रोग भगाउँछ। यसै गुणका कारण यसलाई ऋषिमुनिहरूले 'पवित्र वनस्पति' घोषणा गरे र पितृ तथा देवताको पूजामा यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै भयो। पाती प्रयोगसम्बन्धी मुख्य धार्मिक नियमहरू धार्मिक शास्त्र र कर्मकाण्डका जानकारहरूका अनुसार पाती प्रयोग गर्दा निम्नलिखित कुरामा ध्यान दिनुपर्छ -- श्राद्ध वा पितृ कार्यमा प्रयोग गरिने पाती सधैँ सफा ठाउँको, ताजा र हरियो हुनुपर्छ। ओइलाएको वा फोहोर ठाउँको पाती वर्जित छ। पूजा वा श्राद्धका लागि पाती वा अन्य पत्र ल्याउँदा जथाभाबी नभई चोखो शरीर र मनले विधिपूर्वक हातले भाच्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ। दैनिक सामान्य देवपूजा (जस्तै भगवान विष्णु वा शिवको पूजा) मा तुलसी र कुशलाई मुख्य मानिन्छ भने श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान जस्ता पितृ कार्यमा पातीको विशेष महत्त्व हुन्छ। अब पातीको वैज्ञानिक महत्त्व के छ भन्ने बारेमा पनि कुरा गरौ - वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पाती (Artemisia vulgaris) एक बहुगुणी र शक्तिशाली जडीबुटी हो। जीवाणुनाशक (Antiseptic & Antibacterial)पातीमा पाइने Essential Oils (थुजोन, सिनेओल आदि) ले हावा र वातावरणमा भएका कीटाणु तथा ब्याक्टेरिया नष्ट गर्छन्। पूजा वा चोख्याउँदा पातीले जल छिर्किनुको वैज्ञानिक कारण वातावरणलाई Disinfect गर्नु हो। कीट भगाउने (Insect Repellent)पातीको कडा गन्धले लामखुट्टे, उडुस, उपियाँ र अन्य कीराहरूलाई टाढा राख्छ। रगत जमाउने र घाउ निको पार्नेचोटपटक लाग्दा वा रगत बग्दा पातीको रस निचोरेर हाल्दा रगत थामिन्छ (Hemostatic) र घाउ पाक्न पाउँदैन। पाचन र पेटको उपचारपातीको जुस वा decoction ले पेटको जुका (worms) मार्ने, अपच र पेट दुखेको निको पार्न मद्दत गर्छ। छाला तथा बाथ रोगमा उपयोगीयसको रस वा तेलले बाथ (Joint pains) र छालासम्बन्धी सङ्क्रमण कम गर्छ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पाती केवल एउटा झार मात्र नभई हाम्रो संस्कृतिमा "पितृप्रतिको श्रद्धा, वातावरणको शुद्धता र जीवनको रक्षा" गर्ने एक पवित्र दैवी वनस्पतिको रूपमा रहेको पाईन्छ। धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !! राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर ६ दाङ राजेन्द्र बहादुर बस्नेत [[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:०१, १४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) == मष्टा/मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ == मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६, दाङ : मूल रूपमा मष्टो/ मष्टका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मोष्टलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। == मष्टा/मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६ दाङ == @[[प्रयोगकर्ता:Rajendra bahadur basnet|Rajendra bahadur basnet]] [[विशेष:Contributions/~2026-56200-16|~2026-56200-16]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:~2026-56200-16|वार्तालाप]]) २१:१३, २० अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) मष्टका प्रकारहरू : राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, तुलसीपुर ६, दाङ : मूल रूपमा मष्टो/ मष्टका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मोष्टलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्: १. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो। arqw1au16zy80i2vocibzhjgj4kmwpe 0 54828 1392973 1260585 2026-10-20T22:36:26Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392973 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=जुन २०१३}} '''वासुदेव ढुंगाना''' (वि.सं. १९८७ – वि.सं. २०६९) नेपालको एक वरिष्ठ कानुनसेवी र कुटनीतिज्ञ हुन्। उनी कानुन मन्त्री पनि भएका थिए। ==जीवनी== वासुदेवको जन्म वि.सं. १९८७ साल पुसमा भएको थियो। कानुन मन्त्री भएको बेलामा कानुन व्यवसायी ऐन, २०२५ आएको हो। उनी [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]का लागि नेपालका राजदूत र [[काठमाडौँ|काठमाडौँ]] नगरपञ्चायतको प्रधानपञ्च पनि भए। वि.सं. २०४७ सालपछि गठित [[बेपत्ता छानबिन आयोग]]मा सदस्य रहेका उनी वि.सं. २०४८ सालको आमनिर्वाचनमा पर्यवेक्षकको भूमिकामा सक्रिय थिए। कानुनको स्नातक तहका 'गोल्ड मेडलिष्ट' ढुंगाना अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी युनियनको अध्यक्ष पनि भए। उनको अधिवक्ता प्रमाणपत्र नं. ४३ थियो। उनको निधन वि.सं. २०६९ असोज २६ गते भयो। ==बाहिरी लिङ्कहरू== * [https://web.archive.org/web/20130906134728/http://nepalihimal.com/article/285 वासुदेव ढुंगाना] [[श्रेणी:नेपालका कानुनमन्त्रीहरू]] cnso7dg3q7zxln9nj3jq1jtbt01t48b 0 56235 1392948 1306763 2026-10-20T17:39:47Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392948 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = भूम्या |image = |image_caption = |nickname = |observedby = |date = वैशाख - भदौ को हरेक संक्रान्ति |date2013 = |date2014 = |observances = |celebrations = |type = |long type = }} '''भूम्या''' [[खाम भाषा|पाङ मगर]] बोल्ने मगर समुदायको प्रमुख पर्व हो । भूम्यामा मगरहरू भूमि देवताको पूजा गर्छन् । [[वैशाख]] देखी [[भदौ]]को हरेक संक्रान्तिमा भूम्या मनाउने गरिए पनि [[असार]] १ गते प्रमुख अवसर हो । प्राकृतिक विपत्तिबाट जोगिने विश्वासका साथ मनाइने यो पर्वमा पूजापाठसँगै २२ चाल नाचिन्छ । आफ्नो भूमि र भूमि देवप्रतिको श्रद्धा यसको उद्देश्य हो । यो अवसरमा गाउँका भद्रभलाद्मी बसेर 'जनप्रतिनिधि' छान्ने परम्परा पनि छ । ==मनाउने तरिका== भूम्या नाच्ने ठाउँलाई नागोपो भनिन्छ । नागोपोमा समूह बनाएर नाच्ने परम्परागत भेषभुषाका युवक–युवती बुकी फूल टिप्न अग्ला पहाड–हिमालमा जान्छन्, जसलाई 'नोगोपो जाने' भनिन्छ । अर्नीपानी सगुन बोकेर 'नोगोपो जाने'हरूले ल्याएको रंगीविरंगी फूल सबैलाई शिरमा लगाइदिएर अग्रजको आशीर्वाद थाप्छन् । उनीहरूको शरीरमा आएको भूतप्रेतलाई बूढापाकाले फुकफाक गरेर झारिदिन्छन् । उनीहरूले ल्याएको बुकी फूल गाउँको सबै घरमा पुर्‍याइन्छ । भूम्या नाच १ असार बिहानको पूजापछि शुरू हुन्छ । पुजारीले पूजा विधि सकेपछि मार (भेडा, बोका, कुखुरा, सुँगुर) लाई दौडाएर गाउँ निकाला गरिन्छ । त्यसलगत्तै महिलाहरूले ध्वाँसो, खरानी, दशैंमा ढोकामा राखिएको टीका–जमरा घरबाहिर फाल्छन् । यसो गर्दा वर्षभरिको ग्रहदशा र विपत्ति भूम्याले लैजाने विश्वास छ । गाउँ निकाला गरिएको मारलाई भूम्या थानमा काटिन्छ । गाउँ निकाला गर्दा केटाहरूले पल्टाउँदै तल खोलामा लुकाएको मारलाई बूढापाकाहरूले खोजेर भेट्टाउनुपर्छ । भेट्टाएपछि त्यही खोलामा अर्को बोकाको बलि दिइन्छ । माओवादी विद्रोहका कारण केही वर्ष बन्द भएको भूम्या नाचको २२ चाल १७ मा खुम्चिएको छ।<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/1187/ |title=भूम्या रौनक,&#91;&#91;हिमाल खबर पत्रिका&#93;&#93;, देविका घर्ती मगर, दाङ |access-date=2013-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907015349/http://nepalihimal.com/article/1187 |archive-date=2013-09-07}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपाली चाड पर्वहरू}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:परम्परा]] [[श्रेणी:चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:मगर जाति]] qm2jyv9ae9ca7k5imvy7bmskf46qne1 0 56806 1392968 1285021 2026-10-20T20:43:07Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392968 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = राजा काग | image =Corvus corax.001 - Tower of London.JPG | image_caption = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{IUCN|id=22706068 |title=''Corvus corax'' |assessor=BirdLife International |assessor-link=BirdLife International |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}</ref> | taxon = Corvus corax | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = [[Subspecies]] | subdivision = 8–11, see ''[[#Classification|Classification]]'' | range_map = Corvus_corax_map.jpg | range_map_caption = Common raven range }} [[File:Corvus corax principalis MHNT.ZOO.2010.11.175.5.jpg|thumb|''Corvus corax principalis '']] '''राजा काग''' (''Corvus corax'') पूर्ण रूपमा कालो शरीर भएको [[काग]]को प्रजाति हो । यो चरा [[नेपाल]] लगायत उत्तरी गोलार्धका राष्ट्रहरूमा पाइने गर्छ । ==यो पनि हेर्नुहोस्== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Corvus corax|the common raven}} {{Wikispecies|Corvus corax}} *[http://www.rspb.org.uk/birds/guide/r/raven/index.asp RSPB: Raven] *[https://web.archive.org/web/20090403162030/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Common_Raven.html Common Raven Species Account] – Cornell Lab of Ornithology *[http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/415_RavenCcorax.pdf Ageing and sexing (PDF; 3.1 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141202070159/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/415_RavenCcorax.pdf |date=2014-12-02 }} *[http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Corvus_corax/ Common Raven images at ARKive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509035938/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Corvus_corax/ |date=2007-05-09 }} *[http://eol.org/pages/1177364 ''Corvus corax''] at Encyclopedia of Life *[http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i4860id.html Common Raven – ''Corvus corax''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210102639/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i4860id.html |date=2016-12-10 }} – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter (includes CBC/BBS range maps) {{ठुटो}} [[श्रेणी:नेपालमा पाइने चराहरू]] 5e30qrx7bl7jalkaqijt5okw33woyoq 0 56864 1392933 1388040 2026-10-20T15:33:56Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392933 wikitext text/x-wiki '''बाँके बकुल्ला''' [[बकुल्लो|बकुल्ला]] प्रजातिमा पर्ने होचो बर्णको पंक्षी हो। यो पंक्षी विशेष गरी रातमा र साँझको समयमा बढी सकृय हुने गर्छ। दिउँसोको समयमा यस प्रजातिको शरीर खैरो र हल्का कालो रङ्गको देखिन्छ। यस पंक्षीले पानी भएको क्षेत्र वरिपरि एक समूहमा प्रजनन गर्ने गर्छ। यो पंक्षी सफा पानीको मुहान नजिक वा तटीय क्षेत्रमा विश्व व्यापी रूपमा बसोबास गर्ने गर्छ।<ref>{{cite web|url=https://www.allaboutbirds.org/guide/Black-crowned_Night-Heron/id|title= बाँके बकुल्लाको जानकारी|author=|date=|work=अल अवाउट बर्डस्|accessdate=}}</ref> {{Taxobox | name = बाँके बकुल्ला | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=22697211 |title=''Nycticorax nycticorax'' |assessor=BirdLife International |assessor-link=BirdLife International |version=२०१३.२ |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}</ref> | image =Black-crowned Night Heron RWD7.jpg | image2 = Nycticorax nycticorax - Black-crowned Night Heron - XC99573.ogg | regnum = [[जनावर|जन्तु]] जगत | phylum = हाड भएका | classis = [[चरा|पंक्षी]] | ordo = [[Pelecaniformes]] | familia = [[Ardeidae]] | genus = ''[[Nycticorax]]'' | species = ''N. nycticorax'' | binomial = ''Nycticorax nycticorax'' | binomial_authority = (कर्लस लिनियस, १७५८) | range_map = Nycticorax_nycticorax_map.svg | range_map_caption = बाँके बकुल्लाको बासस्थान दायरा {{leftlegend|#FFFF00|प्रजनन दायरा|outline=gray}}{{leftlegend|#008000|वर्ष भरि|outline=gray}}{{leftlegend|#0000FF|शीतकालिन दायरा|outline=gray}} }} ==विवरण== यस प्रजातिका बकुल्लाको एक वयस्कको लम्बाई {{convert|64|cm|in|abbr=on}} हुन्छ भने यसको तौल {{convert|800|g|oz|abbr=on}} हुन्छ। यस पंक्षीको कालो टाउको, खैरो र हल्का कालो शरीर, रातो आँखा र छोटो पहेँलो खुट्टाहरू हुन्छन्। यसको हल्का खैरो पखेटा हुन्छ भने यसको पखेटा तलको भाग सेतो हुन्छ। यस प्रजातिका भाले र पोथी हेर्दा खेरी एउटै देखिन्छन् यद्यपि भाले भने हल्का ठूलो हुन्छ। यो पंक्षी बकुल्ला प्रजातिहरू मध्ये सबैभन्दा फरक देखिने गर्छ। यस पंक्षीको कालो छोटो र तीखो ठुँड, छोटो र पहेँलो खुट्टा र छोटो घाँटी हुन्छ। यस पंक्षीको युवा प्रजातिको टाउको, पखेटा र पछाडिको मधुरो खैरो र कहीँ कहीँ पहेँलो धब्बाहरू पनि देखिन्छ। यस पंक्षीको तल्लो भाग हल्का पहेँलो र खैरो हुन्छ। यसको पंक्षीको बच्चाहरूको सुन्तला रङ्गको आँखा र हल्का हरियो र पहेँलो खुट्टा हुन्छ। यस पंक्षीहरूले समूहमा हुँदा निकै आवाज निकाल्ने गर्छ। ==वितरण र बासस्थान== यस प्रजातिको बकुल्लाले मुख्यतया बसाइँसराइ गर्ने गर्छ र यसको बसाइँसराइ दायरा प्याटेगोनिया फैलिएको छ। यो पंक्षी विश्व व्यापी रूपमा दक्षिण र उत्तर अमेरिका, एसिया, युरोप र अफ्रिकामा पाइने गर्छन्। बाँके बकुल्लाको बासस्थान भिन्न भिन्न ठाउँमा भएतापनि यी पंक्षी विषेश गरी तालको छेउछाउ, नदि, नहर, पोखरीमा आदिमा पाइन्छन्। यो पंक्षी समुद्र तटमा म्याङ्ग्रोभ क्षेत्र र हिलो भएको ठाउँमा पनि उत्तिकै मात्रामा पाइन्छ। यस पंक्षीको धान खेती पनि एक महत्त्वपूर्ण बासस्थान हो। यो पंक्षी कहिलेकाँही गाईवस्तु भएको ठाउँमा पनि पाइन्छ। <ref>{{cite web|url=https://www.arkive.org/black-crowned-night-heron/nycticorax-nycticorax/image-G39904.html|title=बाँके बकुल्लाको तस्वीर सङ्ग्रह र जानकारी|author=|date=|work=द आर्काइभ|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203065623/https://www.arkive.org/black-crowned-night-heron/nycticorax-nycticorax/image-G39904.html|archive-date=2019-02-03}}</ref> ==प्रजनन दायरा== यस पंक्षीले विश्व व्यापी रूपमा समुन्द्रीको किनार वा नुनिलो पानी भएको क्षेत्र वरिपरि प्रजनन गर्ने गर्छ। यस पंक्षीको अन्य उप प्रजातिहरूले भने उत्तर र दक्षिण अमेरिका देखि क्यानडा र अर्जेन्टिना देखि चिल्ली सम्म प्रजनन गर्छ। अन्य केही उप प्रजातिले भने दक्षिण अमेरिका देखि फल्कल्याण्ड टापु, युरोपका अधिकांश मुलुक, एसिया र अफ्रिका सम्म प्रजनन गर्ने गर्छ। यस पंक्षीले एक समुदायमा रहेर त्यसैको वरिपरि गुण बनाउने गर्छ। यस पंक्षीले विषेशगरि अग्लो रुखको टुप्पोमा गुण बनाउने गर्छ। यस पंक्षीले एक पटकमा ३ देखि ८ वटा सम्म अण्डा पार्ने गर्छ। ==आहारा== यस पंक्षीले मुख्यतया साँझ सकृय हुने भएकाले यसले साँझ र घाम डुबेपछि सिकार गर्छ। यस पंक्षीले आफ्नो आहारा विभिन्न माध्यको प्रयोग गरेर समाउने गर्दछ। यसले आफ्नो सिकारलाई लामो दुरीबाटै ठम्याउन सक्छ र त्यसलाई निकैबेर हेर्छ र राम्रो मौका पायो भने आक्रमण गर्ने गर्छ। यसले आहारा समाउनका लागि चारोको पनि प्रयोग गर्छ जसमा यसले आफ्नो प्वाँख र रुखका पातहरू पानिमा हाल्ने गर्छ। यस पंक्षी निकै चलाख हुन्छ भने यसले आफ्नो आहारा पाउनका लागि मानिसले फालेका रोटि र अन्य खाद्य वस्तु पानीमा फाल्छ र त्यसलाई माछाले खान आउँद यसले माछालाई छोप्ने गर्छ। जमिनमा भने यसले आफ्नो सिकारलाई विस्तारै हिँडेर र दोडिएर समाउने गर्दछ। यसले माछाका अलावा किरा, फटयाङ्ग्रा, माकुरो, गाइनेकिरा आदि खाने गर्छ। ==स्थित== यस पंक्षी विश्व लगभग सबै मुलुकहरूमा सहजै पाइने भएकाले यसलाई [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]] द्वरा कम चासोका प्रजातिको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ र यसलाई [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूची|आइयुसीएनको रातो सूची]]मा पनि सूचीकृत गरिएको छ। ==तस्वीर सङ्ग्रह== <gallery> File:Nycticorax nycticorax MHNT.jpg|बाँके बकुल्लाको अण्डा File:Black-crowned night heron (Nycticorax nycticorax hoactli).jpg|टोबागोमा पाइने बाँके बकुल्ला File:Black-crowned Night-Heron with snake.jpg|सर्प समात्दै गरेको एक बाँके बकुल्ला, [[ताइपेइ]] File:Bihoreau Gris.jpg|आहारा खाँदै File:Black-crowned night heron in flight.jpg|उडिरहेको एक युवा बाँके बकुल्ला, [[क्यालिफोर्निया]] File:Black-crowned Night Heron Arches NP.jpeg| File:Black-crowned Night-Heron Nycticorax nycticorax collage.jpg|दक्षिण भारतमा पाइने बाँके बकुल्ला </gallery> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[ध्यानी बकुल्ला]] * [[ठुलो जुनबकुल्ला]] * [[फुस्रो बकुल्ला]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons|Nycticorax nycticorax|बाँके बकेल्ला}} {{Wikispecies|Nycticorax nycticorax|बाँके बकुल्ला}} * {{cite web | last1= | first1=जेभियर | last2=हेन्ज | first2=माइकल | work=चराहरूको विवरण | title=बाँके बकुल्ला | url=http://blascozumeta.com/wp-content/uploads/aragon-birds/non-passeriformes/037.nightheron-nnycticorax.pdf | access-date=2019-02-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181025071051/http://blascozumeta.com/wp-content/uploads/aragon-birds/non-passeriformes/037.nightheron-nnycticorax.pdf | archive-date=2018-10-25 }} * [https://web.archive.org/web/20081201005836/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Black-crowned_Night-Heron.html पंक्षी प्रजातिहरू] * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2020id.html ''बाँके बकुल्लाको जानकारी'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009162914/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2020id.html |date=2019-10-09 }} * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/076.pdf ''अफ्रिकी बाँके बकुल्ला''] * [http://www.enature.com/fieldguides/detail.asp?recnum=BD0117 ''बाँके बकुल्ला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308080756/http://www.enature.com/fieldguides/detail.asp?recnum=BD0117 |date=2011-03-08 }} - इ नेचर * [https://www.flickr.com/groups/birdguide/pool/tags/Nycticorax%20nycticorax फ्लिकरमा बाँके बकेल्लाका तस्वीरहरू] * [http://naturdata.com/Nycticorax-nycticorax-6925.htm पोर्चेगलमा पाइने बाँके बकुल्लाको विवरण] * {{InternetBirdCollection|black-crowned-night-heron-nycticorax-nycticorax|Black-crowned night-heron|बाँके बकुल्ला}} * {{VIREO|Black-crowned+Night-heron|Black-crowned night-heron}} [[श्रेणी:विकी लभ्स बर्ड्स परियोजना अन्तर्गत बनाइएका वा सुधार गरिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा पाइने चराहरू]] kmq2pg9cenmkr63gtfbnwzt62s9rgkd 0 57194 1392913 1321433 2026-10-20T13:16:25Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392913 wikitext text/x-wiki [[फारसी]] भाषामा 'पर्चा' भन्नाले टुक्रा कागज, सरकारी [[कागज]][[चिठी|पत्र]] वा [[गुप्तचर]]ले पेश गरेका [[सूचना]]हरू भन्ने अर्थ लाग्छ। त्यहाँबाट [[नेपाली]] [[भाषा]]मा आइपुग्दा पनि पर्चाको [[अर्थ]] करीब उस्तै छ। यो नेपाली मा [[आगन्तुक शब्द|आगन्तुक]] शव्द हो| [https://web.archive.org/web/20130907034124/http://nepalihimal.com/article/1234 |एउटा पर्चाको तहल्का] {{Commonscat|Pamphlets}} [[श्रेणी:नेपाली]] czjod9qbn2j16sg3zcc5tv8ddp6zbn8 0 57771 1392953 1307191 2026-10-20T18:36:05Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392953 wikitext text/x-wiki बाह्रबुँदे सहमति अनुरुप [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|माओवादीहरू]] शान्तिप्रक्रिया मा आए पश्चात पुर्व लडाकूहरूलाई नेपाली सेनामा समायोजन प्रेक्रिया सुरु गरिएको थियो । उक्त प्रक्रिया सम्पन्न गर्ने क्रम मा अनमिनले प्रमाणीकरण गरेका १९ हजार ६०२ लडाकू मध्य १५ हजार ६३० जना लडाकू 'स्वेच्छिक अवकाश' रोजेर घर फर्किए भने १ हजार ४२१ जना [[नेपाली सेना]]मा समायोजन भए। शुरु देखि उक्त प्रक्रिया पुरा गर्न ६ वर्ष लागेको र उक्त प्रक्रिया मा रु.१९ अर्ब ७१ करोड ५२ लाख ६८ हजार ३९३ खर्च भएको थियो।अनमिनले प्रमाणीकरण गरेका १९ हजार ६०२ लडाकूलाई अनमिन फर्केपछि 'माओवादी सेनाका लडाकूहरूको रेखदेख, पुनर्स्थापन तथा समायोजन विशेष समिति'ले पुनः वर्गीकरण गर्दा २ हजार ४५६ लडाकू अनुपस्थित भेटिएका थिए। क्यान्टोन्मेन्टमा नरहेका उनीहरूको नाममा गएको करीब रु.४ अर्ब रकम हिनामिना गरेको आरोप एमाओवादी र क्यान्टोन्मेन्टको लडाकू नेतृत्वलाई लाग्ने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/1478 |title=लडाकूलाई सेना बनाउन रु.२० अर्ब |access-date=2013-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130822113204/http://nepalihimal.com/article/1478 |archive-date=2013-08-22}}</ref> ==लडाकूदेखि सैनिकसम्मको यात्रा== *५ मंसीर २०६३:सरकार–माओवादीद्वारा विस्तृत शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर, लडाकू र हतियार २८ क्यान्टोन्मेन्टमा राख्ने सहमति। *२२ मंसीर २०६३:सेना तथा हतियार व्यवस्थापन–अनुगमन सम्झौतामा हस्ताक्षर। *१२ पुस २०६४:राष्ट्रसंघीय मिसन (अनमिन) द्वारा लडाकू र हतियारको वर्गीकरण सम्पन्न। *१ पुस २०६६:सरकार–माओवादीबीच अयोग्य लडाकूलाई क्यान्टोन्मेन्टबाट बाहिर निकाल्ने सहमति। *२५ माघ २०६६ अयोग्य लडाकूको क्यान्टोन्मेन्टबाट बहिर्गमन। *१ माघ २०६७:नेपालस्थित राष्ट्रसंघीय मिसन (अनमिन) को बिदाइ। *८ माघ २०६७:माओवादी लडाकूहरूको शिविर (क्यान्टोन्मेन्ट) औपचारिक रूपमै विशेष समिति मातहत आएको घोषणा। *२२ चैत २०६८:सेना समायोजन प्रक्रिया टुंग्याउने विशेष समितिको निर्णय। *२८ चैत २०६८:प्रमुख दलहरूबीच लडाकू शिविर र हतियार सरकार मातहतमा ल्याउने सहमति, सबै क्यान्टोन्मेन्टमा नेपाली सेनाको तैनाथी, मुलुकमा द्वैध सैनिकको स्थिति अन्त्य। *७ असोज २०६९:नेपाली सेनाद्वारा अन्य दर्जाका लागि १ हजार ३८८ र अधिकृत तहको परीक्षामा ७५ जना पूर्व लडाकू उत्तीर्ण भएको जानकारी। *१६ कात्तिक २०६९:प्रमुख दलहरूबीच लडाकूको सेनामा समायोजन तथा पुनर्स्थापना सम्बन्धी ७ बुँदे सहमति, समायोजनका लागि छानिएका लडाकू सेनाको जिम्मा। *३० चैत २०६९:विशेष समिति भंग भएपछि औपचारिक रूपमै शान्ति प्रक्रिया सम्पन्न। *२१ असार २०७०:समायोजित १ हजार ३५१ पूर्व लडाकूद्वारा नेपाली सेनाको आधार सैन्य तालीम पूरा। अधिकृत तहमा समायोजित ७० जना तालीममै। माओवादी युद्द को प्रभाव *१७,८२८ नेपालीको मृत्यु *१,४५२ बेपत्ता *९,००० विधवा *५,९१२ अंगभंग *२२,८६३ परिवार विस्थापित *१४,४३८ जनाको सम्पत्ति नष्ट ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== tct5lu1lsu5p2ynr7qr4u2j11j7dxge 0 57875 1392921 1226578 2026-10-20T14:32:11Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392921 wikitext text/x-wiki '''प्राथमिक विद्यालय''' अथवा '''प्रा.वि.''' बाल बालीकाहरूलाई प्राथमिक तहको [[शिक्षा]] हासिल गराउने [[विद्यालय]] हो। नेपालको प्राथमिक विद्यालयमा बाल बलीकालाई नर्सरी देखी कक्षा ५ सम्मको शिक्षा दिने गरिन्छ। आयरल्याण्ड, भारत, बेलायत, अस्ट्रेलिया, न्युजिल्यान्ड, ट्रिनिडाड र टोबेगो, जमैका, र दक्षिण अफ्रिकामा प्राथमिक विद्यालय, उत्तर अमेरिकामा र फिलिपिन्समा प्रारम्भिक विद्यालय वा ग्रेड स्कूल, चारदेखि दस वर्षका (र धेरै अवस्थामा, ११ वर्षका) बालबालिकाको प्राथमिक शिक्षाको लागि विद्यालय हो। प्राथमिक विद्यालयको [https://web.archive.org/web/20240526175540/https://mayoorschoolsiliguri.com/home शिक्षा] प्रीस्कूलपछि र माध्यमिक विद्यालयको शिक्षाभन्दा अघि आउँछ। अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा वर्गीकरण मापदण्ड (ISCED) का अनुसार प्राथमिक शिक्षा एकल चरणको रूपमा विचार गरिन्छ, जहाँ कार्यक्रमहरू सामान्यतया पढ्न, लेख्न, र गणितमा आधारभूत सीपहरू प्रदान गर्न र सिकाइको लागि एक बलियो आधार स्थापन गर्न डिजाइन गरिन्छ। यो ISCED स्तर १: प्राथमिक शिक्षा वा आधारभूत शिक्षाको पहिलो चरण हो।{{ठुटो}} [[श्रेणी:शिक्षा]] lrnfu3zo3l55jj8iwovwvbnbsudwsq7 0 57876 1392956 1251055 2026-10-20T18:45:53Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392956 wikitext text/x-wiki '''माध्यमिक विद्यालय''' अथवा '''मा.वि.''' निम्न माध्यमिक तहको शिक्षा प्राप्त गरिसकेका विद्यार्थीहरूलाई माध्यमिक तहको [[शिक्षा]] हासिल गराउने [[विद्यालय]] हो। नेपालको माध्यमिक विद्यालयमा विद्यार्थीहरूलाई कक्षा ९ देखी कक्षा १० सम्मको शिक्षा दिने गरिन्छ। माध्यमिक विद्यालय वा उच्च विद्यालय भनेको माध्यमिक शिक्षा प्रदान गर्ने संस्था हो। केहि माध्यमिक विद्यालयहरूले तल्लो माध्यमिक शिक्षा (उमेर ११ देखि १४) र माथिल्लो माध्यमिक शिक्षा (उमेर १४ देखि १८) दुबै प्रदान गर्छन्, अर्थात् ISCED स्केलको स्तर २ र ३ दुबै, तर यी छुट्टै विद्यालयहरूमा पनि प्रदान गर्न सकिन्छ। प्रावधानमा अन्य विविधताहरू हुन सक्छन्: उदाहरणका लागि, अस्ट्रेलिया, हङकङ, र स्पेनका बच्चाहरू १२ वर्षको उमेरमा प्राथमिकबाट माध्यमिक प्रणालीमा परिवर्तन गर्छन्, जहाँ ISCED को तल्लो माध्यमिकको पहिलो वर्ष प्राथमिक शिक्षाको अन्तिम वर्ष हुन्छ। संयुक्त राज्य अमेरिकामा, अधिकांश स्थानीय माध्यमिक शिक्षा प्रणालीले छुट्टै मिडिल स्कूलहरू र उच्च विद्यालयहरू राखेका छन्। संयुक्त अधिराज्यमा, अधिकांश सरकारी विद्यालयहरू र निजी रूपमा वित्त पोषित विद्यालयहरूले ११ देखि १६ वर्षका वा ११ देखि १८ वर्षका विद्यार्थीहरूलाई समेट्छन्; केही यूके निजी विद्यालयहरू, अर्थात् सार्वजनिक विद्यालयहरू, १३ देखि १८ वर्षका विद्यार्थीहरूलाई भर्ना गर्छन्। माध्यमिक विद्यालयहरूले [https://web.archive.org/web/20240526175540/https://mayoorschoolsiliguri.com/home प्राथमिक विद्यालयहरू] पछि पालना गर्छन् र व्यवसायिक वा तृतीय शिक्षा तयारी गराउँछन्। उच्च र मध्यम आय भएका देशहरूमा, विद्यार्थीहरूका लागि कम्तीमा १६ वर्षको उमेरसम्म विद्यालयमा उपस्थित रहनु सामान्यतया अनिवार्य हुन्छ। संगठनहरू, भवनहरू, र शब्दावली हरेक देशमा प्रायः फरक फरक हुन्छ। {{ठुटो}} [[श्रेणी:शिक्षा]] 5y130iwxw7l8iqop5klwz9u8huugxtm 0 79017 1392942 1322154 2026-10-20T16:22:00Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392942 wikitext text/x-wiki {{Infobox dog breed <!-- Put article text AFTER this infobox markup. --> |name = बुल्डग |image = Ozbulldog.jpg |image_alt = |image_caption = भाले बुल्डग |altname = बेलायती बुल्डग, <br> अङ्ग्रेजी बुल्डग, |nickname = |country = [[इङ्ल्यान्ड]], [[संयुक्त अधिराज्य]] <ref>{{cite book | title = The Bulldog | isbn = 0-7368-0004-2| page = 5| last = Wilcox| first = Charlotte| year=1999| publisher = Capstone Press}}</ref> |patronage = |collapse_standards_and_traits = yes <!-----Traits-----> |weight = |maleweight = {{convert|22.5|-|25|kg|lb|0|abbr=on}} |femaleweight = {{convert|18|-|23|kg|lb|0|abbr=on}} |height = |maleheight = |femaleheight = |coat = छोटो, सिधा, नरम |colour = Brindle; solid white, red, fawn or yellow; piebald. |litter_size = |life_span = ३–१० वर्ष<ref name="kcsurvey">{{cite web|url=http://www.thekennelclub.org.uk/media/16342/british%20bulldog.pdf|title=2004 Purebred Dog Health Survey|publisher=Kennel Club/British Small Animal Veterinary Association|accessdate=29 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202191549/http://www.thekennelclub.org.uk/media/16342/british%20bulldog.pdf|archive-date=2 February 2020}}</ref> <!-----Classification and standards-----> |fcigroup = 2 |fcisection = 2 |fcinum = 149 |fcistd = http://www.fci.be/Nomenclature/Standards/149g02-en.pdf |akcgroup = Non-sporting |akcstd = http://www.akc.org/breeds/bulldog/breed_standard.cfm |ankcgroup = Group 7 (Non Sporting) |ankcstd = http://www.ankc.org.au/Breed_Details.aspx?bid=183 |ckcgroup = Group 6 - (Non-Sporting) |ckcstd = http://www.ckc.ca/en/Files/Forms/Shows-Trials/Breed-Standards/Group-6-Non-Sporting/BLD-Bulldog |kcukgroup = Utility |kcukstd = http://www.thekennelclub.org.uk/services/public/breed/standard.aspx?id=4084 |nzkcgroup = Non Sporting |nzkcstd = http://www.nzkc.org.nz/br712.html |ukcgroup = Companion |ukcstd = http://www.ukcdogs.com/Web.nsf/Breeds/CompanionDog/EnglishBulldog <!-----Notes-----> |note = बेलायतको राष्ट्रिय जनावर }} '''बुल्डग''' ([[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]:bulldog) मध्यम आकारको [[कुकुर]]को प्रजाति हो। यसलाई सामान्यतः अङ्ग्रेजी बुल्डग वा ब्रिटिश बुल्डग भनिन्छ । यो [[कुकुर]]को प्रजाति [[इङ्ल्यान्ड]]मा बनाइएको हो । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons and category|Bulldog|बुल्डग}} {{wikiquote|Bulldog|बुल्डग}} {{Commonscat|English Bulldog}} [[श्रेणी:कुकुरको प्रजातिहरू]] pdud4m549d1ap6o2u2m5osckiwki6gt 0 81123 1392966 1356174 2026-10-20T20:33:15Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392966 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = डा. रवीन्द्र समीर | honorific_suffix = | native_name = समीर | native_name_lang = नेपाली | image = | caption = रवीन्द्र समीर | birth_name = रवीन्द्र पाण्डे | birth_date = वि.सं. २०३० जेठ २५ <!-- {{Birth date and age|२०३०|०२|१४}} --> | birth_place = धुर्कोट, [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]] [[नेपाल]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | nationality = {{flagicon|नेपाल}} [[नेपाली]] | other_names = | ethnicity = <!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source --> | citizenship = नेपाली | education = स्नातकोत्तर (चिकित्साशास्त्र) | alma_mater = | occupation = लेखन, चिकित्सक, समाजसेवा | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = [[लघुकथा]], [[उपन्यास]], [[चिकित्सा]] | notable_works = अर्जुनदृष्टि, भूकम्पमा मल्हमपट्टी, अणु र पहाड, ईश्वरका कथा, एकलव्य दृष्टि, मृत्युको आयु, कोरोनातन्त्र, पैसाको उडान लगायत १४ वटा पुस्तक | style = लघुकथा | influences = | influenced = | home_town = [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]] | salary = | height = | weight = <!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --> | television = | title = | term = | religion = <!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --> | spouse = दीपा भण्डारी | partner = | children = सुप्रिया पाण्डे र सुप्रिम पाण्डे | parents = तेजनारायण पाण्डे र विमला पाण्डे | relatives = | callsign = | awards = | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = <!-- {{URL|http://}} --> | footnotes = }} साहित्य सिर्जना, चिकित्साकर्म तथा सामाजिक कार्यलाई सँगसँगै अघि बढाइरहेका सशक्त लघुकथाकारको नाम हो रवीन्द्र समीर। [[नेपाली साहित्य]]मा [[लघुकथा]] विधालाई मुख्य विधाको रूपमा स्थापित गर्न र यही विधाबाट पनि अब्बल [[साहित्यकार]]को पहिचान बनाउन सकिन्छ भन्ने मान्यताका साथ करिब तीनदशकदेखि अटुटरूपमा लागिपरेका समीरको पहिलो [[लघुकथा]] सङ्ग्रह हो,  तेस्रो आँखा<ref>[http://archive.nayapatrikadaily.com/2018/09/08/91951/ काठमाडौँ बिरामी छ:डा. रवीन्द्र समीर-नयापत्रिकाडेली डटकम]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>। विक्रमसम्वत् २०५३ सालमा तेस्रो आँखा प्रकाशित भएको उनका ८ वटा लघुकथासङ्ग्रह प्रकाशित भइसकेका छन्। लघुकथाका अतिरिक्त उनको कलम [[मुक्तक]], नियात्रा, संस्मरण लेखनतर्फ पनि उत्तिकै चलेको पाइन्छ। हालसालै मृत्युको आयु (२०७५) प्रकाशित गरेर उनी आफूलाई [[उपन्यास]] विधामा पनि अब्बल प्रमाणित गर्न लागिपरेका छन्। '''डा.रवीन्द्र समीर''' [[नेपाली साहित्य]]मा नेपाली [[लघुकथा]] क्षेत्रका अगुवा लघुकथाकार हुन्। विन्दुमा सिन्धू र गागरमा सागरजस्तै लाग्ने उनका [[लघुकथा]]हरू बृहत् जीवनको चित्रण गर्न सफल लघुकथा हुन्। जनस्वास्थ्यविज्ञ<ref>[https://himalpost.com/dr-patra/डा. उपेन्द्र देवकोटालाई डा. रवीन्द्र पाण्डेको पत्र!-हिमालपोष्ट डटकम]</ref> का रूपमा परिचित रवीन्द्र पाण्डेय उनको वास्तविक नाम हो। वि.सं. २०३० साल जेठ १४ गते पिता तेजनारायण पाण्डे तथा माता विमला पाण्डेको कोखबाट [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]] जिल्लाको धुर्कोटमा जन्मिएका समीरले वि. सं. २०५४ सालमा आयोजित प्रथम राष्ट्रव्यापी खुल्ला लघुकथा प्रतियोगितामा प्रथम स्थान हासिल गरेर सबैको ध्यान खिच्न सफल भएका थिए। उनको लेखन, चिकित्सककर्म तथा सामाजिक कार्यका लागि महेन्द्र विद्याभूषण पदक, नेपाल विद्याभूषण पदक, पद्म श्री पुरस्कार<ref>[https://www.samakalinsahitya.com/index.php?show=news&news_id=649&fbclid=IwAR2oGyMtkQlz_Ss3rkbYo7NySPkS1bPySXsBg-vatSuuLslQenq-mbsFkAg पद्मश्री साहित्य सम्मान र पद्मश्री साधना सम्मानको घोषणा-समकालीनसाहित्य डटकम]</ref>, युवा वर्ष मोती पुरस्कार<ref>[https://www.samakalinsahitya.com/?show=news&news_id=205 डा.रवीन्द्र समीर र देवी नेपाललाई युवावर्ष मोती पुरस्कार-समकालीनसाहित्य डटकम]</ref>, उत्तमशान्ति पुरस्कार<ref>[http://radionepal.gov.np/news-details/650/index.php उत्तम शान्ति पुरस्कार समीरलाई- रेडियोनेपाल डटजिओभि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180120062620/http://radionepal.gov.np/news-details/650/index.php |date=2018-01-20 }}</ref>, नइ पुरस्कार<ref>[https://www.samakalinsahitya.com/?show=news&news_id=148 नेपाल र भारतका छ जनालाई नइ पुरस्कार-समकालीनसाहित्य डटकम]</ref>, अनेसास उत्कृष्ठ पुरस्कारलगायत थुप्रै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार, विभूषण तथा सम्मान प्राप्त गरिसकेका छन्। {| class="toccolours" style="float: right ; margin-center: 1em; margin-right: 1em; font-size: 90%; background:pink; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: center;" | : लघुकथाः डर लालुप्रसाद एक वर्षको तलब बोकेर घर फर्किन लाग्यो। बाटोमा जङ्गल भएकोले उसलाई निकै डर लाग्यो। उसलाई डर त लाग्यो तर के को डर? कसको डर? ऊ आफैभित्र अनुत्तरित भयो। बाघ सम्झ्यो, भालु सम्झ्यो, सर्प सम्झ्यो, हात्ती सम्झ्यो.......उसलाई पटक्कै डर लागेन। राक्षस, मसान, भूत ...........सम्झ्यो–डर लाग्नुको सट्टा झन् हाँसो लाग्यो। डर मान्नुपर्ने जन्तु केलाउँदै जाँदा जब उसले मान्छे सम्झ्यो–उसको आङ सिरिङ्ग भयो, नौनारी गले। |- | style="text-align: right;" | -रवीन्द्र समीर |} ==बाल्यकाल== रवीन्द्र समीरको जन्म [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]] जिल्लाको धुर्कोटमा निम्नमध्यम वर्गीय परिवारमा भएको हो। उनको बुबा गाउँकै स्कुलमा शिक्षक थिए भने आमा खेतीपातीको काम गर्दथे। जेठो सन्तानको रूपमा जन्मिएको उनको भाइ देवेन्द्र पाण्डे अमेरिकामा वैज्ञानिकका रूपमा कार्यरत् छन् भने उनका दुई बहिनीहरू छन्। ==शिक्षादीक्षा== रवीन्द्रको प्राथमिक शिक्षा गाउँकै हिमालय प्रा. वि. हटिया, धुर्कोट [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]]मा भयो। पाँच कक्षासम्म सोही विद्यालयमा अध्ययन गरेपछि उनी बस्तु, धुर्कोट, [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]]को हिमालय मा. वि. मा भर्ना भए। पढ्नमा अब्बल उनले वि.सं. २०४६ मा प्रथम श्रेणीमा [[प्रवेशिका परीक्षा]] उत्तीर्ण गरे। त्यसपछि उनी उच्च शिक्षा अध्ययनका लागि [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]], [[चिकित्सा शास्त्र]] अध्ययन संस्थानमा भर्ना भए। उनले चिकित्साशास्त्रमा प्रमाणपत्र र स्नातकतह विशिष्ट श्रेणीमा प्रथम भएर उत्तीर्ण गरे। उनी बङ्गलादेशको नर्दन युनिभर्सिटीबाट जनस्वास्थ्य्यमा स्नातकोत्तर पनि प्रथम स्थान हासिल गरेरै उत्तीर्ण भए। यसका अतिरिक्त उनले भारतबाट डक्टर अफ मेडिसिन, चीन, भारत र अमेरिकाबाट पोष्ट ग्याजुएट डिप्लोमा पुरा गरेका छन्। ==पारिवारिक जीवन== साहित्यिक, चिकित्साक्षेत्र तथा सामाजिकक्षेत्रमा जस्तै उनको पारिवारिक जीवन पनि अत्यन्त सफल छ। वि.सं. २०५९ सालमा दीपा भण्डारीसँग वैवाहिक जीवनमा बाँधिएका उनीहरूको वि.सं. २०६१ सालमा छोरी सुप्रिया र वि.सं. २०६३ सालमा छोरा सुप्रिमको जन्म भयो। उनको स्थायी बसोबास काठमाण्डौको छाउनीमा रहेको छ। ==साहित्यिक जीवन== वि.सं. २०४७ मा [[मातृभूमि (पत्रिका)]]मा 'राष्ट्रिय एकता शीर्षक'मा [[निबन्ध]] प्रकाशति गरेर साहित्यक्षेत्रमा प्रवेश गरेका उनको [[लघुकथा]], [[कथा]], [[मुक्तक]], गजल, नियात्रा, संस्मरण, जनस्वास्थ्यसम्बन्धी लेखहरू नेपालका सबैजसो पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भइसकेका छन्। उनको लेखनको मुख्य विधा [[लघुकथा]] भए पनि साहित्यका सबैजसो क्षेत्रमा उनले कलम चलाएको पाइन्छ। उनको लेखनमा व्यङ्ग्यचेत प्रचूरमात्रामा पाइन्छ। समसामायिक विषयवस्तु तथा समाजमा भएको कुरीति, कुसंस्कार, कुप्रथा तथा बेथिति माथि उनका [[लघुकथा]] तथा अन्य साहित्यिक लेखहरूमा तीखो तथा चोटिलो प्रहार भएको पाइन्छ। व्यङ्ग्यात्मकता नै उनको लेखनको प्रमुख विशेषता हो। उनको पहिलो कृति तेस्रो आँखा [[लघुकथा]] सङ्ग्रहका रूपमा वि.सं. २०५३ सालमा प्रकाशित भएको हो। हालसम्म उनका आठवटा [[लघुकथा]] सङ्ग्रहहरू, एउटा [[मुक्तक]] सङ्ग्रह, एउटा नियात्रा सङ्ग्रह, एउटा संस्मरण तथा तीनवटा [[उपन्यास]] गरी चौधवटा कृति प्रकाशित भइसकेका छन्। उनका मृत्युको आयु<ref>[https://baahrakhari.com/news-details/212027/2019-08-24 मृत्युको आयु तोक्ने डाक्टर-बाह्रखरी डटकम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825043213/https://baahrakhari.com/news-details/212027/2019-08-24 |date=2019-08-25 }}</ref> (उपन्यास, २०७५), कोरोनातन्त्र ( उपन्यास, २०७९ ) र पैसाको उडान ( २०८० ) गरेर १४ वटा पुस्तक प्रकाशित छन् । [[File:मोती पुरस्कार समीर.jpg|thumb|मोती पुरस्कार ग्रहण गर्दै समीर समीर]] ==कार्यजीवन== रवीन्द्र समीरले [[प्रवेशिका परीक्षा|एसएलसी]] परीक्षा दिएपछि उच्च शिक्षा अध्ययनका लागि [[काठमाडौँ]] आउनुअघिसम्म केही अवधि नयाँगाउँ मा.वि. [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]]को विद्यालयमा अध्यापन कार्य गरे। उनले केही वर्ष स्वास्थ्यकर्मी तथा चिकित्सकका रूपमा विभिन्न जिल्लामा कार्य गरे। हाल उनी जनस्वास्थ्य परामर्शदाता तथा चिकित्सकका रूपमा कार्यरत् छन्। ==सामाजिकजीवन== साहित्यिक तथा चिकित्साक्षेत्रमा जस्तै उनी सामाजिक कार्यमा पनि उत्तिकै सक्रिय छन्। उनको सामाजिक क्षेत्रतिरको समर्पण २०७२ सालको [[भुईँचालो|भूकम्प]]<ref>[https://www.nayabishwo.com/2017/05/22/2626 पुरस्कारको रकम भूकम्प पीडितलाई-नयाँविश्व डटकम]</ref> पछि टड्कारोरूपमा देखिन थाल्यो। त्यतिबेला उनले [[भुईँचालो|भूकम्प]] अतिप्रभावित १० जिल्लाका करिब ६० स्थानमा निशुल्क स्वास्थ्य शिविर चलाई ९,००० भन्दा बढी बिरामीहरूको प्रत्यक्ष उपचार<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/13957 |title=भूकम्प डायरी-नेपालीहिमाल डटकम |access-date=2019-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025093529/http://nepalihimal.com/article/13957 |archive-date=2019-10-25}}</ref> गरे। भूकम्पपीडितहरूको मनोवल उच्च पार्न विभिन्न कार्यक्रममार्फत् समेत उनले योगदान पुर्‍याए। भूकम्पपीडित बालबालिकालाई पोषण, लत्ताकपडा, सरसफाइका सामाग्री, विद्यार्थीहरूलाई शैक्षिक सामाग्री तथा राहातसामाग्री वितरण गरे। भूकम्पका यिनै अनुभूतिहरूलाई सङ्ग्रहगरी उनले 'भूकम्पमा मल्हमपट्टी'<ref>[http://baahrakhari.com/news-details/27947/baahrakhari जब महिलाले मर्ने औषधि मागिन् !!!-बाह्रखरी डटकम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615231820/http://baahrakhari.com/news-details/27947/baahrakhari |date=2017-06-15 }}</ref> (संस्मरण, २०७३) प्रकाशित गरेका छन्। जसका लागि उनी उत्तम शान्ति पुरस्कारबाट पनि पुरस्कृत भइसकेका छन्। वि.सं. २०७४ मा नेपालको तराईक्षेत्र [[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]], [[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]], [[धनुषा जिल्ला|धनुषा]]लगायत अन्य जिल्लामा आएको बाढीमा उनले विभिन्न गाउँका १५०० भन्दा बढी बाढीपीडित<ref>[https://www.newsofnepal.com/2017/08/22/51293/ बाढीपीडितसँग डा. रवीन्द्र-न्युजअफ नेपाल डटकम]</ref> हरूलाई निशुल्क स्वास्थ्यसेवा<ref>[http://www.dcnepal.com/-14724 गल्कोट समाज जापानद्वारा बाढी प्रभावित क्षेत्रमा नि:शुल्क स्वास्थ्य्य शिविर-डिसिनेपाल डटकम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907015738/http://dcnepal.com/-14724 |date=2017-09-07 }}</ref> तथा राहत सामाग्री वितरण गरे। [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]]का फेलिएको हैजाको महामारी होस् या [[बारा जिल्ला]]मा आएको टोर्नाडो, देशमा परेको विपतको बेला सधैँ सक्रिय हुन्छन् डा. रवीन्द्र समीर। यस्तै सन् २०१८ मा [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]], [[बहराइन]] र [[ओमान]]का दर्जनौँ श्रम शिविरहरूमा नेपाली श्रमिकहरूलाई स्वास्थ्य्य रक्षा तथा रोगको रोकथामका लागि प्रशिक्षण<ref>[https://www.kantipurdaily.com/entertainment/2017/08/22/20170822083100.htmlराहत बाँड्दै कलाकार-कान्तिपुरडेली डटकम]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> दिन पनि उनी पुगेका छन्। ==प्रकाशित कृतिहरू== * तेस्रो आँखा (लघुकथा, वि.सं., २०५३) * पोस्टमार्टम (लघुकथा, वि.सं., २०६२) * विकिरण (लघुकथा, वि.सं., २०६३) * ईश्वरका कथा<ref>[https://samakalinsahitya.com/?show=detail&art_id=2449 ईश्वरका कथा-'एक्काइस'-समकालीनसाहित्रय डटकम]</ref> (लघुकथा, वि.सं., २०६५) * अर्जुनदृष्टि<ref>[http://sahityasangraha.com/2016/03/06/%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B2%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9/पुस्तक समीक्षा:उदाहरणीय लघुकथासङ्ग्रह-साहित्यसङ्ग्रह डटकम]</ref> (लघुकथा, वि.सं., २०६७) * अणु र पहाड<ref>[https://www.kantipurdaily.com/printedition/2012/10/14/282100.html?fbclid=IwAR00zoIhobPMrYddi3Rb7Ai56Xcbc62PpDRZrOrv4pm931_wxvjy3G00fqM समीरको आठौँ-कान्तिपुरडेली डटकम]</ref> (लघुकथा, वि.सं.. २०६९) * व्यङ्ग्यं शरणं गच्छामि (लघुकथा, वि.सं., २०७०) * एकलव्य दृष्टि<ref>[https://www.onlinekhabar.com/2015/04/266903रवीन्द्र समीर एकलव्य दृष्टि प्रकाशित-अनलाइनखबर डटकम]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://kala.setopati.com/blog-review/1542/?fbclid=IwAR0UuJhrgbrP_XPwFrkDaSEQJqlBnKITRE066HAxgQtfAVuspqTzdW8R_ws लघुकथाको मानक कृति:एकलब्य दृष्टि-सेतोपाटी डटकम]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>(लघुकथा, वि.सं., २०७१) * चाँदीको घेरा (मुक्तक सङ्ग्रह, वि.सं., २०६२) * ग्रेटवालको ग्रेट अनुभूति<ref>[https://himalpost.com/great-wall-by-dr-sameer/नियात्रा:ग्रेटवालको ग्रेट अनुभूति-हिमालपोष्ट डटकम]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (नियात्रा सङ्ग्रह, वि.सं., २०६६) * भूकम्पमा मल्हमपट्टी<ref>[http://www.pahilopost.com/content/-31263.html'भूकम्पमा मल्हमपट्टी' बजारमा-पहलोपोष्ट डटकम]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (संस्मरण, वि.सं.,२०७३) * मृत्युको आयु (उपन्यास, वि.सं.,२०७५)<ref>[https://nepaldut.com/2019/07/11/28943/?fbclid=IwAR3fdg-accTCx3Meg-e6cwX6sVnlEw_Vr-KC_yWvXHxRgyqk0Q3NCS-Fb_Q ‘मृत्युको आयु’ लिएर आए चिकित्सक साहित्यकार-नेपालदूत डटकम]</ref> * कोरोनातन्त्र ( सूत्र उपन्यास, वि.सं. २०७९ ) * पैसाको उडान ( उपन्यास, वि.सं. २०८० ) ==पुरस्कार तथा सम्मानहरू== * प्रथम पुरस्कार, प्रथम राष्ट्रव्यापी खुल्ला लघुकथा प्रतियोगिता वि.सं. २०५४ * स्वर्णपदक, त्रिभुवन विश्वविद्यालय, वि.सं. २०५९ (चिकित्साशात्र अध्ययन संस्थान, त्रिवि ) * ज्ञानचन्द्र बरमन गोल्ड मेडल, वि.सं. २०६० * महेन्द्र विद्याभूषण पदक, वि.सं. २०६१ (तत्कालिन त्रिविविका कुलपति राजा ज्ञानेन्द्र शाहबाट) * नेपाल विद्याभूषण पदक, वि.सं. २०६५ (गणतन्त्र नेपालका प्रथम राष्ट्रपति डा. रामवरण यादबबाट) * रमेश विकल साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा सम्मान, वि.सं. २०६६ * प्रथम पुरस्कार, अतिउत्कृष्ट कथाकार, अन्तर्राष्ट्रिय लघुकथा महोत्सव, वि. सं. २०६६ * नइ पुरस्कार, वि.सं. २०६७ * प्रथम पुरस्कार, निबन्ध प्रतियोगिता. सन् २००७, बङ्गलादेश * नेपाल नवप्रतिभा पुरस्कार, वि.सं. २०६७ * उपकुलपति स्वर्णपदक, सन् २००९, बङ्गलादेश * युवावर्ष मोती पुरस्कार, वि. सं. २०६७ * सम्मान, शिष्ट्राचार अभियान नेपाल, वि.सं. २०७३ * साताको साहित्य पुरस्कार<ref>[http://satakosahitya.com/index.php?id=110 साताको साहित्य पुरस्कार—२०१२-साताको साहित्य डटकम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190523165843/http://satakosahitya.com/index.php?id=110 |date=2019-05-23 }}</ref>, सन् २०१२ (अस्ट्रेलिया) * अनेसास उत्कृष्ट पुस्तक पुरस्कार, सन् २०११ (अर्जुनदृष्टि लघुकथा सङ्ग्रहको लागि) * पद्मश्री साहित्य पुरस्कार, वि. सं. २०६७ (अर्जुनदृष्टि लघुकथा सङ्ग्रहको लागि) * सम्मान, विश्व नेपाली साहित्य महासङ्घ, रूस, सन् २०१३ * उत्तम शान्ति पुरस्कार, वि.सं. २०७३ (भूकम्पमा मल्हमपट्टी) * एनआरएन जर्मनी साहित्य सम्मान, सन् २०१८, जर्मनी * एनआरएन युरोप क्षेत्रीय साहित्य सम्मान, सन् २०१८, लक्जेम्बर्ग * साहित्य तथा परामर्शदाता सम्मान, संयुक्त अरब इमिरेट्स, बहराइन, मस्कट, सन् २०१८ * लघुकथा सम्मान, लघुकथा समाज नेपाल ,२०२२ * जनमत सम्मान, जनमत प्रतिष्ठान, २०२२ * रमेश विकल समाजसेवा सम्मान, रमेश विकल प्रतिष्ठान, २०२३ ==संलग्नता== * लेखन, चिकित्सा तथा जनस्वास्थ्य्य परामर्शदाता * सदस्यसचिव<ref>[https://hamrakura.com/news-details/30925/2017-10-06: पद्मश्री साहित्य पुरस्कार र साधना सम्मान पराजुली, शर्मा र घिमिरेलाई-हाम्राकुरा डटकम]</ref> श्री खेमलाल-हरिकला लामिछाने समाज कल्याण प्रतिष्ठान * मेडिकल डाइरेक्टर: नेपाल आरोग्य केन्द्र, छाउनी ==रवीन्द्र समीरका लेख/रचनाका लिङ्कहरू== * [https://swasthyakhabar.com/story/23989 रवीन्द्र समीरको दुई लघुकथा:नर्सहरु र अपजस-स्वास्थ्यखबर डटकम] * [http://sahityasangraha.com/2016/01/22/%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%A0%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%95/ लघुकथा:हरिलठ्ठक- साहित्यघर डटकम] * [https://nepaldut.com/2019/01/19/7004/ रवीन्द्र समीरका ३ लघुकथा-नेपालदूत डटकम] * [http://crimecheckweekly1.blogspot.com/2016/03/blog-post_76.html मुस्कान (लघुकथा)- क्राइमचेकविक्ली डटव्लकस्पट डटकम] * [https://www.safalkhabar.com/news/8559 लघुकथा:अपथ्य-सफलखबर डठकम] * [http://www.majheri.com/node/10440 गर्व-मझेरी डटकम] * [http://www.majheri.com/node/6414 विवशता-मझेरी डटकम] * [http://www.majheri.com/node/6141 दिग्भ्रम-मझेरी डटकम] * [http://www.majheri.com/node/2727 (लघुकथा) कामना-मझेरी डटकम] * [http://www.majheri.com/node/4776 विसङ्गतिमाथि प्रहार-मझेरी डटकम] * [http://www.majheri.com/node/4532 नेपाल कि सेकुवा ?-मझेरी डटकम] * [http://www.majheri.com/node/785 बुबा र बुबाहरु-मझेरी डटकम] * [http://www.majheri.com/node/778 निषेधको राजनीति-मझेरी डटकम] * [http://www.majheri.com/node/576 ढुङ्गाको देवता-मझेरी डटकम] * [https://himalpost.com/viral-influenza/ चुनौतीपूर्ण बन्दैछ, भाइरल इन्फ्लुएन्जा–डा. रवीन्द्र पाण्डे, जनस्वास्थ्य्य विज्ञ-हिमालपोष्ट डटकम] * [http://nepalexclusive.com/2018/09/08/270 काठमाडौँ बिरामी छ: डा. रवीन्द्र समीर-नेपालएक्सक्लुसिभ डटकम]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://nepalhamroh.blogspot.com/2015/06/blog-post_592.html सर्खार! (सरकार हैन) अर्को विपत्तिको के तयारी छ? रवीन्द्र समीर-नेपालहाम्रो डट व्लकस्पोट डटकम] * [http://nepalisahityaghar.com/2015/11/26/619/ अपथ्य–रवीन्द्र समीर-नेपालीसाहित्यघर डटकम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190526040808/http://nepalisahityaghar.com/2015/11/26/619/ |date=2019-05-26 }} * [http://nepalpati.com/blog/nepal/ नेपाल कि सेकुवा?-नेपालपाटी डटकम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180225171617/http://nepalpati.com/blog/nepal/ |date=2018-02-25 }} * [https://himalpost.com/chiniya-by-dr-sameer/ खुवाएरै मार्ने भए चिनियाहरूले-हिमालपोष्ट डटकम] * [http://www.onlinesahitya.com/jigyasa-nepali-laghu-katha जिज्ञासा/ रवीन्द्र समीर-अनलाइन साहित्य डटकम] * [https://www.europenepali.com/1812 बिश्वकप फुटवल (लघुकथा)–रवीन्द्र समीर-युरोपनेपाली डटकम]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://thahakhabar.com/news/43290 भाइरल इन्फ्लुएन्जा र बच्ने उपाय : डाक्टर रवीन्द्र समीर-थाहाखबर डटकम] * [https://www.janamanch.com/2016/11/16/4777/ डा. रवीन्द्र समीरका लघुकथाहरू-जनमञ्च डटकम] * [http://www.pallawa.com.np/tag/%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%B0/ अपथ्य-पल्लव डटकम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180908200827/http://www.pallawa.com.np/tag/%e0%a4%b0%e0%a4%b5%e0%a5%80%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%b8%e0%a4%ae%e0%a5%80%e0%a4%b0/ |date=2018-09-08 }} * [http://brtnepal.net/literatures.php?pid=8188#sthash.wZ1N4oVw.dpbs जाँचफिस ( लघुकथा ) -डा. रवीन्द्र समीर-विआरटीनेपाल डटनेट]{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://saahityasree.blogspot.com/2014/10/blog-post_18.html?m=1&fbclid=IwAR3h7UKK-Z-B-EnNQ0glHMQEkRm81naQVHaUbvgr1UUr2kgsC4wadM0gHYI डाक्टर रबिन्द्र समिरका मुक्तकहरु "चांदीको घेरा" मुक्तक संग्रहबाट- साहित्यश्री व्लगस्पोट डटकम] * [https://himalpost.com/dr-rabindra-pandey/?fbclid=IwAR3UYTnnhtTqifaqTOq1YeuEH8djyYDioOZjsUcQd2K0bkVDWGl8S7x74gQ स्वास्थ्य्य : बालबालिकाका लागि जङ्क फुडको विकल्प छ-हिमालपोष्ट डटकम] * [https://himalpost.com/dr-rabindra-pandey-2/?fbclid=IwAR3GDWXpyXNEzfq32zqFfmnmyZbhTKGxaMmHMFAnSiO0DGcBrUYllw0fGNU स्वास्थ्य्य : स्तन क्यान्सर – आफ्नो स्तन आफैँ परीक्षण गरौँ-हिमालपोष्ट डटकम] ==रवीन्द्र समीरका अन्तरवार्ता== * [http://nepalekhabar.com/2016/02/63161?fbclid=IwAR3U3IGlonaPEB2rZAhczfqZVnoINkSd1bwO0yYgJfM5dBefvg3jgpmN1QY It is immense pleasure to be part of sorrow and joys of the motherland: Dr. Rabindra Pandey-नेपालखबर डटकम] * [http://www.fonijkorea.net/news/2068 डा रवीन्द्र पाण्डेको अन्तर्वार्ता-फोनिजकोरिया डटनेट] * [https://www.himalpost.com/interview-with-rabindra-sameer/?fbclid=IwAR1CWm--iofQJaARZj6HS1LAsHF_-fOhenYHm9OJDo2A1D-NLsGRBLljmsU साहित्यकार रवीन्द्र समीरसँग ५ प्रश्न, २५ उत्तर- हिमालपोष्ट डटकम] ==रवीन्द्र समीर युट्युवमा== * [https://www.youtube.com/watch?v=uX6igq7SAps रविन्द्र समीरका चर्चित केही लघुकथाहरू-युट्युव] * [https://www.youtube.com/watch?v=qL_k0aIrRJo पाठक स्रोताको मन भावकु बनाउने डा. रबिन्द समीरको डा. उपेन्द्र देवकोटालाई यस्तो पत्र-युट्युव] * [https://www.youtube.com/watch?v=5eDZfIMrr6A&feature=share&fbclid=IwAR1in3rz37RKrwDqBOGn-n3pgbCqtpAa8H-nxcYThpQMXEaM7Dja1h1401g महको म को विमोचनमा रवीन्द्र समीर-४१ मिनेटपछि] ==सन्दर्भ सामाग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== * [https://www.facebook.com/sameer.rabindra रवीन्द्र समीरको फेसबुक पेज] * [https://twitter.com/Sameer_Rabindra रवीन्द्र समीरको ट्वीटर पेज] * [http://rabindrasameer.com/?fbclid=IwAR00zoIhobPMrYddi3Rb7Ai56Xcbc62PpDRZrOrv4pm931_wxvjy3G00fqM रवीन्द्र समीरको आधिकारिक पेज]{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] qat7cdb4z393w6znzvy9m9x2ew9hx35 0 93926 1392917 1392152 2026-10-20T14:01:29Z Bishaldev100 28807 1392917 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राम शाह | image = King Ram Shah.jpg | caption = राजा राम शाह | title = गोरखाको राजा | predecessor = [[छत्र शाह]] | successor = [[डम्बर शाह]] | royal house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[पुरेन्द्र शाह]] | mother = | full name = स्वस्ति श्री गिरिराज चक्रचुडामणि नारायणेत्यादी विविध विरूद्धवली विराजमान मनोनत श्रीमन्त महाराजधिराज राम शाह | issue = [[डम्बर शाह]]<br>प्राण शाह <br>नारायण शाह<br> विक्रम शाह | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] | birth_date = अन्दाजी बि.सं १६४३ | death_date = वि.सं. १६९० |reign = वि.सं. १६६३ - १६९० |spouse = |birth_place= सल्यानकोट, [[गोरखा राज्य]] हालको धादिङ |death_place= }} '''राम शाह''' [[गोरखा राज्य]]का चौथो शाह वंशीय राजा हुन्। उनी राजा [[पुरन्दर शाह]]का छोरा र राजा [[छत्र शाह]]का भाइ हुन् ।<ref>http://www.royalark.net/Nepal/nepal2.htm</ref> दाजु [[छत्र शाह]]को मृत्युमा यिनी राजा घोषित भएका हुन्। उनको शासनकाल कहिलेदेखी कहिले सम्म कायम थियो भन्नेमा इतिहासकारहरू बीच भिन्न मत छ। [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरि नाथ]]को अनुसार उनको शासनकाल ई. १६०६-१६३३, [[सूर्यविक्रम ज्ञवाली|सूर्यविक्रम ज्ञावली]]का अनुसार सन् १६०६-१६३६, [[दिनेशराज पन्त]]का अनुसार बि.सं १६७१-१६९३ प्रमाणिक मिति हो । <ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=Number 1, 1973 |title=रामशाहको राज्यकाल |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/kailash/pdf/kailash_01_01_06.pdf |journal=Kailash |volume=1 |issue=1}}</ref> विष्णु प्रसाद श्रेष्ठले उनको शासनकाल बि सं १६६३-१६९० सम्म उल्लेख गरेका छन् ।<ref>{{cite book|title=नेपालको शाह र राणा वंशावली|author=विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ|page=४|date=बि.सं. २०६३|publisher=श्रीमती देब बदन श्रेष्ठ|isbn=|url=https://pustakalaya.org/documents/detail/d46b8c46-5fca-4e50-8cb3-08e903e04c05/}}</ref> डेनियल राइटका अनुसार साके १५२८ देखी २७ वर्ष थियो। उनले ''स्वस्ति श्री गिरिराज चक्रचुडामणि नारायणेत्यादी विविध विरूद्धवली विराजमान मनोनत श्रीमन्त महाराजधिराज'' को उपाधि धारण गरेका थिए। यसको शाब्दिक अर्थ हुन्छ :पर्वतीय राजाहरूको समूहमा श्रेष्ठ, नर-नारायण इत्यादि अनेक विरुदले सुहाएका, सम्मानले उन्नत भएका, राजाहरूका पनि राजा श्री राम शाह देवको सधैं युद्धमा जित होस्। राम शाह गोरखाली राजाहरूमा सबैभन्दा प्रख्यात राजा थिए।<ref name="सुवेदी2">{{cite book|last=सुवेदी|first=राजाराम|author-link=राजाराम सुवेदी|year=फागुन २०६१|title=नेपालको तथ्य इतिहास|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=|isbn=99933-2-406-X|pages=166-167}}</ref> उनका सुधारहरूमा आर्थिक पक्षमा मानापाथी, ढक तराजु, जमिनको श्रेणीविभाजन र भूमी नापजाँच पर्दथे भने वाणिज्य क्षेत्रमा पाटनका राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]]सँग सन्धि गरी गोरखामा २४ कोठी खोल्ने, तिब्बत सँगको व्यापारमा विस्तारलाई लिन सकिन्छ। गोरखाको राज्यविस्तार गरी त्यसै नेतृत्वमा बिशाल राज्यको स्थापना गर्ने आरम्भ राजा राम शाहकै राज्यकालबाट भएको थियो। त्यो योजना श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहबाट बल्ल पूरा भयो ।<ref name="सुवेदी2" /> == प्रारम्भिक जीवन र गद्दीरोहण == राजा पुरन्दर शाहका दुई रानीहरू थिए। मन परेकी रानीबाट छत्र शाहको जन्म भएको थियो। छत्र शाह राजाको उत्तराधिकारी थिए। मन नपरेकी रानी गर्भवती भएको बेलामा सौता सौताको झगडा हुन गयो। र कान्छी रानी "मेरा उपर राजाको पनि प्रिति छैन। मन नपरेकी छु। यहाँ मैले बस्नु छैन।" भनि सल्यानमा आई बसिन् ।<ref name=":0">{{Cite journal |title=गोर्खा वंशावलि |journal=प्राचीन नेपाल |volume=28 |issue=1 |pages=4}}</ref> राम शाहको जन्म सल्यानमा नै भयो त्यसै क्रममा ३५ वर्ष राज्यभोग गरी शाके १५२७ (ईश्वी १६०५)<ref>{{Cite journal |last=ज्ञावली |first=सूर्यविक्रम |title=शाह वंशका केही राजाहरूका राज्यकालका विषयमा विचार |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_09_04.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |volume=9 |issue=4 |pages=33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807221846/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_09_04.pdf |archive-date=2024-08-07 |access-date=2025-05-08 }}</ref> मा राजा पुरन्दर शाहको मृत्यु भयो। उनीपछी छत्र शाह राज भए तर ७ महिना पछी उनी पनि स्वर्गे भए । उनको कुनै उत्तराधिकारी नभएकाले गोर्खामा बडो खलबल भयो । त्यहाँदेखी गोर्खाका सब पञ्चहरूले "कान्छी महारानीको पनि गर्भ भएको थियो । साहेबज्यु पैदा हुनुभएको छ, सल्यानमा हुनुहुन्छ भनेए सुनिन्छ । चलाउन जाउ ।"<ref name=":0" /> भनि उनलाई सल्यानदेखि गोर्खामा ल्याए । === गद्दीरोहण === सल्यानदेखी गोर्खामा सब पञ्चहरू बसी दिप गणेश्पूजनपूर्वक ब्राह्मणदि टिका चढाए । राम शाहले सिंहासनमा बसे। त्यहाँदेखी बडादसैमा सल्यानबाट गोर्खा दरबारमा फुलपाती भित्राउने गरिन्छ । ==शासनकाल== उनले आफ्नो राज्यमा ढक, तराजु, [[माना]], मुरि, दाम, पैसाको प्रचलन र जिन्सिमा २५ प्रतिशत र नगदमा १० प्रतिशत भन्दा बढी ब्याज लिन नपाउने चलन चलाए।<ref name="सुवेदी">{{cite book|last=राइट|first=डेनियल|author-link=डेनियल राइट|year=1877|title=History of Nepal|publisher=क्याम्ब्रिज युनिभर्सिटी प्रेस|url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Nepal/1877%20History%20of%20Nepal%20by%20Wright%20s.pdf|isbn=|pages=२७९}}</ref> पानी, पँधेरो, कुलो आदिको प्रयोग पालैसँग गर्ने चलन चलाए । राम शाहको न्याय प्रियताले गर्दा ''न्याय नपाए गोर्खा जानू'' भन्ने उक्ति चलेको थियो । उनका अनेकौँ प्रजा हितकारी कामले गर्दा केहि छिमेकी राज्य राम शाहको प्रशासनिक कौशलबाट प्रभावित भइ गोरखामा मिल्न गएका थिए भने उनका सुधारका काम छिमेकी राज्यलाई प्रेरणा बनेको थियो । यिनी नेपालका राष्ट्रिय विभूति हुन्। यिनले लकाङ, मिर्कोट देउराली, धुवाँकोट, च्याङ्ली, मझुवा, आठार सय खोला आदि विजय गरी राज्य सुदृढ गर्ने काम गरेका थिए। यिनले वि.सं. १६७१ मा गोरखाको पोखरी थोकमा मुरली नारायणको मन्दिर, वि.सं. १६९३ मा रामेश्वर महादेवको मन्दिर स्थापना गरेका थिए। ३७ वर्ष शासन गरी वि.सं. १६९० मर्स्याङ्दी र दरौंदीको दोभानमा पर्ने मझुवा खैरेनीमा यिनको मृत्यु भएको थियो। === राज्य विस्तार === राम शाह अत्यन्त महत्त्वाकांक्षी राजा थिए।<ref name=":2">{{Cite book|last=Shrestha|first=D.B.|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/History_Ancient_Medieval_Nepal.pdf|title=The History of Ancient and Medieval Nepal|last2=Singh|first2=C.B.|publisher=[[University of Cambridge]]|year=1972|edition=1st|location=Kathmandu|pages=85 |language=English}}</ref> लिगलिग, गोरखा, सिरानचोक र अजीरगढ मिलेर बनेको सानो राज्यबाट उनी सन्तुष्ट थिएनन्। उनी गोरखालाई ठूलो राज्य बनाउने चाहनामा थिए। गोरखाको वरपर गुरुङ, भोटिया र राजपूतहरूले शासन गरेका धेरै साना राज्यहरू थिए, जसलाई समेटेर उनले आफ्नो राज्य विस्तार गर्न सक्थे। सबभन्दा पहिले उनले आफ्नो सैनिक शक्ति बढाए। उनले राम्रो अनुशासनमा रहको, तालिमप्राप्त र पूर्ण रूपमा सुसज्जित सेना तयार गरे। त्यसपछि उनले [[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] र [[जुम्ला राज्य|जुम्ला]]का शक्तिशाली पहाडी राजाहरू तथा ललितपुरका सिद्धिनरसिंह मल्लसँग मैत्री सम्बन्ध गाँसे। त्यसपछि उनले सैनिक अभियान सुरू गरे र बारपाक, श्यारटाङ, अठारसय खोला, फेरुङ, खारी, मेघी चराँगे, निवर्चोक, धादिङ लगायतका क्षेत्रहरू एकपछि अर्को गरी विजय गरे। उनले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]]का सेन राजा पनि आफ्नो अधीनमा ल्याए। यी विजयहरूका कारण उनको राज्य पूर्वमा [[त्रिशूली नदी|त्रिशूली]], पश्चिममा [[मर्स्याङ्दी नदी|मर्स्याङ्दी]], उत्तरमा रसुवा र दक्षिणमा [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत पर्वत]] शृंखलासम्म फैलिएको थियो। गोरखाको बढ्दो शक्ति देखेर [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा '''अचिन्द्र शाह''' डराए र गोरखाको शक्ति नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले गोरखा आक्रमण गरे, तर राम शाहले लमजुङको सेना [[मर्स्याङ्दी नदी|मर्स्याङ्दी]] पारि धकेले। त्यसको बदला लिन लमजुङका राजा अचिन्द्र'शाहले [[वार्पाक|वारपाक]] निवासीहरूलाई उचालेर गोरखाको सरहदमा वागी भई घुस्न लगाए । त्यो षडयन्त्रबाट गोरखाली शंकालू देखिंदा राम शाह बालुवा व्याशीमा शिकारमा गएको मौका पारी उनमाथि हमला गरी मार्न लगाए । तर त्यो योजना पनि सफल भएन । <ref>{{cite book|title=गोरखाको इतिहास १|author=दिनेशराज पन्त|page=28|date=बि.सं. २०४१|publisher=दिनेशराज पन्त|isbn=|url=}}</ref> त्यसपछि लमजुङका राजाले दोस्रोपटक गोरखा आक्रमण गर्ने साहस गरेनन्। === थिति === <!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |'''स्वस्ति श्री ९ महाराजधिराज रामसाहबाट वाधि वक्स्याको थिति '''<ref>{{Cite web |title=मुलुकी ऐन, १९१० परिशिष्ट (क) |url=https://repository.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2021/08/मुलुकी-ऐन-१९१०.pdf |website=नेपाल राजपत्र }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''प्रथम थिति''' ।। ।। श्रीनन्दामिश्रज्यूलाइ गुरु तुल्याइ वक्सनु भै हाम्रा संतानले तपाईका संतानलाइ गुरु तुल्याउनु अरुलाइ न तुल्याउनु भन्न्या धर्म गरि वक्सनु भयो ... ... ... | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |- | | valign="top" |'''दोश्रो थिति''' ।। ।। पैल्हे वाँसका ढुंग्राले डालाले आह्रिले भर्न्या वस्तु भरिकन लिनु दिनु गर्थ्या एस्ता तरहको लिनु दिनु गर्दा विथिति हुनाले १० मुठिको १ मानु ८ मानाको १ पाथि २० पाथिको १ मुरि गरि चलन गर्नु भनि माना पाथिमा छाप लाई वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''तेश्रो थिति''' ।। ।। तुलो ढकको पनि अघि विथिति हुनाले १० लालको १ मासा १० मासाको १ [[तोला]] १८ लालको १ पल २७ तोलाको वोडि १०८ तोलाको १ विसौली २ विसौलीको १ [[धार्नी|धार्नि]] तुल्याई चलन गर्नु भनि तुलामा अंक काटि ढक्मा छापलाई वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''चौथो थिति''' ।। ।। अंनको पहिले असामिले साहुछेउ लियाको कर्जा तिर्न नसकि जति सुकै वर्ष रह्या पनि वर्षै प्रतिको व्याज हिसाब गरि लिदा ढेरै वर्षमा रिन तिर्न न सकन्या भया पनि वर्ष प्रतिको व्याजमा हुनाले कहिले पनि रिन तिर्ननसकदा मुलुक्मा कोहिता कहिले पनि साहु देषि छुटि नहुन्या भै सवै रिनग्राहि भया तस्कारण १ वर्षको पचउदका हिसावले दस वर्षमा ३ गुन हुँछ साहुले तेवर लिनु असामिले साउ व्याज केहि पनि तिर्न नसकि १० वर्ष देषी उभो जति सुकै वर्ष रह्या पनि फेरि सकन्या भै तिर्दाका बेलामा वर्षै प्रतिको व्याज साहुले नलिनु तेवरमात्र लिनु भंन्या थिति वांधी वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''पाँचौ थिति''' ।। ।। दामको पनि पहिले असामिले साहुछेउ लियाको कर्जा तिर्न नसकी जति सुकै वर्ष रह्या पनि वर्षै प्रतिको व्याज जमा हुनाले कहिले पनि रिन तिर्न न सक्दा मुलुकमा कोहिता कैले पनि साहुदेषी छुट्टी न हुन्या भै सवै रिनग्राहि भया तस्कारण १ वर्षका हिसावले दसौदका १० वर्षमा दोवर हुंछ साहुले दोवर लिनु असामिले साउँ पनि व्याज पनि तिर्न न सकि १० वर्ष देषि उभो जतिसुकै वर्ष रह्यो भन्या पनि फेरि सकन्या भै तिर्दाका बेलामा वर्ष प्रतिको व्याज साहुले न लिनु दोवरमात्रै लिनु भंन्या थिति वाँधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''छेटौं थिति''' ।। ।। पध्याराको थोरो थोरो झगरा नसुंनु भंन्या हुकुम भयो क्या अर्थले भन्या पध्यारामा वहुत स्त्रिजाति जान्या ताहा देषी अरु कोही चाकर जान्या पानि न भै भन्या कसैको पनि काम नचलन्या तसर्थ जोअघि पध्यारामा लिन पुग्यो तेसैले अघिवाट ल्याउनु अर्काले म लैजान्छु न भंनु तेस पछिकाले तेसै पछि लै जानु यस्तै क्रमले पानि ल्याउनु तेस्मा पनि कसैले अलिकति कुरामा झगरा ग¥यो भन्या कचहरि जोरि झगरा नसुंनु भंन्या थिति वाँधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''सातौ थिति''' ।। ।। कोलको पनि थोरो थोरो झगरा नसुंनु भंन्या हुकुम भयो किन भन्या ढेरै घरको कोल यकै हुँछ आफ्ना आफ्ना पालाले पेलनु अर्काले म अघिवाट पेलछु न भंनु तस्मा पनि ढेरै स्त्रिजाति अरु कोहि चाकर वाकरै हुँछं कदाचित थोरो झगरा भयो भन्या कचहरिमा ल्याइ झगरा नसुंनु भंन्या थिति वाँधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''आठौं थिति''' ।। ।। कुलाको पनि झगरा नसुंनु भंन्या हुकुम भयो क्या निमित्त भन्या कुलामा पनि बहुधा वाधा कमारा चाकरै जाँछन्तसर्थ आफ्ना आफ्ना षेतको हिसाबमा आयाको पानिको भाग पालीपालासित लाउनु आफ्ना पाला बाहिक र आफ्ना हिसाब वाहेक अर्काले पानि न लाउनु तस्मा पनि थोरो झगरा भयो भन्या कचहरिमा जोरि झगरा नसुंनु भन्या यस्तै थिति वाँधि वक्सनु भयो ... ... | |- | | valign="top" |'''नवौं थिति''' ।। ।। अघि व्राम्हणलाई विर्ता दिदामा पनि फलानु डाडो फलानु षोलो फलानु पहरो फलानु कांल्हो भित्रको जगा विर्ता दिञ्यु भन्याको मात्रै एति मुरि यति रोपनि येति षेत भंन्या ठेगाना केही न हुनाले व्राम्हणको विर्ताको र रैकर जगाका साध किलाको वंदेज न भयाको नजर हुदा कस्तो हुकुम भयो भन्या अव उप्रान्त व्राम्हणलाइ विर्ता संकल्प परि वक्सदा श्री ५ महाराजाको भुमि चौतरियाको झारि काजिको विंति व्राम्हणको हात दान गर्नाले येति षेत येति रोपनि येति मुरि भनि संकल्प गर्नु संकल्प गराउन्याले पनि संकल्प वाक्ये यही येति षेत येति रोपनि येति मुरि भंन्या वाक्ये परि संकल्प गराउनु विर्ता लिनु अरूलाई दिलाउनु पनि श्री ५ माहाराजाका हुकुमले थर घर पाँचहरू गै साधलाई ४ किल्ला गाडि येति षेत येति रोपनि भनि साधलाइ श्री ५ महाराजाका वाहुलिवाट संकल्प भयामा घटि बढि कत्ति नपारि जति संकल्प भयाको छ तति साधलाई आउनु भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''दसौं थिति''' ।। ।। श्री देवताको गुठ धर्मसालाको गुठ. व्राम्हणहरूलाइ विर्ता संकल्प गरि वक्सदा [[चौतारिया|चौतरिया]]को झारि भन्याकोक्या निमित्त हो भन्या चौतरिया भन्याका आफ्ना भाइ भाइ भन्याका मुषे अंग हुन्अंग पुर्न गरि दान ग¥या आफुलाइ यथोक्त फल हुँछ भनी चौतरियाको झारि भन्याको कारण येति हो, काजिको विंति भन्याको क्या अर्थ भन्या पनपक्षे न गरि योग्ययोग्य विचार गरि काजिले विंति गर्नु काजिको विंति भन्याको येति हो. पाँचको साध भन्याको क्या अर्थ हो भन्या छ थर प्रभृति अरु पाँच साध भाइ वसि येति षेत येति रोपनि येति मुरि येति षेतको घड्यारि येति पाषो भनि निकास पैसार संधि सर्पनकोविचार राषि चार किल्ला गाडी साधलाइ दिनुपाँचको साध भन्याको यो हो भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''येघारौं थिति''' ।। ।। पाँडे पंथ अज्र्याल षनाल राना वोहरा तिमिहरु छ थर भयौ मितिहरूलाइ छ थर भन्याको वाध्याको क्या अर्थले हो भन्या चौतरिया काजि सर्दार इ प्रभृति अरु जो कोहि अन्याय अनरितिमा लागि गादिको विगार्नामा र निसाफ विगार्नामा पस्नन्तिनको कत्ति मोहवद मोलाहिजा नराषि जो भयाको विस्तार विंति गर्न आउनु भनि मर्जि भै छ थर भंन्या व्यवस्ता वाधि वक्सनु भयो तिमिहरूका संन्तान, दरसन्तानलाइ हाम्रा संतान दरसंतानले गादिको सोझो गरंज्यालसम्म थामि वक्सौला भनि हुकुम भै थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''वाह्रौ थिति''' ।। ।। गौचर राषनु भन्या हुकुम भयो गौ व्राम्हणलाई षाना कन दुःख हुन्छ र राजालाइ प्रत्यवायलागछ भंना निमित्त गाउ गाउमा निकास पैसार को चल्दो मिल्दो पारि गौचर राषनु भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''तेह्रौ थिति''' ।। ।। वाटाका रूष राषनु भंन्या हुकुम भयो क्या अर्थले भन्या दुषी गरीव काज काम गरि थाकि आउन्या बोझा वोकि हिडन्या अरु जो कोहि वाटामा हिडन्या मानिस पनि गर्मी हुन्छ भनि छाहारि वस्न खोजछन्भंना निमित्त वाटाका रूष पालनु वाटाका रूष जो काटतछ ५ रूपैञा दंड गरि लिनु भंन्या मर्जि भै थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''चौधौं थिति''' ।। ।। पध्यारामा वन पालनु रूष न भया देषी जैले षोज्यो तैले पानि रहदैन सुकी जान्छ वन ढेरै फाडिया पैरो पनी जान्छ ढेरै पैरो गया उपधाहा चल्छ उपधाले षेत पनि लैजान्छ वन न भया गृहस्तिको कौनै काम पनि चल्दैन तसर्थ पध्याराको वन जो काटला तेसलाई पनि ५ रूपैञा दंड गरि लिनु भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''पंध्रौ थिति''' ।। ।। चौतरिया भाई गोतिया इनहरूले जिय संवंधि ठूलो विराउ ग¥या मुडि विदेस गराउनु संन्यासि वैरागि भाट इनले पनि ठूलो विराउ ग¥या भन्या मुडि विदेस निकाला गराउनु भाइ चौतरिया गोतियालाइ विदेस गराउनुभन्याको क्या अर्थ भन्या जिउ मारिन्या पिराउ ग¥यो भन्या जिउ लिन्याको जिउ लिनु भंन्या सास्त्रमा पनि कह्याको छ जिउमा¥या भन्या गोत्रहत्या लागन्या नमा¥या देषी भन्या राजालाइ प्रत्वाय लागन्या तसर्थ देसनिकाला गर्नु पनि मा¥यै तुल्यछ भनिविदेश गराउनु भन्याको हो व्राम्हणलाइ पनि मा¥या व्रम्हहत्या लागन्या न मा¥या राजालाइ प्रत्यवाव लागन्या तस्कारण मुडनु पनि मा¥यै तुल्य छ भनि मुडी विदेस गराउनु भन्याको हो वैरागि संन्यासी भेष लियाका हुनाले अवध्य छन् भाट पनि अवध्य छन् भनि देश निकाला गर्नु भन्याको हो तसर्थ यसै गर्नु थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''सोह्रौं थिति''' ।। ।। षस मगर नेवार प्रभृति जात मध्यमा जियेसंवधि विराउ ग¥या भन्या जसले विरायाको छ उसैको मात्र जिये मार्नु जस्को पाप उस्को गर्धन भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ...... | |- | | valign="top" |'''सत्रौं थिति''' ।। ।। सुवर्ण का गहना श्री पाटवंदि माहारानिले मात्र पाउमा पैह्रनु क्या अर्थले भन्या सुवर्ण भन्याको नारायणको अंश राजा भन्या का पनि नारायणका अंश हुन पाटवंदि महारानि भन्याका लक्ष्मीका अंश हुनाले पाटवंदि महारानिले सुवर्णका गहना पाउमा पैह्रनु भैयाद चौतरियाहरुका चौतार्निहरुले ता श्री ५ महाराजा श्रीमहारानीवाट वक्स्या मात्रै पाउमा न लाउनु वक्सी त पाउवाहेक मात्रमा लाउनु भाई चौतरियाका रौतेला रौतेली लाइ वालषकालमा मात्र पाउमा लाउनु ब्राम्हण षस मगर प्रभृति अरु जातिले त श्रीमहाराजावाट वक्स्या मात्र हातमा लाउनु. भनि थिति वाधि वक्सनु भयो... ... ... | |- | | valign="top" |'''अठारौं थिति''' ।। ।। | |- | | valign="top" |'''उनिसौं थिति''' ।। ।। चार पुरोहित तुल्याइ वक्सनु भयो अज्र्याललाइ अज्र्यालि होतु अचार्ज वगाल्या लाइ होतु विहा¥या लाइ अज्र्यालि आचार्ये षनाल लाइ ब्राम्हण भट्टराइ लाई गणेश ति चार पुरोहितका व्यवस्थाको थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''विसौं थिति''' ।। ।। गोर्षामा प्रवेस हुदा पैले तल्ला कोटमा गादी पु¥याका हुनाले पाडे ब्राम्हण लाई पुरोहित्याञि वक्सनु भयो अर्येत पर्येत (अद्य पर्यन्त) पनि पाडे ब्राम्हणहरु तल्ला कोटमा पुरोहित छदै छन्... ... ... | |- | | valign="top" |'''यकाइसौं थि'''ति ।। ।। तल्ला कोटमा श्रीदेवता स्थापनागरि वलिदान गरि माथि दर्वारमा वलिदान गर्नु तल्ला कोटमा देवता स्थापना गरि वलिदान गरिकन माथि दर्वारमा वलिदानादि विधि गर्नु भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''वाइसौं थिति''' ।। ।। ग्राँजा थापा लाइ ददांगि मान वक्सनु भयो तुरुक क्षाकि आले ग्रांजा थापा ग्यामि राना इ तीन थरले आलो पालो गरि राषनु भनि कपर्दारि मान वक्सनु भयो पाडे पंथ अज्र्याल इ तिन्थरलाइ आलो पालो गरी राष्नु भनि षजानाको काम वक्सनु भयो धर्माधिकार सर्दारि भान्स्या येति मानका पनि अज्र्यालै लाई वक्सनु भयो भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''तेइसौं थिति''' ।। ।। विह्रौटाको त्रिसाला कमाइ वाली आफैले षानु चौथा साल देषी धनि वोटि तल्सींलाई दिनु वनि वोटि कमाउन्याले षानु भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''चौविसौं थिति''' ।। ।। वाह्र थर अठार थर भन्या चौविसौं थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''पचिसौं थिति''' ।। ।। [[ललितपुर राज्य|पाटन]]का राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल|सिद्धिनरसिंहमल्ल]] सित हाम्रा संतान न भया तम्रा संतानले तम्रा संतान न भया हाम्रा संतानले राज्ये गर्नु भन्या हुकुम भै यस्तो वंदोवस्त गरि वक्सी पाटन वाट चौविस कोठि झिकाइ. इन लाइ सात षत माफ गरि वक्सनु भयो भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ...... ... | |- | | valign="top" |'''छविसौँ थिति''' ।। ।। श्री महाराज रामसाहबाट मैले वाध्याका थितिमा छोटा वडा प्रजा प्राणि चार वर्ण छतिस जात जो लंधन गर्ला तसलाइ म मेरा संतान मा जो राजा होला उसले ढुंगा छुवाइ षत अनुसारको राजाले डंड गर्नु भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |यो ढुंगा छुवाउनु भन्याको कस्तो हो भन्या श्रीलक्ष्मीनारायण देवता को पाउका प्रतिनिधि ढुंगो हो. सो जानि पान फूल द्रव्य तसै सिलामा चढाई अन्याय ग¥याको पाप छुटन्या उपाये येहि हो भनि यस्तो थिति वाधि बक्सनु भयो .. ... .. | |}<!--End Quote--> == बिदेश नीति == राम शाहले दिल्ली र उदयपुरमा आफ्नो प्रतिनीधिमण्डल पठाएका थिए । उनले [[ललितपुर राज्य|पाटन राज्य]]सँग पनि सम्बन्ध बिकास गरेका थिए । बाइसे र चौबिसे राज्यहरूमा गोर्खाको पहिचान न्यायकेन्द्रको रुपमा बनेको थियो । === तिब्बत === [[गोरखा राज्य|गोरखा]] र तिब्बतबीचको आक्रमण राम शाहद्वारा सन् १६३० मा भएको अनुमान गरिन्छ। राम शाहका तिब्बतमा भएका [[विजय]]हरूले उपत्यकाको केरुङतर्फको महत्वपूर्ण व्यापार मार्गलाई खतरा पुर्‍यायो। यसले काठमाडौं उपत्यकालाई नेपाल-तिब्बत व्यापारमा आफ्नो [[एकाधिकार]]जस्तो स्थितिलाई जोगाइराख्न तत्काल र साहसी कदम चाल्न बाध्य बनायो। त्यसैले [[प्रताप मल्ल]]ले गोरखाका राजा [[डम्बर शाह|डम्बरसिंह शाह]] (लगभग सन् १६३५–१६४२) विरुद्ध साहसी र सफल सैन्य अभियान चलाए, जुन समयमा डम्बरसिंह शाहले पाटनका राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]]लाई सहयोग गरिरहेका थिए। प्रताप मल्लले त्यसपछि [[केरुङ]] र कुतिसमेत आफ्नो प्रभावमा ल्याए।<ref name=":02">{{Cite book|last=Shaha|first=Rishikesh|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_15_0102_02.pdf|title=Ancient and Medieval Nepal|publisher=University of Cambridge|location=Kathmandu, Nepal|pages=63|language=English}}</ref> === पाटन === [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]] (राज्यकाल ई. १६१९–१६६१ ) र राजा '''राम शाह''' सँग अत्यन्त राम्रो सम्बन्धमा थिए। ती दुई राजाहरूले एकअर्काप्रति मित्रता र भाइचाराको प्रतिज्ञा मात्र गरेनन्, तर यदि दुबैमध्ये कुनै एकको पुरुष उत्तराधिकारी नभएर मृत्यु भएमा संयुक्त उत्तराधिकारी राख्ने सम्झौता पनि गरे।<ref>{{Cite book|last=Shaha|first=Rishikesh|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_15_0102_02.pdf|title=Ancient and Medieval Nepal|publisher=University of Cambridge|location=Kathmandu, Nepal|pages=72|language=English}}</ref> यसै आधारमा पनि ललितपुर पाटन राज्यमा राजनैतिक संकट चुलिएको बेलामा [[दलमर्दन शाह]] ई. १७६४-१७६५ सम्मको लागी पाटनको राजा बनेका थिए । प्रताप मल्लले पाटन र तिब्बतबीचको व्यापारिक सम्बन्ध तोड्न प्रयास गरे, तर सफल हुन सकेनन्। त्यसपछि उनले काठमाडौं र पाटनबीचको सम्पूर्ण सम्पर्क, जसमा वस्तुहरूको आवागमन पनि पर्थ्यो, रोक्न प्रयास गरे। पाटनका प्रख्यात व्यापारी वा सरकारी कर्मचारीहरू काठमाडौं आएमा तिनीहरूलाई पक्राउ गरिन्थ्यो। सिद्धिनरसिंह मल्लले यो आर्थिक नाकाबन्दी तोड्ने प्रयास गरे। उनले गोरखाका राजा राम शाह (सन् १६०६–१६३९) सँग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध स्थापना गरे, जो आफ्ना राज्यमा समृद्धि ल्याउन प्रयासरत थिए। सिद्धिनरसिंह मल्लले पाटनका व्यापारीहरूलाई गोरखा पठाए। यसको परिणामस्वरूप, काठमाडौंले लगाएको आर्थिक नाकाबन्दी केही हदसम्म प्रभावहीन बन्यो।<ref name=":1">{{Cite journal |last=Regmi |first=Mahesh C. |title=Regmi Research Series |url=https://studylib.net/doc/8525992/regmi_05 |journal=German Oriental Society |volume=5 |page= |pages=197}}</ref> === दिल्ली प्रतिनीधिमण्डल === राम शाहले थरघरका मानिसलाई वकिल बनाई चितौरगढ र [[मुगल साम्राज्य|मुगल दरबार]] दिल्लीमा (सम्भवतः [[जहाँगीर|जाँहागिर]]को समय) मा आफ्नो कुटनैतिक प्रतिनिधिमण्डल पठाएका थिए। उनले राणा राठौर, चितौर, उदयपुर, जोधपुर, कोटा, बुन्दी, जयपुर गई आफ्नो कुलशाखाको निश्चय गर्न, श्रीकुलदेवताको पनि निश्चय गरि अरु कामकाज बुझी आउनु भनी खलितापत्र लेखी सवंगी कस्तुरी चमर बाज चर समेतको सौगात तयारी गरी मानिस पठाए। गोर्खाली वकिलमण्डल चितवरगढ उदयपुर गई सौगात खलितापत्र नजर गराई बैठक भयो। त्यसपछि दिल्लीतर्फ प्रस्थान गर्यो। दिल्लीमा बादसाह सँग बातचित भयो। गोर्खाली वकिलले "श्री गोर्खेश्वर महाराजबाट हुकुम भै चित्तौरगठमा रहेका श्रीराणाजी महाराजको प्रशस्ति कुन हो हामी पहाडमा आई राजा भयाका छौ। हाम्रो प्रशस्ति कस्तो हो श्री वादशाहका हजुरमा जाइ विन्ति गरि श्री बादशाहका मुहारबाट निकासा गरि ल्याउ भनि हुकुम भयो र हामी आयाको हो।" भनि विन्ती गरे र सिसौतिया श्रीराणाजी महाराजबाट भएको प्रशस्ति पनि देखाए। बादशाहले पण्डित बोलाई राजा महाराजबाट भएको प्रशस्तिमा अगाडि मुहोडा फेर्न लगाए, "गिरिराजचक्रचूडामणि" यति मात्रै फेर्दा हुन्छ भनी पण्डितहरूले बताए र यही प्रशस्तिले बादसाहबाट "'''स्वस्ति श्रीगिरिराजचक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविधविरुदावलि विराजमान मानोनत श्रीमन्नहाराजाधिराज श्रीमद्रामसाहदेवानां सदा समरविजयिनाम्'''" खलितापत्र लेखी सरसौगात तयार गरि वकिलहरूलाई खिल्लत दिई बिदा गरे।<ref name=":0" /> == गद्दीत्याग == ईश्वी १६३३ मा एकदिन राजा रामशाहको सपनामा गुरु गोरक्षनाथले "अब तिम्रो राज्य भोग गरिसक्यौ। धर्मकर्म गर्नालाई ढिला नगर।" भनि आज्ञा दिए। उनी निद्रादेखी जागे र रानीलाई "प्रातकाल" भयो। मैले सपनामा यस्तो देखे" भने बताए। रानीले "अब हाम्रा पुत्र डम्बर शाहलाई शिक्षा जो बक्सनुपर्न्या हो सो शिक्षा बक्स्याजावस् " भनि बिन्ती गरिन्। राजाले छोरा डम्बर शाह र बुहारीसमेतलाई बोलाई आफुलाई श्री देवता सिद्ध सकलबाट जो जो वरदान भयाको थियो सो वृत्तान्त सुनाइ यस्ता तरहले राज्य गर्नु भनि सकल नीतिथिति बुझाएपछी सकल गोर्खाका भला भला मानिस आफ्ना जो जो प्रीतिपात थिए उनका घरमा आफै गैइ वातचित गर्न लाग्दा मानिसहरुले सधै हामी दरबारमा जान्थ्यौ। जो परिआएको कामकुरो हुकुम हुन्थ्यो । आज महाराज नै घरघरमा पाउलाग्नु भयो। यो अर्थ के हो भनी आश्चार्य माने। राजा राम शाह र रानीबाट भूमिदान, गौदान अन्नदानादि जस्ता धर्मकर्म भयो । "संसारको मोह अधिक हुदो रहेछ र कलत्र पुत्र गृह सकल प्रजा-इष्टमित्र मेरै हुन्। यिनसंग र कैल्हे छुट्नु नपरोस्" भने ==मृत्यु== यिनको मृत्यु सन् १६३६ (वि.सं. १६९३) मा गोरखा दरबारमा भयो। == स्मृति == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | align = right | image_style = border:none; | title = | direction = | image1 = Statue of Ram Shah, Gorkha.jpg | caption1 = राजा राम शाहको शालिक | image2 = Ram Shah.jpg | caption2 = Nepali stamp featuring Shah {{c.}} 1969. }} राम शाहलाई उनको न्याय प्रियताले प्रसिद्ध भएका थिए । उनले छिनोफानो फैसला गर्ने [[गोरखा दरबार]]को चौतारामा उनको सालिकको निर्माण गरिएको छ । त्यस्तै देशको [[सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायलय]] अगाडिको मार्गलाई '''राम शाहपथ''' नामाकरण गरिएको छ ।<ref>{{Cite web |title=Supreme Court of Nepal |url=https://supremecourt.gov.np/web/contact |access-date=2025-05-08 |website=supremecourt.gov.np |language=en}}</ref> राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले जीवनको अन्तिम अवस्थामा राम शाहलाई यसरी स्मरण गरेका थिए :<ref>{{Cite news|url=https://giwmscdntwo.gov.np/media/app/public/275/posts/1715233861_100.pdf|title=पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य-उपदेश|work=नेपाल कानून आयोग}}</ref> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="padding:0 1em;" |'''उप्रान्त राजा राम शाह ले बाध्याको थिति पनि हेरिसके । राजा [[जयस्थिति मल्ल|जयस्थितिमल्ल]] ले बाध्याको थिति पनि हेरिसकें । राजा [[महिन्द्र मल्ल|महिन्द्रमल्ल]] ले बाध्याको थिती पनि हेरिसकें । इस्वर ले दियो भन्या म पनि यस्ता बन्देज को बाह्र हजारको थिति बांधि जाला भन्या अवीलाषा थियो ।''' |}{{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[छत्र शाह]]| पद=[[गोरखाको राजा]]| अवधि=सन् १६०६ – १६३६| पछि=[[डम्बर शाह]]| }} {{बाकस-अन्त्य}} ==सन्दर्भ साम्रगीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{ढाँचा:गोरखा राज्य}} [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]] 40d2r4jqol150vgwkbe2awxka1wsyup 1392918 1392917 2026-10-20T14:02:21Z Bishaldev100 28807 /* गद्दीरोहण */ 1392918 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = राम शाह | image = King Ram Shah.jpg | caption = राजा राम शाह | title = गोरखाको राजा | predecessor = [[छत्र शाह]] | successor = [[डम्बर शाह]] | royal house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[पुरेन्द्र शाह]] | mother = | full name = स्वस्ति श्री गिरिराज चक्रचुडामणि नारायणेत्यादी विविध विरूद्धवली विराजमान मनोनत श्रीमन्त महाराजधिराज राम शाह | issue = [[डम्बर शाह]]<br>प्राण शाह <br>नारायण शाह<br> विक्रम शाह | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] | birth_date = अन्दाजी बि.सं १६४३ | death_date = वि.सं. १६९० |reign = वि.सं. १६६३ - १६९० |spouse = |birth_place= सल्यानकोट, [[गोरखा राज्य]] हालको धादिङ |death_place= }} '''राम शाह''' [[गोरखा राज्य]]का चौथो शाह वंशीय राजा हुन्। उनी राजा [[पुरन्दर शाह]]का छोरा र राजा [[छत्र शाह]]का भाइ हुन् ।<ref>http://www.royalark.net/Nepal/nepal2.htm</ref> दाजु [[छत्र शाह]]को मृत्युमा यिनी राजा घोषित भएका हुन्। उनको शासनकाल कहिलेदेखी कहिले सम्म कायम थियो भन्नेमा इतिहासकारहरू बीच भिन्न मत छ। [[योगी नरहरिनाथ|योगी नरहरि नाथ]]को अनुसार उनको शासनकाल ई. १६०६-१६३३, [[सूर्यविक्रम ज्ञवाली|सूर्यविक्रम ज्ञावली]]का अनुसार सन् १६०६-१६३६, [[दिनेशराज पन्त]]का अनुसार बि.सं १६७१-१६९३ प्रमाणिक मिति हो । <ref>{{Cite journal |last=पन्त |first=दिनेशराज |date=Number 1, 1973 |title=रामशाहको राज्यकाल |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/kailash/pdf/kailash_01_01_06.pdf |journal=Kailash |volume=1 |issue=1}}</ref> विष्णु प्रसाद श्रेष्ठले उनको शासनकाल बि सं १६६३-१६९० सम्म उल्लेख गरेका छन् ।<ref>{{cite book|title=नेपालको शाह र राणा वंशावली|author=विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ|page=४|date=बि.सं. २०६३|publisher=श्रीमती देब बदन श्रेष्ठ|isbn=|url=https://pustakalaya.org/documents/detail/d46b8c46-5fca-4e50-8cb3-08e903e04c05/}}</ref> डेनियल राइटका अनुसार साके १५२८ देखी २७ वर्ष थियो। उनले ''स्वस्ति श्री गिरिराज चक्रचुडामणि नारायणेत्यादी विविध विरूद्धवली विराजमान मनोनत श्रीमन्त महाराजधिराज'' को उपाधि धारण गरेका थिए। यसको शाब्दिक अर्थ हुन्छ :पर्वतीय राजाहरूको समूहमा श्रेष्ठ, नर-नारायण इत्यादि अनेक विरुदले सुहाएका, सम्मानले उन्नत भएका, राजाहरूका पनि राजा श्री राम शाह देवको सधैं युद्धमा जित होस्। राम शाह गोरखाली राजाहरूमा सबैभन्दा प्रख्यात राजा थिए।<ref name="सुवेदी2">{{cite book|last=सुवेदी|first=राजाराम|author-link=राजाराम सुवेदी|year=फागुन २०६१|title=नेपालको तथ्य इतिहास|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=|isbn=99933-2-406-X|pages=166-167}}</ref> उनका सुधारहरूमा आर्थिक पक्षमा मानापाथी, ढक तराजु, जमिनको श्रेणीविभाजन र भूमी नापजाँच पर्दथे भने वाणिज्य क्षेत्रमा पाटनका राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]]सँग सन्धि गरी गोरखामा २४ कोठी खोल्ने, तिब्बत सँगको व्यापारमा विस्तारलाई लिन सकिन्छ। गोरखाको राज्यविस्तार गरी त्यसै नेतृत्वमा बिशाल राज्यको स्थापना गर्ने आरम्भ राजा राम शाहकै राज्यकालबाट भएको थियो। त्यो योजना श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहबाट बल्ल पूरा भयो ।<ref name="सुवेदी2" /> == प्रारम्भिक जीवन र गद्दीरोहण == राजा पुरन्दर शाहका दुई रानीहरू थिए। मन परेकी रानीबाट छत्र शाहको जन्म भएको थियो। छत्र शाह राजाको उत्तराधिकारी थिए। मन नपरेकी रानी गर्भवती भएको बेलामा सौता सौताको झगडा हुन गयो। र कान्छी रानी "मेरा उपर राजाको पनि प्रिति छैन। मन नपरेकी छु। यहाँ मैले बस्नु छैन।" भनि सल्यानमा आई बसिन् ।<ref name=":0">{{Cite journal |title=गोर्खा वंशावलि |journal=प्राचीन नेपाल |volume=28 |issue=1 |pages=4}}</ref> राम शाहको जन्म सल्यानमा नै भयो त्यसै क्रममा ३५ वर्ष राज्यभोग गरी शाके १५२७ (ईश्वी १६०५)<ref>{{Cite journal |last=ज्ञावली |first=सूर्यविक्रम |title=शाह वंशका केही राजाहरूका राज्यकालका विषयमा विचार |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_09_04.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |volume=9 |issue=4 |pages=33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807221846/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_09_04.pdf |archive-date=2024-08-07 |access-date=2025-05-08 }}</ref> मा राजा पुरन्दर शाहको मृत्यु भयो। उनीपछी छत्र शाह राज भए तर ७ महिना पछी उनी पनि स्वर्गे भए । उनको कुनै उत्तराधिकारी नभएकाले गोर्खामा बडो खलबल भयो । त्यहाँदेखी गोर्खाका सब पञ्चहरूले "कान्छी महारानीको पनि गर्भ भएको थियो । साहेबज्यु पैदा हुनुभएको छ, सल्यानमा हुनुहुन्छ भनेए सुनिन्छ । चलाउन जाउ ।"<ref name=":0" /> भनि उनलाई सल्यानदेखि गोर्खामा ल्याए । === गद्दीरोहण === सल्यानदेखी गोर्खामा सब पञ्चहरू बसी दिप गणेश्पूजनपूर्वक ब्राह्मणदि टिका चढाए । राम शाहले सिंहासनमा बसे। त्यहाँदेखी बडादसैमा सल्यानबाट गोर्खा दरबारमा [[फूलपाती|फुलपाती]] भित्राउने गरिन्छ । ==शासनकाल== उनले आफ्नो राज्यमा ढक, तराजु, [[माना]], मुरि, दाम, पैसाको प्रचलन र जिन्सिमा २५ प्रतिशत र नगदमा १० प्रतिशत भन्दा बढी ब्याज लिन नपाउने चलन चलाए।<ref name="सुवेदी">{{cite book|last=राइट|first=डेनियल|author-link=डेनियल राइट|year=1877|title=History of Nepal|publisher=क्याम्ब्रिज युनिभर्सिटी प्रेस|url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Nepal/1877%20History%20of%20Nepal%20by%20Wright%20s.pdf|isbn=|pages=२७९}}</ref> पानी, पँधेरो, कुलो आदिको प्रयोग पालैसँग गर्ने चलन चलाए । राम शाहको न्याय प्रियताले गर्दा ''न्याय नपाए गोर्खा जानू'' भन्ने उक्ति चलेको थियो । उनका अनेकौँ प्रजा हितकारी कामले गर्दा केहि छिमेकी राज्य राम शाहको प्रशासनिक कौशलबाट प्रभावित भइ गोरखामा मिल्न गएका थिए भने उनका सुधारका काम छिमेकी राज्यलाई प्रेरणा बनेको थियो । यिनी नेपालका राष्ट्रिय विभूति हुन्। यिनले लकाङ, मिर्कोट देउराली, धुवाँकोट, च्याङ्ली, मझुवा, आठार सय खोला आदि विजय गरी राज्य सुदृढ गर्ने काम गरेका थिए। यिनले वि.सं. १६७१ मा गोरखाको पोखरी थोकमा मुरली नारायणको मन्दिर, वि.सं. १६९३ मा रामेश्वर महादेवको मन्दिर स्थापना गरेका थिए। ३७ वर्ष शासन गरी वि.सं. १६९० मर्स्याङ्दी र दरौंदीको दोभानमा पर्ने मझुवा खैरेनीमा यिनको मृत्यु भएको थियो। === राज्य विस्तार === राम शाह अत्यन्त महत्त्वाकांक्षी राजा थिए।<ref name=":2">{{Cite book|last=Shrestha|first=D.B.|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/History_Ancient_Medieval_Nepal.pdf|title=The History of Ancient and Medieval Nepal|last2=Singh|first2=C.B.|publisher=[[University of Cambridge]]|year=1972|edition=1st|location=Kathmandu|pages=85 |language=English}}</ref> लिगलिग, गोरखा, सिरानचोक र अजीरगढ मिलेर बनेको सानो राज्यबाट उनी सन्तुष्ट थिएनन्। उनी गोरखालाई ठूलो राज्य बनाउने चाहनामा थिए। गोरखाको वरपर गुरुङ, भोटिया र राजपूतहरूले शासन गरेका धेरै साना राज्यहरू थिए, जसलाई समेटेर उनले आफ्नो राज्य विस्तार गर्न सक्थे। सबभन्दा पहिले उनले आफ्नो सैनिक शक्ति बढाए। उनले राम्रो अनुशासनमा रहको, तालिमप्राप्त र पूर्ण रूपमा सुसज्जित सेना तयार गरे। त्यसपछि उनले [[पाल्पा राज्य|पाल्पा]] र [[जुम्ला राज्य|जुम्ला]]का शक्तिशाली पहाडी राजाहरू तथा ललितपुरका सिद्धिनरसिंह मल्लसँग मैत्री सम्बन्ध गाँसे। त्यसपछि उनले सैनिक अभियान सुरू गरे र बारपाक, श्यारटाङ, अठारसय खोला, फेरुङ, खारी, मेघी चराँगे, निवर्चोक, धादिङ लगायतका क्षेत्रहरू एकपछि अर्को गरी विजय गरे। उनले [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]]का सेन राजा पनि आफ्नो अधीनमा ल्याए। यी विजयहरूका कारण उनको राज्य पूर्वमा [[त्रिशूली नदी|त्रिशूली]], पश्चिममा [[मर्स्याङ्दी नदी|मर्स्याङ्दी]], उत्तरमा रसुवा र दक्षिणमा [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत पर्वत]] शृंखलासम्म फैलिएको थियो। गोरखाको बढ्दो शक्ति देखेर [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]]का राजा '''अचिन्द्र शाह''' डराए र गोरखाको शक्ति नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले गोरखा आक्रमण गरे, तर राम शाहले लमजुङको सेना [[मर्स्याङ्दी नदी|मर्स्याङ्दी]] पारि धकेले। त्यसको बदला लिन लमजुङका राजा अचिन्द्र'शाहले [[वार्पाक|वारपाक]] निवासीहरूलाई उचालेर गोरखाको सरहदमा वागी भई घुस्न लगाए । त्यो षडयन्त्रबाट गोरखाली शंकालू देखिंदा राम शाह बालुवा व्याशीमा शिकारमा गएको मौका पारी उनमाथि हमला गरी मार्न लगाए । तर त्यो योजना पनि सफल भएन । <ref>{{cite book|title=गोरखाको इतिहास १|author=दिनेशराज पन्त|page=28|date=बि.सं. २०४१|publisher=दिनेशराज पन्त|isbn=|url=}}</ref> त्यसपछि लमजुङका राजाले दोस्रोपटक गोरखा आक्रमण गर्ने साहस गरेनन्। === थिति === <!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |'''स्वस्ति श्री ९ महाराजधिराज रामसाहबाट वाधि वक्स्याको थिति '''<ref>{{Cite web |title=मुलुकी ऐन, १९१० परिशिष्ट (क) |url=https://repository.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2021/08/मुलुकी-ऐन-१९१०.pdf |website=नेपाल राजपत्र }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''प्रथम थिति''' ।। ।। श्रीनन्दामिश्रज्यूलाइ गुरु तुल्याइ वक्सनु भै हाम्रा संतानले तपाईका संतानलाइ गुरु तुल्याउनु अरुलाइ न तुल्याउनु भन्न्या धर्म गरि वक्सनु भयो ... ... ... | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |- | | valign="top" |'''दोश्रो थिति''' ।। ।। पैल्हे वाँसका ढुंग्राले डालाले आह्रिले भर्न्या वस्तु भरिकन लिनु दिनु गर्थ्या एस्ता तरहको लिनु दिनु गर्दा विथिति हुनाले १० मुठिको १ मानु ८ मानाको १ पाथि २० पाथिको १ मुरि गरि चलन गर्नु भनि माना पाथिमा छाप लाई वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''तेश्रो थिति''' ।। ।। तुलो ढकको पनि अघि विथिति हुनाले १० लालको १ मासा १० मासाको १ [[तोला]] १८ लालको १ पल २७ तोलाको वोडि १०८ तोलाको १ विसौली २ विसौलीको १ [[धार्नी|धार्नि]] तुल्याई चलन गर्नु भनि तुलामा अंक काटि ढक्मा छापलाई वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''चौथो थिति''' ।। ।। अंनको पहिले असामिले साहुछेउ लियाको कर्जा तिर्न नसकि जति सुकै वर्ष रह्या पनि वर्षै प्रतिको व्याज हिसाब गरि लिदा ढेरै वर्षमा रिन तिर्न न सकन्या भया पनि वर्ष प्रतिको व्याजमा हुनाले कहिले पनि रिन तिर्ननसकदा मुलुक्मा कोहिता कहिले पनि साहु देषि छुटि नहुन्या भै सवै रिनग्राहि भया तस्कारण १ वर्षको पचउदका हिसावले दस वर्षमा ३ गुन हुँछ साहुले तेवर लिनु असामिले साउ व्याज केहि पनि तिर्न नसकि १० वर्ष देषी उभो जति सुकै वर्ष रह्या पनि फेरि सकन्या भै तिर्दाका बेलामा वर्षै प्रतिको व्याज साहुले नलिनु तेवरमात्र लिनु भंन्या थिति वांधी वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''पाँचौ थिति''' ।। ।। दामको पनि पहिले असामिले साहुछेउ लियाको कर्जा तिर्न नसकी जति सुकै वर्ष रह्या पनि वर्षै प्रतिको व्याज जमा हुनाले कहिले पनि रिन तिर्न न सक्दा मुलुकमा कोहिता कैले पनि साहुदेषी छुट्टी न हुन्या भै सवै रिनग्राहि भया तस्कारण १ वर्षका हिसावले दसौदका १० वर्षमा दोवर हुंछ साहुले दोवर लिनु असामिले साउँ पनि व्याज पनि तिर्न न सकि १० वर्ष देषि उभो जतिसुकै वर्ष रह्यो भन्या पनि फेरि सकन्या भै तिर्दाका बेलामा वर्ष प्रतिको व्याज साहुले न लिनु दोवरमात्रै लिनु भंन्या थिति वाँधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''छेटौं थिति''' ।। ।। पध्याराको थोरो थोरो झगरा नसुंनु भंन्या हुकुम भयो क्या अर्थले भन्या पध्यारामा वहुत स्त्रिजाति जान्या ताहा देषी अरु कोही चाकर जान्या पानि न भै भन्या कसैको पनि काम नचलन्या तसर्थ जोअघि पध्यारामा लिन पुग्यो तेसैले अघिवाट ल्याउनु अर्काले म लैजान्छु न भंनु तेस पछिकाले तेसै पछि लै जानु यस्तै क्रमले पानि ल्याउनु तेस्मा पनि कसैले अलिकति कुरामा झगरा ग¥यो भन्या कचहरि जोरि झगरा नसुंनु भंन्या थिति वाँधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''सातौ थिति''' ।। ।। कोलको पनि थोरो थोरो झगरा नसुंनु भंन्या हुकुम भयो किन भन्या ढेरै घरको कोल यकै हुँछ आफ्ना आफ्ना पालाले पेलनु अर्काले म अघिवाट पेलछु न भंनु तस्मा पनि ढेरै स्त्रिजाति अरु कोहि चाकर वाकरै हुँछं कदाचित थोरो झगरा भयो भन्या कचहरिमा ल्याइ झगरा नसुंनु भंन्या थिति वाँधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''आठौं थिति''' ।। ।। कुलाको पनि झगरा नसुंनु भंन्या हुकुम भयो क्या निमित्त भन्या कुलामा पनि बहुधा वाधा कमारा चाकरै जाँछन्तसर्थ आफ्ना आफ्ना षेतको हिसाबमा आयाको पानिको भाग पालीपालासित लाउनु आफ्ना पाला बाहिक र आफ्ना हिसाब वाहेक अर्काले पानि न लाउनु तस्मा पनि थोरो झगरा भयो भन्या कचहरिमा जोरि झगरा नसुंनु भन्या यस्तै थिति वाँधि वक्सनु भयो ... ... | |- | | valign="top" |'''नवौं थिति''' ।। ।। अघि व्राम्हणलाई विर्ता दिदामा पनि फलानु डाडो फलानु षोलो फलानु पहरो फलानु कांल्हो भित्रको जगा विर्ता दिञ्यु भन्याको मात्रै एति मुरि यति रोपनि येति षेत भंन्या ठेगाना केही न हुनाले व्राम्हणको विर्ताको र रैकर जगाका साध किलाको वंदेज न भयाको नजर हुदा कस्तो हुकुम भयो भन्या अव उप्रान्त व्राम्हणलाइ विर्ता संकल्प परि वक्सदा श्री ५ महाराजाको भुमि चौतरियाको झारि काजिको विंति व्राम्हणको हात दान गर्नाले येति षेत येति रोपनि येति मुरि भनि संकल्प गर्नु संकल्प गराउन्याले पनि संकल्प वाक्ये यही येति षेत येति रोपनि येति मुरि भंन्या वाक्ये परि संकल्प गराउनु विर्ता लिनु अरूलाई दिलाउनु पनि श्री ५ माहाराजाका हुकुमले थर घर पाँचहरू गै साधलाई ४ किल्ला गाडि येति षेत येति रोपनि भनि साधलाइ श्री ५ महाराजाका वाहुलिवाट संकल्प भयामा घटि बढि कत्ति नपारि जति संकल्प भयाको छ तति साधलाई आउनु भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''दसौं थिति''' ।। ।। श्री देवताको गुठ धर्मसालाको गुठ. व्राम्हणहरूलाइ विर्ता संकल्प गरि वक्सदा [[चौतारिया|चौतरिया]]को झारि भन्याकोक्या निमित्त हो भन्या चौतरिया भन्याका आफ्ना भाइ भाइ भन्याका मुषे अंग हुन्अंग पुर्न गरि दान ग¥या आफुलाइ यथोक्त फल हुँछ भनी चौतरियाको झारि भन्याको कारण येति हो, काजिको विंति भन्याको क्या अर्थ भन्या पनपक्षे न गरि योग्ययोग्य विचार गरि काजिले विंति गर्नु काजिको विंति भन्याको येति हो. पाँचको साध भन्याको क्या अर्थ हो भन्या छ थर प्रभृति अरु पाँच साध भाइ वसि येति षेत येति रोपनि येति मुरि येति षेतको घड्यारि येति पाषो भनि निकास पैसार संधि सर्पनकोविचार राषि चार किल्ला गाडी साधलाइ दिनुपाँचको साध भन्याको यो हो भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''येघारौं थिति''' ।। ।। पाँडे पंथ अज्र्याल षनाल राना वोहरा तिमिहरु छ थर भयौ मितिहरूलाइ छ थर भन्याको वाध्याको क्या अर्थले हो भन्या चौतरिया काजि सर्दार इ प्रभृति अरु जो कोहि अन्याय अनरितिमा लागि गादिको विगार्नामा र निसाफ विगार्नामा पस्नन्तिनको कत्ति मोहवद मोलाहिजा नराषि जो भयाको विस्तार विंति गर्न आउनु भनि मर्जि भै छ थर भंन्या व्यवस्ता वाधि वक्सनु भयो तिमिहरूका संन्तान, दरसन्तानलाइ हाम्रा संतान दरसंतानले गादिको सोझो गरंज्यालसम्म थामि वक्सौला भनि हुकुम भै थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''वाह्रौ थिति''' ।। ।। गौचर राषनु भन्या हुकुम भयो गौ व्राम्हणलाई षाना कन दुःख हुन्छ र राजालाइ प्रत्यवायलागछ भंना निमित्त गाउ गाउमा निकास पैसार को चल्दो मिल्दो पारि गौचर राषनु भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''तेह्रौ थिति''' ।। ।। वाटाका रूष राषनु भंन्या हुकुम भयो क्या अर्थले भन्या दुषी गरीव काज काम गरि थाकि आउन्या बोझा वोकि हिडन्या अरु जो कोहि वाटामा हिडन्या मानिस पनि गर्मी हुन्छ भनि छाहारि वस्न खोजछन्भंना निमित्त वाटाका रूष पालनु वाटाका रूष जो काटतछ ५ रूपैञा दंड गरि लिनु भंन्या मर्जि भै थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''चौधौं थिति''' ।। ।। पध्यारामा वन पालनु रूष न भया देषी जैले षोज्यो तैले पानि रहदैन सुकी जान्छ वन ढेरै फाडिया पैरो पनी जान्छ ढेरै पैरो गया उपधाहा चल्छ उपधाले षेत पनि लैजान्छ वन न भया गृहस्तिको कौनै काम पनि चल्दैन तसर्थ पध्याराको वन जो काटला तेसलाई पनि ५ रूपैञा दंड गरि लिनु भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''पंध्रौ थिति''' ।। ।। चौतरिया भाई गोतिया इनहरूले जिय संवंधि ठूलो विराउ ग¥या मुडि विदेस गराउनु संन्यासि वैरागि भाट इनले पनि ठूलो विराउ ग¥या भन्या मुडि विदेस निकाला गराउनु भाइ चौतरिया गोतियालाइ विदेस गराउनुभन्याको क्या अर्थ भन्या जिउ मारिन्या पिराउ ग¥यो भन्या जिउ लिन्याको जिउ लिनु भंन्या सास्त्रमा पनि कह्याको छ जिउमा¥या भन्या गोत्रहत्या लागन्या नमा¥या देषी भन्या राजालाइ प्रत्वाय लागन्या तसर्थ देसनिकाला गर्नु पनि मा¥यै तुल्यछ भनिविदेश गराउनु भन्याको हो व्राम्हणलाइ पनि मा¥या व्रम्हहत्या लागन्या न मा¥या राजालाइ प्रत्यवाव लागन्या तस्कारण मुडनु पनि मा¥यै तुल्य छ भनि मुडी विदेस गराउनु भन्याको हो वैरागि संन्यासी भेष लियाका हुनाले अवध्य छन् भाट पनि अवध्य छन् भनि देश निकाला गर्नु भन्याको हो तसर्थ यसै गर्नु थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''सोह्रौं थिति''' ।। ।। षस मगर नेवार प्रभृति जात मध्यमा जियेसंवधि विराउ ग¥या भन्या जसले विरायाको छ उसैको मात्र जिये मार्नु जस्को पाप उस्को गर्धन भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ...... | |- | | valign="top" |'''सत्रौं थिति''' ।। ।। सुवर्ण का गहना श्री पाटवंदि माहारानिले मात्र पाउमा पैह्रनु क्या अर्थले भन्या सुवर्ण भन्याको नारायणको अंश राजा भन्या का पनि नारायणका अंश हुन पाटवंदि महारानि भन्याका लक्ष्मीका अंश हुनाले पाटवंदि महारानिले सुवर्णका गहना पाउमा पैह्रनु भैयाद चौतरियाहरुका चौतार्निहरुले ता श्री ५ महाराजा श्रीमहारानीवाट वक्स्या मात्रै पाउमा न लाउनु वक्सी त पाउवाहेक मात्रमा लाउनु भाई चौतरियाका रौतेला रौतेली लाइ वालषकालमा मात्र पाउमा लाउनु ब्राम्हण षस मगर प्रभृति अरु जातिले त श्रीमहाराजावाट वक्स्या मात्र हातमा लाउनु. भनि थिति वाधि वक्सनु भयो... ... ... | |- | | valign="top" |'''अठारौं थिति''' ।। ।। | |- | | valign="top" |'''उनिसौं थिति''' ।। ।। चार पुरोहित तुल्याइ वक्सनु भयो अज्र्याललाइ अज्र्यालि होतु अचार्ज वगाल्या लाइ होतु विहा¥या लाइ अज्र्यालि आचार्ये षनाल लाइ ब्राम्हण भट्टराइ लाई गणेश ति चार पुरोहितका व्यवस्थाको थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''विसौं थिति''' ।। ।। गोर्षामा प्रवेस हुदा पैले तल्ला कोटमा गादी पु¥याका हुनाले पाडे ब्राम्हण लाई पुरोहित्याञि वक्सनु भयो अर्येत पर्येत (अद्य पर्यन्त) पनि पाडे ब्राम्हणहरु तल्ला कोटमा पुरोहित छदै छन्... ... ... | |- | | valign="top" |'''यकाइसौं थि'''ति ।। ।। तल्ला कोटमा श्रीदेवता स्थापनागरि वलिदान गरि माथि दर्वारमा वलिदान गर्नु तल्ला कोटमा देवता स्थापना गरि वलिदान गरिकन माथि दर्वारमा वलिदानादि विधि गर्नु भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''वाइसौं थिति''' ।। ।। ग्राँजा थापा लाइ ददांगि मान वक्सनु भयो तुरुक क्षाकि आले ग्रांजा थापा ग्यामि राना इ तीन थरले आलो पालो गरि राषनु भनि कपर्दारि मान वक्सनु भयो पाडे पंथ अज्र्याल इ तिन्थरलाइ आलो पालो गरी राष्नु भनि षजानाको काम वक्सनु भयो धर्माधिकार सर्दारि भान्स्या येति मानका पनि अज्र्यालै लाई वक्सनु भयो भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''तेइसौं थिति''' ।। ।। विह्रौटाको त्रिसाला कमाइ वाली आफैले षानु चौथा साल देषी धनि वोटि तल्सींलाई दिनु वनि वोटि कमाउन्याले षानु भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''चौविसौं थिति''' ।। ।। वाह्र थर अठार थर भन्या चौविसौं थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |'''पचिसौं थिति''' ।। ।। [[ललितपुर राज्य|पाटन]]का राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल|सिद्धिनरसिंहमल्ल]] सित हाम्रा संतान न भया तम्रा संतानले तम्रा संतान न भया हाम्रा संतानले राज्ये गर्नु भन्या हुकुम भै यस्तो वंदोवस्त गरि वक्सी पाटन वाट चौविस कोठि झिकाइ. इन लाइ सात षत माफ गरि वक्सनु भयो भंन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ...... ... | |- | | valign="top" |'''छविसौँ थिति''' ।। ।। श्री महाराज रामसाहबाट मैले वाध्याका थितिमा छोटा वडा प्रजा प्राणि चार वर्ण छतिस जात जो लंधन गर्ला तसलाइ म मेरा संतान मा जो राजा होला उसले ढुंगा छुवाइ षत अनुसारको राजाले डंड गर्नु भन्या थिति वाधि वक्सनु भयो ... ... ... | |- | | valign="top" |यो ढुंगा छुवाउनु भन्याको कस्तो हो भन्या श्रीलक्ष्मीनारायण देवता को पाउका प्रतिनिधि ढुंगो हो. सो जानि पान फूल द्रव्य तसै सिलामा चढाई अन्याय ग¥याको पाप छुटन्या उपाये येहि हो भनि यस्तो थिति वाधि बक्सनु भयो .. ... .. | |}<!--End Quote--> == बिदेश नीति == राम शाहले दिल्ली र उदयपुरमा आफ्नो प्रतिनीधिमण्डल पठाएका थिए । उनले [[ललितपुर राज्य|पाटन राज्य]]सँग पनि सम्बन्ध बिकास गरेका थिए । बाइसे र चौबिसे राज्यहरूमा गोर्खाको पहिचान न्यायकेन्द्रको रुपमा बनेको थियो । === तिब्बत === [[गोरखा राज्य|गोरखा]] र तिब्बतबीचको आक्रमण राम शाहद्वारा सन् १६३० मा भएको अनुमान गरिन्छ। राम शाहका तिब्बतमा भएका [[विजय]]हरूले उपत्यकाको केरुङतर्फको महत्वपूर्ण व्यापार मार्गलाई खतरा पुर्‍यायो। यसले काठमाडौं उपत्यकालाई नेपाल-तिब्बत व्यापारमा आफ्नो [[एकाधिकार]]जस्तो स्थितिलाई जोगाइराख्न तत्काल र साहसी कदम चाल्न बाध्य बनायो। त्यसैले [[प्रताप मल्ल]]ले गोरखाका राजा [[डम्बर शाह|डम्बरसिंह शाह]] (लगभग सन् १६३५–१६४२) विरुद्ध साहसी र सफल सैन्य अभियान चलाए, जुन समयमा डम्बरसिंह शाहले पाटनका राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]]लाई सहयोग गरिरहेका थिए। प्रताप मल्लले त्यसपछि [[केरुङ]] र कुतिसमेत आफ्नो प्रभावमा ल्याए।<ref name=":02">{{Cite book|last=Shaha|first=Rishikesh|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_15_0102_02.pdf|title=Ancient and Medieval Nepal|publisher=University of Cambridge|location=Kathmandu, Nepal|pages=63|language=English}}</ref> === पाटन === [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]] (राज्यकाल ई. १६१९–१६६१ ) र राजा '''राम शाह''' सँग अत्यन्त राम्रो सम्बन्धमा थिए। ती दुई राजाहरूले एकअर्काप्रति मित्रता र भाइचाराको प्रतिज्ञा मात्र गरेनन्, तर यदि दुबैमध्ये कुनै एकको पुरुष उत्तराधिकारी नभएर मृत्यु भएमा संयुक्त उत्तराधिकारी राख्ने सम्झौता पनि गरे।<ref>{{Cite book|last=Shaha|first=Rishikesh|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_15_0102_02.pdf|title=Ancient and Medieval Nepal|publisher=University of Cambridge|location=Kathmandu, Nepal|pages=72|language=English}}</ref> यसै आधारमा पनि ललितपुर पाटन राज्यमा राजनैतिक संकट चुलिएको बेलामा [[दलमर्दन शाह]] ई. १७६४-१७६५ सम्मको लागी पाटनको राजा बनेका थिए । प्रताप मल्लले पाटन र तिब्बतबीचको व्यापारिक सम्बन्ध तोड्न प्रयास गरे, तर सफल हुन सकेनन्। त्यसपछि उनले काठमाडौं र पाटनबीचको सम्पूर्ण सम्पर्क, जसमा वस्तुहरूको आवागमन पनि पर्थ्यो, रोक्न प्रयास गरे। पाटनका प्रख्यात व्यापारी वा सरकारी कर्मचारीहरू काठमाडौं आएमा तिनीहरूलाई पक्राउ गरिन्थ्यो। सिद्धिनरसिंह मल्लले यो आर्थिक नाकाबन्दी तोड्ने प्रयास गरे। उनले गोरखाका राजा राम शाह (सन् १६०६–१६३९) सँग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध स्थापना गरे, जो आफ्ना राज्यमा समृद्धि ल्याउन प्रयासरत थिए। सिद्धिनरसिंह मल्लले पाटनका व्यापारीहरूलाई गोरखा पठाए। यसको परिणामस्वरूप, काठमाडौंले लगाएको आर्थिक नाकाबन्दी केही हदसम्म प्रभावहीन बन्यो।<ref name=":1">{{Cite journal |last=Regmi |first=Mahesh C. |title=Regmi Research Series |url=https://studylib.net/doc/8525992/regmi_05 |journal=German Oriental Society |volume=5 |page= |pages=197}}</ref> === दिल्ली प्रतिनीधिमण्डल === राम शाहले थरघरका मानिसलाई वकिल बनाई चितौरगढ र [[मुगल साम्राज्य|मुगल दरबार]] दिल्लीमा (सम्भवतः [[जहाँगीर|जाँहागिर]]को समय) मा आफ्नो कुटनैतिक प्रतिनिधिमण्डल पठाएका थिए। उनले राणा राठौर, चितौर, उदयपुर, जोधपुर, कोटा, बुन्दी, जयपुर गई आफ्नो कुलशाखाको निश्चय गर्न, श्रीकुलदेवताको पनि निश्चय गरि अरु कामकाज बुझी आउनु भनी खलितापत्र लेखी सवंगी कस्तुरी चमर बाज चर समेतको सौगात तयारी गरी मानिस पठाए। गोर्खाली वकिलमण्डल चितवरगढ उदयपुर गई सौगात खलितापत्र नजर गराई बैठक भयो। त्यसपछि दिल्लीतर्फ प्रस्थान गर्यो। दिल्लीमा बादसाह सँग बातचित भयो। गोर्खाली वकिलले "श्री गोर्खेश्वर महाराजबाट हुकुम भै चित्तौरगठमा रहेका श्रीराणाजी महाराजको प्रशस्ति कुन हो हामी पहाडमा आई राजा भयाका छौ। हाम्रो प्रशस्ति कस्तो हो श्री वादशाहका हजुरमा जाइ विन्ति गरि श्री बादशाहका मुहारबाट निकासा गरि ल्याउ भनि हुकुम भयो र हामी आयाको हो।" भनि विन्ती गरे र सिसौतिया श्रीराणाजी महाराजबाट भएको प्रशस्ति पनि देखाए। बादशाहले पण्डित बोलाई राजा महाराजबाट भएको प्रशस्तिमा अगाडि मुहोडा फेर्न लगाए, "गिरिराजचक्रचूडामणि" यति मात्रै फेर्दा हुन्छ भनी पण्डितहरूले बताए र यही प्रशस्तिले बादसाहबाट "'''स्वस्ति श्रीगिरिराजचक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविधविरुदावलि विराजमान मानोनत श्रीमन्नहाराजाधिराज श्रीमद्रामसाहदेवानां सदा समरविजयिनाम्'''" खलितापत्र लेखी सरसौगात तयार गरि वकिलहरूलाई खिल्लत दिई बिदा गरे।<ref name=":0" /> == गद्दीत्याग == ईश्वी १६३३ मा एकदिन राजा रामशाहको सपनामा गुरु गोरक्षनाथले "अब तिम्रो राज्य भोग गरिसक्यौ। धर्मकर्म गर्नालाई ढिला नगर।" भनि आज्ञा दिए। उनी निद्रादेखी जागे र रानीलाई "प्रातकाल" भयो। मैले सपनामा यस्तो देखे" भने बताए। रानीले "अब हाम्रा पुत्र डम्बर शाहलाई शिक्षा जो बक्सनुपर्न्या हो सो शिक्षा बक्स्याजावस् " भनि बिन्ती गरिन्। राजाले छोरा डम्बर शाह र बुहारीसमेतलाई बोलाई आफुलाई श्री देवता सिद्ध सकलबाट जो जो वरदान भयाको थियो सो वृत्तान्त सुनाइ यस्ता तरहले राज्य गर्नु भनि सकल नीतिथिति बुझाएपछी सकल गोर्खाका भला भला मानिस आफ्ना जो जो प्रीतिपात थिए उनका घरमा आफै गैइ वातचित गर्न लाग्दा मानिसहरुले सधै हामी दरबारमा जान्थ्यौ। जो परिआएको कामकुरो हुकुम हुन्थ्यो । आज महाराज नै घरघरमा पाउलाग्नु भयो। यो अर्थ के हो भनी आश्चार्य माने। राजा राम शाह र रानीबाट भूमिदान, गौदान अन्नदानादि जस्ता धर्मकर्म भयो । "संसारको मोह अधिक हुदो रहेछ र कलत्र पुत्र गृह सकल प्रजा-इष्टमित्र मेरै हुन्। यिनसंग र कैल्हे छुट्नु नपरोस्" भने ==मृत्यु== यिनको मृत्यु सन् १६३६ (वि.सं. १६९३) मा गोरखा दरबारमा भयो। == स्मृति == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | align = right | image_style = border:none; | title = | direction = | image1 = Statue of Ram Shah, Gorkha.jpg | caption1 = राजा राम शाहको शालिक | image2 = Ram Shah.jpg | caption2 = Nepali stamp featuring Shah {{c.}} 1969. }} राम शाहलाई उनको न्याय प्रियताले प्रसिद्ध भएका थिए । उनले छिनोफानो फैसला गर्ने [[गोरखा दरबार]]को चौतारामा उनको सालिकको निर्माण गरिएको छ । त्यस्तै देशको [[सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायलय]] अगाडिको मार्गलाई '''राम शाहपथ''' नामाकरण गरिएको छ ।<ref>{{Cite web |title=Supreme Court of Nepal |url=https://supremecourt.gov.np/web/contact |access-date=2025-05-08 |website=supremecourt.gov.np |language=en}}</ref> राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले जीवनको अन्तिम अवस्थामा राम शाहलाई यसरी स्मरण गरेका थिए :<ref>{{Cite news|url=https://giwmscdntwo.gov.np/media/app/public/275/posts/1715233861_100.pdf|title=पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य-उपदेश|work=नेपाल कानून आयोग}}</ref> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="padding:0 1em;" |'''उप्रान्त राजा राम शाह ले बाध्याको थिति पनि हेरिसके । राजा [[जयस्थिति मल्ल|जयस्थितिमल्ल]] ले बाध्याको थिति पनि हेरिसकें । राजा [[महिन्द्र मल्ल|महिन्द्रमल्ल]] ले बाध्याको थिती पनि हेरिसकें । इस्वर ले दियो भन्या म पनि यस्ता बन्देज को बाह्र हजारको थिति बांधि जाला भन्या अवीलाषा थियो ।''' |}{{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[छत्र शाह]]| पद=[[गोरखाको राजा]]| अवधि=सन् १६०६ – १६३६| पछि=[[डम्बर शाह]]| }} {{बाकस-अन्त्य}} ==सन्दर्भ साम्रगीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू}} {{ढाँचा:गोरखा राज्य}} [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:गोरखाका राजाहरू]] atd6lig3c4d7zh1s7mcp28z4ke8jx4z 0 97564 1392959 1389292 2026-10-20T19:35:59Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392959 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = मोमिला | honorific_suffix = | native_name = मोमिला जोशी | native_name_lang = नेपाली | image = Suman Pokhrel and Momila Joshi (45522959891) (cropped).jpg | caption = | birth_name = मोमिला | birth_date = {{Birth date and age|1967|08|09}} | birth_place = हुलाकटोल, [[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | nationality = {{flagicon|Nepal}}[[नेपाली]] | other_names = | ethnicity = <!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source --> | citizenship = नेपाली | education = एम.ए. | alma_mater = | occupation = लेखन | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = [[कविता]], [[निबन्ध]], [[सम्पादन]] | notable_works = पैयुँ फुल्न थालेपछि, जूनकीरीहरू ओर्लिरहेछन्, दुर्गम उचाइमा फूलको आँधी, निर्वस्त्र नगरीमा, भीमसेन थापाको सुसाइट नोट, खुला ढोका, नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान : 'सद्वभाव र सिर्जना' (साहित्यिक वेब पत्रिका), सगरमाथाको नृत्यमग्न आत्मा (प्रतिनिधि आधुनिक नेपाली कविता) को सम्पादन | style = | influences = | influenced = | home_town = [[काठमाडौँ]] | salary = | height = | weight = <!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --> | television = | title = | term = | religion = <!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --> | spouse = | partner = | children = | parents = | relatives = | callsign = | awards = पद्मकन्या पदक (२०५२), प्रज्ञा पदक (कविता महोत्सव, २०५५), शताब्दी युवा सम्मान (२०५७), मोहन रेग्मी स्मृति सम्मान (२०५८), गुञ्जन प्रतिभा पुरस्कार (२०६२), युवा वर्ष मोती पुरस्कार (२०६३), धनकुटा प्रतिभा पुरस्कार (२०६४) | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> | footnotes = }} '''मोमिला ''' (अङ्ग्रेजी: [[:en:Momila|Momila]] जन्म सन् १९६७, अगस्ट ९ [[विक्रम सम्वत्|विक्रम सम्बत्]]: २०२४ [[साउन|श्रावण]] २५ गते बुधबार भएको हो ।<ref name="NepaliKalasahitya">{{cite|title=सगरमाथाको नृत्यमग्न आत्मा : स्रष्टा र सृष्टि (प्रतिनिधि आधुनिक नेपाली कविता)|first=|last=|editor=मोमिला|date=वि.सं. २०६५|pages=५१५|publisher= नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान, ISBN 978-9937-2-0961-8}}</ref><ref name="kavitakosh">{{cite web|url=http://kavitakosh.org/kk/मोमिला |title= मोमिला :: कविता कोश |publisher=Kavita Kosh |date= 2017 May 9|accessdate=2018-04-17}}</ref> [[नेपाली साहित्य]]मा युवापुस्ताको अग्र पंक्तिमा उभिएकी उनका सृजनाहरु सशक्त मानिन्छन् ।<ref name="samakalinsahitya">{{cite web|url=https://www.samakalinsahitya.com/index.php?show=detail&art_id=4805|title=सशक्त कविताहरूको संगालो |first=छविरमण |last=सिलवाल |publisher=समकालीन साहित्य (नेपाली साहित्यको सङ्ग्रह ) |website=samakalinsahitya.com|date=सोमबार, 26 जेठ, 2071|accessdate=2018-04-17}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== मोमिलाको जन्म वि.सं. २०२४ साल साउनमा धनकुटा जिल्लाको सदरमुकाम धनकुटा हुलाकटोलमा भएको थियो ।<ref name="nepalipratibhapratishthanuk">{{cite web|url=http://nepalipratibhapratishthanuk.org/2015/11/20/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80/|title=मोमिला जोशी|publisher=नेपाली प्रतिभा प्रतिष्ठान, बेलायत|date=|accessdate=2018-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618234013/http://nepalipratibhapratishthanuk.org/2015/11/20/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80/|archive-date=2018-06-18}}</ref> ==शिक्षा तथा कार्य जीवन== ==साहित्यिक यात्रा== {{Quote box |width=350px |align=right|quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right |quote = <poem> भीमसेन थापाको सुसाइड नोट सम्बोधनमा नपरेका बाँकी सारा सम्बोधनहरू ! उहिल्यै इतिहासमा बेमौसमी हुरीबतास र बर्सात्को एक दिन आफ्नै देशभित्र निर्वासित सुदूर गाउँमा कतै भित्तामा ससम्मान झुन्ड्याइएको वर्षौँ पुरानो देशभक्त अमर सिंहको तस्बिरबाट अचानक आँखा झरेछन् हुन सक्छ— ठीक त्यही बेलादेखि यो देशका मार्गदर्शकहरूले दृष्टि गुमाएको हुनुपर्दछ फेरि एकाएक तस्बिरबाट कान झरेछन् ठीक त्यही बेलादेखि यस देशका शासकहरू बहिरो भएको हुनुपर्दछ बिस्तारै छोपिएका नाकमुख पनि झरेछन् ठीक त्यही बेलादेखि लासहरूको दुर्गन्धित पहाडमाथि उभिएर देशको बिरानीमा यहाँ बेसुरा राष्ट्रियता गाइएको हुनुपर्दछ तस्बिरबाट क्रमशः हात झरेछन् खुट्टा झरेछन् ठीक त्यही बेलादेखि स्वाभिमानी हातहरू आत्महत्या गर्न विवश हुनुपर्दछ ठीक त्यही बेलादेखि हिँड्न सुरु गर्नुअघि नै यो देशको गन्तव्य नै हराएको हुनुपर्दछ र अन्तमा मात्र अस्थिपञ्जर केवल अस्थिपञ्जर बाँकी राखेर अमर सिंहको त्यो तस्बिरबाट मस्तिष्क र मुटु पनि झरेछन् सायद त्यही बेलादेखि यस देशका शासकहरू अबिरमालाले पुरिएका चेतना र हृदयशून्य केवल ठिङ्ग उभिएका सालिकजस्ता बनेको हुनुपर्दछ यस्तो अजङ्गको अभिशप्तता अन्त्य गर्न यहाँ भीमसेन थापाहरूले सालिक होइन बरु मुर्दा नै बन्नुपर्ने रहेछ ! — तपाईँहरूकै सेवक भीमसेन थापा “भरखरै सुन्दै हुनुहुन्थ्यो भीमसेन थापाको सुसाइड नोट । अब परिशिष्टमा : ( आजको शीर्ष खबर— देशभक्त भीमसेन थापाको आत्महत्याले देश स्तब्ध छ थापाको आत्महत्यापश्चात् उनको बन्द मुठी खोलेर हेर्दा उनको हत्केलामा कोरिएको किरिङमिरिङ भाग्यरेखा, अनि यो देशको नक्शा र त्यो झुन्डिएको तस्बिरमा बाँकी रहेको अमर सिंह थापाको त्यो वास्तु नमिलेको अस्थिपञ्जर दुरुस्त उस्तै रहेको बताइएको छ )” </poem>|source = (भीमसेन थापाको सुसाइट नोट, २०७०), याम्बुरी बुक प्वाइन्ट }} २०३३ देखि साहित्यको अथाह सागरमा होमिएकी मोमिलाको ‘प्रतिबिम्बित मनवता’ शीषृकको रचना पहिलोपटक २०४२–४३ तिर ‘निर्माण’ नामक पत्रिकामा प्रकाशन भएको थियो । राष्ट्रिय स्तरको पत्रिका ‘रुपरेखामा, २०४४ मा ‘प्रतिक्षा फेरि चिताको’ शीर्षक कविता प्रकाशित भएपछि निरन्तर साहित्यिक सागरमा सिर्जनाको डुङ्गा खियाएकी मोमिला युवापुस्ताकी सशक्त प्रतिभा हुन् । नेपाली वाङ्मयको श्री वृद्धिको खातिर दिलो ज्यानले समर्पित मोमिला अनेकौँ पुरस्कार तथा मान–सम्मानद्वारा पुस्कृत तथा विभूषित भइसकेकी छिन् । उनले नेपाली भाषा, साहित्य एवम् कला तथा संस्कृतिको क्षेत्रमा पुर्‍याउको अनुकरणीय योगदानको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै नेपाली प्रतिभा प्रतिष्ठान बेलायतले सन् २०१२ को लागि एक लाख नगद तथा ताम्रापत्रसहितको प्रतिभा पुरस्कारले उहाँलाई विभूषित गरेको छ ।<ref name="nepalipratibhapratishthanuk"/> कविता लेखनमा अत्यन्त रुचि राख्ने मोमिला निबन्ध र साहित्यसंग सम्बन्धित विधामा पनि त्यत्तिकै कलम चलाउँछिन् । वरिष्ठ साहित्यकार [[सरुभक्त]]ले मोमिला समय अनुसार चल्न सक्ने सशक्त कवि भएको बताएका छन् ।<ref name="goldennews">{{cite web|url=http://www.goldennews.com.np/2014/07/blog-post_7330.html|title=मोमिलाको कवितावाचनमा पोखरेली मोह|website=http://www.goldennews.com.np|date=|accessdate=2018-04-17}}</ref> ‘पैयु फुल्न थालेपछि’ कवितासङ्ग्रह (२०५२) उनको पहिलो प्रकाशित कृति हो । दोस्रो कृति जूनकीरीहरु ओर्लिरहेछन्(२०५५), तेस्रो कृति दुर्गम उचाईमा फूलको आँधी(२०६०) लगायत उनको दुई ओटा कविताकृति Selected Poem अङ्ग्रेजी संस्करण र भीमसेन थापाको सुसाइट नोट(२०७०) प्रकाशन भएका छन् । कविता लेखनमा अत्यन्त लोकप्रिय रहेकी मोमिला [[कविता]], [[निबन्ध]] लगायत साहित्यका विविध विधाहरूमा आफ्नो प्रभुत्व जमाउन सफल भएकी छिन् । प्रज्ञा पदक, युवावर्ष मोती पुरस्कार लगायत थुप्रै पुरस्कारहरु प्राप्त गरेकी मोमिला कुशल सम्पादक पनि हुन् । पछिल्लो अवधिमा प्रकाशित भएको पुस्तक ‘सगरमाथाको नृत्यमग्न आत्मा’ यसको उदाहरण हो । एकसय पैतिस जना कविहरूलाई एकै थलोमा उभ्याउन सफल भएकी छिन मोमिला । यस संग्रहहरूमा धेरै पुस्ताका कविहरूलाई भेट्न सकिन्छ ।<ref name="samakalinsahitya"/> ==लेखनशैली== आफैबारे ‘हजार पीडाहरूलाई माया गर्दै जीवनको वक्ररेखामा आफ्नो अस्तित्व खोजिरहेको एक आउटसाइडर’ भन्ने मोमिलाका कविताहरुका बारेमा कवि [[विप्लव ढकाल]] भन्छन्, ‘“बीसौ“ शताब्दीको अन्तिम दशकतिर अथवा एक्काइसौँ शताब्दीको प्रारम्भिक प्रहरतिर नेपाली कविताको नयाँ इतिहास कसरी रेखाङ्कित हुँदै थियो ? यो प्रश्न भविष्यले आफ्नो अतीतलाई सोध्नका लागि सुरक्षित राखेको छ जसका सर्वाङ्गीण उत्तरहरूको महत्त्वपूर्ण अंशलाई मोमिलाका कविताहरूले समेटेका छन्।‘<ref name="NepaliKalasahitya"/> रात पछिको दिनको कल्पना, अध्यारो पछिको उज्यालोको प्रतिक्षाको पक्षमा उभिएका मोमिलाका कविताहरूले सुन्दर जीवनको पक्षमा सकारात्मक आशा जगाउने पक्षमा वकालत गरिरहेका हुन्छन् । मानविय संवेदनाहरूलाई ध्यानमा राखेर लेखिएका उनका कविताहरु देश प्रेमप्रति सर्मर्पित छन् । मान्छे आफैले आफुप्रति विश्वास गर्न सक्नुपर्छ । सकारात्मक विचारहरूलाई सम्प्रेषण गर्नूपर्छ । सम्पूर्ण मानवहरूको पीडा नै आफ्नो सम्झनु पर्छ, भात्तृत्वप्रेम जगाउँन सक्नुपर्छ भन्ने सकारात्मक सन्देशहरू मोमिलाका कविताहरूले बोलिरहेका छन् । समकालीन अनुहारहरूको भीडभित्रै पनि भीडबाटै छुट्टिने मोमिलाका रचानाहरूले आफ्नो समयको निरङ्कुशता, अहमन्यता, विद्रोह, उत्पीडन, साहसिकता, चुनौती, स्वतन्त्रता आदि प्रतिनिधित्व गरिरेका छन् <ref name="samakalinsahitya"/> ==लेखन एवम मुख्य कृतिहरू== ===कविता सङ्ग्रह=== * हेमचन्द्र पोखरेलका केही कविता, (२०४४), मोमिला जोशी र धीरकुमार श्रेष्ठ * पैयुँ फुल्न थालेपछि (२०५२), पोखरेली युवा सांस्कृतिक परिवार * जूनकीरीहरू ओर्लिरहेछन् (२०५५), मोमिला * दुर्गम उचाइमा फूलको आँधी (कवितासङ्ग्रह, २०६०), कालचक्र नेपाल * निर्वस्त्र नगरीमा (कविता– सङग्रह) * भीमसेन थापाको सुसाइट नोट (२०७०), याम्बुरी बुक प्वाइन्ट * खुला ढोका २००६ (कविता सङ्ग्रह, सहलेखनऽ,सन् २००६) ===निबन्ध=== * नीलो–नीलोआकाश र दुईथोपा आँसु (निबन्ध–कवितासङ्ग्रह, सहलेखन, २०५३) * ईश्वरको अदालतमा आउटसाइडरको बयान (ललित निबन्धसङ्ग्रह, २०६३)<ref name="sahityasangraha">{{cite web|url=http://sahityasangraha.com/2018/02/05/%E0%A4%88%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%85%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%89%E0%A4%9F%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0/|title=समालोचना : ‘ईश्वरको अदालतमा आउटसाइडरको बयान’ भित्र प्रतिवादी हाँसो |first=सुरेश |last=हाचेकाली |publisher=समकालीन साहित्य (नेपाली साहित्यको सङ्ग्रह )|website=http://sahityasangraha.com |date=February 5, 2018|accessdate=2018-04-17}}</ref> ===सम्पादन=== * नोबेल साहित्य वार्षिकी २०६०, २०६१ र २०६२, नोबेल एकेडेमी * नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान : 'सद्वभाव र सिर्जना' (साहित्यिक वेब पत्रिका)<ref name="nepalikalasahitya1">{{cite web|url=http://www.nepalikalasahitya.com/|title=सम्पादकीय: आकाश चट्टान भएर खसे पनि... |website=http://www.nepalikalasahitya.com/|date=|accessdate=2018-04-17}}</ref> * कालचक्र (कविताङ्क, सहसम्पादन) * सगरमाथाको नृत्यमग्न आत्मा (प्रतिनिधि आधुनिक नेपाली कविता) को सम्पादन<ref name="NepaliKalasahitya"/> ==पुरस्कार/मान-सम्मान/पदक== * पद्मकन्या पदक (२०५२) * प्रज्ञा पदक (कविता महोत्सव, २०५५), * शताब्दी युवा सम्मान (२०५७) * मोहन रेग्मी स्मृति सम्मान (२०५८) * गुञ्जन प्रतिभा पुरस्कार (२०६२) * युवा वर्ष मोती पुरस्कार (२०६३) * धनकुटा प्रतिभा पुरस्कार (२०६४)<ref name="nepaliliterature">{{cite web|url=http://nepaliliterature.com/modules/detail.php?ID=2486&modID=1|title=यस वर्षको धनकुटा प्रतिभा पुरस्कार साहित्यकार मोमिला, नेपाल स्टार विष्णु र स्वर्ण पदक विजेता कुसललाई प्रदान गरिने|website=http://nepaliliterature.com|date=2008-03-12|accessdate=2018-04-17}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * नेपाली प्रतिभा पुरस्कार (सन् २०१२)<ref name="nepalihimal">{{cite web|url=http://nepalihimal.com/article/473|title=मोमिला पुरस्कृत भट्टराई सम्मानित|website=nepalihimal.com|date=|accessdate=2018-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718011204/http://nepalihimal.com/article/473|archive-date=2019-07-18}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * <span class="plainlinks"> [http://www.madanpuraskar.org/search/monographslist.php?cmd=search&t=monographs&psearch=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE&psearchtype=/ मदन पुरस्कार पुस्तकालय] </span> * <span class="plainlinks">[http://kavitakosh.org/kk/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE/ कविताकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180425145358/http://kavitakosh.org/kk/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE |date=2018-04-25 }}</span> {{नेपाली भाषाका साहित्यकारहरू}} [[श्रेणी:साहित्यकार]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] kuth7rflhnu61y8n87152rpr7o3egk7 0 99785 1392970 1315672 2026-10-20T22:09:36Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392970 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = लु शुन | image = LuXun1930.jpg | imagesize = 200px | caption = | pseudonym = लु शुन | birth_name = | झाऊ शुरेन (Zhou Shuren) | birth_date = {{birth date|1881|9|25|df=y}} | birth_place = [[झेजियाङ]], [[चीन]] | death_date = {{death date and age|1936|10|19|1881|9|25|df=y}} | death_place = [[साङ्घाई|साङ्घाई]], [[चीन]] | occupation = लेखक, समालोचक, निवन्धकार | nationality = | period = १८८१–१९३६ | genre = | notableworks = | influences = | influenced = | signature = Lu Xun's Signature.svg }} '''झाऊ शुरेन''' (Zhou Shuren, साहित्यिक नाम: '''लू शुन''', २५ सेप्टेम्बर १८८१ - १९ अक्टोबर १९३६) प्रसिद्ध चिनियाँ लेखक तथा साहित्यकार हुन्। यिनी लघुकथा लेखक, सम्पादक, अनुवादक, आलोचक, निबन्धकार र कवि पनि थिएँ। शुन चिनियाँ साँस्कृतिक क्रान्तिका अगुवामध्ये एक थिएँँ।<ref>{{cite web |url=http://www.souryadaily.com/2013/12/92068.html |title=चिनियाँ साहित्यकारको काठमाडौँमा सम्झना |last= |first= |date=२०७० मङ्सिर १९ |website=सौर्य अनलाइन |publisher= |access-date=२ अगस्ट २०१८ |quote= }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> चीनको प्रगतिशील साहित्यमा कलम चलाएका यिनको लेखन विश्व प्रसिद्ध मानिन्छ। यिनका कृतिहरू विश्वका धेरै भाषामा अनुवाद भएका छन्। [[नेपाली भाषा|नेपाली]]मा समेत अनुवाद भएका शुनका कृतिहरू नेपालमा लोकप्रिय मानिन्छन्। यिनले सन् १९२१ डिसेम्बरमा लेखेको व्य‌ग्य नाटक 'आह क्यूको साँचो कथा' को नेपालीमा अनुदित नाटक 'टलकजंग भर्सेस टुल्के' निकै लोकप्रिय बनेको थियो। जसको चलचित्र पनि बनिसकेको छ।<ref>{{cite web |url=http://nepalihimal.com/article/3590 |title=हेर्नैपर्ने एउटा चलचित्र |last=पन्त |first=रघ् |date= |website=हिमाल खबर |publisher= |access-date=२ अगस्ट २०१८ |quote= |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210202116/http://nepalihimal.com/article/3590 |archive-date=2017-12-10}}</ref> नेपालमा शुनको लोकप्रियताकै कारण देवकोटा–लु सुन प्रज्ञाप्रतिष्ठान स्थापना भएको छ। यसले लु शुनको जीवन र लेखनसम्बन्धी छलफल, प्रवचन प्रदर्शनी लगायतका कार्यक्रम गर्ने गर्दछ। सन् १९१७ देखि लेखन सुरू गरेका शुनले १६ वटा निबन्ध सङ्ग्रह लेखेका थिएँ।<ref>{{cite web |url=http://www.souryadaily.com/2013/12/92068.html |title=चिनियाँ साहित्यकारको काठमाडौँमा सम्झना |last= |first= |date=२०७० मङ्सिर १९ |website=सौर्य अनलाइन |publisher= |access-date=२ अगस्ट २०१८ |quote= }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनले लेखेका २१ वटा पाण्डुलिपि चीनका विभिन्न सङ्ग्रहालयमा सुरक्षित राखिएका छन्। ==बाह्य सूत्र== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:चिनियाँ लेखकहरू]] s7fwpee8zf2jaqk0xja90vk8k5doo7n 0 100074 1392952 1388945 2026-10-20T18:34:27Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392952 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|२०५२ देखि २०६३ सम्म नेपाल सरकार र नेकपा माओवादी बीच चलेको द्वन्द्व}} {{Infobox military conflict | conflict = माओवादी जनयुद्ध | image = Ktm2006-malema.JPG | image_size = 300px | caption = मालेमावाद र प्रचण्ड पथ जिन्दावाद लेखिएको एक भित्ताचित्र | date = २०५२ फागुन १ – २०६३ मङ्सिर ५<br />(१० वर्ष, ९ महिना, १ हप्ता र १ दिन) | place = {{झण्डा|नेपाल}} | casus = नेपाली राज्य विरुद्ध [[माओवाद|माओवादी]]को विरोध | result = [[विस्तृत शान्ति सम्झौता]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अनुसूची ४ – नेपाल सरकार र नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) बीच भएको विस्तृत शान्ति सम्झौता|युआरएल=http://www.lawcommission.gov.np/np/archives/3898/amp|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल कानुन आयोग|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=३ जनवरी २०२१}}</ref> * [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधान सभाको चुनाव]] सम्पन्न * [[नेपालको राजनीति|मूलधारको राजनीति]]मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|माओवादी]]को प्रवेश * [[नेपालका राजाहरूको सूची|२४०-वर्षे लामो राजतन्त्र]]को अन्त्य | combatant1 = {{flagicon|Nepal}} [[नेपाल अधिराज्य]]<br /> {{small|([[नेपालको राजनीति|नेपाल सरकार]])}}<br> * {{Flagicon|Nepal|Army}} [[नेपाली सेना|शाही नेपाली सेना]] '''समर्थक: '''<br>{{flagicon|China}} [[चीन]]<ref>{{cite web |title=Chinese Deliver Arms to Nepal 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4469508.stm}}</ref><br />{{flagicon|Pakistan}} [[पाकिस्तान]]<ref>{{Cite web|url=https://globalsecurity.org/military/library/news/2006/01/mil-060123-irna03.htm|title=Nepal gov't procuring military articles from China, Pakistan|agency=IRNA|website=globalsecurity.org}}</ref><br />{{flagicon|Belgium}} [[बेल्जियम]]<ref>{{Cite news|url=https://www.la-croix.com/Archives/2002-08-26/Une-polemique-eclate-en-Belgique-sur-une-vente-d-armes-au-Nepal-_NP_-2002-08-26-164179|title=Une polémique éclate en Belgique sur une vente d'armes au Népal|newspaper=La Croix|date=26 August 2002|via=www.la-croix.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117215234/https://www.la-croix.com/Archives/2002-08-26/Une-polemique-eclate-en-Belgique-sur-une-vente-d-armes-au-Nepal-_NP_-2002-08-26-164179|archive-date=2019-11-17|access-date=2021-01-07}}</ref><br />{{flagicon|United Kingdom}} [[संयुक्त अधिराज्य]]<ref name="reliefweb">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/nepal/nepals-maoist-cauldron-draws-foreign-powers-closer|title=Nepal's Maoist cauldron draws foreign powers closer|last=Miglani|first=Sanjeev|date=18 August 2003|publisher=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529120217/https://reliefweb.int/report/nepal/nepals-maoist-cauldron-draws-foreign-powers-closer|archive-date=29 May 2018}}</ref><br />{{flagicon|United States}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]<ref name="reliefweb"/><br />{{flagicon|India}} [[भारत]]<ref>{{Cite journal |last=Pradhan |first=Gyan |title=Nepal's civil war and its economic costs |url=https://www.lindenwood.edu/files/resources/114-131.pdf |publisher=Publisher: Center for International and Global Studies, Lindenwood University Press |page=118 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125174652/https://www.lindenwood.edu/files/resources/114-131.pdf |archive-date=2021-01-25 |access-date=2021-01-07 }}</ref> | combatant2 = {{flagicon image|Flag of the Communist Party of Nepal (Maoist).svg}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा माओवादी]]<br /> * [[जनमुक्ति सेना, नेपाल]] '''समर्थक:'''<br/>{{flagicon image|CPI-M-flag.svg}} [[भारत कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)]]<br />{{flagicon image|CPI-M-flag.svg}} [[श्रीलङ्का कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)]]<ref>{{cite web|title=CCP Maoist support|url=https://revcom.us/a/489/awtwns-in-memory-of-comrade-surendra-en.html}}</ref> | commander1 = {{flagicon|Nepal}} '''[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]''':<br />[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]] ({{small|२०२८–५८)}}<br />[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाह]] ({{small|२०५८–६५)}}<br /> {{flagicon|Nepal}}''' [[नेपालको प्रधानमन्त्री]]''':<br />[[शेरबहादुर देउवा]] ({{small|२०५२–५३; २०५८–५९; २०६१–६१}})<br />[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] ({{small|२०५३–५४; २०५८–६०}})<br />[[सूर्यबहादुर थापा|सूर्य बहादुर थापा]] ({{small|२०५४–५५; २०६०–६१}})<br /> [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] ({{small|२०४८–५१; २०५५–५६; २०५६–५८}})<br />[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] ({{small|२०५६–५६}})<br /> {{flagicon|Nepal}} '''[[नेपालको प्रधान सेनापति|नेपालको प्रधानसेनापति]]:'''<br /> [[धर्मपालवरसिँह थापा]] ({{small|२०५२–५६}}) <br /> [[प्रज्वल शमशेर जङ्गबहादुर राणा|प्रज्वल शम्शेर जबरा]] ({{small|२०५६–२०५८}}) <br />[[प्यारजङ्ग थापा]] ({{small|२०५८–६३}}) <br />[[रूक्माङ्गद कटवाल]] ({{small|२०६३–६६}})<br />{{flagicon|Nepal}} '''[[नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक|प्रहरी महानिरीक्षक]]:''' <br />[[मोतिलाल बोहरा]] ({{small|४९–५३}}) <br /> [[अच्युतकृष्ण खरेल]] ({{small|२०५३–५३; २०५४–५७}}) <br /> [[ध्रुवबहादुर प्रधान]] ({{small|२०५३–५४}})<br /> [[प्रदीप शम्शेर राणा]] ({{small|२०५७–५८}})<br /> [[श्याम भक्त थापा]] ({{small|२९५८–६३ }})<br />[[ओम विक्रम राणा]] ({{small|२०६३–६५}}) | commander2 = {{flagicon image|Flag of the Communist Party of Nepal (Maoist).svg}} [[पुष्पकमल दाहाल|प्रचण्ड]]<br />{{small|([[पुष्पकमल दाहाल]])}}<br />{{flagicon image|Flag of the Communist Party of Nepal (Maoist).svg}} [[बाबुराम भट्टराई]] ({{small|लालध्वज}})<br />{{flagicon image|Flag of the Communist Party of Nepal (Maoist).svg}} [[मोहन वैद्य]] {{small|(किरण)}}<br />{{flagicon image|Flag of the Communist Party of Nepal (Maoist).svg}} [[नन्दकिशोर पुन]]<br />{{small|(पासाङ)}}<br />{{flagicon image|Flag of the Communist Party of Nepal (Maoist).svg}} [[रामबहादुर थापा]]<br />{{small|(बादल)}}<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=रामबहादुर थापा ‘बादल’ : ‘जनयुद्ध’का मिथक पात्रदेखि गृहमन्त्रीसम्म|युआरएल=https://www.lokaantar.com/story/36466/2018/2/26/nepal-news|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकान्तर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=३ जनवरी २०२१}}</ref><br />{{flagicon image|Flag of the Communist Party of Nepal (Maoist).svg}} [[नेत्रविक्रम चन्द]]<br />{{small|(विप्लव)}}<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विप्लवले रोजेको 'अप्ठ्यारो' बाटो|युआरएल=https://shilapatra.com/detail/15190|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=शिलापत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=३ जनवरी २०२१}}</ref> | strength1 = ९५,००० | strength2 = ५०,००० | casualties1 = ४,५०० मृत्यु<ref name="Douglas">Ed Douglas. "Inside Nepal's Revolution". ''National Geographic Magazine'', पृष्ठ ५४, नोभेम्बर २००४।</ref> | casualties2 = ८,२०० मृत्यु <small>(छापामार)</small><ref name="Douglas"/> | casualties3 = समग्रमा १७,८०० को मृत्यु<ref name=१७हजार/><br /> १,३०० बेपत्ता<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बेपत्ता पारिएकाहरुका परिवारको जीवन कष्टकर|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2009/09/090916_sita_icrc|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बिबिसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=३ जनवरी २०२१}}</ref> }} {{नेपालको इतिहास}} '''माओवादी जनयुद्ध''' नेपालको सशस्त्र द्वन्द्व हो जुन तत्कालीन [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)]] र [[नेपाल|नेपाल सरकार]] बीच बि.सं. २०५२ साल देखि २०६३ सम्म चलेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जनयुद्ध सुरु गर्ने दिन प्रचण्ड र बाबुराम कहाँ थिए ? (भिडियोसहित)|युआरएल=https://nagarikkhabar.com/2020/02/23452/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक द‌ैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=३ जनवरी २०२१}}</ref> युद्धको अवधिमा यो सशस्त्र द्वन्द्वकालको रूपमा परिचित थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सशस्त्र द्वन्द्वकाल|युआरएल=https://dhangadhikhabar.com/tag/sshstr-dvndvkaal|कार्य=|प्रकाशक=धनगढी अनलाइन|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=३ जनवरी २०२१}}</ref> विद्रोह [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा-माओवादी]]ले यस आन्दोलनलाई २०५२ फागुन १ गते नेपाली राजतन्त्रलाई समाप्त र जन गणतन्त्र स्थापना गर्ने उद्देशका साथ यसको सुरुवात गरेको थियो। वि.सं.२०६३ साल मङ्सिर ५ गते तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] र नेकपा माओवादीका अध्यक्ष [[पुष्पकमल दाहाल]]ले [[विस्तृत शान्ति सम्झौता]]मा हस्ताक्षर गरेसँग यस युद्ध समाप्त भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विस्तृत शान्ति सम्झौताका १२ वर्ष : २०७५ मंसिर ५ गते|युआरएल=https://ratopati.com/download/4|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=३ जनवरी २०२१}}</ref> यो द्वन्द्वलाई मृत्युदण्ड, नरसंहार, अपहरण र अन्य युद्ध सम्बन्धित अपराध र मानवता विरुद्धका कार्यहरूले प्रतिनिधित्व गरेको छ। उक्त विद्रोहको परिणामस्वरूप नागरिक, विद्रोही, सेना र प्रहरी लगायतका १७,००० भन्दा बढी व्यक्तिहरूको मृत्यु भएको थियो र अधिकांश रूपमा हजारौँ ग्रामीण भूभागका मानिसहरूको आन्तरिक विस्थापन भएको थियो।<ref name=१७हजार>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सशस्त्र द्वन्द्वका समयमा राज्य र माओवादी दुबै पक्षबाट १७ हजार ८ सयको मृत्यु भएको खुलासा |युआरएल=https://archive.himalkhabar.com/3605|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=हिमाल खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=३ जनवरी २०२१}}</ref> बेपत्ता पारिएका मानिसहरूका लागि बेपत्ता छानबिन र सत्य निरूपणका लागि दुई छुट्टाछुट्टै आयोग बनेका थिए। सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप आयोगमा यस सम्बन्धित ६४,००० उजुरीहरू दर्ता भएका थिए जस मध्ये झन्डै ४,००० को मात्रै प्रारम्भिक अनुसन्धानको काम सम्पन्न भएको बताइएको छ। बेपत्ता आयोग अन्तर्गत परेका ३,००० भन्दा बढी उजुरीहरूमा पनि छानबिन भइरहेको बताइएको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल शान्ति सम्झौताः द्वन्द्वपीडितको गुनासो ‘१२ वर्षमा खोला पनि फर्किन्छ भन्छन्, १४ वर्ष भयो तर न्याय पाएका छैनौँ’|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-55012357.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बिबिसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=३ जनवरी २०२१}}</ref> अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केन्द्रका अनुसार, मृतकहरू मध्ये १,६६५ महिला हुन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=सागर चन्द|शीर्षक=माओवादी ‘जनयुद्ध’मा महिला|युआरएल=https://farakdhar.com/story/10228/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=फरकधार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=३ जनवरी २०२१}}</ref> == पृष्ठभूमि र सुरुवाती चरण == २०४६ सालमा, निर्दलीय [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायती शासन]]को अन्त्य हुँदै बहुदलीय व्यवस्था आएको थियो। तात्कालिक समयको [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)]] र यसको वैधानिक मञ्च [[संयुक्त जनमोर्चा]] र अन्य सङ्गठनहरूले राजतन्त्रको विरुद्धमा विभिन्न कार्यक्रमहरू गर्दै आएका थिए। सशस्त्र द्वन्द्वको माध्यमबाट [[राजतन्त्र]]को अन्त्य गर्नु र नयाँ जनवादी व्यवस्था कायम गर्ने उद्देशका साथ जनयुद्धको घोषणा २०५२ साल फागुन १ गते भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जनयुद्ध सुरुवातको समीक्षा र सरकारी दमन|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/10961?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=४ जनवरी २०२२}}</ref> विद्रोह सुरु गर्नु अगाडि, तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]लाई [[४० बुँदे मागहरू|४० बुँदे माग]] राख्दै जनयुद्धको घोषणा गरिएको थियो। [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]], रुकुम लगायतका पहाडी जिल्लाहरूमा आधार इलाका बनाएको माओवादीले देशव्यापी रूपमा विभिन्न स्थानमा रहेका प्रहरी चौकी र सरकार संयन्त्रहरूमा आक्रमण गरेको थियो। जनयुद्धको प्रभाव देशव्यापी रूपमा पर्न गएको थियो जसका कारण तत्कालीन [[शेरबहादुर देउवा]] नेतृत्वको सरकारले दमनको रणनीति लिएर अगाडि बढेको थियो। युद्धरत नेताहरूको टाउकाको मुल्य समेत निर्धारण गरिएको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जनयुद्धमा कसको ‘टाउका’को मुल्य कति, यस्तो सुचना छापिएको थियो|युआरएल=https://www.rajaneeti.com/politics/15108/|कार्य=|प्रकाशक=राजनीति|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=४ जनवरी २०२२}}</ref> == सशस्त्र संघर्षको समयरेखा == === २०५२ साल === * २०५२ माघ २२ गते तत्कालिन नेकपा संयुक्त जनमोर्चको तर्फबाट बाबुराम भट्टराईले प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई ४० बुँदे ज्ञापनपत्र पेश<ref name="pahadi">{{cite web |url=https://www.kantipurdaily.com/opinion/2018/02/13/20180213072927.html |title=माओवादी ‘जनयुद्ध’ को श्राद्ध |last=पहाडी |first=कृष्ण |date=२०७४ फागुन १ |website= |publisher=कान्तिपुर दैनिक |access-date=७ जून २०१८ |quote=}}</ref> * फागुन १ गते शशस्त्र युद्ध सुरू २०५३ साल === * पुष १९ - रामेछाप बेथान चौकी आक्रमण === २०५४ साल === === २०५५ साल === * फागुन २१- एमाले रुकुम सांसद यदु गौतमको हत्या === २०५६ साल === * पुष १९- जुम्ला प्रहरी चौकी आक्रमण === २०५७ साल === * ९ असोज - डोल्पा सदरमुकाम दुनै आक्रमण === २०५८ साल === * २०५८ जेठ १९ [[दरबार हत्याकाण्ड|नारायणहिटी दरवार हत्याकाण्ड]]मा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा बीरेन्द्र]] सहितको हत्या *२०५८ असार २८ - रोल्पाको होलेरी पुलिस चौकीमा आक्रमण, १ को मृत्यु ५९ प्रहरी माओवादी नियन्त्रणमा *साउन १० - युद्धरत दुवै पक्षबाट यु्द्धबिराम घोषणा <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Nepalese_Civil_War</ref> * २०५८ मंसीर ७ - युद्धबिराम भङ्ग, दाङको घोराहीमा नेपाली सेनाको व्यारेकमा माओवादी द्वारा आक्रमण गरी धेरै हात हतियार कब्जा * २०५८ मंसीर देशभर संकटकाल लागू भएको घोषणा *२०५८ फागुन ४ गतेको राति : अछाम सदसरमुकाम मंगलसेनमा भीषण आक्रमण / [[मङ्गलसेन दरबार|मंगलसेन दरबार]] ध्वस्त === २०५९ साल === * १३ जेठ - बामपन्थी पत्रकार [[कृष्णसेन]]को प्रहरी हिरासतमा हत्या * २३ भदौ - सिन्धुली भिमान आक्रमण * २४ भदौ - अर्घाखाँचीको सन्धिखर्क आक्रमण <ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/1546 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2018-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016120609/http://nepalihimal.com/article/1546 |archive-date=2018-10-16}}</ref><ref>https://www.kantipurdaily.com/pradesh-5/2018/06/06/152825832585872396.html</ref> * १२ माघ - [[नेपाल सशस्त्र प्रहरी बल|शसस्त्र प्रहरी]] महानिरीक्षक [[कृष्णमोहन श्रेष्ठ]]को ललितपुरमा गोली हानी हत्या === २०६० साल === * पहिलो युद्ध बिराम * २०६० साउन २७ देखि भदौ १ सम्म - सरकार-माओवादी शान्ति वार्ता पहिलो चरण बर्दियाको ठाकुरद्वारा रिर्सोट र दोस्रो चरण [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]] [[धवल शम्शेर राणा|धवल सम्शेर]]को निवास र तेस्रो हापुरे, दाङ (वार्ता टोलीमा राज्यपक्षबाट [[कमल थापा]] र [[प्रकाशचन्द्र लोहनी]], विद्रोही माओवादीबाट [[बाबुराम भट्टराई]] र [[कृष्णबहादुर महरा]] । सहजकर्ता [[पद्मरत्न तुलाधर]] र [[दमननाथ ढुङ्गाना|दमननाथ ढुंगाना]]) * २०६० साउन ३२ गते - रामेछापको [[दोरम्बा घटना]]मा नेपाली सेनाद्वारा माओवादी कार्यकर्ता तथा सर्वसाधारण गरी १६ जनाको हत्या * सेना द्वारा पाँचथर मेहेलबोटेमा ८ माओवादी कार्यकर्ता मारिए * भदौ १० - युद्ध बिराम भङ्ग *भदौ २१ - पत्रकार [[ज्ञानेन्द्र खड्का|ज्ञानेन्द्र खँड्का]]को माओवादीद्वारा सिन्धुपाल्चोकमा हत्या * २०६० माघ/फागुन - नेपाली सेनाको व्यारेकमा [[मैना सुनार हत्याकाण्ड|मैना सुनुवार हत्याकाण्ड]] * चैत्र ७ - बेनी आक्रमण <ref>http://kathmandutoday.com/2016/01/160805.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120201035/http://kathmandutoday.com/2016/01/160805.html |date=2019-01-20 }}</ref> करिव ३ सय सुरक्षाकर्मी, १० सर्वसाधारण सहित ५ सय जतिको मृत्यु {{cn}} यकिन तथ्याङ्क नभएको === २०६१ साल === * साउन १७ - पत्रकार [[डेकेन्द्र थापा]]को माओवादी द्वारा दैलेखमा हत्या *माघ १९ - राजा ज्ञानेन्द्रबाट देउवा सरकार बर्खास्त गरी शासन सत्ता हातमा लिइयो। राजाकै अध्यक्षतामा मन्त्रीमण्डल गठन * संसदवादी राजनीतिक दलहरूको आन्दोलन सुरू *चैत २५-२६- [[खाराको दोस्रो लडाइँ]] === २०६२ साल === * [[बाँदरमुढे घटना|बाँदरमुडे घटना]] २०६२ जेठ २३ - चितवनको माडी स्थित बाँदरमुडे भन्ने ठाउँमा सर्वसाधारण चढेको यात्रुबस माओवादीले थापेको विद्यूतीय धरापमा परी ४१ जना सर्वसाधारणको मृत्यु। * २०६२ मंसिर - दिल्लीमा ७ पार्टी र माओवादी बीच १२ बुँदे समझदारी माओवादी शसस्त्र युद्ध रोकेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा आउन सहमत *२ माघ - थानकोट पुलिस चौकी आक्रमण *२३ चैत्र - सर्लाही मलंगवा आक्रमण- सेनाको [[हेलिकोप्टर]] ध्वस्त *२४ चैत्र - [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|दोस्रो जनआन्दोलन]] सुरू === २०६३ साल === *शान्तिपूर्ण [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|जनआन्दोलन २]] मा माओवादी सहभागी * चैत्र ८ राजा ज्ञानेन्द्रबाट शाही घोषणा आन्दोलन झन् तीब्र * चैत्र ११ राजा ज्ञानेन्द्रबाट संसद पुनर्स्थापित भएको घोषणा लोकतन्त्र हासिल *[[विस्तृत शान्ति सम्झौता]] * प्रचण्ड भूमिगत जीवनबाट सार्वजनिक === २०६४ साल === * [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|पहिलो संविधान सभाको निर्वाचन]] === २०६५ साल === *[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#पुष्पकमल दाहालको सरकार २०६५।५।२०|माओवादी अध्यक्ष प्रचण्ड नेतृत्वमा सरकार गठन]] === २०७० साल === * संविधान सभा असफल पहिलो संविधान सभा विघटन [[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|नयाँ संविधानसभाको निर्वाचन]] === २०७२ साल === * संविधान सभाबाट [[नेपालको संविधान २०७२]] निर्माण तथा पारित ==असफलताको कारणहरू== ===फौजी बाटोमा असफल === प्रहरीलाई सजिलै जितेका माओवादीले सेनालाई हराउन सकेनन् । ===आधार इलाका नबन्नु=== माओवादीले गाउँ देखि जिल्ला र केन्द्र तहसम्मको जनसरकार बनाई जनसत्ता र जनअदालत चलाए पनि ती मुलतः प्रतीकात्मक र अस्थायी प्रकृतिका थिए। उनीहरूले मुलुकको ८० प्रतिशत भूभाग कब्जा गरेको दाबी गरेपनी ती [[चीनको जनवादी क्रान्ति|क्रान्ति]] कालीन चीनमा माओले बनाएजस्तो आधार इलाका थिएनन् । ===अन्तर्राष्ट्रिय समर्थनको अभाव=== माओवादीले अपेक्षित अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन पाउन सकेनन् । क्रान्ति सफल पार्न भारत चीन जस्ता छिमेकी वा अमेरिका जस्तो [[महाशक्ति|महशक्ति]]को समर्थन चहिन्थ्यो। जुन प्राप्त भएन। [[सेप्टेम्बर ११ को हमला|२००१ सेप्टेम्बर ११ को अल कायदा आक्रमण]] पछि त विश्व परिदृश्य बदलियो। आतंकवाद विरुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय अभियान चलाउने अमेरिकी विदेश नीतिको असर माओवादीमा पनि पर्यो। चीनले माओवादीलाई "सरकार विरोधी तत्त्व"को संज्ञा दिदै यस मामिलामा आफूलाई सदैव असंलग्न राख्यो। भारतीय खुफिया "र" को केही सहयोग मिले पनि भारतीय संस्थापनले औपचारिक समर्थन गरेन। ===जनताको प्रतिकार=== २०६१ मङ्सिर मा दैलेखको दुल्लुमा आम जनताले अभियानकै रूपमा माओवादीको प्रतिकार गरे। लगत्तै नौमुलेमा गाउँलेले माओवादी नेता खड्गबहादुर विक सहित २०० जति माओवादी कार्यकर्तालाई समातेर प्रशासनमा बुझाइदिए।<br> २०६२ जेठ २३ मा [[बाँदरमुढे घटना|चितवनको माडीमा माओवादीको विद्युतीय धराप]]मा परेर एउटा यात्रु बसका ३९ जना निर्दोष नागरिक मारिए। त्यो घटनाले माओवादी नेतृत्वलाई थप रक्षात्मक र हतोत्साहित बनायो । ===अपराधिक र अराजक प्रवृति=== माओवादीको सङ्गठन र छापामार बढे पनि अपराधिक र अराजक प्रवृतिले बढावा पायो। यो यति झाँगियो कि माओवादी नेतृत्वले थाम्नै नसक्ने अवस्था आयो। ==सन्दर्भ सामग्री == {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Nepalese Civil War|नेपालको जनयुद्ध }} [[श्रेणी:गृहयुद्ध]] [[श्रेणी:नेपाल सम्मिलित युद्धहरू]] [[श्रेणी:कम्युनिष्ट क्रान्तिहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्ध| ]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास (२००७–२०६५)]] fzwwnb6rqwcu7b2zwrt1z7gg5tyuewt 0 101163 1392954 1235780 2026-10-20T18:37:59Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392954 wikitext text/x-wiki {{Infobox Bangladesh district | name = मगुरा | native_name = মাগুরা | image_skyline = | image_caption = | nickname = | motto = | image_map = BD Magura District locator map.svg | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|23.40|89.40|region:BD|display=inline,title}} | division_name = [[खुल्ना विभाग|खुल्ना]] | established_title = | established_date = | seat_type = | seat = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 1048.61 | area_metro_km2 = | area_note = | elevation_m = | population_total = 918419 | population_as_of = २०११ | population_rank = | population_demonym = | population_note = | literacy_rate = ५०.६%<ref>{{cite web |url=http://203.112.218.65/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCen2011/Com_Magura.pdf |title=प्रतिवेदन: मगुरा |author= |page=19 |website=सन् २०११ राष्ट्रिय जनगणना |publisher=बङ्गलादेश राष्ट्रिय तथ्याङ्क विभाग |format=पिडिएफ |accessdate=10 June 2017}}</ref> | postal_code = ७६०० | coast_km = | maplink = | website = }} '''मगुरा जिल्ला''' ({{lang-bn|মাগুরা}}) बङ्गलादेशमा रहेको खुल्ना विभागको एक जिल्ला हो । यो जिल्ला राजधानी ढाका सहरबाट १७६ किलोमिटरको दुरीमा रहेको छ । यस जिल्लाको मख्य यातायात बस सेवा हो । मगुरा देखि ढाका सम्म पुग्न बसबाट पाँच घण्टा लाग्छ । मगुरा जिल्लामा कुनै पनि रेल रहेको छैन । ==भूगोल== यो जिल्ला बङ्गलादेशको खुल्ना विभागमा पर्छ । यो जिल्ला २३°१५' देखि २३°४१' उत्तर अक्षांश र ८९°१५' देखि ८९°४२' पुर्व देशान्तरणमा अवस्थित छ । यस जिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफलको १०४८.६१ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ । यस जिल्लालाई राजवरी जिल्लाले उत्तरमा घेरेको छ भने दक्षिणमा जशोर र नरिल जिल्ला घेरेको छ । त्यस्तै गरी फरिदपुर जिल्लाले पुर्वमा र झिनाइदह जिल्ला पश्चिमाबाट घेरेको छ । यो जिल्लामा देशकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण गोराइ मधुमती, कुसार र नवगंगा नदिहरू रहेका छन् । ===मौसम=== {{Weather box |metric first = yes |single line = yes |location = मगुरा |Jan high C = 23.4 |Feb high C = 27.7 |Mar high C = 33.3 |Apr high C = 35.6 |May high C = 34.8 |Jun high C = 32.4 |Jul high C = 31.4 |Aug high C = 31.4 |Sep high C = 32.2 |Oct high C = 31.4 |Nov high C = 28.9 |Dec high C = 25.5 |year high C = |Jan mean C = 16.4 |Feb mean C = 20.2 |Mar mean C = 26.0 |Apr mean C = 29.2 |May mean C = 29.6 |Jun mean C = 28.9 |Jul mean C = 28.4 |Aug mean C = 28.6 |Sep mean C = 28.8 |Oct mean C = 27.3 |Nov mean C = 23.2 |Dec mean C = 18.7 |Jan low C = 9.4 |Feb low C = 12.8 |Mar low C = 18.7 |Apr low C = 22.9 |May low C = 24.5 |Jun low C = 25.5 |Jul low C = 25.5 |Aug low C = 25.8 |Sep low C = 25.6 |Oct low C = 23.3 |Nov low C = 17.5 |Dec low C = 12.0 |year low C = |Jan precipitation mm = 11 |Feb precipitation mm = 19 |Mar precipitation mm = 40 |Apr precipitation mm = 85 |May precipitation mm = 183 |Jun precipitation mm = 323 |Jul precipitation mm = 302 |Aug precipitation mm = 288 |Sep precipitation mm = 242 |Oct precipitation mm = 156 |Nov precipitation mm = 25 |Dec precipitation mm = 7 |year precipitation mm = |Jan humidity = 45 |Feb humidity = 35 |Mar humidity = 32 |Apr humidity = 48 |May humidity = 66 |Jun humidity = 74 |Jul humidity = 75 |Aug humidity = 74 |Sep humidity = 71 |Oct humidity = 66 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 44 |year humidity = |source= [http://en.climate-data.org/location/59281 राष्ट्रिय पत्रीका] |date=January 2014}} ==प्रशासन== मगुरा उप-जिल्ला सन् १९४५ मा स्थापना भएको थियो भने यो उप-जिल्ला सन् १९८४ मार्च १ मा जिल्लामा परिणत भएको थियो । यस जिल्ला हाल चार उप-जिल्लाहरू रहेका छन् । जुन यस प्रकार छन्: * मगुरा सदर उप-जिल्ला * महम्मदपुर उप-जिल्ला * शिलाखा उप-जिल्ला * श्रपुर उप-जिल्ला ==जनसङ्ख्या== सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या ८,२४३,११ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ४,२०९,०७ रहेको छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ४,०३४,०४ रहेकन्ह छ । यस जिल्लाको जनधनत्व ८८० प्रति किलोमिटर रहेको छ । धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम जनसङ्ख्या ६,६४९,३७ रहेकन्ह छ भने हिन्दुको सङ्ख्या १,५८६,८५ , बुद्ध धर्म ३४२, इसाई धर्म २१ र अन्य ३२६ रहेका छन् ।<ref>{{cite web |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Magura_District |title=मगुरा जिल्ला जानकारी |publisher=बङ्गलापिडिया |date= |access-date=2018-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816144944/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Magura_District |archive-date=2019-08-16}}</ref> ==अर्थतन्त्र== यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती जसमा जिल्लाकै ६६.३% मानिसहरू संलग्न छन् । यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै २.६५% मजदुरी, उद्योग र कलकारखानामा १.२९%, वाणिाज्यका १२.३४%, रेमिटेन्स ०.४३%, सञ्चार र यातायातमा ३.५९%, सरकारी कार्यलयहरूमा ७.३२% ,धर्म सेवामा ०.१४% र अन्यमा ४.०७% रहेका छन् । ==शिक्षा== यस जिल्लाको औसत साक्षरता दर ४६.९५% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता दर ४४.७% छ भने महिलाको ४०.१% रहेको छ । यस जिल्लामा १७ क्याम्पस, ११५ माध्यमिक विद्यालय, ३७० प्राथमिक विद्यालय, १३४ सार्वजनिक विद्यालयहरू रहेका छन् । ती मध्य हुसेन शाहिद कलेज (१९४०), मगुरा सरकार छात्र उच्च माध्यमिक विद्यालय (१८५४), गङ्गारामपुर उच्च माध्यमिक विद्यालय(१९००), हाजिपुर माध्यमिक विद्यालय (१९१४) आदि यस जिल्ला उत्कृष्ट विद्यालयहरू हुन् । ==सन्देश सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{commonscat|Magura District|मगुरा जिल्ला}} * [http://magura.gov.bd/ मगुरा जिल्ला सरकारको आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118014719/http://magura.gov.bd/ |date=2018-11-18 }} *[https://www.openstreetmap.org/node/1627757204 मगुराको नक्शा] [[श्रेणी:बङ्गलादेशका जिल्लाहरू]] itzsad7r4jb256dxlz584bsa5fl77r1 0 103887 1392975 1369847 2026-10-20T23:09:05Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392975 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = [[काजी]] | branch = [[नेपाली सेना]] | children = उदय बहादुर<br> कर्नल शमशेर बहादुर<ref>{{Cite journal |last=खनाल |first=मोहनप्रसाद |title=श्री ५ राजेन्द्रको काशी पलायन र अलौ पर्व |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_29_02_05.pdf |journal=CNAS |volume=29 |issue=2 |pages=328 |via=यसै सिलसिलामा उदयबहादुर र सम्शेरबहादुर पाँडेलाई,माथवरसिंह थापा लगायतका भादारसहित "तेरा बाबु वीरकेशर पांडेलाई मार्ने पनि जङ्गबहादुर नै हो तसर्थम मुडको वदला मुड बक्सौला"}}</ref> | mother = | father = ''काजी'' [[रणजीत पाँडे]] | battles = [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|नेपाल अंग्रेज युद्ध]]<br>[[मकवानपुरको लडाइँ (बि.सं. १८७२)|मकवानपुरको लडाइँ]] | commands = | unit = | serviceyears = | nickname = | name = वीर केशर पाँडे | allegiance = [[नेपाल]] {{flag|Nepal}} | rank = ''श्री कपर्दार'' | death_place = कोत, बसन्तपुर दरबार | death_date = 14 September 1846 | birth_place = | birth_date = | native_name = <br/> | relatives = [[वंशराज पाँडे]] (cousin-uncle)<br>[[दामोदर पाँडे]] (cousin-uncle)<br>[[माथवरसिंह थापा]] (nephew)<br>[[रणजङ्ग पाँडे|रणजंग पाँडे]] (second-cousin) }} '''वीरकिशोर पाँडे''' (वा '''वीरकेशर पाँडे''') [[रणजङ्ग पाँडे]]का भैयाद कपर्दार काजी थिए । [[लाजिम्पाट दरबार]] यिनको थियो । [[कोत पर्व]] पाँडेको हत्या भएको थियो । यिनको हत्या भएपछि यिनको दरबार मामा कर्णेलले पाएका थिए ।<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/4103 |title=मजलिसको आँखा–१० लाजिम्पाट दरबार–शंकरहोटेल |access-date=2019-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414055458/http://nepalihimal.com/article/4103 |archive-date=2019-04-14}}</ref> ==पुर्वज== उनी काजी [[रणजीत पाँडे]]का छोरा र [[तुलाराम पाँडे]]का नाति थिए। [[कान्तिपुरको युद्ध]]मा बारुद पड्किएर तुलाराम पाँडेको मृत्यु भएको थियो। उनको खानदान खलकलाई गोरा पाँडे भनिन्थ्यो। [[भोटु पाँडे]] उनका काका हुन्। == नेपाल अंग्रेज युद्ध == {{मुख्य|मकवानपुरको लडाइँ (बि.सं. १८७२)}}सन्धिको चर्चाको विफल भएपछि अंग्रेज सैन्य नेतृत्वबाट माइराले सिधा काठमाडौंतर्फ आक्रमण गर्न [[डेभिड अक्टरलोनी|अक्टरलोनी]]लाई पठाए। अक्टरलोनीका साथ आएका पुगनपुग २० हजार तालिमी सैनिक र तोपहरू ४ दलमा बाँडिएर आए।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देविप्रसाद |title=इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_04.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=२१ |issue=४ |pages=४३}}</ref> एक दल सैनिक र तोप लिएर ठोरीको बाटो गरी मकवानपुरतिर बढ्नलाई कर्नल निकोल्स रामनगर बसे। अर्को दल लिएर कर्नल केली रतनपुरको बाटो गरी हरिहरपुरतिर बढ्न लागे। २ दल सैनिक र तोपहरू लिएर अक्टरलोनी पर्सागढीको बाटो गरी सिमरा हुँदै अमलेखगञ्ज पुगे। अक्टरलोनीलाई रोक्नका लागि [[रणवीरसिंह थापा]]ले [[वीरकेशर पाँडे]]का साथ २ हजार सैनिक खटाएका थिए। वीरकेशर पाँडे मूलबाटोको दायाँबायाँ आड बनाएर बसेका थिए र अक्टरलोनीलाई कुरिरहेका थिए। अक्टरलोनीले काठमाडौँ हान्ने भनेको दोश्रो युद्ध मा अक्टरलोनीलाई चुरे पार गरेर आउन कदापि दिने छैनौ भनी [[रणवीरसिंह थापा|रणवीर सिंह थापा]], शमशेर राना र वीरकेशर पाँडेले संकल्प गरेका थिए<ref>{{cite book|title=पूर्णिमा वर्ष २१, अंक ४|author=[[महेशराज पन्त]]; [[दिनेशराज पन्त]]|page=४५|date=२०५० बैशाख|publisher=[[संशोधन मण्डल]]|isbn=|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_21_04.pdf}}</ref>। मूलबाटामा परेका र शक्तिखोरपट्टि रहेका चुरेका घाटाहरूमा आड बनाई सैनिक राखेर शत्रुलाई रोक्ने प्रबन्ध मिलाइसकेका थिए । अप्रिल लागेपछि तराईमा गर्मी बढेर रोगसमेत फैलिने हुनाले शत्रु त्यसै हटेर जानेछन् भन्न विनीहरूको विश्वास थियो । तर चकरीमकरी पट्टिको बाटो दुर्गम र बेचल्तीको हुनाले यतापट्टि शत्रुलाई रोक्ने प्रबन्ध केही गरेका थिएनन् । यदि ३ सय जति मात्र गोरखाली सैनिक यतापट्टि डाँडामा राखिएका भए आधा रातमा आएका अक्टरलोनीका सैनिकदलमा गडबडी मच्चिएर फर्कन करै लाग्दथ्यो । यस एक भूलले गर्दा शत्रुले चाँडै चुरे पार गर्ने मौका पाए । सिकरकटेरीका कुरकुरीका लडाइँमा गोरखाली सैनिक से कम बहादुरी देखाएका होइनन् । गोरखाली सैनिक भन्दा शत्रुका सैनिक दोब्बर थिए तापनि गोरखाली सैनिकले ठेल्ने आँट गरेका थिए । तर उनका बडाबडा तोप र उम्दा बन्दूकसँग आफ्ना सहलिया बन्दूक र खुकुरीले मुकाबिला गर्न नसक्ता सिकरकटेरी र कुरकुरीबाट शत्रुलाई हटाउन नसकिने देखे । [[हरिहरपुरगढी]] छोड्न आवश्यक परिसकेको थियो। अप्रिलका आधासम्ममा [[मकवानपुर गढी|मकवानपुरगढी]] पनि छोड्नुपर्ने देखियो । चुरे पार गरे के झुक्याएर शत्रुले [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत]] पार गरेमा काठमाडौँसमेत खतरामा पर्ने देखेर भीमसेन थापाले सन्धिपत्र मजूर गर्नु नै आवश्यक देखे == कोत पर्व == {{main|कोतपर्व}}वि.सं. १९०३ भदौ ३१ को राति आफ्नै घरमा पूजा गरिरहेका बेला [[गगनसिंह भण्डारी|गगनसिंह]]को हत्या भयो। [[राज्यलक्ष्मी देवी|महारानी राज्यलक्ष्मी]]को प्रिय पात्र तथा मन्त्रिपरिषद्का सदस्य [[गगनसिंह भण्डारी|गगन सिंह भण्डारी]]को रहस्यमय ढङ्गले गरिएको हत्यारा पत्ता लगाउन महारानीको आदेशले राति सबै भारदारहरूलाई कोतको परिसरमा जम्मा हुने आदेश अनुसार कोतमा भेला भए। महारानीले तत्कालै धरहराबाट सामेलीको बिगुल फुक्न लगाइन्। कोतमा सबैजसो भाइभारादार जम्मा भए भन्ने लागेपछि महारानी कौसीबाट गगनसिंहको हत्यारा पत्तो लगाई तत्कालै मार्ने र हत्याको बदला लिने पक्षमा थिइन्। भारदारहरूले अपराधी पत्ता लगाउन नसक्दा महारानीले [[वीरकेशर पाँडे|वीर]] [[वीरकेशर पाँडे|केशर पाँडे]]लाई पुरानो कुराले शङ्का गरी निजलाई पक्रि मार्ने आदेश जनरल [[अभिमानसिंह राना मगर|अभिमानसिंह राना]]लाई दिइन्। उता अभिमानसिंहले त्यसरी व्यक्तिले नमान्दानमान्दै हत्या गर्न श्री ५ महाराजको पनि हुकुम हुनुपर्छ भन्ने जबाफ दिए। आफूले महारानीको आज्ञा पालना नगरेको र कोतको अवस्था भयानक हुँदै गएकाले [[अभिमानसिंह राना मगर|अभिमानसिंह राना]] कोतको ढोका बाहिर जान र आफ्नो पल्टनसँग भेट गर्ने उद्देश्यले निस्कन लागे। तर महारानीले कसैलाई पनि बाहिर नपठाउने आदेश दिएको थाहा नपाएका अभिमानसिंहले पहरालाई धक्का दिई चुकुल खोल्न लाग्दा सिपाही युद्धवीर अधिकारीले अभिमानसिंहलाई सङ्गीनले धोची घाइते बनाइदिए। आफू मर्ने बेलामा "गगनसिंहलाई मार्ने जङ्गे हो" भनी कराएर आफ्नै रगतले भित्तामा पन्जाछाप लगाई अभिमानसिंह छटपटाउदै मरे।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास:[[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २३४</ref> अभिमानसिंह रानाको हत्या भएपछी सुरु भएको भारदारहरूको काटमारमा वीराकेशर पाँडे सहित २९ जनाको हत्या भयो । == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} [[श्रेणी:कोत पर्वमा मारिएकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]] j7gt5k2wpp5r7aijjp9wxa11tswnr3v 0 105401 1392965 1361623 2026-10-20T20:27:39Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392965 wikitext text/x-wiki {{infobox officeholder | name = रमेशनाथ पाण्डे |image =File:Ramesh N Pandey.jpg | birth_date = वि.सं. २००० | office =परराष्ट्रमन्त्री<ref>{{Cite web|title =राजाको अध्यक्षतामा नयां मन्त्रीमण्डल गठन|url=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2005/02/printable/050202_nepalnewministers.shtml|website =बीबीसी नेपाली सेवा|accessdate =02 फेब्रुअरी, 2005}}</ref> | monarch =राजा ज्ञानेन्द्र |term_start=२०६१।१०।१९ |term_end=२०६३।१।१२ |predecessor = [[सहाना प्रधान|साहना प्रधान]] |successor =[[खड्गप्रसाद ओली]] }} '''रमेशनाथ पाण्डे''' नेपाली पत्रकार, राजनीतिज्ञ तथा कुटनीतिज्ञ हुन्। उनले आफ्नो वृती पत्रकारिकाबाट प्रारम्भ गरे। राजनीतिमा विभिन्न मन्त्रालयहरूको नेतृत्व गरे भने अन्तराष्ट्रिय क्षेत्रमा नेपालको दौत्य सम्बन्ध र कुटनैतिक सम्बन्धमा महत्त्वपूर्ण भुमिका निभाए। ==प्रारम्भिक जीवन== उनको जन्म सामन्य परिवारमा भएको थियो। १३ वर्षको उमेरमा प्रवेशिका परीक्षा उतिर्ण गर्ने बित्तिकै उनी पत्रकारिता सुरु गरे।<ref name=":0" /> =वृत्ती = ==पत्रकारिता== उनी १४ वर्षको उमेरमा नै जनता दैनिकको सम्पादक बनेका थिए। पत्रकारिता काम गर्दै जाँदा राजनीतिकर्मीहरूसँग उनको भेटघाट बाक्लिदै गयो। उनले भारतीय प्रधानमन्त्री [[जवाहरलाल नेहरू]] नेपाल भ्रमणमा आएका बेलामा अन्तर्वार्ता लिने अवसर पाएका थिए।<ref name=":0">[https://baahrakhari.com/news-details/198677/2019-06-08 १४ वर्षमै सम्पादक बाह्रखरी २०७६ जेठ २५ शनिबार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703004203/https://baahrakhari.com/news-details/198677/2019-06-08 |date=2019-07-03 }}</ref> उनले २०१८ साउनमा [[नयाँ सन्देश (पत्रिका)]] प्रकाशित गरेका थिए। ==प्रेस काउन्सिल== अश्विन ४ गते २०२७ साल [[प्रेस काउन्सिल नेपाल|प्रेस काउन्सिल]] सदस्य <ref>{{Cite web|title =श्री ५ को सरकार गृह पञ्चायत मन्त्रालयको सूचना |url=rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=10629|website=नेपाल राजपत्र|accessdate =अश्विन ४ गते २०२७}}</ref> =राजनीति= [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र]]को शाही कदमपश्चात्को मन्त्रिमण्डलमा रमेशनाथ पाण्डे परराष्ट्रमन्त्रीका रूपमा जीवनको सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण सार्वजनिक पदमा पुगे। <ref>{{Cite web|title =रवाफको कूटनीति, रोमाञ्चक जीवन|url =http://nepalihimal.com/article/5034|website =हिमालखबर|accessdate =१०-१६ असोज २०७२|archive-url =https://web.archive.org/web/20190812153950/http://nepalihimal.com/article/5034|archive-date =2019-08-12}}</ref> २०६३ बैशाख २९ मा [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|जन आन्दोलन]] दबाउने माथि छानबिन गर्न गठित उच्चस्तरीय छनबिन आयोगको सिफारिसमा निवर्तमान सरकारका [[कमल थापा]], रमेशनाथ पाण्डे, श्रीर्ष शमशेर राणा, टंक ढकाल र निक्षशमशेर राणालाई सार्वजनिक सुरक्ष ऐन अन्तर्गत ९० दिनको पूर्जी दिई गिरफ्तार गरिएको थियो। =कुटनीती= =पुस्तक= *आत्मकथा : [[कूटनीति]] र राजनीति <ref>{{Cite web|title =लेखन पनि कूटनीतिक !|url=https://www.kantipurdaily.com/koseli/2015/12/26/20151226100517.html|website =कोसेली|accessdate =पुस ११, २०७२}}</ref> * क्रान्ति र प्रतिक्रान्ति =सम्मान= =बाह्य लिंक= * [https://mobile.twitter.com/rameshnathpande रमेशनाथ पाण्डे टुइटर] =सन्दर्भ= {{reflist}} [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सूचना तथा सञ्चार मन्त्रीहरू]] dsjcl9xkw9oa5slh812c5tuytfqttf9 0 107479 1392960 1389336 2026-10-20T19:44:27Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392960 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मौलभीबाजार | native_name = মৌলভীবাজার<br>{{font|ꠝꠃꠟꠜꠤꠛꠣꠏꠣꠞ|font=Surma|size=18px}} | native_name_lang = bn | official_name = | type = [[जिल्ला]] | image_skyline = File:Sreemangal tea garden 2017-08-20.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = श्रीमङ्गलमा रहेको चिया बगान | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = | nicknames = | motto = | mottoes = | image_map = BD Moulvibazar District locator map.svg | map_caption = बङ्गलादेशको नक्शामा मौलभीबाजार जिल्लाको अवस्थिति | image_map1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = बङ्गलादेशको नक्शामा मौलभीबाजार जिल्लाको अवस्थिति | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = [[सिलेट विभाग]] | established_title = | established_date = | seat_type = | seat = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 2799.38 | area_metro_km2 = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 1919062 | population_as_of = सन् २०११ जनगणना अनुसार | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = मौलभीबाजारी | population_demonyms = | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | timezone1 = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset1 = +०६:०० | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ३२०० | website = {{URL|moulvibazar.gov.bd}} | footnotes = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = }} '''मौलभीबाजार''' [[बङ्गलादेश]]को दक्षिण-पूर्वी क्षेत्रमा अवस्थित सिलेट विभागको एक जिल्ला हो।<ref>{{cite web |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Maulvibazar_District |title=बाङ्लापिडिया: बङ्गलादेशको राष्ट्रिय ज्ञानकोष |editor=सिरजुल इसलाम र अहमद जामाल |publisher=एसियाटीक सोसाइटी अफ बङ्गलादेश |year=२०१२ |edition=दोस्रो |access-date=2019-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328215026/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Maulvibazar_District |archive-date=2019-03-28}}</ref> यो जिल्लाको नाम मौलभीबाजार नामक एक स्थानबाट राखिएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/AgricultureCensus/Aman-2012-13.pdf |title=Estimates of Aman Rice, 2012-2013 |access-date=27 Aug 2013 |publisher=बङ्गलादेश राष्ट्रिय तथ्याङ्क विभाग |url-status= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113170057/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/AgricultureCensus/Aman-2012-13.pdf |archivedate=2013-11-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113170057/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/AgricultureCensus/Aman-2012-13.pdf |date=2013-11-13 }}</ref> == शब्दको उत्पत्ति == मौलभीबाजार जिल्लाको नाम यस जिल्लाको सदरमुकाम मौलभीबाजारका कारण भएको थियो। यो जिल्लाको नाम दुई शब्द "मौलभी" र "बाजार" शब्द मिलेर बनेको छ जसको अर्थ मौलभीको बजार हुन आउँछ।<ref name="govt">{{cite web |url=http://moulvibazarsadar.moulvibazar.gov.bd/site/page/2f276094-0757-11e7-a6c5-286ed488c766/%E0%A6%AE%E0%A7%8C%E0%A6%B2%E0%A6%AD%E0%A7%80%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0%20%E0%A6%B8%E0%A6%A6%E0%A6%B0%20%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0%20%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF |title=इतिहास |website=बङ्गलादेश सरकार |access-date=24 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928192730/http://www.moulvibazarsadar.moulvibazar.gov.bd/site/page/2f276094-0757-11e7-a6c5-286ed488c766/%E0%A6%AE%E0%A7%8C%E0%A6%B2%E0%A6%AD%E0%A7%80%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0%20%E0%A6%B8%E0%A6%A6%E0%A6%B0%20%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0%20%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF |archive-date=28 September 2018 }}</ref> मौलभीबाजारको नाम मौलभी सयद क्वाड्रातुलाको नामबाट राखिएको थियो जो यस स्थानका स्थानीय निर्णायक कर्ता र सयद हुर्मोतोलाका छोरा थिए। उनको जन्म १७५० मा गोविन्दश्री गाउँमा भएको थियो। १७७१ मा यस क्षेत्रमा मौलभी क्वाड्रातुलाले एक सानो बजार स्थापना गरेको भन्ने जनविश्वास रहेको छ जसलाई स्थानीय मानिसहरू मौलभीबाजार भन्ने गर्थे।<ref>{{cite book |date=September 1996 |title=ইসলামী বিশ্বকোষ |url=http://www.islamicfoundation.gov.bd/site/publications/45d2442d-bccb-4dd4-aa6a-57f80d977898/ইসলামী-বিশ্বকোষ |language=बाङ्ला |publisher=इस्लामीक फाउण्डेसन बङ्गलादेश |location=ढाका, बङ्गलादेश |pages=४४८–४५२ |isbn= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160211041021/http://www.islamicfoundation.gov.bd/site/publications/45d2442d-bccb-4dd4-aa6a-57f80d977898/%E0%A6%87%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%95%E0%A7%8B%E0%A6%B7 |archive-date=11 February 2016}}</ref><ref name="etymology">{{cite news |url=http://www.moulvibazar.com/upazilas/intro_moul.html |title=जानकारी |website=मौलभीबाजार डटकम |date=January 2016 |access-date=4 September 2016}}</ref> यो बजार नदि किनारमा र हालको पश्चिम बजारमा स्थापना गरिएको थियो तर पछि यस बजारलाई ठूलो क्षेत्रमा फैलाइएको थियो। == इतिहास == यस क्षेत्रको पश्चिम भाग, टाङ्गुबाजार मन्दिरमा सन् ९३० मा तामा उत्खनन गरिएको थियो भने ११अौँ शताब्दीमा कालापुर र श्रीमङ्गलमा पनि तामा उत्खनन गरिएको थियो। यो जिल्ला प्राचीन कालमा कामारुपा राज्यको एक भाग थियो। यस क्षेत्रमा पहिला हिन्दु र बुद्ध धर्मवलम्बीहरू बसोबास गर्ने गरेको त्यहाँका स्थानीय मानिसहरूको भनाई छ भने यस क्षेत्रको पञ्चगाउँ, राजनगरमा पहिला एक प्राचीन विश्वविद्यालय पनि रहेको थियो। इटा राज्यको सदरमुकाम राजा भानु नारायणले पत्ता लगाएका थिए। यस राज्यमा हाल बङ्गलादेशको मौलभीबाजार सदर र चन्द्रपुर पर्छन्।<ref name="zila">{{cite news |url=http://www.moulvibazar.com/zila/z_moul_intro.html |title=Zila |website=Moulvibazar.com |date=January 2016 |access-date=4 September 2018}}</ref> १३०३ मा सिलेट विभागको विजयी पश्चात् शाह जलालका थुप्रै चेलाहरू सिलेट विभागका विभिन्न क्षेत्र र बङ्गालका अन्य क्षेत्रहरूमा पनि फैलिएका थिए। सयद सुल्तानका छोरा बग्दादका शाह मुस्ताफा चन्द्रपुरमा बसाइँसराइ गरेका थिए भने उनी त्यहाँ एक सानो पहाडको चुचुरोमा आफ्ना छोरा सियाद स्मालीसँग बसेका थिए। <ref name="History of Sylhet">{{cite book |title=Sreehatter Itibritta – Purbangsho (A History of Sylhet)}}</ref> इटा राज्यको अन्तिम राजा, राजा सुबिद नारायणले १६१० मा युद्ध हारेपश्चात् यो राज्य ख्वाजा उस्मनको कब्जामा आएको थियो तर उक्त राज्यलाई पुन मुगल राजा इस्माइल खानले सन् १६१२ मा कब्जामा लिएका थिए। मुगल शासक र बारो-भुयान्स बीचको एक महत्त्वपूर्ण युद्ध पठान उसर, कमलगञ्जमा भएको थियो जसका कारण अफगानी शासक खवाज उस्मनको मृत्यु भएको थियो। <ref name=samiti>{{cite book |title=Sylhet: History and Heritage |year=1999 |publisher=[[Bangladesh Itihas Samiti]] |location=[[सिलेट जिल्ला|सिलेट जिल्ला, बङ्गलादेश]]}}</ref> सन् १७५७ मा बिट्रिस साम्राज्यले मौलभीबाजार का चिया बगानहरू र अन्य महत्त्वपूर्ण स्थानमा कब्जा जमाएका थिए। ब्रिटिसको स्थायी निबन्ध विरुद्ध विद्रोहले सन् १८५७ मा लतुमा भएको थियो। सन् १८८२ मा यस क्षेत्रलाई महाकुमाको एक उप-विभागको रूपमा घोषित गरिएको थियो। <ref name="prct">{{cite web |url=http://moulvibazar.gov.bd/site/page/350ceefb-0757-11e7-a6c5-286ed488c766/%E0%A6%AD%E0%A7%8C%E0%A6%97%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%95%20%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%9A%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%BF |title=Bhougolik Porichiti |website=Moulvibazar Gov |access-date=24 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016201752/http://www.moulvibazar.gov.bd/site/page/350ceefb-0757-11e7-a6c5-286ed488c766/%E0%A6%AD%E0%A7%8C%E0%A6%97%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%95%20%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%9A%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%BF |archive-date=16 October 2018 }}</ref> सन् १९१२ मा यस क्षेत्रमा ब्रिटिस्ट विरुद्ध स्थानीय मानिसहरू सदर उपजिल्लाबाट आन्दोलनमा उत्रिएका थिए जसलाई स्वामी दयानन्दले आयोजना गरेका थिए भने उनी डोलगोविन्द आस्रममा शरण लिएका थिए। सन् १९२१ मा ब्रिटिस्ट विरुद्ध आन्दोलन पुरै मौलभीबाजारमा पनि फैलिएको थियो भने उक्त आन्दोलनमा छिट्तराजन दास, हुसैन अहमद मदानी र सरोजिनी नायडु पनि समावेश थिए। सन् १९६० मा दक्षिण सिलेट उप-विभागलाई महाकुमाका प्रशासकले नाम परिवर्तन गरी मौलभीबाजार राखेका थिए। <ref>{{cite web|url=https://musallibd.blogspot.com/2013/10/maulvi-bazar-district.html?m=1|title=मौलभीबाजार जिल्लाको जानकारी|website=मुसालीबिडी|author=|date=|accessdate=३० अक्टोबर २०१३}}</ref> बङ्गलादेश मुक्ति युद्धकालमा मौलभीबाजार जिल्ला पहिले ४ विभागमा समावेश थियो। पाकिस्तानी सेना विरुद्ध सशस्त्र प्रतिरोधले २७ मार्च १९७१ मा मौलभीबाजारको सिराई गाँउबाट शरू भएको थियो। उक्त काण्डमा पाकिस्तानी सेनाले दुई स्थानीय मानिसलाई गोली हानि हत्या गरेका थिए। पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशक‍ मुक्तिका लागि लडिरहेका सैनिक बीच मौलभीबाजार सदर उपजिल्लामा युद्ध भएको थियो। २७ मार्च देखि पाकिस्तानी सेना र विद्रोही बीच बर्लिखा उपजिल्लामा पनि युद्ध शुरू भएको थियो। बङ्गलादेश मुक्त युद्धमा स्वतन्त्र स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेका सैनिकहरूले सोही उपजिल्लामा केही पाकिस्तानी सेनाको पनि हत्या गरेका थिए। २९ मार्चमा बङ्गलादेशी सुमा सुरक्षामा खटिएका केही लडाकु र स्थानीय मानिसहरूको एक टोलीले पाकिस्तानी सेना माथि कमलगञ्ज भन्ने ठाउँमा आक्रमण गरेका थिए जहाँ थुप्रै पाकिस्तानी सेनाको मृत्यु भएको थियो। पाकिस्तानी सेनाले ३० अप्रिलका दिन श्रीमङ्गलमा भन्ने स्थानमा आक्रमण गरी थुप्रै सर्वसाधारणको हत्या गरेका थिए र त्यसको साथसाथै सेनाले त्यस उपजिल्लाका विभिन्न घरहरूमा आगजनी समेत गरेका थिए। ७ मे का दिन पाकिस्तानी सेनाले राजनगर उपजिल्लाको पञ्ञगनउँ भन्ने गाउँमा ५९ मानिसको हत्या गरेका थिए। मान्सिबाजामा पाकिस्तानी सेनाले १५ सर्वसाधारणको धरबारी र शाजीबारी भन्ने गाउँमा हत्या गरेका थिए। १४ मे का दिन पाकिस्तानी सेनाले उत्तर बाघ, चतुरा, महालाल, पञ्चेस्वर र राजनगर जस्ता स्थानहरूमा विभिन्न मानिसहरूको हत्या गरेका थिए भने थुप्रै घरमा आगजनी पनि गरेका थिए। त्य घटनाको केही दिन पश्चात् पाकिस्तानी सेनासँगको गोली हानाहानमा ११ स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेका मानिसहरूको हत्या भएको थियो। २ र ३ डिसेम्बरका दिन पाकिस्तानी सेना र स्थानीय मानिसहरू बीच कलौरा उपजिल्लामा युद्ध भएको थियो। ४ डिसेम्बरका दिन स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेका ३० लडाकुहरूले राजनगर उपजिल्लामा अवस्थित पाकिस्तानी सैनिक क्याम्पमा कब्जा जमाएका थिए। कमलगञ्ज उपजिल्लाको सिमाना क्षेत्रमा सहिद बिरश्रेष्ठ मोहम्मद महिदुर रहमनको हत्या भएको थियो। बङ्गलादेश मुक्ति युद्धका बेला पाकिस्तानी सेनाले कलउडा अस्पताल र नवीन चन्द्र उच्च विद्यालयमा सैनिक क्याम्पको स्थापना गरेका थिए र सोही बेला पाकिस्तानी सेनाले १०० स्थानीय मानिसहरूको हत्या गरेका थिए। स्वतन्त्रताका लडाकुहरूले पाकिस्तानी सेनामा अनियमित आक्रमण गरे भने लडाकुहरूले जुरी सहर क्षेत्रमा विभिन्न चिया बगानहरूमा पनि नियन्त्रण गरिका थिए। त्यपछि ४ डिसेम्बरका दिन जुरी उपजिल्ला मुक्त भएको थियो भने ६ डिसेम्बरका दिन राजनगर उपजिल्ला स्वतन्त्र भएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://banglarmokh12.blogspot.com/2016/03/moulvibazar-district.html?m=1|title=मौलभीबाजार जिल्लाको इतिहास|website=बाङ्लामोख|author=|date=|accessdate=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mdcuk.org/?page_id=532|title=मौलभीबाजार जिल्लाको इतिहास|website=मौलभीबाजार जिल्ला परिषद्|author=|date=|accessdate=}}</ref> == जनशाङ्खिकि == सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस जिल्ला कुल जनसङ्ख्या १७८०७९७ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ९०४९१८ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ८७५८७९ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १२८१७७३ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ४८२९५२ छ। त्यस्तै गरी बुद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १४१८९, इसाई धर्मको २९ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ३० रहेको छ। यस जिल्लामा खासिया, मणिपुरी आदि जनजातिहरू बसोबास गर्छन्। यस जिल्लामा २९६७ मस्जिद, ६१३ मन्दिर, ५६ गिर्जाघर र २२ गुम्बाहरू रहेका छन्। == भूगोल == === अवस्थित === [[File:Maulvi bazaar.jpg|thumb|]] मौलभीबाजार जिल्ला बङ्गलादेशको दक्षिण पूर्वमा पर्छ भने यो जिल्ला २४°०८' देखि २४°२९' उत्तर अक्षांश र ९१°३६' देखि ९२°१७' पुर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। मौलभीबाजार जिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २६०१.८४ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ।<ref>{{cite web|url=https://www.distancesfrom.com/bd/map-from-moulvibazar-district-to-Sylhet-District-Bangladesh/MapHistory/1934779.aspx|title=मौलभीबाजार जिल्लाको नक्शा|website=ডিস্ট্যান্স ফ্রম डटकम|author=|date=|accessdate=}}</ref> यस जिल्लालाई [[सिलेट जिल्ला]]ले उत्तर, भारतको त्रिपुरा र आसमा राज्यले पुर्व र हबिगञ्ज जिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १० लाख ३८ हजार रहेको छ। यस जिल्लाको प्रमुख नदि; मनु, धोलोई र जुरी हो जुन भारतबाट बग्छन्। वर्षेनी वर्षा ऋतुमा भारतमा अत्याधिक रूपमा पानी पर्ने भएकाले यी नदीहरू मार्फत मौलभीबाजारका विभिन्न तल्ला भूभागहरूमा बाढी जाने गरेको छ। केही वर्ष अघि देखि मौलभीबाजारका विभिन्न स्थानहरूमा बढी आउनु भन्दा अघि पूर्व सुचना पुर्‍याउन यन्त्रहरू जडान गरिएका छन्।<ref>{{cite news |url=http://www.londoni.co/index.php/16-lifestyle/travel/62-moulvi-bazar-sylhet-bangladesh |title=আজকের তাজা খবর |work=লন্দোনি |date=23 February 2016 |access-date=21 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180407185655/http://www.londoni.co/index.php/16-lifestyle/travel/62-moulvi-bazar-sylhet-bangladesh |archive-date=7 April 2018 }}</ref> == उपजिल्लाहरू == मौलभीबाजार जिल्लामा ७ उपजिल्लाहरू रहेका छन् जो यस प्रकार छन्; मौलभीबाजार सदर, बडलेखा, जुरी, कमलगञ्ज, कलउडा, राजनगर र श्रीमङ्गल।<ref>{{cite web|url=http://www.kabirhat.com/upazila/|title=मौलभीबाजार जिल्लाका उपजिल्लाहरू|website=काबिरहाट ढटकम|author=|date=|accessdate=}}</ref> यस जिल्लामा ७६ सङ्घहरू, २०६१ गाँउहरू र ५ सभा अर्थात् कमलगञ्ज, कलाउडा, श्रीमङ्गल, बाडलेखा र मौलभीबाजार छन्।<ref>{{cite web|url=https://www.bdsearcher.com/moulvibazar-district-all-thana-or-upazila-postcode-or-zip-code/|title=मौभीबाजार जिल्लाको उपजिल्लाहरूको सूची तथा तिनको हुलाक कोड उपजिल्लाहरू|website=बिडिसार्चार|author=|date=|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104082009/https://www.bdsearcher.com/moulvibazar-district-all-thana-or-upazila-postcode-or-zip-code/|archive-date=2019-11-04}}</ref> यस जिल्लाको लगभग ५०,००० जनसङ्ख्या मणिपुरी, खुसास र त्रिपुरा जनजातिका हुन्। तिनीहरू यस जिल्लाको कमलगञ्ज, श्रीमङ्गल र कलउडा अपेसिलाका क्षेत्रहरूमा बस्ने गर्छन्। यस जिल्लामा ९२ वटा चिया बागानहरू छन् जसले यसलाई बङ्गलादेशको सबैभन्दा सुन्दर स्थान बनाएको छ।<ref>{{cite web|url=http://www.kabirhat.com/bangladesh-district/moulvibazar.html|title=बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू|website=|author=|date=|accessdate=}}</ref> == अर्थतन्त्र == [[File:Tea Girl Moulvi Bazar.jpg|thumb]] [[File:Madhabpur Lake, 12 Feb, 2011.jpg|thumb|left|300px|माधवपुर ताल]] [[File:Tea Estate Srimangal 3.jpg|200px|thumb|right|चिया बगान, श्रीमङ्गल]] मौलभीबाजार जिल्लाले मुख्यतयाः बाँस, चिया, भुइँकटर, उखु, रुख कटर, सुन्तला, रबर, आँप, कागती आदिको निर्यात गर्छ। बङ्गलादेशको १५३ चिया बगान मध्ये ९१ वटा बगानहरू मौलभीबाजार जिल्लामा अवस्थित छन्। यस क्षेत्रमा विश्वकै सबैभन्दा ठूलो तीन चिया बगानहरू रहेका छन् (क्षेत्रफल र उत्पादनको हिसाबमा)। मौलभीबाजारको श्रीमङ्गल भन्ने स्थानमा पाइने भुइँकटरहरू त्यसको स्वादको लागि प्रख्यात छ। श्रीमङ्गलमा अत्याधिक रूपमा चियाको उत्पादन र खेती हुने भएकाले यसलाई बङ्गलादेशको चिया राजधानी पनि भन्ने गरिएको छ। यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती जसमा जिल्लाकै ४०.३७% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै १३.१३% मजदुरी, व्यापार र उद्योगमा १.६३%, वाणिज्यमा ११.२९%, सञ्चार र यातायातमा २.२०%, रेमिटेन्समा ४.७१%, निर्माण क्षेत्रमा २.२२%, धार्मिक सेवा ०.४० र अन्य १८.२१% रहेका छन्। == यातायात == यस जिल्लामा मुख्यतया प्रयोग हुने मुख्य ट्राफिक प्रणाली साइकल रिक्साहरू, ओटो रिक्सा, गाडी, सानो-गाडी र कारहरू हुन्। प्रत्येक दिन यहाँ लगभग १०,००० रिक्साहरू चलिरहेका हुन्छन्। बस सेवा को मूल्य सन् २००८ पछि ३०% ले वृद्धि भएको छ। कलाउडा रेलवे स्टेसन, श्रीमङ्गल रेलवे स्टेसन स्टेट रेलवे स्टेसन यस जिल्लाका प्रमुख रेल स्टेसनहरू हन् जुन राष्ट्रिय बाहिरी मार्गहरूमा चल्ने गर्छ र रेलवे स्टेसन बङ्गलादेश द्वारा सञ्चालित छ।<ref>[http://www.newagebd.com/2008/nov/04/met.html Sylhet city bus services hike fares on whim] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615134038/http://www.newagebd.com/2008/nov/04/met.html |date=2009-06-15 }} New Age Metro. 4 November 2008. Retrieved 25 May 2009.</ref> == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ४२.६६% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता दर ४५.६% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३८.५% रहेको छ। यस जिल्लामा २४ क्याम्पस, १५८ माध्यमिक विद्यालय,११०३ प्राथमिक विद्यालय र १०८ मदरसाहरू रहेका छन्। यस जिल्लाका केही उत्कृष्ट विद्यालयहरू यस प्रकार छन्; मौलभीबाजार सरकारी कलेज (सन् १९५६), मौलभीबाजार सरकारी महिला कलेज (सन् १९८५), अब्देल गफर चौधरी महिला कलेज (सन् २०००), श्रीमङ्गल सरकारी कलेज, राजनगर डिग्री कलेज (सन् १९७३), मौलभीबाजार सरकारी उच्च माध्यमिक विद्यालय (सन् १९८१) आदि।<ref name="BTRI">{{cite web |author1=मिनुद्दिन अहमद |author2=बारुल आलम |editor=सिराजुल इसलाम |title=बाङ्लापिडिया |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Tea_Research_Institute |access-date=May 12, 2016 |type= |edition= |date=January 2003 |publisher=एसियाटीक सोसाइटी अफ बङ्गलादेश |location=[[ढाका]] |page= |chapter=बङ्गलादेश चिया अनुसन्धान संस्थान }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{wikivoyage|Moulvibazar District|मौलभीबाजार जिल्ला}} * [http://www.dcmoulvibazar.gov.bd/ মৌলভীবাজার জেলা] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706132038/http://www.dcmoulvibazar.gov.bd/ |date=2011-07-06 }} - জাতীয় তথ্য বাতায়ন। *[http://sylhetpedia.com/153/%e0%a6%ae%e0%a7%8c%e0%a6%b2%e0%a6%ad%e0%a7%80%e0%a6%ac%e0%a6%be%e0%a6%9c%e0%a6%be%e0%a6%b0-%e0%a6%9c%e0%a7%87%e0%a6%b2%e0%a6%be%e0%a6%b0-%e0%a6%aa%e0%a6%b0%e0%a6%bf%e0%a6%9a%e0%a6%bf%e0%a6%a4%e0%a6%bf/ মৌলভীবাজার জেলার পরিচিতি] সিলেট পিডিয়া [[श्रेणी:बङ्गलादेशका जिल्लाहरू]] n2qtxdjbdjwn56180ylnc7v9x8dh6we 0 107534 1392963 1389507 2026-10-20T20:18:44Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392963 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = रङ्पुर | native_name = রংপুর | native_name_lang = बाङ्ला | official_name = | type = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = | nicknames = | motto = | mottoes = | image_map = BD Rangpur District locator map.svg | map_caption = बङ्गलादेशको नक्शामा रङ्पुर जिल्लाको अवस्थिति | image_map1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = बङ्गलादेशको नक्शामा रङ्पुर जिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|25|44|N|89|15|E|region:BD|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = [[रङ्पुर विभाग]] | established_title = | established_date = 1772 | seat_type = | seat = | leader_party = | leader_title = विभागीय आयुक्त | leader_name = जशेम उद्दिन अहमद<ref>[http://www.moestab.gov.bd/pmis/Forms/divcommlist.php বিভাগীয় কমিশনারদের তালিকা – মন্ত্রিপরিষদ বিভাগ - বাংলাদেশ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121225072823/http://www.moestab.gov.bd/pmis/Forms/divcommlist.php |date=2012-12-25 }}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 2400.56 | area_metro_km2 = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 2996336 | population_as_of = सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार<ref>{{cite web|url= http://www.nilphamari.gov.bd/node/123881|title= একনজরে রংপুর জেলা|author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন|date= ২৭ জুন ২০১৮|publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার|access-date= 2019-11-05|archive-url= https://web.archive.org/web/20131118160321/http://www.nilphamari.gov.bd/node/123881|archive-date= 2013-11-18}}</ref> | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = रङ्पुरी | population_demonyms = | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | timezone1 = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset1 = +०६:०० | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ५४०० | website = {{URL|rangpur.gov.bd/}} | footnotes = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = }} '''रङ्पुर''' [[बङ्गलादेश]]को उत्तरी भूभागमा पर्ने एक जिल्ला हो। यो जिल्ला [[रङ्पुर विभाग]] अन्तर्गत पर्दछ। <ref name=Banglapedia>{{cite book |author=আবদুস সাত্তার |chapter=রংপুর জেলা |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Rangpur_District |title=বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া |editor=সিরাজুল ইসলাম ও আহমেদ এ জামাল |publisher= বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি|year=सन् २०१२ |edition=দ্বিতীয়}}</ref> == इतिहास == सन् २०१० देखि रङ्पुरलाई बङ्गलादेशको विभागीय क्षेत्र बनाइएको थियो। रङ्पुरलाई प्राचीनकालमा विभिन्न शासकहरूले शासन गरेका थिए। === शब्दको उत्पत्ति === रङ्पुरको नाम रङ्गोपुरबाट आएको हो भने पछि यसको नाम रङ्पुर राखिएको थियो। रङ्गोपुर दुई शब्दले बनेको छ जसमा पहिलो शब्दको ''रङ्गो''को अर्थ आकर्षक र आनन्द हुन्छ भने ''पुर''को अर्थ स्थान वा क्षेत्र हुन्छ त्यसैले रङ्गोपुरको अर्थ आनन्द र आकर्षक सहर हुन आउँछ। यस क्षेत्रमा प्राचीनकालमा कामरुप शासकका राजाले राज गरेका थिए जसको नाम बागादत्ता थियो। कामरुपका राजाले यस घघाट नदिको किनारमा रङ्गामहलको स्थापना गरेका थिए। रङ्गामहलमा प्राचीनकालमा बङ्गालका।राजाले समय बिताएका थिए। जसका लागि यो क्षेत्र रङ्गापुरको नामले परिचित थियो। === मुगल राज्य === मुगल कालका शासकहरूले यस क्षेत्रमा सन् १५७५ मा कब्जा जमाएका थिए। तात्कालिक समयमा मुगल शासकहरूले यस क्षेत्रमा तीन विभागमा विभाजन गरी छुट्टाछुट्टै स्थाहरूमा राज गर्दै आएका थिए। रङ्पुर क्षेत्रमा शासकहरूले कारागारको सदरमुकामको स्थापना गरेका थिए। ===ब्रिटिस शासनकाल === मुगल शासककालको केही शताब्दी पश्चात् अन्ततः रङ्पुर ब्रिट्स इस्ट इण्डिया कम्पनीको कब्जामा आएको थियो। ब्रिटिस शासनको विरुद्धमा युद्ध सन् १९३० देखि शुरू भएको थियो। ब्रिटिस शासनकालमा तात्कालिक शासकहरूले यस क्षेत्रमा विभिन्न विद्यालयहरूको स्थापना गरेका थिए। === बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्ध === सन् १९७१ मा बङ्गलादेशको मुक्ति युद्धको शुरू भएको थियो। तात्कालिक समयमा पाकिस्तानी सेनाले रङ्पुर सदरका अब्दुल कलम अजिज, साङ्खु समादर, मोकाबुल हुसेल र ओमार अलिको हत्या गरेका थिए। २८ मार्च १९७१ मिथा पुकार उपजिल्लाका मानिसहरूले रङ्पुर सैनिक अड्डा घेराउ गरेका थिए। तात्कालिक समयमा २९ घोडामा सवार सैनिकहरूले मेसिन गोली द्वारा थुप्रै मानिसहरूको हत्या गरेका थिए। पाकिस्तानी सेनाले उक्त उपजिल्लाका पिरादाबाद सङ्घका मानिसहरूको हत्या गरेका थिए। १ अप्रिल १९७१ मा बङ्गलादेशको मुक्ति युद्धमा लडिरहेका लडाकुहरूले कुनिया उपजिल्लामा प्रहरी जवानका हत्या गरेका थिए। १३ अप्रिलमा पाकिस्तानी सेनाले ११ जना मानिसहरूको पिरगञ्ज र नन्दीगञ्जमा बिभत्स हत्या गरेका थिए। १७ अप्रिलमा पाकिस्तानी सेनाले बदारगञ्ज उपजिल्लाका थुप्रै मानिसहरूको हत्या गरेका थिए। पाकिस्तानी सेनाले बङ्गाली विभागका प्रवक्ता चित्त राजन रोय, बोयम कृष्ण अधिकारी, सुनिल चन्द्र चक्रवर्तीको हत्या गरेका थिए भने प्रवक्ताहरू सोही दिन रङ्पुरको कार्मिचेल कलेजमा बसेका थिए र हत्या पश्चात् पाकिस्तानी सेनाले ३० अप्रिका दिन सबै शवहरूलाई एउटै चिहानमा गाडिदिएका थिए भने पाकिस्तानी सेनाले केही विद्यार्थी र शिक्षकहरूको पनि हत्या गरेका थिए भने सोही दिन देखि सेनाले स्थानीय मानिसहरूलाई समेत यातना दिन शुरू गरेका थिए। २ जुनमा दुई पाकिस्तानी सेना कुनियाँ उपजिल्लाको टिष्टा पुल नजिक रहेको एक गाउँमा गई महिला माथी दुर्ववहार गरेका थिए भने गाउँलेहरूले उक्त दुई पाकिस्तानी सेनाको हत्या गरिदिएका थिए। उक्त घटनाको फल स्वरुप पाकिस्तानी सेनाले उक्त गाउँमा पुन आक्रमण गरी ३० जुन १९७१ मा २०० भन्दा बढी स्थानीय मानिसहरूको सामूहिक हत्या गरेका थिए। अगस्ट महिनामा पाकिस्तानी सेनाले तारागञ्ज उपजिल्लाका सएर भन्ने ठाउँमा थुप्रै मानिसलाई घेरा हालेका थिए र पछि सबैलाई गोली हानि हत्या गरेका थिए। अक्टोबर महिनामा पिरगाचा उपजिल्लाको शङ्करदह गाउँमा बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका सैनिक र पाकिस्तानी सेना बीच गोली हानाहान भएको थियो भने उक्त घटनामा ५ लडाकु सहित २ पाकिस्तानी सेनाको मृत्यु भएको थियो। पाकिस्तानी सेनाले उक्त घटनाको केही दिन पश्चात् १७ मुसलमानहरूको टल्टला मस्जिदमा हत्या गरेका थिए। डिसेम्बर २ का दिन पिरगाचा उपजिल्लामा बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका सैनिक र पाकिस्तानी सेना बीच गोली हानाहान भएको थियो भने उक्त घटनामा १ लडाकु सहित २ पाकिस्तानी सेनाको मृत्यु भएको थियो। ३ डिसेम्बरका दिन पाकिस्तानी सेनाले बारती पुलमा थुप्रै मानिसहरूको सामूहिक हत्या गरेका थिए। १७ डिसेम्बरका दिन पाकिस्तानी सेनाले आत्मासमर्पण गरेपछि रङ्पुर जिल्ला स्वतन्त्र भएको थियो। == भूगोल == रङ्पुर विभागमा (बङ्गलादेशको सात विभाग मध्ये एक विभाग) पर्ने यो जिल्ला बङ्गलादेशको उत्तरी क्षेत्रमा पर्छ। यो जिल्ला २५°१८' देखि २५°५७' उत्तर अक्षांश र ८८°५६' देखि ८९°३२' पुर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। रङ्पुर जिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २३७०.४५ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस जिल्लालाई [[लालमनिरहाट जिल्ला]] र [[नीलफामारी जिल्ला]] उत्तर, [[गाइबान्धा जिल्ला|गाईबान्धा जिल्ला]]ले दक्षिण, [[कुडिग्राम जिल्ला]]ले पूर्व र [[दिनाजपुर जिल्ला]]ले पश्चिमबाट घेरेको छ। [[रङ्पुर सहर|रङ्पुर]] सहर यस जिल्लाको सदरमुकाम हो। यस जिल्लाको तापक्रम ३२ डिग्री देखि ११ डिग्री सम्म पुग्छ भने यस जिल्लामा २९३१ मिलिमिटर वर्षा हुन्छ।<ref>{{cite web|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%9A%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0:RangpurDistrict.jpg|title=বাংলাপিডিয়া মানচিত্র}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == जनशाङ्खिकि == जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २५४२४४१ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या १३०७३९६ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या १२३५०४५ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २२९६७९० छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २२९९६३ छ। त्यस्तै गरी बुद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ५७८१, इसाई धर्मको २०६९ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ७८४७ रहेको छ। यस जिल्लामा मुण्डा र सन्तल जनजातिहरू बसोबास गर्छन्। टिष्टा, जमुनेश्वरी, घघाट, अखिरा, चकाली आदि यस जिल्लाका प्रमुख नदिहरू हुन्। == भाषा == रङ्पुर जिल्लामा मुख्यतया दुई भाषाहरू बोलिने गरिन्छ जो; रङ्पुरी र बङ्गाली हन्। यस जिल्लाका स्थानीय बासिन्दाहरू रङ्पुरी भाषा बढी बोल्छन् भने शिक्षित मानिसहरू र सहरमा बसोबास गर्ने मानिसहरू भने बङ्गाली भाषा बोल्ने गर्छन्। यस जिल्ला सन्तल र मुण्डा जनजातिहरू पनि बसोबास गर्ने हुनाले उक्त जनसमुदायले छुट्टै स्थानीय भाषा बोल्ने गर्छन्। == अर्थतन्त्र == यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती जसमा जिल्लाकै ६२.९९% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै ४.६६% मजदुरी, व्यापार र उद्योगमा १.१%, वाणिज्यमा १३.२८%, सञ्चार र यातायातमा ३.९०%, रेमिटेन्समा ०.२०%, निर्माण क्षेत्रमा १.१३%, धार्मिक सेवा ०.२०% र अन्य ६.१६% रहेका छन्। == सञ्चार माध्यम == बङ्गलादेश बेतार रङ्पुर यस जिल्लाको प्रशारकको रूपमा काम गरेको छ। बङ्गलादेश टेलिभिजनको क्षेत्रीय प्रसारण रङ्पुरबाट हुन्छ। रङ्पुर प्रेस क्लब रङ्पुर सहरमा पर्छ। रङ्पुरमा १९ वटा चलचित्र मन्दिरहरू छन् भने यहाँ थुप्रै पत्रपत्रिका प्रकाशन गर्ने संस्थाहरू पनि छन्। == प्रशासक == [[File:ZPBuildingRangpur.jpg|thumb|right|220px|जिल्ला परिषद् भवन]] यस जिल्लामा ३ नगरपालिकाहरू: रङ्पुर सदर, बडारगञ्ज र हरागच छन् भने ८ उपजिल्लाहरू छन् जुन यस प्रकार छन्;<ref>{{cite web|url=http://www.kabirhat.com/bangladesh-district/rangpur.html|title=রংপুর জেলার উপজেলা তালিকা|website=কবিরহাট ডট কম|author=|date=|accessdate=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rangpurdivisionbd.blogspot.com/2016/04/list-of-upazilas-in-rangpur-district.html?m=1|title=রংপুর জেলার উপজেলা উপজেলা সমূহ|website=রংপুর বিভাগ বিডি|author=|date=|accessdate=}}</ref> *[[बडारगञ्ज उपजिल्ला|बडारगञ्ज]] *[[मिथापुकार उपजिल्ला|मिथापुकार]] *[[गङ्गाचरा उपजिल्ला|गङ्गाचरा]] *[[कुनिया उपजिल्ला|कुनिया]] *[[रङ्पुर सदर उपजिल्ला|रङ्पुर सदर]] *[[पिरगाछा उपजिल्ला|पिरगाछा]]<ref>{{cite web|url=https://rangpurdivisionbd.blogspot.com/2016/03/pirgachha-upazila.html?m=1|title=পীরগাছা উপজেলা|website=রংপুর বিভাগ বিডি|author=|date=|accessdate=}}</ref> *[[पिरगञ्ज उपजिल्ला|पिरगञ्ज]] *[[तारागञ्ज उपजिल्ला|तारागञ्ज]] यस जिल्लाको सदरमुकाम रङ्पुर सहरले ४३ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा फैलिएको छ जुन घघाट नदिको किनारमा अवस्थित छ भने यस सहरलाई सन् १८६९ मा नगरपालिका घोषित गरिएको थियो। सन् २००६ को जनगणना अनुसार रङ्पुर नगरपालिकाको जनसङ्ख्या २५१७९९ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ५२% छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ४८% रहेको छ। यस सहरको साक्षरता दर ५४.६% रहेको छ। रङ्पुर सहर विभाग कुल १०० वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको छ भने सन् २०११ को जनगणना अनुसार यसको जनसङ्ख्या ६० लाख रहेको छ। रङ्पुर सहर बङ्गलादेशका ढाका (१२५ मिलियन) चट्टग्राम (३० मिलियन), खुलना (१० मिलियन) र राजशाही (८ मिलियन) पछिको पाँचौं ठूलो सहर हो।<ref>{{cite web|url=https://www.yogsutra.com/bangladesh-district-map.html/amp|title=বাংলাদেশ মানচিত্র ৬৪ টি জেলা ও উপজেলার বাংলা ডিজিটাল মানচিত্র|website=|author=|date=|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105031339/https://www.yogsutra.com/bangladesh-district-map.html/amp|archive-date=2019-11-05}}</ref><ref>{{cite web|url=https://m.downloadexcelfiles.com/bd_en/download-list-upazilas-bangladesh|title=বাংলাদেশের উপজেলাগুলির তালিকা ডাউনলোড করুন|website=ডাউনলোড|author=|date=|accessdate=}}</ref> == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ४१.९१% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता दर ४६.५०% र महिलाको साक्षरता दर ३७.०६% रहेको छ। यस जिल्लामा १ विश्वविद्यालय, १ मिडिकल कलेज, २ शिक्षण अस्पताल, १ कानुन विद्यालय, १ आयुर्वेदिक कलेज, ६५ कलेज, ३२० माध्यमिक विद्यालय, ११६६ सामुदायिक विद्यालय, २५ मन्टेस्वरी, ३७० मदरसा रहेका छन्। यस जिल्लाका केही उत्कृष्ट विद्यालयहरू यस प्रकार छन्; बेगुम रोकाय विश्वविद्यालय (सन् २००८), रङ्पुर कलेज (सन् १९१६), बेगसम रोकाय सरकारी मोहिला कलेज (सन् १९६४), रङ्पुर मेडिकल कलेज (सन् १९६६), रङ्पुर सैनिक क्याम्पस (सन् १९७७), रङ्पुर जिला कलेज (सन् १८७६), रङ्पुर कन्या उच्च विद्यालय (सन् १८७६), कैलाश राजन उच्च विद्यालय (सन् १९१३) आदि छन्। बेगुम रोकाय रोकाया विश्वविद्यालय रङ्पुर जिल्लाको एक मात्र विश्वविद्यालय हो। रङ्पुरमा अवस्थित रङ्पुर मेडिकल कलेज जुन बङ्गलादेशको प्रमुख शिक्षण विद्यालय हो। == केही प्रसिद्ध स्थानहरू == [[File:Tajhat Rajbari.JPG|thumb|रङ्पुरमा रहेको ताजहट दरबार]] * रङ्पुर सहरको दक्षिणमा ताजहट दरबार अवस्थित छ जसलाई पहिले जमिन्दार दरवार वा राजवरी दरवार पनि भन्ने गरिन्थ्यो। ब्रिटिस शासन कालको समाप्ति पश्चात् यो दरवार राम्रोसँग हेरचाह नगरेका कारण कमजोर बनेको थियो तर त्यसको बाबजुद पनि यो सन् १९८० को दशकमा एक न्याय लयको रूपमा परिचित थियो। सन् २००४ मा यस दरवारलाई पूर्ण रूपमा प्राचीन सामग्रीहरू र शैलीको प्रयोग गरी फेरबदल गरी एक सङ्ग्राहलय बनाइएको थियो। रङ्पुर सहरमा यसको अलावा विभिन्न अतिथी बस्नका लागि घर र अन्य थुप्रै सङ्ग्राहलयहरू रहेका छन्। * पिरबोधामा बेगम रोकायाको जन्म स्थलमा एक सङ्ग्राहल र महिला शिक्षण केन्द्रको स्थापना गरिएको छ। यो स्थलमा रङ्पुर सहरबाट आधा घण्टाको सवारी साधनमा यात्रा गरिसके पछि पुग्न सकिन्छ। ताजबरी सङ्ग्राहलयबाट केही दुरीमा रङ्पुर सहरमा एक सङ्ग्राहलय अवस्थित छ। [[File:Rangpur town hall 01.JPG|thumb|220px|রংপুর টাউন হল]] * रङ्पुर सहरको मध्ये भागमा एक ठूलो चिडियाखाना अवस्थित छ र सोही स्थानको नजिकमा "टाउन हल" नामक एक ठूलो सभा मण्डप रहेको छ जहाँ विभिन्न साँस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना हुने गर्दछ। यस जिल्लामा आफ्नै खनिज उत्खनन् केन्द्र र कलकारखानाको कमीका कारण यस जिल्ला अर्थतन्त्र कृषिमा बढी निर्भर छ। यस जिल्लाका दुर्गम क्षेत्रका मानिसहरूको जमिन नभएका कारण आएको स्रोत कमजोर छ। यस जिल्लामा वर्ष याममा बाढी आउने गरेको छ जसका कारण जन धनको ठूलो मात्रामा क्षेती हुने गरेको छ। यस जिल्लाको विभिन्न स्थानहरूबाट कोइला उत्खनन् गरिएको छ। यस जिल्लामा थुप्रै सैनिक अड्डुहरू रहेका छन्। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशका जिल्लाहरू]] seh29720meey4o64l3zvx4orngbjaph 0 107629 1392955 1392451 2026-10-20T18:44:55Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392955 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मादारिपुर | native_name = মাদারিপুর | native_name_lang = बाङ्ला | official_name = मादारिपुर जिल्ला | type = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | image_seal = National emblem of Bangladesh.svg | image_shield = | nickname = লেকপার্কসিটি | nicknames = | motto = | mottoes = | image_map = BD Madaripur District locator map.svg | map_caption = बङ्गलादेशको नक्शामा मादारिपुर जिल्लाको अवस्थिति | image_map1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Location of Madaripur in Bangladesh | coordinates = {{coord|23.17|90.10|region:BD|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = [[ढाका विभाग]] | established_title = | established_date = सन् १८५४ | seat_type = | seat = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 1144.96 | area_metro_km2 = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 1212198 | population_as_of = सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार<ref name=":2011">{{cite web |url= http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Madaripur.pdf |title= পপুলেশন এন্ড হাউজিং সেন্সাস ২০১১ |লেখক= |date= জুলাই ২০১৫ |website= বাংলাদেশ পরিসংখ্যান ব্যুরো |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |date= আগস্ট ২২, ২০১৯ }}</ref> | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = मादारिपुरी | population_demonyms = | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | timezone1 = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset1 = +०६:०० | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ७९०० | website = {{URL|www.madaripur.gov.bd}} | footnotes = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | area_code = 0661 | area_code_type = | geocode = | iso_code = }} '''मादारिपुर''' ({{भाषा-बङ्गाली|মাদারিপুর জেলা}}) [[बङ्गलादेश]]को मध्ये भूभागमा पर्ने एक जिल्ला हो। यो जिल्ला [[ढाका विभाग]] अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{cite book |author=Shahidul Haq |chapter=মাদারিপুর |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Madaripur_District |title= বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া|editor=সিরাজুল ইসলাম, আহমেদ এ জামাল|publisher=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |year=सन् २०१२ |edition=दोस्रो}}</ref> == भूगोल == मादारिपुर जिल्ला बङ्गलादेशको मध्य भागमा पर्छ भने यो जिल्ला २३°००' देखि २३°३०' उत्तर अक्षांश र ८९°५६' देखि ९०°२१' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। मादारिपुर ठजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये ११४४.९६ वर्ग किलोमिटर ओगटेको। यस जिल्लालाई [[फरिदपुर जिल्ला|फरिदपुर]] र [[मुन्सिगञ्ज जिल्ला|मुन्सिगञ्ज]] जिल्लाले उत्तर, [[बरिशाल जिल्ला|बरिशाल]] र [[गोपालगन्ज जिल्ला|गोपालगञ्ज]] जिल्लाले दक्षिण, [[शरियतपुर जिल्ला|शरियतपुर]] जिल्लाले पूर्व र [[ढाका जिल्ला|ढाका]] र [[फरिदपुर जिल्ला|फरिदपुर]] जिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। पद्मा, मेघना, धलेश्वरी यस जिल्लाको प्रमुख नदिहरू हुन्।<ref>{{cite web|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%80%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0_%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|title=মাদারীপুর জেলা|date=|website=বাংলাপিডিয়া|আর্কাইভের-ইউআরএল=|access-date=2019-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126064806/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%80%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0_%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|archive-date=2018-01-26}}</ref> == इतिहास == मादारिपुर क्षेत्रमा ब्रिटिस शासन काल देखिनै विभिन्न उतारचढाव तथा युद्धहरू भएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.annyodesh.in/archive/article/%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A7%83%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%93-%E0%A6%AC%E0%A7%8C%E0%A6%A6-5/|title=বাঙালির সাংস্কৃতিক ও বৌদ্ধিক ইতিহাস – পর্ব ৫ – অন্যদেশ|language=बाङ्ला|date=2019-08-19}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ मार्च २९ मा सुरु भएको थियो भने यस युद्ध भरि बङ्गलादेशका लागि लडिरहेका लडाकु र पाकिस्तानी सेना बीच थुप्रै प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष गोली हानाहान तथा युद्ध भएको थिए।<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA278|title=প্রাচীন ভারতীয় ইতিহাস ও সভ্যতা|author=শৈলেন্দ্র নাথ সেন |date=1999|year=|publisher=নতুন বয়স আন্তর্জাতিক|page=२७७–२८७}}</ref> ८ डिसेम्बर देखि १० डिसेम्बर सम्म पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशी लडाकु बीच शोमादार पुलमा प्रत्यक्ष गोलि हानाहान भएको थियो जहाँ थुप्रै पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशी लडाकुहरू घाइते भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.madaripur.gov.bd/|title=মাদারীপুর জেলা|date=2019-06-24|website=বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন|language=}}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> एक प्रत्यक्ष गोलि हानाहानमा बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेको एक सङ्गठनले ४० पाकिस्तानी सेनालाई पक्राउ गरेका थिए जसमा १ कप्तान पनि समावेश थिए।<ref>{{cite web|title=মাদারীপুর জেলা পরিচিতি|year=১৯৯৪|publisher=মিসেস লীনা জাব্বার}}</ref> बङ्गलादेश मुक्ति अभियानका बेला मादारिपुर उपजिल्लाका ५३ लडाकुहरू मारिएका थिए। <ref>{{cite web|url=http://www.northmadarshaup.chittagong.gov.bd/|title=উত্তর মাদার্শা ইউনিয়ন|date=|website=বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন|access-date=2019-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191119104637/http://northmadarshaup.chittagong.gov.bd/|archive-date=2019-11-19}}</ref> पाकिस्तानी सेनाले सेण्डिया जिल्लामा ५० सर्वसाधारणहरूको मृत्यु भएको थियो भने पाकिस्तानी सेनाले थुप्रै मानिसहरूको हत्या, बलात्कार तथा घरटहरामा आगजनी गरेका थिए। मादारिपुर जिल्ला १० डिसेम्बरका दिन स्वतन्त्र भएको थियो।<ref>{{cite web|url=|title=যাঁর নামে মাদারিপুর|প্রথমাংশ=|date=২১ জুলাই ২০১৯|work=দৈনিক সুবর্ণগ্রাম|}}</ref><ref>{{cite web|title=অসমাপ্ত আত্মজীবনী|year=২০১২|publisher=দি ইউনিভার্সিটি প্রেস লিমিটেড}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.somoynews.tv/pages/details/138598|title=১০ ডিসেম্বর মাদারীপুর মুক্ত দিবস|date=2019-08-19|website=সোময় টিভি|language=en|আর্কাইভের-ইউআরএল=|access-date=2019-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191106123715/http://www.somoynews.tv/pages/details/138598|archive-date=2019-11-06}}</ref> == जनशाङ्खिकि == जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या ११४६३४९ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ५८४०१६ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ५६२३३३ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १००१३१६ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १४३०९३ छ। त्यस्तै गरी बुद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १७२९, इसाई धर्मको ३९ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या १७२ रहेको छ।<ref name=":0">{{Cite web |url=http://madaripur.gov.bd/site/page/f2008f0c-2012-11e7-8f57-286ed488c766/Madaripur%2520district%2520at%2520a%2520glance |title=এক নজরে মাদারীপুর জেলা |website=মাদারীপুর জেলা |access-date=2019-08-03 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == अर्थतन्त्र == यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ६१.३३% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै २.५९% मजदुरी, व्यापार र उद्योगमा ०.८४%, वाणिज्यमा १५.४६%, सञ्चार र यातायातमा २.२७%, रेमिटेन्समा ०.८७%, निर्माण क्षेत्रमा १.७१%, सुविधा ७.२५%, धार्मिक सेवा ०.१९% र अन्य ७.४८% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय मादारिपुर उप विभागको स्थापना सन् १८६४ मा बकिरपुर जिल्लाको अधिनमा भएको थियो भने सन् १८७३ मा यो जिल्ला बकिरपुर जिल्लाबाट छुट्टिएर फरिदपुर जिल्लामा गाभिएको थियो। मादारिपुर उप विभागलाई सन् १९८४ मा जिल्लामा परिणत गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=214399 |title=আ.লীগের পুরুষরা প্রশাসক নিয়োগ করেছেন |date=16 December 2011 |website= দ্য ডেইলি স্টার|accessdate=2017-05-18}}</ref> यस जिल्लामा हाल ४ उपजिल्लाहरू रहेका छन् जसमध्ये सबैभन्दा ठूलो उपजिल्ला शिवचार (३२१.८८ वर्ग किलोमिटर) हो भने सबैभन्दा सानो उपजिल्ला रोजियोर (२२९.२८ वर्ग किलोमिटर) हो।<ref>{{cite web |url=http://www.madaripur.gov.bd/site/officer_list/706d4e09-2010-11e7-8f57-286ed488c766/Deputy%20commissioner |title=জেলা প্রশাসক |accessdate=2018-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407000826/http://www.madaripur.gov.bd/site/officer_list/706d4e09-2010-11e7-8f57-286ed488c766/Deputy%20commissioner |archive-date=2019-04-07 }}</ref><ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য|access-date= 2019-11-06|archive-url= https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|archive-date= 2019-11-06}}</ref> == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ४२.४% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता दर ४६.९% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३७.३% रहेको छ। यस जिल्लाका केही प्रख्यात विद्यालय यस प्रकार छन्; सरकारी नाजिमुदिन कलेज (सन् १९४८), सरकारी ब्रहम्गञ्ज कलेज (सन् १९६४), रजियोर डिग्री कलेज (सन् १९७०), शेहबरामपुर कवि नजरुल स्लाम कलेज (सन् १९७२), कलिकानी सयद हुसेन कलेज (सन् १९७२), शोशिकर सहिद स्मृति कलेज (सन् १९७२), चरमुगुडिया कलेज (सन् १९७८), सरकारी सुफिया मोहिला कलेज (सन् १९८४), रिजिया बेगम मोहिला कलेज (सन् १९८५), सयद अब्दुल हुसेन कलेज (सन् १९८९), उतरेल उच्च विद्यालय, चमनगुडिया उच्च विद्यालय (सन् १९३१), दोनाभान सरकारी कन्या उच्च विद्यालय (सन् १९१४), मिथापुर एलएन उच्च विद्यालय (सन् १९१५), अमग्रह उच्च विद्यालय (सन् १९१७), बीरमोहन उच्च विद्यालय (सन् १९१९), पञ्चचार उच्च विद्यालय (सन् १९२०), आरएम उच्च विद्यालय (सन् १९३०), मडबरेरचर आरएम उच्च विद्यालय (सन् १९३०), एसबपुर उच्च विद्यालय (सन् १९३२), कदमबाडी उच्च विद्यालय (सन् १९४२), शोसिखर उच्च विद्यालय (सन् १९४३), कालिकानी पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९४६), सहबराम बहुभाषिक उच्च विद्यालय (सन् १९४६), मुन्सि कदिरपुर उच्च विद्यालय (सन् १९५०), संयुक्त स्लामिया सरकारी उच्च विद्यालय (सन् १९५०), टेकरहाट उच्च विद्यालय (सन् १९५२), भण्डारी काण्डी उच्च विद्यालय (सन् १९५३), टाण्टीबाडी स्लामिया उच्च विद्यालय (सन् १९५३), राजकुमार एडवर्ड शिक्षण संस्था (सन् १९९५) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका जिल्लाहरू]] r9qkv8injc0wldccratyzqriwavomqj 0 107831 1392911 1387214 2026-10-20T13:07:52Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392911 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = पत्नीतला | native_name = পত্নীতলা | settlement_type = [[बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बङ्गलादेश को नक्शामा पत्नीतला उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|25|{{#expr:.0500*60 round 1}}|N|88|{{#expr:.7333*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[राजशाही विभाग]] | subdivision_name2 = [[नउगाँ जिल्ला]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 382.39 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 231,900 | population_as_of = सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार<ref>{{cite web |url= http://patnitala.naogaon.gov.bd/node/247852 |title= এক নজরে পত্নীতলা |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ৯ জুলাই ২০১৪ |website= |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_footnotes = | population_density_km = auto | postal_code_type = हुलाक | postal_code = ६५४० | website =[http://www.bangladesh.gov.bd/maps/images/naogaon/Patnitala.gif पत्नीतला उपजिल्लाको आधिकारिक नक्शा] | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ }} '''पत्नीतला''' ({{भाषा-बङ्गाली|পত্নীতলা}}) [[बङ्गलादेश]]को उत्तरी भागमा पर्ने जिल्ला [[नउगाँ जिल्ला|नउगाँ]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[राजशाही विभाग|राजशाही]] विभागमा अन्तर्गत पर्दछ। == भूगोल == पत्नीतला बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २४°४१' देखि २४°५९' उत्तर अक्षांश र ८८°४०' देखि ८८°२३' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। पत्नीतला उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये ३८२.३९ वर्ग किलोमिटर ओगटेको। <ref name=Banglapedia>{{cite book |last=Tuhin |first=Shamsul Arefin |year=2012 |chapter=Patnitala Upazila |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Patnitala_Upazila |title=বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া |edition=दोस्रो |publisher=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি}}</ref> यस उपजिल्लालाई [[धामोइरहाट उपजिल्ला|धामोइरहाट]] उपजिल्ला र।भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले उत्तर, [[महादेवपुर उपजिल्ला|महादेवपुर]] दक्षिण, [[बदलगाछी उपजिल्ला|बदलगाछी]] उपजिल्लाले पूर्व, [[सापाहार उपजिल्ला|सापाहार]] र [[पोरशा उपजिल्ला|पोरशा]] उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। शिव र अतराई नदि यस उपजिल्लाको प्रमुख नदिहरू हुन्।<ref>{{cite web | url = http://en.banglapedia.org/index.php?title=Patnitala_Upazila | title = पत्नीतला उपजिल्ला | publisher = बाङ्लापिडिया | accessdate = 8 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220711165220/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Patnitala_Upazila | archive-date = 11 July 2022 }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/19/1905_PART_A_DCHB_DAKSHIN%20DINAJPUR.pdf |title = জেলা আদমশুমারীর পুস্তিকা ২০১১ দক্ষিণ দিনাজপুর | work= দক্ষিণ দিনাজপুরের মানচিত্র চতুর্থ পৃষ্ঠায় সিডি ব্লক দেখাচ্ছে|publisher= আদমশুমারি পরিচালনা অধিদপ্তর | accessdate = 8 December 2018}}</ref><ref>{{cite web | url = http://wbpspm.gov.in/publications/District%20Human%20Development%20Report | title = জেলা মানব উন্নয়ন প্রতিবেদন | work = উত্তর দিনাজপুর জেলার লোকাল সেটিং দেখাচ্ছে মানচিত্র (দক্ষিণ দিনাজপুর জেলা অন্তর্ভুক্ত) | publisher = পরিকল্পনা, পরিসংখ্যান এবং প্রোগ্রাম বাস্তবায়ন বিভাগ, পশ্চিমবঙ্গ সরকার | accessdate = 8 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180119150840/http://www.wbpspm.gov.in/publications/District%20Human%20Development%20Report | archive-date = 19 January 2018 }}</ref> == जनशाङ्खिकि == बङ्गलादेश राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २०९४५० रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या १०८५२९ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या १००९११ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १६३४५३ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ३०८३० रहेको छ।<ref name="census">{{cite web | accessdate = November 10, 2006 | url = http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archivedate = 2005-03-27 | title = জনসংখ্যার আদমশুমারি শাখা, বিবিএস }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |date=2005-03-27 }}</ref> त्यस्तै गरी बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ३६४१, इसाई धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ४३ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ११४७३ रहेको छ। यस उपजिल्लामा सन्थल र महाली जनजातिका मानिसहरू बसोबास गर्छन्। यस उपजिल्लामा ३३६ मस्जिद, १४७ हिन्दु मन्दिर र ९ गिर्जाघर रहेका छन्।<ref>{{cite web | url = http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila_Naogaon.pdf | title = Bangladesh Population and Housing Census 2011: Zila Report – Nagaon | work = Table P01 : Household and Population by Sex and Residence, Table P05 : Population by Religion, Age group and Residence, Table P09 : Literacy of Population 7 Years & Above by Religion, Sex and Residence | publisher = Bangladesh Bureau of Statistics (BBS), Ministry of Planning, Government of the People’s Republic of Bangladesh | accessdate = 9 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220929201059/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila_Naogaon.pdf | archive-date = 29 September 2022 }}</ref> == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, आलु, तोरी आदि अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, केरा, कटहर, अम्बा, खरबुजा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, तेल उद्योग, बिस्कुट कारखाना, फलाम उद्योग, आइसक्रिम उद्योग तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले धान, गहुँ, चामल र मौसमी तरकारी तथा अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका कोदो र खैनी पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा ४१ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा ५ माछापालन केन्द्र, ४ दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा ३० कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ८०.२४% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै २.०७% मजदुरी, व्यापार र उद्योगमा ०.७०%, वाणिज्यमा ७.७५%, सञ्चार र यातायातमा २.०५%, निर्माण क्षेत्रमा ०.४१%, सुविधा ३.६५%, धार्मिक सेवा ०.१४%, विदेशी रोजगारी ०.०६% र अन्य २.९४% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय पत्नीतला थानाको स्थापना सन् १९०७ भएको थियो भने सन् १९८३ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियोे। हाल पत्नीतला उपजिल्लामा १ नगरपालिका, ११ सङ्घ परिषद्, २९७ मौजा र २९२ गाउँहरू रहेका छन्। == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ४८.८% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ५३.१% छ भने महिलाको साक्षरता दर ४६.३% रहेको छ। यस उपजिल्लामा ४ क्याम्पस, १२२ प्राथमिक विद्यालय, २८ मदरसा रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट विद्यालयहरू यस प्रकार छन्; नाजीपुर सरकारी क्याम्पस (सन् १९७३), नाजीपुर म‍हिला क्याम्पस (सन् १९९५), कताबाडी उच्च विद्यालय (सन् १९२४), नाजीपुर पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९३०), सालाबाला कन्या विद्यालय (सन् १९२०), नाजीपुर सदिम फजिल मदरसा (सन् १९६९) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] qsdaf0xdkpxj9fkiijvub6yws7mnfm7 0 107832 1392919 1387567 2026-10-20T14:13:45Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392919 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = पोरशा | native_name = পোরশা | settlement_type = [[बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बङ्गलादेशको नक्शामा पोरशा उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|25|{{#expr:.0250*60 round 1}}|N|88|{{#expr:.4833*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[राजशाही विभाग]] | subdivision_name2 = [[नउगाँ जिल्ला]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 252.83 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 132,095 | population_as_of = सन् २०११ | population_footnotes = | population_density_km = auto | postal_code_type = | postal_code = | website =[http://map.bdhomepage.com/?q=content/digital-map-porsha-upazila-naogaon-district नउगाँ जिल्लाको नक्शा] | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ }} '''पोरशा''' ({{भाषा-बङ्गाली|পোরশা}}) [[बङ्गलादेश]]को उत्तरी भागमा पर्ने जिल्ला [[नउगाँ जिल्ला|नउगाँ]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[राजशाही विभाग|राजशाही]] विभागमा अन्तर्गत पर्दछ।<ref>{{cite web |url= http://porsha.naogaon.gov.bd/node/377279-এক-নজরে-পোরশা |title= এক নজরে পোরশা |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ৯ জুলাই ২০১৪ |website= |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == भूगोल == पोरशा बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २४°५४' देखि २५°०५' उत्तर अक्षांश र ८८°२४' देखि ८८°३९' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। परोशा उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २५२.८३ वर्ग किलोमिटर ओगटेको। यस उपजिल्लालाई [[सापाहार उपजिल्ला|सापाहार]] उपजिल्लाले उत्तर, [[गुमाश्तापुर उपजिल्ला|गोमस्तापुर]] र [[नियामतपुर उपजिल्ला|नियामतपुर]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[पत्नीतला उपजिल्ला|पत्नीतला]] र [[महादेवपुर उपजिल्ला|महादेवपुर]] उपजिल्लाले पूर्व र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले पश्चिमबाट घेरेको छ। शिव र पूनर्भावा नदि यस उपजिल्लाको प्रमुख नदिहरू हुन्। <ref>{{cite web| url = http://en.banglapedia.org/index.php?title=Porsha_Upazila| title = पोरशा उपजिल्ला| publisher = बाङ्लापिडिया| accessdate = 15 November 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20181117193108/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Porsha_Upazila| archive-date = 17 November 2018 }}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.mapsofindia.com/maps/westbengal/tehsil/maldah.html |title = মালদহের तहসিল মানচিত্র |work = | publisher= ভারতের মানচিত্র | accessdate = 15 November 2018}}</ref> == जनशाङ्खिकि == बङ्गलादेश राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १२१८०९ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ६१८९६ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ५९९१३ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १०४५७१ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ८०५५ रहेको छ।<ref>{{cite web | url = http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila_Naogaon.pdf | title = বাংলাদেশ জনসংখ্যা ও আবাসন আদমশুমারি ২০১১: জেলা রিপোর্ট - নাগাঁও | work = লিঙ্গ এবং বাসভবনের দ্বারা গৃহস্থালী এবং জনসংখ্যা, ধর্ম দ্বারা জনসংখ্যা, বয়সের এবং আবাস, জনসংখ্যার সাক্ষরতা বছর এবং তার বেশি ধর্ম, লিঙ্গ এবং বাসস্থান দ্বারা | publisher = বাংলাদেশ পরিসংখ্যান ব্যুরো (বিবিএস), পরিকল্পনা মন্ত্রক, গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার | accessdate = 9 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220929201059/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila_Naogaon.pdf | archive-date = 29 September 2022 }}</ref> त्यस्तै गरी बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १३९७, इसाई धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ३२ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ७७५४ रहेको छ। यस उपजिल्लामा सन्थल, उराउँ र पहान जनजातिका मानिसहरू बसोबास गर्छन्। यस उपजिल्लामा २६८ मस्जिद, ४१ हिन्दु मन्दिर र १ गिर्जाघर रहेका छन्।<ref>ধনঞ্জয় রায়, ''দিনাজপুর জেলার ইতিহাস'', কে পি বাগচী অ্যান্ড কোম্পানি কলকাতা, প্রথম প্রকাশ ২০০৬, পৃষ্ঠা ২১১</ref><ref name="census">{{cite web | accessdate = November 10, 2006 | url = http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archivedate = 2005-03-27 | title = জনসংখ্যার আদমশুমারি শাখা, বিবিএস }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |date=2005-03-27 }}</ref> == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ भने यहाँको ५०.२०% भूभाग खेती योग्य रहेका छन्। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, आलु, तोरी आदि अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, केरा, कटहर र खरबुजा उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा ११ धान कुटानी केन्द्र, २ गहुँ पिसानी केन्द्र, ३ आइसक्रिम उद्योग, १६ फलाम कारखाना तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले धान, गहुँ, चामल र मौसमी तरकारी तथा अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका कोदो र खैनी पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा १४ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा २ माछापालन केन्द्र, १ दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा ११ कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ८१.४४% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै ३.१७% मजदुरी, व्यापार र उद्योगमा ०.२२%, वाणिज्यमा ५.४३%, सञ्चार र यातायातमा ०.९३%, निर्माण क्षेत्रमा ०.२५%, सुविधा ३.३४%, धार्मिक सेवा ०.१३%, वैदेशिक रोजगारी ०.०३% र अन्य ५.०६% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय पोरशा थानाको स्थापना सन् १९३३ भएको थियो भने सन् १९८४ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियोे। हाल पत्नीतला उपजिल्लामा १ नगरपालिका, ११ सङ्घ परिषद्, २९७ मौजा र २९२ गाउँहरू रहेका छन्। हाल यस उपजिल्लामा ६ सङ्घ परिषद्, १५५ मौजा र २५३ गाउँहरू रहेका छन्।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য|access-date= 2019-11-09|archive-url= https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|archive-date= 2019-11-06}}</ref> == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ३५.६% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ३८.५% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३२.६% रहेको छ। यस उपजिल्लामा २ क्याम्पस, १११ प्राथमिक विद्यालय, मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; पोरशा डिग्री क्याम्पस (सन् १९६९), गनगुडिया प्राबिधिक तथा कृषि डिग्री क्याम्पस (सन् १९८७), पोरशा उच्च विद्यालय (सन् १९२७), निथापुर उच्च विद्यालय (सन् १९३६), पोरशा उच्च मदरसा तथा उच्च विद्यालय (सन् १९२७), पालाशबाडी चाँचिबाडी फजिल मदरसा (सन् १९६४) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] 74kr5a5hi1617fgwehrx1eeqt24sfgg 0 107834 1392928 1387857 2026-10-20T15:07:49Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392928 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox military conflict |group = |image = BangladeshLiberationWarMontage.jpg |image_size = 280px |caption = घडीको दिशामा शीर्ष बायाँदेखि; [[बुद्धिजीवी सहिद स्मारक]], [[मुक्ति बाहिनी|बङ्गलादेशी सेना]]को [[होइट्जर]], बङ्गलादेशी र भारतीय सेनासमक्ष पाकिस्तानी सेनाको आत्मसमर्पण,<ref>http://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/5312/Instrument+of+Surrender+of+Pakistan+forces+in+Dacca "The Pakistan Eastern Command agree to surrender all Pakistan Armed Forces in Bangladesh to Lieutenant General Jagjit Singh Aurora, General Officer Commanding-in –chief of the Indian and Bangladesh forces in the eastern theatre."</ref> पाकिस्तानी पनडुब्बी पिएनएस गाजी |partof = |date = २६ मार्च – १६ डिसेम्बर १९७१ |place = {{झण्डा चिन्ह|बङ्गलादेश}}[[बङ्गलादेश]] (तत्कालीन पूर्व पाकिस्तान), बङ्गालको खाडी, पश्चिम पाकिस्तान, अरबी सागर, भारतको केही भाग |casus = |territory = पाकिस्तानबाट [[पूर्वी पाकिस्तान|पूर्व पाकिस्तान]] स्वतन्त्र हुँदै स्वाधीन बङ्गलादेश परिणत भएको थियो। |result = बङ्गलादेशको जित |combatant1 = {{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} [[बङ्गलादेश]] *{{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} [[बङ्गलादेश]]{{झण्डा चिन्ह|भारत}} [[भारत]] (३ डिसेम्बर १९७१ युद्धमा भाग लिएको)* {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defence of India.svg}} भारतीय सशस्त्र सेना<ref>{{वेब स्रोत| युआरएल=http://articles.latimes.com/2002/mar/30/local/me-passings30.1 | कार्य=The Los Angeles Times | शीर्षक=Gen. Tikka Khan, 87; 'Butcher of Bengal' Led Pakistani Army | मिति=30 March 2002}}</ref> '''समर्थनकारी देश''' <br> {{झण्डा चिन्ह|Soviet Union}} [[सोभियत सङ्घ]]<ref name=RIR>{{वेब स्रोत|लेखक=Rakesh Krishnan Simha|शीर्षक=1971 War: How Russia sank Nixon's gunboat diplomacy|युआरएल=http://in.rbth.com/articles/2011/12/20/1971_war_how_russia_sank_nixons_gunboat_diplomacy_14041.html |कार्य= In.rbth.com |प्रकाशक=Russia & India Report|पहुँचमिति=2 March 2015|मिति=December 20, 2011}}</ref>|combatant2 = {{झण्डा चिन्ह|पाकिस्तान}} [[पाकिस्तान]] * पाकिस्तानी सशस्त्र सेना'''अर्धसैनिक लडाकु'''<br>* पूर्व पाकिस्तान केन्द्रीय शान्ति समिति* [[राजाकार]]* आल बदर* आल शामस <br>'''समर्थनकारी देश''': <br> {{झण्डा चिन्ह|संयुक्त राज्य अमेरिका}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/e7/48542.htm |शीर्षक=Document 172 |प्रकाशक=2001-2009.state.gov |मिति=1971-12-10 |पहुँचमिति=2015-05-31}}</ref> <br> {{झण्डा चिन्ह|संयुक्त अधिराज्य}} [[संयुक्त अधिराज्य]]<ref name="theworldreporter.com">{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.theworldreporter.com/2011/10/1971-india-pakistan-war-role-of-russia.html|शीर्षक=1971 India Pakistan War: Role of Russia, China, America and Britain|कार्य=The World Reporter|पहुँचमिति=30 October 2011}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.frontierindia.net/british-aircraft-carrier-hms-eagle-tried-to-intervene-in-1971-india-pakistan-war|शीर्षक=British aircraft carrier 'HMS Eagle' tried to intervene in 1971 India&nbsp;– Pakistan war&nbsp;– Frontier India&nbsp;– News, Analysis, Opinion&nbsp;– Frontier India&nbsp;– News, Analysis, Opinion|प्रकाशक=Frontier India|मिति=18 December 2010|पहुँचमिति=27 July 2012|अभिलेख-युआरएल=https://web.archive.org/web/20160110154941/http://frontierindia.net/british-aircraft-carrier-hms-eagle-tried-to-intervene-in-1971-india-pakistan-war/|अभिलेख-मिति=१० जनवरी २०१६}}</ref> <br> {{झण्डा चिन्ह|श्रीलङ्का}}[[श्रीलङ्का]] <br> {{झण्डा चिन्ह|चीन}} [[चीन]]<ref name="Manohar, Singh">{{पुस्तक स्रोत|अन्तिम१=Singh|प्रथम१=edited by Swaran|शीर्षक=China-Pakistan strategic cooperation : Indian perspectives|मिति=2007|प्रकाशक=Manohar|स्थान=New Delhi|आइएसबिएन=8173047618}}</ref><ref name="Columbia University Press, Jaffrelot">{{पुस्तक स्रोत|अन्तिम१=Jaffrelot|प्रथम१=Christophe|शीर्षक=Pakistan at the Crossroads: Domestic Dynamics and External Pressures|प्रकाशक=Columbia University Press|आइएसबिएन=9780231540254|युआरएल=https://books.google.com/?id=A791CwAAQBAJ&pg=PA285&dq=china+1971+indo+pak+war+general#v=onepage&q=china%201971%20indo%20pak%20war%20general&f=false|पहुँचमिति=25 December 2016|भाषा=अङ्ग्रेजी}}</ref> <br> {{झण्डा चिन्ह|साउदी अरब}} [[साउदी अरब]]<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=সংরক্ষণাগারভুক্ত অনুলিপি |युआरएल=http://orbat.com/site/cimh/iaf/IAF_1971_kills.pdf |पहुँचमिति=१७ मार्च २०१७ |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20130511153500/http://orbat.com/site/cimh/iaf/IAF_1971_kills.pdf |अभिलेखमिति=११ मे २०१३ }}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.acig.org/artman/publish/article_326.shtml |शीर्षक=India – Pakistan War, 1971; Introduction |प्रकाशक=Acig.org |मिति= |पहुँचमिति=2013-07-01}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110606195040/http://www.acig.org/artman/publish/article_326.shtml]</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत|शीर्षक=India's Foreign Policy|युआरएल=https://books.google.com/books?id=Y32u4JMroQgC&pg=PA317|पहुँचमिति=1 July 2013|वर्ष=2009|प्रकाशक=Pearson Education India|आइएसबिएन=978-81-317-1025-8|पृष्ठ=३१७–}}</ref><ref name="Ward1992">{{पुस्तक स्रोत|लेखक=Richard Edmund Ward|शीर्षक=India's Pro-Arab Policy: A Study in Continuity|युआरएल=https://books.google.com/books?id=5n359Tp2FRMC&pg=PA85|पहुँचमिति=1 July 2013|मिति=1 January 1992|प्रकाशक=Greenwood Publishing Group|आइएसबिएन=978-0-275-94086-7|पृष्ठ=85–}}</ref> <br> {{झण्डा चिन्ह|टर्की}} [[टर्की|तुर्की]]<ref name=RIR>{{वेब स्रोत|लेखक=Rakesh Krishnan Simha|शीर्षक=1971 War: How Russia sank Nixon's gunboat diplomacy|युआरएल=http://in.rbth.com/articles/2011/12/20/1971_war_how_russia_sank_nixons_gunboat_diplomacy_14041.html |कार्य= In.rbth.com |प्रकाशक=Russia & India Report|पहुँचमिति=2 March 2015|मिति=December 20, 2011}}</ref> |commander1 = {{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} [[शेख मुजिबुर रहमान]] <br> {{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} ताजउद्दिन आहमेद <br> {{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} सैयद नजरुल इसलाम <br> {{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} मुहाम्मद मनसुर आली <br> {{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} आबुल हासनात मोहाम्मद कामारुज्जामान <br> {{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} एमएजी ओसमानी <br> {{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} [[जियाउर रहमान]] <br> {{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} खालेद मोशार्रफ <br> {{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} काजी मुहम्मद शफिउल्लाह <br> {{flagicon image|Flag of Indian Army.svg}} श्याम मानेकश <br>{{flagicon image|Flag of Indian Army.svg}} जगजित सिंह अरोरा <br> {{flagicon image|Flag of Indian Army.svg}} ज्याक फर्ज राफाएल ज्याकब | commander2 = {{झण्डा चिन्ह|Pakistan}} याह्या खान <br> {{झण्डा चिन्ह|Pakistan}} नुरुल आमिन <br> {{झण्डा चिन्ह|Pakistan}} आब्दुल मोतालेब मालिक (युद्धबन्दी) <br> {{flagicon image|Flag of the Pakistani Army.svg}} आमिर आबदुल्लाह खान नियाजी (युद्धबन्दी) <br> {{flagicon image|Flag of the Pakistani Army.svg}} राओ फरमान आली (युद्धबन्दी) <br> {{flagicon image|Flag of the Pakistani Army.svg}} मोहाम्मद जामशेद (युद्धबन्दी) <br> {{flagicon image|Flag of the Pakistani Army.svg}} टिक्का खान <br> {{flagicon image|Naval Jack of Pakistan.svg}} मोहाम्मद शरिफ (युद्धबन्दी) <br> {{flagicon image|Naval Jack of Pakistan.svg}} लेस्ली मुङ्गाभिन (युद्धबन्दी) <br> {{flagicon image|Air Force Ensign of Pakistan.svg}} प्याट्रिक डेसमन्ड कालाघान (युद्धबन्दी) <br> {{झण्डा चिन्ह|Pakistan}} (पूर्व पाकिस्तान केन्द्रीय शान्ति समिति) <br>{{झण्डा चिन्ह|Pakistan}} (आल बदर) <br>{{झण्डा चिन्ह|पाकिस्तान}} (आल शामस) |strength1 = {{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} [[बङ्गलादेश]] ११०,०००<ref>Pakistan & the Karakoram Highway By Owen Bennett-Jones, Lindsay Brown, John Mock, Sarina Singh, Pg 30</ref> <br> {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defence of India.svg}} २५०,०००<ref>''[http://www.acig.org/artman/publish/article_326.shtml India - Pakistan War, 1971; Introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606195040/http://www.acig.org/artman/publish/article_326.shtml |date=2011-06-06 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110606195040/http://www.acig.org/artman/publish/article_326.shtml]'' - Tom Cooper, Khan Syed Shaiz Ali</ref> |strength2 = {{झण्डा चिन्ह|पाकिस्तान}} '''सशस्त्र सेना''': <br> १००,००० <br> '''अर्धसैनिक''': <br> २५,०००<ref>p442 Indian Army after Independence'' by KC Pravel: Lancer 1987|आइएसबिएन=81-7062-014-7]</ref> |casualties1 = {{झण्डा चिन्ह|Bangladesh|1971}} [[बङ्गलादेश]] ~३०,००,००० योद्धा तथा निरीह सर्वसाधारण सहिद भए<ref>{{पुस्तक स्रोत|अन्तिम१=Thiranagama|प्रथम१=edited by Sharika|अन्तिम२=Kelly|प्रथम२=Tobias|शीर्षक=Traitors : suspicion, intimacy, and the ethics of state-building|मिति=2012|प्रकाशक=University of Pennsylvania Press|स्थान=Philadelphia, Pa.|आइएसबिएन=0812222377}}</ref><ref name="autogenerated1">{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18049515 |शीर्षक=Bangladesh Islamist leader Ghulam Azam charged |प्रकाशक=BBC |मिति=13 May 2012 |पहुँचमिति=13 May 2012}}</ref> <br> {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defence of India.svg}} १,४२६–१,५२५ सेना सहिद भए <br> ३,६११–४,०६१ सेना घाइते<ref name=FallOfDacca>Figures from ''The Fall of Dacca'' by [[जगजित सिंह अरोरा]] in ''The Illustrated Weekly of India'' dated [[23 December]] [[1973]] quoted in ''Indian Army after Independence'' by KC Pravel: Lancer 1987 [ आइएसबिएन=81-7062-014-7</ref> |casualties2 = {{झण्डा चिन्ह|पाकिस्तान}} ८,००० सैनिक मारिए <br> १०,००० सैनिक घाइते भए <br> ९१,००० युद्धबन्धि (५६,६९४ लडाकु सैनिक, १२,१९२ अर्धसैनिक र बाँकी नागरिकहरू)<ref name=FallOfDacca/><ref>Figure from ''Pakistani Prisioners of War in India'' by Col S.P. Salunke p.10 quoted in ''Indian Army after Independence'' by KC Pravel: Lancer 1987|आइएसबिएन=81-7062-014-7</ref> |casualties3= सर्वसाधारणहरूको प्राणहानी: अनुमानित २७,९०,०००<ref>Daily Observer,Bangladesh, 11th January 1972,Dhaka,Bangladesh</ref> देखि ३०,००००० सम्म<ref name=MW>Matthew White's ''[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Bangladesh Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]''</ref> }} '''बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध''' ({{भाषा-बाङ्ला|বাংলাদেশের স্বাধীনতা যুদ্ধ}}; उच्चारण: '''बाङ्लादेशेर शाधिनता जुद्धो''') बङ्गलादेशी राष्ट्रवादी तथा स्व-दृढताको एक क्रान्ति र सशस्त्र सङ्घर्ष आन्दोलन थियो जसको सुरुवात सन् १९७१ मार्च २६ र अन्त्य डिसेम्बर १६ का दिन भएको थियो। यो युद्धका कारण [[बङ्गलादेश]] स्वतन्त्र भएको थियो। यो युद्ध २५ मार्च १९७१ को रात पश्चिम [[पाकिस्तान]]ले पूर्व पाकिस्तानमा रहेका मानिसहरूलाई आक्रमण गरेपछि सुरु भएको थियो।<ref name="Social 2005 p93"> {{cite book|last=Moss|first=Peter|title=Secondary Social Studies For Pakistan|year=2005|publisher=Oxford University Press|location=Karachi|isbn=9780195977042|page=93|oclc=651126824}}</ref> यस युद्धमा बङ्गलादेशका नागरिकहरू, विद्यार्थीहरू, धार्मिक अल्पसङ्ख्यक र सशस्त्र कर्मचारीहरू संलग्न रहेका थिए। यो युद्ध १६ डिसेम्बर १९७१ का दिन पश्चिम पाकिस्तानले [[आत्मसमर्पण (सैन्य)|आत्मसमर्पण]] गरेपछि अन्त्य भएको थियो। [[पूर्वी पाकिस्तान|पूर्व पाकिस्तान]]को ग्रामीण र सहरी क्षेत्रहरू व्यापक सैनिक सञ्चालन र हवाई हमला भएको थियो। उर्दू-बोल्ने बिहारीहरू बङ्गलादेशमा (जातीय अल्पसाङ्ख्यक) पनि पाकिस्तानी सैनिकको समर्थनमा थिए। पाकिस्तानी सेना र सेनाका सहयोगीहरूले यस युद्धमा स्थानीय मानिसहरूको सामूहिक हत्या, लुटपाट र सामूहिक बलात्कार गर्ने गरेका थिए। यस युद्धको समयमा बङ्गलादेशको राजधानी ढाकामा विभिन्न हत्या काण्डहरू घटेका थिए जसमा [[ढाका विश्वविद्यालय]] हत्याकाण्ड समावेश रहेको छ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LQHIAAAAQBAJ&pg=PA57#v=onepage|title=The World's Most Threatening Terrorist Networks and Criminal Gangs|last=Schneider|first=B.|last2=Post|first2=J.|last3=Kindt|first3=M. |year=2009 |publisher=Springer|isbn=9780230623293|location=|page=57|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NsrfCgAAQBAJ&pg=PA168#v=onepage|title=Pakistan: From the Rhetoric of Democracy to the Rise of Militancy|last=Kalia|first=Ravi |year=2012 |publisher=Routledge|isbn=9781136516412|location=|page=168|language=en}}</ref> अनुमानित १ करोड बङ्गाली शरणार्थीहरू छिमेकी मुलुक [[भारत]]मा शरण लिएका थिए जबकि ३ करोड मानिसहरू घरवारविहीन बनेका थिए। बङ्गलादेश स्वतन्त्र भएको घोषणा [[चट्टोग्राम]]बाट बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेको एक संस्था [[मुक्तिवाहिनी]]ले गरेको थियो। यस युद्धमा पूर्वी बङ्गाली पल्टन र पूर्वी पाकिस्तान बन्दुकधारीहरूले प्रतिरोधमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। सेनापति एमजिए ओसमानी र ११ क्षेत्रीय वरिष्ठ सैनिकले नेतृत्वमा रहेको बङ्गलादेशी सेनाले पाकिस्तानी सेनाको विरुद्धमा एक ठूलो युद्धको गरेको थियो। बङ्गलादेशी लडाकुहरूले सङ्घर्षको प्रारम्भिक महिनामा थुप्रै सहरहरूलाई स्वतन्त्र गराएका थिए। पाकिस्तानी सेनाले वर्षाऋतुको सुरुवातमा पुनः गति पाएको थियो भने पछि बङ्गलादेशी लडाकुहरूले पाकिस्तानी नौसेना विरुद्ध विभिन्न कार्वाही र आक्रमणहरूलाई तिव्र बनाएका थिए। बङ्गलादेश वायु सेनाले पाकिस्तानी सेनाको आधार सिविरमा आक्रमण गर्न सुरु गरेका थिए भने नोभेम्बर सम्ममा बङ्गलादेशी लडाकुहरूले पाकिस्तानी सेनालाई रातको समयमा आक्रमण गरेका थिए।<ref>Pg. 240 Tomsen, Peter (2011). ''The Wars of Afghanistan: Messianic Terrorism, Tribal Conflicts, and the Failures of Great Powers''. Public Affairs. {{ISBN|978-1-58648-763-8}}.</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PdrcAgAAQBAJ|title=Unconventional Warfare in South Asia: Shadow Warriors and Counterinsurgency|last=Roy|first=Dr Kaushik|last2=Gates|first2=Professor Scott |year=2014 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=9781472405791|language=en}}</ref> त्यसपछि लडाकुहरूले ग्रामीण इलाकाको र अधिकतम भूभागहरूलाई नियन्त्रण लिन सफल भएका थिए। बङ्गलादेशको प्रावधानवादी सरकार १७ अप्रिल १९७७ मा मुजिबनगरमा गठन गरिएको थियो। पश्चिम पाकिस्तानमा हजारौँ बङ्गाली परिवारहरू पूर्वी पाकिस्तान छिरेका थिए भने त्यहाँबाट धेरैजना [[अफगानिस्तान]] तर्फ भागेका थिए। युद्ध कालीन समयमा बङ्गाली सांस्कृतिक कार्यकर्ताहरूले गोप्य नि:शुल्क बङ्गाल रेडियो स्टेसन सञ्चालन गरेका थिए। बङ्गाली नागरिकहरूले यस युद्धको प्रचार विश्वव्यापी गरिसकेपछि [[इन्दिरा गान्धी]]को नेतृत्वमा रहेक‍ो भारतीय राज्यले बङ्गलादेश राष्ट्रवादीहरूलाई पर्याप्त राजनैतिक, आर्थिक र सैन्य सहयोग प्रदान गरेको थियो। बेलायती, भारतीय र अमेरिकी सङ्गीतकारहरूले बङ्गलादेशी नागरिकहरूको समर्थन गर्दै [[न्युयोर्क सहर|न्युयोर्क]] सहरमा विश्वको पहिलो प्रत्यक्ष साङ्गीतिक कार्यक्रमको आयोजना गरेका थिए।<ref>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=rgGA91skoP4C&lpg=PR2&pg=PA34#v=onepage |title=Dictionary of Genocide: A-L |last=Totten|first=Samuel|last2=Bartrop|first2=Paul Robert |year=2008 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9780313346422 |location=|page=34|language=en}}</ref> [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा व्यवस्थापन सभाका सदस्य टेड केनेडीले काङ्ग्रेस अभियानमा पाकिस्तानी सेनाको विरुद्धमा आवाज उठाएका थिए। पाकिस्तानले उत्तर भारतमा उपप्रथम समुद्री आक्रमण सुरु गरेपछि [[भारत]] पनि युद्धमा सामेल भएक‍ो थियो र त्यस घटना पछि पाकिस्तानी सेनाहरू दुई पक्षमा विभाजित भएका थिए। पाकिस्तानी सेनाले २६ डिसेम्बर १९७९ का दिन [[ढाका]]मा [[आत्मसमर्पण (सैन्य)|आत्मसमर्पण]] गरेको थियो। युद्धले दक्षिण एसियाको भौगोलिक परिदृश्य परिवर्तन गरेको थियो भने बङ्गलादेश उद्भवसँग विश्वको सातौँ सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या भएको देश बनेको थियो।<ref>{{cite journal|last=Jamal|first=Ahmed|date=5–17 October 2008|title=Mukti Bahini and the liberation war of Bangladesh: A review of conflicting views|url=http://www.cdrb.org/journal/2008/4/1.pdf|journal=Asian Affairs|volume=30|access-date=29 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103014904/http://www.cdrb.org/journal/2008/4/1.pdf|archive-date=3 January 2015|url-status=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103014904/http://www.cdrb.org/journal/2008/4/1.pdf |date=3 January 2015 }}</ref> जटिल क्षेत्रीय गठबन्धनहरू र यस युद्धका कारण [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[सोभियत सङ्घ]] र गणतन्त्र [[चीन]]बीच [[शीतयुद्ध]] तथा तनाव बढेको थियो। [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]का अधिकांश सदस्यहरूले सन् १९७२ मा बङ्गलादेशलाई एक सार्वभौम राष्ट्रको रूपमा मान्यता प्रदान गरेका थिए। == पृष्ठभूमि == बेलायती भारतको विभाजन अघि, लाहोर प्रस्तावले हिन्दु-बहुसाङ्ख्यक राज्यहरूलाई बेलायती भारतको पूर्वी र उत्तरपश्चिम क्षेत्रहरूमा प्रस्तुत गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=78xTAAAAIBAJ&sjid=6DgNAAAAIBAJ&pg=1738,3655&dq=india+partition |title=Britain Proposes Indian Partition |work=The Leader-Post |date=2 June 1947 |access-date=11 June 2017}}</ref> एक स्वतन्त्र संयुक्त बङ्गलाको लागि प्रस्ताव सन् १९४६ मा प्रधानमन्त्री होसेन सहिद सोहरावार्दीद्वारा प्रस्ताव गरिएको थियो तर औपनिवेशिक अधिकारीहरूले उक्त प्रस्तावको विरोध गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://news.google.com/newspapers?id=VbYqAAAAIBAJ&sjid=mGQEAAAAIBAJ&pg=1342,6305096&dq=india+partition |title=India Partition with Present Many Problems |work=Sarasota Herald-Tribune |date=8 June 1947 |access-date=11 June 2017}}</ref> पूर्वी पाकिस्तान पुनर्जागरणले पूर्वी ब्रिटिस भारतमा एक सार्वभौमिक राज्यको निर्माणको वकालत गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://news.google.com/newspapers?id=WPdUAAAAIBAJ&sjid=GZMDAAAAIBAJ&pg=7167,1795176&dq=india+partition |title=Problems of Partition |work=The Sydney Morning Herald |date=14 June 1947 |access-date=11 June 2017}}</ref> अन्ततः राजनैतिक वार्तालापले अगस्ट १९४७ मा दुई राज्य, पाकिस्तान र भारतको आधिकारिक रूपमा विभाजन गरेको थियो जसले पाकिस्तानमा मुस्लिम र भारतमा हिन्दुहरूका लागि स्थायी घरहरू प्रदान गरेको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.gendercide.org/case_bangladesh.html |title=Gendercide Watch: Genocide in Bangladesh, 1971 |website=gendercide.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721230201/http://www.gendercide.org/case_bangladesh.html |archive-date=21 July 2012 |url-status= |access-date=11 June 2017 }}</ref> ब्रिटिस भारतको विभाजन पछि पाकिस्तानका प्रशासकीय राज्यहरू दुई भौगोलिक र सांस्कृतिक रूपमा विभाजित भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/bangladesh/21.htm|title=Bangladesh – The Zia Regime and Its Aftermath, 1977–82|website=countrystudies.us|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113093702/http://countrystudies.us/bangladesh/21.htm|archive-date=13 November 2016|url-status=|access-date=11 June 2017}}</ref> पश्चिमी क्षेत्र लोकप्रिय थियो (एक समयकालका लागि आधिकारिक रूपमा) जुन पछि पश्चिम पाकिस्तानक‍ो रूपमा स्थापना भयो भने पूर्वी क्षेत्र (हाल बङ्गलादेश) पूर्वी पाकिस्तानको रूपमा स्थापना भएको थियो।<ref name="epw">{{cite journal |last=Bose |first=Sarmila |date=8 October 2005 |title=Anatomy of Violence, Analysis of Civil War in East Pakistan in 1971 |url=http://www.epw.org.in/showArticles.php?root=2005&leaf=10&filename=9223&filetype=html |journal=Economic and Political Weekly |volume=40 |issue=41 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070301084941/http://www.epw.org.in/showArticles.php?root=2005&leaf=10&filename=9223&filetype=html |archivedate=1 March 2007 |accessdate=27 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070301084941/http://www.epw.org.in/showArticles.php?root=2005&leaf=10&filename=9223&filetype=html |archive-date=1 March 2007 |access-date=3 June 2020 }}</ref> यद्यपि दुई क्षेत्रहरूको जनसङ्ख्या लगभग बराबर भएतापनि राजनीतिक शक्ति पश्चिम पाकिस्तानमा केन्द्रित थियो भने पूर्वी पाकिस्तान आर्थिक रूपले शोषण भइरहेको थियो जहाँ धेरै समस्याहरू आइलाग्ने गरेको थियो। पछि यी दुई प्रशासकीय क्षेत्रहरूको असमानता मिलाउने कार्य एक चुनौतीको रूपमा देखा पर्न सुरु भएको थियो। २५ मार्च १९७१ का दिन भएको चुनावमा पूर्वी पाकिस्तानको एक राजनितीक दल आवामी लिगले जितेता पनि पश्चिम पाकिस्तानद्वारा पूर्वी पाकिस्तानलाई शासन सत्ता चलाउन बहिस्कार गरिएको थियो।<ref name=":1">{{cite web |url=https://news.google.com/newspapers?id=Rk4fAAAAIBAJ&sjid=jtEEAAAAIBAJ&pg=2676,6420028&dq=east+pakistan+independence |title=Civil War Rocks East Pakistan |work=Daytona Beach Morning Journal |date=27 March 1971 |access-date=11 June 2017}}</ref> पूर्वी पाकिस्तान र पश्चिम पाकिस्तान बीच बढ्दो राजनीतिक असमानता र सांस्कृतिक राष्ट्रियता क्रान्तिकारी प्रकसीकरणीय शक्तिले गर्दा पश्चिम पाकिस्तानले अपारेसन सार्चलाइटको योजना बनाएको थियो। पाकिस्तान सेनाद्वारा हिंस्रक दमनको नेतृत्वमा अवामी लिगका नेता [[शेख मुजिबुर रहमान]]ले २६ मार्च १९७१ का दिन पूर्वी पाकिस्तानलाई स्वतन्त्र [[बङ्गलादेश]]को रूपमा घोषणा गरेका थिए। यस कदमलाई अधिकांश बङ्गालीहरूले समर्थन जनाएता पनि इस्लामी र बिहारीहरूले यसको विरोध गर्दै पाकिस्तानी सेनाको पक्ष लिन सुरु गरेका थिए।<ref>{{Cite journal|last=Bose|first=Sarmila|date=8 October 2005|title=Anatomy of Violence: Analysis of Civil War in East Pakistan in 1971|url=http://www.politics.ox.ac.uk/materials/profile_materials/sbose-anatomy_of_violence-epw_v_40_no_41_2005.pdf|journal=Economic and Political Weekly|page=4463|archive-url=https://web.archive.org/web/20201228012627/https://www.politics.ox.ac.uk/materials/profile_materials/sbose-anatomy_of_violence-epw_v_40_no_41_2005.pdf|archive-date=28 December 2020|access-date=3 June 2020}}</ref> पाकिस्तानी राष्ट्रपति याह्या खानले पाकिस्तानी सेनालाई गृहयुद्ध सुरु गरेर पाकिस्तानी सरकारको अख्तियार फिर्ता लिन आदेश दिएका थिए भने यस गृहयुद्धका कारण शरणार्थीहरू समुद्री किनारमा घर बसाल्न बाध्य बनेका थिए (त्यतिखेर करिब १० करोड अनुमान गरिएको) र पछि भारतको पूर्वी प्रदेशहरूमा भिषण बाढी आएका कारण कयौँ मानिसहरू विस्थापित तथा घरवारविहीन हुन पुगेका थिए।<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/research/refugees-in-india-partition-bangladesh-war-tibet-occupation-sri-lankan-tamils-rohingyas-mynamar-world-refugee-day-five-human-influxes-that-have-shaped-india-2864449/|title=World Refugee Day: Five human influxes that have shaped India|date=20 June 2016|work=The Indian Express|access-date=11 June 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,910155-2,00.html|title=The World: India and Pakistan: Over the Edge|date=13 December 1971|work=Time|access-date=11 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523003701/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C910155-2%2C00.html|archive-date=23 May 2011|url-status=|issn=0040-781X}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523003701/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C910155-2%2C00.html |date=23 May 2011 }}</ref> बढ्दो मानवीय र आर्थिक सङ्कट सामना गर्दै भारतले मुक्तिवाहिनी नामक बङ्गलादेशी प्रतिरोध सेनालाई सक्रिय सहयोग र सङ्गठित गर्न सुरु गरेको थियो। === भाषा विवाद === [[चित्र:Shaheed minar Roehl.jpg|thumb|भाषा आन्दोलन स्मारक]] सन् १९४८ मा पाकिस्तानका तत्कालीन जनरल महम्मद ली जिनाहद्वारा मात्र [[उर्दु भाषा|उर्दू भाषा]]लाई पाकिस्तानको सङ्घीय भाषा हुनेछ भनि घोषणा गरेका थिए। यद्यपि उर्दू ऐतिहासिक रूपमा उपमहाद्वीपको उत्तर, मध्य र पश्चिमी क्षेत्रमा मात्र प्रचलित भाषा थियो जबकि पूर्वी बङ्गालमा बङ्गालीहरूको मातृभाषा [[बङ्गाली भाषा|बङ्गला]] थियो जुन दुई भारतीय-युरोपेली भाषाहरूको महत्त्वपूर्ण भाषाहरू हुन्।<ref>{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=भाषा आन्दोलन|title=Language Movement|website=बाङ्लापिडिया|access-date=11 June 2017|url-status=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033428/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Language_Movement|archive-date=7 March 2016}}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2BKzbHnFTfEC&lpg=PP1&pg=PA158#v=onepage|title=Sociolinguistics and Language Education|last=Hornberger|first=Nancy H.|last2=McKay|first2=Sandra Lee |year=2010 |publisher=Multilingual Matters|isbn=9781847694010|location=|pages=158|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> पाकिस्तानमा बङ्गला मातृभाषा हुने मानिसहरूको सङ्ख्या देशको ३० प्रतिशत थिए। भाषा सम्बन्धि त्यस सरकारी अडानले पूर्वी क्षेत्रको संस्कृति माथि दमन गर्ने प्रयास गरेको रूपमा अनुमान गरिएको थियो। पूर्वी बङ्गालका मानिसहरूले उनीहरूको मातृभाषा बङ्गलालाई उर्दु र अङ्ग्रेजीको साथसाथै सङ्घीय दर्जा दिने माग गरेका थिए। पाकिस्तानमा भाषा आन्दोलन सन् १९४८ मा सुरु भएको थियो जब नागरिक समाजले बङ्गला लिपिलाई मुद्रा र टिकटबाट हटाउने निर्णयलाई विरोध गरेको थियो यद्यपि बेलायती राजको समयदेखिनै चलनचल्तीमा ल्याइएको थियो। <ref>{{cite web|url=https://www.soas.ac.uk/languagecentre/languages/bengali/|title=SOAS Language Centre – Bengali Language Courses|website=soas.ac.uk}}</ref> सन्‌ १९७२ मा यो आन्दोलन चरम सीमामा पुगेको थियो जब २१ फेब्रुअरीमा प्रहरीले प्रदर्शनकारी, विद्यार्थी र सर्वसाधारणलाई गोली हान्दै कयौँको हत्या गरेका थिए। यो दिन बङ्गलादेशमा भाषा आन्दोलन दिवसको रूपमा मनाइँदै आएको छ।<ref>{{Cite web|title = International Mother Language Day|url = https://www.un.org/en/events/motherlanguageday/ |website=United Nations |access-date = 19 February 2016}}</ref> पछि सन् १९५२ मा भएको मृत्युको सम्झनामा युनेस्कोले २१ फेब्रुअरीलाई नोभेम्बर १९९९ मा अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा दिवसका रूपमा घोषणा गरेको थियो। === असमानता === पूर्वी पाकिस्तानको जनसङ्ख्या पश्चिमको भन्दा बढी भएता पनि पश्चिम पाकिस्तानले विभाजित देशलाई राजनैतिक रूपमा दमन गर्दै साधारण बजेटबाट पश्चिम पाकिस्तानका लागि बढी रकम विनियोजन गर्ने गरेको थियो। पूर्वी पाकिस्तान पुरै पाकिस्तानको निर्माणको क्रममा आर्थिक हिसाबले पहिलेनै वञ्चित भइसकेको थियो।<ref name="Willem van Schendel 136">{{cite book |author=Willem van Schendel |title=A History of Bangladesh |url= https://books.google.com/books?id=7Y2bBQAAQBAJ |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-99741-9 |page=136 }}</ref> विभिन्न कारकहरूले विकास नीतिहरूमा जानाजानी राज्य बीच भेदभाव मात्र समावेश गरेन तर देशको राजधानी र पश्चिम पाकिस्तानमा बढी आप्रवासी व्यवसायीको उपस्थितिले त्यहाँ सरकारको ठूलो रकम छुट्याएको तथ्यलाई पनि समेटेको थियो। पूर्वी पाकिस्तानमा थोरै सङ्ख्यामा मात्रै स्वदेशी व्यवसायी, पर्याप्त श्रम अशान्ति र तनावपूर्ण राजनैतिक वातावरणका कारण पूर्वी पाकिस्तानमा विदेशी लगानी पनि कम रहेको थियो। पाकिस्तानी राज्यको आर्थिक दृष्टिकोण सहरी उद्योगतर्फ अग्रसर थियो जुन पूर्वी पाकिस्तानको मुख्यतया कृषि अर्थव्यवस्थासँग उपयुक्त थिएन।<ref name="Library">{{cite web|url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bd0139) |title=Library of Congress studies |publisher=Memory.loc.gov |date=1 July 1947 |accessdate=23 June 2011}}</ref> बङ्गालीहरूलाई पाकिस्तानी सेनाको प्रतिनिधित्व गराइएको थियो। सशस्त्र सेनाका विभिन्न शाखामा बङ्गाली मूलका अधिकारीहरू सन् १९६५ सम्ममा कुल सेनाको ५ प्रतिशत मात्रै थिए। यी मध्ये केवल थोरै मात्रै सेनापतिको स्थानमा बहुमत प्राविधिक वा प्रशासकको भूमिकामा रहेको थियो। यस बाहेक पूर्वी पाकिस्तानमा अधिक सेनाको बाहुल्यता रहेता पनि यहाँका सेनाहरूले सैन्य खरिदको सुविधाबाट बञ्चित हुनु परेको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.defencejournal.com/2002/dec/demons.htm |title=Demons of December – Road from East Pakistan to Bangladesh |website=Defencejournal.com |access-date=23 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609122558/http://www.defencejournal.com/2002/dec/demons.htm |archive-date=9 June 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609122558/http://www.defencejournal.com/2002/dec/demons.htm |date=9 June 2011 }}</ref><ref>{{cite book |author=Rounaq Jahan |author-link=Rounaq Jahan |title=Pakistan: Failure in National Integration |url=https://archive.org/details/pakistanfailurei0000jaha |publisher=Columbia University Press |year=1972 |pages=[https://archive.org/details/pakistanfailurei0000jaha/page/166 166]–167 |isbn=978-0-231-03625-2 }}</ref> सन् १९६५ काश्मीरको भारत पाकिस्तान युद्धले बङ्गालीहरूमा सैनिक असुरक्षाको भावनालाई पनि प्रकाश पारेको थियो किनकि द्वन्द्वको क्रममा कुनै पनि भारतीय प्रतिरोधलाई असफल तुल्याउन पूर्व पाकिस्तानी सेनालाई खटाइएको थियो जसमा मात्र १५ लडाकु विमानहरू रहेका थिए। === वैचारिक र साँस्कृतिक भिन्नता === सन् १९४७ मा बङ्गाली मुलका मुसलमानहरूले आफूलाई पाकिस्तानको मुसलमानको रूपमा चिनाएका थिए तर सन् १९७० को दशकमा पूर्वी पाकिस्तानका मानिसहरूले आफ्नो धार्मिक पहिचानलाई भन्दा बङ्गाली जातीयतालाई प्राथमिकता दिँदै धर्मनिरपेक्षता, लोकतन्त्र र समाजवाद जस्ता पश्चिमी सिद्धान्तहरू अनुसार समाजको चाहना गरेका थिए।<ref name="Willem van Schendel 183">{{cite book|author=Willem van Schendel|title=A History of Bangladesh|url=https://books.google.com/books?id=7Y2bBQAAQBAJ |year=2009 |publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-511-99741-9|page=183}}</ref> धेरै बङ्गाली मुसलमानहरूले पाकिस्तानी राज्यले लगाएको इस्लामिक दृष्टान्तको कडा विरोध गरेका थिए।<ref name="Haqqani2010">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&pg=PA19|title=Pakistan: Between Mosque and Military |year=2010 |publisher=Carnegie Endowment|isbn=978-0-87003-285-1|pages=19–|author=Husain Haqqani}}</ref> पश्चिम पाकिस्तानका शासक अभिजात वर्गका अधिकांश सदस्यहरू पनि उदार समाजवादी धारणा राख्नेहरूमा थिए तर पनि उनीहरूले साझा विश्वासलाई पाकिस्तानको सृष्टि र पाकिस्तानको बहु पहिचानलाई एकमा परिणत गर्ने गतिशील कारकको रूपमा बुझेका थिए।<ref name="Baxter 1997 70">{{cite book |last=Baxter |first=Craig |year=1997 |title=Bangladesh: From A Nation To A State |url=https://archive.org/details/bangladeshfromna0000unse |publisher=Westview Press |page=[https://archive.org/details/bangladeshfromna0000unse/page/70 70] |isbn=978-0-813-33632-9 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gK3d627xESAC&pg=PA24|title=Military Intervention and Secession in South Asia: The Cases of Bangladesh, Sri Lanka, Kashmir, and Punjab|last=Anne Noronha dos Santos|year=2007|isbn=9780275999490|location=|pages=24}}</ref> दुई पाकिस्तान बीचको साँस्कृतिक र भाषिक भिन्नताले कुनै पनि धार्मिक एकतालाई पछाडि पारेको थियो।<ref>{{cite book|author=Willem van Schendel|title=A History of Bangladesh|url=https://books.google.com/books?id=7Y2bBQAAQBAJ |year=2009 |publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-511-99741-9|page=114}}</ref> बङ्गालीहरू आफ्नो संस्कृति र भाषामा ठूलो गर्व गर्थे जुन यसको बङ्गला लिपि र शब्दावली पश्चिमी पाकिस्तानी अभिजात वर्गलाई अस्वीकार्य थियो भने उनीहरू यसमा पर्याप्त हिन्दु सांस्कृतिक प्रभाव रहेको छ भनी।विश्वास गर्दथे। <ref name="Willem van Schendel 2009 117">{{cite book|author=Willem van Schendel|title=A History of Bangladesh|url=https://books.google.com/books?id=7Y2bBQAAQBAJ |year=2009 |publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-511-99741-9|page=117}}</ref> पश्चिम पाकिस्तानीहरू पूर्वीलाई 'इस्लामीकरण' गर्ने प्रयासमा बङ्गालीहरूले उर्दु भाषा अपनाउँदै बोलीचालीको भाषा बनाएको हेर्न चाहन्थे।<ref name="Willem van Schendel 2009 117"/> भाषा आन्दोलनको घटनाले बङ्गालीहरूमा धर्मनिरपेक्ष आड लिइ राजनीतिको पक्षमा पाकिस्तानको साम्प्रदायिकतालाई त्याग्ने पक्षमा भावना उत्पन्न गराएको थियो भने आवामी लिगले यसको प्रचार प्रसार गर्न सुरु गर्दै पत्रिका मार्फत बङ्गाली पाठकहरूलाई धर्मनिरपेक्ष सन्देश प्रवाह गरेको थियो।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NsrfCgAAQBAJ&pg=PA168#v=onepage|title=Pakistan: From the Rhetoric of Democracy to the Rise of Militancy|last=|first=|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136516412|location=|pages=168}}</ref> धर्मनिरपेक्षताको विषयमा आवामी लिगको यस कदम मुस्लिम लिगको भन्दा पृथक् थियो।<ref name="RiazRahman2016">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nC9-CwAAQBAJ&pg=PA46|title=Routledge Handbook of Contemporary Bangladesh |year=2016 |publisher=Routledge|isbn=978-1-317-30877-5|pages=46–|author1=Ali Riaz|author2=Mohammad Sajjadur Rahman}}</ref> सन् १९७१ मा पाकिस्तानको विरुद्ध बङ्गलादेशी मुक्ति सङ्ग्रामको नेतृत्व धर्मनिरपेक्षवादी नेताहरूले गरेका थिए र धर्मनिरपेक्षवादीहरूले बङ्गलादेशको विजयलाई धर्म केन्द्रित पाकिस्तानी राष्ट्रवादमा धर्मनिरपेक्ष बङ्गाली राष्ट्रवादको विजयको रूपमा स्वागत गरेका थिए।<ref name="Baxter2018">{{cite book|author=Craig Baxter|title=Bangladesh: From A Nation To A State|url=https://books.google.com/books?id=FJdNDwAAQBAJ&pg=PT10 |year=2018 |publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-813-33632-9|page=xiii}}</ref> पाकिस्तानको सरकारले मुस्लिम राज्यको लागि प्रयत्न गर्दा बङ्गलादेशमा धर्मनिरपेक्ष स्थापना भएको थियो।<ref>{{cite book|author=Willem van Schendel|title=A History of Bangladesh|url=https://books.google.com/books?id=7Y2bBQAAQBAJ |year=2009 |publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-511-99741-9|page=175}}</ref> बङ्गलादेशको विजय पछि आवामी लिगले धर्मनिरपेक्ष व्यवस्था निर्माण गर्ने प्रयास गर्दै पाकिस्तान समर्थक इस्लामी राजनैतिक दलहरूलाई राजनीतिक सहभागिताबाट प्रतिबन्ध लगाइदिएको थियो।<ref name="Ahmed1998">{{cite book|author=Ishtiaq Ahmed|title=State, Nation and Ethnicity in Contemporary South Asia|url=https://books.google.com/books?id=czSm7cmhgA0C&pg=PA223|year=1998|publisher=A&C Black|isbn=978-1-85567-578-0|pages=223–}}</ref> पूर्वी पाकिस्तानी उलामाहरू पछि तटस्थ हुँदै पाकिस्तानी राज्यलाई समर्थन गरेका थिए भने पाकिस्तानको विच्छेद इस्लामको लागि हानिकारक हुनेछ भनी उनीहरूले आँकलन गरिसकेका थिए। === राजनीतिक भिन्नता === [[चित्र:৭ই মার্চে রেসকোর্সে ময়দানে ঐতিহাসিক ভাষণ দিচ্ছেন শেখ মুজিবুর রহমান.jpg|right|thumb|७ मार्च १९७१ का दिन रेसकोर्स मैदानमा लाखौँ मानिसको अगाडि बोङ्गोबोन्धुले एक ऐतिहासिक भाषण दिएका थिए]] पूर्वी पाकिस्तानले पाकिस्तान भरिको जनसङ्ख्याको धेरै हिस्सा ओगटेता पनि राजनीतिक शक्ति पश्चिम पाकिस्तानीको हातमा रहेको थियो। जनसङ्ख्याको आधारमा प्रतिनिधित्व गर्ने स्पष्ट प्रणालीले पूर्वी पाकिस्तानमा राजनीतिक शक्ति केन्द्रित हुने भएकोले पश्चिम पाकिस्तानी प्रतिष्ठानले "एक इकाई" योजना ल्यायो जसले पश्चिमी पाकिस्तानलाई एउटा प्रदेश मानिन्थ्यो। सन् १९५१ मा पाकिस्तानको पहिलो प्रधानमन्त्री लियाकत आली खानको हत्या पछि पाकिस्तानको नयाँ राष्ट्रपतिलाई राजनीतिक शक्तिले परिवर्तन गर्न थाल्यो जसले पाकिस्तानको गणतन्त्र भए पछि गभर्नर जनरलको पदलाई प्रतिस्थापित गर्‍यो र अन्ततः सेनाले पनि प्रतिस्थापन गरेको थियो।<ref name="pop">{{cite book|title=The Political System of Pakistan |url=https://archive.org/details/politicalsystemo00saye |first=Khalid B.|last=Sayeed|publisher=Houghton Mifflin|year=1967|page=61}}</ref> सन् १९६४ मा पूर्वी पाकिस्तान आन्दोलनमा बङ्गाली हिन्दुलाई जातीय सफाया देखियो र सन् १९६९ को विरोध प्रदर्शनहरू पछि पाकिस्तानका राष्ट्रपति अयुब खानले राष्ट्रपति पदबाट राजिनामा दिएका थिए र पाकिस्तानी सरकारको प्रमुख पद सम्हाल्नका लागि पाकिस्तानी सेनाका प्रमुख याह्या खानलाई आमन्त्रण दिएका थिए जसकारण पछि याह्या खान पाकिस्तानको राष्ट्रपति बनेका थिए। ७ दिसेम्बर १९७० मा पाकिस्तानमा भएको पहिलो साधारण निर्वाचन पूर्वी पाकिस्तानको अवामी लिगको जित्न सफल भएको थियो जसले पूर्वी पाकिस्तान विधानसभामा १६९ मा १६७ सिटहरूका साथ पूर्ण बहुमत हासिल गर्‍यो र ३१३ सिटहरू भएको राष्ट्रिय विधानसभामा लगभग पूर्ण बहुमत प्राप्त गर्न सफल भएको थियो भने तात्कालिक समयमा अवामी लिगका नेता शेख मुजिबुर रहमान थिए। पाकिस्तान पिपल्स राजनितीक दलले पश्चिम पाकिस्तानमा राष्ट्रिय विधानसभामा ८१ सिटहरूको साथ अधिकांश मत जित्न सफल भएको थियो भने तात्कालिक समयमा उक्त राजनितीक दलका नेता जुलफिकार अली भुट्टो रहेका थिए। अवामी लिगका नेता शेख मुजीबुर रहमानले छ बुँदे आन्दोलनको नेतृत्व गरेका थिए जसले पूर्वी पाकिस्तानका लागि अधिक स्वायत्ततामा जोड दिएको थियो। उनले बङ्गालीको शासनको अधिकारका लागि पनि वकालत गरेका थिए। ७ मार्च १९७१ मा शेख मुजीबुर रहमान सोहरावार्दी उद्यानमा भाषण दिएका थिए। यस भाषणमा उनले २५ मार्चको राष्ट्रियसभाको बैठकमा विचार गर्नुपर्ने थप चार बुँदे सर्त उल्लेख गरेका थिए जुन यस प्रकार छ: * सैनिक कानूनको तत्काल उठान गरिनु पर्ने * उनीहरूको सैनिक किल्लामा सबै सैनिक कर्मीहरूको तत्काल फिर्ता लिने * मृत्यु भएका मानिसहरूको जाँच गरिनु पर्ने * सभाको बैठक भन्दा अघि जनताको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रतिनिधिलाई तत्काल शक्ति हस्तान्तरण गरिनु पर्ने यही भाषणमा उनले पछि प्रत्येक घरलाई प्रतिरोधको किल्लामा परिवर्तन गर्न आग्रह गरेका थिए। "हाम्रो सङ्घर्ष हाम्रो स्वतन्त्रताको लागि हो। भन्दै उनले आफ्नो भाषण बन्द गरेका थिए जसले देशलाई यसको स्वतन्त्रताको लागि लड्न प्रेरित गर्‍यो। पछि जनरल टिक्का खानलाई पूर्वी बङ्गालको गभर्नर बन्न ढाका पठाइएको थियो तर पूर्व-पाकिस्तानी न्यायाधीशहरू, जस्टिस सिद्दिक लगायतले उनको शपथ लिन अस्वीकार गरिएका थिए। अर्कोतर्फ पश्चिम पाकिस्तानमा पाकिस्तान पिपुल्स राजनितीक दल र राष्ट्रपति याह्या खान सरकारमा पूर्वी पाकिस्तानबाट एक पार्टी हुनको पक्षमा थिएनन् जसकारण विधानसभा सत्र आयोजना गरिएको थिएन। पूर्वी पाकिस्तान बङ्गालीहरू र बहु-जातीय पश्चिम पाकिस्तानिहरूको बीच पाकिस्तानको संविधान र शासनको अधिकारको मुद्दाले अन्तत पूर्वी पाकिस्तानमा अशान्ति मच्चाएको थियो जसले केही समयमै गृह युद्धको रूप लिएको थियो। पूर्वी पाकिस्तानमा पश्चिमी पाकिस्तानको समर्थन गर्नेहरूमा बिहारी समुदायलाई मार्च १९७१ को सुरुवात दिनमा एक दङ्गाको समयमा चट्टोग्राममा बङ्गाली मानिसहरूद्वारा लगभग ३०० बिहारीहरूको हत्या गर्नको परिणामस्वरूप भएको असन्तुष्टीको प्रकोपको सामना गर्नु परेको थियो। चट्टोग्राममा भएको एक दङ्गाका कारण कयौँ बिहारीहरूको मृत्यु भएपछि पश्चिम पाकिस्तानले बिहारी नरसंहारको उपयोग गर्दै यस महिनाको २५ तारिखमा पूर्वी पाकिस्तानमा सेना तैनात गरेको थियो जसको नेतृत्व टिक्का खानले गरेका थिए जुन पछि उनको उत्तरदायित्व अन्तर्गत भएको अत्याचार र हत्याको लागि उनी "बङ्गालीको हत्यारा" को रूपमा परिचित भएका थिए बङ्गाली राष्ट्रवादी आन्दोलनलाई प्रतिबन्धित गर्नका र निरुत्साहित गर्नका लागि पाकिस्तानी सेनाले २६ मार्च १९८१ देखि २५ मे १९७१ ‘अपारेशन सार्चलाइट’ एक सुनियोजित सैन्य कार्वाहीको सुरुवात गरेका थिए।<ref name="Hassan 2000 p. 393"> {{cite book | last = Hassan, Doctor of Philosophy (PhD) | first = Dr. Professor Mubashir | authorlink = Mubashir Hassan | title =The Mirage of Power | place =Oxford University, United Kingdom | publisher =Dr. Professor [[Mubashir Hassan]], professor of Civil Engineering at the [[University of Engineering and Technology, Lahore|University of Engineering and Technology]] and the Oxford University Press | series = | year = 2000 | edition = | chapter = §Zulfikar Ali Bhutto: All Power to People! Democracy and Socialism to People! | chapterurl= | pages = 50–90 | language = | isbn = 978-0-19-579300-0 }} </ref> यस सैन्य कार्वाहीले पहिलो फेब्रुअरी सन् १९७१ मा राष्ट्रपति याह्या खानले पूर्वी पाकिस्तानमा रहेका तीन लाख मानिसहरूको हत्या गर्नका लागि आदेश दिएका थिए र चुनावमा अत्याधिक बहुमतका कारण विजयी भएको पूर्वी पाकिस्तानको अवामी लिगलाई सरकारले रद्द गर्दै मार्च महिनाको अन्तिम दिनहरू तिर प्रधानमन्त्री पदका उम्मेदवार शेख मुजीबुर रहमानलाई गिरफ्तार गरी पश्चिम पाकिस्तान लिएर गएका थिए जबकि पार्टी का अन्य सदस्य र सहानुभूति राख्ने मानिसहरू पूर्वी पाकिस्तान भागेका थिए। === सन् १९७० को चक्रवात === सन्‌ १९७० मा भोला नामक एक चक्रवातले पूर्वी पाकिस्तानको तटवर्ती क्षेत्रमा नोभेम्बर १२ को साँझको समयमा आँधीको प्रभाव परेको थियो जसकारण अनुमानित ३ देखि ५ लाख मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो।<ref name="IMD">{{cite web |url=http://docs.lib.noaa.gov/rescue/cd024_pdf/005ED281.pdf |title=Annual Summary – Storms & Depressions |work=India Weather Review 1970 |author=India Meteorological Department |author-link=India Meteorological Department |year=1970 |access-date=15 April 2007 |format=PDF |pages=10–11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006111905/https://docs.lib.noaa.gov/rescue/cd024_pdf/005ED281.pdf#page=10 |archive-date=6 October 2017 }}</ref> यद्यपि सहि मृत्यु हुनेहरूको सङ्ख्या थाहा भएको थिएन।<ref>{{cite web |url = http://www.fao.org/docrep/010/ag127e/ag127e07.htm |title = Thematic paper: Role of forests and trees in protecting coastal areas against cyclones |last=Fritz |first=Hermann M. |last2=Blount |first2=Chris |work=Coastal protection in the aftermath of the Indian Ocean tsunami: What role for forests and trees? |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations Regional Office for Asia and the Pacific |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20141129050856/http://www.fao.org/docrep/010/ag127e/AG127E07.htm |archive-date=29 November 2014 |access-date=27 July 2015 }}</ref> यो इतिहासमै सबैभन्दा घातक उष्णकटिबन्धीय चक्रवात मानिन्छ। आँधीको एक हप्ता पछि सरकारले विपत्तिको परिमाण बुझ्न नसक्दा राहत कार्यहरूलाई सम्बोधन गर्न ढिलाइ भएको भनी राष्ट्रपति खानले स्वीकार गरेका थिए।<ref name="NYT-6">{{cite news|title=Yahya Condedes 'Slips' In Relief|first=Sydney|last=Schanberg|authorlink=Sydney Schanberg|work=The New York Times|date=22 November 1970}}</ref> पूर्वी पाकिस्तानका ११ राजनीतिक नेताहरूद्वारा जारी एक बयान चक्रवातको दश दिन पछि जारी गरिएको थियो जसले सरकारलाई घोर उपेक्षा, कठोर र पूर्ण उदासीनताका आरोप लगाएको थियो।<ref name="NYT-10">{{cite news |title=East Pakistani Leaders Assail Yahya on Cyclone Relief|agency=Reuters |newspaper=The New York Times|date=23 November 1970}}</ref> उनीहरूले राष्ट्रपति माथि समाचार नबनाइएको समस्याको परिमाणलाई कम गर्नेहरूको पनि आरोप लगाएका थिए। १९ नोभेम्बरमा विद्यार्थीहरूले सरकारले प्रतिक्रिया दिनलाई ढिलासुस्ती गरेको भन्दै ढाकामा एक विरोध र्‍यालिको आयोजना गरेका थिए।<ref name="NYT-13">{{cite news|title=Copter Shortage Balks Cyclone Aid|newspaper=The New York Times|date=18 November 1970}}</ref> आब्दुल हामिद खान भसानीले २४ नोभेम्बरमा ५० हजार मानिसहरूको एक र्‍यालीलाई सम्बोधित गरेका थिए जहाँ उनले राष्ट्रपति माथि अक्षमताको आरोप लगाउँदै उनको राजिनामा माग गरेका थिए। मार्चमा पूर्वी र पश्चिम पाकिस्तान बीचको द्वन्द्व बढ्दै जाँदा राहत कार्यमा संलग्न दुई सरकारी सङ्गठनहरूको ढाका कार्यालयहरू कम्तीमा दुई हप्तासम्म बन्द भएका थिए।<ref name="NYT-12">{{cite news |last=Durdin |first=Tillman |date=11 March 1971 |title=Pakistanis Crisis Virtually Halts Rehabilitation Work in Cyclone Region |newspaper=The New York Times |page=2}}</ref> पहिलो साधारण हडताल गरेर र त्यसपछि पूर्वी पाकिस्तानमा सरकारी काममा प्रतिबन्ध लगाएर आवामी लिग तनावको यो वृद्धिसँगै हिंसाको डरले विदेशी कामदारहरूलाई बाहिर निकालिदिएको थियो।<ref name="USAID">{{cite web|url=http://www.usaid.gov/our_work/humanitarian_assistance/disaster_assistance/publications/ofda_cjanalysis_02_21-2005.pdf|access-date=15 April 2007|date=21 February 2005|title=A Critical Juncture Analysis, 1964–2003|last=Olson|first=Richard|publisher=USAID|archive-url=https://web.archive.org/web/20070414002649/http://www.usaid.gov/our_work/humanitarian_assistance/disaster_assistance/publications/ofda_cjanalysis_02_21-2005.pdf|archive-date=14 April 2007|url-status=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070414002649/http://www.usaid.gov/our_work/humanitarian_assistance/disaster_assistance/publications/ofda_cjanalysis_02_21-2005.pdf |date=14 April 2007 }}</ref> राहत क्षेत्रमा काम जारी रहेतापनि दीर्घकालीन योजनालाई कटौती गरिएको थियो। यो द्वन्द्व डिसेम्बरमा बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्धमा विस्तार भई बङ्गलादेशको स्थापनासँगै समाप्त भएको थियो। भोला चक्रवात यस्तो प्राकृतिक विपत बन्यो जसले गृहयुद्धलाई सघाउन मद्दत गरेको थियो। === मुजिबुर-याह्या बैठक === जब पूर्वी पाकिस्तानका मानिसहरू स्वतन्त्रताको खोजीमा थिए तब याह्या खान ढाका आउँदै सरकार गठन गर्ने र सत्ता हस्तान्तरण गर्ने सम्बन्धमा शेख मुजिबसँग छलफल गर्न सुरु गरेका थिए। तर सोही समयमा पश्चिम पाकिस्तानी सेनाले पूर्वी पाकिस्तानमा नरसंहार गर्ने तयारी गरिरहेको थियो। बलूचिस्तानका हत्यारा भनेर चिनिने जनरल टिक्का खानलाई पूर्वी पाकिस्तानको गभर्नरका रूपमा ढाका पठाइएको थियो तर पूर्व-पाकिस्तानी न्यायाधीशहरू, जस्टिस सिद्दिक लगायतले उनको शपथ लिन अस्वीकार गरेका थिए। पश्चिम पाकिस्तानबाट पछि भारि मात्रामा सेना र हतियारहरू पूर्वी पाकिस्तानमा ल्याउन सुरु गरिएको थियो। मार्च १० देखि १३ मार्चको बीचमा पाकिस्तान एअरलाइन्सले पूर्वी पाकिस्तानमा "सरकारी यात्रीहरू" ढुवानी गर्न सबै अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू रद्द गरेको थियो। प्राय: ती सबै "सरकारी यात्रीहरू" सेता पोशाक लगाएका पश्चिम पाकिस्तानी सैनिकहरू थिए। गोला बारुद र हतियारले भरिएको एमभी स्वाट नामक पाकिस्तानी पानीजहाज [[चट्टोग्राम]]को बन्दरगाहमा ल्याइएको थियो तर बन्दरगाहामा काम गर्नेहरूले सामानहरू उतार्न अस्वीकार गरेका थिए। पूर्वी पाकिस्तान राइफल्स नामक एक समूहले बङ्गाली प्रदर्शनकारीहरूलाई गोली हान्न अस्वीकार गरे जसकारण बङ्गाली सेनाले विद्रोहको सुरुवात गरेका थिए। धेरै आशाहरूको बाबजुद पनि, मुजिबुर-याह्या बैठक असफल बनेको थियो। मार्च २५ को रात पाकिस्तानी राष्ट्रपति याह्या खानले पश्चिम पाकिस्तानी सेनालाई पूर्वी पाकिस्तान र सर्वसाधारणहरूलाई मार्नका लागि हरित सङ्केत दिँदै साँझ तिर पश्चिम पाकिस्तानको लागि प्रस्थान गरेका थिए। === अपारेशन सार्चलाइट === बङ्गाली राष्ट्रवादी आन्दोलनलाई प्रतिबन्धित गर्न र निरुत्साहित गर्नका लागि पाकिस्तानी सेनाले २६ मार्च १९८१ देखि २५ मे १९७१ ‘अपारेशन सार्चलाइट’ नामक एक सुनियोजित सैन्य कार्वाहीको सुरुवात गरेका थिए भने उक्त सैन्य कार्वाहीले एक महिनाको भित्रै पूर्वी पाकिस्तानका केही प्रमुख सहरहरूमा रहेका सबै राजनैतिक दल तथा सेनाहरूलाई त्यहाँबाट हटाएका थिए।<ref>Salik, Siddiq, ''Witness To Surrender'', pp 63, 228–9 {{ISBN|984-05-1373-7}}</ref> पाकिस्तानी राज्यले मार्चको सुरुमा बङ्गालीहरूलाई बिहारी विरोधी हिंसाको (जो पश्चिम पाकिस्तानका समर्थक थिए) आधारमा अपारेशन सार्चलाइट सुरु गर्न औचित्य प्रमाणित गरेको थियो।<ref>{{Cite book |title=Nationbuilding, Gender and War Crimes in South Asia |url=https://archive.org/details/nationbuildingge0000dcos |last=D' Costa |first=Bina |publisher=Routledge|year=2011|isbn=9780415565660|location=|page=[https://archive.org/details/nationbuildingge0000dcos/page/103 103]}}</ref> उक्त सैन्य कार्वाही हुनु भन्दा अगाडि सबै विदेशी पत्रकारहरूलाई योजनाबद्ध रूपमा पूर्वी पाकिस्तानबाट हटाइएको थियो।<ref>{{cite journal |last=Siddiqui |first=Asif |date=December 1997 |title=From Deterrence and Coercive Diplomacy to War: The 1971 Crisis in South Asia |journal=Journal of International and Area Studies |volume=4 |issue=1 |pages=73–92 |jstor=43106996}}</ref><ref>{{cite web |url = http://necrometrics.com/20c1m.htm#Bangladesh |title = Twentieth Century Atlas – Death Tolls |website=necrometrics.com |access-date=11 June 2017}}</ref> <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GF23Df04.html|प्रकाशक=Asia Times|शीर्षक='Indians are bastards anyway'|अन्तिम=Debasish Roy Chowdhury|मिति=2005-06-23}}</ref> <blockquote>সামরিক বাহিনীর বড় বড় অফিসারদের নিয়ে বৈঠকে ইয়াহিয়া খান ঘোষণা করেন "তিরিশ লক্ষ বাঙালিকে হত্যা করো, তখন দেখবে বাকিরা আমাদের হাত চেটে খাবে।" সে পরিকল্পনা মতোই ২৫ মার্চ রাতে পাকিস্তানি সেনাবাহিনী ''অপারেশন সার্চলাইট'' আরম্ভ করে যার উদ্দেশ্য ছিল বাঙালি প্রতিরোধ গুঁড়িয়ে দেয়া। এরই অংশ হিসাবে সামরিক বাহিনীর বাঙালি সদস্যদের নিরস্ত্র করে হত্যা করা হয়, ছাত্র ও বুদ্ধিজীবীদের নিধন করা হয় এবং সারা বাংলাদেশে নির্বিচারে সাধারণ মানুষ হত্যা করা হয়।</blockquote> अपारेशन सार्चलाइटको मुख्य चरण मध्य मे महिनामा बङ्गालीले अन्तिम प्रमुख सहरहरूमा कब्जा जमाएपछि समाप्त भएको थियो। यस सैन्य कार्वाहीले सन् १९७१ को बङ्गलादेश नरसंहार पनि सुरु गरेको थियो।<ref>{{cite news |last=Bergman|first=David|title=Questioning an iconic number|url= http://www.thehindu.com/opinion/lead/questioning-an-iconic-number/article5940833.ece |access-date=28 September 2016 |newspaper=The Hindu |date=24 April 2014 }}</ref> यस्ता सैन्या कार्वाही र नरसंहारले बङ्गालीहरूलाई स्वतन्त्रताका लागि थप कडा रूपमा प्रस्तुत हुन प्रेरित गर्‍यो जसको फलस्वरूप त्यही वर्ष पूर्वी पाकिस्तानमा पश्चिम पाकिस्तानबाट छुट्टिएर बङ्गलादेशको रूपमा स्थापित भएको थियो।<ref>{{cite book | last = Rummel | first = Rudolph | author-link = Rudolph Rummel | title = Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder since 1900 | url = https://archive.org/details/statisticsofdemo0000rumm | chapter = Chapter 8: Statistics of Pakistan's Democide Estimates, Calculations, And Sources | page = 544 | isbn = 978-3-8258-4010-5| year = 1998 }}</ref> बङ्गलादेशी सञ्चार माध्यम र अङ्ग्रेजीमा रहेका सन्दर्भ पुस्तकहरूले आकस्मिक तथ्या प्रकाशित गरेका थिए जसले ढाकमा ३,००० देखि ३५ हजार र पुरै बङ्गलादेश भरी २,००,००० देखि ३०,००,००० को बीच मानिसहरूको मृत्यु भएको आँकलन गरिको थियो।<ref>{{cite web |author=Zunaid Kazi |url=http://www.virtualbangladesh.com/history/holocaust.html |title=History : The Bangali Genocide, 1971 |publisher=Virtual Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723203401/http://www.virtualbangladesh.com/history/holocaust.html |archive-date=23 July 2011 |access-date=23 June 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723203401/http://www.virtualbangladesh.com/history/holocaust.html |date=23 July 2011 }}</ref> यद्यपि बेलायती मेडिकल जर्नल सहित स्वतन्त्र अनुसन्धानकर्ताहरूले यो तथ्या १,२५,००० देखि ५,०५,००० को बीच रहेको भन्दै तथ्य सार्वजनिक गरेका थिए।<ref>{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GF23Df04.html|newspaper=Asia Times|title=Indians are bastards anyway|last=Debasish Roy Chowdhury|date=23 June 2005|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090717140439/http://www.atimes.com/atimes/south_asia/gf23df04.html|archive-date=17 July 2009|access-date=4 June 2020}} {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20090717140439/http://www.atimes.com/atimes/south_asia/gf23df04.html |date=17 July 2009 }}</ref> अमेरिकी राजनीतिक वैज्ञानिक रुडोल्फ रुम्मेले १५ लाख व्यक्तिको मृत्यु भएको भनि भनाइ सार्वजनिक गरेका थिए। अपारेशन सार्चलाइटलाई भयानक नरसंहारको संज्ञा दिइएको थियो। यस हिंसा प्रान्तीय राजधानी ढाकामा केन्द्रित भए पनि यसले पूर्वी पाकिस्तानको सबै भागलाई असर गरेको थियो। [[ढाका विश्वविद्यालय]]का आवासीय छात्रवासहरू विषेश रूपमा आक्रमण लक्षित थिए।<ref name="nurullah">{{cite book | last = Malik | first = Amita | authorlink = Amita Malik | title = The Year of the Vulture | publisher=Orient Longmans | location = New Delhi | year = 1972 | isbn = 978-0-8046-8817-8 | pages= 79–83 }}</ref> पछि पाकिस्तान सेनाले ढाका विश्वविद्यालयलाई चारै तर्फबाट घेरा हाली त्यहाँ उपस्थित विद्यार्थी, शिक्षक तथा कर्मचारीहरूको सामूहिक हत्या गरेका थिए। जगन्नाथ हल नामक एक हिन्दु आवसीय हललाई पाकिस्तानी सशस्त्र सेनाले ध्वस्त पार्दै त्यहाँका ६०० देखि ७०० जनाको सामूहिक हत्या गरेका थिए।<ref name="BBC">{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-asia-16207201 |title = Bangladesh war: The article that changed history – Asia |publisher=BBC |date=16 December 2011 }}</ref> यस सैन्य कार्वाहीले पहिलो फेब्रुअरी सन् १९७१ मा राष्ट्रपति याह्या खानले पूर्वी पाकिस्तानमा रहेका तीन लाख मानिसहरूको हत्या गर्नका लागि आदेश दिएका थिए र चुनावमा अत्याधिक बहुमतका कारण विजयी भएको पूर्वी पाकिस्तानको आवामी लिगलाई सरकारले रद्द गर्दै मार्च महिनाको अन्तिम दिनहरू तिर प्रधानमन्त्री पदका उम्मेदवार शेख मुजिबुर रहमानलाई गिरफ्तार गरी पश्चिम पाकिस्तान लिएर गएका थिए।<ref>{{cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/651231/Agha-Mohammad-Yahya-Khan |title = Encyclopædia Britannica Agha Mohammad Yahya Khan |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=23 June 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604051235/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/651231/Agha-Mohammad-Yahya-Khan |archive-date= 4 June 2011 |url-status=live }}</ref> === सन् १९७१ को नरसंहार === पूर्वी पाकिस्तानमा यो नरसंहार २६ मार्च १९७१ मा अपारेशन सार्चलाइट नामक एक सैन्य कार्वाहीको सँगसँगै सुरु भएको थियो। यसद्वारा बङ्गालीको आत्मनिर्णयको अधिकारको मागलाई दबाउन र बङ्गालीहरूलाई स्वतन्त्रता आन्दोलन गर्नबाट निरुत्साहित गर्नका लागि तत्कालीन पश्चिम पाकिस्तानले पूर्वी पाकिस्तान माथि सैनिक कार्वाही सुरु गरेको थियो। यस नरसंहार चलिरहँदा पूर्वी पाकिस्तानका सर्वसाधारणहरूले स्वतन्त्रता युद्धको सुरुवात गरेका थिए जसलाई बर्बरतापूर्वक दबाउनका लागि पश्चिम पाकिस्तानी सेना र जमाते इस्लामी नामक एक कट्टर इस्लामी लडाकु दलले भयानक नरसंहार गरेका थिए जसमा ३ लाखदेखि ३० लाखसम्म अनुमानित सङ्ख्यामा सर्वसाधारणहरूको हत्या गरिएको थियो। यस नरसंहार चलिरहँदा २ लाखदेखि ४ लाखको बीच बङ्गाली महिला तथा युवतीहरू पश्चिम पाकिस्तानी सेनाद्वारा बलात्कृत भएका थिए।।महिलाहरूको विरुद्ध गरिएको अपराधहरूलाई जमाते इस्लामीको समर्थन प्राप्त थियो। जमाते इस्लामका नेताहरूले बङ्गाली महिलाहरू 'सार्वजनिक सम्पत्ति' हुन् भनि घोषणा गरेका थिए। यस सैन्य कार्वाही तथा सङ्घर्षका कारण ८० लाखदेखि १ करोड मानिसहरू पूर्वी पाकिस्तानबाट भागेर छिमेकी देश भारतमा शरणार्थीको रूपमा शरण लिएका थिए जसमा अधिकांश हिन्दु धर्मवलम्बी थिए। यसै समय बङ्गाला र उर्दु भाषी बिहारीको बीच पनि दङ्गाको सुरुवात भएको थियो। === स्वतन्त्रता घोषणा === [[चित्र:Sheikh Mujibur Rahman in 1950.jpg|size|200px|thumb|शेख मुजिबुर रहमानले बङ्गलादेश पश्चिम पाकिस्तानबाट स्वतन्त्रत हुनु भन्दा अगाडिनै बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको घोषणा गरेका थिए।]] सन् १९७१ मार्च ३१ का दिन बङ्गोबोन्धु शेख मुजिबुर रहमानको तर्फबाट [[जियाउर रहमान]]ले बङ्गलादेशका जनतालाई औपचारिक रूपमा [[चट्टोग्राम]]को कलुरघाट रेडियो स्टेसनबाट स्वतन्त्रता युद्धमा भाग लिन आग्रह गरेका थिए।<ref name="MMR Jalal">{{पुस्तक स्रोत|शीर्षक=The Sheikh Mujib Declaration of Independence of Bangladesh : U.S. Government Records and Media Documentation|प्रकाशक=Cbgr1971.org|पृष्ठ=২|युआरएल=http://cbgr1971.org/files/Mar261971DecOfIndep/FinalDeclarationBSMR.pdf|पहुँचमिति=२८ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> सन् १९७१ मार्च २५ को आधी रातमा (लगभग बिहानको १:३० बजे तिर) शेख मुजिबुर रहमानलाई पाकिस्तानी आक्रमणकारीहरूले पक्राउ गरेका थिए भने पक्राउ पर्नुभन्दा केही समय अघि २५ मार्च बिहानको १२ बजेतिर उनले बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता घोषणा पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए जसलाई प्रसारण गर्न चट्टोग्रामको तत्कालीन इपिआर प्रसारण केन्द्रमा पठाइएको थियो।<ref>{{cite web|last=Afreen Mallick|first=Sadya|title='Potua' and freedom's colours|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=119256|newspaper=The Daily Star|access-date=12 February 2016|date=25 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160224034828/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=119256|archive-date=24 February 2016}}</ref> २६ मार्चका दिन बेलाल मोहाम्मद, आबुल कासिम र चट्टोग्राम रेडियो केन्द्रका केही अन्य अधिकारीहरू र स्थानीय आवामी लिगका नेता एमए हान्नानले सर्वप्रथम भाषण गर्दै शेख मुजिबको स्वतन्त्रताको घोषणालाई प्रचार गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=http://arts.bdnews24.com/?p=2769 |title=সংযোজনস্বাধীনতার ঘোষণা: বেলাল মোহাম্মদের সাক্ষাৎকার |website=bdnews24.com |language=बाङ्ला |access-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329134219/http://arts.bdnews24.com/?p=2769 |archive-date=2010-03-29 }}</ref> २६ मार्चमा तत्कालीन पाकिस्तान सेनाका बङ्गाली अधिकारी [[मेजर जनरल|मेजर]] [[जियाउर रहमान]]ले चट्टोग्रामको कलुरघाट रेडियो स्टेसनबाट बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको घोषणा गरेका थिए।<ref name="The Age-01">{{वेब स्रोत|शीर्षक=Troops Battle Rag-Tag Battle|युआरएल=http://www.docstrangelove.com/uploads/1971/foreign/19710329_theage_when_tanks_took_over_the_talking.pdf|पहुँचमिति=१ मार्च २०१५|कार्य=হাওয়ার্ড হুইটেন|मिति=२९ मार्च १९७१}}</ref> {{उक्ति|এটাই হয়ত আমার শেষ বার্তা, আজ থেকে বাংলাদেশ স্বাধীন। আমি বাংলাদেশের মানুষকে আহ্বান জানাই, আপনারা যেখানেই থাকুন, আপনাদের সর্বস্ব দিয়ে দখলদার সেনাবাহিনীর বিরুদ্ধে শেষ পর্যন্ত প্রতিরোধ চালিয়ে যান। বাংলাদেশের মাটি থেকে সর্বশেষ পাকিস্তানি সৈন্যটিকে উৎখাত করা এবং চূড়ান্ত বিজয় অর্জনের আগ পর্যন্ত আপনাদের যুদ্ধ অব্যাহত থাকুক।}} शेख मुजिबुर रहमानको घोषणा पत्र टेलिग्राम मार्फत चट्टोग्राका केही विद्यार्थीसम्म पुगेको थियो। उक्त सन्देशलाई बङ्गलामा अनुवाद डा मञ्जुला अनवरले गरेका थिए।<ref name="টেলিগ্রাফ-১">{{वेब स्रोत|शीर्षक=CIVIL WAR FLARE E.PAKISTAN|युआरएल=http://www.docstrangelove.com/uploads/1971/foreign/19710327_dt_civil_war_flares_in_e_pakistan.pdf|पहुँचमिति=१ मार्च २०१५|कार्य=ডেভিড লোশহাক}}</ref> केही विद्यार्थीहरूले पाकिस्तान प्रसारण निगमको नजिक एबटआबाद स्टेसनबाट सन्देश प्रसारित गर्नका लागि उच्च अधिकारीहरूबाट अनुमति प्राप्त गर्न विफल रहेका थिए।<ref name=Gupta>{{cite book |last=Sen Gupta |first=Jyoti |date=1974 |title=History of freedom movement in Bangladesh, 1943–1973: some involvement |url=https://books.google.com/books?id=DedtAAAAMAAJ |location=Calcutta |publisher=Naya Prokash |pages=325–326 |access-date=18 February 2013}}</ref> तर यस सन्देशलाई केहीपटक स्वतन्त्र स्वाधीन बाङ्ला रेडियो केन्द्र कलुरघाटमा केही विद्रोही बङ्गाली रेडियो कार्यकर्ताहरूद्वारा स्थापित गरिएको थियो। पछि उक्त रेडियो स्टेसनलाई सुरक्षा प्रदान गर्न र उक्त घोषणालाई पढ्न प्रमुख अधिकारी जियाउर रहमानलाई आग्रह गरिएको थियो। जियाउर रहमानले शेख मुजिबुर रहमानको तर्फबाट बङ्गलादेश स्वतन्त्र भएको भन्दै घोषणा गरेका थिए। कलुरघाट रेडियो स्टेसनको प्रसारण क्षमता सीमित थियो तर सन्देश बङ्गालको खाडीमा रहेको एक जापानी जहाजद्वारा पुनः प्रसारण गरिएको थियो र त्यसपछि रेडियो अस्ट्रेलिया र पछि बीबीसीद्वारा पनि यस समाचारलाई प्रसारण गरिएको थियो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DedtAAAAMAAJ|title=History of freedom movement in Bangladesh, 1943–1973: some involvement|last=Gupta|first=Jyoti Sen|year=1974|publisher=Naya Prokash|isbn=|location=|pages=325–326|language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=declaration of independence of Bangladesh-Original Speech by Ziaur Rahman|युआरएल=https://www.youtube.com/watch?v=h_n9AvFWGeA|वेबसाइट=ইউটিউব}}</ref><ref name=NYT-01>{{वेब स्रोत|शीर्षक=Sheik Mijib Arrested After a Broadcast Proclaiming Region's Independence DACCA CURFEW EASED Troops Said to Be Gaining in Fighting in Cities -Heavy Losses Seen|युआरएल=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9A05E1D71131E73BBC4F51DFB566838A669EDE#|पहुँचमिति=२७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> सन् १९७१ मार्च २७ को यो घोषणाले बङ्गलादेशी भूमिमा ९ महिनासम्म चलेको स्वतन्त्रताको रक्तपातपूर्ण युद्धको सुरूवात गर्दछ।<ref name=Betar>{{Cite news|title=Swadhin Bangla Betar Kendro and Bangladesh's Declaration of Independence|url=http://archive.thedailystar.net/forum/2008/march/declaration.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140622064057/http://archive.thedailystar.net/forum/2008/march/declaration.htm|archivedate=2014-06-22|work=Mashuqur Rahman and Mahbubur Rahman Jalal|agency=দ্য ডেইলি স্টার|date=মার্চ ২০০৮|access-date=2020-06-08}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140622064057/http://archive.thedailystar.net/forum/2008/march/declaration.htm |date=2014-06-22 }}</ref> {{उक्ति|আমাদের মহান নেতা, বাংলাদেশের সর্বাধিনায়ক শেখ মুজিবুর রহমানের হয়ে আমি বাংলাদেশের স্বাধীনতা ঘোষণা করছি। এটি আরও ঘোষণা করা হচ্ছে যে বাংলাদেশের সাড়ে সাত কোটি জনগণের নির্বাচিত জনপ্রতিনিধিদের একমাত্র নেতা হচ্ছেন শেখ মুজিবুর রহমান। আমি সেই কারণে আমাদের মহান নেতা শেখ মুজিবুর রহমানের হয়ে বিশ্বের সকল গণতান্ত্রিক রাষ্ট্র বিশেষ করে বৃহৎ বিশ্ব ও প্রতিবেশীদের কাছে কার্যকারী পদক্ষেপ নেয়ার জন্য অনুরোধ করছি। পাকিস্তানের সেনাবাহিনীর হামলার ফলে ভয়াবহ গণহত্যা শুরু হয়েছে। অধিকাংশ জনগণের বৈধভাবে নির্বাচিত জনপ্রতিনিধি নিপীড়নকারী, এটি একটি ক্রূর কৌতুক ও মিথ্যা অপবাদ যার কাউকে বোকা বানানো উচিত নয়। বিরোধ নিষ্পত্তির ক্ষেত্রে প্রধান পদক্ষেপগুলোর মধ্যে প্রথম হতে হবে নিরপেক্ষতা, দ্বিতীয় শান্তি এং তৃতীয় সকলের সাথে বন্ধুভাবপন্ন ও কারো সম্বন্ধে অজ্ঞানতা নয়। ─ আল্লাহ্ সহায় হোক, জয় বাংলা।}} २६ मार्च १९७१ को दिनलाई बङ्गलादेशको आधिकारिक स्वतन्त्रता दिवसको रूपमा लिइन्छ।<ref>{{cite web |url=http://www.virtualbangladesh.com/history/declaration.html |title=History : The Declaration of Independence |website=Virtual Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20140901035519/http://www.virtualbangladesh.com/history/declaration.html |archive-date=1 September 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140901035519/http://www.virtualbangladesh.com/history/declaration.html |date=1 September 2014 }}</ref> जुलाई १९७१ मा भारतीय प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी]]ले पुरानो पूर्वी पाकिस्तानलाई बङ्गलादेश भनेर जनसमुदाय समक्ष उल्लेख गरेकी थिइन् तर केही पाकिस्तानी र भारतीय अधिकारीहरूले १६ डिसेम्बर १९७१ सम्म पनि "पूर्वी पाकिस्तान"कै नाम प्रयोग गरिरहेका थिए।<ref>[https://books.google.com/books?vid=ISBN0876091990&id=srCLD-PXl-gC&pg=PA143&lpg=PA143&dq=pakistan+army#PPA37, M1 India, Pakistan, and the United States: Breaking with the Past By Shirin R. Tahir-Kheli] {{ISBN|0-87609-199-0}}, 1997, Council on Foreign Relations. pp 37</ref><ref name=Archive-01>{{वेब स्रोत|शीर्षक=Bangladesh Genocide Archives – Foreign Newspaper Reports|युआरएल=http://www.docstrangelove.com/2007/12/02/bangladesh-genocide-archives-foreign-newspaper-reports/|वेबसाइट=Docstrangelove.com|पहुँचमिति=१ मार्च २०१५|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20150228024237/http://www.docstrangelove.com/2007/12/02/bangladesh-genocide-archives-foreign-newspaper-reports/|अभिलेखमिति=२८ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> == स्वतन्त्रता युद्ध == === अस्थायी सरकार गठन === सन् १९७१ अप्रिल १७ का दिन बङ्गलादेशको अस्थायी सरकार [[कुष्टिया जिल्ला]]को [[मेहेरपुर जिल्ला|मेहेरपुर]] उपविभाग (हाल जिल्ला) वैद्यनाथला अन्तर्गत भाबेरपारा (हालको मुजिबनगर) गाउँमा स्वतन्त्रा युद्ध गर्नका लागि औपचारिक रूपमा स्थापना भएको थियो। [[शेख मुजिबुर रहमान]]को अनुपस्थितिमा उनलाई राष्ट्रपति बनाई अस्थायी सरकारको गठन गरिएको थियो भने तत्कालीन समयमा सैयल नजरुल इस्लामले कार्यवाहक राष्ट्रपतिको रूपमा र ताजउद्दसन अहमदले प्रधानमन्त्रीको रूपमा काम गरेका थिए। बङ्गलादेशको पहिलो सरकारले स्थानीय र विदेशी पत्रकारहरूको अगाडि शपथ लिँदै आधिकारिक रूपमा आफ्नो कर्तव्य सुरु पालन गर्न सुरु गरेको थियो। शपथ ग्रहण समारोहमा स्वतन्त्रताको घोषणा पत्र पढेर बङ्गलादेशलाई मार्च २६ देखि औपचारिक रूपमा एक स्वतन्त्र सार्वभौम राज्यको रूपमा घोषणा गरिएको थियो। [[चित्र:Provisional Government of BD (2).jpg|thumb|left|सन् १९७१ को अस्थायी बङ्गलादेश सरकारका मन्त्री परिषद्का सदस्यहरू]] अगस्ट महिना लगत्तै बङ्गलादेशका विभिन्न भागमा अधिक सङ्ख्यामा स्वतन्त्रता सेनानीले (मुक्तिवाहिनी) पाकिस्तानी सेना र त्यसका सहयोगी दलहरू माथि आक्रमण गर्न सुरु गरेका थिए। बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेका लडाकुले पाकिस्तानी सैन्य आधरदेखि लिएर सैन्य प्रतिष्ठानहरू, सडकहरू, पुलहरू आदि जस्ता स्थानहरूमा पाकिस्तानी सेनालाई आक्रमण गरेका थिए। पछि बङ्गलादेशी लडाकुहरूले छापामार आक्रमण गर्न सुरु गरेका थिए। १६ अगस्त १९७१ मा मुक्तिवाहिनीको नौसेना सेनापतिले अपारेशन ज्याकपटको माध्यमबाट [[चट्टोग्राम]] बन्दरगाहमा कयौँ युद्धजहाजहरूलाई ध्वस्त पारेका थिए। विस्तारै विस्तारै बङ्गलादेशको विभिन्न स्थान पश्चिम पाकिस्तानबाट स्वतन्त्र हुँदै गएको थियो। === मार्चदेखि जुन महिनासम्मको युद्ध === बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धको समयमा बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकुहरू देशको सम्पूर्ण स्थानमा फैलिएको बसेका थिए तर उक्त सेनाले पाकिस्तानी सेनालाई सहर प्रवेश गर्नबाट प्रतिरोध गर्नु सहज थिएन र प्रतिरोधी कार्यहरू लामो समयसम्म हुने आशा गरिएको थिएन। यद्यपि जब पाकिस्तानी सेनाहरू विभिन्न स्थानमा छरिन थाले, त्यसपछि बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकुले पाकिस्तानी सेनालाई केही स्थानहरूमा प्रतिरोध गर्न सफल बनेका थिए भने उनीहरू थप सक्रियता पूर्वक विभिन्न स्थानमा छरिएका थिए।<ref>{{cite web |url= https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3452.htm |title=Bangladesh |website=State.gov |date=24 May 2010 |access-date=23 June 2011 }}</ref> पाकिस्तानी सेनाले उनीहरूलाई विभिन्न स्थानमा आक्रमण गर्न खोज्दा बङ्गाली सेनाको बढ्दो सङ्ख्याले यस भूमिगत बङ्गलादेशी सेना लाई असक्षम तुल्याएको थियो। पछि विभिन्न स्थानमा रहेका यस्ता लडाकुहरू विस्तारै मुक्तिवाहिनीमा विलय हुँदै गए पछि उनीहरूका लागि हातहतियार भारतबाट आयात गरिएको थियो। पाकिस्तानले पछि दुई विभागहरूमा हवाईयात्राका साथ आफ्नो सेनाको पुनर्गठन गरेको थियो। पाकिस्तानी सेनाले राजाकार, अल-बद्रस र अल-शमश (अधिकांश मुस्लिम लिग र अन्य इस्लामी समूहका सदस्य) र स्वतन्त्रताको विरोध गर्ने अन्य बङ्गालीहरू र विभाजनको समयमा बसोबास गर्ने बिहारी मुसलमानको अर्धसैन्य बल पनि खडा गर्न सफल भएका थिए। [[ढाका]]मा भएको नरसंहार पछि पाकिस्तानी सैन्य बलले १० अप्रिलसम्म पुरै बङ्गलादेशलाई आफ्नो कब्जामा लिने योजना बनाएका थिए तर बङ्गलादेशी सेनाका सदस्यहरू, विद्यार्थी र सर्वसाधारणहरूले पाकिस्तानी सेनालाई प्रतिरोध गर्न सुरु गरेका थिए। चट्टोग्राममा बङ्गाली सेनाका सदस्यहरूले विद्रोह गर्दै सहरका ठूला भूभागहरूमा नियन्त्रण प्राप्त गर्न सफल भएका थिए। चट्टोग्राम सहरमा नियन्त्रण पाउनका लागि बङ्गाली सेनाले पाकिस्तानी सेना विरुद्ध निकै सङ्घर्ष गर्नु परेको थियो। [[कुष्टिया जिल्ला|कुष्टिया]], [[पाबना जिल्ला|पाबना]], [[बगुडा जिल्ला|बगुडा]], [[दिनाजपुर जिल्ला|दिनाजपुर]] र अन्य जिलहरूमा पनि बङ्गाली सेनाले विद्रोह गर्दै उक्त स्थानहरूलाई नियन्त्रणमा लिएका थिए।<ref>Jacob, Lt. Gen. JFR, Surrender at Dacca, pp 90–91</ref> पाकिस्तानी सेनाले पछि अधिक सङ्ख्यामा सेना र हातहतियारसहित थुप्रै क्षेत्रहरूमा कब्जा गरेका थिए। मार्च महिनाको अन्त्यतिर पाकिस्तानी सेनाहरू बङ्गलादेशका विभिन्न गाउँहरूमा पुगेर आतङ्क मच्चाउन सुरु गरेका थिए। सन् १९७१ अप्रिल १७ का दिन बङ्गलादेशको अस्थायी सरकार कुष्टिया जिल्लाको मेहेरपुर उपविभाग (हाल जिल्ला) वैद्यनाथला अन्तर्गत भाबेरपारा (हालको मुजिबनगर) गाउँमा स्वतन्त्रा युद्ध गर्नका लागि औपचारिक रूपमा स्थापना भएको थियो।<ref>Islam, Major Rafiqul, ''A Tale of Millions'', pp. 227, 235</ref> शेख मुजिबुर रहमानको अनुपस्थितिमा उनलाई राष्ट्रपति बनाई अस्थायी सरकारको गठन गरिएको थियो भने तत्कालीन समयमा सैयल नजरुल इस्लामले कार्यवाहक राष्ट्रपतिको रूपमा र ताजउद्दसन अहमदले प्रधानमन्त्रीको रूपमा काम गरेका थिए। पाकिस्तानी सेना र बङ्गाली मुक्तिबहिनीको बिचमा बीचको बढ्दो युद्धका कारण अनुमानित १ करोड बङ्गालीहरूले भारतीय राज्य असम र पश्चिम बङ्गालमा शरण लिएका थिए। === जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्मको युद्ध === बङ्गलादेशी सेनाको एक समूह ११ जुलाईमा गठन गरिएको थियो जसमा मुहम्मद आताउल गनि ओसमानीलाई मन्त्रिमण्डलको एक सदस्यको रूपमा सेनापति घोषित गरिएको थियो भने आब्दुर रबलाई प्रमुख सेनानीको भूमिकामा राखिएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.liberationwarmuseumbd.org/history/ |title=Bangladesh Liberation Armed Force |website=Liberation War Museum, Bangladesh |access-date=2020-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906143409/http://www.liberationwarmuseumbd.org/history/#blaf |archive-date=2015-09-06 }}</ref> त्यस्तैगरि आब्दुल करिम खन्दोकारलाई कर्मचारीहरूको उपप्रमुख र एआर चौधुरीलाई सहायक प्रमुखको भूमिकामा खटाइएको थियो। द्वन्द्वका बेला मुक्तिवाहिनीको भूमिकाबारे सेनापति ओसमानी भारतीय नेतृत्वसँग असहमत थिए।<ref name="Untold heroism of Muktibahini Frogmen">{{cite book|last=Roy|first=Mihir, K|title=War in the Indian Ocean|year=1995|publisher=Lancer Publisher & Distributor|location=56, Gautaum Nagar, New-Delhi, 110049, India|isbn=978-1-897829-11-0|page=154}}</ref><ref name="On the water front spectacular achievement">{{cite book|last=Robi|first=Mir Mustak Ahmed|title=Chetonai Ekattor|year=2008|publisher=Zonaki Publisher|location=38, Bangla Bazar (2nd Floor), Dacca-1100, Bangladesh|url=http://opac.iub.edu.bd/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=15244&query_desc=%28su%3A{Bangladesh}%29|page=69}}</ref> भारतीय नेतृत्वले सुरुमा ८,००० बङ्गाली सेनाहरूलाई सैनिक प्रशिक्षण दिने कल्पना गरेका थिए। जुलाईमा बङ्गलादेशलाई ११ क्षेत्रहरूमा विभाजन गरिएको थियो जसमा प्रत्येक क्षेत्रहरूमा एक सेनापति र उनको समूहहरूलाई खटाइएको थियो जो पाकिस्तानी सेनाद्वारा सेनापदबाट निकालिएको थियो भने उनीहरू बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धमा प्रशिक्षकको भूमिका सम्हाल्दै मुक्तिवाहिनीमा सामेल भएका थिए। उनीहरूको अधिकांश प्रशिक्षण शिविर सीमा क्षेत्र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा हुन्थ्यो उक्त शिविर भारतको सहायताबाट सञ्चालित थियो।<ref>মুক্তিযুদ্ধের ইতিহাস (পৃষ্ঠা ৯) - মুহম্মদ জাফর ইকবাল</ref> १०औँ क्षेत्र ओसमानीको अधिनमा राखिएको थियो जसमा नौसेना सेनापति र कर्णेलहरूको विशेष बल सामेल थिए। मुक्ति युद्धका लागि अनुमानित १ लाख सैनिकहरूलाई प्रशिक्षण दिइएको थियो। जुन र जुलाई महिनाको बीच मुक्तिवाहिनीले अपारेशन ज्याकपट नामक एक सैन्य कार्वाहीको सुरुवात गरेका थिए भने उक्त सैन्य कार्वाहीको माध्यमबाट भारतीय सहायताको साथ सीमामा सेनाको पुनः सङ्गठित गर्न सफल हुँदै सीमामा २,००० देखि ५,००० लडाकुहरूलाई पठाउन सुरु गरेका थिए। पछि विभिन्न कारणहरूले गर्दा (उचित प्रशिक्षणको अभाव, आपूर्तिको अभाव, बङ्गलादेश भित्र उचित समर्थन सञ्जालको अभाव) मुक्तिवाहिनी आफ्नो उद्देश्य प्राप्त गर्न असफल भएको थिए।<ref>গেরিলাদেৱ ইতিহাস (পৃষ্ঠা ১০) - মুহম্মদ জাফর ইকবাল</ref> बङ्गाली नियमित सैन्य बलले [[मयमनसिंह जिल्ला|मयमनसिङ्ह]], कुमिल्ला र [[सिलेट जिल्ला|सिलेट]]मा पाकिस्तानी सेना माथि आक्रमण गरेका थिए। छापामार आक्रमण प्रशिक्षणको समयमा केही बेरका लागि स्थगित भएता पनि त्यसलाई पुनः निरन्तर दिइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.liberationmuseum.org.bd/bangladesh_liberation_armed_forces.htm|शीर्षक=Bangladesh Liberation Armed Force|अभिलेखयुआरएल =https://web.archive.org/web/20080317014224/http://www.liberationmuseum.org.bd/bangladesh_liberation_armed_forces.htm |अभिलेखमिति=१७ मार्च २००८ }}</ref> स्वतन्त्रता वाहिनीले पछि ढाकाका आर्थिक र सैन्य किल्लाहरूमा आक्रमण गरेका थिए जसको सफलताको प्रमुख कारण अपारेशन ज्याकपट थियो। <ref>[http://www.bengalrenaissance.com/war.html List of Sectors in Bangladesh Liberation War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171226034525/http://www.bengalrenaissance.com/war.html |date=2017-12-26 }}</ref> मुक्तिवाहिनीद्वारा सञ्चालन अपारेशन ज्याकपट नामक एक सैन्य कार्वाहीले १५ अगस्ट १९७१ मा [[चट्टोग्राम]], मोङ्ला, [[नारायणगन्ज जिल्ला|नारायनगञ्ज]] र चाँदपुरमा रहेका पाकिस्तानी सेनाका पानी जहाजहरूमा बम बारुद खसाली ध्वस्त पारेका थिए जसकारण थुप्रै पाकिस्तानी सेना मारिएका थिए।<ref>[http://www.bengalrenaissance.com/war.html সেক্টরসমূহের তালিকা] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171226034525/http://www.bengalrenaissance.com/war.html |date=2017-12-26 }}</ref> === रणभूमि संरचना === [[चित्र:বাংলাদেশের স্বাধীনতা যুদ্ধের সেক্টরসমূহ.svg|thumb|right|বাংলাদেশের স্বাধীনতা যুদ্ধে সেক্টরসমূহের তালিকা]] '''क्षेत्र सङ्ख्या १'''<br> यस क्षेत्रमा [[चट्टोग्राम]] सहर, चट्टोग्राम पर्वतीय जिल्ला, नोवाखली जिल्लामा मुहुरी नदीको पूर्वका क्षेत्रहरू सामेल थिए। यस क्षेत्रको प्रधानकार्यालय हरिनामा रहेको थियो। यस क्षेत्रका प्रमुख पहला मेजर जियाउर रहमान र त्यसपछि मेजर रफिकुल इसलाम थिए। यस क्षेत्रका पाँच उपक्षेत्र (सेनापतिहरूको नाम सहित); ऋषिमुख (कप्तान शमसुल इस्लाम), श्रीनगर (कप्तान मतीउर रहमान र पछि कप्तान माहफुजुर रहमान), मनुघाट (कप्तान माहफुजुर रहमान), तबलछडी (सबेदार आली होसेन) र दीमागिरी (एक सुबेदार) थिए। लगभग दस हजार स्वतन्त्रता सैनिकहरूले यस क्षेत्रको स्वतन्त्रताका लागि युद्ध लडेका थिए जसमा प्रहरी, सेना, नौसेना र वायु सेनाका लगभग दुई हजार नियमित सैनिक र लगभग आठ हजार मानिसहरू रहेका थिए।<br> '''क्षेत्र सङ्ख्या २'''<br> यस क्षेत्रमा [[ढाका]], [[कुमिल्ला]], फरिदपुर र नोवाखाली जिल्ला सामेल थिए। यस क्षेत्रको प्रधान कार्यालय अगरतला भन्दा २० माइल दक्षिणमा मेलाघरमा थियो।यस क्षेत्रका सेनापति सुरुमा मेजर खालिद मुशर्रफ र पछि मेजर एमटिएम हायदर बनेका थिए। यस क्षेत्रका लागि लगभग ३५,००० लडाकुहरू युद्धमा होमिएका थिए भने नियमित सैन्य बलको सङ्ख्या लगभग ६ हजार थियो। यस क्षेत्रका छ उपक्षेत्रहरू (सेनापतिहरूको नाम सहित); गङ्गासागर, अखाउडा र कसबा (माहबुब पछि सेनानी फारूक र सेनानी हुमायुन कबीर), मन्दभार (कप्तान गाफफार), शालदान्दी (आब्दुस सालेक चौधुरी), मतिनगर (सेनानी दिदारुल आलम), निर्भयपुर (कप्तान आकबर पछि सेनानी माहबुब), र राजनगर (कप्तान जफर इमाम पछि कप्तान सहिद र सेनानी इमामुज्जमाज) थिए। यस क्षेत्रमा सैन्य बल परिचालन गरेको परिणाम स्वरूप कुमिल्ला र फेनीको बीच ढाका-चट्टोग्राम राजमार्गबाट पाक सेनालाई सम्पूर्ण रूपमा निस्कासित गरिएको थियो भने यस क्षेत्र बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्धभरी स्वतन्त्रता सेनानीहरूको कब्जामा रहेको थियो। यस क्षेत्रमा परिचालित सैन्य बलको मुख्य सफलताहरू मध्ये एक बलोनिया सुचिबूजहको प्रतिरक्षा रहेको थियो। क्षेत्र नम्बर १ र २ का स्वतन्त्रता लडाकुहरूको संयुक्त अभियानको फलस्वरूप बलोनिया सुचिबुजहमा प्रवेश २१ जुनसम्म खुला गरिएको थियो जसअन्तर्गत क्षेत्र २ मा नियमित कम्पनीहरू बङ्गलादेश भित्र सञ्चालनमा रहेका थिए।<br> '''क्षेत्र सङ्ख्या ३'''<br> यस अन्तर्गत उत्तरमा चूडामनकाठी (श्रीमङ्गल नजिक) देखि लिएर दक्षिणमा [[ब्राह्मनबाडिया जिल्ला|ब्राह्मनबाडिया]]को सिङ्गारबिलसम्मको क्षेत्र गठित गरिएको थियो।यस क्षेत्रका सेनापति मेजर केएम शफिउल्लाह र त्यसपछि मेजर एएनएम नूरुज्जमान रहेका थिए। यस क्षेत्रमा पूर्वी बङ्गालका सिलेट र मयमनसिङ्ह इपिआरको समन्वयमा गठन गरिएको थियो। यस क्षेत्रको प्रधान कार्यालय हेजामारामा रहेको थियो। यस क्षेत्र अन्तर्गत १९ गेरिला समूहहरू परिचालन गरिएको थियो। सन् १९७१ नोभेम्बरसम्ममा यस क्षेत्रका स्वतन्त्रता लडाकुहरूको सङ्ख्या लगभग ३० हजार रहेको थिए भने सेनानीहरूले कुमिल्ला सिफेत मार्गका केही पुलहरू नष्ट गर्दै पाकिस्तानी सेनाका लागि यातायातको मार्ग बन्द गराउन सफल भएका थिए। स्वतन्त्रता लडाकुहरूले रेल मार्ग नष्ट गरेका थिए जुन स्वतन्त्रता लडाकुहरूको सबैभन्दा सफल आक्रमण मध्ये एक थियो। यस क्षेत्र अन्तर्गत दश उपक्षेत्रहरू; (सेनापतिहरूको नाम सहित) आश्रमबाडि (कप्तान आजिज र उनी पछि कप्तान एजाज), बाघाइबाडि (कप्तान अजीज र उनी पछि कप्तान एजाज), हतकटा (कप्तान मतिउर रहमान), सिमला (कप्तान मतिन), पञ्चबटी (कप्तान नासिम), मनतला (कप्तान एमएसए भूँइया), विजयनगर (एमएसए भूँइया), कालाछडा (सेनानी मजुमदार), कलकलिया (सेनानी गोलम हेलाल मोरशेद) र बामुटिया (सेनानी साईद) थिए।<br> '''क्षेत्र सङ्ख्या ४'''<br> यस क्षेत्र अन्तर्गत उत्तरमा सिलेटको [[हबिगन्ज जिल्ला|हबिगञ्ज]] उपखण्ड देखि दक्षिणमा कानाइघाट थानासम्म १०० माइल सीमा क्षेत्र सामेल थियो। सिलेटमा विद्यार्थी मुक्तिवाहिनीको सहयोगमा बङ्गलादेश सीमा सुरक्षा कर्मीद्वारा यस क्षेत्रको गठन गरिएको थियो। यस क्षेत्रका सेनापति मेजर चितरञ्जन दत्त थिए भने त्यसपछि यस क्षेत्रका सेनापति कप्तान ए रब बनेका थिए। यस क्षेत्रको प्रधान कार्यालय पहिला करिमगञ्ज थियो भने त्यसपछि यसको प्रधान कार्यालय आसामको मासिमपुरमा सारिएको थियो। यस क्षेत्रमा स्वतन्त्रता लडाकुहरूको सङ्ख्या लगभग ९,००० थियो नियमित सैन्य बल लगभग ४,००० रहेको थियो। यस क्षेत्रको छ उपक्षेत्रहरू (सेनापतिहरूको नाम सहित); जालालपुर (मसदुर राब शादी), बडपञ्जी (कप्तान ए रब), अमलासिद (सेनानी जहिर), कुकितल (सेनानी कादेर र उनी पछि शरिफुल हक), कैलाश शहोर (सेनानी उयाकिउज्जामान), र कमलपुर (कप्तान एनाम) थिए। <br> '''क्षेत्र सङ्ख्या ५'''<br> यस क्षेत्रले [[सिलेट जिल्ला]]को दुर्गापुरदेखि डाउकी (तमाबिल) सम्मको विस्तृत क्षेत्र र जिल्लाको पूर्वी सीमालाई ओगटेको थियो भने यस क्षेत्रका सेनापति मेजर मिर शओकत आली थिए। यस क्षेत्रको सदरमुकाम बाँशतलामा रहेको थियो। यस क्षेत्रमा ८ सय नियमित स्वतन्त्रता लडाकु तथा पाँच हजार स्वतन्त्रता लडाकु र गोरिलाहरूको रहेका थिए। यस क्षेत्रमा सुनामगञ्ज र छातकको अधिकांश भूमिहरू समावेश थिए। यस क्षेत्रका छ उपक्षेत्र (सेनापतिहरूको नाम सहित); मुक्तापुर (सूबेदार नजिज होसेर र लडाकु फारुक यस क्षेत्रका दोस्रो सेनापति थिए), डाउकि (सुबेदार मेजर बीआर चौधुरी), शेला (कप्तान हेलाल सहयोग सेनापति सेनानी माहबुबर रहमान र सेनानी आब्दुर रउफ), भोलागञ्ज (सेनानी ताहेरुद्दीन अखुञ्जी, सहयोग सेनापति सेनानी एसएम खालेद), बालाट (सुबेदार गनी र उनी पछि कप्तान सालाउद्दीन र इनामुल हक चौधुरी) र बडछडा (कप्तान मुस्लिम उद्दीन) थिए। यस क्षेत्रका स्वतन्त्रता लडाकुहरूले सिलेट, तामाबिल र सिलेट-सुनामगञ्ज सडकखण्डका कयौँ पुलहरूलाई नष्ट गरेका थिए जसकारण पाकिस्तानी सेना आउने बाटो अवरोध भएको थियो। यस क्षेत्र सबैभन्दा सफल आक्रमण छातक आक्रमण थियो। '''क्षेत्र सङ्ख्या ६''' <br> यस क्षेत्रमा समग्र [[रङ्पुर जिल्ला]] र [[दिनाजपुर जिल्ला]]को [[ठाकुरगाउँ जिल्ला|ठाकुरगाँउ]] उपखण्ड सामेल थियो। यस क्षेत्रलाई मुख्य रूपबाट रङ्पुर र दिनाजपुरका स्वतन्त्रता लडाकु तथा सीमा सुरक्षा कर्मीहरूको सक्रियतामा गठित गरिएको थियो। यस क्षेत्रका सेनापति खादेमुल बाशार थिए। यस क्षेत्रको सदरमुकाम पाटग्रामको नजिक बुडीमारिमा रहेको थियो। यस क्षेत्रमा सैन्य लडाकुहरूको सङ्ख्या ७०० थियो भने डिसेम्बर महिनासम्म यस सङ्ख्या लगभग ११ हजार पुगेको थियो। यस मध्ये २,००० नियमित सैनिक र ९,००० बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु थिए। यस क्षेत्रका पाँच उपक्षेत्र (सेनापतिहरूको नाम सहित); भजनपुर (कप्तान नजरुल र उनी पछि सदरुद्दीन र कप्तान शाहरियार), पाटग्राम (सुरुमा केही बङ्गलादेशी सीमा सुरक्षा बलले यस क्षेत्रको सेनापतिको रूपमन काम गरेका थिए र पछि कप्तान मतिउर रहमानले यस क्षेत्रको नेतृत्व गरेका थिए), साहेबगञ्ज (कप्तान नवाजेश उद्दिन), मोगलहाट (कप्तान डेलवार) र चिलाहाटी (सेनानी इकबाल) थिए। यस क्षेत्रको सेनाहरूले रङ्पुर जिल्लाको उत्तरी भागमा कब्जा गर्न सफल भएका थिए। '''क्षेत्र सङ्ख्या ७''' <br> यस क्षेत्रमा [[राजशाही जिल्ला|राजशाही]], [[पाबना जिल्ला|पाबना]], बगुडा र [[दिनाजपुर जिल्ला|दिनाजपुर]] जिल्लाको दक्षिण क्षेत्रहरूलाई लिएर गठन गरिएको थियो। यस क्षेत्रमा बङ्गलादेशी सैन्य सुरक्षा बल तैपनि गरिएको थियो। यस क्षेत्रका सेनापति मेजर नाजमुल हक र उनी पछि सुबेदार मेजर ए रब र मेजर काजी नूरुज्जामार रहेका थिए। यस क्षेत्रको सदरमुकाम बालुरघाटको नजिक तरङपुरमा रहेको थियो। यस क्षेत्रमा २५०० नियमित सैन्य बल परिचालित थिए भने १२,५०० लडाकु समन्वयमा १५ हजार मुक्तियोद्धाहरू युद्धमा होमिएका थिए। यस क्षेत्रमा ८ उपक्षेत्रहरू (सेनापतिको नाम सहित); मालन (सुरुवातमा कयेकजन जुनियर अफिसर र उनको पछि कप्तान महिउद्दिन जाहाङ्गीर), तपन (मेजर नजमुल हक र उनको पछि कयेकजर जुनियर बङ्गलादेशी सीमा सुरक्षा बलका कप्तान महिउद्दीन जाहाङ्गीर), हामजापुर (कप्तान इद्रिस), आङ्गिनाबाद (एकजना जनवाहिनीका सदस्य), शेखपाडा (कप्तान रशीद), ठोकराबाडि (सुबेदार मोयाज्जेम) र लालगोला (कप्तान जियासउद्दिन चौधुरी) थिए। यस क्षेत्रमा परिचालित सैन्य बलले जुन महिनामा महेशकान्द र परागपुर प्रहरी चौकीमा आक्रमण गर्दै अगस्ट महिनामा मोहनपुरमा थानामा अधिक सङ्ख्यामा दुश्मनहरू माथि सफल आक्रमण गरेका थिए। हामजापुर उपक्षेत्रका सेनापति कप्तान इद्रिसले आफ्ना सैन्य बलको साथमा पाक बाहिनी माथि एक आकासमात आक्रमण गर्दै पार्वतीपुर नजिक रहेको एक रेललाई नष्ट गरेका थिए। '''क्षेत्र सङ्ख्या ८'''<br> अप्रिल महिनासम्ममा यस क्षेत्रमा [[कुष्टिया जिल्ला|कुष्टिया]], [[जशोर जिल्ला|जशोर]], खुलना, बरिशाल, फरिदपुर र पटुयाखाली जिल्लाहरूलाई समावेश गरी यस क्षेत्रको गठन गरिएको थियो भने मे महिनामा यस क्षेत्रमा कुष्टिया, जशोर, खुलना, सातखीरा उपविभाग र फरिदपुरको उत्तरी क्षेत्रहरू समावेश गरी पुनर्गठन गरिएको थियो। यस क्षेत्रका सेनापति मेजर आबु ओसमान चौधुरी र उनी पछि मेजर एम ए मञ्जुर रहेका थिए। यस क्षेत्रको सदरमुकाम कल्यानीमा रहेको थियो। यस क्षेत्रका सैन्य बल मध्ये ३,००० नियमित लडाकु तथा २५,००० स्वतन्त्रता सेनानी रहेका थिए। यस क्षेत्रमा परिचालित नियमित सैन्य बलले कयौँ क्षेत्रहरूमा आफ्नो अधिकार स्थापना गर्दै लडाकु बलले बङ्गलादेश भित्र कयौँ सैन्य किल्लाहरूको निर्माण गरेका थिए। यस क्षेत्रका सैनिक योद्धाहरूले एक कौशल रणनीति पनि बनाएका थिए। नियमित सैन्य बलले बङ्गलादेश भित्र पाक बाहिनीको किल्लाहरू भन्दा ६-७ माइलको दूरीमा उक्त क्षेत्र प्रवेश गर्दै स्थितिलाई सम्हाल्दै पाकिस्तानी सेना माथि आक्रमण गरेका थिए। यस रणनीतिलाई अपनाई बङ्गलादेशका लागि लडिरहेका लडाकुहरूले कयौँ पाकिस्तान सेनालाई मार्न सफल भएका थिए। यस क्षेत्रमा ८ उपक्षेत्रहरू (सेनापतिको नाम सहित); बयरा (कप्तान खोन्दकार नजमुल हुदा), हाकिमपुर (कप्तान शफिक उल्लाह), भोमरा (कप्तान सालाहउद्दीन र उनी पछि कप्तान शाहाबुद्दीन), लालबाजार (कप्तान ए आर आजम चौधुरी), बानपुर (कप्तान मुस्ताफिजुर रहमान), बेनापोल (कप्तान आबदुल हालिम र उनी पछि कप्तान तौफिक-ई-एलाही चौधुरी), शिकारपुर (कप्तान तौफिक-इ-एलाही चौधुरी र उनी पछि सेनानी जाहाङ्गीर) थिए।<br> '''क्षेत्र सङ्ख्या ९''' <br> क्षेत्र सङ्ख्या ९ मा बरिसाल, पटुयाखली, [[खुलना जिल्ला|खुलना]] र [[फरिदपुर जिल्ला|फरिदपुर]] जिल्लाका केही भागहरू सामेल थिए। यस क्षेत्रको प्रधानकार्यालय बशिरहाटको नजिकको स्थान रहेको थियो। यस क्षेत्रका सेनापति मेजर एमए जलिल र उनी पछि मेजर एमए मञ्जुर र मेजर जयनाल अबेदीन थिए। यस क्षेत्रका लागि लगभग बीस हजार स्वतन्त्रता सेनानीले लडाइ लडेका थिए। यस क्षेत्र टाकि, हिङ्गलगञ्ज, शमसेरनगर गरी तीन उपक्षेत्रअरूमा विभाजित थिए। यस क्षेत्रका स्वतन्त्रता सैन्य बललाई मुक्तिवाहिनीको रूपमा काम गरेका थिए। कप्तान शाहजहान ओमरको नेतृत्वमा स्वतन्त्रता लडाकुले [[बरिसाल जिल्ला|बरिशाल]]का थुप्रै क्षेत्रहरूमा छापामार आक्रमण गरेका थिए। कप्तान मेहदी आली इमामले पटुयाखलीमा एक स्थायी सैनिक किल्लाबाट आक्रमणको सञ्चालन गर्ने गरेका थिए। सेनानी जियाले सुन्दोरवनमा वरिपरिका क्षेत्रहरूको नेतृत्व गरेका थिए। कप्तान हुदाले नियमित सैन्य बलहरूको साथमा ठूलो क्षेत्रमा नियन्त्रण जमाउन सफल भएका थिए। उनले जुन महिनामा सीमा चौकी वरिपरिको क्षेत्रमा नियन्त्रण जमाउँदै स्वतन्त्रता सैनिकहरूको साथमा केही क्षेत्रमा नियन्त्रण जमाउन सफल भएका थिए। यस क्षेत्रमा परिचालित सैन्य बल तथा बङ्गलादेशको स्वतन्त्रका लागि लडिरहेका लडाकुहरूले देभाता र श्यामनगर प्रहरी चौकीमा आक्रमण गर्दै उक्त स्थानमा नियन्त्रण जमाएका थिए। <br> '''क्षेत्र सङ्ख्या १०''' यस क्षेत्र एक नौसेनाका सेनापतिको नेतृत्वमा गठित भएको थियो। यस क्षेत्रमा परिचालित सैन्य बलको गठनको सुरुवात [[फ्रान्स]]मा प्रशिक्षित पाकिस्तानी नौसेनाका आठ बङ्गाली नौसैनिकहरूले गरेका थिए। जसमा गाजी मोहाम्मद रहमतुल्लाह (प्रमुख सैनिक अधिकारी), सैयद मोशर्रफ होसेन (अधिकारी), आमिन उल्लाह शेख, आहसान उल्लाह, एडब्ल्यू चौधुर, बदीउल आलम, एआर मिया र आबेदुर रहमान रहेका थिए। यी आठ बङ्गाली सैनिकहरूलाई भारतीय नौसेनाको व्यवस्थापन अन्तर्गत दिल्लीको नजिकको जमुना नदीमा विशेष नौसेना प्रशिक्षण दिइएको थियो। त्यस पछि पाकिस्तान नौसेनाको केही सैनिकहरूले बङ्गलादेशी नौसेनामा सामेल भएका थिए। पौडी खेल्न कौशल १५० विद्यार्थीहरूलाई विभिन्न स्थानबाट छनोट गरी विद्यार्थी प्रशिक्षणको लागि प्रशिक्षण केन्द्रमा पठाइएको थियो। उनीहरूलाई बम फाल्ने र बमहरूको प्रयो गरी जहाजहरू माथि आक्रमण गर्न प्रशिक्षण दिइएको थियो। प्रशिक्षण पछि चार टोलीहरूलाई अगस्टको पहिलो हप्तामा चट्टोग्राम, नारायनगञ्ज, दाउडकान्दि र मङ्ला बन्दरगाहमा पठाइएको थियो जसलाई समुद्री किनारमा गरेका जहाजहरूलाई नष्ट गर्न आदेश दिइएको थियो। पाकिस्तानको स्वतन्त्रता दिवस (१४ अगस्ट) का दिन, चार समूहहरूले एकैसाथ कयौँ पाकिस्तानी जहाजहरू माथि आक्रमण गरी नष्ट गरिदिएका थिए। चट्टोग्राम बन्दरगाहमम एडब्ल्यू चौधुरीको नेतृत्वमा रहेको एक दलले सात जहाजहरूलाई नष्ट गरेका थिए जसमा पाकिस्तानी मालवाहक जहाज एमडी ओह्रमाज्द र एमभी अल-अब्बास सामेल थिए। यसपछि अक्टोबर र नोभेम्बरमा देशको सबै बन्दरगाहहरूमा यही तरिकाबाट केही सफल आक्रमणहरू गरिएका थिए जसकारण पाकिस्तानी सेनाका कयौँ जहाजहरू डुबेका थिए।<br> '''क्षेत्र सङ्ख्या ११'''<br> यस क्षेत्रमा [[टाङ्गाइल जिल्ला]] र [[किशोरगन्ज जिल्ला|किशोरगञ्ज]] उपखण्डलाई छोडेर पुरै [[मयमनसिंह जिल्ला|मयमनसिङ्ह जिल्ला]] सामेल थिए। यस क्षेत्रका सेनापति मेजर एम आबु ताहेर थिए। जब मेजर ताहेर एक लडाइमा गम्भीर घाइते भए तब एक समूहका नेतृत्वकर्ता हामिदुल्लाहलाई यस क्षेत्रको सेनापति बनाइएको थियो। यस क्षेत्रका सदरमुकाम महेन्द्रगञ्जमा रहेको थियो। यस क्षेत्रका लागि लगभग २५ हजार स्वतन्त्रता सैनिकहरू युद्धका होमिएका थिए। यस क्षेत्रका आठ उपक्षेत्र (सेनापतिहरूको नाम सहित); मानइकारचर (हामिदुल्लाह), महेन्द्रगञ्ज (सेनानी मिजान), पुरखासिया (सेनानी हासेम), ढालु (सेनानी ताहेर आहमद र उनी पछि सेनानी कामाल), रङरा (मतिउर रहमान), शिवबाडि (बङ्गलादेश सीमा सुरक्षा बलका केही अधिकारीहरू), बागमारा (बङ्गलादेश सीमा सुरक्षा बलका केही अधिकारीहरू) र महेशखोला (एक बङ्गलादेश सीमा सुरक्षा बलका सदस्य) थिए। यस क्षेत्रमा व्यापक छापामार सैन्य कार्वाहीहरू सञ्चालनमा आएका थिए भने सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा नियमित सैन्य बलको कब्जा रहेको थियो। सुबेदार आफताबले युद्धको नौ महिनासम्मका स्वतन्त्र क्षेत्रहरूमा कब्जा गरेका थिए। यस क्षेत्रका महिलाहरूले पनि हातहतियारसाथ पाकिस्तानी सेनाको विरुद्ध लडाइ लडेका थिए। भने यस बाहेक टाङ्गाइलको एक स्वतन्त्रता सेनानी क्वादेर सिद्दीकीले आफ्नो जिल्लामा १८,००० छापामार सैनिकहरूलाई सङ्गठित गर्दै पाकिस्तानी सेना विरुद्ध केही सफल आक्रमणहरू गरेका थिए। === अक्टोबरदेखि डिसेम्बरसम्मको युद्ध === मुक्तिवाहिनीले छापामार आक्रमण गर्दै पाकिस्तानी सेनालाई सीमावर्ती क्षेत्रबाट विस्थापित गर्दै विभिन्न ठाउँहरूलाई पश्चिम पाकिस्तानबाट स्वतन्त्र बनाएका थिए। बङ्गलादेशी सेनाहरूले पाकिस्तानी सेना रहेको कमलपुर, बिलोनिया, बोयरा, आदि जस्ता सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा आक्रमण गर्दै ३०६ स्थान मध्ये ९० क्षेत्रहरूमा नियन्त्रण जमाउन सफल भएका थिए। यस बाहेक मुक्तिबाहिनीले थप तीब्रताका साथ छापामार आक्रमण गर्न सुरु गरेका थिए। पाकिस्तानी सेना र त्यससँग सम्बन्धित राजाकारहरूको नियमित कार्य सर्वसाधारहरूको हत्या गर्दै विभिन्न स्थानहरूमा आतङ्क मच्चाउनु थियो। सीमा र देश भित्र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकुले पाकिस्तानी सेनाद्वारा गरिएको भयङ्कर आक्रमणको फलस्वरूप पाकिस्तानी सेना र राजाकार माथि थप सक्रियतासाथ आक्रमण गर्न सुरु गरेका थिए।<ref name=ACIG>{{cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_326.shtml |title=India – Pakistan War, 1971; Introduction By Tom Cooper, with Khan Syed Shaiz Ali |publisher=Acig.org |accessdate=23 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606195040/http://www.acig.org/artman/publish/article_326.shtml |archivedate=6 June 2011 |url-status= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606195040/http://www.acig.org/artman/publish/article_326.shtml |date=6 June 2011 }}</ref> अक्टोबरको महिनाको अन्त्य तिर पाकिस्तानी सेनाले बङ्गलादेशका स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेका लडाकुको विरुद्ध कडा प्रतिरोधको सामना गर्नु परेको थियो जसकारण पश्चिम पाकिस्तानबाट ५ लडाकु दल सहितका पाकिस्तानी सेनाहरू पूर्वी पाकिस्तानमा आपातकालीन परिचालनका लागि ल्याइएको थियो। == सन् १९७१ भारत-पाकिस्तान युद्ध == सन् १९७१ को भारत-पाकिस्तान युद्धलाई इतिहासकै सबैभन्दा छोटो युद्धहरू मध्येमा लिइन्छ।<ref name=Lyon>{{cite book|last=Lyon|first=Peter|title=Conflict between India and Pakistan: An Encyclopedia|url=https://archive.org/details/conflictbetweeni00lyon|url-access=limited|year=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-712-2|page=[https://archive.org/details/conflictbetweeni00lyon/page/n182 166]|quote=India's decisive victory over Pakistan in the 1971 war and emergence of independent Bangladesh dramatically transformed the power balance of South Asia}}</ref><ref name=Kemp>{{cite book|last=Kemp|first=Geoffrey|title=The East Moves West India, China, and Asia's Growing Presence in the Middle East|url=https://archive.org/details/eastmoveswestind00kemp|url-access=limited|year=2010|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0388-4|page=[https://archive.org/details/eastmoveswestind00kemp/page/n60 52]|quote=However, India's decisive victory over Pakistan in 1971 led the Shah to pursue closer relations with India}}</ref><ref name=Byman>{{cite book|last=Byman|first=Daniel|title=Deadly connections: States that Sponsor Terrorism|url=https://archive.org/details/deadlyconnection00byma_576|url-access=limited|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-83973-0|page=[https://archive.org/details/deadlyconnection00byma_576/page/n170 159]|quote=India's decisive victory in 1971 led to the signing of the Simla Agreement in 1972}}</ref> यो युद्ध भारत र पाकिस्तानको बीच एक सैन्य लडाइ थियो जुन पूर्वी पाकिस्तानमा बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धको समयमा भएको थियो।<ref name="Shuja Nawaz 2008">{{cite book |last=Nawaz |first=Shuja |title=Crossed Swords: Pakistan, Its Army, and the Wars Within |url=https://archive.org/details/crossedswordspak0000nawa |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-547697-2 |page=[https://archive.org/details/crossedswordspak0000nawa/page/329 329]}}</ref><ref name="books.google.com">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=LCaAQCnO3QQC&pg=PA81&q=5000%20miles%20square%20indian%20army%201971|title=Benazir, a Profile&nbsp;– M. G. Chitkara|accessdate=27 July 2012|isbn=9788170247524|author1=Chitkara|first1=M. G|year=1996}}</ref><ref name="https">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=Ek00fuXVz1wC&pg=PA117&q=5000%20miles%20indian%20army%201971|title=Kashmir in Conflict: India, Pakistan and the Unending War&nbsp;– Victoria Schofield|date=18 January 2003|accessdate=27 July 2012|isbn=9781860648984|author1=Schofield|first1=Victoria}}</ref> ३ डिसेम्बर १९७१ का दिन उत्तर भारतका ११ भारतीय वायु सैन्य किल्लाहरूमा पाकिस्तानद्वारा हवाई आक्रकण सुरु गरेपछि भारत-पाकिस्तान युद्ध चर्किएको थियो।<ref>{{Cite web|title = 1971: Making Bangladesh a reality – I|url = http://www.indiandefencereview.com/news/1971-making-bangladesh-a-reality-i/|website = Indian Defence Review|accessdate = 21 June 2015}}</ref> बङ्गाली राष्ट्रवादीहरूको समर्थनमा बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धकै समयमा भारत र पाकिस्तानको युद्ध सुरुवात भएको थियो। पाकिस्तानको साथ पूर्वी र पश्चिमी गरी दुवै क्षेत्रहरूमा सैन्य लडाइ तथा सङ्घर्ष सुरुवात भएको थियो।<ref name="injuredsoldiers">{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/inside-politics/this-vijay-diwas-remember-the-sacrifices-and-do-good-by-our-disabled-soldiers/|title=This Vijay Diwas, remember the sacrifices and do good by our disabled soldiers|work=Times of India|quote=About 3,843 Indian soldiers died in this war that resulted in the unilateral surrender of the Pakistan Army and led to the creation of Bangladesh. Among the soldiers who returned home triumphant were also 9,851 injured; many of them disabled.|date=16 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217134312/https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/inside-politics/this-vijay-diwas-remember-the-sacrifices-and-do-good-by-our-disabled-soldiers/|archive-date=17 December 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=DeeGAwAAQBAJ&pg=PA11#v=onepage&q=3843%201971%20war%20india%20deaths Vulnerable India: A Geographical Study of Disaster By Anu Kapur]</ref> इन्दिरा गान्धीको प्रधानमन्त्री मन्त्रालयले २८ अप्रिल १९७१ मा भारतीय सेनाका तत्कालीन सेनाध्यक्ष श्याम मानेकशलाई पूर्वी पाकिस्तानमा जानका लागि निर्देशन दिइएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://indiannavy.nic.in/t2t2e/Trans2Trimph/chapters/10_1971%20wnc1.htm |title=Chapter 10: Naval Operations In The Western Naval Command |website=Indian Navy |archive-url=https://web.archive.org/web/20120223133540/http://indiannavy.nic.in/t2t2e/Trans2Trimph/chapters/10_1971%20wnc1.htm |archive-date=23 February 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://orbat.com/site/cimh/navy/navy_1971_kills.html |title=Damage Assessment– 1971 Indo Pak Naval War |publisher=Orbat.com |accessdate=27 July 2012 |url-status= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319212243/http://orbat.com/site/cimh/navy/navy_1971_kills.html |archivedate=19 March 2012 }}</ref> केही समयपछि भारतमा रहेका शरणार्थी शिविरहरूको प्रयोग भारतको विदेशी गुप्तचर निकाय र पूर्वी पाकिस्तानका सैन्य अधिकारीहरूद्वारा गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/air-force-combat.htm|title=Pakistan Air Force Combat Expirence|quote=Pakistan retaliated by causing extensive damage through a single B-57 attack on Indian naval base Okha. The bombs scored direct hits on fuel dumps, ammunition dump and the missile boats jetty.|work=Global Security|date=9 July 2011}}</ref><ref>{{cite book|author=Dr. He Hemant Kumar Pandey & Manish Raj Singh|title=INDIA’S MAJOR MILITARY & RESCUE OPERATIONS|page=117|publisher=Horizon Books ( A Division of Ignited Minds Edutech P Ltd), 2017|date=1 August 2017}}</ref><ref>{{cite book|author=Col Y Udaya Chandar (Retd)|title=Independent India's All the Seven Wars|publisher=Notion Press, 2018|date=2 January 2018}}</ref> जब भारतकी तत्कालीन प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीको नेतृत्वमा भारत पाकिस्तान विरुद्धको युद्धका लागि तैयार थियो तब सोभियत सङ्घले कथित रूपमा पाकिस्तानका राष्ट्रपति याह्या खानलाई भारत विरुद्ध युद्धबाट बच्न र पूर्वी पाकिस्तानमा शान्तिपूर्ण राजनीतिक समझौता गर्नका लागि एक गुप्त सन्देश पठाइएको थियो किनभने यदि भारत विरुद्ध युद्धमा पाकिस्तान सामेल भयो भने पाकिस्तानी सेनालाई दुई पक्षको नियन्त्रण गर्न लगभग असम्भव जस्तै हुने।अनुमनन लगाइएको थियो।<ref name=Lal>{{cite book|author=Air Chief Marshal P C Lal|title=My Days with the IAF|url=https://books.google.com/?id=vvTM-xbW41MC|year=1986|publisher=Lancer|isbn=978-81-7062-008-2|page=286}}</ref><ref name="indiadefenceupdate.com">{{cite web |url=http://www.indiadefenceupdate.com/news94.html |title=The Battle of Longewala—The Truth |website=India Defence Update |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608050522/http://www.indiadefenceupdate.com/news94.html |archive-date=8 June 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608050522/http://www.indiadefenceupdate.com/news94.html |date=8 June 2011 }}</ref> त्यसको बाबजुद पाकिस्तानका तत्कालीन राष्ट्रपति याह्या खानले आफ्ना लडाकु तथा सेनाहरूलाई युद्धका लागि तैयार रहन आदेश दिएका थिए।<ref name="MSN Encarta">{{cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761588350_3/Indo-Pakistani_Wars.html# |title=Indo-Pakistani Wars |work=MSN Encarta |access-date=20 October 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kwrHv6ph?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761588350_3/Indo-Pakistani_Wars.html |archive-date=1 November 2009 |url-status= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029081918/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761588350_3/Indo-Pakistani_Wars.html |date=29 October 2009 }}</ref> २३ नोभेम्बर १९७१ का दिन पाकिस्तानमा आपातकालको स्थिति घोषित गरिएको थियो जबकि अर्कोतर्फ भारतले भारतीय सेनाहरूलाई तैनातीका साथ आफ्ना पश्चिमी सीमाहरूमा नियन्त्रण गर्न सुरु गरेका थिए। पाकिस्तान र भारतको बीच शत्रुताको सुरुवात सन् १९७१ मा भारत-पाकिस्तान युद्धको परिणामस्वरूप भएको थियो जब पाकिस्तानी वायु सेनाले ३ डिसेम्बर साँझ ५:४० बजे भारतको सीमावर्ती क्षेत्रमा आक्रमण गरेको थियो। उत्तर-पश्चिमी भारतमा ११ हवाई क्षेत्रहरूमा आक्रमण भएको थियो जसमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण निशाना सीमाभन्दा ४८० किलोमिटर टाढा आगरा क्षेत्र थियो।<ref name="time-edge">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,910155,00.html|title=India and Pakistan: Over the Edge|magazine=Time|date=13 December 1971|access-date=18 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20131008221847/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,910155,00.html|archive-date=8 October 2013}}</ref> कश्मीरमा भारतीय सैनिक किल्लामा पाकिस्तानी सेनाद्वारा तोपद्वारा आक्रमण गरिएको थियो तर भारतले पहिलेनै आक्रमण हुन सक्ने अनुमान लगाउँदै त्यहाँ रहेका सबै लडाकु र हातहतियारहरूलाई अन्य सैनिक किल्लामा स्थानान्तरण गरेको थियो जसकारण मानवीय क्षति हुनबाट भारतीय सैनिकलाई बचाइएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.acig.org/artman/publish/article_330.shtml|title=India&nbsp;– Pakistan War, 1971; Western Front, Part I|publisher=acig.com|accessdate=22 December 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/69aZfN64R?url=http://www.acig.org/artman/publish/article_330.shtml|archive-date=1 August 2012|url-status=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910064126/http://www.acig.org/artman/publish/article_330.shtml |date=10 September 2012 }}</ref> पाकिस्तानी सेनाद्वारा आक्रमण गरिएकै साँझ इन्दिरा गान्धीले रेडियो मार्फत भारतका मानिसरूलाई सम्बोधन गर्दै भारतको विरुद्ध पाकिस्तानद्वारा युद्धको घोषणा भएका कारण यस्तो आक्रमण भएको जानकारी दिएकी थिइन्।<ref>{{cite web |url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1971War/Appendix3.html |title=Aircraft Losses in Pakistan - 1971 War |accessdate=24 April 2010 |url-status= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090501082102/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1971War/Appendix3.html |archivedate=1 May 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501082102/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1971War/Appendix3.html |date=1 May 2009 }}</ref> सोही दिनको रातमा भारतीय वायु सेनाले सैन्य आक्रमणको कार्वाही हवाई आक्रमण गरेको थियो भने भोलिपल्ट बिहान भारतीय सेनाद्वारा हवाई आक्रमण गरिएको थियो। भारत र पाकिस्तानले अघिल्लो बिहान दुवै राष्ट्रहरूको बीच युद्धको स्थितिको पुष्टि गर्ने वयानहरू आएको थियो तर भारत-पाकिस्तान युद्धको घोषणाको औपचारिक कार्वाही कुनै पनि राष्ट्रद्वारा जारी गरिएको थिएन।<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878969-4,00.html |title=Bangladesh: Out of War, a Nation Is Born |magazine=Time |date=20 December 1971 |access-date=23 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071103235823/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878969-4,00.html |archive-date=3 November 2007 }}</ref> इन्दिरा गान्धीले सेनापतिहरूलाई सैनिहरूलाई एकसाथ जुटाउन निर्देशन दिएकी थिइन् भने त्यसपछि पाकिस्तानमा चौतर्फी आक्रमण सुरु गरिएको थियो जसमा भारतीय सेना, नौसेना र वायु सेनाको प्रयोग गरिएको थियो। भारतको मुख्य लक्ष्य पूर्वी पाकिस्तानी क्षेत्र ढाकामा कब्जा गर्ने र पश्चिमी क्षेत्रमा पाकिस्तानलाई भारतमा अतिक्रमण गर्नबाट प्रतिरोध गर्नु थियो। भारतीय नौसेनाले समुद्रबाट पाकिस्तानी सेनाको दमन गर्न सुरु गरेका थिए। युद्धको पूर्वी रङमञ्च माथि भारतीय सेना र मुक्तिवाहिनीले भारतीय वायु सेना, भारतीय नौसेना र बङ्गलादेशी वायु सेनाबाट समर्थन प्राप्त गरेको थियो। भारतको वायुले ४ डिसेम्बर १९७१ का दिन पूर्वी पाकिस्तानमा परिचालन सुरु गरेको थियो। भारतीय वायु सेनाको सहायताद्वारा मुक्तिवाहिनी एक विमानको साथ युद्ध स्थानमा प्रस्थान गरेको थियो।<ref>''Indian Army after Independence'' by Maj KC Praval 1993 Lancer, p. 317 {{ISBN|1-897829-45-0}}</ref> भारत र बङ्गलादेशको संयुक्त सेनाको सैन्य कार्वाही पाकिस्तानी सेनामाथि हावी हुँदै गयो जसले पाकिस्तानी सेनालाई आत्मसमर्पण गर्नका लागि प्रेरित गरेको थियो। १६ डिसेम्बर १९८१ का दिन ढाका सहर वरिपरि रहँदै महासेनानी जगजीत सिंह अरोराको नेतृत्वमा भारतीय सेनाले मेजर-जनरल राफेल जेकबको माध्यमबाट एक सन्देश पठायो जसमा पाकिस्तानी सेनालाई ३० मिनेटमा आत्मसमर्पण गर्नका लागि अन्तिम चेतावनी दिइएको थियो। पाकिस्तानी सेना प्रभावी रूपबाट भारतीय आक्रमणको प्रतिउत्तर दिन असमर्थ रह्यो किनभने पाकिस्तानी सेनाको एक सानो समूह मुक्तिवाहिनीद्वारा गरिएको छापामार आक्रमणको प्रतिरोध गर्नका लागि सीमा वरिपरिका क्षेत्रहरूमा तैनाथ गरिएको थियो जहाँ पाकिस्तानी सेना नराम्रोसँग पराजित भएको थियो जसको फलस्वरूप पाकिस्तानी सेनाद्वारा १६ डिसेम्बर १९७१ का दिन आत्मसमर्पण गरिएको थियो जुन पाकिस्तानको एक सबैभन्दा ठूला पराजित थियो जसमा ८,००० मानिसहरूको मृत्यु भयो भने २५,००० युद्धको समयमा घाइते भएका थिए। अर्कोतर्फ भारतीय पक्षमा ३,००० लडाकुको मृत्यु भयो भने १२,००० लडाकुको मृत्यु भएको थियो। भारत र बङ्गलादेशको सम्बद्ध सेनाहरूले सामूहिक रूपमा पाकिस्तानी सेनालाई आक्रमण गर्न सुरु गरेका थिए। १६ डिसेम्बर १९७१ ढाकामा पाकिस्तान भारत युद्ध समाप्त भएको थियो जब पाकिस्तानको सैन्य बलका पूर्वी सेनापति द्वारा आत्मसमर्पण पत्रमा हस्ताक्षर गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.thedailystar.net/supplements/independence-day-special-2015/submariners-heroism-and-the-first-military-response-france|title=Naval Commandos in Operation Jackpot|work=The Daily Star|date=26 March 2015}}</ref> जसको फलस्वरूप पूर्वी पाकिस्तानलाई स्वतन्त्रता प्राप्त भयो र एक नयाँ राष्ट्रको रूपमा बङ्गलादेशको उदय भएको थियो। यस सङ्घर्षमा हजारोँ सर्वसाधारणहरू पाकिस्तानी सैनिकहरू र राजाकारद्वारा मारिएका थिए जबकि लाखोँ मानिस भारतमा शरण लिन बङ्गलादेशबाट भागेका थिए भने भारतीय सेनाद्वारा हजारोँ पाकिस्तानी सैनिकहरूलाई बन्दी बनाइएको थियो। == पाकिस्तानी सेनाद्वारा आत्मसमर्पण == [[चित्र:১৯৭১ আত্মসমর্পণ.jpg|thumb|left|१६ डिसेम्बर १९७१, पाकिस्तानी सैन्य अधिकारिकद्वारा आत्मसमर्पण पत्रमा हस्ताक्षर गरिँदै]] सन् १९७१ डिसेम्बरको सुरुवाती दिनहरूमा भारत र बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेका लडाकुहरू सिधै पाकिस्तान विरुद्धको युद्धमा सामेल भएको थियो।<ref>{{cite web |title=India's Strategic Blunders in the 1971 War |url = http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-three-indian-blunders-in-the-1971-war/20111212.htm |website=Rediff.com |access-date=3 August 2014 }}</ref> बङ्गलादेशको स्वतन्त्राका लागि लडिरहेका लडाकु र भारतीय सेनाको संयुक्त आक्रमणका कारण पाकिस्तान पहिले देखिनै विभिन्न स्थानहरूमा पराजित भएको थियो जसकारण पाकिस्तानी सेनाले आत्मसमर्पण गर्ने निर्णय लिएको थियो। १६ डिसेम्बरका दिन लगभग ९३,००० सैनिकहरूको साथ पाकिस्तानी सैन्य अधिकारीहरूले ढाका स्थित रेसकोर्स मैदानमा औपचारिक रूपबाट आत्मसमर्पण गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A109&Pg=6 |title=The Simla Agreement 1972 – Story of Pakistan |website=Story of Pakistan |date=1 June 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614014904/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A109&Pg=6 |archive-date=14 June 2011 |access-date=23 June 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614014904/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A109&Pg=6 |date=14 June 2011 }}</ref> जसकारण ९ महिनासम्म चलेको रक्तपात युक्त युद्धको समाप्त हुँदै एक स्वाधीनता देशको रूपमा बङ्गलादेशको उदय भएको थियो। ९ डिसेम्बरका दिन गभर्नर मालिकले पाकिस्तानी राष्ट्रपतिलाई सैन्य स्थिति खराब भएको जानकारी गराएका थिए भने उनले सोही सन्देशमा पश्चिममा दुश्मनहरू फरिदपुरको नजिक आइरहेका छन् र पूर्वमा हाम्रो सैनिक किल्लाको नजिक कुमिल्ला वरिपरिका क्षेत्रहरू र मेघना नदीको तटसम्म आएका छन् भनी सन्देश मार्फत सार्वजनिक गरेका थिए। १० डिसेम्बरमा गभर्नरका सैन्य सल्लाहकार [[मेजर जनरल]] राओ फरमान आली र पश्चिम पाकिस्तानका मुख्य सचिव मुजफ्फर होसेनले एक सैन्य किल्लामा जनरल नियाजीसँग विस्तृत छलफल गर्दै ढाकामा संयुक्त राष्ट्र सङ्घका प्रतिनिधि समक्ष आत्मसमर्पण पत्र हस्तान्तरण गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=http://www.sacw.net/article524.html |title=Bangladesh: Unfinished Justice for the crimes of 1971 – South Asia Citizens Web |website=Sacw.net |accessdate=23 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722041729/http://www.sacw.net/article524.html |archivedate=22 July 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722041729/http://www.sacw.net/article524.html |date=22 July 2011 }}</ref> तथापि यस आत्मसमर्पण पत्रमा आत्मसमर्पणको सट्टा हातहतियार विश्राम जस्ता शब्दावलीहरूको प्रयोग गरिएको थियो जुन यस प्रकार छ। "राजनीतिक कारणले नै यो सङ्कट उत्पन्न भएकोले यसलाई राजनीतिक तरिका मार्फत समाधान गर्नुपर्दछ। त्यसकारण म पाकिस्तानको राष्ट्रपतिले अधिकार पाएको पूर्वी पाकिस्तानका निर्वाचित प्रतिनिधिहरूलाई ढाकामा सरकार गठन गर्न आग्रह गर्दछु। म संयुक्त राष्ट्र सङ्घलाई शान्तिपूर्वक सत्ता हस्तान्तरणको लागि काम गर्न आह्वान गर्दछु"। ढाकामा रहेका संयुक्त राष्ट्र सङ्घका प्रतिनिधि पल मार्क हेनरीलाई उक्त आवेदन हस्तान्तरण गरिएको थियो। पाकिस्तानी समूहहरूमा भने यो सन्देश मालिक-फरमान आली सन्देशको रूपमा परिचित छ। तर अर्को दिन यस आवेदनलाई पाकिस्तानी पक्षका तर्फबाट फिर्ता लिइएको थियो। बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेका स्वतन्त्र सेनानी र भारतीय सेनाले पुनः ढाकामा घेरा हाली पाकिस्तानी सेनाको आत्मसमर्पणको माग गरेका थिए।<ref>[http://www.newint.org/issue332/guess.htm Guess who's coming to dinner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224195916/http://www.newint.org/issue332/guess.htm |date=24 February 2007 }} Naeem Bangali</ref> गभर्नर मालिकको नेतृत्वमा पूर्वी पाकिस्तानको कठपुतली सरकारले पनि गठबन्धनको घर (अहिले बङ्गाभवन) मा भएको बम विष्फोटका कारण राजीनामा दिँदै होटल इन्टरकन्टिनेन्टल (अहिलेको होटल शेराटन) मा शरण लिएका थिए। त्यस समयमा शान्तिपूर्ण आत्मसमर्पणका लागि आकाशबाट निरन्तर रूपमा प्रचारपत्रहरू तथा प्रचाहरू खसालिएको थियो। भारत पाकिस्तान युद्ध पछि आत्मसमर्पण दस्तावेजहरूलाई प्रमुख सेनानी जगजीत सिंह अरोरा र अन्य भारतीय सेनाका सेनानीहरू; जनरल सगत सिंह र जनरल राफेल फराज ज्याकबद्वारा हेलिकप्टरको माध्यमबाट ढाका ल्याइएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/1972/1972-1-9.htm|title=Situation in the Indian Subcontinent|work=mofa.go.jp}}</ref> आत्मसमर्पणको पत्रमा १६ डिसेम्बर १९७१ का दिन दिउँसोको ४ बजेर ३१ मिनेटमा हस्ताक्षर गरिएको थियो जो प्रमुख सेनानी जगजीत सिंह अरोरा र ए.ए को बीच ढाकामा रमना रेसकोर्स मैदानमा भएको थियो। यस प्रकार समझौताले बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धलाई समाप्त गरेको थियो। १६ डिसेम्बरलाई बङ्गलादेशमा विजय दिवसको रूपमा मनाइन्छ। जनरल नियाजी र उनका बङ्गाली समर्थकहरू सहित लगभग ९०,००० पाकिस्तान पूर्वी सैनिकहरूलाई भारतीय सेनाद्वारा युद्ध बन्धिको रूपमा लिइएको थियो। पाकिस्तानले गरेको यस आत्मसमर्पण द्वितीय विश्व युद्ध पछिको सबैभन्दा ठूला आत्मसमर्पण रूपमा परिचित छ। १६ डिसेम्बरको दिन दिउँसोको रेसकोर्स मैदान (हाल सोहरावर्दी उद्यान) मा बङ्गलादेशमा पाकिस्तानी सेनाका महासेनानी नियाजीले हजारोँ उत्साहीत मानिसहरूको अगाडि आत्मसमर्पण दस्तावेजमा हस्ताक्षर गरेका थिए। द्वितीय विश्व युद्ध पछि लगभग ९३,००० पाकिस्तानी सैनिकहरूले आत्मसमर्पण गरेका थिए।<ref name="Faruqui2003">{{cite book|author=Ahmad Faruqui|title=Rethinking the National Security of Pakistan: The Price of Strategic Myopia|url=https://books.google.com/books?id=ElHfAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-1497-5|page=55|quote=১৯৭১ সালে ভারতীয় সেনাবাহিনীর চিফ অফ স্টাফ ফিল্ড মার্শাল মানেকশওয়া তাদের চূড়ান্ত প্রশংসা কুড়িয়েছিলেন যখন তিনি বলেছিলেন: পূর্ব পাকিস্তানের পাকিস্তান সেনাবাহিনী খুব সাহসিকতার সাথে লড়াই করেছিল। তবে তাদের কোনও সুযোগ ছিল না। তারা তাদের বেস থেকে হাজার মাইল দূরে ছিল। এবং আমার প্রস্তুতিগুলি করার জন্য আমার আট বা নয় মাস ছিল। আমার প্রায় পাঁচ-থেকে একজনের শ্রেষ্ঠত্ব ছিল}}</ref> पाकिस्तानी सेनाले १६ डिसेम्बरका दिन आत्मसमर्पण गरेतापनि आत्मसमर्पण गर्नका लागि देशभरीका सबै पाकिस्तानी सैनिकहरूलाई २२ डिसेम्बरसम्म लागेको थियो। पाकिस्तानी सेनाको आत्मसमर्पणको दिन अमेरिकाको सातौँ फ्लाइटले बङ्गालको खाडीको दक्षिण क्षेत्रमा प्रवेश गरेको थियो तर बङ्गलादेश तब पाकिस्तानको कब्जाबाट पूर्णतया स्वतन्त्रत भैसकेको थियो। सन् १९७२ मा संयुक्त राष्ट्रका अधिकांश सदस्य देशहरूद्वारा बङ्गलादेशलाई एक सर्वभौम सम्पन्न राष्ट्रको रूपमा मान्यता प्रदान गरेका थिए। [[शेख मुजिबुर रहमलाई पाकिस्तानको सदरमुकाम कारागारबाट रिहा गरिएको थियो भने त्यसपछि उनी पुनः बङ्गलादेश फिर्ता हुँदै बङ्गलादेशका पहिलो [[राष्ट्रपति]] बनेका थिए।<ref name="BBC1971">{{cite news|title=The 1971 war|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/south_asia/2002/india_pakistan/timeline/1971.stm|access-date=11 October 2011 |work=BBC News}}</ref> २ जुलाई १९७२ का दिन सिमलामा आयोजित भारत-पाकिस्तान शिखर सम्मेलनमा भारतीय प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी]] र पाकिस्तानका राष्ट्रपति जुल्फिकार अली भुट्टोका बीच सिमला समझौते पत्रमा हस्ताक्षर गरिएको थियो।समझौताले पाकिस्तानलाई बङ्गलादेशको सर्वभौम राष्ट्रको मान्यता प्रदान गर्न मार्गदर्शन गरेको थियो। समझौताको अनुसार भारतले युद्धको समय भारतीय सेनाद्वारा कब्जा गरिएको पाकिस्तानको १३,००० वर्ग किलोमिटर भन्दा बढी भूमि फिर्ता गरेको थियो। भारतद्वारा ९०,००० भन्दा अधिक युद्ध बन्धिहरूलाई पाँच महिनाको अवधिमा रिहा गरिएको थियो जहाँ पाकिस्तानका प्रमुख सेनानी नियाजी रिहा हुनेहरूमा अन्तिममा परेका थिए। == अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता == ६ डिसेम्बर १९७१ का दिन दक्षिण एसियाली देश [[भुटान]] र [[भारत]]ले औपचारिक रूपमा बङ्गलादेशलाई एक स्वतन्त्र तथा सर्वभौम राष्ट्रको मान्यता प्रदान गरेको थियो। सबैभन्दा पहिला भुटानले मान्यता प्रदान गरेको केही घण्टा पश्चात् भारतले टेलिग्रामको माध्यमबाट बङ्गलादेशलाई दोस्रो मान्यता दिएको थियो।<ref>http://archive.prothom-alo.com/detail/news/23563 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605114542/http://archive.prothom-alo.com/detail/news/23563 |date=2020-06-05 }} দৈনিক প্রথম আলো প্রকাশিত ধারাবাহিক নিবন্ধ</ref> ६ दिसेम्बरका दिन भारत सरकारले आधिकारिक रूपमा बङ्गलादेशलाई राजनैतिक मान्यता घोषणा गरेको थियो। दिउँसोको ११ बजे तिर अल इन्डिया रेडियो मार्फत भारतले बङ्गलादेशलाई एक सर्वभौम राज्यको रूपमा मान्यता प्रादन गरेको भनी घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.sangbad.com.bd/?view=details&pub_no=198&menu_id=23&news_type_id=1&type=single&val=18713 |शीर्षक=দৈনিক সংবাদ|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20110823064410/http://www.sangbad.com.bd/?view=details&pub_no=198&menu_id=23&news_type_id=1&type=single&val=18713 |अभिलेखमिति=२३ अगस्ट २०११ }}</ref> == अत्याचार == === जनहत्याकाण्ड === बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धको समयमा बङ्गलादेशको इतिहासमै सबैभन्दा भयङ्कर नरसंहार गरिएको थियो। २५ मार्च १९७१ का दिन कलोरामा पाकिस्तानी सेनाद्वारा सुरु गरिएको अपारेशन सार्चलाइट नामक एक सैन्य कार्वाही बङ्गलादेशको पाकिस्तानबाट स्वतन्त्रता हुनेबेलासम्म पनि चलिरहेको थियो र त्यही नौ महिनाको अन्तरालमा बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेका लडाकु र लाखौँ सर्वसाधारणहरूको देशका विभिन्न स्थानहरूमा निर्मम सामूहिक हत्या गरिएक‍ थियो।<ref name="Rummel-8-2">Rummel, Rudolph J., [http://www.Hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP8.HTM "Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900"] Chapter 8, [http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB8.2.GIF Table 8.2 Pakistan Genocide in Bangladesh Estimates, Sources, and Calcualtions]: lowest estimate two million claimed by Pakistan (reported by Aziz, Qutubuddin. ''Blood and tears'' Karachi: United Press of Pakistan, 1974. pp. 74,226), all the other sources used by Rummel suggest a figure of between 8 and 10 million with one (Johnson, B. L. C. ''Bangladesh''. New York: Barnes & Noble, 1975. pp. 73,75) that "could have been" 12 million.</ref> स्वतन्त्रता युद्धको समयमा मृत्यु हुने मानिसहरूको केही बङ्गलादेशी सञ्चार माध्यमहरूसँग आँकडाहरू रहेका थिए। विश्वभरीका विभिन्न विश्वकोशहरू र पुस्तकहरूमा यस सङ्ख्याको उल्लेख गरिएको छ जसमा २ लाख देखि तीन करोडसम्मको अनुमान लगाइएको थियो। बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धको समयमा सहिद हुनेहरूको सङ्ख्या अनुमानित तीन करोड छ। स्वतन्त्रता युद्धको समयमा लगभग एक करोड शरणार्थीहरूले भारतमा शरण लिएका थिए तर जो आफ्नो देश छाडेर अन्त नगएको खण्डमा उनीहरूको साथ सबै परिवारको नरसंहार हुनु निश्चित थियो। स्वतन्त्रताको पूर्व सन्ध्यामा १४ डिसेम्बरका दिन राजाकार, अल-बद्र र अल-शम्स नामक पाकिस्तानी सेनाका सहयोग समूहहरूले पाकिस्तानी सेनाको आदेशमा शिक्षकहरू, चिकित्सक, अभियान्त्रिक, कलाकार, कवि, लेखक, वैज्ञानिक सहित लगभग ३०० बङ्गलादेशी बुद्धिजीवीहरूलाई गिरफ्तार गरी निर्मम हत्या गरेका थिए।<ref name="nyt12-19-1971">{{वेब स्रोत |शीर्षक = 125 Slain in Dacca Area, Believed Elite of Bengal |युआरएल = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50C13F83C5E127A93CBA81789D95F458785F9 |कार्य = New York Times |स्थान = New York, NY, USA |मिति = 19 December 1971 |कथन = চিকিত্সক, অধ্যাপক, লেখক এবং শিক্ষক হিসাবে অন্তত জনকে আজ কার বাইরে একটি মাঠে খুন করা হয়েছে বলে মনে করা হয়। ক্ষতিগ্রস্থদের সমস্ত হাত তাদের পিঠে বাঁধা ছিল এবং তারা বেয়নেট, গারোটেড বা গুলি করা হয়েছিল। তারা হলেন আনুমানিক ৩০০ বাঙালি বুদ্ধিজীবী, যাকে পশ্চিম পাকিস্তানী সৈন্যরা এবং স্থানীয়ভাবে নিয়োগপ্রাপ্ত সমর্থকরা ধরে নিয়েছিল }} </ref> पाकिस्तान समर्थक बङ्गाली राजाकारहरूले डिसेम्बर महिनाको सुरुवातमा युद्ध परिणाम महसुस गर्दै स्वतन्त्रता भन्दा ठिक केही दिन अघि एक सुनियोजित तरिकाले सर्वसाधारणहरूको सामूहिक हत्या गरेका थिए। बुद्धिजीविहरूको हत्या गर्नुको पछाडि मुख्य उद्देश्य नयाँ स्वतन्त्र बङ्गलादेशको उन्नति र प्रगतिलाई अवरुद्ध गर्नु थियो। सामूहिक हत्या गरी मारिएका बुद्धिजीवीहरूको शवलाई १४ डिसेम्बर १९७१ का दिन देश भित्र रहेका विभिन्न चिहानहरूमा त्यत्तिकै फालिएको थियो जसमा रायरबाजार नरसंहार स्थल (हाल नरसंहार स्थल भएको स्थानमा एक बौद्धिक स्मारक बनाइएको छ) सामेल छ। हालका दिनहरूमा ढाका र बङ्गलादेशको अन्य हिस्साहरूमा थुप्रै सामूहिक हत्या स्थल र चिहानहरू पाइएको थियो र यस्तै नयाँ सामूहिक हत्या स्थलहरूको कहिलेकाँही खोजी गरिन्छ।<ref>Sajit Gandhi ''[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB79/ The Tilt: The U.S. and the South Asian Crisis of 1971 National Security Archive Electronic Briefing Book No. 79]'' 16 December 2002</ref> (उदाहरणका लागि सन् १९९९ अगस्टमा ढाकामा एक गैर-बङ्गाली मानिसहरू बसेको क्षेत्रमा थुप्रै चिहानहरू फेला पारिएको थियो)। ढाकामा अमेरिकी वाणिज्य दूतावासबाट अमेरिकी विदेश विभागलाई पठाइएको एक खबरमा युद्धको सुरुवातको रात ढाका विश्वविद्यालयको विद्यार्थी तथा नागरिकहरूको निर्मम हत्याहरूको उल्लेख भएको थियो। बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धको समयमा लाखौँ बङ्गाली महिलाहरूका साथ बलात्कार गरिएको थियो भने पीडित महिलाहरूको सङ्ख्या अज्ञात छ। स्वतन्त्रता युद्धको समयमा लगभग २ लाख महिलाहरू बलात्कारको सिकार भएका थिए भने थुप्रै महिलाहरूको पेटमा पाकिस्तान सेनाको बच्चाहरू पनि हुर्किरहेका थिए भनी अनुमान लगाइएको थियो। <ref name="time.oct25-1971">[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,877316,00.html East Pakistan: Even the Skies Weep] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008112352/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,877316,00.html |date=2009-10-08 }}, ''Time Magazine'', 25 October 1971.</ref> ढाका स्थित एक सैनिक किल्लामा पाकिस्तानी सैनिकहरूले थुप्रै सङ्ख्यामा महिलाहरूलाई गिरफ्तार गरेका थिए जसमा अधिकांश ढाका विश्वविद्यालयका छात्रा तथा सामान्य परिवारका छोरीहरू थिए। === बुद्धिजीवी हत्याकाण्ड === [[चित्र:একাত্তরের বাঙালি বুদ্ধিজীবীদের মৃতদেহ.jpg|thumb|सामूहिक हत्या पछि कैद गरिएको बङ्गाली बुद्धिजीवीहरूको लाशको तस्वीर (''छविकार: रशिद तालुकदार, सन् १९७१'')]] बुद्धिजीवी हत्याकाण्ड सन् १९७१ मा बङ्गलादेशको सम्पूर्ण मुक्ति युद्धका बेला पाकिस्तानी सेना र त्यससँग सम्बन्धित लडाकु समूहहरूले बङ्गलादेशका शिक्षकहरू, चिकित्सक, अभियान्त्रिक, कलाकार, कवि, लेखक, वैज्ञानिक लगायतका बुद्धिजीवीहरूलाई गिरफ्तार गरी सामूहिक हत्या गरेका थिए।<ref name=bp>{{पुस्तक स्रोत |युआरएल=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Killing_of_Intellectuals|शीर्षक= बुद्धिजीवीहरूको हत्याकाण्डमा |संस्करण=दोस्रो |प्रकाशक=Asiatic Society of Bangladesh}}</ref> डिसेम्बर १९७१ मा जब पाकिस्तानी सेनाहरू थुप्रै क्षेत्रहरूबाट पराजित भएका थिए र उनीहरूको हारको समय आएको महसुस हुने बित्तिकै पाकिस्तानी सेना र राजाकारहरूको समूहले सांस्कृतिक, सामाजिक र शैक्षिक रूपबाट नवगठित देशलाई कमजोर गराउन उद्देश्यका साथ यस हत्याकाण्डको योजना बनाएका थिए।<ref name=kishor>{{पुस्तक स्रोत|लेखक= মুনতাসীর মামুন |शीर्षक= কিশোর মুক্তিযুদ্ধ কোষ |प्रकाशक= সময় প্রকাশন |आइएसबिएन= 984-458-70114-0070-9}}</ref> यस योजना अनुसार १४ डिसेम्बरको रात पाकिस्तानी सेनाले आफ्नो स्थानीय सहयोगीहरू; रजाकर, अल - बदर अल-शम्सलाई देशका विभिन्न स्थाहरूबाट बुद्धिजीवीहरूलाई गिरफ्तार गर्न आदेश दिएका थिए भने उनीहरूले पछि केही बुद्धिजीवीहरूलाई गिरफ्तार गरी एक सामूहिक हत्या स्थलमा लगि बुद्धिजीवीहरूको सामूहिक हत्या गरेका थिए।<ref name= murder>{{पुस्तक स्रोत|लेखक= মুনতাসীর মামুন |शीर्षक= যে সব হত্যার বিচার হয়নি |प्रकाशक= সময় প্রকাশন |आइएसबिएन= 984-458-202-4}}</ref> मारिएकाहरूमा मानिसहरू मध्ये लगभग ३०० जना बुद्धिजीवीहरू रहेका थिए। <ref>[http://www.state.gov/documents/organization/48049.pdf Telegram 978 From the Consulate General in Dacca to the Department of State, March 29, 1971, 1130Z]</ref> यस नियोजित नरसंहार बङ्गलादेशको इतिहासमा बुद्धिजीवी हत्याकाण्डको रूपमा परिचित छ। कैद गरी राखिएका बङ्गलादेशी बुद्धिजीवीहरूलाई विभिन्न सामूहिक हत्याकाण्डको समयमा मारिएको थियो।<ref name="askari05star">Dr. Rashid Askari, [http://www.thedailystar.net/2005/12/14/d51214020321.htm "Our martyerd intellectuals"], editorial, the Daily Star, December 14, 2005</ref> बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता पश्चात् बुद्धिजीवीहरूको मृत शरीर मिरपुर हत्या स्थलबाट बरामद गरिएको थियो भने थुप्रै शवहरूको पहिचान गर्न पनि कठिनाइ परेको थियो।<ref name=bangla>দৈনিক বাংলা, ২৩ ডিসেম্বর ১৯৭১</ref> १४ डिसेम्बर १९७१ को यस नरसंहारको स्मरण गर्दै बङ्गलादेशमा प्रत्येक वर्ष १४ डिसेम्बरको दिन सहिद बौद्धिक दिवस मनाइन्छ।<ref name=pakistani>{{पुस्तक स्रोत|लेखक= মুনতাসীর মামুন ও মহিউদ্দিন আহমেদ সম্পাদিত |शीर्षक= পাকিস্তানীদের দৃষ্টিতে মুক্তিযুদ্ধ |प्रकाशक= দি ইউনিভার্সিটি প্রেস লিমিটেড |आइएसबिएन= 984-05-0274-3}}</ref> बुद्धिजीवीहरूको हत्याको स्मरण गर्दै राजधानी ढाकामा एक बौद्धिक स्मारक पनि स्थापन गरिएको छ।<ref name="hasan01onneshon">{{पुस्तक स्रोत|लेखक=ডঃ এম এ হাসান |शीर्षक= যুদ্ধাপরাধ,গণহত্যা ও বিচার অন্বেষণ |प्रकाशक=War Crimes Fact Finding Committee and Genocide archive & Human Studies Centre, Dhaka}}</ref> २५ मार्चको रात अपारेशन सार्चलाइटको योजनाका साथसाथै बुद्धिजीवीहरूको हत्याको पनि योजना बनाइएको थियो।<ref name="massacre-intel">{{पुस्तक स्रोत | मिति = December 2, 1997 | शीर्षक = State, nation, identity: The quest for legitimacy in Bangladesh | प्रकाशक = South Asia: Journal of South Asian Studies | आइएसबिएन = 14790270}}</ref> पाकिस्तानी सेना उक्त सैन्य कार्वाहीको समय बुद्धिजीवीहरूलाई खोजी खोजी उनीहरूको हत्या गरिरहेका थिए। २५ मार्चको रात [[ढाका विश्वविद्यालय]]का थुप्रै शिक्षकहरूलाई पनि पाकिस्तानी सेनाले निशान बनाइ चौतर्फी रूपबाट आक्रमण गरी सबैको हत्या गरेका थिए। युद्ध समाप्ति हुनु भन्दा केही दिन पहिला थुप्रै योजनाबद्ध आक्रमणहरू सञ्चालन गरिएको थियो जसमा थुप्रै मानिसहरूका साथ बुद्धिजीवीहरूको पनि मृत्यु भएको थियो।<ref name=bp2>{{वेब स्रोत |शीर्षक=Killing of Intellectuals - Banglapedia |युआरएल=http://www.bpedia.org/K_0261.php |पहुँचमिति=१३ जनवरी २०१० |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20160304002236/http://www.bpedia.org/K_0261.php |अभिलेखमिति=४ मार्च २०१६ }}</ref> युद्धको समय पाकिस्तानी सेना र त्यसका प्रशिक्षित अर्धसैनिक बलहरू अल-बदर र अल-शम्सले यी सबै स्वतन्त्रताका लागि आवाज उठाइरहेका बुद्धिजीवीहरूको नाम सङ्कलन गरी एक सूची तयार पारेका थिए। यी सबै योजनाबद्ध हमला तथा सामूहिक हत्याको पछाडि सबैभन्दा ठूलो हात पाकिस्तान सेनाका महासेनानी राओ फरमान आलीको रहेको मानिन्छ। <ref name="2005-12-14">Asadullah Khan ''[http://www.thedailystar.net/2005/12/14/d512141501115.htm The loss continues to haunt us]'' in The Daily Star (Bangladesh) 14 December 2005</ref> आलीद्वारा लिखित केही कापीहरूमा उनको अक्षरका साथ यो अनुमान लगाइएको हो जसलाई बङ्गभवनबाट बरामद गरिएको थियो। == विदेशी प्रतिक्रियाहरू == सन् १९७१ मा [[शेख मुजिबुर रहमान]]ले बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता घोषणा गरेपछि, बङ्गलादेशको अस्थायी सरकारले पूर्वी पाकिस्तानको स्वतन्त्रताको लागि राजनीतिक समर्थनको साथसाथै बङ्गाली जनताको मानवीय सहयोगका लागि एक अभियान चलाएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/28/bernard-henri-levy-andre-malraux-s-bangladesh-before-the-radicals.html|title=Bernard-Henri Levy: Andre Malraux's Bangladesh, Before the Radicals|newspaper=The Daily Beast|date=28 April 2014|last1=Lévy|first1=Bernard-Henri}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theindependentbd.com/index.php?option=com_content&view=article&id=212838:andre-malraux-a-true-friend-of-bangladesh&catid=182:city-life&Itemid=220 |title=André Malraux: A true friend of Bangladesh |work=The Independent |location=Dhaka |date=25 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150411040048/http://www.theindependentbd.com/index.php?option=com_content&view=article&id=212838:andre-malraux-a-true-friend-of-bangladesh&catid=182:city-life&Itemid=220 |archive-date=11 April 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150411040048/http://www.theindependentbd.com/index.php?option=com_content&view=article&id=212838:andre-malraux-a-true-friend-of-bangladesh&catid=182:city-life&Itemid=220 |date=11 April 2015 }}</ref> भारतीय प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी]]ले बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता आन्दोलनमा व्यापक कुटनीतिक र राजनैतिक समर्थन प्रदान गरेकी थिइन्। उनले बङ्गाली सर्वसाधारणहरू माथि पाकिस्तानी सेना र त्यससँग सम्बन्धि आलङ्ककारी संस्थाले गरेको अत्याचार र उत्पीडितको बारेमा सचेतना जगाउनका लागि धेरै देशको भ्रमण गरेकी थिइन्।<ref name="recog-story">{{cite web |url=http://www.bdsdf.org/forum/index.php?showtopic=3072 |title=The Recognition Story |publisher=Bangladesh Strategic and Development Forum |accessdate=17 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725050939/http://www.bdsdf.org/forum/index.php?showtopic=3072 |archivedate=25 July 2011 |url-status= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725050939/http://www.bdsdf.org/forum/index.php?showtopic=3072 |date=25 July 2011 }}</ref> यस प्रयासले युद्धको पछाडि विश्वको सन्दर्भमा र भारतले सैन्य कारबाहीको औचित्य प्रमाणित गर्न महत्त्वपूर्ण घटनाक्रमको साबित गर्न खोजेको थियो भने पाकिस्तानको पराजय पछि यसले बङ्गलादेशको नयाँ स्वतन्त्र राज्यलाई शीघ्र सर्वभौम राष्ट्रको मान्यता सुनिश्चित गरेको थियो। === संयुक्त राष्ट्र === संयुक्त राष्ट्रले पाकिस्तानी सेनाद्वारा आयोजित अपारेशन सार्चलाइट सैन्य कार्वाहीको समयमा र त्यसले निम्त्याएको मानव अधिकारको उल्लङ्घनलाई निन्दा गरेको थियो। तर यो युद्धको सुरुवात भन्दा पहला राजनीतिक रूपबाट स्थितिलाई परिभाषित गर्न विफल बनेको थियो। युद्धमा भारतको हस्तक्षेप पश्चात् पाकिस्तानले हारको डरले संयुक्त राष्ट्रबाट हस्तक्षेप गर्ने र भारतलाई युद्ध विरामका लागि बाध्य गर्नका लागि तत्काल सुझाव दिएको थियो। संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्ले ४ डिसेम्बर १९७१ का दिन दक्षिण [[एसिया]]मा शत्रुता माथि चर्चा गर्नका लागि एक सम्मेलनको आयोजना गरेको थियो।<ref name=":3">{{cite book|url=https://en.wikisource.org/wiki/Zulfiqar_Ali_Bhutto's_farewell_speech_to_the_United_Nations_Security_Council|title=Zulfiqar Ali Bhutto's farewell speech to the United Nations Security Council|last=Bhutto|first=Zulfiqar Ali}}</ref> ७ डिसेम्बरका दिन गरिएको एक लामो बैठक पश्चात् संयुक्त राज्य अमेरिकाले "तत्काल सङ्घर्ष विराम तथा सैन्य बल फिर्ता गर्नका लागि एक प्रस्ताव गरेको थियो। उक्त प्रस्ताव बहुमतद्वारा समर्थित भएतापनि तत्कालीन [[सोभियत सङ्घ]]ले दुईपटक यस प्रस्ताव माथि [[भिटो|भिटो अधिकार]] लगाइ यसलाई विफाल पारेको थियो। बङ्गालीहरूको विरुद्धमा पाकिस्तानी सेना तथा त्यससँग सम्बन्धि सैन्य बलले गरेको अत्याचारलाई प्रकाश पार्दै [[संयुक्त अधिराज्य]] र [[फ्रान्स]]ले उक्त प्रस्तावलाई रोक लगाएको थियो। १२ डिसेम्बर १९७१ का दिन पाकिस्तानले हारको सामना गर्दै गर्दा सुरक्षा परिषद्को पुनर्गठन गरियोस् भनि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] सामु पाकिस्तानले अनुरोध गरेको थियो। पाकिस्तानका उपप्रधानमन्त्री तर विदेश मन्त्री जुल्फिकार अली भुट्टोलाई युद्धको वार्तालाप समाधानको लागि [[न्युयोर्क सहर|न्यु योर्क सहर]] पठाइएको थियो भने परिषद्ले चार दिनसम्म विचार-विमर्श जारी रखेको थियो। जब प्रस्तावहरूलाई अन्तिम रूप दिइयो तब पूर्वमा पाकिस्तानको सेनाले आत्मसमर्पण गरिसकेको थियो र युद्ध समाप्त भैसकेको थियो। उक्त प्रस्तावको असफलता र [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]को असक्रियताको कारण निराश भुट्टोले आफ्नो भाषणलाई रोक्दै परिषद् छाडेका थिए। संयुक्त राष्ट्रका अधिकांश सदस्य राष्ट्रहरूले बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता पश्चात् केही महिनाको भित्रै बङ्गलादेशलाई सर्वभौम राष्ट्रको मान्यता प्रदान गर्न तत्पर रहेका थिए। === भुटान === बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धले पाकिस्तानी सेनाको हार बेहोरेका कारण [[भुटान]]ले ६ डिसेम्बर १९७१ का दिन बङ्गलादेशलाई नयाँ स्वतन्त्र देश मान्यता प्रदान गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2014/dec/08/bhutan-recognised-bangladesh-first|title=Bhutan recognised Bangladesh first |work=Dhaka Tribune|date=8 December 2014 }}</ref> बङ्गलादेशका पहिला राष्ट्रपति शेख मुजिबुर रहमान जुन १९८४ मा भुटानका चौथा राजा जिग्मे सिङ्गये वाङ्चुकको राज्यभिषेकमा सामेल हुनका लागि भुटान गएका थिए। === चीन === पाकिस्तानको दीर्घकालिन सहयोगीका रूपमा जन गणतन्त्र [[चीन]]ले पूर्वी पाकिस्तानको विकसित अवस्था र पश्चिमी पाकिस्तान र पाकिस्तान प्रशासित कश्मीरमा भारतले आक्रमण गर्ने सम्भावना प्रति चिन्ता व्यक्त गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/xi/45650.htm|title=Foreign Relations, 1969-1976, Volume XI, South Asia Crisis, 1971|accessdate=19 May 2020|website=US Department of State}}</ref><ref>{{cite book|title=1971|url=https://books.google.com/books?id=2S-wAQAAQBAJ|publisher=Harvard University Press|pages=101–105|author=Srinath Raghavan}}</ref><ref>{{cite book|title=East Pakistan|url=https://books.google.com/books?id=1IRmDwAAQBAJ|pages=52–53|author=Noah Berlatsky|publisher=Greenhaven Publishing}}</ref> १० डिसेम्बर १९७१ मा अमेरिकी राष्ट्रपति निक्सनले हेनरी किसिन्जरलाई चिनियाँहरूलाई भारतसँगको सीमानामा केही सेनाहरू सार्न निर्देशन दिएका थिए। किसिन्जरले पछिल्लो बेलुका संयुक्त राष्ट्र सङ्घका लागि चीनका स्थायी प्रतिनिधि हुआङ हुआसँग भेटवार्ता गरेका थिए तथापि, चिनियाँहरूले यस प्रोत्साहनलाई प्रतिक्रिया दिएनन्, किनभने सन् १९६२ को चीन-भारतीय युद्धको विरुद्ध जब भारत पूर्ण रूपले अज्ञात रहेको थियो, यस पटक भारतीय सेना तयार भइसकेका थिए र चीन भारतीय सीमामा आठ पर्वतीय श्रृङ्खलाहरूमा तैनाथ रहेका थिए। <ref name="oxnard">{{cite news |title=China Recognizes Bangladesh |agency=Associated Press |location=Oxnard, California, US |date=1 September 1975 |url=https://news.google.com/newspapers?id=rnVKAAAAIBAJ&sjid=RSINAAAAIBAJ&pg=4237,20391&dq=china+recognize+bangladesh }}</ref> पाकिस्तानले युद्धका बन्दी र नागरिकहरूलाई फिर्ता दिने सम्बन्धमा संयुक्त राष्ट्र सङ्घको दुई प्रस्तावलाई कार्यनयनमा ल्याएका कारण सन् १९७२ मा बङ्गलादेशले संयुक्त राष्ट्र सङ्घको सदस्यताका लागि आवेदन पेश गर्दा चीनले उनीहरूको आवेदनलाई भिटो अधिकारको प्रयोग गरी बहिष्कार गरेको थियो। <ref>{{cite news |title=China Veto Downs Bangladesh UN Entry |agency=United Press International |date=26 August 1972 |location=Montreal, Quebec, Canada |url=https://news.google.com/newspapers?id=GQsyAAAAIBAJ&sjid=w6EFAAAAIBAJ&pg=4712,6055847&dq=bangladesh+united-nations+china }}</ref> स्वतन्त्र बङ्गलादेशलाई सर्वभौम राष्ट्रको मान्यता प्रदान गर्ने पनि अन्तिम देशहरू मध्ये चीन रहेको थियो जसले ३१ अगस्ट १९७५ सम्म बङ्गलादेशलाई सर्वभौम राष्ट्रको मान्यता प्रदान गर्नबाट अस्वीकार गरिरहेको थियो। === श्रीलङ्का === भारतले भविष्यमा श्रीलङ्काको विरुद्ध आफ्नो बढी रहेको शक्ति प्रयोग गर्न सक्ने ठान्दै [[श्रीलङ्का]]ले पाकिस्तानको विभाजनलाई लिएर आफ्ना लागि यो एक उदाहरण रूपमा हेर्दै चिन्ता व्यक्त गरेको थियो। <ref>https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP83S00854R000200130001-0.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922101839/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP83S00854R000200130001-0.pdf |date=2020-09-22 }}</ref> एक गैर गठबन्धन विदेश नीति पछि सिरिमावो बन्दरानाइकको वामपन्थी सरकारको बाबजुद पनि श्रीलङ्काले युद्धमा पाकिस्तानको मद्दत गर्ने निर्णय लिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.island.lk/index.php?page_cat=article-details&page=article-details&code_title=13217|title=The Island|website=www.island.lk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mfa.gov.lk/brief-overview-of-sri-lankas-foreign-relations-to-post-independence/|title=You are being redirected...|website=www.mfa.gov.lk|access-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408011417/https://www.mfa.gov.lk/brief-overview-of-sri-lankas-foreign-relations-to-post-independence/|archive-date=2019-04-08}}</ref> पाकिस्तानी विमानले भारतीय क्षेत्रमा उडान भर्न नसक्ने भएकाले पाकिस्तानी सेना र लडाकु विमानहरूलाई भारतको चारैतिरबाट एक लामो यात्रा तय गरी श्रीलङ्काको बन्दरानाइके विमानस्थलमा लगिने गरिन्थ्यो भने त्यहाँ गएर लडाकु विमानमा इन्धन भर्ने काम गरिएको थियो।<ref>{{cite news |date=11 June 2011 |title=Pak thanks Lanka for help in 1971 war |url = https://www.hindustantimes.com/world/pak-thanks-lanka-for-help-in-1971-war/story-UpZWXd0fFX5eDPac0KMIYL.html |newspaper=Hindustan Times |access-date=14 February 2019 }}</ref> === संयुक्त राज्य अमेरिका === [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]का तत्कालीन राष्ट्रपति [[रिचार्ड निक्सन|रिचर्ड निक्सन]]ले बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्धका बेला यो युद्ध पाकिस्तानको आन्तरिक मामलाको रूपमा रहेको भन्दै परिस्थितिलाई नियन्त्रण गर्नमा उनीहरूको कुनै सम्बन्ध नहरेको धारणा व्यक्त गरेको थियो।<ref>{{cite journal |author=Jarrod Hayes |date=2012 |title=Securitization, social identity, and democratic security: Nixon, India, and the ties that bind |url=https://www.researchgate.net/publication/241754960 |journal=International Organization |volume=66 |issue=1 |pages=63–93 |doi=10.1017/S0020818311000324 |jstor=41428946}}</ref> सन् १९७१ मा संयुक्त राज्य अमेरिका पाकिस्तानको मुख्य सहयोगी थियो र युद्धको समयमा संयुक्त राज्यले पाकिस्तानलाई राजनीतिक र भौतिक रूपबाट सहयोग प्रदान गरेको थियो।<ref name="Shalom">Shalom, Stephen R., [http://coat.ncf.ca/our_magazine/links/issue47/articles/a07.htm The Men Behind Yahya in the Indo-Pak War of 1971]</ref> पाकिस्तानका लागि एक अपरिहार्य पराजितको घोषणा गर्दै निक्सनले युएस इन्टरप्राइज नामक जहाजलाई तैनाथ गराएका थिए भने संयुक्त राज्य अमेरिकाबाट [[बङ्गालको खाडी]] पठाइएको थियो जसमा भारतमा परमाणु युद्ध सुरु गर्न उल्लेख गरिएको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/perspective/the-triumvirate-the-diplomat-the-journalist-and-the-artist-1330978|title=The triumvirate of the Diplomat, the Journalist and the Artist|date=17 December 2016|newspaper=The Daily Star|access-date=11 January 2017}}</ref> ११ डिसेम्बर १९७१ का दिन त्यस विमानलाई आफ्नो गन्तव्यमा पुर्‍याइएको थियो। अमेरिकी खतराको जवाफमा सोभियत नौसेनाले ६ र १३ डिसेम्बरका दिन भ्लादिभोस्तोकबाट [[बङ्गालको खाडी]]मा दुई परमाणु सञ्चालित पनडुब्बिहरूलाई पठाइएको थियो जसले १६ डिसेम्बरदेखि ६ जनवरी १९७२ सम्म अमेरिकी टास्क फोर्स ७४ लाई हिन्द महासागरमा पिछा गरेको थियो।<ref>{{cite news |first=Paul |last=Scott |title=Naval 'Show of Force' By Nixon Meant as Blunt Warning to India |work=Bangor Daily News |date=21 December 1971 |url=https://news.google.com/newspapers?id=HUU0AAAAIBAJ&sjid=IeEIAAAAIBAJ&pg=5099,2016461&dq=nixon+pakistan+military }}</ref> सोभियत सङ्घले मुक्ति युद्धका बेला बङ्गलादेश र भारतीय सेनाको साथसाथै मुक्ति बहिनीलाई पनि समर्थन गरेको थियो।<ref name="Orton2010">{{cite book|author=Anna Orton|title=India's Borderland Disputes: China, Pakistan, Bangladesh, and Nepal|url=https://books.google.com/books?id=0RBOnS8KsgcC&pg=PA116|year=2010|publisher=Epitome Books|isbn=978-93-80297-15-6|page=116}}</ref><ref name="White2011">{{cite book|author=Matthew White|title=Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements|url=https://books.google.com/books?id=Q5w9qmd1UeMC&pg=PR45&dq=pakistani+dictator+yahya+khan |year=2011 |publisher=Canongate Books|isbn=978-0-85786-125-2|page=45}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/09/29/books/review/the-blood-telegram-by-gary-j-bass.html|title=Collateral Damage:'The Blood Telegram,' by Gary J. Bass|author=Dexter Filkins|date=27 September 2013|work= The New York Times|access-date=16 December 2015}}</ref> सोभियत सङ्घले बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीहरूको स्थिति कमजोर पार्नेछ भन्ने कुरालाई स्वीकार्दै गरेको थियो भने सोभियत सङ्घको प्रतिद्वन्द्वी अमेरिका र जन गणतन्त्र चीन थिए।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/1161217/jsp/frontpage/story_125276.jsp|title=That same fleet but new face|newspaper=The Telegraph|access-date=11 January 2017}}</ref> यदि संयुक्त राज्य वा [[चीन]]सँगको युद्ध भयो भने [[सोभियत सङ्घ]]ले प्रतिरोधको काम गर्नेछ भनेर भारतमा आश्वासन दिइएको थियो। सन् १९७१ अगस्टमा हस्ताक्षर गरिएको भारत सोभियत मित्रता सन्धिमा समावेश गरिएको कुरा यसमा उल्लेख गरिएको थियो। <ref>{{cite news |title=USSR, Czechoslovakia Recognize Bangladesh |agency=Associated Press |location=Sumter, South Carolina, US |date=25 January 1972 |url=https://news.google.com/newspapers?id=0dIoAAAAIBAJ&sjid=gQYGAAAAIBAJ&pg=2219,2272476&dq=bangladesh+ussr+recognize }}</ref> सोभियतहरूले हिन्द महासागरमा युएसएस इन्टरप्राइजेसको खतराबाट बच्न आणविक पनडुब्बीहरू पनि पठाएको थियो।<ref>{{cite news |title=Nixon Hopes for Subcontinent Peace |agency=Associated Press |location=Spartanburg, South Carolina, US |date=9 April 1972 |url=https://news.google.com/newspapers?id=5TMsAAAAIBAJ&sjid=5ssEAAAAIBAJ&pg=3505,1398456&dq=usa+recognize+bangladesh }}</ref> == जनप्रिय संस्कृतिमा स्वतन्त्रता युद्ध == बङ्गलादेश र देश बाहिर युद्धका बेला र युद्धको समाप्ति पश्चात् बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्ध सम्बन्धि कयौँ कृति रचनाहरू सार्वजनिक गरिएका थिए। सन् १९७१ मा [[द बिटल्स]]का सदस्यहरूद्वारा बङ्गलादेशमा आयोजित एक साङ्गीतिक कार्यक्रम बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धका लागि हौसलाको रूपमा एक ठूलो कार्यक्रमको रूपमा लिइएको थियो। स्वाधीन बाङ्ला रेडियो केन्द्रद्वारा प्रसारित र प्रसारित गरिने गीतहरू मध्ये यी गीतहरू आज पनि बङ्गलादेशमा लोकप्रिय रहेका छन्। युद्धको समयमा बनाइएको ४ दस्तावेजहरूमा जहिर रहानको ''स्टप जेनोसाइट'' र ''अ स्टेट इज बोर्न'', बाबुल चौधुरीको ''इनोसेन्ट मिलियन्स'', आलमगीर कबीरको ''लिबरेसन फाइटार्स'', बङ्गलादेशमा बनेको पहिलो चलचित्रको रूपमा वर्णित थियो किनभने त्यसभन्दा पहिला सबै चलचित्रहरू [[पाकिस्तान]] वा [[भारत]]मा बनाइने गरिन्थ्यो। ''मुक्तिर गान'' युद्धको बेला लेर लेभिनद्वारा रेकर्ड गरिएको भिडियो तथा तस्वीरहरूको आधारमा बनाइएको एक वृत्तचित्र थियो। बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धमा आधारित कयौँ [[उपन्यास]], [[कविता]] तथा [[गीत]]हरू रचाना गरिएका छन्। जसमा युद्धको समयमा लेखिएको शामसुर रहमानको प्रसिद्ध कविताहरू रहेका छन्। बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध सन् १९७१ पछि बङ्गलादेशी साहित्यका लागि सबैभन्दा अधिक प्रयोग गरिने विषय मध्ये एक थियो। युद्धको स्मरण तथा सहिदहरू प्रति श्रद्धा सुमन प्रकट गर्नका लागि बङ्गलादेशका कयौँ स्थानहरूमा सहिद स्मारकहरू बनाइएका छन्। === चलचित्रहरू === * ''स्टप जेनोसाइड'' – तथ्यचित्र (जहिर रायहान) (सन् सन् १९७१) * ''लेट देयर बि लाइट'' (जहिर रायहान) (सन् १९७१) * ''नाइन मान्थस टु फ्रिडम: द स्टोरी अफ बङ्गलादेश'' – तथ्यचित्र (सन् १९७२) * ''ओरा सन् ११ जन'' निर्माता (चाषी नजरुल इसलाम) (सन् १९७२) * ''रक्तात्त बाङ्ला'' (ममताज आली) (सन् १९७२) * ''धीरे बोहे मेघना'' (आलमगीर कविर) (सन् १९७३)'' * ''आमार जन्मभूमि'' (सन् १९७३) * ''आमि स्वाधीनता एनेछि'' निर्माता (सागर लोहानी) (सन् २००३) * ''सङ्ग्राम'', खालेद मोशार्रफ एर लेखा अवलम्बने, निर्माता (चाषी नजरुल इसलाम) (सन् १९७३) * ''अरुनोदयेर अग्गीसाखी'' ''सुभाष दत्त ''(सन् १९७४)'' * ''मेघना अनेक रङ'' (हारुनर रशीद) (सन् १९७६)'' * ''कलाीतला'' शहीदुल आलम खान (सन् १९८१) * ''चित्तकार'' (सन् १९९२) * ''आगामी'' (मार्शेदुल इसलाम) (सन् १९८४) * ''हुलिया'' (निर्मेन्दु गुओन) (सन् १९८५) * ''प्रत्यावर्तन'' (सन् १९८६) * ''सूचना'' (मोशादुल इसलामद्वारा) (सन् १९८८) * ''छाडपत्र'' (सन् १९८८) * ''बखाटे'' (सन् १९८९) * ''दुरन्त'' (सन् १९८९) * ''पताक'' (सन् १९८९) * ''नोदीर नाम मोधुमति'' (तानभीर मोकाम्मेल) (सन् १९९०) * ''कालो चिल'७१'' (सन् १९९०) * ''धूसर जात्रा'' (सन् १९९२) * ''एकात्तरेर जीशु'' शाहवियार कविरको कथामा आधारित - (नासिरउद्दीन इउसुफद्वारा) निर्मित चलचित्र। (सन् १९९३) * ''मुक्तिर गान'' (सन् १९९५), ''मुक्तिर कोथा'' (सन् १९९९) र ''नाबीर कोथा'' – तीन विभिन्न भाषामा, निर्माता तारेक मासुद र कथ्यारिन मासुद * ''आगुनेर परिशमनि'' – (हुमायून आहमेद) (सन् १९९५) * ''एखाने ओनेक रात'' (सन् १९९७) * ''हाङरा नोदी ग्रेनेड'', सेलिना होसेनको उपन्यासमा आधारित, निर्माता (चाषी नजरुल इसलाम) (सन् १९९७) * ''गौरर'' (सन् १९९८) * ''छाना ओ मुक्तिजुद्दो'' (सन् १९९८) * ''एकात्तोरेर लाश'' (सन् १९९८) * ''इतिहास कान्ना'' (सन् १९९९) * ''शोभनेर एकात्तोर'' (सन् २०००) * ''मुक्तिजुद्दो ओ जीवोन'' (सन् २०००) * ''सेइ रातेर कथा बोलते एसेछि'' – तथ्यचित्र (काउसार चौधुरी) (सन् २००१) * ''एकजोन मुक्तिजोद्धा'' (सन् २००१) * ''एकात्तोरेर मिछिल'' (कबरी सारोवार) (सन् २००१) * ''एकात्तोरेर रङ पेन्सिफ'' मान्नार हीरो (सन् २००१) * ''मार्टिर मोयना'' व्यवस्थापक, तारेक मासुद, (सन् २००२) – कान चलचित्र उत्सव (सन् २००२) <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0319836/ Matir moina (The Clay Bird)]</ref> * ''शीलालिपी'' सेलिना पारभिन, आक्तारको जीवनमा आधारित, (सन् २००२) * ''हृदयगाँथा'' (सन् २००२) * ''स्पार्टाकास ''७१'' * ''शरत्त'७१'' (मोर्शेदुल इसलाम) (सन् २००२) * ''जोयजात्री'' – (तरिकुर आहमेद), (सन् २००४) * ''मेधेर परे मेध'' (चाषी नजरुल इसलाम) (सन् २००४) * ''ध्रुवतार'' (सन् २००६) * ''स्वाधीनता'' (इयासमिन कबिर) (सन् २००६) * ''श्यामल छाया'' – हुमायून आहमेद, (सन् २००६) * ''खेलाघोर'' (मोर्शेदुल इसलाम), (सन् २००६) * ''नि:सङ्ग सारथी'' ताजउद्दिन आहमेदको जीवनी, निर्माता (तानभीर मोकाम्मेल), (सन् २००७) * ''राबेया'' (तानभीर मोकाम्मेल) (सन् २००९) * ''मेहेरजान'' (रुबाइय्यात होसेन) (सन् २०११) * ''गेरिला'' (नासिर उद्दिन इउसुफ) (सन् २०११) * ''खण्ड जल्पो'७१'' (सन् २०११) * ''आमार बोन्धु राशेद'' मुहाम्मद जाफर इकबाल एक उपन्यासमा आधारित, निर्माता, (मोर्शेदुफ इसलाम) (सन् २०११) * ''पिता'' मासुद आकन्द (सन् २०१२) * ''दि वार क्राइम्स फाइल'' डेभिड बार्गम्यान (युद्दोपराधेर दाये तिनजन पुरुषेर भूमिका) (सन् २०१३) * ''डेइटलाइन बाङ्लादेश'' गीता मेहता (सन् २०१३) * ''नोकाब्बरेर महाप्रायन'' निर्मेन्दु गुनको कवितामा आधारित, निर्माता तथा निर्देशक (मासुम पथिक) (सन् २०१४) * ''सङ्ग्राम'' (सन् २०१४) * ''चिल्ड्रेन अफ वार्स'' बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धमा आधारित भारतीय चलचित्र (सन् २०१४) * ''भूवन माझि'' (फखरुल आरेफिन खान) (सन् २०१७) ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[मस्यौदा:खाब टूट जाते हैं|खाब टूट जाते हैं]] == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू == * [https://web.archive.org/web/20200613211747/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A7 बाङ्लापिडियामा मुक्तियुद्धको जानकारी] * {{website|https://molwa.gov.bd/|बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध विषयक मन्त्रालय}} * [https://www.prothomalo.com/bangladesh-liberation-war दैनिक प्रथोम आलोको मुक्तियुद्ध विषयक प्रचिवेदनहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630092627/http://www.prothomalo.com/bangladesh-liberation-war |date=2018-06-30 }} * [http://www.liberationwarmuseumbd.org/ युक्तियुद्ध सम्बन्धित सङ्ग्राहलय वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20100308004522/http://www.genocidebangladesh.org/ बङ्गलादेश जनहत्या वेबसाइट] * [http://www.gendercide.org/case_bangladesh.html बङ्गलादेशको जनहत्या अनुसन्धान] [[श्रेणी:बङ्गलादेशको स्वाधीनता युद्ध]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशको इतिहास]] [[श्रेणी:स्वाधीनता युद्ध]] [[श्रेणी:पाकिस्तानको इतिहास]] 9pfec5jujlkrcoiho8h23y0jqcw46q3 0 107839 1392945 969677 2026-10-20T16:40:29Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392945 wikitext text/x-wiki '''ब्राह्मपुत्र-जमुना नदी प्रणाली''' बाङ्लादेशको तीन प्रमुख नदी प्रणाली मध्ये एक हो। टिष्टा नदिको अधिनमा रहेका ब्रह्मपुत्र जमुना र प्राचीन ब्रह्मपुत्र र तिनका साखा नदिहरू नदि बङ्गलादेशको लगभग आधा क्षेत्रफलमा फैलिएको छन्। यस नदि प्रणालीले बङ्गलादेशको ८ विभाग मध्ये दुई विभाग भएर बग्छ जसमा [[राजशाही विभाग|राजशाही]] र [[ढाका विभाग|ढाका]] विभाग समावेश छन्। <ref>{{cite web|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0_%E0%A6%A8%E0%A6%A6|title=ব্রহ্মপুত্র নদ - বাংলাপিডিয়া|website=বাংলাপিডিয়া|date=2019-11-05|access-date=2019-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102084236/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0_%E0%A6%A8%E0%A6%A6|archive-date=2019-11-02}}</ref> बह्मपुत्र नदीले बाङ्लादेशको उत्तरमा पर्ने छिमेकी देश भारतको भवानीपुर देखि उत्तर पूर्वमा पर्ने जिल्ला [[कुडिग्राम जिल्ला|कुडिग्राम]] हुँदै बग्छ। यो नदि पहिले दक्षिणमा बग्छ भने पछि यो दक्षिण पूर्वमा मोडिदै मधुपुर तिर बगि भैरव बाजारमा गई मेघना नदिसँग मिल्छ। मेघनाको नदिको साथमा यसले तिनकुने निर्माण गर्न ठूलो योगदान गर्दछ। प्रमुख नदिहरू मध्ये ब्रह्मपुत्र र जमुना सबै भन्दा अधिक ऊर्जावान र उच्चतम धारा बहाव धारा भएका नदिहरू हुन्। यो नदि गङ्गाको भन्दा सानो जल निकासी धारा रहेको छ। ब्रह्मपुत्र-जमुना नदिले हिमालय को उत्तरी र पूर्वी ढलहरू खाल गर्दछ र यो ५८३००० वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको छ। यो नदिसँग दुई दायाँ सहायक नदिहरू र दुई बायाँ सहायक सहायक नदिहरू रहेका छन्। टिष्टा र आत्राई-गुर ब्रह्मपुत्र-जमुनाको दायाँ दुई सहायक नदीहरू छन् र ब्रह्मपुत्र नदीको मुख्य प्रवाह, प्राचीन ब्रह्मपुत्र र धालेश्वरी नदीको बाँयामा रहेको छ। वास्तवमा पुरानो ब्रह्मपुत्र नदी र ढलेश्वरी नदी दुई ब्रम्हपुत्र-जमुना नदी र माथिल्लो मेघनासँग जोडिएका छन्।<ref name="নদনদী">{{cite web |author=মানিক মোহাম্মদ রাজ্জাক |title=বাংলাদেশের নদনদী: বর্তমান গতিপ্রকৃতি |place=ঢাকা |publisher=কথাপ্রকাশ |date=ফেব্রুয়ারি ২০১৫ |page=১৩৫ |ISBN=984-70120-0436-4 |date=2016-12-17 }}</ref> १९अौँ (सन् १८३०) शताब्दीको सुरुवातमा ब्रहम्पुत्र नदि जमुना नदिसँगै बहादुरबद हुँदै बग्न शुरू गरेको थियो। जमुना नदि पहिले गोलन्दघाटमा गङ्गा नदिमा गई मिसिन्छ र दुई नदिहरू गोलन्दघाट भन्दा पछि पद्मा नामले मेघना नदिसँग चाँदपुरमा मिसिन्छ। यस नदीको कुल लम्बाई यसको दक्षिणपश्चिमी तिब्बत देखि बङ्गालको खाडीको किनारमा अगाडिबाट लगभग २८५० किलोमिटर रहेको छ (अघिल्लो भागमा पद्म र मेघना सहित)। बङ्गलादेशको इलाका भित्र, ब्राह्मपुत्र-जमुना नदिको कुल लम्बाई २७६ किलोमिटर रहेको छ जसमा ब्रह्मपुत्र मात्र ६९ किलोमिटरमा फैलिएको छ। १८ औँ शताब्दीको अन्त्य तिर जमुना नदि गङ्गा नदि तिर बगेको थियो भने सन् १७८७ को विनाशकारी बाढी पछि जसमा रङ्पुरको एक ठूलो भाग तहसनहस भएको थियो। यो नदि पछि पूर्व भएर बग्न शुरू गरेको थियो र पछि यो नदि ब्रहम्पुत्रमा मिसिएको थियो।<ref name=britannica>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/77154/Brahmaputra-River/48053/Physical-features Brahmaputra River], Encyclopædia Britannica</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == ltb47w500lzxta1whch3g88f8zqf5kt 0 107991 1392936 1388078 2026-10-20T15:38:16Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392936 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = बाघा | native_name = বাঘা | settlement_type = [[बाङ्लादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बाङ्लादेशको नक्शामम बाघा उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|24|{{#expr:.1917*60 round 1}}|N|88|{{#expr:.8333*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[राजशाही विभाग]] | subdivision_name2 = [[राजशाही जिल्ला]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 184.25 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 153931 | population_as_of = सन् १९९१<ref>{{cite web |url= http://bagha.rajshahi.gov.bd/node/269596 |title= এক নজরে বাঘা |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ১৫ ডিসেম্বর ২০১৪ |ওয়েবসাইট= |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |access-date= 2019-11-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140403115119/http://bagha.rajshahi.gov.bd/node/269596 |archive-date= 2014-04-03 }}</ref> | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | postal_code_type = | postal_code = | website =[http://www.bangladesh.gov.bd/maps/images/rajshahi/Bagha.gif बाघा उपजिल्लाको आधिकारिक नक्शा] | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ }} '''बाघा''' ({{भाषा-बङ्गाली|বাঘা}}) [[बङ्गलादेश]]को उत्तरी भागमा पर्ने जिल्ला [[राजशाही जिल्ला|राजशाही]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[राजशाही विभाग|राजशाही]] विभागमा अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{citation |author= |chapter=बाघा उपजिल्ला |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bagha_Upazila |title=বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া |editor= সিরাজুল ইসলাম ও আহমেদ এ জামাল|publisher=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |year=सन् २०१२ |edition=दोस्रो}}</ref> == भूगोल == बाघा बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २४°०७' देखि २४°१९' उत्तर अक्षांश र ८८°४४' देखि ८८°५५' पूर्वी देशान्तरमा अवस्थित छ। बाघा उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये १८४.२५ वर्ग किलोमिटर ओगटेको। यस उपजिल्लालाई [[चारघाट उपजिल्ला|चारघाट]] र [[बागातिपाडा उपजिल्ला|बागातिपाडा]] उपजिल्लाले उत्तर, कुष्टिया जिल्लाको [[दौलतपुर उपजिल्ला|दौतलपुर]] उपजिल्ला दक्षिण, [[लालपुर उपजिल्ला|लालपुर]] र [[बागातिपाडा उपजिल्ला|बागातिपाडा]] उपजिल्लाले पूर्व र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्य र पद्मा नदिले पश्चिमबाट घेरेको छ। पद्मा र बडाल यस उपजिल्लाका प्रमुख नदिहरू हुन्।<ref>{{cite web | url = http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bagha_Upazila | title = बाघा उपजिल्ला | publisher = बाङ्लापिडिया | accessdate = 15 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181118081701/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bagha_Upazila | archive-date = 18 November 2018 }}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.mapsofindia.com/maps/westbengal/tehsil/murshidabad.html |title = Tehsil Map of Murshidabad |work = CD Block/ Tehsil | publisher= Maps of India | accessdate = 15 November 2018}}</ref> == इतिहास == १६ औँ शताब्दीमा बाघाको एक गाउँ अलाइपुर लसकार खान जागिरदारको सदरमुकाम थियो। हजरत शाहले बाघामा यहि समयमा सरण लिएका थिए भने उनले त्यहाँ रहेका मुसलमानहरूलाई उपदेश दिन शुरू गरेका थिए भने उनले त्यहाँ एक मदरसाको स्थापना गरेका थिए। बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने पाकिस्तानी सेनाले बाघा उपजिल्लाको अरनाई, बाघा, नारायणपुर, पुकारिया, चौकराजपुर र अलाईपुरमा अस्थायी सैनिक किल्लाहरू खडा गरेका थिए। तात्कालिक समयमा पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच यस उपजिल्लाको विभिन्न स्थानहरूमा प्रत्यक्ष गोली हानाहान तथा युद्ध भएको थियो। बङ्गलादेशी लडाकुले पाकिस्तानी सेनालाई पाबना, अरनाई, नाटोर जस्ता स्थानहरूमा प्रतिरोध गरेका थिए भने लडाकुले केही पाकिस्तानी सेनालाई समेत मारेका थिए। बङ्गलादेश मुक्ति अभियानमा बाघा उपजिल्लाका लगभग ४०० बङ्गलादेशी लडाकुले युद्धमा भाग लिएका थिए जहाँ ७ को मृत्यु भएको थियो। == जनशाङ्खिकि == बङ्गलादेश राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १६९५२७ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ८७८८५ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ८१६४२ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १६०२८३ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ९१८०, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ३७ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या २७ रहेको छ। यस उपजिल्लामा ३४३ मस्जिद, ३६ हिन्दु मन्दिर, २ गिर्जाघर र १ प्यागोडा रहेका छन्। हाजरत शाह दोलाहको चिहान, कप्पा बाबाको मन्दिर आदि यस उपजिल्लाका प्रमुख धार्मिक स्थलहरू हुन्। यस उपजिल्लाका ९६.२९% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ०.३१% ले पोखरी, ०.१६% ले टुटी र ३.२४% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लामा १ उपजिल्ला स्वास्थ्य केन्द्र, ६ सङ्घ स्वास्थ्य तथा परिवार नियोजन केन्द्र, १ आँखा अस्पताल, ६ शिशु स्वस्थ्य जाँच केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये २९.५९% घरहरूमा अझै पनि सौचालय सुविधा रहेको छैन। सन् १७७० मा यस क्षेत्रका विभिन्न स्थानहरूमा अनिकाल लागेको थियो हजारौं मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो भने सन् १९८८ र सन् १९९८ मा आएको बाढीले यस उपजिल्लामा थुप्रै घर, भवन तथा बालिनालिमा ठूलो मात्रमा क्षति पुर्‍याएको थियो भने हजारौं मानिसहरू विस्थापित भएका थिए। सन् २००९ मा ४ किलोमिटर जमिन भूभाग र ६७७.२६ हेक्टर जमिन पद्मा नदिमा डुबेको थियो। == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, जुट, उखु, तोरी, लसुन, प्याज, हरियो खुर्सानी, अदुवा तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, केरा, लिची, मेवा, खरबुजा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा १५ धान कुटानी केन्द्र, २ बरफ कारखाना, ५ श मिल, २० फलाम तथा वेल्डिङ उद्योग, २५० बाँसका सामाग्री उत्पादन केन्द्र, ३२५ काठका सामग्री उत्पादन केन्द्र तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया धान, गहुँ, जुट, बाँस, आँप, कटर, उखु तथा मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका आलसको तेल, अमन जातको धान, बदाम, कोदो, तिल र सखरखण्ड पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा २८ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा ११० माछापालन केन्द्र, १८ दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा,१०६ कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ६३.५७% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै ५.४७% मजदुरीमा, उद्योगमा १.१४%, वाणिज्यमा १७%, सञ्चार र यातायातमा २.०५%, निर्माण क्षेत्रमा ०.५३%, सुविधामा ३.३६%, धार्मिक सेवामा ०.१३%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.११% र अन्यमा ६.६४% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय बाघा उपजिल्लाको स्थापना २६ मार्च १९८३ का दिन गरिएको थियो। हाल यस उपजिल्लामा २ नगरपालिका, ७ सङ्घ परिषद्/वडा, ९८ मौजा/महल्ला र १०१ गाउँहरू रहेका छन्।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য|access-date= 2019-11-11|archive-url= https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|archive-date= 2019-11-06}}</ref> == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ४१.८३% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४५.६६% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३७.७३% रहेको छ। यस उपजिल्लामा १९ क्याम्पस, ४९ माध्यमिक विद्यालय, ४२ प्राथमिक विद्यालय र २५ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका।केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; शाह दोलहा डिग्री क्याम्पस, अब्दुल घानी क्याम्पस, मिरगञ्ज क्याम्पस, अलहाज इरसाद अलि मोहिला क्याम्पस, अरानी क्याम्पस, अरानी मनमोहिनी उच्च विद्यालउ (सन् १८६५), बाघा उच्च विद्यालय आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] of759rmefw9g0uwoxvbuyy45k8th34m 0 108314 1392950 1388725 2026-10-20T17:55:41Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392950 wikitext text/x-wiki {{infobox person |name= মণি সিংহ | image = মণি সিংহ.jpg | office = | order = | term_start = | term_end = | succeeding = | successor = | birth_date = {{birth date|1901|7|28|df=yes}} | birth_place = नेत्रकोना, ब्रिटिस भारत (हाल बङ्गलादेश) |death_date= {{death date and age|1990|12|31|1901|7|28|df=yes}} |death_place= | known = राजनितीज्ञ | occupation = | birth name = | party = बङ्गलादेश कम्युनिस्ट पार्टी | spouse = | children = | residence = | citizenship = [[बङ्गलादेश]] [[चित्र:Flag of Bangladesh.svg|20px]] | nationality = बङ्गलादेशी | ethnicity = बाङाली | profession = | religion = | signature = | website = | footnotes = | awards = स्वाधीनता दिवश पुरस्कार }} '''मणि सिङ्ह''' ({{भाषा-बङ्गाली|মনি সিংহ}}; जन्म: २८ जुलाई १९०१–३१ डिसेम्बर १९९० [[दुर्गापुर उपजिल्ला]], [[नेत्रकोना जिल्ला|नेत्रकोना]]) एक प्रमुख बङ्गाली कम्युनिष्ट राजनीतिज्ञ थिए जसलाई [[कमरेड]] मणि सिङ्ह भनेर चिनिन्थ्यो। उनी पूर्वी पाकिस्तानको कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक थिए। सिङ्हले सन् १९७१ मा बङ्गलादेश मुक्ति युद्धको क्रममा बङ्गलादेशी लडाकुहरूको शाखा सञ्चालन गरे भने उनी बङ्गलादेशको अस्थायी सरकारका सल्लाहकार पनि थिए।<ref>{{Cite web|url=https://bdnews24.com/politics/2005/12/30/comrade-moni-singh-s-15th-death-anniversary-observed|title=Comrade Moni Singh's 15th death anniversary observed|website=bdnews24.com|access-date=2019-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.observerbd.com/2014/12/31/63966.php|title=Moni Singh's death anniversary today|website=www.observerbd.com|access-date=2019-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212011207/http://www.observerbd.com/2014/12/31/63966.php|archive-date=2019-02-12}}</ref> == जन्म == मणि सिङ्हको जन्म २८ जुलाई १९०१ का दिन [[भारत]]को [[कोलकाता|कलकत्ता]]मा भएको थियो।<ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Singh,_Moni|title=Singh, Moni|last=Khan|first=Saleh Athar|website=en.banglapedia.org|publisher=Banglapedia|access-date=11 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125143042/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Singh,_Moni|archive-date=25 November 2020}}</ref> उनकी आमा नेत्रकोनाको दुर्गापुर क्षेत्रमा स्थापित जमिन्दार वंशकी छोरी थिइन्।<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-216439|title=Comrade Moni Singh: A lifelong communist|date=2012-01-01|website=The Daily Star|language=en|access-date=2019-02-11}}</ref> == राजनितीक जीवनको शुरूवात == सन् १९२१ मा मणि सिङ्ह महात्मा गान्धीको ब्रिटिस विरोधी आन्दोलनमा सामेल भएका थिए। सन् १९२५ मा उनी बामपन्थी राजनीतिमा संलग्न भए। यस समयमा उनी मयमनसिङ्हबाट कलकत्ता आएका थिए। उनी कलकत्ता आएपछि त्यहाँ मेटेबुरुजे श्रमिक आन्दोलन आयोजना भएको थियो तर यस सम्बन्धमा उनी पक्राउ परेका परे पाँच वर्ष पछि उनी कारागार मुक्त भएका थिए। == किसान आन्दोलन == सिङ्हले टङ्क प्रणाली विरुद्ध किसान आन्दोलन गरेको आयोजना गरेका थिए। उनी पुनः पक्राउमा परे तर उनले १९३१ मा मुक्ति पाएका थिए। सन् १९३७ मा मणि सिङ्हले अन्य थुप्रै कार्यकर्ताको सहयोगमा मयमनसिङ्ह जिल्लामा कम्युनिष्ट पार्टी गठन गरेका थिए। पार्टीको सङ्गठनात्मक गतिविधिको परिणाम स्वरूप किसानहरू सामन्तवाद विरोधी आन्दोलनमा अत्यन्तै संलग्न थिए। किसानहरूको यस आन्दोलनको मार्गमा तेभागा आन्दोलन सन् १९४६ मा आयोजना गरिएको थियो र त्यसपछि सन् १९४८ मा नाचोलको आन्दोलनको शुरूवात भएको थियो। == पाकिस्तानको कार्यान्वयन == सन् १९४७ मा पाकिस्तानको गठन पछि कम्युनिष्ट पार्टीले क्रान्तिकारी नीति अपनउन थालेको थियो। पार्टी नेता र कार्यकर्ताहरूको व्यापक रूपमा गिरफ्तारीमा परेका थिए मणि सिङ्ह लुक्न बाध्य भएका थिए। सन् १९५० को दशकमा उनी पूर्वी पाकिस्तान कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिवमा निर्वाचित भएका थिए। उनी पाकिस्तानको अवधिमा धेरै समय लुक्नुपरेको थियो जसमा उनलाई धेरै पटक कारागार चलान गरिएको थियो। तर उनले यी प्रतिकूल परिस्थितिहरूमा पनि बामपन्थी सङ्घर्ष र जन आन्दोलनहरू आयोजना गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थिए। उनलाई सन् १९६७ मा पक्राउ गरिएको थियो भने एक जन आन्दोलनले उनको रिहाईको माग गरेपछि उनी कारागार मुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FjZ7DwAAQBAJ&pg=PT80&lpg=PT80&dq=Tanka+system+east+pakistan&source=bl&ots=-kMPCdPMua&sig=ACfU3U0nQsLsmtTL1XxQNDWBvSljozL-tg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiXnon6xrLgAhUy1eAKHTxvAQkQ6AEwFnoECBUQAQ#v=onepage&q=Tanka%20system%20east%20pakistan&f=false|title=Partition of India: Postcolonial Legacies|last=Ranjan|first=Amit|date=2018-11-20|publisher=Taylor & Francis|isbn=9780429750526|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/magazine/2017/02/03/moni-singh-life-revolutionary|title=Moni Singh: Life of a revolutionary|date=2017-02-03|website=Dhaka Tribune|access-date=2019-02-11}}</ref> == मुक्ति युद्ध र स्वाधीन बङ्गलादेश == सन् १९७१ मा बङ्गलादेश मुक्ति युद्धबा शुरूमा उनी राजशाही कारागारमा कैद थिए। उनी जेलबाट भागेर भारत प्रवेश गरेका थिए। मुक्ति युद्धको क्रममा उनले बामपन्थीहरूलाई सङ्गठित गर्ने र समन्वय गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। मणि सिङ्ह युद्धको समयमा मुजिबनगर सरकारलाई सल्लाह दिन गठन गरिएको सल्लाहकार परिषद्का एक सदस्य थिए। उक्त परिषद्का अन्य सदस्यहरू मौलाना भासानी र प्रध्यापक मोजाफफर अहमद थिए। == मृत्यु == सन् १९९० डिसेम्बर १९ का दिन कमरेड मणि सङ्हको मृत्यु भएको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://archive.newagebd.net/84900/moni-singh-remembered/|title=new age|language=अङ्ग्रेजी|access-date=2019-02-11}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्रत्येक वर्ष उनको मृत्युको दिन नेत्रकोना जिल्लाको दुर्गापुरमा टङ्क स्मारक स्तम्भ र दनकपुरमा कामरेड मणि मेला आयोजना गरिन्छ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bJfcCPUr0OoC&pg=PA355&lpg=PA355&dq=comrade+moni+singh&source=bl&ots=PU4xEyxu2_&sig=ACfU3U3Xq2Mo_wrRj75CkOtJdq7Thn7GPw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi4_LTfzbLgAhUG1-AKHdX5Cs8Q6AEwGnoECBgQAQ#v=onepage&q=comrade%20moni%20singh&f=false|title=Historical Dictionary of Bangladesh|last=Rahman|first=Syedur|date=2010-04-27|publisher=Scarecrow Press|year=|isbn=9780810874534|location=|pages=355|language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:सन् १९०१ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् १९९० मा मृत्यु]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशी राजनीतिज्ञहरू]] c1ez1biwxk3s9bfx5nkpgtzg9mhvv3v 0 108319 1392923 1387792 2026-10-20T14:50:34Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392923 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = फेञ्चुगञ्ज उपजिल्ला | native_name = ফেঞ্চুগঞ্জ<br>{{font|ꠚꠦꠍꠥꠉꠂꠘ꠆ꠎ|font=Surma|size=18px}} | settlement_type = [[बाङ्लादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बाङ्लादेशको नक्शामा फेञ्चुगञ्ज उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|24|{{#expr:.7083*60 round 1}}|N|91|{{#expr:.9403*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = [[सिलेट विभाग]] | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सिलेट जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 114.48 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_footnotes = | population_demonym = फेञ्चुगञ्जी | population_total = 138,881 | population_as_of = | population_density_km = auto | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ | postal_code_type = हुलाक | postal_code = ३११६, ३११७ | website = https://www.fenchuganj.sylhet.gov.bd/ | footnotes = }} '''फेञ्चुगञ्ज''' ({{भाषा-बङ्गाली|ফেঞ্চুগঞ্জ}}) बङ्गलादेशको [[सिलेट जिल्ला|सिलेट]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[सिलेट विभाग|सिलेट]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=bpedia>{{cite book|author=|chapter=फेञ्चुगञ्ज उपजिल्ला|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Fenchuganj_Upazila|title= বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া|editor=সিরাজুল ইসলাম ও আহমেদ এ জামাল|publisher=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি|year=सन् २०१२|edition=दोस्रो}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fenchuganj.sylhet.gov.bd/|title=ফেঞ্চুগঞ্জ উপজেলা|website=fenchuganj.sylhet.gov.bd|date=2019-07-17|access-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103091623/http://fenchuganj.sylhet.gov.bd/|archive-date=2019-11-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AB%E0%A7%87%E0%A6%9E%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A7%81%E0%A6%97%E0%A6%9E%E0%A7%8D%E0%A6%9C_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|title=ফেঞ্চুগঞ্জ উপজেলা - বাংলাপিডিয়া|website=bn.banglapedia.org|date=2019-07-17|access-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511214540/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AB%E0%A7%87%E0%A6%9E%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A7%81%E0%A6%97%E0%A6%9E%E0%A7%8D%E0%A6%9C_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|archive-date=2020-05-11}}</ref> == भूगोल == फेञ्चुगञ्ज उपजिल्ला बङ्गलादेशको दक्षिण पूर्व भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २४°३८' देखि २४°४५' उत्तर अक्षांश र ९१°५३' देखि ९१°०२' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। फेञ्चुगञ्ज उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये १४४.४८ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई [[सिलेट सदर उपजिल्ला|सिलेट सदर]] उपजिल्लाले उत्तर, [[राजनगर उपजिल्ला|राजनगर]] र [[कुलाउडा उपजिल्ला|कुलाउडा]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[गोलापगन्ज उपजिल्ला|गोलापगञ्ज]] उपजिल्लाले पूर्व र [[बालागञ्ज उपजिल्ला|बालागञ्ज]] उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। कुशिवरा, हाकालुकि सिमसार क्षेत्र, धुबडियन सिमसार क्षेत्र, बाराईयन बिल र टेङ्रा बिल आदि यस उपजिल्लाका प्रमुख नदी तथा नहरहरू हुन्। == जनशाङ्खिकि == जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या ९५१६१ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ४८०२९ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ४७१२३ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ८४४८८ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १०६५५ छ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या १९ रहेको छ। यस उपजिल्लामा १३१ मस्जिद र ८ मन्दिरहरू रहेका छन्।<ref name="census">{{cite web|url=http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm|title=জনসংখ্যার আদমশুমারি শাখা, বিবিএস|accessdate=2006-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm|archivedate=2005-03-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |date=2005-03-27 }}</ref> यस उपजिल्लाका ७४.७२% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ६.२३% ले पोखरी, ९.२८% ले टुटी र ९.७७% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ११.०९% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन। == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा मुख्यतया धान, गहुँ, आलु, प्याज, तोरी, पानको पात तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया कटहर, भुइँकटर, नरिवल, कागती, खरबुजा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, गहुँ पिसानी केन्द्र, काष्ठ सामग्री उत्पादन केन्द्र, बरफ उद्योग तथा प्लाष्टिक सामग्री उत्पादन कारखाना रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया [[प्राकृतिक ग्याँस|प्राकृतिक ग्यास]], चिया, रसायन मल लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेको खैनी र जुट पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा १९ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा १२ माछापालन केन्द्र, १८ दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा २८ कुखुरापालन केन्द्र रहेका छन्। यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ३४.९५% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै मजदुरीमा ९.१९%, उद्योगमा ०.५५% वाणिज्यमा १३.५४%, सञ्चार र यातायातमा २.३७%, निर्माण क्षेत्रमा १.२४%, सुविधामा ११.३४%, धार्मिक सेवामा ०.३५%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ९.१३% र अन्यमा १७.३४% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय फेञ्चुगञ्ज थानाको स्थापना सन् १९०७ मा भएको थियो भने सन् १९८० मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। हाल यस उपजिल्लामा ५ सङ्घ परिषद्, ३० मौजा/महल्ला र ११८ गाउँहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका सङ्घ परिषद्हरू यस प्रकार छन्; फेञ्चुगञ्ज सङ्घ परिषद्, माइजगाँउ सङ्घ परिषद्, घिलाछडा सङ्घ परिषद्, उत्तर कशिवरा सङ्घ परिषद्, उत्तर फेञ्चुगञ्ज सङ्घ परिषद्।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য|access-date= 2019-11-15|archive-url= https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|archive-date= 2019-11-06}}</ref> == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ४६.२९% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४८.९७% छ भने महिलाको साक्षरता दर ४३.५९%रहेको छ। यस उपजिल्लामा ३ क्याम्पस, ११ माध्यमिक विद्यालय, ३९ प्राथमिक विद्यालय, ५ सामुदायिक विद्यालय, ९ बाल उद्धान केन्द्र र २४ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; कासिम आली उच्च विद्यालय (सन् १९१५), फरिदा खातुन कन्या विद्यालय (सन् १९६२), हाटुभाङगा दारुल सुन्नाह दाखिल मदरसा (सन् १९६२) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == 1ypvf3cqglwbmloa3olvm6ceffz741u 0 108694 1392946 1388394 2026-10-20T16:44:25Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392946 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ब्र्याक बेङ्क लिमिटेड | logo = चित्र:ब्र्याक बेङ्कको लोगो.jpg | type = सार्वजनिक सिमित कम्पनी | industry = [[वित्तीय सेवाहरू]] [[बेङ्किङ]] | founded = ४ जुलाई २००१ | location = [[ढाका]], [[बङ्गलादेश]] | key_people = फजल हासान, अध्यक्ष<br /> सलिम आरएफ हुसेन, प्रवन्ध निर्देशक तथा कार्यकारी <ref>[http://www.thedailystar.net/business/selim-rf-hussain-joins-brac-bank-its-md-169111 Selim RF Hussain joins Brac Bank as its MD]</ref> | revenue = {{BDTConvert|926|c|lk=yes}} | num_employees = ८००० <ref name="BRAC Bank">{{cite web | title = BRAC Bank: 12 years of banking for financial inclusion | url = http://www.thefinancialexpress-bd.com/old/index.php?ref=MjBfMDdfMDRfMTNfMV84OV8xNzUyNjA= | accessdate = 2012-07-04 | year= 2012 | publisher = द फाइनान्सिएल एक्सप्रेस}}</ref> | parent = [[ब्र्याक (गैरसरकारी संस्था)|ब्र्याक]], [[अन्तर्राष्ट्रिय वित्त निगम]] | homepage = [http://www.bracbank.com/ आधिकारिक वेबसाइट] }} '''ब्र्याक ब्याङ्क''' ({{भाषा-बाङ्ला|ব্র্যাক ব্যাংক লিমিটেড}}) [[बङ्गलादेश]]को एक निजी वाणिज्य बेङ्क हो जुन साना तथ मध्यम उद्यमहरूमा केन्द्रित छ। यो मुख्यतया निजी विकास कम्पनी ब्र्याकद्वारा सञ्चालित वित्तीय संस्था हो। यस बेङ्कले सर्वश्रेष्ठ वित्तीय संस्थाको रूपमा 'बङ्गलादेश व्यापार पुरस्कार' पनि जितेको थियो। कम्पनीको प्रधान कार्यालय राजधानी [[ढाका]]मा अवस्थित छ। यसको मालिक गैरसरकारी संस्था ब्र्याक र अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय निगम हुन्। यस कम्पनीले ८००० जना कर्मचारीहरू लाई रोजगारी प्रदान गरेको छ। == इतिहास == ब्र्याक बेङ्कको स्थापना ४ जुलाई २००१ मा गरिएको थियो र ठूलो सङ्ख्यामा बेङ्कमा खाता नभएका मानिसहरूका माझ यो पुग्न थालेको थियो जुन परम्परागत बेङ्कहरूले गर्दैनन्। साना र मझौला उद्यमहरूलाई सहयोग पुर्‍याउने उद्देश्यले ब्र्याक ब्याङ्क, निजी बेङ्कको रूपमा स्थापित गरिएको थियो। फजले हसन आबेद यस बेङ्कका संस्थापक हुन्।<ref>{{Cite web|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%95_%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%95_%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%9F%E0%A7%87%E0%A6%A1|title=ব্র্যাক ব্যাংক লিমিটেড – বাংলাপিডিয়া|website=বাংলাপিডিয়া|access-date=2016-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126210443/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%95_%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%95_%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%9F%E0%A7%87%E0%A6%A1|archive-date=2025-01-26}}</ref> == वित्तीय सेवाहरू == साना तथ मध्यम उद्यम बेङ्कीङ क) खुद्रा बेङ्कीय ख) कार्ड सेवा (क्रेडिट र डेबिट) ग) विदेशी विनियम र सम्बन्धि सेवाहरू घ) थोक बेङ्कीङ ङ) प्रवासी बेङ्कीङ च) उपभोक्त ऋण == वितरण सञ्जाल == क) शाखा : १८७ (अक्टोबर २०१९) ख) साना तथा मध्यम उद्यम एकाई कार्यालय : ४५७ ग) विप्रेषण प्रदान केन्द्र : १८०० घ) एटिएम : ४४७ == सहायक कम्पनीहरू == यसका सहायक कम्पनीहरू यस प्रकारका छन्: <ref>{{Cite web|url=http://www.bracbank.com/subsidiaries.php|title=BRAC Bank Limited :: Knowing BRAC Bank » Company Profile » Corporate Vision, Mission & Values|website=ब्र्याक बेङ्क|access-date=2016-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327041406/http://bracbank.com/subsidiaries.php|archive-date=2014-03-27}}</ref> १) ब्र्याक इपिएल इन्भेष्टमेण्ट लिमिटेड २) ब्र्याक इपिएल स्टक ब्रोकारेज लिमिटेड ३) विकास (मोबाइल बेङ्कीङ सेवा) लिमिटेड ४) ब्र्याक साजन एक्सचेञ्ज लिमिटेड ५) ब्र्याक आइटी सर्भिसेस लिमिटेड == एटिएम सञ्जाल == ब्र्याक बेङ्कको आफ्नै एटिएम सञ्जाल छ जसको सङ्ख्या हाल ४५७ पुगेको छ। यस बाहेक ब्र्याक बेङ्क ओम्निबसले साझेदार गरेको एटिएम सञ्जालको प्रमुख प्रबन्धक हो। ओम्निबस, सदस्य संस्थाहरूको एक सङ्घ हो, जसले प्रमुख तटस्थ माध्यम मार्फत बेङ्कलाई साझा एटिएम र पिओएस सञ्जाल सुविधा प्रदान गर्दछ। ओम्निबसलाई तटस्थ र केन्द्रीकृत द्वार आवश्यकताको परिणामको रूपमा गठन गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://www.omnibusbd.net/ |title=अभिलेख सामग्री |access-date=7 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214025226/http://www.omnibusbd.net/ |archive-date=14 February 2014 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140214025226/http://www.omnibusbd.net/ |date=14 February 2014 }}</ref> == क्रिकेट प्रायोजन == यो बेङ्क सन् २०१८ देखि सन् २०२० को अवधिमा १९ वर्ष मुनिको बङ्गलादेश राष्ट्रिय क्रिकेट टोली, [[बङ्गलादेश राष्ट्रिय क्रिकेट टोली]] र बङ्गलादेश महिला क्रिकेट टोलीको आधिकारिक वर्दी प्रायोजक हो। यस बीच सङ्गठन सन् २०१६ देखि टोलीका लागि वर्दि साझेदार हो र यसले सन् २०२० को जनवरी सम्म आफ्नो अवधि नवीकरण गर्दछ।<ref>{{citation |url=https://www.bracbank.com/Press-Releases.php |title=BRAC Bank becomes the Kit Partner of National Cricket Team for 2 more years Tigers continue to sport the BRAC Bank logo |work=ब्र्याक बेङ्क |date=2018-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916163942/https://www.bracbank.com/Press-Releases.php |access-date=2019-11-19 |archive-date=2018-09-16 }}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशका बैङ्कहरू]] p5tz2xbr0cihqbwkc0cun3s9bbswwe6 0 108715 1392943 1298147 2026-10-20T16:30:08Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392943 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = बोचागञ्ज | native_name = বোচাগঞ্জ | settlement_type = उपजिल्ला | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बङ्गलादेशको नक्सामा यस उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|25|{{#expr:.8000*60 round 1}}|N|88|{{#expr:.4611*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा चिन्ह|बङ्गलादेश}} [[बङ्गलादेश]] | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = <!-- Capital --> | subdivision_name1 = [[रङ्पुर विभाग]] | subdivision_name2 = [[दिनाजपुर जिल्ला|दिनाजपुर]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 224.81 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 135376 | population_as_of = सन् १९९१ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | postal_code_type = | postal_code = | website =[https://web.archive.org/web/20070930061156/http://www.bangladesh.gov.bd/maps/images/dinajpur/Bochaganj.gif यस उपजिल्लाको आधिकारिक नक्सा] | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ }} '''बोचागञ्ज''' {{भाषा-बङ्गाली|বোচাগঞ্জ}} बङ्गलादेशको [[दिनाजपुर जिल्ला|दिनाजपुर]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[रङ्पुर विभाग|रङ्पुर]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{cite book |author=रिजुल करिम |chapter= বোচাগঞ্জ উপজেলা |chapter-url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A7%8B%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A6%9E%E0%A7%8D%E0%A6%9C_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE |title=बाङ्लापिडिया: बङ्गलादेशको राष्ट्रिय विश्वकोश |editor=सिराजुल इस्लाम र आहमेद ए जमाल |publisher=बङ्गलादेशको एसियाली समाज |year=सन् २०१२ |edition=दोस्रो}}</ref> == भूगोल == बोचागञ्ज बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २५°४०' देखि २५°५४' उत्तर अक्षांश र ८८°२३' देखि ८८°३२' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। बोचागञ्ज उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २२४.८१ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई [[वीरगञ्ज उपजिल्ला|वीरगञ्ज]] र [[पिरगञ्ज उपजिल्ला|पिरगञ्ज]] उपजिल्लाले उत्तर, [[बिरल उपजिल्ला|बिरल]] उपजिल्ला र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले दक्षिण, [[वीरगञ्ज उपजिल्ला|वीरगञ्ज]], [[कहारोल उपजिल्ला|कहारोल]] र [[बिरल उपजिल्ला|बिरल]] उपजिल्लाले पूर्व र [[पिरगञ्ज उपजिल्ला|पिरगञ्ज]] उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। ताङ्गन यस उपजिल्लाका प्रमुख नदि हो।<ref>{{cite web| url = http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bochaganj_Upazila| title = बोचागञ्ज उपजिल्ला| publisher = [[बाङ्लापिडिया]]| accessdate = 8 December 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20220612150747/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Bochaganj_Upazila| archive-date = 12 June 2022 }}</ref> == इतिहास == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने यस युद्धका बेला यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने उर्दु मात्रृभाषा भएका मानिसहरूले (राजाकार) र पाकिस्तानी सेनाले यहाँ रहेका बङ्गाली मातृभाषा भएका स्थानीय मानिसहरूको सामूहिक हत्या, घरटहरामा आगजनी, महिला माथी दुर्ववहार, सामूहिक बलात्कार गरी आतङ्क मच्चाएका थिए। पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच यस उपजिल्लाको मेहरपुर हाटमा प्रत्यक्ष गोली हानाहान भएको थियो। पाकिस्तानी सेनाले यस उपजिल्लाका युवाहरूको अपहरण गरी सामूहिक हत्या पनि गरेका थिए। यस उपजिल्लाको पुलेरहाट भन्ने ठाउँमा बङ्गलादेशी लडाकुले राखेको धरापमा परि ६ पाकिस्तानी सेना मारिएका थिए।<ref name="census">{{cite web | accessdate = November 10, 2006 | url = http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archivedate = 2005-03-27 | title = बङ्गलादेशको राष्ट्रिय जनगणना }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |date=2005-03-27 }}</ref> == जनशाङ्खिकि == उपजिल्ला प्रतिवेदनका अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १४५२९५ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ७४५८९ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ७०७०६ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ८७३१४ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ५५६५६, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ९५०, इसाई धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १२ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या १४६३ रहेको छ। यस उपजिल्लामा २११ मस्जिद, ९१ मन्दिर, १ गिर्जाघरहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका ९६.०१% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ०.०३% ले पोखरी, ०.५६% ले टुटी र ३.४% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्।यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ६७.११% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन। बोचागञ्ज उपजिल्लामा १ अस्पताल, १ उपजिल्ला स्वास्थ्य संस्था, ६ सङ्घ अस्पताल तथा परिवार नियोजन केन्द्र र १ आँखा अस्पताल रहेका छन्। == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, मकै, तोरी, आलु, उखु तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, केरा, मेवा, खरबुजा, कटहर, अम्बा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा चिनी उत्पादन केन्द्र, गहुँ कुटानी केन्द्र, बरफ कारखाना तथा चिस्यान केन्द्र, वेल्डिङ उद्योग,चिनी उद्योग तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया धान, चामल, गँहु, जुट,आलु, चिनी लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका आलसको तेल, तिल, खैनी, सखरखण्ड पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा २९ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा ५ माछापालन केन्द्र, २५ दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा ७८ कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ६०.७४% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै ३.१४% मजदुरीमा, उद्योग तथा व्यापारमा ०.६४% वाणिज्यमा ९.६४%, सञ्चार तथा यातायातमा २.२६%, निर्माण क्षेत्रमा १३.४६%, सुविधामा ७.१७%, धार्मिक सेवामा ०.१%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.१५% र अन्यमा २.७१% रहेका छन्। == प्रशासन == बोचागञ्ज थानको स्थापना सन् १९१६ मा भएको थियो भने सन् १९८४ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। हाल यस उपजिल्लामा १ नगरपालिका, ६ सङ्घ परिषद्/वडा, १४४ मौजा/महल्ला र १४६ गाउँहरू रहेका छन्। == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ५०.९% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ५८.७% छ भने महिलाको साक्षरता दर ४२.८% रहेको छ। यस उपजिल्लामा ६ क्याम्पस, १ व्यवसायीक शिक्षण संस्था, ४९ माध्यमिक विद्यालय, १२० प्राथमिक विद्यालय र १५ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; सेतावगञ्ज डिग्री क्याम्पस (सन् १९६७), मोलहापाडा बहुभाषिक उच्च विद्यालय (सन् १९१३), सेतावगञ्ज पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९३८), नेहालगाउँ उच्च विद्यालय (सन् १९४६), बतासन उच्च विद्यालय (सन् १९६६), सेतावगञ्ज कन्या विद्यालय (सन् १९७३), सेतावगञ्ज कामिल मदरसा (सन् १९५७) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] ajhycq8dh7s4fmkfasln50tk72lcw3n 0 108716 1392938 1298144 2026-10-20T16:02:38Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392938 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = बिरल | native_name = বিরল | settlement_type = उपजिल्ला | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बङ्गलादेशको नक्सामा यस उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|25|{{#expr:.6333*60 round 1}}|N|88|{{#expr:.5333*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा चिन्ह|बङ्गलादेश}} [[बङ्गलादेश]] | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = <!-- Capital --> | subdivision_name1 = [[रङ्पुर विभाग]] | subdivision_name2 = [[दिनाजपुर जिल्ला|दिनाजपुर]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 352.16 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 204420 | population_as_of = सन् १९९१ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | postal_code_type = | postal_code = | website =[https://web.archive.org/web/20070930044753/http://www.bangladesh.gov.bd/maps/images/dinajpur/Biral.gif बिरल उपजिल्लाको आधिकारिक नक्सा] | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ }} '''बिरल''' ({{भाषा-बङ्गाली|বিরল}}) बङ्गलादेशको [[दिनाजपुर जिल्ला|दिनाजपुर]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[रङ्पुर विभाग|रङ्पुर]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{citation |author=एमडि मिजानुर राहमन |chapter=बिरल उपजिल्ला |chapter-url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A6%B2_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE |title=बाङ्लापिडिया: बङ्गलादेशको राष्ट्रिय विश्वकोश |editor=सिराजुल इस्लाम |publisher=बङ्गलादेशको एसियाली समाज}}</ref> == भूगोल == बिरल बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २५°३१' देखि २५°४६' उत्तर अक्षांश र ८८°२६' देखि ८८°३८' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। बिरल उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये ३५२.१६ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई [[बोचागञ्ज उपजिल्ला|बोचागञ्ज]] र [[कहारोल उपजिल्ला|कहारोल]] उपजिल्लाले उत्तर, [[दिनाजपुर सदर उपजिल्ला|दिनाजपुर सदर]] उपजिल्ला र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले दक्षिण,[[दिनाजपुर सदर उपजिल्ला|दिनाजपुर सदर]] उपजिल्लाले र पुनर्भाह नदीले पूर्व र [[बोचागञ्ज उपजिल्ला|बोचागञ्ज]] र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले पश्चिमबाट घेरेको छ। ताङ्गन, नाल र कराई बिल यस उपजिल्लाका प्रमुख नदिहरू हुन्।<ref name="census">{{cite web | accessdate = November 10, 2006 | url = http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archivedate = 2005-03-27 | title = बङ्गलादेशको राष्ट्रिय जनगणना }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |date=2005-03-27 }}</ref> == इतिहास == सन् १८५५ देखि १८५६ सम्म यस उपजिल्लामा सन्थल जनजातिले आन्दोलन गरेका थिए। बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने १३ नोभेम्बर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेनाले यस उपजिल्लाको बिजोरसँग अन्तर्गत पर्ने बहाला गाउँमा ३७ जना सर्वसाधारणहरूको गोली हानि सामूहिक हत्यम गरेका थिए। १५ डिसेम्बर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच यस उपजिल्लाको बगुडाखारी गाउँमा प्रत्यक्ष गोली हानाहान तथा युद्ध भएको थियो जहाँ ३० बङ्गलादेशी लडाकुहरू मारिएका थिए भने त्यसको बाहेक पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच यस उपजिल्लाको बहाबाल भन्ने स्थानमा प्रत्यक्ष गोली हानाहान हुँदा १०० पाकिस्तानी सेनाहरूको मृत्यु भएको थियो। == जनशाङ्खिकि == उपजिल्ला प्रतिवेदनका अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २३१४७६ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ११९३३३ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ११२१४३ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १६७१९३ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ६०२८४, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ११२२, इसाई धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ३१ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या २८४६ रहेको छ। यस उपजिल्लामा सन्थल, मुण्डा, मालो, महाली, उराँव जनजाति बसोबास गर्छन्। यस उपजिल्लामा ४३४ मस्जिद, ८२ मन्दिर र ४ चिहानहरू रहेका छन्।बिरल जामे मस्जिद, मुन्सीपाडा जामे मस्जिद, मुल्लाक दिवानको चिहान, सेनदिधी काली मन्दिर, मेहेराबाई जामे मस्जिद आदि यस उपजिल्लाका प्रमुख तथा लोकप्रिय धार्मिक स्थलहरू हुन्। यस उपजिल्लाका ९६.६६% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ०.०९% ले पोखरी, ०.३६% ले टुटी र २.८९% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ७५.१०% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन। बिरल उपजिल्लामा १ अस्पताल, १ उपजिल्ला स्वास्थ्य संस्था, १० सङ्घ अस्पताल तथा परिवार नियोजन केन्द्र र १ आँखा अस्पताल रहेका छन्। १८८७ र सन् १९९१ मा आएको बाढीले यस उपजिल्लामा थुप्रै घर र भवनहरूमा ठूलो मात्रमा क्षति पुर्‍याएको थियो। <ref>{{cite web | url = http://en.banglapedia.org/index.php?title=Biral_Upazila | title = बिरल उपजिल्ला | publisher = [[बाङ्लापिडिया]] | accessdate = 8 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220612151607/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Biral_Upazila | archive-date = 12 June 2022 }}</ref> == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, मकै, तोरी, आलु, उखु तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, केरा, मेवा, खरबुजा, कटहर, लिची, अम्बा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा चिनी उत्पादन केन्द्र, गहुँ कुटानी केन्द्र, बरफ कारखाना तथा चिस्यान केन्द्र, वेल्डिङ उद्योग,चिनी उद्योग तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया धान, चामल, लिची, मकै, प्याज लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका आलसको तेल, तिल, खैनी पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा ३३ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा थुप्रै माछापालन केन्द्र, दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ७०.४५% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै ३.१६% मजदुरीमा, उद्योग तथा व्यापारमा १.०३% वाणिज्यमा १२.०१%, सञ्चार तथा यातायातमा २.८६%, निर्माण क्षेत्रमा १.७३%, सुविधामा ४.४६%, धार्मिक सेवामा ०.१७%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.१३% र अन्यमा ४% रहेका छन्। == प्रशासन == बिरल थानको स्थापना सन् १९१५ मा भएको थियो भने सन् १९८४ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। हाल यस उपजिल्लामा १ नगरपालिका, ११ सङ्घ परिषद्/वडा, २४१ मौजा/महल्ला र २३५ गाउँहरू रहेका छन्। == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ३९.१% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४४.०% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३२.८% रहेको छ। यस उपजिल्लामा ८ क्याम्पस, ४८ माध्यमिक विद्यालय, १५७ प्राथमिक विद्यालय र १७ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; बिरल डिग्री क्याम्पस (सन् १९७२), बिरल कन्या क्याम्पस (सन् १९९४), धुकुर्जहरा क्याम्पस (सन् १९९४), मइनुल हासाल क्याम्पस (सन् १९४८), बिरोजा उच्च विद्यालय (सन् १९४०), उत्तर विष्णुपुर भिएमएससी उच्च विद्यालय (सन् १९४५), बिरल पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९९४), मुन्सीपाडा उच्च विद्यालय (सन् १९६०), कारलन मधावती उच्च विद्यालय (सन् १९६८), बिरल पाइलट कन्या उच्च विद्यालय (सन् १९७७), कानाइबाडी उच्च विद्यालय, मोहना-मङ्गरपुर उच्च विद्यालय, बिरल सरकारी प्राथमिक विद्यालय, दिवानदिधी दखिल मदरसा, मङ्गरपुर सिनियर मदरसा आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] cebg4hc1xm718jte06e9g9ds4kadxti 0 108718 1392912 1387245 2026-10-20T13:13:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392912 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = पबा | native_name = পবা | settlement_type = उपजिल्ला | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बङ्गलादेशको नक्सामा यस उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|24|{{#expr:.4417*60 round 1}}|N|88|{{#expr:.6278*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा चिन्ह|बङ्गलादेश}} [[बङ्गलादेश]] | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = <!-- Capital --> | subdivision_name1 = [[राजशाही विभाग]] | subdivision_name2 = [[राजशाही जिल्ला]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 280.42 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 213379 | population_as_of = सन् १९९१ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | postal_code_type = | postal_code = | website =[http://www.bangladesh.gov.bd/maps/images/rajshahi/Paba.gif यस उपजिल्लाको आधिकारिक नक्सा] | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ }} '''पबा''' ({{भाषा-बाङ्ला|পবা}}) बङ्गलादेशको [[राजशाही जिल्ला|राजशाही]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[राजशाही विभाग|राजशाही]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{citation |author=रुहुल इस्लाम |chapter=পবা উপজেলা |chapter-url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AA%E0%A6%AC%E0%A6%BE_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE |title=बाङ्लापिडिया: बङ्गलादेशको राष्ट्रिय विश्वकोश |editor=सिराजुल इस्लाम र आहमेद ए जमाल |publisher=बङ्गलादेशको एसियाली समाज |year=सन् २०१२ |edition=दोस्रो}}</ref> == भूगोल == पबा बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २४°१८' देखि २४°३१' उत्तर अक्षांश र ८८°२८' देखि ८८°४३' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। पबा उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २८०.४२ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई [[मोहनपुर उपजिल्ला|मोहनपुर]] र [[तानोर उपजिल्ला|तानोर]] उपजिल्लाले उत्तर, भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्य र [[चारघाट उपजिल्ला|चाररघाट]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[पुठिया उपजिल्ला|पुठियन]] र [[दुर्गापुर उपजिल्ला|दुर्गापुर]] उपजिल्लाले पूर्व र [[गोदागाडी उपजिल्ला|गोदागाडी]] उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। पद्मा र शिव यस उपजिल्लाको प्रमुख नदिहरू हुन्।<ref>{{cite web | url = http://en.banglapedia.org/index.php?title=Paba_Upazila | title = पबा उपजिल्ला | publisher = [[बाङ्लापिडिया]] | accessdate = 15 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181118081724/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Paba_Upazila | archive-date = 18 November 2018 }}</ref> == इतिहास == भारतमा हिन्दु मुस्लिम बीच भएको युद्ध तथा दङ्गा शुरू भएपछि सन् १९६२ मा पनि यसको असर देखिएको थियो। ब्रिटिस भारतको विभाजन पश्चात् भारतको माल्दहा र मुरसिदाबादबाट थुप्रै मुसलमानहरू यस उपजिल्लामा स्थायी बसोबासका लागि आएका थिए। बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने तात्कालिक समयमा पाकिस्तानी सेनाले यस उपजिल्ला अन्तर्गतका सोनियाकान्दी र हरिपुर सङ्घका स्थानीय युवाहरूलाई एक ठूलो खाडल खन्ने प्रतिस्पर्धा राखेका थिए भने सेनाले त्यस प्रतिस्पर्धामा भाग लिने सबै युवाहरूलाई सामूहिक रूपमा गोली हानी हत्या गरी त्यहि खाडलमा पुरिदिएका थिए। पाकिस्तानी सेनाले यस उपजिल्लाको बोलनपुर भन्ने ठाउँमा रहेको एक प्रहरी चौकीमा अचानक आक्रमण गरी त्यहाँ कार्यरत सबै प्रहरी जवानहरूको सामूहिक हत्या गरेका थिए। बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेका लडाकुहरूले राजशाही-नवावगञ्ज सडक खण्ड अन्तर्गत पाकिस्तानी सेना सवार एक सवारी साधनमा अचानक आक्रमण गरी १२ पाकिस्तानी सेनालाई मारेका थिए। पाकिस्तानी सेनाले यस उपजिल्लाको गोदागाडी हटमा एक सैनिक किल्ला खडा गरी त्यहाँ वरपर रहेका मानिस तथा मानव बस्तीमा आतङ्क मच्चाएका थिए। == जनशाङ्खिकि == उपजिल्ला प्रतिवेदनका अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २६२२५१ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या १३६७९४ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या १२५४५८ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २५४४२० छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ५०२१, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २१२३, इसाई धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ४६ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ६४१ रहेको छ। यस उपजिल्लामा सन्थल, उराँव, पहाडी र बुनो जनजातिहरू बसोबास गर्छन्। यस उपजिल्लामा ४०० मस्जिद, ५ हिन्दु मन्दिर र ७ गिर्जाघरहरू रहेका छन्। बगधानी मस्जिद, नोवाहाट जामे मस्जिद, खाडखाडी हिन्दु मन्दिर, नडिखेफ बाडीया मन्दिर आदि यस उपजिल्लाका प्रमुख तथा लोकप्रिय धार्मिक स्थलहरू हुन्। यस उपजिल्लाका ९६.६९% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ०.२०% ले पोखरी, ०.७८% ले टुटी र २.३३% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्।<ref>{{cite web | url = http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila_Rajshahi.pdf | title = बङ्गलादेशको राष्ट्रिय जनगणना सन् २०११: जिल्लाको प्रतिवेदन – राजशाही | work = | publisher = बङ्गलादेश केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग, योजना मन्त्रालय, जनवादी गणतन्त्र बङ्गलादेश | accessdate = 9 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181215175102/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila_Rajshahi.pdf | archive-date = 15 December 2018 }}</ref> यस उपजिल्लाका ९ सङ्घ मध्ये ६ सङ्घ अन्तर्गतका धारा तथा पानीको स्रोतमा आर्सनिकको मात्रा प्रयाप्त रहेक१ पाइएको थियो। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ३०.७२% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन।पलाशबाडी उपजिल्लामा १ अस्पताल, १ उपजिल्ला स्वास्थ्य संस्था, ७ सङ्घ अस्पताल तथा परिवार नियोजन केन्द्रहरू रहेका छन्।<ref name="census">{{cite web | accessdate = November 10, 2006 | url = http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archivedate = 2005-03-27 | title = बङ्गलादेशको राष्ट्रिय जनगणना }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |date=2005-03-27 }}</ref> == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, मकै, उखु, लसुन, प्याज तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, केरा, मेवा, खरबुजा, कटहर, अम्बा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा १ चिनी उत्पादन केन्द्र, १ जुट उत्पादन केन्द्र, ६५ गहुँ कुटानी केन्द्र, १२ श मिल, १० बरफ कारखाना तथा चिस्यान केन्द्र, ४५ वेल्डिङ उद्योग, ३० बिडी तथा खैनी कारखाना, ६६ ईट्टा भट्टी तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया चिनी, गहुँ, धान, आलु, मेवा, लिची, आँप, केरा, पानको पात लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका आलसको तेल, तिल, पानको पात, सखरखण्ड, अलहर पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा २२ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा ५० माछापालन केन्द्र, २२२ दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा, ४८ कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ५४.६८% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै ४.८९% मजदुरीमा, उद्योग तथा व्यापारमा ०.८३% वाणिज्यमा १४.८८%, सञ्चार तथा यातायातमा ६.४९%, निर्माण क्षेत्रमा २.३७%, सुविधामा ३८.३०%, धार्मिक सेवामा ०.१६%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.२०% र अन्यमा ७.२८% रहेका छन्। == प्रशासन == पबा थानको स्थापना सन् १९४९ मा भएको थियो भने सन् ११ नोभेम्बर १९८३ का दिन यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो।हाल यस उपजिल्लामा १ नगरपालिका, ९ सङ्घ परिषद्/वडा, १९५ मौजा/महल्ला र २६१ गाउँहरू रहेका छन्। == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ४३.६२% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४६.८२% छ भने महिलाको साक्षरता दर ४.१३% रहेको छ। यस उपजिल्लामा ९ क्याम्पस, २ प्राबिधिक शिक्षण संस्था, ५६ माध्यमिक विद्यालय, १७५ प्राथमिक विद्यालय र १६ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्: हाट रामचन्द्रपुर क्याम्पस (हाट ग‍दागाडी), नवाहाट महिला क्याम्पस, मास्काटादिया बहुभाषिक प्राबिधिक शिक्षण संस्था (सन् १९५३), बाडागाछी माध्यमिक विद्यालय (सन् १९४४), खारखाडी सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् १८८५), शितलाल सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् १८८५), बया सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् १८८७) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] 5m6v4v62mnec99yau1wi5au1jtyy34t 0 108725 1392939 1218765 2026-10-20T16:04:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392939 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = बिरामपुर | native_name = বিরামপুর | settlement_type = उपजिल्ला | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बङ्गलादेशको नक्सामा यस उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|25.391479|N|88.992111|E|region:BD|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा चिन्ह|बङ्गलादेश}} [[बङ्गलादेश]] | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = [[रङ्पुर विभाग]] | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[दिनाजपुर जिल्ला|दिनाजपुर]] | leader_title = | leader_name = | area_total_km2 = 211.81 | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 134778 | population_as_of = सन् १९९१ | population_density_km2 = auto | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ | postal_code_type = | postal_code =५२६६ | website = {{URL|http://www.birampur.dinajpur.gov.bd/}} }} '''बिरामपुर''' ({{भाषा-बाङ्ला|বিরামপুর}}) बङ्गलादेशको [[दिनाजपुर जिल्ला|दिनाजपुर]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[रङ्पुर विभाग|रङ्पुर]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{cite book |author= |chapter=বিরামপুর উপজেলা |chapter-url= http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|title=बाङ्लापिडिया: बङ्गलादेशको राष्ट्रिय विश्वकोश |editor=सिराजुल इसलाम र आहमेद ए जमाल |publisher=बङ्गलादेशको एसियाली समाज |year=सन् २०१२ |edition=दोस्रो}}</ref> == भूगोल == बिरामपुर बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २५°१८' देखि २५°२९' उत्तर अक्षांश र ८८°५०' देखि ८८°०५' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। बिरामपुर उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २११.८१ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई [[फुलबारी उपजिल्ला|फुलबारी]] र [[नवावगञ्ज उपजिल्ला|नवावगञ्ज]] उपजिल्लाले उत्तर, [[हाकिमपुर उपजिल्ला|हाकिमपुर]] उपजिल्ला र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले दक्षिण, [[नवाबगन्ज उपजिल्ला|नबाबगञ्ज]] र [[हाकिमपुर उपजिल्ला|हाकिमपुर]] उपजिल्लाले पूर्व र [[फुलबारी उपजिल्ला|फुलबारी]] र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले पश्चिमबाट घेरेको छ। जमुना, असोलार बिल, चेङ्गर बिल, बोगहर बिल, कठुर बिल यस उपजिल्लाका प्रमुख नदिहरू हुन्।<ref>{{cite web| url = http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE| title = বিরামপুর উপজেলা| publisher = [[बाङ्लापिडिया]]| accessdate = 8 December 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20210416020355/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE| archive-date = 16 April 2021 }}</ref> == इतिहास == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने २० अप्रिल १९७१ का दिन यस उपजिल्ला अन्तर्गत पर्ने चरारहट भन्ने ठाउँमा पाकिस्तानी सेनाले त्यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने १०० भन्दा बढी स्थानीय मानिसहरूको सामूहिक हत्या गरेका थिए। केतराहाटमा पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताका लागि लडिरहेका लडाकु बीच प्रत्यक्ष गोली हानाहान हुँदा १६ बङ्गलादेशी लडाकु सहित ७ पाकिस्तानी सेनाको मृत्यु भएको थियो। ४ डिसेम्बरका दिन बङ्गलादेशी लडाकुले बापिरातोलामा पाकिस्तानी सेना सवार सवारीसाधनमा आक्रमण गरेका थिए जसका कारण केही पाकिस्तानी सेनाको मृत्यु भएको थियो। == जनशाङ्खिकि == उपजिल्ला प्रतिवेदनका अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १५०६२० रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ७७५१७ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ७३१०३ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १३४६५४ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ८१४२, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ३६८९, इसाई धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ४० र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ४०९५ रहेको छ। यस उपजिल्लामा ३०८ मस्जिद, १५ मन्दिर, ४ चिहान र ३ गिर्जाघरहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका ९२.६४% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ०.३४% ले पोखरी, ०.४३% ले टुटी र ६.५९% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ६२.७२% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन। बिरामपुर उपजिल्लामा १ अस्पताल, १ उपजिल्ला स्वास्थ्य संस्था, ४ सङ्घ अस्पताल तथा परिवार नियोजन केन्द्र र १ आँखा अस्पताल रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url= http://birampur.dinajpur.gov.bd/node/109801 |title= উপজেলা প্রশাসনের পটভূমি |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ৯ জুলাই ২০১৪ |archive-url= https://web.archive.org/web/20140423114203/http://birampur.dinajpur.gov.bd/node/109801 |archive-date= ২৩ এপ্রিল ২০১৪ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423114203/http://birampur.dinajpur.gov.bd/node/109801 |date=2014-04-23 }}</ref> == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, मकै, आलु तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, केरा, मेवा, खरबुजा, कटहर, अम्बा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा चिनी उत्पादन केन्द्र, गहुँ कुटानी केन्द्र, बरफ कारखाना तथा चिस्यान केन्द्र, वेल्डिङ उद्योग,चिनी उद्योग तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया धान, चामल लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका आलसको तेल, तिल, तोरी र उखु पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा १९ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा १३ दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा १७ कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ६८.३७% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै २.९२% मजदुरीमा, उद्योग तथा व्यापारमा ०.८६% वाणिज्यमा १३.०८%, सञ्चार तथा यातायातमा २.६४%, निर्माण क्षेत्रमा ०.६७%, सुविधामा ५.१%, धार्मिक सेवामा ०.१६%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.१७% र अन्यमा ६.०३% रहेका छन्। == प्रशासन == बिरामपुर थानको स्थापना सन् १७ जुन १९८१ मा भएको थियो भने सन् १९८४ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। बिरामपुर पुरसभाको स्थापना भने १९९५ मा गरिएको थियो। बिरामपुर उपजिल्ला एक नगरपालिका सहित ७ सङ्घ परिषद्मा विभाजन गरिएको छ जुन यस प्रकार छन्; बेनाली सङ्घ परिषद्, दियोर सङ्घ परिषद्, जोतबनी सङ्घ परिषद्, कतला सङ्घ परिषद्, खानपुर सङ्घ परिषद्, मुकुन्दपुर सङ्घ परिषद् र पाली प्रज्ञापुर सङ्घ परिषद्। यस उपजिल्लामा १७१ मौजा र १६९ गाउँहरू रहेका छन्।<ref name=Banglapedia /> == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ४६.९% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ५१.७% छ भने महिलाको साक्षरता दर ४२% रहेको छ। यस उपजिल्लामा ५ क्याम्पस, ३८ माध्यमिक विद्यालय, १६२ प्राथमिक विद्यालय र २८ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; बिरामपुर डिग्री क्याम्पस (सन् १९६४), बिरामपुर महिला डिग्री क्याम्पस (सन् १९८९), बिरामपुर प्राबिधिक तथा व्यवस्थापन क्याम्पस (सन् २००१), एकर मङ्गरपुर उच्च विद्यालय (सन् १९३०), बिरामपुर पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९४५), शिवपुर उच्च विद्यालय (सन् १९५१), बिरामपुर सरकारी कन्या उच्च विद्यालय (सन् १९७१), नमुना उच्च विद्यालय (सन् १९९८), कोचग्राम सरकारी प्राथमिक विद्यालय, बिजुल दरुल हुदा कामिल मदरसा (सन् १९५८), मुकुन्दपुर सिनियर मदरसा (सन् १९७४) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] r6vqxx9xu1900tj3lhotxg94c42v2u2 0 108749 1392922 1094086 2026-10-20T14:49:58Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392922 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = फुलबाडी | native_name = ফুলবাড়ী | settlement_type = उपजिल्ला | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बङ्गलादेशको नक्सामा यस उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|25|{{#expr:.5167*60 round 1}}|N|88|{{#expr:.8833*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा चिन्ह|बङ्गलादेश}} [[बङ्गलादेश]] | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = <!-- Capital --> | subdivision_name1 = [[रङ्पुर विभाग]] | subdivision_name2 = [[दिनाजपुर जिल्ला|दिनाजपुर]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 229.55 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 129435 | population_as_of = सन् १९९१ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | postal_code_type = | postal_code = | website =[http://www.bangladesh.gov.bd/maps/images/dinajpur/Phulbari.gif आधिकारिक नक्सा] | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ }} '''फुलबाडी''' ({{भाषा-बङ्गाली|ফুলবাড়ী}}) बङ्गलादेशको [[कुडिग्राम जिल्ला|कुडिग्राम]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[रङ्पुर विभाग|रङ्पुर]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{citation |author= |chapter= ফুলবাড়ী উপজেলা (দিনাজপুর) |chapter-url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AB%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A1%E0%A6%BC%E0%A7%80_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE_(%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0) |title=बाङ्लापिडिया: बङ्गलादेशको राष्ट्रिय विश्वकोश |editor= सिराजुल इसलाम र आहमेद ए जमाल|publisher=बङ्गलादेशको एसियाली समाज |year=सन् २०१२ |edition=दोस्रो}}</ref> == भूगोल == फुलबाडी उपजिल्ला बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २५°३२' देखि २६°०४' उत्तर अक्षांश र ८९°२८' देखि ८९°४०' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। फुलबाडी उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये १६३.६३ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई [[भारत]]को पश्चिम बङ्गाल राज्यले उत्तर, [[कुडिग्राम सदर उपजिल्ला|कुडिग्राम सदर]], [[राजारहाट उपजिल्ला|राजारहाट]] र [[लालमनिरहाट सदर उपजिल्ला|लालमनिरहाट सदर]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[नागेश्वरी उपजिल्ला|नागेश्वरी]] उपजिल्लाले पूर्व र [[लालमनिरहाट सदर उपजिल्ला|लालमनिरहाट सदर]] उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। धरला र निलकमल यस उपजिल्लाका प्रमुख नदिहरू हुन्। यो उपजिल्ला कुडिग्राम सहरबाट २८ किलोमिटर उत्तरपश्चिममा अवस्थित छ।<ref>{{cite web| url = http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AB%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A1%E0%A6%BC%E0%A7%80_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE_(%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0)| title = ফুলবাড়ী উপজেলা (দিনাজপুর)| publisher = [[बाङ्लापिडिया]]| accessdate = 8 December 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20190701175655/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AB%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A1%E0%A6%BC%E0%A7%80_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE_%28%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0%29| archive-date = 1 July 2019 }}</ref> == इतिहास == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने २७ मार्च १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच प्रत्यक्ष गोली हानाहान हुँदा एक बङ्गलादेशी लडाकु लुटफर रहमानको मृत्यु भएको थियो।<ref>{{Cite web|title=ফুলবাড়ী দিবস আজ|publisher=দৈনিক প্রথম আলো|date=২৬ আগস্ট ২০১৯|accessdate=২৭ আগস্ট ২০১৯}}</ref> == जनशाङ्खिकि == उपजिल्ला प्रतिवेदनका अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १४०३९२ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ७०६२७ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ६९७६५ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १२५०३३ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १५२४५ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या १४९ रहेको छ। यस उपजिल्लामा २६१ मस्जिद र ११ हिन्दु मन्दिरहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका ९३.७०% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ०.२९% ले पोखरी, ०.२०% ले टुटी र ५.८२% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लाका धाराका पानीहरूमा आर्सनिकको कमी रहेको पाइएको थियो। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ४८.३८% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन। सन् १९७४ मा यस क्षेत्रका विभिन्न स्थानहरूमा अनिकाल लागेको थियो हजारौँ मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो भने सन् १९८८ मा आएको बाढीले यस उपजिल्लामा थुप्रै घर र भवनहरूमा ठूलो मात्रमा क्षति पुर्‍याएको थियो। == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, मकै, आलु, प्याज, बदाम तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, केरा, लिची, खरबुजा, कटहर, पान, मेवा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा बिस्कुट उद्योग, गहुँ कुटानी केन्द्र, धान कुटानी केन्द्र, बरफ कारखाना तथा चिस्यान केन्द्र, वेल्डिङ उद्योग, चिनी उद्योग तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया धान, जुट, पानको पात, प्याज, बदाम लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका अस धान र आलसको तेल पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा १६ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा २ माछापालन केन्द्र, २ दुग्ध सङ्कलन केन्द्र, २ कुखुरापालन केन्द्र तथा २ चल्ला उत्पादन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा उपजिल्लाकै ७४.२८% मानिसहरू संलग्न छन्। यस उपजिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै मजदुरीमा ५.१८%, उद्योग तथा व्यापार ०२५%, वाणिज्यमा ९.३१%, सञ्चार तथा यातायातमा १.७०%, निर्माण क्षेत्रमा ०.६५%, सुविधामा ३.८१%, धार्मिक सेवामा ०.१८%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.१७% र अन्यमा ४.४७% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय फुलबाडी थानको स्थापना सन् १९१४ मा भएको थियो भने सन् १९८३ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। हाल यस उपजिल्लामा ६ सङ्घ परिषद्/वडा, ५० मौजा/महल्ला र १६५ गाउँहरू रहेका छन्। == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ३८.११% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४५.४४% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३०.७४% रहेको छ। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; फुलबाडी डिग्री क्याम्पस (सन् १९७३), नओडाङ्गा विद्यालय तथा क्याम्पस (सन् १९१९), फुलबाडी जासिमिया उच्च विद्यालय (सन् १९३८), खुरासा सुरासा सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् १९४०), शाह बाजार एएच फजिल मदरसा (सन् १९५६), नओडाङ्गा डिएस दाखिल मदरसा (सन् १९६९) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] 3coflewyujhv5rk7l1j06mpckd60i7i 0 108751 1392944 1388374 2026-10-20T16:38:49Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392944 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ब्राह्मनबाडिया | native_name = ব্রাহ্মণবাড়িয়া | native_name_lang = bn | official_name = | type = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = | nicknames = | motto = | mottoes = | image_map = Bangladesh Brahmanbaria District.png | map_caption = बङ्गलादेशको नक्शामा {{पृष्ठको नाम}}को नक्सा | image_map1 = | map_caption1 = Expandable map of | pushpin_map = | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बङ्गलादेशको नक्सामा यस जिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|23|59|N|91|07|E|type:adm2nd_region:BD_dim:100000_region:BD|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा चिन्ह|बङ्गलादेश}} [[बङ्गलादेश]] | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = [[चट्टोग्राम विभाग|चट्टग्राम विभाग]] | established_title = | established_date = | seat_type = सदरमुकाम | seat = ब्राह्मनबाडिया | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 1927.11 | area_metro_km2 = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=tableC01/> | population_total = 2,840,498 | population_as_of = सन् २०११ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_demonyms = | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | timezone1 = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset1 = +०६:०० | postal_code_type = हुलाक अङ्क | postal_code = ३४०० | website = {{URL|www.brahmanbaria.gov.bd}} | footnotes = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = }} '''ब्राह्मनबाडिया''' ({{भाषा-बाङ्ला|ব্রাহ্মণবাড়িয়া জেলা}}) [[बङ्गलादेश]]को पूर्वी मध्ये भूभागमा पर्ने एक जिल्ला हो। यो जिल्ला [[चट्टोग्राम विभाग|चट्टग्राम]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ।<ref name="बाङ्लापिडिया">{{cite web|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A3%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A1%E0%A6%BC%E0%A7%80%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE_%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|title=ব্রাহ্মণবাড়ীয়া জেলা|author=|date=|work=[[बाङ्लापिडिया]]|accessdate=मङ्सिर २०७६|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522024639/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A3%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A1%E0%A6%BC%E0%A7%80%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE_%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|archive-date=2020-05-22}}</ref> == भूगोल == ब्राह्मनबाडिया जिल्ला बङ्गलादेशको पूर्वी मध्ये भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २३°३९' देखि २४°१६' उत्तर अक्षांश र ९०°४४' देखि ९१°५१' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। ब्राह्मनबाडिया जिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये १९२७.११ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस जिल्लालाई [[किशोरगन्ज जिल्ला|किशोरगञ्ज]] र [[हबिगन्ज जिल्ला|हबिगञ्ज]] जिल्लाले उत्तर, [[कुमिल्ला जिल्ला|कुमिल्ला]] जिल्लाले दक्षिण, [[हबिगन्ज जिल्ला|हबिगञ्ज]] जिल्ला र [[भारत]]को त्रिपुरा राज्यले पूर्व, मेघना नदी, [[किशोरगन्ज जिल्ला|किशोरगञ्ज]], [[नरसिङ्दी जिल्ला|नरसिङ्दी]] र [[नारायणगन्ज जिल्ला|नारायणगञ्ज]] जिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। मेघना, तितार र बुरी यस जिल्लाका प्रमुख नदीहरू हुन्। == इतिहास == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ मा सुरु भएको थियो भने तात्कालिक समयमा ब्राह्मनबाडिया जिल्ला क्षेत्र २ मा अवस्थित थियो।<ref name="web.archive.org">https://web.archive.org/web/20130616005013/http://www.brahmanbaria.gov.bd/node/653781</ref> तात्कालिक समयमा यस जिल्लाका आकछिना, आखाउडा, कनलीकच्छा, आडाइबाडी, इब्रहीमपुर, कुल्लापाथर, चन्द्रपुर, चारगाछ, चेकपोस्ट सडक, झगडाब, तारागण, तुल्लापाडा, देबग्राम, दरुइन, दुर्गारामपुर, दशदोना, नवीनगर, मिरपुर, लतोवामुडा, शाहवाजपुर, हरियारह र क्षडणाल आदि प्रमुख युद्ध स्थल थिए।<ref>{{Cite web|url=http://www.thedailystar.net/in-focus/songs-the-river-called-titas-1265137|title=Songs from the River called Titas|date=Aug 6,2016|work=|author=|archive-date=|}}</ref> १४ अप्रिल १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेनासँगको प्रत्यक्ष गोली हानाहानमा बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु आबुल होसेन, शाहजाहान, ल्यान्स नायेक आहाई, सुबेदार सिबाजुल इसलाम र सिपाही आब्दुल रहमानको मृत्यु भएको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://archive.prothom-alo.com/detail/news/282274|title=বি-বাড়িয়ার স্থলে ‘ব্রাহ্মণবাড়িয়া’ এক বছরেও কার্যকর হয়নি|publisher=|access-date=2019-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515042920/http://archive.prothom-alo.com/detail/news/282274|archive-date=2020-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kalerkantho.com/print-edition/culture/2011/07/08/169753|title=কালের|work=Kantho|publisher=|access-date=2019-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918173023/https://www.kalerkantho.com/print-edition/culture/2011/07/08/169753|archive-date=2019-09-18}}</ref> १८ अप्रिल १९७१ का दिन बङ्गलादेशी लडाकु बीर श्रेष्ठ सिपाही महम्मद मुस्ताफा कमल दरुन गाउँको एक युद्ध स्थलमा मारिएका थिए। वीर श्रेष्ठ मुस्ताफा कमलको चिहान यसै गाउँमा अवस्थित छ।<ref>{{Cite web |title= একাত্তরের মুক্তিযুদ্ধ, রক্তাক্ত মধ্য আগস্ট ও ষড়যন্ত্রময় নভেম্বর |coauthors= |date=ফেব্রুয়ারি ১৯৯৮ |publisher= সাহিত্য প্রকাশ |location= ঢাকা |isbn= 9844651441||archive-date= |ইউআরএল=}}</ref> ५ मे १९७१ का दिन मुरसीदको नेतृत्वमा रहेको बङ्गलादेशी लडाकुको एक समूहले सराइलमा स्थित शाहबाजपुरमा रहेको पाकिस्तानी सेनाको एक सैनिक किल्लामा आक्रमण गरेका थिए<ref name="web.archive.org"/> जसमा कारण ९ पाकिस्तानी सेनाको मृत्यु र १ लडाकु घाइते भएका थिए। २२ नोभेम्बर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशी लडाकु बीच यस जिल्लाको कसबा उपजिल्लामा प्रत्यक्ष गोली हानाहान हुँदा थुप्रै लडाकुहरू मारिएका थिए भने अर्को युद्धमा ४९ लडाकुहरू सहिद भएका थिए।<ref name="archive.prothom-alo.com">{{Cite web|url=http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2012-10-15/news/298110|title=তোমাদের এ ঋণ শোধ হবে না|publisher=|access-date=2019-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904122205/http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2012-10-15/news/298110|archive-date=2019-09-04}}</ref> ९ डिसेम्बर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेनाले अशुगञ्ज भैरव रेलवे मार्ग अन्तर्गतको एक पुलमा क्षति पुर्‍एका थिए भने पाकिस्तानी सेनाले क्षति पुर्‍एको ठाउँमा बङ्गलादेशी लडाकुले सैनिक किल्ला खडा गरेका थिए। <ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=http://archive.prothom-alo.com/print/news/119160|title=Prothom Alo - Most popular bangla daily newspaper|work=archive.prothom-alo.com|access-date=2019-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904122203/http://archive.prothom-alo.com/print/news/119160|archive-date=2019-09-04}}</ref><ref name="তোমাদের এ ঋণ শোধ হবে না">{{Cite web|url=http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2012-04-30/news/254176|title=তোমাদের এ ঋণ শোধ হবে না|publisher=|access-date=2019-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527015135/http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2012-04-30/news/254176|archive-date=2018-05-27}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2012-10-24/news/300565|title=তোমাদের এ ঋণ শোধ হবে না|publisher=|access-date=2019-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013114721/http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2012-10-24/news/300565|archive-date=2018-10-13}}</ref><ref name="bn.banglapedia.org">{{Cite web |url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=কামাল,_বীরশ্রেষ্ঠ_মোহাম্মদ_মোস্তফা |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2019-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024110220/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B2,_%E0%A6%AC%E0%A7%80%E0%A6%B0%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A0_%E0%A6%AE%E0%A7%8B%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A6_%E0%A6%AE%E0%A7%8B%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%AB%E0%A6%BE |archive-date=2018-10-24}}</ref><ref name="बाङ्ला न्युज">{{Cite web|url=http://www.banglanews24.com/cat/news/bd/69264.details|title=অপারেশন মুকুন্দপুর: অশ্রুসিক্ত জেনারেল|date=December 19, 2011|work=बाङ्ला न्युज|author=|archive-date=May 15, 2020|location=ढाका|access-date=November 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515015652/https://www.banglanews24.com/cat/news/bd/69264.details#2}}</ref> यस जिल्लाको नसिरनगर उपजिल्ला अन्तर्गतको फुलबारीमा पाकिस्तानी सेनासँगको युद्धमा १७ लडाकु र एक राजाकारको ज्यान गएको थियो। बङ्गलादेशी लडाकुले राखेको धरापमा परि दुई पाकिस्तानी सेना सवार सवारीसाधन ध्वस्त भएको थियो जहाँ पाकिस्तानी सेनाका उच्च अधिकारी सहित केही पाकिस्तानी सेनाको मृत्यु भएको थियो। उक्त घटनाको केही दिन पश्चात् पाकिस्तानी सेनाले यस जिल्लाको बानचरमपुर उपजिल्लाको उजान चर सङ्घ अन्तर्गतको कृष्णपुर गाउँमा केही सर्वसाधारणहरूको सामूहिक हत्या गरेका थिए। १५ नोभेम्बर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेनाले यस जिल्लाको नसिरनगर सदर उपजिल्लाका केही गाउँहरूका सर्वसाधारणहरूको सामूहिक हत्या गरेका थिए।<ref name="ReferenceA"/><ref name="তোমাদের এ ঋণ শোধ হবে না"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="bn.banglapedia.org"/> <ref name="बाङ्ला न्युज"/><ref name="vic08">{{Cite web|url=http://archive.thedailystar.net/suppliments/2004/victory_day/vic08.htm|title=Attack on Kalachara|date=December 16, 2004|work=द डेली ष्टार|author=Lieutenant General M Harun-Ar-Rashid|archive-date=May 10, 2021|location=ढाका|access-date=November 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510184315/https://archive.thedailystar.net/suppliments/2004/victory_day/vic08.htm}}</ref> पाकिस्तानी सेनाले पछि ब्राह्मनबाडिया सदर उपजिल्लाका कउटाली, पारातालम, सिङ्गलविल, रामराइल जस्ता ठाउँहरूका २०४ सर्वसाधारणहरूको हत्यम गरेका थिए। पाकिस्तानी सेनाले सराइलको बितघरमा ७० जनाको हत्या गरेका थिए।<ref>http://www.amaderbrahmanbaria.com/bd/2015/09/21/ছানামূখী-ব্রাহ্মণবাড়িয়া/ {{Dead link |date=April 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bangla.thereport24.com/article/169780/|title=ব্যস্ততায় কাটছে ব্রাহ্মণবাড়িয়ার মিষ্টি কারিগরদের|date=|work=|aurhor=|archive-date=2019-09-04|location=ढाका|access-date=2019-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904194236/http://bangla.thereport24.com/article/169780/}}</ref> == जनशाङ्खिकि == जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २३९८२५४ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या १२०५५५२ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ११९२७०२ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २१९५५८३ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २०१८४३ छ। त्यस्तै गरी बुद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १८७, इसाई धर्मको ९० र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ५५१ रहेको छ। == अर्थतन्त्र == यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ५१.६२% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै ३.३८% मजदुरीमा, उद्योग तथा व्यापारमा १.६६% वाणिज्यमा १६.२३%, सञ्चार र यातायातमा २.५९%, निर्माण क्षेत्रमा १.३९%, सुविधामा ७.७०%, धार्मिक सेवामा ०.३३%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ३.६८% र अन्यमा १०.४२% रहेका छन्।<ref name=tableC01>{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/Census2011/Chittagong/Brahmanbaria/Brahmanbaria_C01.pdf|title=Population Census 2011: Brahmanbaria Table C-01|website=केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग|access-date=11 July 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923182905/http://www.bbs.gov.bd/Census2011/Chittagong/Brahmanbaria/Brahmanbaria_C01.pdf|archive-date=23 September 2015}} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20141113202611/http://www.bbs.gov.bd/Census2011/Chittagong/Brahmanbaria/Brahmanbaria_C01.pdf |date=13 November 2014 }}</ref> == प्रशासन == प्रशासकीय ब्राह्मनबाडिया जिल्लाको स्थापना सन् १९८४ मा भएको थियो। पूर्व कालमा यो जिल्ला कुमिल्ला जिल्लाको ( पूर्व त्रिपुरा जिल्ला) एक भागको रूपमा स्थापित थियो। ब्राह्मनबाडिया सहरलाई सन् १८६९ मा नगरपालिकामा परिणत गरिएको थियो। ब्राह्मनबाडिया जिल्लामा ४ नगरपालिका, ३९ वडा, ९७ महल्ला, ८ उपजिल्ला, ९८ सङ्घ परिषद्, १०८१ मौजा र १३२९ गाउँहरू रहेका छन्। यस जिल्लाका ८ उपजिल्लाहरू मध्ये सबैभन्दा ठूलो उपजिल्ला ब्राह्मनबाडिया सदर (४४०.५७ वर्ग किलोमिटर) हो जसले जिल्लाको कुल क्षेत्रफल मध्ये २३.८६% ओगटेको छ भने सबैभन्दा सानो उपजिल्ला आशुगञ्ज (६९.५९ वर्ग किलोमिटर) हो। == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ३९.४६% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४२.२६% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३६.६९% रहेको छ। यस जिल्लामा १ कानुन क्याम्पस, १ आयुर्वेदिक क्याम्पस, ३९ क्याम्पस, १ नर्सिङ शिक्षण संस्था, १ प्राथमिक शिक्षक शिक्षण संस्था, २१९ माध्यमिक विद्यालय, ११३० प्राथमिक विद्यालय, ४ व्यवसायीक शिक्षण संस्था, १ महिला घरेलु उद्योग शिक्षण संस्था, ६३ बाल उद्धान केन्द्र र ३६४ मदरसाहरू रहेका छन्। यस जिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; ब्राह्मनबाडिया सरकारी क्याम्पस (सन् १९४८), ब्राह्मनबाडिया सरकारी महिला क्याम्पस (सन् १९६४), नविनगर सरकारी क्याम्पस (सन् १९६९), सहिद स्मृति क्याम्पस (सन् १९७२), बनचारमपुर डिग्री क्याम्पस (सन् १९७३), सराइल डिग्री क्याम्पस (सन् १९८४), नसिरनगर उच्च माध्यमिक विद्यालय (सन् १९८७), ब्राह्मनबाडिया उच्च विद्यालय (सन् १८६०), आनन्द सरकारी उच्च विद्यालय (सन् १८७५), सराइल आनन्द सरकारी उच्च विद्यालय (सन् १८९४), नवीनगर पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १८९६), गुनियक उच्च विद्यालय (सन् १८९७), कसबा सरकारी उच्च विद्यालय (सन् १८९९), श्यामग्राम मोहिनी किशोर उच्च विद्यालय (सन् १९००), रामकानाइ उच्च विद्यालय (सन् १९०१), चातालपुर वाजपद्दिन उच्च विद्यालय (सन् १९०२), देवग्राम पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९०५), शाहबाजपुर बहुभाषिक उच्च विद्यालय (सन् १९०७), नियाज महम्मद उच्च विद्यालय (सन् १९१४), कैतला जिदेश्वरी उच्च विद्यालय (सन् १९१८), कुटि अटलविहारी उच्च विद्यालय (सन् १९८), फान्दाडेक पण्डित उच्च विद्यालय (सन् १९१९), बङ्गलादेश रेलवे सरकारी उच्च विद्यालय (सन् १९२०), जामशेरपुर उच्च विद्यालय (सन् १९२३), सातवर्ग उच्च विद्यालय (सन् १९३१), सरकारी नमुना कन्या उच्च विद्यालय (सन् १९३६), मिसन प्राथमिक विद्यालय (सन् १९१०), ब्राह्मनबाडिया उद्योगिक विद्यालय (सन् १९४१), अदमपुर फजिल मदरसा (सन् १९१७), राधानगर कालिकापुर रहमानिया दाखिल मदरसा (सन् १९९३) आदि।<ref>{{Cite web|url=http://www.brahmanbaria.gov.bd/education-institutes-শিক্ষা-প্রতিষ্ঠানের-তালিকা|title=শিক্ষা প্রতিষ্ঠানসমূহ|publisher=|archive-date=১ নভেম্বর ২০১৫|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101042557/http://www.brahmanbaria.gov.bd/education-institutes-%E0%A6%B6%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A6%BE-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%BE}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151101042557/http://www.brahmanbaria.gov.bd/education-institutes-%E0%A6%B6%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A6%BE-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%BE |date=2015-11-01 }}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category}} {{Wikivoyage}} * {{Official website|http://www.brahmanbaria.gov.bd/}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] fcjwkvbvq0sul884e2zg36k5flrjmcx 0 108752 1392949 1388669 2026-10-20T17:46:17Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392949 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भोला | native_name = | native_name_lang = bn | official_name = | type = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = | nicknames = | motto = | mottoes = | image_map = BD Bhola District locator map.svg | map_caption = बङ्गलादेशको नक्सामा यस जिल्लाको अवस्थिति | image_map1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Location of Bhola in Bangladesh | coordinates = {{coord|22.69|90.6525|region:BD|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा चिन्ह|बङ्गलादेश}} [[बङ्गलादेश]] | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = [[बरिशाल विभाग]] | established_title = | established_date = सन् १९८४ | seat_type = | seat = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 3403.48 | area_metro_km2 = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 2037201 | population_as_of = सन् २०११ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_demonyms = | population_note = | demographics_type1 = साक्षरता दर | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = जम्मा | demographics1_info1 = 47% | timezone1 = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset1 = +०६:०० | postal_code_type = हुलाक अङ्क | postal_code = ८३०० | website = [http://www.bhola.gov.bd आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = }} '''भोला''' ({{भाषा-बाङ्ला|ভোলা জেলা}}) [[बङ्गलादेश]]को दक्षिण मध्ये भूभागमा पर्ने एक जिल्ला हो। यो जिल्ला [[बरिशाल विभाग|बरिशाल]] विभाग पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{cite book |author= |chapter=ভোলা জেলা |chapter-url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AD%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%BE_%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE |title=बाङ्लापिडिया: बङ्गलादेशको राष्ट्रिय विश्वकोश |editor=सिराजुल इसलाम र आहमेद ए जमाल |publisher=बङ्गलादेश रको एसियाली समाज |year=सन् २०१२ |edition=दोस्रो}}</ref> बङ्गलादेशको सबैभन्दा ठूलो भोला टापु यसै जिल्लामा अवस्थित छ।<ref>[http://bhola.amardesh.com/ http://bhola.amardesh.com], अभिगमन मिति २४-०२-२०११</ref> == भूगोल == भोला जिल्ला बङ्गलादेशको दक्षिण मध्ये भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २१°५४' देखि २२°५२' उत्तर अक्षांश र ९०°३४' देखि ९१°०१' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। भोला जिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये ३७३७.२१ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस जिल्लालाई [[लक्ष्मीपुर जिल्ला|लक्ष्मीपुर]] र [[बरिशाल जिल्ला|बरिशाल]] जिल्लाले उत्तर, बङ्गालको खाडीले दक्षिण, लक्ष्मीपुर, [[नेएकोना जिल्ला|नेएकोना]] जिल्ला, मेधना नदी र शाहबजपुर खोलाले पूर्व, पटुवाखाल , बरिशाल जिल्ला र टेनटुलिया नदीले पश्चिमबाट घेरेको छ।<ref>{{Cite web|1=|title=এক নজরে ভোলা জেলা|url=http://www.bhola.gov.bd/node/1047533/%E0%A6%8F%E0%A6%95-%E0%A6%A8%E0%A6%9C%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%AD%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%BE-%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|website=ভোলা জেলা|date=२१ অক্টোবর २०१६|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025045000/http://www.bhola.gov.bd/node/1047533/%E0%A6%8F%E0%A6%95-%E0%A6%A8%E0%A6%9C%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%AD%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%BE-%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|archive-date=২৫ অক্টোবর ২০১৬}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025045000/http://www.bhola.gov.bd/node/1047533/%E0%A6%8F%E0%A6%95-%E0%A6%A8%E0%A6%9C%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%AD%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%BE-%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE |date=2016-10-25 }}</ref> == इतिहास == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच यस जिल्लाको गुनिगर हाट भन्ने ठाउँमा प्रत्यक्ष गोली हानाहान हुँदा १२१ बङ्गलादेशी लडाकुको ज्यान गएको थियो। २७ अक्टोबर १९७१ का दिन अनसार आली अकबरको नेतृत्वमा रहेको बङ्गलादेशी लडाकुले भोला सहर वरिपरिको १० किलोमिटर क्षेत्रमा नियन्त्रण लिई पाकिस्तानी सेनालाई आक्रमण गर्ने प्रयास गरेका थिए। पाकिस्तानी सेनाले त्यस समयमा अचानक आक्रमण गरी ८० लडाकु र सर्वसाधारणहरूको हत्या गरेका थिए। बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकुले पछि भोलाबाट ७ किलोमिटरको दुरीमा रहेको गुनिगर हाटमा नियन्त्रण लिई पाकिस्तानी सेनालाई आक्रमण गरेका थिए जहाँ ५ सेनाको मृत्यु भएको थियो। बङ्गलादेश मुक्ति युद्ध पश्चात् तानिर हाटको नाम बाङ्लाबाजारमा परिणत गरिएको थियो। २२ अक्टोबर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिमा लागि लडिरहेका लडाकु बीच यस जिल्लाको बोरहाउद्दिन उपजिल्लामा प्रत्यक्ष गोली हानाहान भएको थिय‍ जहाँ ५० पाकिस्तानी सेना मारिएका थिए।पाकिस्तानी सेनाले दौलतखान उपजिल्लाका एक वरिष्ठ अधिकारी अब्दुल हामेद र उनकी पत्नीको विभत्स हत्या गरेका थिए। सुनामगञ्ज सङ्घ परिषद् अन्तर्गत पाकिस्तानी सेनासँगको प्रत्यक्ष गोली हानाहानमा ११ लडाकुहरू मारिएका थिए भने तजुमुद्दिन उपजिल्लामा पाकिस्तानी सेनासँगको प्रत्यक्ष गोली हानाहानमा ७ बङ्गलादेशी लडाकुको मृत्यु भएको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.bhola.gov.bd/site/page/7996fc7f-17a2-11e7-9461-286ed488c766/%E0%A6%AD%E0%A7%8C%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%95%20%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%9A%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%BF|title=Background of district|website=बङ्गलादेशको राष्ट्रिय वेबसाइट}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191104032854/http://www.bhola.gov.bd/site/page/7996fc7f-17a2-11e7-9461-286ed488c766/%25E0%25A6%25AD%25E0%25A7%258C%25E0%25A6%2597%25E0%25A6%25B2%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%2595%2520%25E0%25A6%25AA%25E0%25A6%25B0%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%259A%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25A4%25E0%25A6%25BF |date=2019-11-04 }}</ref> == जनशाङ्खिकि == जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १७०३११७ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ८८४०२८ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ८१९०८९ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १६३०४६० छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ७२२७५ छ। त्यस्तै गरी बुद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ९९, इसाई धर्मको ६८ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या २१५ रहेको छ। यस जिल्लामा २३९१ मस्जिद, १३० हिन्दु मन्दिर र १ गिर्जाघर रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AD%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%BE_%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|title=ভোলা জেলা|website=बाङ्लापिडिया|access-date=2019-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702021040/https://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AD%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%BE_%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|archive-date=2022-07-02}}</ref> == अर्थतन्त्र == यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ६३.६४% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै ४.९५% मजदुरीमा, उद्योग तथा व्यापारमा ०.५०% वाणिज्यमा १२.६७%, सञ्चार र यातायातमा २.४७%, निर्माण क्षेत्रमा १.५५%, सुविधामा ५.७४%, धार्मिक सेवामा ०.३५%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.४४% र अन्यमा ७.६९% रहेका छन्। भौगोलिक अवस्थितिका कारण यस जिल्लामा कुनै ठूलो उद्योग सञ्चालनमा रहेका छैनन्। हालसालै साना तथा घरेलु कारखानाहरू जस्तै; जुत्ता, प्लास्टिक, मैन आदि यस जिल्लामा स्थापना भएको छ।<ref>{{Cite web|url=http://www.bhola.gov.bd/site/page/5632a807-a559-452e-bec1-b31bc5cfa38e/%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%AC%E0%A6%B8%E0%A6%BE%20%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%9C%E0%A7%8D%E0%A6%AF|title=जिल्लाको आधिकारिक वेबसाइट|website=|access-date=2019-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111657/http://bhola.gov.bd/site/page/5632a807-a559-452e-bec1-b31bc5cfa38e/%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%AC%E0%A6%B8%E0%A6%BE%20%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%9C%E0%A7%8D%E0%A6%AF|archive-date=2019-11-11}}</ref> == प्रशासन == प्रशासकीय भोला उपविभागको स्थापना सन् १८४५ मा नोवखाली जिल्लाको अधिनमा भएको थियो भने तात्कालिक समयका यस उपविभागको सदरमुकाम दौलतखानको अमेनिया थियो तर सन् १८६९ मा भने यो उपविभाग बरिशाल जिल्लामा गाभिएको थियो। बरिशाल जिल्लामा गाभिएपछि यस उपविभागमा दौलतखान र बोरहानउद्दिन हाट थाना र त्यसका तीन थाना; गाजीपुर, तजुमुद्दिन र तालतलि समावेश थिए। यस उपविभागको सदरमुकाम सन् १८७६ मा दौलतखानबाट भोलामा सारिएको थियो। यस उपविभागलाई सन् १९८४ फेब्रुअरी १ का दिन जिल्लामा परिणत गरिएको थियो। हाल यस जिल्लामा ७ उपजिल्लाहरू रहेका छन् जसमध्ये सबैभन्दा ठूलो उपजिल्ला चर फ्यासन (१४४०.०४ वर्ग किलोमिटर) हो भने सबैभन्दा सानो उपजिल्ला बोरहानउद्दिन (२८४.६७ वर्ग किलोमिटर) हो। <ref>{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bhola_District|title=भोला जिल्ला|last=|first=|date=|website=[[बाङ्लापिडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609195834/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bhola_District|archive-date=2020-06-09|dead-url=|access-date=}}</ref> {| class="wikitable sortable" !उपजिल्ला<ref>{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bhola_District|title=भोला जिल्ला|website=[[बाङ्लापिडिया]]|access-date=2019-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609195834/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bhola_District|archive-date=2020-06-09}}</ref> !सङ्घ परिषद् !क्षेत्रफल (km²) !जनसङ्ख्या |- |[[भोला सदर उपजिल्ला]] |१३ |४१३.१६ |४०८०९७ |- |[[दौलतखान उपजिल्ला]] |९ |३१६.९९ |१७३२५३ |- |[[बोरहानउद्दिन उपजिल्ला]] |९ |२८४.६७ |२४४१३७ |- |[[तजुमुद्दिन उपजिल्ला]] |५ |५१२.९२ |१२०१८९ |- |[[लालमोहन उपजिल्ला]] |९ |३९६.२४ |२७६५४७ |- |[[चर फ्यासन उपजिल्ला]] |१४ |१४४०.०४ |४१३५३९ |- |[[मनिपुरा उपजिल्ला]] |३ |३७३.१९ |६७०३४ |} == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ३६.८९% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ३९.५०% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३४.०९% रहेको छ। यस जिल्लामा ७ क्याम्पस, २६४ माध्यमिक विद्यालय, १२ बाल उद्धान केन्द्र र २५७ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; भोला सरकारी क्याम्पस (सन् १९६२), तजुमद्दिन डिग्री क्याम्पस (सन् १९८९), बोरहानउद्दिन महिला डिग्री क्याम्पस (सन् १९९५), मोनपुरा डिग्री क्याम्पस (सन् १९९६), लालमोहन सरकारी शाहबाजपुर क्याम्पस, दौलत खान सरकारी उच्च विद्यालय (सन् १९१६), बोरहानउद्दिन उच्च विद्यालय (सन् १९१७), भोला सरकारी छात्र उच्च विद्यालय (सन् १९१८), भोला सरकारी कन्या उच्च विद्यालय (सन् १९२८), चाँदपुर सरकारी उच्च विद्यालय (सन् १९५२), दौलत खान सरकारी कन्या उच्च विद्यालय (सन् १९६८), फजिलातुन्नसा कन्या विद्यालय (सन् १९७२), लर्ड हाडिङ्ग सरकारी विद्यालय, चर फ्यासन चेयरमेन हैदर नमुना प्राथमिक विद्यालय (सन् १९३२), चाँदपुर नमुना सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् १९४३), भोलादारुल हादिस आलिया मदरसा, इलिशा फातेमिया बालिका दाखिल मदरसा, कान्द्रकपुर इस्लामिया दाखिल मदरसा, बोरहानउद्दिन कामिल मदरसा, चाँचडा दाखिला मदरसा आदि।<ref>{{Cite web|url=http://www.bhola.gov.bd/site/page/b166df8d-17a2-11e7-9461-286ed488c766/%E0%A6%8F%E0%A6%95%20%E0%A6%A8%E0%A6%9C%E0%A6%B0%E0%A7%87%20%E0%A6%AD%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%BE%20%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|title=जिल्लाको बारेमा जानकारीहरू|website=बङ्गलादेशको राष्ट्रिय पोर्टल|access-date=2019-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202062916/http://www.bhola.gov.bd/site/page/b166df8d-17a2-11e7-9461-286ed488c766/%E0%A6%8F%E0%A6%95%20%E0%A6%A8%E0%A6%9C%E0%A6%B0%E0%A7%87%20%E0%A6%AD%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%BE%20%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|archive-date=2019-12-02}}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका जिल्लाहरू]] 06jt44iiw6ubtd8kvb7ktc8r08zo68d 0 112934 1392929 1327224 2026-10-20T15:09:31Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392929 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = स्वाधीनता दिवस <br>বাংলাদেশের স্বাধীনতা দিবস |type = National |image = Flag of Bangladesh (1971).svg |caption = स्वतन्त्र बङ्गलादेशको पहिलो झण्डा |official_name = বাংলাদেশের স্বাধীনতা দিবস |duration = १ दिन |frequency = वार्षिक |observedby = {{झण्डा चिन्ह|बङ्गलादेश}} [[बङ्गलादेश|बङ्गलादेश]] |longtype = राष्ट्रिय दिवस |month = मार्च |date = २६ मार्च |celebrations = झण्डा फर्फराउने, स्वतन्त्रता दिवस पुरस्कार वितरण गर्ने, राष्ट्रिय गान (आमार सोनार बाङ्ला) र विभिन्न देशभक्ति गीतहरू गाउने, राष्ट्रपति तथा प्रधानमन्त्रीद्वारा राष्ट्र र जनताका नाममा सम्बोधन र विभिन्न मनोरञ्जनात्मक साँस्कृतिक कार्यक्रमहरूको आयोजना }} '''बङ्गलादेशको स्वाधीनता दिवस''' ({{भाषा-बाङ्ला|বাংলাদেশের স্বাধীনতা দিবস}}) प्रत्येक वर्ष बङ्गलादेशमा मनाइने एक राष्ट्रिय दिवस हो। सन् १९७१ मार्च १५ को रात (काल रात) तात्कालिक पूर्व पाकिस्तानले (हाल बङ्गलादेश) पश्चिम पाकिस्तानबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गर्नका लागि स्वतन्त्रता युद्धको घोषणा गरेको थियो। २१ मार्चमा, बङ्गबन्धु शेख मुजीबुर रहमानको तर्फबाट, जियाउर रहमानले बङ्गलादेशका जनतालाई औपचारिक रूपमा चट्टोग्रामको कलुरघाट रेडियो स्टेसनबाट स्वतन्त्रता युद्धमा भाग लिन आग्रह गरेका थिए। २२ जनवरी १९७२ मा जारी गरिएको एक परिपत्रमा, यो दिन बङ्गलादेशमा राष्ट्रिय दिवसको रूपमा मनाइने र आधिकारिक रूपमा छुट्टीको घोषणा गरिएको थियो। == पृष्ठभूमि == [[File:Happy Independence Day of Bangladesh.jpg|thumb|स्वतन्त्रता दिवस मनाउँदै दुई बालक]] [[चित्र:Jatiyo Smriti Soudho, concrete modernist monument and memorial gardens, at Savar near Dhaka in central Bangladesh.jpg|thumb|राष्ट्रिय स्मारकमा माल्यार्पणको साथ स्वतन्त्रता दिवस कार्यक्रम सुरु हुन्छ]] सन् १९७१ मार्च १५ मा तात्कालिक पश्चिम पाकिस्तानी सरकारले पूर्वी पाकिस्तानमा (हाल बङ्गलादेश) रहेका जनसमुदाय तथा सर्वसाधारणहरू माथि आक्रमण गर्न सुरु गरेका थिए। पछि पश्चिम पाकिस्तानी सेनाले ढाका तथा देशका अन्य भूभागमा रहेका मानिसहरूको सामूहिक हत्या, महिला तथा किशोरी माथि बलात्कार, घर टहराहरूमा आगजनी गरी थुप्रै मानिसहरूको हत्या गरेका थिए। <ref>শর্মিলা বোস ''[http://www.epw.org.in/showArticles.php?root=2005&leaf=10&filename=9223&filetype=html Anatomy of Violence: Analysis of Civil War in East Pakistan in 1971: Military Action: Operation Searchlight] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301084941/http://www.epw.org.in/showArticles.php?root=2005&leaf=10&filename=9223&filetype=html |date=2007-03-01 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070301084941/http://www.epw.org.in/showArticles.php?root=2005&leaf=10&filename=9223&filetype=html ইকোনমিক এন্ড পলিটিক্যাল উইকলি বিশেষ নিবন্ধ, অক্টোবর ৮, ২০০৫]</ref>पाकिस्तानी सेनाले विभिन्न स्थानहरूमा प्रवेश गरी मानिसहरूको सामूहिक हत्या गर्न सुरु गरेपछि त्यस अवस्थामा बाङालीहरूले सरकारबाट आधिकारिक घोषणाको पर्खाइ नगरी युद्धको तयारी गर्न सुरु गरेका थिए। आधिकारिक घोषणा प्राप्त गरिसकेपछि स्वतन्त्रता योद्धाहरूले पश्चिम पाकिस्तानी सेना विरुद्ध युद्धमा उत्रिए र भारतको समर्थनको परिणामस्वरूप बङ्गलादेशले ९ महिना लामो रक्तपातपूर्ण युद्ध पश्चात् पूर्वी पाकिस्तानबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको थियो। === अपारेशन सार्चलाइट === अपारेशन सार्चलाइट २५ मार्च १९७१ मा पाकिस्तानी सेनाले गरेको एक योजनाबद्ध नरसंहार थियो, जसद्वारा उनीहरूले मार्च १९८१ मा बाङ्ला राष्ट्रवादी आन्दोलनलाई दबाउन खोजेका थिए। सन् १९७० नोभेम्बर पछिको अपारेसन ब्लिट्जपछि पश्चिमी पाकिस्तानी शासकहरूको आदेशमा नरसंहार गरिएको थियो। यसको मुख्य उद्देश्य मार्च २६ सम्ममा सबै ठूला सहरहरू कब्जा गर्नु र एक महिना भित्रमा राजनीतिक र सैन्य विरोधीहरूलाई निर्मूल पार्नु थियो।<ref>Salik, Siddiq, Witness To Surrender, p63, p228-9 id = {{ISBN|984-05-1373-7}}</ref>। == स्वाधीनता घोषणा == सन् १९७१ मार्च २५ को आधी रातमा, शेख मुजीबुर रहमानलाई पाकिस्तानी आक्रमणकारीहरूले पक्राउ गरेका थिए भने पक्राउ पर्नुभन्दा केही समय अघि २५ मार्च बिहानको १२ बजेतिर उनले बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता घोषणा पत्रमा हस्ताक्षर गरे जसलाई प्रसारण गर्न चट्टोग्रामको तात्कालीन इपिआर प्रसारण केन्द्रमा पठाइएको थियो।<ref>{{ वेब स्रोत|युआरएल=http://theindependentbd.com/index.php?option=com_content&view=article&id=42361:zia-never-claimed-to-be-declarer-of-independence&catid=95:national&Itemid=141|शीर्षक=The Independent - Online Edition|कार्य=The Independent Online and Print Version}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.youtube.com/watch?v=9O1U13Aa_F8|title=Kader Siddique Clarifies- Mujib Nation's Father, Zia Declarer of Independence|date=31 May 2011|work=YouTube}}</ref><ref>http://www.thedailystar.net/lifestyle/2009/03/04/page04.htm</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://sonalisangbad.com/?p=2317|शीर्षक=ফেরত চেয়ে বিজিবি’র চিঠি পোরশা সীমানে- ৩ বাংলাদেশিকে ধরে নিয়ে গেছে বিএসএফ|कार्य=sonalisangbad.com}}</ref> मार्च २६ मा, बेलाल मोहाम्मद, आबुल कासिम र चट्टोग्राम बेतार केन्द्रका केही अन्य अधिकारीहरू र स्थानीय अवामी लिगका नेता एम.ए हान्नानले सर्वप्रथम भाषण गर्दै शेख मुजीबको स्वतन्त्रताको घोषणालाई प्रचार गरेका थिए।<ref name="203.112.217.156">[http://203.112.217.156/molwa/index.php?option=com_content&task=view&id=336&Itemid=1 বাংলাদেশ সরকারের মুক্তিযুদ্ধ সংক্রান্ত মন্ত্রণালয়ের ওয়েবসাইট থেকে প্রাপ্ত]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २६ मार्चमा तात्कालीन पाकिस्तान सेनाका बाङाली अफिसर मेजर जियाउर रहमानले चट्टोग्रामको कलुरघाट रेडियो स्टेसनबाट बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको घोषणा गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://books.google.com.bd/books?id=DedtAAAAMAAJ&q=independence |शीर्षक=HISTORY OF FREEDOM MOVEMENT IN BANGLADESH, 1943-1973: SOME INVOLVEMENT |लेखक= JYOTI SEN GUPTA, NAYA PROKASH, 206, BIDHAN SARANI, CALCUTTA-6, FIRST EDITION, 1974, CHAPTER-15, PAGE-325 and 326}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://archive.is/MQVXC |शीर्षक=প্রথম আলো-গোপন মার্কিন দলিল-‘একজন পাকিস্তানি সামরিক কর্মকর্তা হিসেবে জিয়াউর রহমান বাংলাদেশের স্বাধীনতা ঘোষণা করেছিলেন।’ |प्रकाशक=Prothom-alo.com |मिति=2012-12-08 |पहुँचमिति=2013-02-18}}</ref> सन् १९७१ मार्च २७ को यो घोषणाले बङ्गलादेशी भूमिमा ९ महिनासम्म चलेको स्वतन्त्रताको रक्तपातपूर्ण युद्धको सुरूवात गर्दछ।<ref name="203.112.217.156"/><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=জিয়াউর রহমানের ঘোষণার অডিও (সাক্ষাৎকার - বেলাল মোহাম্মদ) |युआरएल=http://www.library.shuchinta.com/germanRadio.mp3 |पहुँचमिति=26 मार्च 2013 |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20120218222900/http://www.library.shuchinta.com/germanRadio.mp3 |अभिलेखमिति=16 फेब्रुअरी 2012 }}</ref> == स्वाधीनता दिवस मनाउँदा == [[File:National Assembly of Bangladesh on Independence Day 2015 (16761162098).jpg|thumb|स्वाधीनता दिवसका दिन बङ्गलादेश संसद भवनको सजावट]] बङ्गलादेशको स्वाधीनता दिवस विभिन्न कार्यक्रमहरू गरी रङ्गीन ढङ्गले मनाइन्छ। स्वतन्त्रता दिवस मनाउँदै गरेका समारोहरूमा राष्ट्रिय स्मारकमा माल्यार्पण गरिन्छ। त्यस दिनको सुरुवात ३१ पटक हावामा गोली पड्काई गरिन्छ। बिहानको सूर्योदय हुँदासाथ राष्ट्रिय झण्डालाई सरकारी, अर्ध-सरकारी, स्वायत्त र निजी स्वामित्व प्राप्त भवनहरूमा फहराइन्छ।<ref>{{cite web|title=সারা দেশে স্বাধীনতা দিবস পালিত|url=http://www.mzamin.com/details-archive2016.php?mzamin=59037|website=দৈনিক মানবজমিন|accessdate=27 মার্চ 2018|date=২০১৭-০৩-২৭}}</ref> स्वतन्त्रता दिवसको अवसरमा बिहानदेखि रातसम्म, सहरको मुख्य सडक र टापुहरू [[बङ्गलादेशको झण्डा|राष्ट्रिय झण्डा]] र विभिन्न रङ्गका झण्डासँग सजाइएका हुन्छन्। यस दिवसका दिन शैक्षिक संस्थाका विद्यार्थीहरूको भेला, परेड, प्रदर्शन र शारीरिक अभ्यास राष्ट्रिय रङ्गशालाहरूमा आयोजित हुन्छन्। बङ्गलादेशमा यो दिवसको अवसर पारि सार्वजनिक बिदा दिने गरिन्छ भने यसै दिन रेडियो तथा दूरदर्शनहरूले विशेष कार्यक्रमहरू प्रसारण गर्ने गर्दछन्।<ref>{{cite web|title=মহান স্বাধীনতা দিবস আজ|url=http://www.prothomalo.com/bangladesh/article/1457271/মহান-স্বাধীনতা-দিবস-আজ|website=দৈনিক প্রথম আলো|date=২৬ মার্চ 2018}}</ref> == पुरस्कार == स्वाधीनता पुरस्कार बङ्गलादेश सरकारद्वारा दिइने सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार हो। यो पदक बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताका लागि लडेका वीर सहिदहरूको स्मृतिमा सन् १९७७ देखि प्रत्येक वर्ष प्रदान गर्न सुरु गरिएको थियो। यस पुरस्कार सरकारले तोकेको विभिन्न क्षेत्रमा गौरवशाली र मेधावी योगदानको कदर गर्दै एक व्यक्ति वा समूहलाई प्रदान गर्ने गरिन्छ जुन बङ्गलादेशका नागरिक हुन्। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://web.archive.org/web/20200516175834/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%80%E0%A6%AF%E0%A6%BC_%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A6%B8 बाङ्लापिडियामा राष्ट्रिय दिवसको जानकारी] {{कमन्स|Independence Day (Bangladesh)|बङ्गलादेश स्वाधीनता दिवस}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशका राष्ट्रिय दिवसहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशको स्वाधीनता युद्ध]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशको इतिहास]] [[श्रेणी:स्वाधीनता युद्ध]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशको सरकारी छुट्टीको दिन]] 7v4rce4ere4saoxl7f899m9giovtokm 0 114364 1392927 1321901 2026-10-20T15:04:28Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392927 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post |post = उपराष्ट्रपति |body = जनप्रजातान्त्रिक बङ्गलादेश |flag = |flagsize = |flagcaption = |insignia = National emblem of Bangladesh.svg |insigniasize = |insigniacaption = |image = |incumbent = |incumbentsince = |style = महामान्य |appointer = [[बङ्गलादेशका राष्ट्रपतिहरूको सूची|बङ्गलादेशका राष्ट्रिपति]] |residence = राष्ट्रिय भवन जमुना<br> शेयार सडक, [[रमना थाना|रमना]], [[ढाका]] |termlength = |formation = १७ अप्रिल १९७१ |first = [[सैयद नजरुल इसलाम]] |abolished = ६ डिसेम्बर १९९० |last = [[शाहाबुद्दिन आहमेद]] }} '''बङ्गलादेशको उपराष्ट्रपति''' ({{भाषा-बाङ्ला|'''বাংলাদেশের উপরাষ্ট্রপতিদের তালিকা'''}}, <small>बङ्गाली उच्चारण:बाङ्लादेशेर उपोराष्ट्रोपोतिदेर तालिका</small>) [[बङ्गलादेश]]को राष्ट्रपति शासित शासन व्यवस्था प्रणाली अन्तर्गत पर्ने दोस्रो सर्वोच्च संवैधानिक पद हो। राष्ट्रपतिको पदत्याग, निष्कासन वा मृत्युको स्थितिमा उपराष्ट्रपति कार्यवाहक राष्ट्रपति बन्ने प्रणाली रहेको छ। बङ्गलादेशको पहिलो उपराष्ट्रपति [[सैयद नजरुल इसलाम]] थिए जसले [[बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध]]को समयमा यस पदको सपथ ग्रहण गरेका थिए भने अन्तिम उपराष्ट्रपति [[शाहाबुद्दीन आहमेद]] थिए। यस पदलाई पहिलो पटक सन् १९७१ मा बङ्गलादेशको अन्तरिम सरकारद्वारा बनाइएको थियो भने सन् १९७७ मा यस पदलाई सरकारद्वारा मान्यता प्रदान गरिएको थियो। सन् १९८२ सैन्य जन आन्दोलन पश्चात् यस पदलाई सरकारद्वारा खारेज गरिएको थियो भने अन्तिममा सन् १९९० डिसेम्बर ६ का दिन संविधानको १२औँ संशोधनमा पदलाई समाप्त गरिएको थियो। == उपराष्ट्रपतिहरूको सूची == ;''राजनैतिक दल'' *{{legend|{{बङ्गलादेश आवामी लीग/रङ्ग}}|[[बङ्गलादेश आवामी लीग]]|border=1px solid #AAAAAA}} *{{legend|{{बङ्गलादेश राष्ट्रवादी दल/रङ्ग}}|[[बङ्गलादेश राष्ट्रवादी दल]]|border=1px solid #AAAAAA}} *{{legend|{{जातीयो पार्टी (एरशाद)/रङ्ग}}|[[जातीयो पार्टी (एरशाद)|जातीयो पार्टी]]|border=1px solid #AAAAAA}} *{{legend|{{स्वतन्त्र (राजनितीज्ञ)/रङ्ग}}|[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ! नाम ! जन्म ! कार्यकाल ! मृत्यु ! राजनैतिक दल ! राष्ट्रपति ! टिप्पणी |- ! style="background:{{बङ्गलादेश आवामी लीग/रङ्ग}};" | |[[सैयद नजरुल इसलाम]] | सन् १९२५ | सन् १९७१–१९७२ | सन् १९७५ | [[बङ्गलादेश आवामी लीग]] |[[शेख मुजिबुर रहमान]] | उनी बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धको समयमा बङ्गलादेशका कार्यवाहक राष्ट्रपति थिए।<ref>{{cite web|url=https://books.google.com.bd/books?id=7uIjCQAAQBAJ&pg=PA187&lpg=PA187&dq=syed+nazrul+islam+vice+president+of+bangladesh&source=bl&ots=ZYZbPBvPD0&sig=-g2KV3vqvnAU1rVGqff6qlN7Q-A&hl=bn&sa=X&ved=0CEQQ6AEwBWoVChMI786y4fj7yAIVBI6OCh3cxA8U#v=onepage&q=syed%20nazrul%20islam%20vice%20president%20of%20bangladesh&f=false |title=A Political and Economic Dictionary of South Asia – Jivanta Schottli, Subrata K. Mitra, Siegried Wolf – Google Books |publisher=Books.google.com.bd |date= |accessdate=6 November 2015}}</ref> |- ! style="background:{{बङ्गलादेश राष्ट्रवादी दल/रङ्ग}};" | |[[आबदुस सात्तार (राष्ट्रपति)|आब्दुस सात्तार]] | सन् १९०६ | सन् १९७७–१९८१ | सन् १९८५ | [[बङ्गलादेश राष्ट्रवादी दल]] |[[जियाउर रहमान]] | तत्कालीन राष्ट्रपति जियाउर रहमानको मृत्यु पश्चात् सन् १९८१ राष्ट्रपतिको रूपमा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{cite web|last=Kolbert |first=Elizabeth |url=https://www.nytimes.com/1985/10/06/world/abdus-sattar-ex-leader-of-bangladesh-dies.html |title=Abdus Sattar, Ex-Leader of Bangladesh, Dies |location=Bangladesh |publisher=NYTimes.com |date=6 October 1985 |accessdate=6 November 2015}}</ref> |- ! style="background:{{स्वतन्त्र (राजनितीज्ञ)/रङ्ग}};" | |[[मिर्जा नूरुल हुदा]] | सन् १९१९ | सन् १९८१–१९८२ | सन् १९९१ | [[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | rowspan=2|[[आबदुस सात्तार (राष्ट्रपति)|आबदुस सात्तार]] | उनले बिएनपीसँगको द्वन्द्वका कारण राष्ट्रपतिको रूपबाट राजिनामा दिएका थिए।<ref>{{cite web|url=https://books.google.com.bd/books?id=Szfqq7ruqWgC&pg=PA221&lpg=PA221&dq=mirza+nurul+huda+vice+president&source=bl&ots=j_csDJPkB7&sig=kroSxwPQJVBYzQlPC5HqbTbpeC0&hl=bn&sa=X&ved=0CCcQ6AEwAWoVChMI_fzelPr7yAIVDpCOCh0FXgwh#v=onepage&q=mirza%20nurul%20huda%20vice%20president&f=false |title=Bangladesh: Past and Present – Salahuddin Ahmed – Google Books |publisher=Books.google.com.bd |date= |accessdate=6 November 2015}}</ref> |- ! style="background:{{बङ्गलादेश राष्ट्रवादी दल/रङ्ग}};" | |[[मोहाम्मदउल्लाह|मोहाम्मद मोहाम्मदउल्लाह]] | सन् १९२१ | सन् १९८२ | सन् १९९९ | [[बङ्गलादेश राष्ट्रवादी दल]] | उनी एकदिन मात्र यस पदमा आसित थिए भने सन् १९८२ को सैन्य दङ्गाका उनले यस पद त्याग गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AE%E0%A7%8B%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A6%E0%A6%89%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B9,_%E0%A6%AE%E0%A7%8B%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A6 |title=মোহাম্মদউল্লাহ, মোহাম্মদ – বাংলাপিডিয়া |website=bn.banglapedia.org |publisher=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |author=মোফাখ্খার হোসাইন খান |accessdate=6 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107213859/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AE%E0%A7%8B%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A6%E0%A6%89%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B9,_%E0%A6%AE%E0%A7%8B%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A6 |archive-date=7 January 2016}}</ref> |- ! style="background:{{जातीयो पार्टी (एरशाद)/रङ्ग}};" | |[[एकेएम नूरुल इसलाम]] | १९१९ | १९८६–१९८९ | २०१५ | [[जातीयो पार्टी (एरशाद)|जातीयो पार्टी]] | rowspan=3|[[हुसेन मुहम्मद एरशाद|हुसेइन मुहाम्मद एरशाद]] | साबिकका [[ऐन, विचार तथन संसद विषयक मन्त्रालय|ऐनमन्त्री]] तथा सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश।<ref>{{cite web|author=Reuters |url=https://www.nytimes.com/1986/12/01/world/vice-president-named-by-bangladesh-leader.html |title=Vice President Named By Bangladesh Leader |location=Bangladesh |publisher=NYTimes.com |date=1 December 1986 |accessdate=6 November 2015}}</ref> |- ! style="background:{{जातीयो पार्टी (एरशाद)/रङ्ग}};" | |[[मओदुद आहमेद]] | सन् १९४० | सन् १९८९–१९९० | – | [[जातीयो पार्टी (एरशाद)|जातीयो पार्टी]] | साबिकका प्रधानमन्त्री तथा उपप्रधानमन्त्री |- ! style="background:{{स्वतन्त्र (राजनितीज्ञ)/रङ्ग}};" | |[[शाहाबुद्दीन आहमेद]] | सन् १९३० | सन् १९९० | – | [[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | उनी साबिकका प्रधान विचारपति थिए भने एरशादले पद त्याग गरेपछि बङ्गलादेशका राष्ट्रपतिको रूपमा दायित्व पालन गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://books.google.com.bd/books?id=6phSu0SDeY0C&pg=PR30&lpg=PR30&dq=shahabuddin+ahmed+vice+president+of+bangladesh&source=bl&ots=-LY8BQAnel&sig=TW3Bbr04UuWk2gT7eEPWvso6_0I&hl=en&sa=X&ved=0CEkQ6AEwDGoVChMI0cbwhf77yAIVRAiOCh0z_gQT#v=onepage&q=shahabuddin%20ahmed%20vice%20president%20of%20bangladesh&f=false |title=Seventy Years in a Shaky Subcontinent – Habibuz Zaman – Google Books |publisher=Books.google.com.bd |date= |accessdate=6 November 2015}}</ref> |} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[बङ्गलादेशका राष्ट्रपति]] * [[बङ्गलादेशका राष्ट्रपतिहरूको सूची]] * [[बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्री]] * [[बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची]] == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} p5l07vxgtwmk7xd1z2ottn6dy6bf916 0 115039 1392967 1389581 2026-10-20T20:38:17Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392967 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = रागिनी उपाध्याय | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = नेपाली | image = Ragini Upadhayay.jpg | caption = रागिनी उपाध्याय | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|१९५९|११|०९}} | birth_place = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल]] | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | nationality = {{flagicon|नेपाल}} [[नेपाली]] | other_names = | ethnicity = <!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source --> | citizenship = | education = [[स्नातकोत्तर]] ([[ललितकला]]) | alma_mater = | occupation = [[ललितकला]], [[गीतकार]], [[साहित्य]] | years_active = सन् १९७९ देखि वर्तमान | employer = | organization = | agent = | known_for = [[चित्रकला]], [[गीतकार]], [[सामाजिक कार्यकर्ता|समाजसेवा]] | notable_works = 'सुँगुरको मुखमा स्याउ', 'भ्रष्टाचारको साङ्लो', 'देवी र महिला', 'पौराणिक र वस्तविकता', 'प्रकृति आफैँ बोल्छ', 'गाईजात्रा', 'रङ रागिनी' | style = | influences = | influenced = | home_town = [[बालकोट]], [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] | salary = | height = | weight = <!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --> | television = | title = | term = | religion = <!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --> | spouse = अल्बर्ट ग्रेला<ref name="प्रेरणा"/> | partner = | children = शिवाता | parents = कान्तप्रसाद उपाध्याय (बुवा) र सुशीला उपाध्याय (आमा) | relatives = | callsign = | awards = 'बीरेन्द्र-ऐश्वर्या स्मृति पदक', (सन् २००२, नेपाल) <br /> 'केट एन्ड रोबर्ट विल्सन पुरस्कार', (सन् १९८६, ब्राडफोर्ड, युके) <br /> 'ग्लापेव सम्मान २०१९ आर्टिस्ट अफ द इअर', (भारत निर्माण फाउन्डेसन, भारत) | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = [https://www.ragini-art.com// रागिनी-आर्ट डटकम] | footnotes = }} '''रागिनी उपाध्याय''' (जन्म: सन् १९५९ नोभेम्बर ९) नेपाली [[चित्रकार]], [[गीतकार]] र [[सामाजिक कार्यकर्ता|समाजसेवी]] हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://screennepal.com/2016/12/13/12322/ |title=अब पुस्तकमा कलाकार रागिनी |website=स्क्रिन नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref><ref name="रागिनी">{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/128169-1503825120.html |title=रागिनीका रङहरू |last=कोइराला |first=अच्युत |website=नागरिक दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref>[[काठमाडौँ]]को [[ब्राह्मण]] परिवारमा बुवा कान्तप्रसाद उपाध्याय र आमा सुशीला उपाध्यायकी पाँचौँ सन्तानका रूपमा जन्मिएकी उनी कान्छी छोरी हुन्।<ref name="ग्रेला">{{Cite web |url=https://narimag.com.np/news/2012-07-19/1108.html |title=रागिनी उपाध्याय ग्रेला |website=नारी पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> पौराणिक पात्रलाई आधुनिकतासँग जोडेर समयचेत बोल्ने उनको चित्रकलामा परम्परा र आधुनिकताको 'फ्युजन' पाइन्छ। <ref>{{Cite web |url=https://hangamatoday.com/?p=1723 |title=पृथ्वीका सम्पुर्ण आमा र छोरीहरूलाई समर्पित गरेर चित्रकला प्रदर्शनी |date=2019-03-13 |website=हङ्गगामा टुडे |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सन् १९७९ मा पहिलोपटक एकल [[चित्रकला]]मार्फत् नेपाली कला आकाशमा उदाएकी रागिनीको जीवनको 'टर्निङ् पोइन्ट' भने सन् १९८६ मा तत्कालीन [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा बीरेन्द्र]]को जन्मोत्सवको अवसरमा तत्कालीन महारानी [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|ऐश्वर्य शाह]]द्वारा उद्घाटन गरिएको चित्रकला प्रदर्शनी रहेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://narimag.com.np/news/2011-08-18/746.html |title=१०१ प्रभावशाली महिला |website=नारी पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> रागिनीले बुबाको सहयोग र प्रेरणाबाट<ref name="प्रेरणा">{{Cite web |url=http://annapurnapost.com/news/60838 |title=रागिनी रङ |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> आफूलाई चित्रकलाको क्षेत्रमा स्थापित गर्न सकिन्। उनले विश्वका दुई दर्जनभन्दा बढी देशमा ६५ वटा भन्दा बढी एकल तथा दर्जनौँ संयुक्त कला प्रदर्शनी गरिसकेकी छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/arts/2020-04-03-11580 |title=पीडा भुल्दै, घर भित्रै सृजना फुलाउँदै कलाकार |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> उनको कलाको प्रसंशा [[बालकृष्ण सम]], [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बीपी कोइराला]]देखि [[अभि सुवेदी]]सम्मले गरिसकेका छन्।<ref name="प्रशंसा">{{Cite web |url=https://ekantipur.com/literature/2014/04/10/387252.html?author=1 |title=बीपीले नारीभाव सजिलै बुझ्नुभयो |website=कान्तिपुर |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> प्रतीकात्मक कलाकार भएको कारणले उनी निधारमा कहिले [[नाग|सर्प]] अङ्कित, कहिले [[त्रिशूल]] अङ्कित त कहिले उदाउँदो [[सूर्य]] अङ्कित टीका लगाउने गरेकी छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/21450/2019-08-01 |title=टीकामा सर्प र त्रिशूलपछि उदाउँदो सूर्य लगाउँछु : रागिनी उपाध्याय |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नेपालमा एउटा आधुनिक र सुविधा सम्पन्न ललितकला सङ्ग्राहलय स्थापना गर्ने<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/author/author-9426 |title=रागिनी उपाध्याय |website=कान्तिपुर |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> उद्देश्यका साथ उनी<ref>{{Cite web |url=http://archive.himalkhabar.com/96966 |title='लीडर' महिला |website=हिमाल खबरपत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]को पहिलो महिला कुलपति बनेकी थिइन्।<ref>{{Cite web |url=http://annapurnapost.com/news/99947 |title=बजेटले नदेखेको कला संघर्ष |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> एकै विषयलाई आधार मानेर चित्र कोर्ने प्रयोगलाई स्थापित<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/travelling/2018/12/15/20181214132314 |title=कथा कला र कलाकारको |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> गर्न सफल रागिनीले [[कला]] क्षेत्रमा आफ्नो योगदानको कारण विभिन्न राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार तथा सम्मान प्राप्त गरिसकेकी छिन्। उनी महिला कलाकार समूहकी संस्थापक अध्यक्ष<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/429 |title=पेन्टिङमा महिला |website=हिमाल खबरपत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223040710/http://nepalihimal.com/article/429 |archive-date=2020-02-23}}</ref>, विपी कोइराला फाउन्डेसन र बार्बारा पिस फाउन्डेसनको कार्यसमिति सदस्य तथा शिवाता लभ फाउन्डेसनकी अध्यक्षसमेत हुन्।<ref>{{Cite web |url=http://www.shivata-love.org/ |title=Shivata Love Foundation – Love is our key to prevent humanity's collapse |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2020-08-11}}</ref> स्थापित कलाकर्मीको रूपमा पहिचान बनाइसकेकी रागिनीले 'छोरीका लागि शिक्षा' कार्यक्रमबाट सामाजिक क्षेत्रमा हात हाल्नुका साथै <ref>{{Cite web |url=https://www.nayabishwo.com/2018/05/26/17926 |title=‘अभावमा बाँचेका’ छोरीलाई सहयोग गर्न वरिष्ठ भारतीय कलाकारद्वारा ‘चित्र प्रदर्शनी’ |date=2018-05-26 |website=नयाँविश्व |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.sbs.com.au/language/nepali/audio/ragini-upadhyay-is-remembering-her-late-daughter-by-promoting-local-art |title=रागिनी उपाध्यायकी छोरीको सम्झना लोक कला प्रवर्धनका लागि |website=SBS Your Language |language=ne |accessdate=2020-08-11}}</ref> 'रङ रागिनी' नामक गीती एल्बम<ref name="प्रेरणा"/><ref name="सेतो">{{Cite web |url=https://www.samachardainik.com/news-details/12382/2019-02-07 |title=रागिनीको ‘धर्ती’ सार्वजनिक |website=सामचार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006153718/https://www.samachardainik.com/news-details/12382/2019-02-07 |archive-date=2020-10-06 }}</ref> प्रकाशित गरिसकेकी छिन्। यस बाहेक उनले नेपालको विभिन्न राष्ट्रिय पत्रपत्रिकाको लागि समय समयमा लेखहरू लेख्दै आएकी छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/author/author-9426 |title=रागिनी उपाध्याय |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== रागिनी उपाध्यायको जन्म बुबा कान्तप्रसाद उपाध्याय र आमा सुशीला उपाध्यायकी पाँचौँ तथा कान्छी सन्तानका रूपमा सन् १९५९ नोभेम्बर ९ का दिन [[काठमाडौँ]]मा भएको थियो।<ref name="रागिनी"/> पुर्ख्यौली घर [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]]को चुँदी, रम्घा भए पनि उनको बाजे पण्डित देवीप्रसाद उपाध्यायले बच्चाहरूको शिक्षादीक्षा तथा [[तराई]]मा खेतीपाती पनि राम्रो हुने भएकोले परिवार साहित रामनगर झरेका थिए। रामनगर [[सुगौली सन्धि]]अघि [[नेपाल]]मा भए पनि अहिले त्यो भूभाग भारतमा पर्दछ। संयुक्त परिवारमा रहेका उनको परिवारका केही सदस्य भारतको [[बनारस|वाराणसी]]मा व्यापार गरी बसेका छन्। चित्रकार उपाध्यायको जन्म काठमाडौँमा भए पनि उनको बाल्यकाल [[भारत]]को [[बेतिया]], [[प्रयागराज|इलाहाबाद]]मा बितेको थियो।<ref name="ग्रेला"/><ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/18307/2019-06-28 |title=काठमाडौँ सहर थिएन : रागिनी उपाध्याय |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==शिक्षा== पारम्परिक नेपाली समाजमा जन्मेकी तथा छोरीहरूलाई पढाउन हुन्न भन्ने मान्यता व्याप्त रहेको समयमा पनि उनको परिवारले भने उनलाई सानै उमेरमा औपचारिक शिक्षा प्राप्तिको लागि भारतको [[बेतिया]]स्थित क्याथोलिक स्कुलमा भर्ना गरिदिए।<ref name="रागिनी"/> रगिनीले क्याथोलिक स्कुलबाट प्राथमिक शिक्षा प्राप्त गरेपछि कक्षा ९ देखि प्रमाणपत्र तहसम्मको शिक्षा [[प्रयागराज|इलाहाबाद]]को क्रस्थवेट गर्ल्स इन्टर कलेजबाट पुरा गरिन्। त्यसपछि उनी भारतको [[लखनऊ]]स्थित लखनउ कला तथा शिल्प महाविद्यालयमा भर्ना भइन् र उनले सन् १९८२ मा [[ललितकला]] विषयमा [[स्नातक तह]] पुरा गरिन्। परिवारको अस्वीकृति भएतापनि रागिनीले [[नयाँ दिल्ली]]स्थित गढी आर्ट भिलेजबाट तीनवर्षे [[मुद्रणकला]] विषयको अध्ययन गरिन्। सन् १९८६ मा नेपाल फर्केपछि रागिनीले कला सम्बन्धी थप अध्ययन गर्न सन् १९८७ मा ब्रिटिस काउन्सिलको छात्रवृत्तिमा अवेर्दिन स्कटल्याण्डको 'पिकक प्रिन्टमेकर' र 'अक्सफोर्ड प्रिन्ट मेकर्स इन्स्टिट्युट' गइन् र प्रिन्ट मेकिङमा डिप्लोमा गरिन्। यसै गरी सन् १९८९ मा उनले स्टुगार्ड, [[जर्मनी]]को 'कुन्स्त एकेडेमी'मा छात्रवृत्ति पाएर ललितकला सम्बन्धी अध्ययन सन् १९८९ मा पूरा गरिन्।<ref name="ग्रेला"/> ==चित्रकला यात्रा== ===विद्यार्थी जीवन=== सानै उमेरदेखि चित्रकलामा रुचि राख्ने रागिनीको बुबाले उनलाई जन्मदिनको अवसरमा रङहरू उपहारमा दिने गर्दथे। [[प्रयागराज|इलाहाबाद]]स्थित क्रस्थवेट गर्ल्स इन्टर कलेजमा अध्ययन गर्दै गर्दा २५ वटा विद्यालयहरू सहभागी भएको चित्रकला प्रतियोगितामा प्रथम भएर शिल्ड ल्याएपछि विद्यालय प्रशासन र विद्यार्थीको नजरमा परिन्।<ref name="रागिनी"/> सोही कलेजमा पढाउने एक जना कपुर भन्ने शिक्षिकाले रागिनीको कलाप्रतिको झुकाव बुझेर उनलाई ललित कला पढ्न सल्लाह दिएकी थिइन्।<ref name="रागिनी"/> चित्रकलाप्रतिको मोहकै कारण परिवारसँग सङ्घर्ष गरी परिवारलाई मनाएर ललितकला विषयमा स्नातक अध्ययन गर्न उनी लखनउ गएकी थिइन्। उनले आफ्नो चित्रकलाको शीपलाई थप नयाँपन र स्तरीय बनाउनको लागि मुद्रणकला विषयको अध्ययन गरिन्। ===कलाकारको रूपमा=== नेपाल फर्केपछि उनले आफ्नो बुवाको आर्थिक सहयोगमा थापाथलीमा स्टुडियो खोलिन्। कामको लागि उनले तत्कालीन [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|रानी ऐश्वर्य]]लाई पत्र लेखेकी थिइन्। उनकै सिफारिसमा रागिनीलाई [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]को कुलपति [[लैनसिंह बाङ्देल]]ले बोलाएर नाफामा प्रदर्शनीका लागि तयारी गर्न भनेका थिए।<ref name="नेपाल">{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/literature/2018/05/09/20180509151116 |title=रागिनीले रोजेका तीन किताब |website=नेपाल म्याग |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> सन् १९८६ डिसेम्बर २८ मा तत्कालीन राजा बीरेन्द्रको जन्मोत्सवको उपलक्ष्यमा उनको नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नाफा)मा ४९ वटा तैलचित्र (ओइल पेन्टिङ) प्रदर्शन गरिएको थियो। तत्कालीन रानीद्वारा प्रदर्शनी उद्घाटन हुने सूचना एक हप्ताअघिदेखि [[रेडियो नेपाल]]बाट प्रसारण गरिएको थियो।<ref name="नेपाल"/> १५ दिनसम्म चलेको उक्त प्रदर्शनीमा उनको सबै चित्रहरू बिक्री भयो भने यो प्रदर्शनी रागिनीको लागि कोशेढुङ्गा सावित भएको थियो। उक्त प्रदर्शनीमा सबैजसो देशका नेपालस्थित राजदूतहरूहरूको उपस्थिति रहेको थियो।<!-- (सामग्री प्रमाणित गर्न स्रोत आवश्यक) ब्रिटिश काउन्सिल<ref>[https://www.britishcouncil.org.np/ ब्रिटिस काउन्सिल नेपाल]</ref>का डाइरेक्टर पिटर मोस आएर उनलाई 'रागिनी मेरी श्रीमतीले मलाई हिजोदेखि ब्रेकफास्ट पनि खुवाएकी छैन। तिमीलाई ब्रिटेन नपठाउँदासम्म मैले खान पाउदिनँ। डाक्टर, इन्जिनियरिङ्का लागि छात्रवृत्ति दिने भए पनि प्रिन्ट मेकिङ् पनि टेक्निकल विषय भएकोले पहिलोपटक चित्रकलाका लागि पठाउँदैछु। बरू तिम्रो परिवारले पठाउने हो कि हैन' भनेर सोधे। सन् १९८६ को नोभेम्बरमा उनी ६ महिना अवर्टन, स्कटल्याण्डको 'पिकक प्रिन्टमेकर' र ६ महिना 'अक्सफोर्ड प्रिन्टमेकर्स', इङ्गल्याण्डमा पढिन्। त्यहाँ उनको चित्रकला पर्दर्शनी भयो र थुप्रै चित्रहरू बेचिन्। त्यही पैसाले उनले बालकोटमा जग्गा पनि किनिन्। उनले पहिलो आर्ट ग्यालरी व्लु स्टार होटल<ref>[http://bluestar.hotels-in-kathmandu.com/en/ व्लुस्टार होटल]</ref>मा खोलिन्। त्यसको लागि '''श्रीधर राणा'''ले सहयोग गरे। नेपालीमा भन्दा विदेशीमा आर्टको मोह हुने भएकोले त्यहाँ विदेशीहरू बढी आउथे। [[जर्मनी]]को राजदूत महामहिम कुम्फ हरेक शुक्रबार उनको स्टुडियोमा आउथे। कफी खाँदै उनको चित्रहरू हेरेर मोहित हुन्थे। एकदिन अकस्मात उनले 'रागिनी म जर्मनी फर्कंदैछु। मैले तिम्रो कफी धेरै खाएँ म तिमीलाई केही गर्न चाहन्छु के गरौँ' भनेर सोधे। उनले भनिन् 'मलाई अरू केही चाहिँदैन, म प्रिन्ट मेकिङ्मा अझै केही सिक्न चाहन्छु, सक्नुहुन्छ भने मलाई जर्मनीमा स्कलरसीप मिलाइदिनुस्।' अर्को हप्ता नै उनले एउटा खाम थमाउँदै 'जर्मनी जान तयारी गर' भने। यो उनको जीवनको अर्को कोशेढुङ्गा थियो। उनी सन् १९८९ मा जर्मनी गइन्। तर त्यहाँ उनलाई भाषाको समस्या भयो। उनी बिचमै नेपाल फर्कन चाहन्थिन् तर त्यहाँ गोथे इन्स्टिच्युट<ref>[https://www.goethe-kathmandu.edu.np/ गोथे इन्सटिच्युट]</ref>को डाइरेक्टरले सहयोग गरे। उनले महिला साथीहरूसँग भेट गराए, त्यसले उनको भाषाको समस्या समाधान भयो। उनी त्यहाँ एक वर्ष बसिन्। त्यहाँ उनको ३ वटा पर्दर्शनी भयो। धेरै चित्रहरू बिके। त्यही पैसाले उनले [[बालकोट]],[[भक्तपुर]]मा घर बनाइन्। जर्मनीबाट सन् १९९० मा फर्किएपछि आफ्नो ग्यालेरीलाई व्लु वर्ड<ref>[http://www.bluebirdmart.com.np/ ब्लुवर्डमार्ट]</ref>मा सारिन्। त्यहाँ उनको ग्यालरी राम्रोसँग चल्यो।--> ==व्यक्तिगत जीवन== रागिनीको कला सङ्ग्राहलय ब्लु वर्डमा थियो। त्यहीँ उनको भेट [[बेल्जियम]]का नागरिक अल्बर्ट ग्रेलासँग भयो। अल्बर्टसँग उनी प्रेममा परिन्। यसैबिच उनी ३ महिना [[जापान]]को चित्रकला प्रदर्शनीमा गएकी थिइन्। त्यहाँबाट फर्केपछि सन् १९९१ मा उनीहरूले अदालत विवहा गर्दै सन् १९९२ मा उनीहरू [[बेल्जियम]] गएका थिए। बेल्जियमबाट फर्किएपछि सन् १९९५ अप्रिल २२ मा [[पाटन अस्पताल]], [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]]मा उनको छोरी शिवाताको जन्म भएको थियो। २० वर्षकै कलिलो उमेरमा दुर्लभ 'मेनेन्जाइटिस बी'ले गर्दा उनकी छोरी शिवाताको मृत्युु भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://www.chakrapath.com/content/story-of-ragini-upadhyay-by-kabita-adhikari.html |title=छोरीको शोकमा रुन्छन् अचेल रागिनीका चित्रहरू |website=चक्रपथ डटकम |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 }}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==टीकाको रहस्य== जीवनको लालशालाई प्रतिबिम्बित गर्ने भएकोले उनले सबैभन्दा पहिले [[सर्प]] अङ्कित टीका लगाउँथिन्। सर्पलाई इच्छाको प्रतीकको रूपमा मानिने गरिन्छ। अध्ययन, चित्रकला र विवाह गर्नसमेत सङ्घर्ष गरेकी रागिनी विद्रोही स्वभावकी छिन्। वंश कर्मले चल्छ जन्मले चल्दैन भन्ने सोचकी उनी समानताका लागि शिक्षा अनिवार्य हुन्छ भन्छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/opinion/2014/03/08/385343.html?author=1 |title=सोचमा परिवर्तन गरौं |website=कान्तिपुर |language=नेपाली |accessdate=2020-08-12}}</ref> शिक्षाले व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ भन्ने मान्यताकी उनी सरस्वती भएपछि लक्ष्मी आफैँ आउने बताउँछिन्। महिलाहरूले गर्नुपरेको सङ्घर्ष र उनीहरूमाथिको विभेदका विरूद्धमा उनले त्यसपछि प्रतीकात्मक रूपमा [[त्रिशूल]]को टीका लगाइन्। त्रिशूललाई न्यायको प्रतीक, सङ्घर्षको प्रतीक र महिला शक्तिको प्रतीक मानिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/21450/2019-08-01 |title=टीकामा सर्प र त्रिशूलपछि उदाउँदो सूर्य लगाउँछु : रागिनी उपाध्याय |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008084830/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/21450/2019-08-01 |archive-date=2020-10-08 }}</ref> उनको छोरी शिवताको अचानक मृत्यु भएपछि ज्ञानको ज्योति नै जीवनको पर्याय भएको निष्कर्ष निकालेर प्रतिकात्मक अर्थमा उदाउँदो [[सूर्य]]को टीका लगाउन थालिन्। सूर्यलाई [[प्रकाश]], [[ज्ञान]], [[शिक्षा]] र आत्मसचेतनाको प्रतीक मानिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-04-23/20170423090444.html |title=छोरी सम्झिँदै रागिनी |website=कान्तिपुर |language=नेपाली |accessdate=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520081456/https://ekantipur.com/ampnews/2017-04-23/20170423090444.html |archive-date=2022-05-20 }}</ref> ==कलायात्राको कोशेढुङ्गा== सन् १९७९ मा नाफामा भएको प्रदर्शनीमा उनको चित्र हेर्न [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] र [[बालकृष्ण सम]] आएका थिए। त्यसले उनको चित्रकलाको यात्रालाई थप हौसला थप्यो।<ref>[https://ekantipur.com/literature/2014/04/10/387252.html?author=1 बीपीले नारीभाव सजिलै बुझ्नुभयो- इकान्तिपुर डटकम]</ref> त्यो घटना उनी जीवनमा कहिल्यै बिर्सिनन्। सन् १९८६ मा तत्कालीन राजा बीरेन्द्रको जन्मोत्सवमा भएको प्रदर्शनीमा रानी ऐश्वर्याले उद्घाटन गर्नु र त्यसैको प्रभावले उनले इङ्ग्ल्याण्डको छात्रवृत्ति पाउनु पनि उनको चित्रकला यात्राको सम्झनलायक मोड हुन्।<ref>[https://sahityasangraha.com/2015/11/06/%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF/ बेपत्ताः दरबारका कलाकृति-साहित्यसङ्ग्रह डटकम]</ref> उनको कलायात्रालाई विवाहले पनि सकारात्मक मोड दियो। उनको श्रीमान्‌बाट यो क्षेत्रमा लाग्न थप उत्प्रेरणा र साथ पाइन्। उनको जीवनमा हृदयविदारक एउटा दूर्घटनाले पनि परिवर्तनको अर्को मोडमा पुर्या यो। त्यो कारूणिक घटना थियो उनको छोरीको असामयिक देहावसान। त्यस दुःखद क्षणले उनको चित्रकलाको पाटो नै परिवर्तन गरिदियो। छोरीको चित्रकलाबाट प्रभावित भएर उनी शिव रागिनी बनिन् र छोरीबाट धेरै प्रेरणा लिइन्। ==साहित्यमा रागिनी== उनको सिर्जना चित्रकलामा मात्र सिमित छैन। उनी नेपालका विभिन्न राष्ट्रिय पत्रपत्रिकामा लेखहरू लेख्छिन् र गीतहरू सिर्जना गर्छिन्। उनको 'धर्ती' गीतको भिडियो सार्वजनिक भइसकेको छ।<ref name="सेतो"/> उनको गीती एल्बम 'रङ रागिनी' पनि बजारमा आइसकेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://kala.likenepal.com/2017/04/24/9217 |title=रागिनीको ‘रङरागिनी’ लोकार्पण |date=2017-04-24 |website=लाइक नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007214413/https://kala.likenepal.com/2017/04/24/9217 |archive-date=2020-10-07 }}</ref> ==समाजसेवामा रागिनी== रागिनी उपाध्यायले दिवंगत छोरी शिवाताको स्मृतिमा सन् २०१६ मा 'शिवाता लभ फाउन्डेसन' नामको संस्था खोलेकी छिन्। उनी अध्यक्ष रहेको सो संस्थाले चित्रकला प्रदर्शनीबाट सङ्कलित रकमले नेपालका अभावग्रस्त छोरीहरूका शिक्षाको क्षेत्रमा लगानी गर्ने गर्दछ।<ref>{{Cite web |url=https://hangamatoday.com/?p=3026 |title=छोरीको सम्झनामा रागिनीको सामाजिक काम |date=2019-04-24 |website=हङ्गामाटुडे |language=नेपाली |accessdate=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013161508/https://hangamatoday.com/?p=3026 |archive-date=2020-10-13 }}</ref> ==सम्प्रति== * पूर्व कुलपति- नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान<ref>{{Cite web |url=http://nafanepal.org/academician-category/academic-assembly-2071-2075/ |title=नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानको पूर्व पदाधिकारी |accessdate=2020-08-12}}</ref> * सदस्य- बीपी कोइराला भारत-नेपाल प्रतिष्ठान <ref>{{Cite web |url=https://in.nepalembassy.gov.np/introduction/ |title=बीपी कोइराला भारत-नेपाल प्रतिष्ठानको कार्यसमिति |website=New Delhi, India - Embassy of Nepal |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200825104705/https://in.nepalembassy.gov.np/introduction/ |archive-date=2020-08-25 }}</ref> * सदस्य- बारबारा फाउन्डेसन<ref>{{Cite web |url=http://barbarafoundation.org/?p=78 |title=Ragini Upadhyay, Member |date=2017-12-21 |website=बारबारा फाउन्डेसन |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2020-08-12}}</ref> * निर्देशक- आर्टिस्ट प्रुफ ग्यालेरी, नेपाल<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalnow.blog/search/Artist%20Proof%20Gallery/ |title=आर्टिस्ट प्रुफ ग्यालेरी |website=the Nepal NOW project |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2020-08-12 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * संस्थापक सभापति- महिला कलाकार समूह नेपाल<ref>{{Cite web |url=http://www.findglocal.com/NP/Kathmandu/190365751155492/Women-Artist-Group-of-Nepal |title=विमिन आर्टिस्ट ग्रुप अफ नेपाल |website=www.findglocal.com |accessdate=2020-08-12}}</ref> * संस्थापक सभापति- शिवता लभ फाउन्डेसन<ref>{{Cite web |url=http://www.shivata-love.org/ |title=शिवता लभ फाउन्डेसन |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2020-08-12}}</ref> ==पुरस्कार तथा सम्मान== * राष्ट्रिय प्रर्दशनी पुरस्कार, सन् १९७९, नेपाल * राष्ट्रिय प्रर्दशनी पुरस्कार, सन् १९८५, नेपाल * राष्ट्रिय प्रर्दशनी पुरस्कार, सन् १९८८, नेपाल * केट एण्ड रोवर्ट विल्सन पुरस्कार, सन् १९८६, ब्राडफोर्ड, [[बेलायत]]<ref>[http://therisingnepal.org.np/news/24249 NAFA will die in its childhood if it is merged with other academies-द राइजिङ नेपाल डटओआरजी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812041807/http://www.therisingnepal.org.np/news/24249 |date=2020-08-12 }}</ref> * बीरेन्द्र-ऐश्वर्या स्मृति पदक, सन् २००२, नेपाल<ref>[http://sag.artmandu.org/artists/ragini-upadhyay-grela/ रागिनी उपाध्याय ग्रेला -सागडट आर्टमान्डु डटओआरजी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201005202729/http://sag.artmandu.org/artists/ragini-upadhyay-grela/ |date=2020-10-05 }}</ref> * नेपालका ५० प्रतिभाशाली महिला, सन् २००५, द बोस, नेपाल * संकल्प सम्मान, संकल्प नेपाल कल्याणकारी समाज, नेपाल * 'बेष्ट स्टुडेन्ट अवार्ड इन १०० इयर्स अफ लखनउ कलेज अफ आर्ट एण्ड क्राफ्ट्स', [[लखनऊ]], [[भारत]] * तोरण कुमारी कला संस्कृति पुरस्कार, नेपाल * वरिष्ठ कलाकार सम्मान, नेपाल वाणिज्य कलाकार सङ्घ, नेपाल * भद्रकुमारी सेवा सदन सम्मान, नेपाल * सामाजिक कार्यका लागि सहमति सम्मान, नेपाल * मानार्थ आजीवन सदस्य, आर्ट सर्कल, यु.पि. लखनऊ, भारत * ग्लापेव सम्मान २०१९ आर्टिष्ट अफ दि इयर, भारत निर्माण फाउन्डेसन, भारत * शब्दयात्रा महिला प्रतिभा सम्मान, २०७६, शब्दयात्रा प्रकाशन, [[बनेपा नगरपालिका|बनेपा]], काभ्रेपलाञ्चोक ==तस्बिर सङ्ग्रह== <gallery mode="packed"> </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://www.ragini-art.com/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807235614/https://www.ragini-art.com/ |date=2020-08-07 }} [[श्रेणी:सन् १९५९ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली कलाकारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली लेखकहरू]] [[श्रेणी:नेपाली चित्रकारहरू]] 9p3b2tk0515u5290dk69rqa7yd3i6vv 0 119564 1392926 1166198 2026-10-20T15:01:07Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392926 wikitext text/x-wiki {{Infobox central bank | image_1= বাংলাদেশ ব্যাংকের প্রতীক.svg | image_title_1 = बङ्गलादेश बैङ्कको प्रतीक | bank_name_in_local = केन्द्रीय बैङ्क | headquarters = मोतिझिल, [[ढाका]] | established = १६ डिसेम्बर १९७१ | president = फजले कविर | leader_title = गभर्नर | bank_of = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | currency = [[टाका]] | currency_iso = | reserves =৳२९८२.६५ विलियन ($३५ विलियन) <ref>https://en.prothomalo.com/business/local/bangladesh-forex-reserves-hit-new-record-of-35b-amid-virus-pandemic</ref> | website = [https://www.bb.org.bd/ बङ्गलादेश बैङ्क] | preceded = स्टेल बैङ्क अफ पाकिस्तान | succeeded = | footnotes = }} '''बङ्गलादेश बैङ्क''' ({{भाषा-बाङ्ला|বাংলাদেশ ব্যাংক}}), उच्चारण: '''बाङ्लादेश ब्याङ्क''' [[बङ्गलादेश|जनगणतान्त्रिक बङ्गलादेश]]को केन्द्रीय बैङ्क हो। यस बैङ्कको स्थापना [[बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध|स्वतन्त्रता युद्ध]] पश्चात् बङ्गलादेशको स्थापना पछि सन् १९७१ डिसेम्बर १३ का दिन भएको थियो। यसको कार्यवाहक प्रमुखलाई गभर्नरको नाम दिइएको छ। बङ्गलादेश बैङ्क बङ्गलादेशी बैङ्कहरूको नियामक निकायको हो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.afi-global.org/afi-network/members|शीर्षक=AFI Member Institutions|website=Alliance for Financial Inclusio|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20120822075823/http://www.afi-global.org/afi-network/members|अभिलेखमिति=२२ अगस्ट २०१२|पहुँचमिति=२०१६-१२-०५}}</ref> राज्यको तर्फबाट यसले देशको बैङ्क र गैर-बैङ्कीय वित्तीय संस्थाहरूको नियन्त्रण गर्दछ। देशको मौद्रिक नीति बङ्गलादेश बैङ्कद्वारा निर्धारित र व्यवस्थित हुन्छन्। यसले देशको विदेशी विनिमय भण्डार कायम गर्ने काम गर्दछ। यसबाहेक बैङ्कले विदेशी मुद्राको तुलनामा टाका|बङ्गलादेशी टाकाको विनिमय दरलाई निर्धारण गर्दछ। यस बैङ्कले टाकाको मुद्रण गरी परिचय पेस गर्ने उत्तरदायित्व लिएको छ जहाँ यसले १ टाका, २ टाका र ५ टाकाका कागज नोटहरू बाहेक यसले अन्य सबै कागजी नोटहरूको मुद्रण गर्ने गर्दछ। बङ्गलादेश बैङ्क सरकारी कोषको लागि पनि जिम्मेवार रहेको छ। हाल बङ्गलादेश बैङ्कका गभर्नर फजले कविर हुन्। == इतिहास == सन् १९७१ को स्वतन्त्रता युद्धमा बङ्गलादेशको विजय पश्चात् बङ्गलादेश सरकारले बङ्गलादेश बैङ्कको नाममा बङ्गलादेशको केन्द्रीय बैङ्कको रूपमा ढाकामा स्टेट बैङ्क अफ पाकिस्तानको शाखा राजधानी ढाकामा स्थापना गरेको थियो। बङ्गलादेश बैङ्क आदेश, सन् १९७२ पारित भएपछि बङ्गलादेश बैङ्कको स्थापना सन् १९७१ डिसेम्बर १६ का दिन भएको थियो। सन् १९७१ मा मुजिबनगर सरकारले समाजवादी प्रणालीको अर्थतन्त्र निर्माण गर्न र युद्धग्रस्त देशको विकासका लागि पर्याप्त रकम प्रदान गर्न सबै बैङ्कहरूलाई राष्ट्रियकरण गर्ने निर्णय गरेको थियो।<ref name="bahar" /> सन् १९८२ मा बङ्गलादेश सरकारले छ वटा सरकारी बैङ्कहरूलाई एकीकरण गरी निजी बैङ्कहरूको स्थापनालाई अनुमोदन गरेको थियो। बैङ्कीय क्षेत्रको पुनर्संरचना, ऋण चुक्ता, ऋण नियन्त्रण र निजी लगानी संस्थाहरूको स्थापना र नियमन गर्न सन् १९८६ मा राष्ट्रिय मुद्रा बैङ्कीय र ऋण आयोग गठन गरिएको थियो। आयोगको गठन गरिएतापनि बैङ्कीय क्षेत्र सक्षम र प्रभावकारी हुन सकेको थिएन।<ref name="bahar">{{वेब स्रोत|युआरएल=|शीर्षक=Financial Liberalization and Reforms in Bangladesh|अन्तिम=বাহার|प्रथम=হাবিবুল্লাহ|मिति=९ डिसेम्बर २००९|प्रकाशक=UNESCAP/UNDP/Royal Monetary Authority of Bhutan|पहुँचमिति=१५ अगस्ट २०११}}</ref> == शाखा कार्यालयहरू == बङ्गलादेश बैङ्कले आफ्ना गतिविधिहरू प्रमुख कार्यालय र थप १० शाखा कार्यालयहरूमार्फत सञ्चालन गर्दै आएको छ। यसको मुख्य कार्यालय राजधानी ढाकाको मोतीझिलमा अवस्थित छ। यस बैङ्कका १० शाखा कार्यालयहरू यस प्रकार छन्;<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://archive.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTdfMTNfMV8xMV8xXzExODUw|शीर्षक=ময়মনসিংহে বাংলাদেশ ব্যাংকের নতুন অফিসের যাত্রা শুরু :: দৈনিক ইত্তেফাক|वेबसाइट=archive.ittefaq.com.bd|भाषा=बङ्गाली|पहुँचमिति=2020-04-07}}</ref><ref name=":0">{{वेब स्रोत|युआरएल=https://bb.org.bd/aboutus/dept/depts.php|शीर्षक=বাংলাদেশ ব্যাংক|अन्तिम=|प्रथम=|मिति=|वेबसाइट=bb.org.bd|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20200407101924/https://bb.org.bd/aboutus/dept/depts.php|अभिलेखमिति=२०२०-०४-०७|पहुँचमिति=2020-04-07}}</ref> * मोतिझिल * सदरघाट * बगुडा * चट्टोग्राम * राजशाही * बरिशाल * खुलना * सिलेट * रङ्पुर * मयमनसिङ्ह यसबाहेक बङ्गलादेश बैङ्कको एक प्रशिक्षण केन्द्र पनि रहेको छ जुन बङ्गलादेश बैङ्क प्रशिक्षण प्रतिष्ठानको रूपमा परिचित छ। यसको प्रशिक्षण केन्द्र ढाकाको मिरपुरमा अवस्थित छ। <gallery> चित्र:Bangladesh Bank (33398162476).jpg|बङ्गलादेश बैङ्क प्रधान कार्यालय, [[ढाका]]। चित्र:Bangladesh Bank Rajshahi.jpg|बङ्गलादेश बैङ्क राजशाही शाखा, राजशाही चित्र:Bangladesh Bank Bhaban, Rangpur (02).jpg|बङ्गलादेश बैङ्कको रङ्पुर शाखा, रङ्पुर चित्र:Bangladesh Bank Training Academy.jpg|बङ्गलादेश बैङ्क प्रशिक्षण केन्द्र, मिरपुर, ढाका। </gallery> == गभर्नर == सन् १९७२ जनवरी १८ का दिन एएन एम हामिदुल्लाहले बङ्गलादेश बैङ्कको प्रथम गभर्नरका रूपमा नियुक्ति प्राप्त गरेका थिए। यस बैङ्कका गभर्नरहरू मध्ये सन् १९७४ नोभेम्बर १९ देखि सन् १९७६ जुलाई १३ सम्म यस पदमा रहेका एके नाजिरउद्दीन आहमेदले यस पदमा रहेर सबै छोटोसमयका लागि सेवा गरेका थिए भने सन् १९७६ जुलाई १३ देखि सन् १९८७ अप्रिल २२ सम्म यस पदमा रहेका अधिकारी मोहाम्मद नूरुल इसलामले सबैभन्दा लामो समयसम्म यस पदमा रही सेवा गरेका थिए। हाल बङ्गलादेश बैङ्कका गभर्नर फजले कविर हुन् जो सन् २०१६ मार्च १६ देखि यस पदमा रही आएका छन्<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.prothomalo.com/economy/article/1658359/%E0%A6%97%E0%A6%AD%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A8%E0%A6%B0-%E0%A6%AB%E0%A6%9C%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%95%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%96%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%86%E0%A6%87%E0%A6%A8-%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%B6%E0%A7%8B%E0%A6%A7%E0%A6%A8-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0|शीर्षक=গভর্নর ফজলে কবিরকে রাখতে আইন সংশোধন করছে সরকার|वेबसाइट=প্রথম আলো|भाषा=बङ्गाली|पहुँचमिति=2020-06-29}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=5%| क्रस !width=25%| नाम !width=20%| तस्वीर !width=25%| पद ग्रहण !width=25%| पद परित्यमग |- | १ | एएनएम हामिदुल्लाह | | १८ जनवरी १९७२ | १८ नोभेम्बर १९७४ |- | २ | एके नाजिरउद्दिन आहमेद | | १९ नोभेम्बर १९७४ | १३ जुलाई १९७६ |- | ३ | मोहाम्मद नूरुल इसलाम | | १३ जुलाई १९७६ | १२ अप्रिल १९८७ |- | ४ | शेगुफात बख्त चौधुरी | | १२ अप्रिल १९८७ | १९ डिसेम्बर १९९२ |- | ५ | मोहाम्मद खेरशेद आलम | | २० डिसेम्बर १९९२ | २१ नोभेम्बर १९९६ |- | ६ | मोहाम्मद लुतफर रहमान सरका | | २१ नोभेम्बर १९९६ | २१ नोभेम्बर १९९८ |- | ७ | डाक्टर मोहाम्मद फरासउद्दिन |[[चित्र:Farashuddin_(cropped).JPG|alt=|ফ্রেমহীন|75px]] | २४ नोभेम्बर १९९८ | २२ नोभेम्बर २००१ |- | ८ | फखरुद्दिन आहमद | [[चित्र:Fakhruddin Ahmed - WEF Annual Meeting Davos 2008.jpg|75px]] | २९ नोभेम्बर २००१ | ३० अप्रिल २००५ |- | ९ | डाक्टर सालेहउद्दिन आहमेद | | १ मे २००५ | ३० अप्रिल २००९ |- | १० | डाक्टर आतिउर रहमान | [[चित्र:আতিউর রহমান.jpg|75px]] | १ मे २००९ | १५ मार्च २०१६ |- | ११ | फजले कविर |[[चित्र:ফজলে কবির.jpg|75px]] | १६ मार्च २०१६ | वर्तमान |} == बङ्गलादेश बैङ्क पुरस्कार == बङ्गलादेश बैङ्कले देशको अर्थतन्त्रमा गरिएको अनुसन्धान र अर्थतन्त्रमा पुर्‍याएको महत्वपूर्ण योगदानको सम्मानका लागि पुरस्कार वितरण गर्दै आएको छ। बङ्गलादेश बैङ्क पुरस्कार सन् २००० मा पेश गरिएको थियो। बङ्गलादेश बैङ्कका गभर्नरको नेतृत्वमा रहेको एक बोर्डले देशका केही प्रतिष्ठित अर्थशास्त्रीहरू सहितको पुरस्कारका लागि नामाङ्कनलाई अन्तिम रूप दिएको थियो। पुरस्कार विजेताहरूको नाम तल उल्लेख गरिएको छ; * रेहमान सोबहार (सन् २०००) * नुरुल इसलाम (सन् २००९)<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.thedailystar.net/news-detail-132477|शीर्षक=Economist digs deep into rich-poor gap|मिति=2010-04-01|वेबसाइट=The Daily Star|भाषा=en|पहुँचमिति=2020-05-05}}</ref> * मोशाररफ होसेन (सन् २०११) * मोजाफफर आहमद र स्वदेश रञ्जन बसु (सन् २०१३)<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.prothomalo.com/economy/article/244702/%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6-%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%95-%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%AE%E0%A7%8B%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A7%8D%E0%A6%AB%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%B9%E0%A6%AE%E0%A6%A6-%E0%A6%93|शीर्षक=বাংলাদেশ ব্যাংক পুরস্কার পেলেন মোজাফ্ফর আহমদ ও স্বদেশ বোস|वेबसाइट=প্রথম আলো|भाषा=बङ्गाली|पहुँचमिति=2020-05-05}}</ref> * आजिजुर रहमान खान र माहबुब होसेन (सन् २०१७)<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.banglatribune.com/business/news/295383/%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6-%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%95-%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%86%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%9C%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%B0%E0%A6%B9%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8-%E0%A6%93|शीर्षक=বাংলাদেশ ব্যাংক পুরস্কার পেলেন আজিজুর রহমান ও মাহবুব হোসেন |वेबसाइट=বাংলা ট্রিবিউন|भाषा=बङ्गाली|पहुँचमिति=2020-05-05}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[बङ्गलादेशका बैङ्कहरूको सूची]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{कमन्सश्रेणी}} * [https://bb.org.bd/ बङ्गलादेशको आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413211805/https://www.bb.org.bd/ |date=2020-04-13 }} * [https://web.archive.org/web/20201127175251/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6_%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%95 बाङ्लापिडियामा बङ्गलादेश बैङ्क] [[श्रेणी:केन्द्रीय बैङ्कहरू]] 5zapxa4g5aawgfbihls5hq1rwbmbwik 0 119687 1392937 1332859 2026-10-20T15:42:46Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392937 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = बाङ्ला एकाडेमी<br>বাংলা একাডেমি | former name = | image = বাংলা একাডেমির লোগো.png | size = 150px | caption = बाङ्ला एकाडेमीको प्रतीक | map = | msize = <!-- map size, optional, default 250px --> | malt = <!-- map alt text --> | mcaption = | map2 = | abbreviation = | motto = | predecessor = | successor = | formation = <!-- {{Start date and age|1955|12|03}} --> | founder = <!-- or | founders = --> | extinction = <!-- {{End date and age|YYYY|MM|DD}} --> | merger = | merged = | type = स्वयत्तशानसित प्रतिष्ठान | status = | purpose = बङ्गाली भाषा, साहित्य तथा संस्कृतिको अनुसन्धान | headquarters = बर्धमान गृह | location = [[ढाका]] | coords = <!-- Coordinates of location using {{Coord}} --> | region_served = | membership = | language = [[बङ्गाली भाषा| बङ्गाली]] | general = <!-- Secretary General --> | leader_title = | leader_name = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | key_people = | main_organ = <!-- gral. assembly, board of directors, etc --> | parent_organization = <!-- if one --> | affiliations = | budget = | num_staff = | num_volunteers = | website = {{url|banglaacademy.gov.bd/}} | remarks = }} '''बाङ्ला एकाडेमी''' ({{भाषा-बाङ्ला|বাংলা একাডেমি}}) एक स्वायत्त संस्था हो जसलाई तत्कालीन [[पूर्वी पाकिस्तान|पूर्व पाकिस्तान]] (हाल [[बङ्गलादेश]]) सरकारले बङ्गाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको प्रवर्द्धन, राष्ट्रिय भाषा नीतिको विकास र कार्यान्वयनका साथै बङ्गाली भाषामा मौलिक अनुसन्धान गर्न सहयोग पुर्‍याउने उद्देश्यका साथ स्थापना गरेको थियो। यस संस्थानको स्थापना सन् १९५५ डिसेम्बर ३ का दिन [[ढाका]]मा भएको थियो। यो ढाकाको रमनाको बर्धमान गृहमा स्थित छ भने यो [[ढाका विश्वविद्यालय]] र सोहरावार्दी उद्यानको मैदान भित्र रहेको छ। बाङ्ला एकाडेमीको स्थापनाको माग राष्ट्रभक्ति आन्दोलनको सन्दर्भमा उठेको थियो। एकाडेमीको मुख्यालय पूर्व पाकिस्तानका तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको आधिकारिक निवास बर्धमान गृहमा स्थापित गरिएको थियो। यस एकाडेमीको बर्धमान गृहमा भाषा आन्दोलन सङ्ग्रहालय रहेको छ। बाङ्ला एकेडेमीले वार्षिक एकुशी पुस्तक मेलाको पनि आयोजना गर्दै आएको छ। बाङ्ला एकाडेमीको लक्ष्य आदिवासी संस्कृति, राष्ट्रिय संस्कृति, इतिहास, विरासत, स्वतन्त्रता युद्ध चेतना, समकालीन कला, साहित्य संरक्षण र राष्ट्रिय अनुसन्धानको उत्थान गर्नु रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://banglaacademy.org.bd/?page_id=557|शीर्षक=আমাদের-লক্ষ্য – বাংলা একাডেমি|শেষাংশ=|प्रथम=|मिति=|वेबसाइट=|पहुँचमिति=2018-12-20}}</ref> == इतिहास == [[चित्र:Dhaka - Bordhoman House at Bangla academy 03678.JPG|right|thumb|250px|बाङ्ला एकाडेमीको प्रधान भवन ''बर्धमान गृह'']] बशीर आल-हेललकम अनुसार बाङ्ला एकाडेमी जस्तो सङ्गठनको स्थापनाको विचार र चिन्तन गर्ने प्रथम व्यक्ति मुहम्मद शहीदुल्लाहले गरेका थिए। शहीदुल्लाहले सन् १९४८ डिसेम्बर ३१ का दिन पूर्व पाकिस्तान साहित्य सम्मेलनमा भाषा माथि अनुसन्धान गर्ने एक संस्थाको स्थापनाको माग गरेका थिए।<ref>[http://174.120.99.127/~thedaily/details.php?news=27&action=main&option=all&menu_type=&pub_no=118 দৈনিক সংবাদের নিবন্ধ]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस बाहेक दैनिक आजाद पत्रिकाले बाङ्ला एकाडेमीको गठनमा जनमत प्राप्त गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको थियो। सन् १९५२ अप्रिल २९ का दिनको पत्रिकाले बाङ्ला एकाडेमीको स्थापनाको आवश्यकताको सन्दर्भमा एक सम्पादकीय प्रकाशित गरेको थियो।<ref name="banglapedia.org">[http://bn.banglapedia.org/index.php?title= বাংলা_একাডেমী বাংলাপিডিয়ার ভুক্তি] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ढाका विश्वविद्यालय]]का अधिकारीहरूले त्यसको सन्दर्भमा प्रयासहरू गरेका थिए। सन् १९५४ मा यसको सन्दर्भमा एक प्रस्तावलाई पनि स्वीकृति प्रदान गरिएता पनि आर्थिक रूपबाट प्रस्ताव लागू गर्न असमर्थ भएका थिए। सन् १९५४ मा जब संयुक्त मोर्चाको गठन भयो तब शिक्षा मन्त्री सैयद आजिजुल हकले यस संस्थानको स्थापना गर्न निर्देशन दिएका थिए। <ref name="banglapedia.org"/><ref name="174.120.99.127">http://174.120.99.127/~thedaily/details.php?news=27&action=main&option=all&menu_type=&pub_no=118{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> {{quote| প্রধানমন্ত্রী বর্ধমান হাউজের বদলে অপেক্ষাকৃত কম বিলাসের বাড়িতে বাসস্থান নির্দিষ্ট করিবেন এবং বর্ধমান হাউজকে আপাতত ছাত্রাবাস ও পরে বাংলা ভাষার গবেষণাগারে পরিণত করা হইবে।}} अन्ततोगत्वा सन् १९५५ डिसेम्बर ३ का दिन पूर्व पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री आबु होसेन सरकारले "बाङ्ला एकाडेमी"को उद्घाटन गरेका थिए। यस संस्थानको स्थापना पश्चात् मुहम्मद बरकतुल्लाह यसका प्रथम सचिवको रूपमा नियुक्त भएका थिए। सन् १९५६ मा एकाडेमीको प्रथम परिचालकको रूपमा अध्यापक मुहम्मद एनामुलले नियुक्ति पाएका थिए। बाङ्ला एकाडेमीद्वारा प्रकाशित पहिलो पुस्तक आहमद शरीफको सम्पादनमा रहेको दौलत उजिर बाहरामद्वारा रचित लायली-मजनु थियो। बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता पश्चात् एकाडेमीको परिसरमा एक छोटा पुस्तक मेला सुरु गरिएको थियो र सन् १९७४ सम्म यो मेला जारीनै रहेको थियो। सन् २०१० मा बाङ्ला एकाडेमीलाई "स्वतन्त्रता पुरस्कार"बाट सम्मानित गरिएको थियो जुन कलामा अद्वितीय योगदानका लागि बङ्गलादेशमा सर्वोच्च नागरिक पुरस्कारको रूपमा परिचित छ।<ref name="banglapedia.org" /> पछि बाङ्ला एकाडेमीले भाषा आन्दोलन सङ्ग्रहालयलाई सन् २००९-११ मा बर्धमान गृह भवनको दोस्रो र तेस्रो तल्लामा स्थापित गरेको थियो। == सङ्गठनात्मक संरचना == बाङ्ला एकाडेमी बङ्गलादेश सरकारको संस्कृति मन्त्रालयको अधीन एक स्वायत्त संस्थान हो। एकाडेमीको कार्यकारी प्रमुखको काम यहाँका महानिदेशक गर्दछन्। यस संस्थानका प्रथम महानिदेशक अध्यापक मयहारुल इसलाम थिए जसले सन् १९७२ जुन २ को दिनबाट दायित्व ग्रहण गरेका थिए। यस संस्थानका वर्तमान महानिर्देशक हाबिबुल्लाह सिराजी हुन्। उनी सन् २०१८ डिसेम्बर २० का दिनबाट यस पदमा रहँदै आएका छन्। <ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.somoynews.tv/pages/details/139893 |शीर्षक=বাংলা একাডেমির মহাপরিচালক হলেন হাবীবুল্লাহ সিরাজী |पहुँचमिति=2018-12-20 |प्रकाशक=সময় টিভি}}</ref> === आन्तरिक संरचना === बाङ्ला एकाडेमीका विभिन्न कार्यहरूमा सम्पादन गर्नका लागि यहाँ ४ विभागको स्थापना गरिएको छ जुन यस प्रकार छन्; * अनुसन्धान, संकलन तथा लोकगीत विभाग * भाषा, साहित्य, संस्कृति तथन पत्रिका विभाग * पाठ्यपुस्तक विभाग * संस्थागत योजना तथा प्रशिक्षण विभाग == कार्यक्रमहरू == [[चित्र:Moder Gorob (Front View).JPG|thumb|300px|भाषा आन्दोलनका सहिदहरूको स्मृतिमा निर्मित मूर्ति]] राष्ट्रिय पुस्तकालयका पूर्व निदेशक साहित्यकार तथा आख्यानकार सरदार जयनउद्दिनले सन् १९७२ को डिसेम्बर महिनामा बाङ्ला एकाडेमीको परिसरमा अन्तर्राष्ट्रिय पुस्तक वर्षको अवसर पारी एक अन्तर्राष्ट्रिय पुस्तक मेलेको आयोजन गरेका थिए भने त्यस वर्षबाट बाङ्ला एकाडेमीमा पुस्तक मेला सुरु भएको थियो। बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता पश्चात् बाङ्ला एकाडेमीको एकुशी कार्यक्रममा कुनै पुस्तक मेलाको आयोजना नगरिएपनि बाङ्ला एकाडेमीको परिसर बाहिर स्ट्यान्डर्ड प्रकाशनका रुहुल आमिन निजामीले [[सोभियत सङ्घ]]को प्रगति प्रकाशनको केही पुस्तकहरू व्यवस्था गरेका थिए। उनको देखासिखी गर्दै मुक्ताधारा प्रकाशनका चितरञ्जन साहा र वर्नमिछिलका ताजुल इसलामले पनि आफुसँग उपलब्ध पुस्तकको साथ पुस्तक मेलामा सहभागी भएका थिए। सन् १९७४ मा बाङ्ला एकाडेमीद्वारा एक विशाल राष्ट्रिय साहित्य सम्मेलनको आयोजन गरिएको थियो। देशका तत्कालीन राष्ट्रपति बङ्गोबोन्धु [[शेख मुजिबुर रहमान]]ले यस कार्यक्रमको उद्घाटन गरेका थिए। यस अवसरमा निजामी, चित्तरञ्जन र वर्न मिछिफ सहित लगभग ८ प्रकाशकले एकाडेमी भित्र पुस्तकहरूको व्यवस्था गरेका थिए। सोही वर्ष बिक्री केन्द्रको बाहिर प्रथम बाङ्ला एकाडेमी पुस्तकलाई पनि बिक्री गरिएको थियो। <ref name="প্রথম আলো">[http://www.prothomalo.com/art_and_literature/article/136348/%E0%A6%AC%E0%A6%87%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0_%E0%A6%87%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8_%E0%A6%93_%E0%A6%A8%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%A8_%E0%A6%86%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%87_%E0%A6%AC%E0%A6%87%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE বইমেলার ইতিহাস ও নতুন আঙ্গিকে বইমেলা]</ref> === अमर एकुशे ग्रन्थमेला === प्रत्येक वर्षको फेब्रुअरी महिनामा बाङ्ला एकाडेमीले एक राष्ट्रिय पुस्तक मेलाको आयोजन गर्दा आएको छ जसलाई अमर एकुशे ग्रन्थमेला भनिन्छ। सन् १९५२ फेब्रुअरी २१ का दिन बङ्गाली भाषाका लागि आत्म-बलिदान दिएक सहिदहरूको स्मरणमा फेब्रुअरी महिनाको पुस्तक मेलालाई "अमर एकुशी ग्रन्थमेला"को नाम दिइएको थियो। बाङ्ला एकाडेमीद्वारा सन् १९८४ बाट आयोजित पुस्तक मेलाको नाम अमर एकशी ग्रन्थमेला राखिएको थियो।<ref name="প্রথম আলো"/> === पुस्तक प्रकाशन === सन् २०१३ को जनवरीसम्मको तथ्याङ्क अनुसार बाङ्ला एकाडेमीबमट कुल ४,९६५ पुस्तक तथा पत्रिकाहरू प्रकाशित भएका थिए। जसमा कथा, कविता, सामान्य शब्दकोश, शब्दावली शब्दकोश, विभिन्न लेखक तथन कविहरूको साहित्य कर्म, साहित्यिक अनुसन्धान, साहित्यिक आलोचना, दर्शन, इतिहास, भूगोल, गणित, विज्ञान, पत्रकारिता, भाषा आन्दोलन, बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध, बाल साहित्य, धर्म, संस्कृति, जीवनी आदि विषयका पुस्तकहरू सामेल छन्। <ref>https://banglaacademy.org.bd/english/?page_id=148 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191122205720/http://banglaacademy.org.bd/english/?page_id=148 |date=2019-11-22 }}</ref> === पत्रपत्रिका प्रकाशन === बाङ्ला एकाडेमीको "बाङ्ला एकाडेमी पत्रिका"को पहिलो अङ्क सन् १९५७ मा प्रकाशित भएको थियो। * ''उत्तराधिकार'' - सृजनशील मासिक साहित्य पत्रिका, यस पत्रिकालाई पहिलोपटक सन् १९७३ मा प्रकाशन गरिएको थियो। यस पत्रिका मासिक रूपबाट दस वर्षसम्म प्रकाशित भएको थियो भने सन् १९८३ मा त्रैमासिक र विस्तारै यसको प्रकाशन अनियमित भएको थियो। सन् २००९ जुलाई जुलाईबाट यसलाई प्रत्येक महिना एक नयाँ प्रारूपमा मासिक रूपबाट प्रकाशित गरिन्छ।<ref>https://banglaacademy.org.bd/english/?page_id=148 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191122205720/http://banglaacademy.org.bd/english/?page_id=148 |date=2019-11-22 }}</ref> * ''बाङ्ला एकाडेमी पत्रिका'' - अनुसन्धानमूलक त्रैमासिक पत्रिका * ''बाङ्ला एकाडेमी वार्ता'' - बाङ्ला एकाडेमीको त्रैमासिक मुखपत्रलाई सन् २००९ को अगस्टबाट 'बाङ्ला एकाडेमी वार्ता' शीर्षकको राखि प्रकाशित गरिएको थियो। * ''बाङ्ला एकाडेमी विज्ञान पत्रिका'' - अर्धमासिक विज्ञान पत्रिका (हाल विलुप्त) * ''धानशालिकेर देश'' - किशोरकिशोरीहरूका लागि।प्रकाशन गरिने त्रैमासिक साहित्य पत्रिका। === पुरस्कार वितरण === बाङ्ला एकाडेमी साहित्यिक पुरस्कार बङ्गाली भाषामा सबैभन्दा प्रतिष्ठित साहित्यिक पुरस्कारहरू मध्ये एक हो। यस बाहेक बाङ्ला एकाडेमीलु अन्य पुरस्कारहरू पनि वितरण गर्दै आएको छ जुन यस प्रकार छ; * रोबीन्द्रो पुरस्कार * चित्तरञ्जन साहा स्मृति पुरस्कार: - अमर एकुशी ग्रन्थमेलाका प्रवर्तक चितरञ्जन साहाको नाममा यस पुरस्कारको वितरण कार्यक्रम सन् २०१० बाट सुरु भएको थियो। यस पुरस्कार प्रकाशकलाई अघिल्लो वर्षमा प्रकाशित पुस्तकको ख्याति र गुणस्तर अवलोकन गरी सर्वश्रेष्ठ पुस्तकका लागि प्रदान गरिन्छ। * सरदार जयनउद्दीन स्मृति पुरस्कार: अमर एकुशी ग्रन्थमेलामा स्टल र सामानका लागि यस पुरस्कार प्रदान गरिन्छ। * पलान सरकार स्मृति पुरस्कार: - अमर एकुशी ग्रन्थमेलामा सबैभन्दा धेरै पुस्तक खरिद गर्नेलाई सर्वश्रेष्ठ पलन सरकार पुरस्कारबाट सम्मानित गरिन्छ * मोहाम्मद नुरुल हक ग्रन्थ–सुहृद पुरस्कार<ref>https://banglaacademy.org.bd/english/?page_id=148 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191122205720/http://banglaacademy.org.bd/english/?page_id=148 |date=2019-11-22 }}</ref> == बाङ्ला एकाडेमी साहित्य पुरस्कार == बाङ्ला एकाडेमी साहित्य पुरस्कारको वितरण सन् १९६० मा सुरु भएको थियो। यो पुरस्कार [[बङ्गाली साहित्य]]को क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदानका लागि दिइन्छ। सन् १९८४ सम्म यस पुरस्कार विभिन्न विधाहरूमा गरी एक वर्षमा ९ जनालाई प्रदान गरिएको थियो। सन् १९८६ देखि यस पुरस्कारलाई १ वर्षमा जम्मा दुई जनालाई प्रदान गर्न सुरु गरिएको थियो। सन् २००९ देखि यस पुरस्कारलाई ४ विधामा प्रदान गरिँदै आएको छ। == बाङ्ला एकाडेमी फेलोसिप == बाङ्ला एकाडेमीले प्रत्येक वर्ष देशका प्रतिभाशाली, विद्वानहरू तथन प्रतिष्ठित व्यक्तियहरूका लागि उनीहरूले सम्बन्धित क्षेत्रमा दिएको विशेष योगदानको मान्यतामा मानद फेलोसिप प्रदान गर्दै आएको छ। यस बाहेक बाङ्ला एकेडमी साहित्य पुरस्कारको प्राप्तकर्ता पनि यसको अध्येताको रूपमा गनिन्छन्। सम्मानसुचक फेलिसिपलाई बाङ्ला एकाडेमीको साधारण सभाको वार्षिक बैठकमा आयोजना गरिँदै आएको छ।<ref>[http://www.banglaacademy.org.bd/content.php?cid=12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114105900/http://www.banglaacademy.org.bd/content.php?cid=12 |date=2012-01-14 }} বাংলা একডেমি ওয়েবসাইট</ref> यस कार्यक्रममा फेलोसिप प्राप्तकर्ताहरूलाई प्रमाण पत्र तथा मानद स्मृति चिन्ह प्रदान गरिन्छ। बङ्गलादेशकी प्रधानमन्त्री [[शेख हसिना]] र अर्थशास्त्रमा नोबेल पुरस्कार विजेता अमर्त्य सेनलाई पनि फेलोसिपबाट सम्मानित गरिएको थियो।<ref>[http://nl.dw.de/DTS?url=http%3A%2F%2Fwww.dw-world.de%2Fdw%2Farticle%2F0%2C%2C15637422%2C00.html%3Fmaca%3Dben-newsletter_ben_auf_einen_blick-5180-html-newsletter&emv_key=F9X7CqlXaJ5i8SA9MKJDeIsY54O102IMNfcStGb5lw8W0bBhOG5mpqVsje_Hhe-g21oG অমর্ত্য সেনকে বাংলা একাডেমীর সম্মানসূচক ফেলোশিপ - ডয়চে ভেলে, সংগ্রহঃ ৩১ ডিসেম্বর, ২০১১ইং] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200507162319/http://nl.dw.de/DTS?url=http%3A%2F%2Fwww.dw-world.de%2Fdw%2Farticle%2F0%2C%2C15637422%2C00.html%3Fmaca%3Dben-newsletter_ben_auf_einen_blick-5180-html-newsletter&emv_key=F9X7CqlXaJ5i8SA9MKJDeIsY54O102IMNfcStGb5lw8W0bBhOG5mpqVsje_Hhe-g21oG |date=2020-05-07 }}</ref> == चित्र दिर्घाहरू == <gallery> चित्र:Dhaka_-_Bordhoman_House_at_Bangla_academy_03678.JPG|बर्धमान गृह चित्र:Dhaka_-_Sub-Post_Office_at_Bangla_academy_03679.JPG|बाङ्ला एकाडेमीको प्राङ्गणमा रहेको हुलाक कार्यालय चित्र:Dhaka_-_Nazrul_Moncho_03677.JPG|नजरुल मञ्च Image:Moder gorob.jpg|बाङ्ला एकाडेमीको परिसरमा अवस्थित भाषा आन्दोलनका सहिदहरूको मूर्ति Image:Boimela2011-Seminar.jpg|एकाडेमीले आयोजना गरेको बैठकमा पुरोहित अध्यापक पवित्र सरकार र अन्य वक्ताहरू, सन् २०११ </gallery> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{कमन्स२|Bangla Academy|बाङ्ला एकाडेमी}} * [http://banglaacademy.gov.bd/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127123222/http://banglaacademy.gov.bd/ |date=2020-11-27 }} [[श्रेणी:बङ्गाली भाषा]] gotmidofh91xhm36ihhjqav4sjfd88e 4 120717 1392915 1392762 2026-10-20T13:53:38Z ListeriaBot 52294 Wikidata list updated [V2] 1392915 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item (COUNT(distinct ?sitelink) as ?count) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5 . ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?item wdt:P27 wd:Q837 . ?sitelink schema:about ?item . FILTER NOT EXISTS { ?wne schema:about ?item . ?wne schema:inLanguage "ne" } MINUS {?item wdt:P106 wd:Q10833314} } GROUP BY ?item ORDER BY DESC(?count) |columns=number:#,label:Article,description,p106,p569,p570,p18,item |thumb=100 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Article ! description ! व्यवसाय ! जन्म मिति ! देहान्त मिति ! तस्वीर ! item |- | style='text-align:right'| 1 | [[Shilshila Acharya]] | | [[उद्यमी]]<br/>[[environmental scientist]] | data-sort-value="1901" | 20th century | | [[चित्र:Shilshila acharya 2 cropped.jpg|center|100px]] | [[:d:Q131389521|Q131389521]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[भूमिका गिरी]] | एक नेपाली लोक गायिका हुन् | [[गायक]] | | | | [[:d:Q94413431|Q94413431]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[सपना रोका मगर]] | | | data-sort-value="2002" | 2002-02-10 | | | [[:d:Q102271811|Q102271811]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[गीता शाही]] | नेपाली अभिनेत्री र मोडल | [[अभिनेता]]<br/>[[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1984" | 1984-02-03 | | [[चित्र:Gita Shahi 2.jpg|center|100px]] | [[:d:Q37467229|Q37467229]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[दावा याङ्जुम शेर्पा]] | नेपाली पर्वतारोही सहयोगी | [[पर्वतारोही सहयोगी]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[चित्र:Dawa Yangzum Sherpa 1.jpg|center|100px]] | [[:d:Q64406217|Q64406217]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[तेजश्री थापा]] | मानव अधिकारकर्मी, वकिल र खोजकर्ता | [[मानव अधिकार कार्यकर्ता]]<br/>[[अधिवक्ता]]<br/>[[लेखक]] | data-sort-value="1966" | 1966-11-10 | data-sort-value="2019" | 2019-03-26 | | [[:d:Q62581438|Q62581438]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[सङ्गीता मगर]] | नेपाली महिला अधिकारकर्मी | [[मानव अधिकार कार्यकर्ता]] | data-sort-value="1995" | 1990s | | | [[:d:Q63384810|Q63384810]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[शान्ति मिश्र]] | नेपाली लाइब्रेरियन तथा लेखक (१९३८–२०१९) | [[लेखक]]<br/>[[librarian]]<br/>[[अनुवादक]]<br/>[[lecturer]]<br/>[[historian]] | data-sort-value="1938" | 1938-06-22 | data-sort-value="2019" | 2019-05-15 | [[चित्र:Shanti Mishra graduation.jpg|center|100px]] | [[:d:Q94508889|Q94508889]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[पासाङ ल्हामु शेर्पा अकिता]] | नेपाली महिला पर्वतारोही | [[पर्वतारोही]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | | [[:d:Q27975671|Q27975671]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[सङ्गीता श्रेष्ठ]] | नेपाली महिला चलचित्र निर्देशक | [[चलचित्र निर्देशक]] | data-sort-value="1976" | 1976-10-16 | | [[चित्र:Sangita Shrestha 02.jpg|center|100px]] | [[:d:Q56190200|Q56190200]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[उपासना सिंह ठकुरी]] | | [[अभिनेता]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-20 | | | [[:d:Q61778826|Q61778826]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[पेम्बा डोमा शेर्पा]] | नेपाली हिमाल आरोही | [[पर्वतारोही]] | data-sort-value="1970" | 1970-07-07 | data-sort-value="2007" | 2007-05-22 | [[चित्र:Pemba Doma Sherpa.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4357604|Q4357604]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[योग माया]] | नेपाली अभियन्ता, समाजसेविका | [[अभियानी]] | data-sort-value="1861" | 1861 | data-sort-value="1942" | 1942 | [[चित्र:Yogmaya in Sanctum.JPG|center|100px]] | [[:d:Q8054419|Q8054419]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[मोतिलक्ष्मी उपासिका]] | | [[लेखक]]<br/>[[कवि]] | data-sort-value="1909" | 1909-06-30 | data-sort-value="1997" | 1997 | [[चित्र:Moti laxmi upasika.jpg|center|100px]] | [[:d:Q16013979|Q16013979]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[सरस्वती चौधरी]] | नेपाली महिला एथलेटिक्स खेलाडी | [[sprinter]] | data-sort-value="1997" | 1997-02-12 | | | [[:d:Q68973687|Q68973687]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[उषा शेरचन]] | | [[कवि]]<br/>[[lyricist]] | data-sort-value="1955" | 1955-08-22 | | [[चित्र:Usha Sherchan1.JPG|center|100px]] | [[:d:Q110983836|Q110983836]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[नाङ्सल तामाङ]] | ब्याडमिन्टन खेलाडी | [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-28 | | | [[:d:Q18175685|Q18175685]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Srijana Regmi]] | | [[अभिनेता]]<br/>[[मोडल (मानिस)|मोडल]]<br/>[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]] | data-sort-value="1992" | 1992-12-28 | | | [[:d:Q23796629|Q23796629]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[निशा रावल]] | नेपाली तेक्वान्दो खेलाडी | [[तेक्वान्दो खेलाडी]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-11 | | [[चित्र:Olynisharawal.jpg|center|100px]] | [[:d:Q24678840|Q24678840]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[करुणा भण्डारी]] | नेपाली राष्ट्रिय महिला क्रिकेट टोलि को सदस्य | [[क्रिकेट खेलाडी]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-24 | | | [[:d:Q47089258|Q47089258]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[केल्साङ चुकी तेथोङ]] | अभिनेत्री र चलचित्र निर्देशक | [[अभिनेता]]<br/>[[चलचित्र कलाकार]]<br/>[[गायक]] | data-sort-value="1957" | 1957-11 | | [[चित्र:CHUCKIE KESLANG TETHONG.jpg|center|100px]] | [[:d:Q3194932|Q3194932]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[अधिराजकुमारी प्रेरणा]] | नेपाली अधिराजकुमारी | [[शाही सदस्य]] | data-sort-value="1978" | 1978-02-20 | | | [[:d:Q4202325|Q4202325]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[धनकुमारी बज्राचार्य]] | कुमारी | [[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]] | | | | [[:d:Q68005618|Q68005618]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[सोनिया भट्ट]] | नेपाली जुडो खेलाडी | [[जुडोका]] | data-sort-value="2002" | 2002-01-04 | | | [[:d:Q107456052|Q107456052]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Nimdoma Sherpa]] | | [[पर्वतारोही]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | | [[:d:Q16762305|Q16762305]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[दिलमाया कार्की]] | नेपाली महिला खेलाडी | [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-05<br/>1988-08-05<br/>1988-08-03 | | | [[:d:Q20895958|Q20895958]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Samita Bajracharya]] | | [[schoolchild]] | | | [[चित्र:Kumari.jpg|center|100px]] | [[:d:Q27990214|Q27990214]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[Laxmi Kunwar]] | | [[पौडी खेलाडी]] | data-sort-value="1989" | 1989-03-29 | | | [[:d:Q28718095|Q28718095]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[रोनाली अमात्य]] | नेपाली महिला मोडल | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1995" | 1995-12-18 | | [[चित्र:Ronali Amatya.png|center|100px]] | [[:d:Q51757185|Q51757185]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[Khandro Lhamo]] | | [[चिकित्सक]] | data-sort-value="1914" | 1914 | data-sort-value="2003" | 2003-03-30 | [[चित्र:Dilgo Khyentse Family.jpg|center|100px]] | [[:d:Q59877941|Q59877941]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[रवीना देसराज श्रेष्ठ]] | नेपाली बैंकर तथा पब्लिक फिगर | [[banker]]<br/>[[अभिनेता]] | data-sort-value="1970" | 1970-04-27 | | | [[:d:Q62570956|Q62570956]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[रेणु कुमारी यादव]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1963" | 1963-06-19 | | | [[:d:Q3425614|Q3425614]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[चन्द्रकला थापा]] | नेपाली खेलाडी | [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]] | data-sort-value="1980" | 1980-09-02<br/>1984-01-30 | | | [[:d:Q5071283|Q5071283]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[मिङ किपा]] | नेपाली हिमाल आरोही | [[पर्वतारोही]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | | [[:d:Q6864647|Q6864647]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[नगमा श्रेष्ठ]] | मिस नेपाल प्रतियोगी | [[मोडल (मानिस)|मोडल]]<br/>[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]] | data-sort-value="1991" | 1991-11-10 | | | [[:d:Q6958877|Q6958877]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[Chandra Kumari Gurung]] | | | data-sort-value="1956" | 1956 | | | [[:d:Q16166617|Q16166617]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[देवु थापा]] | ओलम्पिक जुडो खेलाडी | [[जुडोका]] | data-sort-value="1974" | 1974-02-07 | | | [[:d:Q16215125|Q16215125]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[Bandana Nepal]] | | [[dancer]] | data-sort-value="2001" | 2001 | | | [[:d:Q96059398|Q96059398]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[Sonika Manandhar]] | | [[environmentalist]]<br/>[[programmer]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-17 | | [[चित्र:Sonika Manandhar UN Award Speech.jpg|center|100px]] | [[:d:Q104420892|Q104420892]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[गिता राना]] | | [[फुटबल खेलाडी]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-10 | | | [[:d:Q106003615|Q106003615]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[बेलमाया नेपाली]] | | [[documentary filmmaker]] | | | | [[:d:Q109283523|Q109283523]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[रोशनी रसाइली]] | नेपाली गायीका | [[गायक]] | data-sort-value="1984" | 1984-11-05 | | [[चित्र:Singer roshani rasaili.jpg|center|100px]] | [[:d:Q120496223|Q120496223]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[सोफिया शाह]] | पौडी खेलाडी | [[पौडी खेलाडी]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-09 | | | [[:d:Q16239784|Q16239784]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[मणिकला राई]] | नेपाली अल्ट्राम्याराथन धावक | [[अल्ट्राम्याराथन धावक]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-27 | | [[चित्र:Manikala Rai.jpg|center|100px]] | [[:d:Q20127296|Q20127296]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[Princess Shanti Singh of Nepal]] | | | data-sort-value="1941" | 1941-11-20 | data-sort-value="2001" | 2001-06-01 | | [[:d:Q21009742|Q21009742]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[Princess Jayanti of Nepal]] | | [[सामाजिक कार्यकर्ता]] | data-sort-value="1946" | 1946-08-04 | data-sort-value="2001" | 2001-06-01 | | [[:d:Q21009741|Q21009741]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[Nilu Doma Sherpa]] | | [[चलचित्र निर्देशक]] | data-sort-value="1985" | 1985 | data-sort-value="2017" | 2017-07-01 | [[चित्र:Nilu Doma Sherpa, Filmmaker, IVLP participant from Nepal (27700381796).png|center|100px]] | [[:d:Q23769975|Q23769975]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[सोनी राजभण्डारी]] | मिस नेपाल २०१४ प्रतियोगी | [[मोडल (मानिस)|मोडल]]<br/>[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | | [[:d:Q23883481|Q23883481]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[Raj Kumari Pandey]] | | [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]] | data-sort-value="1969" | 1969-12-13 | | | [[:d:Q29995877|Q29995877]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[प्रिया सिग्देल]] | सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1995" | 1995-12-08 | | | [[:d:Q51756966|Q51756966]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[प्रदिप्ता अधिकारी]] | नेपाली महिला सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1996" | 1996-06-03 | | | [[:d:Q64009491|Q64009491]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[Shova Kumari Lama]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1974" | 1974-05-17 | | [[चित्र:Shova Kumari Lama (1) (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q64015981|Q64015981]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[करिमा बेगम]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1976" | 1976-03-23 | | [[चित्र:Karima Begam (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q64063158|Q64063158]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[प्रेक्ष्या शाह]] | नेपाल शाह वंशीय सदस्य | | data-sort-value="1952" | 1952-01-19 | data-sort-value="2001" | 2001-11-12 | | [[:d:Q3910252|Q3910252]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[मोनी मुलेपती]] | नेपाली महिला पर्वतारोही | [[पर्वतारोही]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[चित्र:41214461 everestlarga.jpg|center|100px]] | [[:d:Q6899850|Q6899850]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[सुष्मा जोशी]] | नेपाली लेखिका | [[लेखक]]<br/>[[director]]<br/>[[कलाकार]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-26 | | [[चित्र:Sushma Joshi.jpg|center|100px]] | [[:d:Q7648973|Q7648973]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[बिभाश्वरी राई]] | नेपाली महिला खेल सुटर | [[खेल सुटर]] | data-sort-value="1970" | 1970-03-25 | | | [[:d:Q11854223|Q11854223]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[रुबी कर्ण]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1981" | 1981-07-06 | | [[चित्र:Rubi Karna (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q64133042|Q64133042]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[Prashna Shakya]] | | [[गायक]] | | | [[चित्र:Prashna Shakya.png|center|100px]] | [[:d:Q64746550|Q64746550]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[हसिमा खातुन]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | [[चित्र:Hasima Khatun (1).jpg|center|100px]] | [[:d:Q67911139|Q67911139]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[सृजना सुब्बा]] | नेपाली अभिनेत्री | [[अभिनेता]] | | | | [[:d:Q93439703|Q93439703]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[Sanu Siva]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | data-sort-value="2020" | 2020 | | [[:d:Q107026786|Q107026786]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[Manita Shrestha Pradhan]] | | [[जुडोका]] | data-sort-value="1999" | 1999-06-01 | | | [[:d:Q127690896|Q127690896]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[सम्पदा घिमिरे]] | नेपाली सौन्दर्य प्रतियोगिता विजेता | [[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]]<br/>[[मोडल (मानिस)|मोडल]]<br/>[[marketer]]<br/>[[climate activist]]<br/>[[योगिनी]] | data-sort-value="2001" | 2001 | | | [[:d:Q130289252|Q130289252]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[नयना शाक्य]] | ओलम्पिक पौडी खेलाडी | [[पौडी खेलाडी]] | data-sort-value="1982" | 1982-05-10 | | | [[:d:Q16222041|Q16222041]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[सम्पदा मल्ल]] | | [[चलचित्र निर्माता]]<br/>[[लेखक]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-19 | | | [[:d:Q16231931|Q16231931]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[Supriya Maskey]] | | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="2000" | 2000-06-17 | | | [[:d:Q16240366|Q16240366]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[Lily Thapa]] | | [[अभियानी]] | | | | [[:d:Q16886068|Q16886068]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[प्रिन्सा श्रेष्ठ]] | नेपाली महिला मोडल | [[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-11 | | | [[:d:Q19661026|Q19661026]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[सीता कुमारी राई]] | नेपाली खेलाडी | [[तेक्वान्दो खेलाडी]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-16 | | | [[:d:Q19830111|Q19830111]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[Princess Princep Shah of Nepal]] | | | data-sort-value="1930" | 1930-03-16 | data-sort-value="1982" | 1982-05-22 | | [[:d:Q21070386|Q21070386]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[सुशीला सिंह]] | | [[न्यायाधीश|न्यायधिश]] | | data-sort-value="2020" | 2020-05-22 | | [[:d:Q21459157|Q21459157]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[बिनिता बराल]] | | [[अभिनेता]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-08 | | [[चित्र:Binita Baral actress.jpg|center|100px]] | [[:d:Q27924720|Q27924720]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[अञ्जुकुमारी बिष्ट]] | | [[अभिनेता]] | | | | [[:d:Q31314642|Q31314642]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[देवीमाया पनेरू]] | नेपाली महिला धावक | [[sprinter]] | data-sort-value="1978" | 1978-08-25 | | | [[:d:Q32381507|Q32381507]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[Tisa Shakya]] | | [[पौडी खेलाडी]] | data-sort-value="2003" | 2003-02-04 | | | [[:d:Q33320546|Q33320546]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[कान्छीमाया कोजु]] | नेपाली एथलेटिक्स खेलाडी | [[खेलकुद विज्ञ]]<br/>[[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-03 | | | [[:d:Q42667977|Q42667977]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[पार्वती थापा]] | नेपाली महिला खेल सुटर | [[खेल सुटर]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | | [[:d:Q43120853|Q43120853]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[मदन कुमारी शाह (गरिमा शाह)]] | संबिधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q44148576|Q44148576]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[लक्ष्मी कुमारी चौधरी]] | नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-03 | | | [[:d:Q44279370|Q44279370]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[दुर्गा पौडेल]] | नेपालको संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-21 | | | [[:d:Q44783325|Q44783325]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[सुजाता परियार]] | नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1973" | 1973-02-15 | | | [[:d:Q44802020|Q44802020]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[सिता देवी यादव]] | संबिधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q45086943|Q45086943]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[सोभा आले]] | नेपाल महिला राष्ट्रिय क्रिकेट टिम | [[क्रिकेट खेलाडी]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-29 | | | [[:d:Q47087984|Q47087984]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[अनिता श्रेष्ठ]] | नेपाली खेल सुटर | [[खेलकुद विज्ञ]]<br/>[[खेल सुटर]] | | | | [[:d:Q48869417|Q48869417]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[Nishma Gurung]] | | [[पौडी खेलाडी]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-11 | | | [[:d:Q48869749|Q48869749]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[रमा सिंह]] | नेपाली टेलिभिजन व्यक्तित्व र महिला फुटबल खेलाडी | [[फुटबल खेलाडी]] | | | [[चित्र:Rama Singh.jpg|center|100px]] | [[:d:Q51655395|Q51655395]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[शशिला महर्जन]] | नेपाली जीवरासायनिक शास्त्री | [[biochemist]]<br/>[[biotechnologist]] | | | | [[:d:Q51845108|Q51845108]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[कञ्चन अमात्य]] | महिला मानव अधिकारकर्मी | [[social entrepreneur]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | | [[:d:Q53870564|Q53870564]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[Anju Kumari]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1979" | 1979-02-12 | | [[चित्र:Anju Kumari (1) (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q64015754|Q64015754]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[भीमा यादव]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1958" | 1958-06-29 | | [[चित्र:Bhima Yadav (1).jpg|center|100px]] | [[:d:Q64039326|Q64039326]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[जनक कुमारी चालिसे]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q6150649|Q6150649]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[लीला कुमारी भण्डारी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q6547472|Q6547472]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[फूलमती देवी चौधरी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7188331|Q7188331]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[रेनु चन्द]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7313568|Q7313568]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[रुपा सोसी चौधरी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7380185|Q7380185]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[देविका बन्दना]] | नेपाली गायिका | [[गायक]] | | | | [[:d:Q16197783|Q16197783]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[निलम देवी भुमिहारनी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1954" | 1954-05-08 | | [[चित्र:Nilam Devi Bhumiharin (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q64117314|Q64117314]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[शशिकला दाहाल]] | | | data-sort-value="1957" | 1957-05-28 | | | [[:d:Q66486498|Q66486498]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[अनिता कुमारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1966" | 1966-08-13 | | | [[:d:Q67867869|Q67867869]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[असिया देवी थरुनी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1957" | 1957-05-13 | | | [[:d:Q67868468|Q67868468]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[गीता कुमारी यादव]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[चित्र:Gita Kumari Yadav.jpg|center|100px]] | [[:d:Q67871177|Q67871177]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[जगतारेण देवी सुडिन]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | [[चित्र:Jaktarain Devi Sah Sudin (2).jpg|center|100px]] | [[:d:Q67911690|Q67911690]] |- | style='text-align:right'| 104 | [[मन्जु कुमारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q67915651|Q67915651]] |- | style='text-align:right'| 105 | [[मन्जु कुमारी यादव]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-11 | | | [[:d:Q67915719|Q67915719]] |- | style='text-align:right'| 106 | [[Chandra Kala Lamgade]] | | [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]]<br/>[[javelin thrower]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-10 | | | [[:d:Q80046291|Q80046291]] |- | style='text-align:right'| 107 | [[रानी कुमारी तिवारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-26 | | | [[:d:Q105942772|Q105942772]] |- | style='text-align:right'| 108 | [[Surita Kumari Shah]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-03 | | | [[:d:Q105942922|Q105942922]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[Gyani Maiya Sen-Kusunda]] | | [[किसान|कृषक]] | data-sort-value="1937" | 1937 | data-sort-value="2020" | 2020-01-25 | [[चित्र:Gyani Maiya Sen Kusunda-"Gyani Maiya" (2019 documentary).jpg|center|100px]] | [[:d:Q106811256|Q106811256]] |- | style='text-align:right'| 110 | [[Sarita Neupane]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q107026755|Q107026755]] |- | style='text-align:right'| 111 | [[Chandra Kanta Devi Malla]] | | [[शिक्षक]]<br/>[[educator]] | data-sort-value="1897" | 1897 | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[:d:Q109332415|Q109332415]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[Monalisha Khamboo]] | | [[chess player]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | | [[:d:Q109419600|Q109419600]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[Saru Limbu]] | | [[फुटबल खेलाडी]] | data-sort-value="1999" | 1999-03-06 | | | [[:d:Q113040053|Q113040053]] |- | style='text-align:right'| 114 | [[Sabita Dangol]] | | [[कलाकार]]<br/>[[चित्रकार]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[चित्र:Sabita Dangol Contemporary Artist from Nepal WikiProfile.jpg|center|100px]] | [[:d:Q116250871|Q116250871]] |- | style='text-align:right'| 115 | [[Bidya Chamling Rai]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q117471294|Q117471294]] |- | style='text-align:right'| 116 | [[Indu Kadariya]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q123382520|Q123382520]] |- | style='text-align:right'| 117 | [[Sony Pakhrin]] | | [[क्रिकेट खेलाडी]] | data-sort-value="2007" | 2007-11-02 | | | [[:d:Q131698540|Q131698540]] |- | style='text-align:right'| 118 | [[Luna Luitel]] | | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1999" | 1999-03-03 | | | [[:d:Q136031827|Q136031827]] |- | style='text-align:right'| 119 | [[गौरी कुमारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1972" | 1972-01-19 | | | [[:d:Q138798005|Q138798005]] |- | style='text-align:right'| 120 | [[Sahara Sharma]] | | [[चलचित्र निर्माता]] | | | | [[:d:Q139583451|Q139583451]] |- | style='text-align:right'| 121 | [[Itisha Giri]] | | [[कवि]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[चित्र:Itisha Giri in Palma, 2013.jpg|center|100px]] | [[:d:Q141441298|Q141441298]] |- | style='text-align:right'| 122 | [[रुना प्रधान]] | | [[पौडी खेलाडी]] | data-sort-value="1984" | 1984-12-05 | | | [[:d:Q16223375|Q16223375]] |- | style='text-align:right'| 123 | [[लिला कुमारी बगाले सोमई]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q16239920|Q16239920]] |- | style='text-align:right'| 124 | [[Sarita Gurung]] | | [[philanthropist]]<br/>[[सामाजिक कार्यकर्ता]] | | | [[चित्र:SaritaGurung.jpg|center|100px]] | [[:d:Q16256873|Q16256873]] |- | style='text-align:right'| 125 | [[ज्ञानकुमारी छन्त्याल]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1953" | 1953 | data-sort-value="2020" | 2020-07-01 | | [[:d:Q17385735|Q17385735]] |- | style='text-align:right'| 126 | [[राधा ज्ञवाली]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | | [[:d:Q17386003|Q17386003]] |- | style='text-align:right'| 127 | [[निज्मा खुतान]] | नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q17386175|Q17386175]] |- | style='text-align:right'| 128 | [[शिक्षा श्रेष्ठ]] | ब्याडमिन्टन खेलाडी | [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-09 | | | [[:d:Q18171093|Q18171093]] |- | style='text-align:right'| 129 | [[पुनम गुरुङ]] | ब्याडमिन्टन खेलाडी | [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]] | data-sort-value="1992" | 1992-10-17 | | | [[:d:Q18175684|Q18175684]] |- | style='text-align:right'| 130 | [[Shashi Kumary Adhikary]] | | | | | | [[:d:Q19917629|Q19917629]] |- | style='text-align:right'| 131 | [[पूर्ण शोभा चित्रकार]] | नेपाली महिला शान्तिकर्मी | | | | [[चित्र:4MSP Lusaka 2013 ©CMC (9967354346).jpg|center|100px]] | [[:d:Q19921542|Q19921542]] |- | style='text-align:right'| 132 | [[Indu Devi Thapaliya]] | | [[Esperantist]] | data-sort-value="1962" | 1962-06-20 | | [[चित्र:Indu Devi Thapaliya.jpg|center|100px]] | [[:d:Q20479334|Q20479334]] |- | style='text-align:right'| 133 | [[Nirjala Tamrakar]] | | [[sport cyclist]] | data-sort-value="1979" | 1979-08-24 | | [[चित्र:Worldcup France 2012.jpg|center|100px]] | [[:d:Q24898424|Q24898424]] |- | style='text-align:right'| 134 | [[Bhagawati Khatri]] | | [[खेल सुटर]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | | [[:d:Q27907431|Q27907431]] |- | style='text-align:right'| 135 | [[Shweta Punjali]] | | [[सङ्गीतकार|संगीतकार]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | | [[:d:Q28183951|Q28183951]] |- | style='text-align:right'| 136 | [[रोजिना श्रेष्ठ]] | | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1994" | 1994-03-19 | | [[चित्र:Rojina Shrestha.jpg|center|100px]] | [[:d:Q30110052|Q30110052]] |- | style='text-align:right'| 137 | [[सहारा बस्नेत]] | नेपाली महिला मोडल | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | | | [[चित्र:Sahara Basnet.jpg|center|100px]] | [[:d:Q30110208|Q30110208]] |- | style='text-align:right'| 138 | [[मिथिला चौधरी]] | संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-25 | data-sort-value="2022" | 2022 | | [[:d:Q44160565|Q44160565]] |- | style='text-align:right'| 139 | [[रञ्जु कुमारी झा]] | नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-07 | | [[चित्र:Ranju Kumari Jha.jpg|center|100px]] | [[:d:Q44271483|Q44271483]] |- | style='text-align:right'| 140 | [[निर्जला राउत]] | नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1968" | 1968-10-13 | | | [[:d:Q44274982|Q44274982]] |- | style='text-align:right'| 141 | [[दुलारी देवी]] | नेपालको संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1970" | 1970 | data-sort-value="2017" | 2017-03-23 | | [[:d:Q44789020|Q44789020]] |- | style='text-align:right'| 142 | [[ईश्वरी न्यौपाने]] | नेपालको संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | | | [[चित्र:सांसद ईश्वरी न्यौपाने Ishwari Neupane.jpg|center|100px]] | [[:d:Q45004136|Q45004136]] |- | style='text-align:right'| 143 | [[शोभा गौचन]] | ब्याडमिन्टन खेलाडी | [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-18 | | | [[:d:Q46902413|Q46902413]] |- | style='text-align:right'| 144 | [[सरस्वती कुमारी चौधरी]] | नेपाली राष्ट्रिय महिला क्रिकेट टोलि को सदस्य | [[क्रिकेट खेलाडी]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-28 | | | [[:d:Q47087995|Q47087995]] |- | style='text-align:right'| 145 | [[Rejina Uprety]] | | [[अभिनेता]]<br/>[[चलचित्र निर्माता]] | | | [[चित्र:Rejina Uprety (cropped).jpeg|center|100px]] | [[:d:Q47464928|Q47464928]] |- | style='text-align:right'| 146 | [[स्नेहा श्रेष्ठ]] | | [[basketball player]] | data-sort-value="1995" | 1995-03-01<br/>1995-01-21 | | | [[:d:Q50717791|Q50717791]] |- | style='text-align:right'| 147 | [[Thinley Lhamo]] | | [[अभिनेता]] | | | [[चित्र:Shambhala (Premiere Berlinale 2024) 1.jpg|center|100px]] | [[:d:Q54958039|Q54958039]] |- | style='text-align:right'| 148 | [[Sabita Rajbhandari]] | | [[तेक्वान्दो खेलाडी]] | | | | [[:d:Q56318222|Q56318222]] |- | style='text-align:right'| 149 | [[सुवेक्षा खड्का]] | नेपाली महिला सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी | [[मोडल (मानिस)|मोडल]]<br/>[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[चित्र:Subeksha Khadka.jpg|center|100px]] | [[:d:Q59656231|Q59656231]] |- | style='text-align:right'| 150 | [[सुजना श्रेष्ठ]] | ब्याडमिन्टन खेलाडी | [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]] | data-sort-value="1988" | 1988-12-05 | | | [[:d:Q1342014|Q1342014]] |- | style='text-align:right'| 151 | [[सारा देवी तामाङ]] | ब्याडमिन्टन खेलाडी | [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]] | data-sort-value="1984" | 1984-06-04 | | | [[:d:Q2224151|Q2224151]] |- | style='text-align:right'| 152 | [[अमिशा बस्नेत]] | | [[अभिनेता]]<br/>[[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-19 | | | [[:d:Q4746814|Q4746814]] |- | style='text-align:right'| 153 | [[सरिता श्रेष्ठ]] | नेपाली चिकित्सक | [[चिकित्सक]] | data-sort-value="1957" | 1957-07-07 | | [[चित्र:Dr Sarita Shrestha.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4794239|Q4794239]] |- | style='text-align:right'| 154 | [[दामा कुमारी शर्मा]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q5211861|Q5211861]] |- | style='text-align:right'| 155 | [[धर्मशिला चापागाईं]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-18 | | | [[:d:Q5269249|Q5269249]] |- | style='text-align:right'| 156 | [[दुर्गा कुमारी बि.क]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q5316379|Q5316379]] |- | style='text-align:right'| 157 | [[हसिना मिया]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q5679156|Q5679156]] |- | style='text-align:right'| 158 | [[जुन कुमारी रोका]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q6311490|Q6311490]] |- | style='text-align:right'| 159 | [[निलम केसी खँड्का]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7036868|Q7036868]] |- | style='text-align:right'| 160 | [[फूलमाया क्याप्छाकी]] | | [[खेल सुटर]] | data-sort-value="1980" | 1980-11-24 | | | [[:d:Q7187340|Q7187340]] |- | style='text-align:right'| 161 | [[पूर्णाकुमारी सुवेदी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7261334|Q7261334]] |- | style='text-align:right'| 162 | [[सदिच्छा श्रेष्ठ]] | | [[मोडल (मानिस)|मोडल]]<br/>[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]] | data-sort-value="1991" | 1991-11-23 | | | [[:d:Q7397907|Q7397907]] |- | style='text-align:right'| 163 | [[सरला रेग्मी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7423017|Q7423017]] |- | style='text-align:right'| 164 | [[सबकी देवी दास तात्मा]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7442335|Q7442335]] |- | style='text-align:right'| 165 | [[सीतादेबी बौडेल]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7531571|Q7531571]] |- | style='text-align:right'| 166 | [[सुष्मा शर्मा घिमिरे]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7648977|Q7648977]] |- | style='text-align:right'| 167 | [[उर्मिला अर्याल]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7900743|Q7900743]] |- | style='text-align:right'| 168 | [[सरिता डङ्गोल]] | नेपाली चित्रकार | [[चित्रकार]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | | [[:d:Q11305353|Q11305353]] |- | style='text-align:right'| 169 | [[अप्साना गिरी]] | नेपाली महिला एस्पेरान्तोभाषी | [[Esperantist]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-21 | data-sort-value="2008" | 2008-01-02 | | [[:d:Q12345243|Q12345243]] |- | style='text-align:right'| 170 | [[मिनाक्षी झा]] | संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-07 | | | [[:d:Q13184904|Q13184904]] |- | style='text-align:right'| 171 | [[काशी पौडेल]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q16191006|Q16191006]] |- | style='text-align:right'| 172 | [[सलमा खातुन मिकरानी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1976" | 1976-01-25 | | | [[:d:Q16215941|Q16215941]] |- | style='text-align:right'| 173 | [[नैनकला ओझा]] | | | | | | [[:d:Q66370970|Q66370970]] |- | style='text-align:right'| 174 | [[Bodhmaya Kumari Yadav]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q66391512|Q66391512]] |- | style='text-align:right'| 175 | [[विना पोखरेल]] | | | | | | [[:d:Q66606785|Q66606785]] |- | style='text-align:right'| 176 | [[कलिला खातुन]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | [[चित्र:Kalila Khatun PP.jpg|center|100px]] | [[:d:Q66659072|Q66659072]] |- | style='text-align:right'| 177 | [[थारु, शिवानी सिंह]] | | [[television presenter]]<br/>[[उपन्यासकार]]<br/>[[पत्रकार]]<br/>[[नाटककार]] | | | | [[:d:Q66860332|Q66860332]] |- | style='text-align:right'| 178 | [[बबिता कुमारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-18 | | | [[:d:Q67868805|Q67868805]] |- | style='text-align:right'| 179 | [[Bechi Lungeli]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-28 | | | [[:d:Q67869573|Q67869573]] |- | style='text-align:right'| 180 | [[चमेली देवी दास]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1977" | 1977-07-07 | | | [[:d:Q67870449|Q67870449]] |- | style='text-align:right'| 181 | [[Fuliya Devi Saday]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1978" | 1978-06-03 | | | [[:d:Q67871104|Q67871104]] |- | style='text-align:right'| 182 | [[किरण कुमारी राई]] | नेपाल राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-01 | | | [[:d:Q67915184|Q67915184]] |- | style='text-align:right'| 183 | [[निरा कुमारी शाह]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-12 | | | [[:d:Q67935365|Q67935365]] |- | style='text-align:right'| 184 | [[दिलकुमारी रावल थापा]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | | | | | [[:d:Q69524324|Q69524324]] |- | style='text-align:right'| 185 | [[केशरी चौधरी]] | नेपाली महिला खेलाडी | [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-25 | | | [[:d:Q96249806|Q96249806]] |- | style='text-align:right'| 186 | [[Ganga Chhantyal]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | | [[:d:Q141612587|Q141612587]] |- | style='text-align:right'| 187 | [[Manmati Bist]] | | [[kabaddi player]]<br/>[[खेलकुद विज्ञ]] | | | | [[:d:Q141613015|Q141613015]] |- | style='text-align:right'| 188 | [[Menuka Kumari Rajbanshi]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="1994" | 1994-07-06 | | | [[:d:Q141613119|Q141613119]] |- | style='text-align:right'| 189 | [[Jayanti Badu]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-23 | | | [[:d:Q141613152|Q141613152]] |- | style='text-align:right'| 190 | [[Rabina Chaudhary]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="2000" | 2000-12-04 | | | [[:d:Q141613220|Q141613220]] |- | style='text-align:right'| 191 | [[Ganga Ghimire]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="1998" | 1998-01-25 | | | [[:d:Q141613259|Q141613259]] |- | style='text-align:right'| 192 | [[Mina Nepali]] | | [[kabaddi player]] | | | | [[:d:Q141613345|Q141613345]] |- | style='text-align:right'| 193 | [[Srijana Kumari Tharu]] | | [[kabaddi player]] | | | | [[:d:Q141613437|Q141613437]] |- | style='text-align:right'| 194 | [[Binita Pandit Chhetri]] | | [[kabaddi player]] | | | | [[:d:Q141613494|Q141613494]] |- | style='text-align:right'| 195 | [[Isha Rai]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="1998" | 1998-05-11 | | | [[:d:Q141622330|Q141622330]] |- | style='text-align:right'| 196 | [[Anuja Kulung Rai]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="1998" | 1998-10-29 | | | [[:d:Q141622469|Q141622469]] |- | style='text-align:right'| 197 | [[Arpana Chaudhary]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="1993" | 1993-08-18 | | | [[:d:Q141622732|Q141622732]] |- | style='text-align:right'| 198 | [[Nitu Gurung]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="1988" | 1988-05-24 | | | [[:d:Q141622857|Q141622857]] |- | style='text-align:right'| 199 | [[Eliza Gurung]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | | [[:d:Q141623846|Q141623846]] |- | style='text-align:right'| 200 | [[Sirjana Shrestha]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | | [[:d:Q141630194|Q141630194]] |- | style='text-align:right'| 201 | [[Pramila Kuluju]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | | [[:d:Q141644369|Q141644369]] |- | style='text-align:right'| 202 | [[Sujata Tamang]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[अनुसन्धानकर्ता]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | | [[:d:Q141644658|Q141644658]] |- | style='text-align:right'| 203 | [[Rachana Khatiwada Khatri]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[housewife]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | | [[:d:Q141645223|Q141645223]] |- | style='text-align:right'| 204 | [[Rajani Shrestha]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[bodybuilder]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | | [[:d:Q141646318|Q141646318]] |- | style='text-align:right'| 205 | [[Shraddha Kunwar Chhetri]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1999" | 1999 | | | [[:d:Q141647580|Q141647580]] |- | style='text-align:right'| 206 | [[Shristi Bhattarai]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[youth leader]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-04 | | | [[:d:Q141654801|Q141654801]] |- | style='text-align:right'| 207 | [[प्रभा कार्की]] | नेपाली महिला उद्यमी र राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | | [[:d:Q141662298|Q141662298]] |- | style='text-align:right'| 208 | [[Shobha Khanal]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | | [[:d:Q141662402|Q141662402]] |- | style='text-align:right'| 209 | [[रत्ना कुमारी थापा]] | नेपाली महिला राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[school teacher]]<br/>[[housewife]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | | [[:d:Q141663160|Q141663160]] |- | style='text-align:right'| 210 | [[Gyanu Poudyal]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[सामाजिक कार्यकर्ता]]<br/>[[banker]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | | [[:d:Q141663861|Q141663861]] |- | style='text-align:right'| 211 | [[कुशुम महर्जन]] | नेपाली समाजसेवी र राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[सामाजिक कार्यकर्ता]]<br/>[[children's rights activist]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | | [[:d:Q141666662|Q141666662]] |- | style='text-align:right'| 212 | [[Prabha Dhakal]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[नर्स]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-10 | | | [[:d:Q141754593|Q141754593]] |- | style='text-align:right'| 213 | [[Amrita B.K.]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | | [[:d:Q141763499|Q141763499]] |- | style='text-align:right'| 214 | [[Smriti Senchuri]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1999" | 1999-03-20 | | | [[:d:Q141763765|Q141763765]] |- | style='text-align:right'| 215 | [[Sushma Swarnakar]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[housewife]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | | [[:d:Q141777856|Q141777856]] |- | style='text-align:right'| 216 | [[तारा विश्वकर्मा]] | नेपाली महिला राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | | [[:d:Q141784236|Q141784236]] |- | style='text-align:right'| 217 | [[शेषकला पाण्डे]] | समाजसेवी | | | | | [[:d:Q106205604|Q106205604]] |- | style='text-align:right'| 218 | [[पूर्णिमा श्रेष्ठ]] | | [[photographer]]<br/>[[photojournalist]] | | | | [[:d:Q109324620|Q109324620]] |- | style='text-align:right'| 219 | [[पल्पसा डङ्गोल]] | नेपाली अभिनेत्री | [[अभिनेता]] | | | [[चित्र:Palpasa Dangol.jpg|center|100px]] | [[:d:Q109389899|Q109389899]] |- | style='text-align:right'| 220 | [[आशा मगराती]] | नेपाली कलाकार | [[अभिनेता]]<br/>[[casting director]]<br/>[[चलचित्र निर्माता]]<br/>[[पटकथाकार]] | | | [[चित्र:Actress Asha Magrati at 81st Venice International Film Festival for Pouja, Sir EDITED.jpg|center|100px]] | [[:d:Q110620940|Q110620940]] |- | style='text-align:right'| 221 | [[Kamala Panta]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q110700869|Q110700869]] |- | style='text-align:right'| 222 | [[Kamala Sen-Khatri]] | | | | | | [[:d:Q113585474|Q113585474]] |- | style='text-align:right'| 223 | [[Nirmala Sharma]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[पत्रकार]] | data-sort-value="1958" | 1958-08-29 | | [[चित्र:Nirmala Sharma2.JPG|center|100px]] | [[:d:Q113729137|Q113729137]] |- | style='text-align:right'| 224 | [[Kanta Rizal]] | | [[diplomat]] | | | [[चित्र:Kanta Rizal (GPOHZ0 2834) (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q115764140|Q115764140]] |- | style='text-align:right'| 225 | [[लक्ष्मी तिवारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q115857024|Q115857024]] |- | style='text-align:right'| 226 | [[Chanda Karki]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q115857184|Q115857184]] |- | style='text-align:right'| 227 | [[Maya Panta]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q117471297|Q117471297]] |- | style='text-align:right'| 228 | [[Sabina Bajagain]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q117824504|Q117824504]] |- | style='text-align:right'| 229 | [[Nilam Karn]] | | [[banker]]<br/>[[Wikimedian]]<br/>[[Wikipedian]] | | | [[चित्र:Nilam Karn And Biplab Anand - Hyderabad 2023-04-28 7865 (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q121503206|Q121503206]] |- | style='text-align:right'| 230 | [[सुनमाया बुढा]] | नेपाली महिला धाविका | [[धावक]] | data-sort-value="1998" | 1998 | | | [[:d:Q123690167|Q123690167]] |- | style='text-align:right'| 231 | [[Sheila Dixit Karki]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q123945408|Q123945408]] |- | style='text-align:right'| 232 | [[Nimsari Rajbanshi]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q124006702|Q124006702]] |- | style='text-align:right'| 233 | [[बबिना भट्टराई]] | नेपाली गायिका | [[गायक]] | data-sort-value="1990" | 1990-09-17 | | [[चित्र:Babina bhattarai.jpg|center|100px]] | [[:d:Q124396920|Q124396920]] |- | style='text-align:right'| 234 | [[बन्दना झाँगड]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q128784714|Q128784714]] |- | style='text-align:right'| 235 | [[शुक माया तामाङ]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-09 | | [[चित्र:Hon'able Minister Shuk Maya Tamang.jpg|center|100px]] | [[:d:Q130266573|Q130266573]] |- | style='text-align:right'| 236 | [[Ashmina Ranjit]] | | [[interdisciplinary artist]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | | [[:d:Q133226301|Q133226301]] |- | style='text-align:right'| 237 | [[ᱠᱚᱢᱟᱞ ᱚᱞᱤ]] | | [[मनोरञ्जनकर्ता]]<br/>[[contemporary folk singer]]<br/>[[रेडियो व्यक्तित्व]]<br/>[[समाचार प्रस्तोता]]<br/>[[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[गायक]] | | | [[चित्र:Komal oli.jpg|center|100px]] | [[:d:Q133759654|Q133759654]] |- | style='text-align:right'| 238 | [[पुष्पा कुमारी चौधरी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[Auxiliary nurse midwife]]<br/>[[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-20 | | | [[:d:Q138664900|Q138664900]] |- | style='text-align:right'| 239 | [[नीतिमा भण्डारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ तथा उद्यमी | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-17 | | | [[:d:Q138798022|Q138798022]] |- | style='text-align:right'| 240 | [[विणा गुरुङ]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[सामाजिक कार्यकर्ता]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-26 | | [[चित्र:Binagurung (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q141547158|Q141547158]] |- | style='text-align:right'| 241 | [[Basumaya Tamang]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[व्यवसायी]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | | [[:d:Q141612321|Q141612321]] |} {{Wikidata list end}} n8k5umvgitrg2y1cxguj4wnl2dxyzpg 0 135788 1392941 1388228 2026-10-20T16:16:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392941 wikitext text/x-wiki {{Infobox power station | name = बुटवल सौर्य परियोजना | name_official = | image = Butwal Solar PV Project.png | image_caption = | country = नेपाल | location = रुपन्देही | coordinates = <!--{{coord|27|37|42|N|83|02|05|E}}--> | status = सञ्चालनमा | construction_began = | commissioned = २०२० | decommissioned = | cost =७१.६ करोड (नेपाली रुपैया) <ref>{{Cite web |last=रिडी पावर कम्पनी लिमिटेड |title=१९ औँ वार्षिक प्रतिवेदन (आव २०७६/०७७) |url=https://ridipower.com.np/storage/uploads/ridi-annua-413257995.pdf |website=रिडी पावर कम्पनी लिमिटेड |access-date=2024-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523174135/https://ridipower.com.np/storage/uploads/ridi-annua-413257995.pdf |archive-date=2024-05-23 }}</ref> | owner = रिडी हाइड्रोपावर डेभलपमेन्ट कम्पनी | operator =रिडी हाइड्रोपावर | employees =७ | type = | land_area = २६ बिघा (६२,२२० मि²) | solar_farm_type =सोलार प्यानल | ps_site_area = | ps_feed-in_tariff = ७.३ | ps_revenue = | installed_capacity = ८.५ मेगावाट | ps_electrical_cap_fac = | average_annual_gen = १४.१४ [[किलोवाट-घण्टा|गिगावाट घन्टा]] <ref>{{Cite web |last=रिडी पावर कम्पनी लिमिटेड |title=२२औँ वार्षिक प्रतिवेदन (आव २०७९/०८०) |url=https://ridipower.com.np/storage/uploads/annual-rep-392742761.pdf |website=रिडी पावर कम्पनी लिमिटेड |access-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521061831/https://ridipower.com.np/storage/uploads/annual-rep-392742761.pdf |archive-date=2024-05-21 }}</ref> | ps_storage_capacity = | website = }} '''बुटवल सौर्य उर्जा केन्द्र''' [[लुम्बिनी प्रदेश]]को [[रुपन्देही जिल्ला]]मा अवस्थित छ। प्लान्टको स्वामित्व र सञ्चालन रिडी हाइड्रोपावर डेभलपमेन्ट कम्पनी लिमिटेडमा रहेको छ। यो केन्द्र सन् २०२० को अक्टोबरबाट सञ्चालनमा आएको थियो <ref>{{Cite web |title=Construction License :: Solar |url=https://www.doed.gov.np/license/23 |access-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024093521/https://doed.gov.np/license/23 |archive-date=2020-10-24 }}</ref> यस केन्द्रमा ३२,६४० वटा सौर्य प्यानलले ८.५ मेगावाट विद्युत उत्पादन गर्छ। यसले लगभग २६ बिघा जमिन ओगटेको छ।<ref name="investor01">{{Cite web |title=Butwal Solar Power Project (8.5 MW) Connected To National Transmission Line |url=https://www.investopaper.com/news/butwal-solar-power-project/ |access-date=2020-11-02 |website=Investopaper |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107000549/https://www.investopaper.com/news/butwal-solar-power-project/ |archive-date=2020-11-07}}</ref> आयोजनाबाट उत्पादित बिजुली [[तिलोत्तमा नगरपालिका|तिलोत्तमाको]] ३३ केभी बुटवल सबस्टेसनमा जोडिएको छ। सोलार स्टेशनले दिउँसो मात्रै ऊर्जा उत्पादन गर्छ।<ref name="self01">{{Cite web |title=- Ridi Hydropower Development Company Limited |url=http://ridihydro.com.np/home/pagesDisp/butwal-solar-pv-project |access-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105234813/http://ridihydro.com.np/home/pagesDisp/butwal-solar-pv-project |archive-date=2020-11-05 }}</ref> [[चित्र:Butwal_SOlar_Energy_Generation.png|अङ्गुठाकार|460x460पिक्सेल|विद्यूत लक्ष्य र वास्तविक उत्पादन २०८९/८० ]] उक्त आयोजना रु ६५.५ करोडको लागतमा १० महिनामा निर्माण गरिएको हो।<ref name="self01" /> बैङ्क अफ काठमाण्डू, [[सिटिजन्स बैङ्क इन्टरनेसनल|सिटिजन्स बैङ्क]] र [[नेपाल बङ्गलादेश बैङ्क]]ले यो योजनामा ऋण लगानी गरेका छन्।<ref>{{Cite web |last=Magazine |first=New Spolight |title=BoK To Finance 8.5 MW Solar Plant In Butwal |url=https://www.spotlightnepal.com/2019/07/10/bok-finance-85-mw-solar-plant-butwal/ |access-date=2020-11-02 |website=SpotlightNepal}}</ref> उत्पादित बिजुली [[नेपाल विद्युत प्राधिकरण|नेपाल विद्युत प्राधिकरणलाई]] २५ वर्षसम्म प्रति[[किलोवाट-घण्टा|युनिट]] ७.३ रुपैयाँको दरमा बिक्री गरिन्छ।<ref name="investor01" /> यो आयोजना जलविद्युत परियोजना जस्तो २५ वर्षपछि नेपाल सरकारलाई स्वामित्व हस्तान्तरण हुने छैन।<ref name=":0">{{Cite web |last=रिडी पावर कम्पनी लिमिटेड |title=२२औँ वार्षिक प्रतिवेदन (आव २०७९/०८०) |url=https://ridipower.com.np/storage/uploads/annual-rep-392742761.pdf |website=रिडी पावर कम्पनी लिमिटेड |access-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521061831/https://ridipower.com.np/storage/uploads/annual-rep-392742761.pdf |archive-date=2024-05-21 }}</ref> == विद्यूत उत्पादन == {{static row numbers}}{{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" |+विद्यूत उत्पादन (किलोवाट-घण्टामा) !आर्थिक वर्ष !'''२०७७/७८<ref name=":1">{{Cite web |last=रिडी पावर कम्पनी लिमिटेड |title=२०औँ वार्षिक प्रतिवेदन (आव २०७७/७८) |url=https://ridipower.com.np/storage/uploads/ridi-annua-1251515291.pdf |website=रिडी पावर कम्पनी लिमिटेड |access-date=2024-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523173444/https://ridipower.com.np/storage/uploads/ridi-annua-1251515291.pdf |archive-date=2024-05-23 }}</ref>''' !'''२०७८/ ७९<ref name=":2">{{Cite web |last=रिडी पावर कम्पनी लिमिटेड |title=२१औँ वार्षिक प्रतिवेदन (आव २०७८/०७९) |url=https://ridipower.com.np/storage/uploads/78.79-ridi-109413805.pdf |website=रिडी पावर कम्पनी लिमिटेड |access-date=2024-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523172545/https://ridipower.com.np/storage/uploads/78.79-ridi-109413805.pdf |archive-date=2024-05-23 }}</ref>''' !'''२०७९/८०<ref name=":0" />''' |- |श्रावण | - |{{nts|1,044,060}} |        {{nts|1,210,340}} |- |भाद्र | - |{{nts|937,100}} |       {{nts|1,169,780}} |- |असोज | - |{{nts|1,081,190}} |        {{nts|1,055,800}} |- |कार्तिक |{{nts|568,510}} ({{nts|15}} दिन) |{{nts|1,082,440}} |        {{nts|1,193,230}} |- |मंसिर |{{nts|887,520}} |{{nts|964,940}} |        {{nts|1,067,960}} |- |पुस |{{nts|741,310}} |{{nts|848,940}} |            {{nts|937,030}} |- |माघ |{{nts|754,120}} |{{nts|674,210}} |            {{nts|897,030}} |- |फागुन |{{nts|1,032,770}} |{{nts|1,336,600}} |        {{nts|1,275,090}} |- |चैत |{{nts|1,210,070}} |{{nts|1,260,660}} |        {{nts|1,413,720}} |- |बैशाख |{{nts|1,225,630}} |{{nts|1,248,750}} |        {{nts|1,327,540}} |- |जेठ |{{nts|1,178,480}} |{{nts|1,256,260}} |        {{nts|1,456,010}} |- |असार |{{nts|925,500}} |{{nts|1,200,250}} |        {{nts|1,145,100}} |- |Total |{{nts|8,526,910}} |{{nts|9,873,050}} |{{nts|14,148,630}} |} {{static row numbers}} {| class="wikitable" |+आर्थिक वर्ष २०८९/८० विद्यूत लक्ष्य र वास्तविक उत्पादन<ref name=":0" /> |आर्थिक वर्ष २०८९/८० |लक्ष्य |उत्पादन |आम्दानी |- |श्रावण |        1,166,445 |        1,210,340 |              8,464,936.00 |- |भाद्र |        1,130,245 |        1,169,780 |              8,194,844.00 |- |असोज |        1,153,634 |        1,055,800 |              7,568,681.00 |- |कार्तिक |        1,088,542 |        1,193,230 |              7,900,672.00 |- |मंसिर |            964,332 |        1,067,960 |              6,992,212.00 |- |पुस |            939,068 |            937,030 |              6,700,682.00 |- |माघ |            976,709 |            897,030 |              6,424,696.00 |- |फागुन |        1,269,458 |        1,275,090 |              9,157,022.00 |- |चैत |        1,483,265 |        1,413,720 |            10,163,460.00 |- |बैशाख |        1,562,200 |        1,327,540 |              9,541,916.00 |- |जेठ |        1,325,109 |        1,456,010 |            10,466,566.00 |- |असार |        1,325,109 |        1,145,100 |              8,229,172.00 |- |Total |14384116 |14148630 |            99,804,859.00 |} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[नेपालका उर्जा केन्द्रहरूको सूची]] * [[मिथिला २ सौर्य उर्जा केन्द्र]] * [[नुवाकोट सौर्य उर्जा केन्द्र]] * [[मिथिला सौर्य उर्जा केन्द्र]] *[[नेपालमा सौर्य ऊर्जा]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालमा ऊर्जा]] gh9p0trp24jrextsajgzxbhu6voqzop 0 136880 1392924 1387843 2026-10-20T14:57:26Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392924 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Bagiya.jpg|अङ्गुठाकार|बगिया]] [[चित्र:Bagya_.jpg|पाठ=|अङ्गुठाकार|200x200पिक्सेल|बगिया]] [[चित्र:Bagya_Offered_with_Achar.jpg|पाठ=|अङ्गुठाकार|200x200पिक्सेल|बगिया]] '''बगिया''' जसलाई '''पिठा''' पनि भनिन्छ, बाफाएर पकाईने [[मम:]] जस्तै पकवान हो। यो नेपालको [[मैथिल]], [[थारू जाति|थारू]] र [[धिमाल जाति|धिमाल]] जातिको पकवान हो। यो भारतको केही भागमा पनि पकाइन्छ।<ref>{{Cite news|url=http://bossnepal.com/making-bagiya/|title=Making Bagiya|work=Boss Nepal|access-date=2018-09-15|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112181021/http://bossnepal.com/making-bagiya/|archive-date=2017-01-12}}</ref> यो खानाको बाहिरी भागमा चामलको पिठो हुन्छ र भित्र [[चाकु (खानेकुरा)|चाकु]], [[सागपात|सागसब्जी]] र अन्य भुटेका वस्तुहरू राखिन्छ। थारु समाजमा [[लक्ष्मी पूजा]]को दिनमा यो खानाको विषेश महत्व रहन्छ।<ref>{{Cite web |title=Food and The Nepali |url=http://ecs.com.np/features/food-and-the-nepali |access-date=2018-09-15 |website=ECS NEPAL |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thegundruk.com/tharu-cuisines-in-pictures/|title=Tharu Cuisines and Delicacies (in Pictures) - The Nepali Food Blog {{!}} theGundruk.com|date=2016-01-16|work=The Nepali Food Blog {{!}} theGundruk.com|access-date=2018-09-15|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915094556/http://www.thegundruk.com/tharu-cuisines-in-pictures/|archive-date=2018-09-15}}</ref><ref>{{Cite web |title=सर्दी में बनने वाले खास स्नैक्स में से एक है यह गुड की बगिया |url=https://www.pakwangali.in/sweet-recipes/how-to-make-bagiya-sweet-snacks-recipe-in-hindi/article/971505.html |access-date=18 September 2018 |website=www.pakwangali.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=मिथिला के खान-पान की संस्कृति की पहचान बगिया |url=https://m.jagran.com/bihar/madhubani-ddddd-21221434.html |website=m.jagran.com}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[भारतीय खाना|भारतीय व्यञ्जन]] * [[ढिक्री|ढिकरी]] * [[योमरी]] * [[नेपाली परिकारहरूको सूची]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:भारतीय खाना]] [[श्रेणी:थारू संस्कृति]] sg4ua9397hs5qmlp9gqb6z08c8ytzaz 0 137363 1392916 1387482 2026-10-20T13:54:22Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392916 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ढाका सहरको पुरानो भाग | native_name = पुरानो ढाका | settlement_type = क्षेत्र | image_skyline = DhakaCity1861.png | caption = सन् १८६१ को चित्रकलामा बुढीगङ्गा नदी पारिपट्टी ढाका सहर<ref name=fabeck>{{cite web |url=https://collections.vam.ac.uk/item/O105764/the-city-of-dacca-viewed-painting-de-fabeck-frederick/ |title=Painting - De Fabeck, Frederick William Alexander |website=Victoria and Albert Museum |access-date=23 January 2018}}</ref> | image_seal = | shield_size = | motto = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = जिल्ला | subdivision_name1 = [[ढाका जिल्ला]] | subdivision_type2 = सहर निगम | subdivision_name2 = ढाका दक्षिण सहर निगम | image_map = 014-Dhaka_during_British_rule.png | mapsize = | map_caption = ब्रिटिस शासनकाल अन्तर्गत ढाका सहरको नक्शा | coordinates = {{coord|23|42|25|N|90|24|34|E|region:BD-13|display=it}} | established_title = बस्ती बसेको | established_date = लगभग सन् ७०० देखि | established_title2 = स्थापना | established_date2 = सन् १६०८ | established_title3 = विस्तार | established_date3 = सन् १९१० देखि }} '''पुरानो ढाका''' [[बङ्गलादेश]]को [[राजधानी]] [[ढाका]]को ऐतिहासिक पुरानो सहरलाई बुझाउन प्रयोग गरिने शब्द हो। यसको स्थापना सन् १६०८ मा बङ्गालको मुगल प्रान्तको राजधानी ''जहाङ्गीरावाद'' वा ''जहाङ्गीरनगर''को रूपमा गरिएको थियो भने यसको नाम मुगल सम्राट जहाङ्गीरको नाममा राखिएको थियो। यो बूढीगङ्गा नदीको किनारमा अवस्थित छ। यो [[दक्षिण एसिया]]को सबैभन्दा ठूलो र सबैभन्दा समृद्ध सहरहरू मध्ये एक थियो भने यो विश्वव्यापी रूपमा नरम कपडाको व्यापार केन्द्र थियो। बङ्गालका तत्कालीन नवाब मुर्शिदकुली खानले १८औँ शताब्दीको सुरुवातमा राजधानीलाई ढाकाबाट मुर्शिदावादमा स्थानान्तरण गरेका थिए। [[ब्रिटिस राज|ब्रिटिस शासनकाल]]मा [[कोलकाता|कलकत्ता]]को उदयसँगै ढाकाको पतन हुन सुरु भयो र यसलाई "शानदार भग्नावशेषहरूको सहर" को रूपमा चिनिन थालिएको थियो। यद्यपि अङ्ग्रेजहरूले १९औँ शताब्दीको मध्यदेखि आधुनिक सहरको विकास गर्न थालेका थिए।<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/travel/article/20110815-saving-dhakas-heritage |title=Saving Dhaka's heritage |website=BBC Travel}}</ref> [[चित्र:Ahsan_Manzil-Front_View.jpg|thumb|220px|right|- आहसान मञ्जिल, ढाका नवाबहरूको बासस्थान]] [[चित्र:Awesome look of Lalbagh Fort.jpg|thumb|right|220px|लालबाघ किल्ला]] पुरानो ढाका विभिन्न प्रकारका खाना र सबै धर्मका मानिसहरूको सद्भावपूर्ण जीवनको लागि प्रसिद्ध छ। यहाँ उल्लासपूर्ण रूपमा मनाइने प्रमुख इस्लामी चाडहरूमा ईद-उल-फित्र, [[बकरी ईद|ईद-उल-अजहा]] र आशुरा पर्दछन् भने हिन्दू चाडहरूमा दुर्गा पूजा, काली पूजा, र सरस्वती पूजालाई पनि उत्साहका साथ मनाइन्छ।<ref name=":1">{{Cite news|url=http://bdnews24.com/bangladesh/2016/10/10/taazia-processions-held-in-dhaka-amidst-tight-security|title=Taazia processions held in Dhaka amidst tight security|work=bdnews24.com|access-date=2017-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302195202/http://bdnews24.com/bangladesh/2016/10/10/taazia-processions-held-in-dhaka-amidst-tight-security|archive-date=2017-03-02}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/10/12/durga-puja-harmony/|title=Durga Puja testifies for religious harmony |date=2016-10-12|work=Dhaka Tribune|access-date=2017-03-01|language=en}}</ref> सबै धार्मिक समुदायहरूले धेरै भव्यताका साथ मनाउने चाडहरूमा पौष सङ्क्रान्ति, पोहेला फाल्गुन<ref>{{Cite news |url=http://archive.dhakatribune.com/bangladesh/2016/feb/13/pahela-falgun-being-celebrated|title=Pohela Falgun being celebrated |work=Dhaka Tribune |language=en|access-date=2017-03-02}}</ref>, र हलखाता समावेश छन्।<ref>{{Cite news|url=http://en.prothom-alo.com/bangladesh/news/137745/Saraswati-Puja-tomorrow|title=Saraswati Puja tomorrow|work=Prothom Alo|access-date=2017-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301183051/http://en.prothom-alo.com/bangladesh/news/137745/Saraswati-Puja-tomorrow|archive-date=2017-03-01}}</ref> धर्मको हिसाबले पुरानो ढाकामा मुस्लिम जनसमुदायको बाहुल्यता छ भने त्यसपछि यहाँ हिन्दूहरूको बाहुल्यता रहेको छ। इसाई र बौद्ध धर्मावलम्बीहरू पनि यहाँ थोरै सङ्ख्यामा रहेका छन्। पुरानो ढाकाका बासिन्दाहरूलाई ढकाइयाको रूपमा चिनिन्छ। ढाका महानगर समिति नामक संस्थाले स्थानीय ढाकाइयाहरूको हित संरक्षणमा विशेष भूमिका खेलेको छ। पुरानो ढाकाका केही क्षेत्रहरूमा पञ्चायती व्यवस्था विद्यमान छ। यी पञ्चायतका प्रमुखहरूलाई सरदार भनिन्छ।<ref>{{cite web|url=http://archive1.ittefaq.com.bd/print-edition/last-page/2016/06/11/124906.html|title=ঢাকায় মোগল আমলের পঞ্চায়েত প্রথা|last=|first=|date=|website=The Daily Ittefaq|accessdate=2020-07-30|archivedate=২০২০-০৮-১১|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811082025/https://archive1.ittefaq.com.bd/print-edition/last-page/2016/06/11/124906.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811082025/https://archive1.ittefaq.com.bd/print-edition/last-page/2016/06/11/124906.html |date=2020-08-11 }}</ref> == इतिहास == [[चित्र:Shiva temples Dhakeshwari Mandir 2 by Ragib Hasan.jpg|thumb|220px|right|ढाकेश्वरी मन्दिर]] [[चित्र:Star Masjid.jpg|thumb|220px|right|तारा मस्जिद, अरमानीतोला]] इस्वी संवत् ७०० देखि १२०० को बीचमा पूर्वी बङ्गालको ढाका सहर बुरिगङ्गा नदीको किनारमा विकसित भएको थियो। ढाकाको नामकरणको सही इतिहासको बारे व्यापक मतभेदहरू रहेका छन्। सेन वंशका राजा बल्लाल सेनले बुरिगङ्गा नदीको किनारमा यात्रा गर्ने क्रममा नजिकैको जङ्गलमा देवी दुर्गाको मूर्ति फेला पारेको किंवदन्ती छ। देवी दुर्गाको सम्मानको प्रतीकको रूपमा राजा बल्लाल सेनले यस क्षेत्रमा एक मन्दिर निर्माण गरेका थिए। देवीको मूर्ति हराएको अवस्थामा फेला पारिएकाले राजा बल्लाल सेनले मन्दिरको नाम ढाकेश्वरी मन्दिर राखिएको थियो। मन्दिरको नामबाट यस ठाउँको नाम ढाका रहन गएको थियो। धेरै इतिहासकारहरूका अनुसार, मुगल सम्राट जहाँगीरले ढाकालाई १६१० ईस्वीमा सुबाह बङ्गालको (हालको [[बङ्गलादेश]], [[भारत]]को [[पश्चिम बङ्गाल]], [[बिहार]], [[झारखण्ड]] र [[ओडिसा|उडिसा]]का धेरै क्षेत्रहरू) [[राजधानी]]को रूपमा घोषणा गर्दा सुब्दार इस्लाम खानले खुशी आदानप्रदान गरी उत्सव मनाउनका लागि सहरमा ढोल बजाउने आदेश दिएका थिए। यस ढोलको कथाले लोककथामा एक किंवदन्तीको रूप लिँदा त्यसैबाट सहरको नाम 'ढाका' रहन गएको विश्वास गरिन्छ। [[मुगल साम्राज्य]]मा केही समयको लागि सम्राट जहाँगीरको सम्मानमा यस क्षेत्रलाई जहाँगीरनगर नामले चिनिन्थ्यो।<ref>{{cite web|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE|title=ঢাকা|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|accessdate=2020-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630215023/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE|archive-date=2020-06-30}}</ref> हाल [[ढाका]] सहर रहेको यस क्षेत्रमा एउटा बस्तीको सातौँ शताब्दीमा अस्तित्वमा आएको थियो। ९औँ शताब्दीमा हिन्दू सेन राजवंशको नियन्त्रणमा जानु अघि यस सहर क्षेत्रलाई कामरूपा र पाल साम्राज्यको बौद्ध राज्यद्वारा शासन गरिएको थियो।<ref>{{cite book |last1=Baxter |first1=Craig |year=1997 |title=Bangladesh : from a nation to a state |url=https://archive.org/details/bangladeshfromna0000unse |publisher=Westview Press |isbn=0-8133-2854-3 |pages=[https://archive.org/details/bangladeshfromna0000unse/page/17 17]–20}}</ref> १२औँ शताब्दीमा बल्लाल सेनाद्वारा देवी ढाकेश्वरीको मन्दिरको स्थापना पछि यस सहरको नाम लिइएको हुन सक्ने विश्वास गरिन्छ। सन् १५७६ मा मुगलहरूद्वारा कब्जा गरिनु पूर्व यो क्षेत्र [[सेन वंश|सेन साम्राज्य]], [[दिल्ली सल्तनत]] र त्यसपछि बङ्गाल सल्तनतद्वारा शासित थियो। मुगल सुबेदारहरूको शासनकालमा सन् १६१० देखि ढाकाको विकास हुन थालेको थियो। सबैभन्दा पुरानो स्थायी मस्जिद सन् १४५४ मा नसिरुद्दीन महमुद शाहको शासनकालमा बख्त बिनातद्वारा निर्माण गरिएको थियो।<ref name=":2">{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/allure-of-old-dhaka-32555|title=Allure of Old Dhaka|date=2014-07-11|work=The Daily Star|access-date=2017-03-01|language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} 76sthincskoxb1c05ade9lc6v17tq1g 0 139081 1392964 1392826 2026-10-20T20:22:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392964 wikitext text/x-wiki {{ढाँचा:Military units}} '''लेफ्टिनेन्ट जनरल''' धेरै देशहरूमा प्रयोग हुने [[सेना|सैन्य]] पद हो। यो श्रेणी [[जनरल अधिकारी|पुरानो युरोपेली प्रणाली]] उत्पन्न भएको हो। यस पदको उत्पत्ति मध्य युगमा भएको थियो, जहाँ लेफ्टिनेन्ट जनरलको उपाधि युद्धको मैदानमा सेकेन्ड-इन-कमान्ड राखिएको थियो, जो सामान्यतया कप्तान जनरल अधीनमा थिए। आधुनिक सेनाहरूमा, लेफ्टिनेन्ट जनरल सामान्यतया [[जनरल अधिकारी|जनरल]] (वा कर्नल जनरल) भन्दा सीधा तलको र [[मेजर जनरल]] भन्दा माथिको पद हो । नौसेनामा यो पद भाइस एडमिरलको बराबर हुन्छ, र छुट्टै पद संरचना भएको वायु सेनामा, यो एयर मार्शलको बराबर हुन्छ। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा, लेफ्टिनेन्ट जनरलको दर्ज्यानि चिन्हमा तीन तारा हुन्छ । त्यसैले पनि '''लेफ्टिनेन्ट जनरल'''लाई [[तीन तारे जनरल]] भनिन्छ। लेफ्टिनेन्ट जनरलले सामान्यतया तीन सेना [[डिभिजन (सैन्य)|डिभिजन]]हरू मिलेर बनेको ६० हजार देखी ७० हजार सेना भएको आर्मी कर्प्सलाई कमान्ड गर्दछ। == चिन्ह == === सेना === <gallery class="center"> चित्र:ALB-Army-OF-8.svg|{{lang|sq|Gjeneral lejtant}}<ref name="Albanian_Army">{{cite web |title=GRADAT, FORCA TOKËSORE |url=https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FT.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428065132/https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FT.pdf |archive-date=28 April 2021 |access-date=25 May 2021 |website=aaf.mil.al |language=sq }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428065132/https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FT.pdf |date=28 April 2021 }}</ref> ([[Albanian Army]]) चित्र:Angola-Army-OF-8.svg|{{lang|pt|Tenente-general}}<ref name="Angola_Army">{{cite web |title=Postos do Exército |url=https://faa.ao/exe/posto_exe |access-date=27 June 2021 |website=faa.ao |publisher=Angolan Army |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630164549/https://faa.ao/exe/posto_exe |archive-date=30 June 2021 }}</ref> ([[Angolan Army]]) चित्र:Argentina-Army-OF-9.svg|{{lang|es|Teniente general}}<ref name="Argentina_Army">{{cite web |date=14 February 2018 |title=Grados |url=https://www.argentina.gob.ar/ejercito/grados |access-date=27 May 2021 |website=argentina.gob.ar |publisher=Government of Argentina |language=es}}</ref> (अर्जेन्टिनी सेना) चित्र:Armenia-Army-OF-7.svg|{{lang|hy|գեներալ-լեյտենանտ}} {{lang|hy-Latn|General-leytenant}}<ref name="Armenia">{{cite web |date=15 November 2017 |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |access-date=3 June 2021 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |language=hy}}</ref> ([[Armenian Ground Forces]]) चित्र:Australian_Army_OF-8.svg|Lieutenant general<ref name="Australia">{{cite web |title=Badges of rank |url=https://www.defence.gov.au/images/Badges_of_rank.pdf |access-date=31 May 2021 |website=defence.gov.au |publisher=Department of Defence (Australia)}}</ref> (अष्ट्रेलिया सेना) चित्र:Genlt OF8-Rockkragen AT.png|{{lang|de|Generalleutnant}}<ref name="Austria_Army">{{cite web |title=Dienstgrade |url=https://www.bundesheer.at/abzeichen/dienstgrade.shtml |access-date=25 May 2021 |website=bundesheer.at |publisher=Federal Ministry of Defence (Austria) |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514012327/https://www.bundesheer.at/abzeichen/dienstgrade.shtml |archive-date=14 May 2023 }}</ref> ([[Austrian Federal Army|Austrian Army]]) चित्र:General-leytenant_AzSQ.svg|{{lang|az|General-leytenant}}<ref name="Azerbaijan">{{cite web |date=25 June 2001 |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |access-date=16 February 2021 |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |pages=64–70 |language=az}}</ref> ([[Azerbaijani Land Forces]]) चित्र:Bangladesh-army-OF-8.svg|Lieutenant general {{lang|bn|লেফটেন্যান্ট জেনারেল}}<ref name="Bangladesh_Army">{{cite web |title=Ranks & insignia |url=https://joinbangladesharmy.army.mil.bd/home/page/ranks-insignia |access-date=11 October 2020 |website=joinbangladesharmy.army.mil.bd}}</ref> ([[बङ्गलादेशी सेना|बङ्गलादेश]]) चित्र:Post-Soviet-Army-OF-7.svg|{{lang|be|Ґенэрал-лейтэнант}} {{lang|be-Latn|G̀jeneral-liejtenant}}<ref name="Belarus">{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 "О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383" |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |access-date=30 May 2021 |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |language=ru}}</ref> ([[Belarusian Ground Forces]]) चित्र:Army-BEL-OF-08.svg|{{lang|nl-BE|Luitenant-generaal}} ([[Belgian Land Component]]) चित्र:15.Bhutan_Army-LG.svg|{{lang|dz|གུང་ བློན་ གོང མ །}} Lieutenant general<ref name="Bhutan">{{cite web |title=Army ranks |url=http://www.rba.bt/rank |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105122449/http://www.rba.bt/rank |archive-date=5 January 2015 |access-date=14 July 2021 |website=rba.bt |publisher=Royal Bhutan Army }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150105122449/http://www.rba.bt/rank |date=5 January 2015 }}</ref> ([[शाही भुटान सेना]]) चित्र:Rank_insignia_of_Генерал-лейтенант_of_the_Bulgarian_Army.png|{{lang|bg|Генерал-лейтенант}} {{lang|bg-Latn|General-leytenant}}<ref name="Bulgaria">{{cite web |date=12 May 2009 |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |access-date=25 May 2021 |website=lex.bg |language=bg |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |archive-date=25 May 2023 }}</ref> ([[Bulgarian Land Forces]]) चित्र:Botswana-Army-OF-8.svg|Lieutenant general<ref name="Botswana">{{Cite web |title=Ranks |url=http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Ministries/State-President/Botswana-Defence-Force-BDF/About-the-BDF1/Ranks-and-Insignia/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826111806/http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Ministries/State-President/Botswana-Defence-Force-BDF/About-the-BDF1/Ranks-and-Insignia/ |archive-date=26 August 2016 |access-date=22 September 2016 |publisher=Government of Botswana}}</ref> ([[Botswana Ground Force]]) चित्र:18.RBrLF-LG.svg|{{lang|ms|Leftenan jeneral}}<ref name="Brunei_Army">{{cite web |date=16 December 2013 |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |access-date=14 July 2021 |website=agc.gov.bn |pages=1999–2000 |language=ms}}</ref> ([[Royal Brunei Land Forces]]) चित्र:Blank.svg|{{lang|fr|Lieutenant-général}} {{lang|rn|Riyetena jenerai}}<ref name="Burundi">{{cite web |title=Loi organique N°1/ 04 du 20 février 2017 portant Missions, Organisation, Composition, Instruction, Conditions de service et Fonctionnement de la Force de Défense Nationale du Burundi |url=http://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |access-date=27 June 2021 |website=fdnb.bi/ |publisher=Government of Burundi |page=45 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108234145/https://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |archive-date=8 November 2022 }}</ref> ([[Burundi Army]]) चित्र:Canadian_Army_OF-8.svg|Lieutenant-general {{lang|fr|Lieutenant-général}}<ref name="Canada">{{cite web |date=23 November 2017 |title=Ranks and appointment |url=https://www.canada.ca/en/services/defence/caf/military-identity-system/rank-appointment-insignia.html |access-date=28 May 2021 |website=canada.ca |publisher=Government of Canada}}</ref> ([[Canadian Army]]) चित्र:DR_Congo_Army_OF-8.svg|{{lang|fr|Lieutenant-général}} ([[Land Forces of the Democratic Republic of the Congo|Land Forces of the DR Congo]]) चित्र:CzArmy_2011_OF8-Generalporucik_shoulder.svg|{{lang|cs|Generálporučík}}<ref name="Czech_Republic">{{cite web |date=2018 |title=Ranks |url=https://www.army.cz/scripts/detail.php?id=49065 |access-date=26 May 2021 |website=army.cz |publisher=Ministry of Defence of the Czech Republic}}</ref> ([[Czech Land Forces]]) चित्र:Denmark-Army-OF-8-M11.svg|{{lang|da|Generalløjtnant}}<ref name="Denmark_Army">{{cite web |date=2018 |title=Hærens Gradstegn |url=https://forsvaret.dk/globalassets/fko---forsvaret/dokumenter/gradstegn/-harens-gradstegn-.pdf |access-date=26 May 2021 |website=[[forsvaret.dk]] |publisher=Danish Defence |language=da}}</ref> ([[Royal Danish Army]]) चित्र:Capona_Teniente_General_Ejercito_Nacional.svg|{{lang|es|Teniente general}}<ref name="DominicanRepublic_Officers">{{cite web |title=Insignias |url=https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&sl=96 |access-date=28 May 2021 |website=mide.gob.do |publisher=Ministry of Defense (Dominican Republic) |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226162440/https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&sl=96 |archive-date=26 February 2021 }}</ref> ([[Dominican Army]]) चित्र:Estonia-Army-OF-8.svg|{{lang|et|Kindralleitnant}}<ref name="Estonia_Army">{{cite web |title=Sümboolika: Maaväe Auastmed |url=https://mil.ee/kaitsevagi/kaitsevae-symboolika/#t-maavae-auastmed |access-date=26 May 2021 |website=mil.ee |publisher=Estonian Defence Forces |language=et}}</ref> ([[Estonian Land Forces]]) चित्र:Kenraaliluutnantti_M05.svg|{{lang|fi|Kenraaliluutnantti}} {{lang|sv|Generallöjtnant}}<ref name="Finland">{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |access-date=26 May 2021 |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |language=fi |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704182757/https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |archive-date=4 July 2023}}</ref> ([[Finnish Army]]) चित्र:15.Gambian_Army-LG.svg|Lieutenant general ([[Gambian National Army]]) चित्र:Georgia-Army-OF-8.svg|{{lang|ka|გენერალ ლეიტენანტი}} {{lang|ka-Latn|General leit’enant’i}}<ref name="Georgia">{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |access-date=12 March 2018 |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |language=ka}}</ref> ([[Georgian Land Forces]]) चित्र:HD_H_63_Generalleutnant.svg|{{lang|de|Generalleutnant}}<ref name="Germany_Army">{{cite web |title=Dienstgradabzeichen Heer |url=https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-heer-69056 |access-date=30 May 2021 |website=bundeswehr.de |publisher=Bundeswehr |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629133026/https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-heer-69056 |archive-date=29 June 2023 }}</ref> ([[जर्मन सेना]]) चित्र:15-Ghana_Army-LG.svg|Lieutenant general ([[Ghana Army]]) चित्र:14._Guinea-Bissau_LG.svg|{{lang|pt|Tenente-general}} ([[Military of Guinea-Bissau|Army of Guinea-Bissau]]) चित्र:Haiti-Army-OF-8.svg|{{lang|fr|Lieutenant-général}} ([[Armed Forces of Haiti|Haitian Army]]) चित्र:Lieutenant_General_of_the_Indian_Army.svg|Lieutenant general {{lang|hi|लेफ्टिनेंट - जनरल}}<ref name="India_Army">{{cite web |title=Indian Army Rank Badges |url=https://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=eONNmmCN+tNKI1W4lLePYA==&ParentID=07brfiSEictrT4pH/Ap2MDmEuFrOV7w+937sVMAJv7E= |access-date=27 May 2021 |website=indianarmy.nic.in |publisher=Indian Army}}</ref> ([[भारतीय सेना]]) चित्र:21-TNI_Army-LG.svg|{{lang|id|Letnan jenderal}}<ref name="Indonesia">{{cite web |title=Pangkat Harian |url=https://www.tni.mil.id/pages-39-pangkat-harian.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124202839/https://www.tni.mil.id/pages-39-pangkat-harian.html |archive-date=24 November 2020 |access-date=4 June 2021 |website=tni.mil.id |publisher=Indonesian National Armed Forces |language=id}}</ref> ([[Indonesian Army]]) चित्र:Ireland-Army-OF-8.svg|Lieutenant-general {{lang|ga|Leifteanant-ghinearál}}<ref name="Ireland_Army">{{cite web |title=Army Rank Markings |url=http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425021608/http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |archive-date=25 April 2016 |access-date=26 May 2021 |website=military.ie |publisher=Defence Forces (Ireland) }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425021608/http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |date=25 April 2016 }}</ref> ([[Irish Army]]) चित्र:IT-Army-OF8.svg|{{lang|it|Tenente Generale}}<ref name="Italy_Army">{{cite web |title=i gradi dell'Esercito Italiano - distintivi di incarico e funzionali |url=http://www.esercito.difesa.it/root/equipaggiamenti/gradi_270906.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100801094145/http://www.esercito.difesa.it/root/equipaggiamenti/gradi_270906.pdf |archive-date=1 August 2010 |access-date=30 May 2021 |website=esercito.difesa.it |publisher=Italian Army |language=it}}</ref> ([[Italian Army]]) चित्र:Jamaica-Army-OF-8_(new).svg|Lieutenant general<ref name="Jamaica">{{cite web |date=2019 |title=BADGES OF RANK |url=https://www.jdfweb.com/badges-of-rank/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820143541/https://www.jdfweb.com/badges-of-rank/ |archive-date=20 August 2020 |access-date=16 November 2019 |website=Official Jamaica Defence Force Website}}</ref> ([[Jamaica Defence Force|Jamaican Army]]) चित्र:18-RKGF-LG.svg|{{lang|kk|Генерал-лейтенант}} {{lang|kk-Latn|General-leytenant}}<ref name="Kazakhstan">{{cite web |date=25 August 2011 |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |access-date=29 May 2021 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |language=kk}}</ref> ([[Kazakh Ground Forces]]) चित्र:15._Kenyan_Army_LG.svg|Lieutenant general<ref>{{cite web |title=KDF Ranks |url=https://mod.go.ke/kdf-ranks/#1604604085917-4b478bbb-9515 |access-date=29 May 2021 |website=mod.go.ke |publisher=Ministry of Defence - Kenya}}</ref> ([[Kenya Army]]) चित्र:Kosovo-Army-OF-8.svg|{{lang|sq|Gjeneral lejtnant}}<ref name="Kosovo">{{cite web |title=Emblems and Ranks |url=https://mod.rks-gov.net/?page=2,310 |access-date=30 May 2021 |website=mod.rks-gov.net |publisher=Ministry of Defence}}</ref> ([[Kosovo Security Force]]) चित्र:LV-Army-OF8.png|{{lang|lv|Ģenerālleitnants}}<ref name="Latvia">{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |access-date=26 May 2021 |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |language=lv}}</ref> ([[Latvian Land Forces]]) चित्र:Blank.svg|Lieutenant general<ref name="Lesotho">{{cite web |title=Ranks in the Army |url=http://www.ldf.gov.ls/ranks.html |access-date=5 May 2021 |publisher=Lesotho Defence Force |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601224631/http://www.ldf.gov.ls/ranks.html |archive-date=1 June 2023 }}</ref> ([[Lesotho Army]]) चित्र:Liberia-Army-OF-8.svg|Lieutenant general<ref name="Liberia">{{cite web |date=3 September 2008 |title=Defense Act of 2008 |url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Liberia/LR_Defense%20Act%20of%202008.pdf |access-date=20 November 2017 |page=8}}</ref> ([[Armed Forces of Liberia|Liberian Ground Forces]]) चित्र:21-Lithuania_Army-LG.svg|{{lang|lt|Generolas leitenantas}}<ref name="Lithuania">{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |access-date=26 May 2021 |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |language=lt}}</ref> ([[Lithuanian Land Forces]]) चित्र:15._Malawi_Army_-_LG.svg|Lieutenant general ([[Malawi Army]]) चित्र:Malaysia-army-OF-8.svg|{{lang|ms|Leftenan jeneral}}<ref name="Malaysia_Officer">{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |access-date=4 June 2021 |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |language=ms }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |date=29 April 2020 }}</ref> ([[Malaysian Army]]) चित्र:Mongolian_Army-LTG-service.svg|{{lang|mn|Дэслэгч генерал}} {{lang|mn-Latn|Deslegch gyenyeral}} ([[Mongolian Ground Force|Mongolian Ground Forces]]) चित्र:Mozambique-Army-OF-7.svg|{{lang|pt|Tenente general}} ([[Mozambique Defence Armed Forces|Mozambican Army]]) चित्र:15-Namibia_Army-LG.svg|Lieutenant general ([[Namibian Army]]) चित्र:Nl-landmacht-luitenant_generaal.svg|{{lang|nl|Luitenant-generaal}}<ref name="Netherlands">{{cite web |date=19 December 2016 |title=De rangonderscheidingstekens van de krijgsmacht |url=https://www.defensie.nl/binaries/defensie/documenten/brochures/2021/01/15/rangen-krijgsmacht/rangonderscheidingstekens.pdf |access-date=18 March 2021 |publisher=Ministry of Defence (Netherlands) |language=nl}}</ref> ([[Royal Netherlands Army]]) चित्र:19.Nepalese_Army-LG.svg|Lieutenant general {{lang|ne|रथी}}<ref name="Nepal">{{cite web |author1=Nepali Army |author-link1=Nepali Army |title=Nepali Army Rank Structure |url=https://www.nepalarmy.mil.np/page/ranks |access-date=25 August 2018 |website=Nepalarmy.mil.np |publisher=Nepali Army}}</ref> ([[नेपाली सेना]]) चित्र:New_Zealand-Army-OF-8.svg|Lieutenant-general<ref name="NewZealand">{{cite web |title=Badges of Rank |url=https://www.nzdf.mil.nz/corporate-documents/badges-of-rank/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703193648/https://www.nzdf.mil.nz/corporate-documents/badges-of-rank/ |archive-date=3 July 2020 |access-date=11 June 2021 |website=nzdf.mil.nz |publisher=New Zealand Defence Force}}</ref> ([[New Zealand Army]]) चित्र:Nigeria-Army-OF-8.svg|Lieutenant general ([[Nigerian Army]]) चित्र:Norway-army-OF-8.svg|{{lang|no|Generalløytnant}}<ref name="Norway">{{cite web |date=4 February 2021 |title=Militære grader |url=https://www.forsvaret.no/om-forsvaret/uniformer-grader-medaljer/grader |access-date=26 May 2021 |website=forsvaret.no |publisher=Norwegian Armed Forces |language=no}}</ref> ([[Norwegian Army]]) चित्र:OF-8_PakistanArmy.svg|Lieutenant general {{lang|ur|لیفٹیننٹ جنرل}}<ref name="Pakistan_Army">{{cite web |date=26 January 2021 |title=Pakistan Army Ranks with Salary and Insignia |url=https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ |access-date=27 May 2021 |website=pakistanforces.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126212724/https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ |archive-date=26 January 2021 }}</ref> ([[पाकिस्तानी सेना]]) चित्र:PA_Lt._Gen.png|Lieutenant general ([[Philippine Army]]) चित्र:Army-POR-OF-08.svg|{{lang|pt|Tenente-general}}<ref name="Portugal_Army">{{cite web |title=POSTOS E DISTINTIVOS EXÉRCITO |url=http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301024102/http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |archive-date=1 March 2010 |access-date=30 May 2021 |website=antigo.mdn.gov.pt |language=pt}}</ref> ([[Portuguese Army]]) चित्र:Romania-Army-OF-8.svg|{{lang|ro|General-locotenent}}<ref name="Romania">{{cite web |title=Grade militare (Military ranks) |url=https://www.defense.ro/foto/album6 |access-date=1 February 2021 |website=defense.ro |publisher=Romanian Defence Staff |language=ro}}</ref> ([[Romanian Land Forces]]) चित्र:Russia-Army-OF-7-2010.svg|{{lang|ru|Генера́л-лейтена́нт}} {{lang|ru-Latn|Generál-leytenánt}}<ref name="Russia_Army">{{cite web |date=12 March 2010 |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 "О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия" |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |access-date=26 May 2021 |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |language=ru}}</ref> ([[Russian Ground Forces]]) चित्र:15-Rwanda_Army-LG.svg|Lieutenant general<ref name="Rwanda">{{cite web |title=RDF Insignia |url=https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia |access-date=12 June 2021 |website=mod.gov.rw |publisher=Government of the Republic of Rwanda |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701171742/https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia |archive-date=1 July 2025 }}</ref> ([[Rwanda Defence Force|Rwandan Land Forces]]) चित्र:Blank.svg|Lieutenant general ([[Sierra Leone Army]]) चित्र:10-RSA-OF08.svg|Lieutenant general<ref name="Singapore">{{cite web |title=SAF Rank Insignias |url=https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |access-date=7 June 2021 |website=mindef.gov.sg |publisher=Ministry of Defence (Singapore) |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419120802/https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |archive-date=19 April 2018 }}</ref> ([[Singapore Army]]) चित्र:Army-SVK-OF-08.svg|{{lang|sk|Generálporučík}}<ref name="Slovakia">{{cite web |title=Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016 |trans-title=Designation of military ranks of members of the Armed Forces of the Slovak Republic from 1.1.2016 |url=http://www.vhu.sk/oznacenie-vojenskych-hodnosti-prislusnikov-ozbrojenych-sil-slovenskej-republiky-od-112016/ |access-date=12 April 2021 |website=vhu.sk |publisher=Military History Institute |language=sk}}</ref> ([[Ground Forces of the Slovak Republic|Slovak Ground Forces]]) चित्र:Spain-Army-OF-8.svg|{{lang|es|Teniente general}}<ref name="Spain">{{cite web |title=Army Ranks & Insignia |url=https://ejercito.defensa.gob.es/en/personal/divisas-empleos.html |access-date=30 May 2021 |website=ejercito.defensa.gob.es |publisher=Ministry of Defence (Spain)}}</ref> ([[Spanish Army]]) चित्र:Sri_Lanka-army-OF-8.svg|Lieutenant general<ref name="SriLanka_Army">{{cite web |date=January 2019 |title=Dress Regulation PDF - Part I |url=https://www.army.lk/sites/all/themes/bootstrap/common/images/images2/downloads/Dress-regulation-2019-PART-I.pdf |access-date=20 May 2021 |website=army.lk |publisher=Sri Lanka Army |pages=10-4–10-11}}</ref> ([[Sri Lanka Army]]) चित्र:SAA-OF-8.svg|Lieutenant general<ref name="SouthAfrica_Army">{{cite web |title=Uniform: Rank insignia |url=http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020110337/http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |archive-date=20 October 2020 |access-date=29 May 2021 |website=army.mil.za |publisher=Department of Defence (South Africa)}}</ref> ([[South African Army]]) चित्र:Blank.svg|Lieutenant general ([[South Sudan Army]]) चित्र:Blank.svg|Lieutenant general ([[Umbutfo Eswatini Defence Force|Eswatini Army]]) चित्र:Sweden-Field-OF-8_(2019).svg|{{lang|sv|Generallöjtnant}}<ref name="FMgrader2019">{{cite web |date=2019-10-01 |title=Nya gradbeteckningar införs |url=https://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2019/10/nya-gradbeteckningar-infors/ |access-date=2019-10-02 |publisher=Försvarsmakten}}</ref> ([[Swedish Army]]) चित्र:Tajikistan-Army-OF-7.png|{{lang|tg|Генерал-лейтенант}} {{lang|tg-Latn|General-lejtenant}}<ref name="Tajikistan">{{cite web |date=13 April 2017 |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |access-date=2 June 2021 |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |language=tg |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |archive-date=22 October 2017 }}</ref> ([[Tajik National Army]]) चित्र:16-Tanzania_Army-LG.svg|Lieutenant general {{lang|sw|Luteni jenerali}} ([[Tanzania People's Defence Force|Tanzanian Army]]) चित्र:Timor-Leste-Army-OF-8.svg|{{lang|pt|Tenente-general}} ([[Timor Leste Defence Force|Timor-Leste Army]]) चित्र:Post-Soviet-Army-OF-7.svg|{{lang|tk|General-leýtenant}}<ref name="Turkmenistan">{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV) |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |access-date=2 June 2021 |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |pages=28–29 |language=tk}}</ref> ([[Turkmen Ground Forces]]) चित्र:Uganda-Army-OF-8.svg|Lieutenant general<ref name="Uganda_Army">{{cite journal |date=18 September 2019 |title=Uganda Peoples' Defence Forces Act |url=https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |journal=The Uganda Gazette |publisher=Uganda Printing and Publishing Corporation |volume=CXII |issue=46 |pages=1851–1854 |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814162155/https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |archive-date=14 August 2021 }}</ref> ([[Uganda People's Defence Force|Ugandan Army]]) चित्र:Погон_генерал-лейтенанта_ЗСУ_(2020).svg|{{lang|uk|Генерал-лейтенант}} {{lang|uk-Latn|Heneral-leytenant}}<ref name="Ukraine">{{cite web |date=13 December 2017 |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |access-date=2 June 2021 |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |language=uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016045651/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |archive-date=16 October 2020}}</ref> ([[Ukrainian Ground Forces]]) चित्र:British_Army_OF-8.svg|Lieutenant-general<ref name="UK_Army">{{cite web |title=Rank structure |url=https://www.army.mod.uk/who-we-are/our-people/ranks/ |access-date=27 May 2021 |website=army.mod.uk |publisher=British Army}}</ref> ([[British Army]]) चित्र:US_Army_O9_(Army_greens).svg|Lieutenant general<ref name="US_Army">{{cite web |title=U.S. Army Ranks |url=https://www.army.mil/ranks/ |access-date=27 May 2021 |website=army.mil |publisher=United States Army}}</ref> लुटेनेन्ट जनरल ([[संयुक्त राज्य अमेरिकी सेना|United States Army]]) चित्र:Blank.svg|{{lang|es|Teniente general}}<ref name="Uruguay">{{cite book|editor1-last=Hudson|editor1-first=Rex A.|editor2-last=Meditz|editor2-first=Sandra W.|title=Uruguay: A Country Study|date=1992|publisher=Federal Research Division, Library of Congress|isbn=0-8444-0737-2|pages=222–223|edition=2nd|url=https://www.marines.mil/portals/1/Publications/Uruguay%20Study_3.pdf?ver=2012-10-11-163307-517|access-date=13 June 2021|chapter=Chapter 5. National Security}}</ref> ([[National Army (Uruguay)|National Army of Uruguay]]) चित्र:Uzbekistan-army-OF-7.svg|{{lang|uz|General-leytenant}}<ref name="Uzbekistan">{{cite web |date=12 September 2019 |title=O'zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o'tash tartibi to'g'risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |access-date=3 June 2021 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |language=uz}}</ref> ([[Uzbek Ground Forces]]) चित्र:Blank.svg|Lieutenant general ([[Zambian Army]]) चित्र:Zimbabwe-Army-OF-8.svg|Lieutenant general ([[Zimbabwe National Army]]) </gallery> === वायु सेना === <gallery class="center"> चित्र:US_Air_Force_O9_shoulderboard.svg|लुटेनेन्ट जनरल (संयुक्त राज्य वायुसेना) </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:सेनाको पद-संरचना]] goskiod9ap4cte6a7k4yz73eiv6ueuc 0 140113 1392940 1332394 2026-10-20T16:07:27Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392940 wikitext text/x-wiki '''रा०४''' वा [[बिर्तामोड - चन्द्रगढी सडक]] वा '''बिर्तामोड-चन्द्रगढी-भद्रपुर सडक''' [[कोशी प्रदेश]]को झापा जिल्लामा अवस्थित नेपालको छोटो राष्ट्रिय राजमार्ग हो। राजमार्गको कुल लम्बाइ मात्र १२.५३ किलोमिटर (७.७९ माइल) छ। चार लेनको राष्ट्रिय राजमार्गको सडक पूर्ण कालो छ । [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्वपश्चिम राजमार्ग]]मा रहेको [[बिर्तामोड - चन्द्रगढी सडक]] भद्रपुर नगरपालिका मेची खोलाको पुल (मेचीपुल) बीच जोड्ने गरी दुई लेनको फिडर रोड {{jct|country=NPL|F|001}} को रूपमा राजमार्ग NH04 निर्माण गरिएको हो। मेचीपुल पार भएको NH04 भारतीय राजमार्ग NH-31 सँग जोड्छ जुन बंगलादेशी राजमार्ग N-5 सँग जोड्छ। २०१९–२० मा फिडर रोड {{jct|country=NPL|F|001}} लाई चार लेनसहित राष्ट्रिय राजमार्गमा स्तरोन्नति गरियो। {{Short description|Highway in Nepal}} {{for|the old highway '''H04'''|पृथ्वी राजमार्ग}} {{Infobox road | country = NPL | provinces= [[कोशी प्रदेश|कोशी]] | label1= जिल्ला | location1= [[झापा जिल्ला|झापा]] | type = NH | route = 04 | name =बिर्तामोड - चन्द्रगढी राजमार्ग | alternate_name = Birtamod–Bhadrapur Highway | map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=290|frame-height=240|type=line|id=Q126210022|stroke-width=3}} | map_custom = yes | map_notes = NH04 in red | length_km = 12.53 | direction_a = उत्तर | terminus_a = [[बिर्तामोड नगरपालिका|बिर्तामोड]] | junction = Sainikmod | direction_b = दक्षिण | terminus_b = [[भद्रपुर नगरपालिका|भद्रपुर]] | established = | history = Black topped four lanes | next_type = NH | next_route = 05 | next_dab = | previous_type = NH | previous_route = 03 | previous_dab = | header_type = | status= Active }} [[File:F001 Birtamod - Bhadrapur feeder road.png|250px|thumb|right|NH04 near Mechi Eye Hospital]] यो जिल्लाकै पहिलो फोरलेनको सडक हो ।<ref>{{Cite web |url=https://timesofpradesh.com/news/1627794975 |title=बिर्तामोड–भद्रपुर बन्यो जिल्लाकै पहिलो फोरलेन सडक |access-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621162736/https://timesofpradesh.com/news/1627794975 |archive-date=2024-06-21}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[इनरुवा-दुहबी राजमार्ग]] * [[इनरुवा-कप्तानगन्ज राजमार्ग]] * [[नेपालमा भएका फिडर सडकको सूची]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालका राजमार्गहरू}} [[श्रेणी:नेपालका राजमार्गहरू]] kx0xagnk33bkcvq6dp2svyw6ortjp39 0 141059 1392951 1388914 2026-10-20T18:31:32Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392951 wikitext text/x-wiki '''महेशचन्द्र रेग्मी''' (डिसेम्बर १९२९-१० जुलाई २००३) नेपाल इतिहासकार र अभिलेखक थिए। उनी [[रमन म्याग्सेसे पुरस्कार|रामोन म्याग्सेसे पुरस्कार]] प्राप्त गर्ने पहिलो नेपाली हुन् ।<ref>{{Cite web |date= |title=About the Regmi Research Series |url=http://ebooks.library.cornell.edu/r/regmi/about.html |access-date=2013-09-02 |publisher=Ebooks.library.cornell.edu |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081825/http://ebooks.library.cornell.edu/r/regmi/about.html |archive-date=2014-10-06}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=02YwAAAAMAAJ|title=Land tenure and taxation in Nepal&nbsp;– Mahesh Chandra Regmi&nbsp;– Google Books}}</ref> रेग्मीले आर्थिक इतिहासका विभिन्न पक्षको खोज गरेर नेपालको इतिहासलेखन परम्परालाई फरक मोड दिए। रेग्मीका ‘अ स्टडी इन नेपाली इकोनमिक हिस्ट्र’ शीर्षकका दुई किताबले [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण]]कालको [[गोरखा राज्य|गोर्खा]]देखि [[राणा शासन|राणाशासन]]को लगभग अन्त्यसम्मको नेपालको आर्थिक इतिहास बताउँछ । रेग्मीले "गोर्खालीले भौगोलिक ‘एकीकरण’ त गरे तर आर्थिक ‘एकीकरण’ को प्रयास भएन।" भन्ने कुरा पटक पटक उल्लेख गरेका छन्। ‘''किङ्स एन्ड पोलिटिकल लिडर्स अफ दी गोर्खा एम्पायर''’ वा ‘''इम्पेरियल गोर्खा'', ''एन एकाउन्ट अफ गोर्खाली रुल इन कुमाउँ''’, गोर्खाली कसरी साम्राज्यवादी चरित्रका थिए भन्ने व्याख्या पाइन्छ। "विजित क्षेत्रका जनताबाट उठाउने जति कुत सबै उठाइयो, झारा (ज्यालाबिनाको मजदुरी) तिराइयो, तर व्यवस्थित आर्थिक प्रणालीमा राज्यका सबै जनतालाई बाँध्ने काम भएन।" भनेर तत्कालीन शासकको आर्थिक नीतिको आलोचना गरेका छन् । <ref>{{Cite news|url=https://ekantipur.com/koseli/2015/12/26/20151226101015.html|title=इतिहास लेखनको ड्यासबोर्डमा महेशचन्द्र रेग्मी|last=पाठक|first=युग|date=पुस ११, २०७२|work=कान्तिपुर}}</ref> == जीवन == सन् १९२९ डिसेम्बरमा काठमाडौंमा संगीतकार (सितार बजाउने) परिवारमा जन्मेका थिए। रेग्मीले विद्यालय तहको शिक्षा घरमै लिएका थिए, काठमाडौंको [[त्रि-चन्द्र कलेज|त्रिचन्द्र कलेजमा]] चार वर्षसम्म बीएको शिक्षा पूरा गरे र [[पटना विश्वविद्यालय|पटना विश्वविद्यालयबाट]] आबद्ध थिए। कलकत्तामा किताब र कपडाको व्यापारमा हात परेपछि रेग्मी सन् १९५१ फेब्रुअरीमा [[राणा शासन]]को अन्त्य हुनुअघि नै नेपाल फर्किए । उनले [[राणा शासन]]को अन्त्यपछि नेपाल सरकारमा आफ्नो व्यावसायिक जीवन सुरु गरे। उनले धेरै वर्ष उद्योग विभागमा काम गरे। १९५५ को अन्ततिर कारण नखुलाई उनलाई बर्खास्त गरियो। उनले नेपालको कृषि प्रणालीको अनुसन्धान गरिरहेका अमेरिकी शिक्षाविद्लाई भेटे जो केही कागजातहरू अंग्रेजीमा अनुवाद गर्न खोजिरहेका थिए। यी मुख्यतया सन् १९५२–५३ को भूमिसुधार आयोगका रिपोर्टहरू थिए। रेग्मीले ति रिपोर्टहरूलाई अनुवाद गर्ने प्रयास गरे र उनलाई यो कुरामा चासो जाग्यो, र सन् १९५७ मा उनले यो "रेग्मी रिसर्च सेन्टर" सुरु गरे। सन् १९७७ मा उनले [[रमन म्याग्सेसे पुरस्कार|रामोन म्याग्सेसे पुरस्कार]] प्राप्त गरे। महेशचन्द्र रेग्मीको १० जुलाई २००३ को बिहान मृत्यु भयो <ref>http://old.himalmag.com/component/content/article/4218-the-death-of-a-peoples-historian.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202094212/http://old.himalmag.com/component/content/article/4218-the-death-of-a-peoples-historian.html |date=2021-12-02 }}</ref> == पुस्तक == * ‘ल्यान्ड टेन्योर एन्ड ट्याक्सेसन इन नेपाल’ *{{ouvrage|langue=en| titre=Land Tenure and Taxation in Nepal|volume=2| éditeur=Institute of International Studies, University of California| année=1963}} * ‘अ स्टडी इन नेपाली इकोनोमिक हिस्ट्री : १७६८–१८४७’ * ‘एन इकोनोमिक हिस्ट्री अफ नेपाल : १८४६–१९०१’ * ‘ल्यान्ड ओनरसिप इन नेपाल’ * थ्याच्ड हट्स एन्ड स्टुको प्यालेसेज’ * ‘इम्पेरियल गोर्खा’ रेग्मीले [[कुमाऊँ मण्डल|कुमाउँ]]मा गोर्खाली शासनको २५ वर्षलाई मूल्यांकन गरेका छन् । गोर्खाली राज्यविस्तारको मूल चरित्र उपनिवेशवादी थियो । गोर्खाली प्रशासकले कुमाउँमा गरेको अत्याचारको कथा त्यहाँको लोकगीतमा अझै सुरक्षित छ ।<ref>{{Cite news|url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-28/20170923113429.html|title=इतिहासका विपरीत धार : महेशचन्द्र रेग्मी|last=पाठक|first=युग|date=आश्विन १२, २०७४|work=कान्तिपुर|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819101824/https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-28/20170923113429.html|archive-date=2024-08-19|access-date=2024-08-19}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [https://www.digitalhimalaya.com/collections/journals/regmi/ Regmi Research Series] [[श्रेणी:सन् १९२९ मा जन्म]] [[श्रेणी:म्याग्सेसे पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:नेपालका इतिहासकारहरू]] st47lz2wkz2hosnj0xl0sj34xgcnmw6 0 141244 1392925 1321890 2026-10-20T14:59:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392925 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic building | name = बङ्गभवन | image = Bangabhaban.jpg | caption = बङ्गभवनको माथिबाट खिचिएको एक तस्वीर | map_type = | latitude = | longitude = | location_town = [[ढाका]] | location_country = [[बङ्गलादेश]] | architect = | client = | engineer = | construction_start_date = सन् १९०४ | date_demolished = | cost = | structural_system = | style = मुगल वास्तुकला | size = ६,७०० वर्गकिलोमिटर | website = {{url|https://bangabhaban.gov.bd/}} }} '''बङ्गभवन''' ({{भाषा-बङ्गाली|বঙ্গভবন}}) ,''बङ्गोभबोन'') [[बङ्गलादेशका राष्ट्रपतिहरूको सूची|बङ्गलादेशका राष्ट्रपति]]को सरकारी निवास र कार्यालय हो।<ref>[https://bangabhaban.gov.bd/ জাতীয় তথ্য বাতায়ন]</ref> यो कार्यालय देशको राजधानी [[ढाका]]मा अवस्थित छ। यो कार्यालयलाई सुरुमा [[ब्रिटिस भारतका प्रेसिडेन्सी र प्रदेशहरू|ब्रिटिस भारत]]का गभर्नरको अस्थायी निवासको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। सन् १९४७ देखि १९७१ सम्म यो भवन [[पूर्वी पाकिस्तान]]का गभर्नरको निवासको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। [[File:Ambassador Peter Haas's Credential Ceremony (51995601807).png|thumb|बङ्गभवनमा पूर्व राष्ट्रपति [[अब्दुल हमिद]] बङ्गलादेशका लागि अमेरिकी राजदूत पिटर डि हाससँग भेटवार्ता गर्दै]] [[File:US Ambassador Earl R. Miller's Credential Ceremony at Bangabhaban 01.jpg|thumb|बङ्गभवनको प्रवेशद्वारबाट आइरहेका गाडीहरूको एक दृश्य]] == इतिहास == [[चित्र:Small Garden House, Dilkusha - Dhaka 1904.jpg|thumb|left| सन् १९०४ मा मनुकको भवन; पछि यसलाई राष्ट्रपतिको निवासका रूपमा प्रयोग गरिएको थियो।]] बङ्गाल सल्तनतको शासनकालमा बङ्गभवन हाल खडा रहेको स्थान ढाकाका एक सुफी सन्त हजरत शाहजलाल दखिनीको थियो। सुफी सन्त र उनका अनुयायीहरूलाई सुल्तानका सिपाहीहरूले हत्या गरी उनीहरूलाई यहाँ गाडेका थियो। यो स्थान चाँडै सन्तका भक्तहरू बीच एक तीर्थस्थलको रूपमा परिचित हुन थाल्यो। बङ्गभवन क्षेत्रमा मनुक हाउस नामको भवन थियो। किंवदन्ती अनुसार यसको नाम [[ब्रिटिस राज]]को समयमा अर्मेनियाली जमिनदार मनुकको नामबाट राखिएको थियो। ढाकाका नवाब ख्वाजा अब्दुल घानीले मनुकबाट यो ठाउँ किनेर यहाँ एउटा बङ्गला बनाएका थिए जसको नाम 'दिलकुशा' राखिएको थियो। सन् १९०५ मा बङ्गालको विभाजन पछि, पूर्वी बङ्गाल र आसामको सरकारले यो स्थान खरिद गरी यहाँ एक महल निर्माण गरेको थियो जसलाई सन् १९११ सम्म भारतको गभर्नर जनरलको अस्थायी निवासको प्रयोग गरिएको थियो। सन् १९११ देखि १९४७ सम्म यस महललाई राज्यपाल सदन भनिन्थ्यो र बङ्गालको राज्यपालको अस्थायी निवासको रूपमा यस महललाई प्रयोग गरिएको थियो। <ref name="itihas">{{cite web |title=বঙ্গভবনের পরিচিতি ও সংক্ষিপ্ত ইতিহাস |url=https://bangabhaban.gov.bd/site/page/1f8db0c4-1abb-41cd-92da-787e166161a9/-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AD%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%87%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8 |website=bangabhaban.gov.bd |publisher=Government of Bangladesh}}</ref>[[भारतको विभाजन]] पछि सन् १९४७ मा पाकिस्तानको उदय पछि यो महल [[पूर्वी पाकिस्तान]]का गभर्नरको निवास बनेको थियो। सन् १९६१ मा आएको आँधीबेहरीका कारण उक्त भवनमा क्षति पुगेको थियो भने सन् १९६४ मा भवनको पुनर्निर्माण सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AD%E0%A6%AC%E0%A6%A8 |title=বাংলাপিডিয়া |access-date=2024-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425122516/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AD%E0%A6%AC%E0%A6%A8 |archive-date=2025-04-25}}</ref> [[बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध]]पछि १२ जनवरी सन् १९७२ जनवरी १२ का दिन यस भवनलाई गभर्नर निवासबाट नामकरण गरी 'बङ्गभवन' राखिएको थियो। त्यस दिन अबु साइद चौधरी [[बङ्गलादेश]]को पहिलो संवैधानिक राष्ट्रपति बने र उनले यस भवनलाई राष्ट्रपति निवासको रूपमा प्रयोग गर्न सुरु गरेका थिए। राष्ट्रपति [[जियाउर रहमान]] र [[हुसेन मुहम्मद एरशाद]]को सैन्य शासनकालमा पनि यो भवनलाई राष्ट्रपतिको निवासको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। बङ्गभवन [[बङ्गलादेश सरकार]]को सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण संरचनाहरू मध्ये एक हो। बङ्गभवन [[बङ्गलादेशका राष्ट्रपतिहरूको सूची|राष्ट्रपति]]को निवास भएकाले यसले [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को [[ह्वाइट हाउस]] र भारतीय राष्ट्रपतिको निवास समान हैसियत बोकेको छ। एक ऐतिहासिक संरचना भएकाले यसलाई विशेष अवसरहरूमा यहाँ सजावट र निर्माणका कामहरू गरिन्छ स्वतन्त्रता र विजय दिवसका दिन सर्वसाधारण नागरिकका लागि विशेष कार्यक्रम यहाँ आयोजना गरिन्छ।<ref name="hundred">{{cite news |date=15 February 2006 |title='Hundred Yrs of Bangabhaban' launched |url=http://archive.thedailystar.net/2006/02/15/d60215061482.htm |work=The Daily Star |access-date=13 March 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060918/http://archive.thedailystar.net/2006/02/15/d60215061482.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060918/http://archive.thedailystar.net/2006/02/15/d60215061482.htm |date=4 March 2016 }}</ref> बङ्गलादेशका राष्ट्रपति यस भवनमा बस्छन् र आफ्नो नेतृत्वमा सबै आधिकारिक कार्यहरू गर्दछन्। यस भवनमा प्रायः राजनीतिज्ञ, बुद्धिजीवी र विदेशी कूटनीतिज्ञहरूका लागि बैठक, सम्मेलन र राजकीय भोजहरू आयोजना गरिन्छ। == संरचना == ब्रिटिस शासनकाल अन्तर्गत [[ढाका]]मा स्थापित अन्य संरचनाहरू जस्तै बङ्गभवन पनि भिक्टोरियन वास्तुकलाको शैलीमा निर्माण गरिएको थियो। सन् १९६१ र १९६४ मा पुनर्निर्माण पछि इस्लामी वास्तुकला र बङ्गाली वास्तुकलाको संयुक्त प्रयोग यस भवनमा देख्न पाइन्छ। मुख्य भवन लामो पर्खालले घेरिएको छ। भवनलाई फूल तथा साना रूखहरूले घेरिएकाले यहाँको परिसर पूर्णरूपमा हरियालीमय छ। भुइँतलाको क्षेत्रफल ६७०० वर्ग मिटर रहेको छ। राष्ट्रपति निवास उत्तर-पूर्व दिशामा अवस्थित छ यसको दोस्रो तल्लामा पाँच सुन्दर शयनकक्षहरू अवस्थित छन्। [[File:রাতের বেলায় বঙ্গভবনের সুসজ্জিত প্রধান ফটক।.jpg|thumb|बङ्गभवनको मूल प्रवेशद्वार]] भुइँतलामा राष्ट्रपतिको कार्यालय, सेना र नागरिक सचिवालय, अन्य अधिकारी र आगन्तुकका लागि छुट्टाछुट्टै कोठा छन्। यसमा बैठक हल, कोर्ट हल, सानो बेङक्वेट हल र स्थानीय आगन्तुकहरूका लागि सानो बैठक कक्ष पनि छ। यसका साथै दोस्रो तल्लामा पाँच वटा कार्यालय कक्ष, एउटा नियन्त्रण कक्ष र एउटा स्टुडियो रहेको छ। तेस्रो तल्लामा विदेशी कूटनीतिज्ञ र सरकारका उच्च अधिकारीका लागि छुट्टाछुट्टै चार वटा कोठाहरू रहेका छन्। [[File:রাতের বেলায় বঙ্গভবনের সৌন্দর্য্য! 01.jpg|thumb|रातको समयमा बङ्गभवनको दृश्य]] बङ्गभवनमा ५० एकड खुला स्थान, सुरक्षा कार्यालय, हुलाक, बैङ्क, चमेनागृह, टेलरिङ पसल, तीन गुम्बज मस्जिद र राष्ट्रपति सुरक्षा कार्यालयका लागि छुट्टै कक्षहरू रहेका छन्। बङ्गभवनका विभिन्न तीन स्थानमा भवनका अधिकारी र कर्मचारीहरूका लागि आवासहरू रहेका छन्। त्यहाँ सैन्य सचिव र सहायक सैन्य सचिवका लागि थप दुई बङ्गला अवस्थित छन्। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} tcqla5ku04lqsdw94l0fyz3czt9pwex 0 141683 1392930 1321911 2026-10-20T15:14:02Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392930 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Prostitution in Asia2.svg|thumb|upright=1.5|एसियामा अवस्थित व्यावसायिक यौनकर्मीहरूको अवस्था<br/> {{legend|#00ffff|अपराध होइन – व्यावसायिक यौनकार्यका लागि कुनै कानुनी सजाय तोकिएको छैन।}} {{legend|#008000|वैध – व्यावसायिक यौनकार्य कानुनी रूपमा वैध छ भने केही अवस्थामा निर्देशित पनि छ।}} {{legend|#336699|उन्मूलनमूलक – व्यावसायिक यौनकार्य कानुनी रूपमा वैध छ तर यससँग सम्बन्धित गतिविधिहरू जस्तै; वेश्यालय र यौन तस्करी अवैध छन्; व्यावसायिक यौन कार्य निर्देशित छैन।}} {{legend|#ff7f00|नव-उन्मूलनवाद – लिङ्ग खरीद र तेस्रो-पक्ष संलग्नता अवैध भएतापनि लिङ्ग बिक्री कानुनी रूपमा वैध छ।}} {{legend|#FF0000|अवैध – व्यावसायिक यौनकार्य अवैध छ।}} {{legend|#585858|यौनकार्यको वैधता स्थानीय कानुन अनुसार भिन्नभिन्न छ।}} ]] '''बङ्गलादेशमा व्यावसायिक यौन कार्य''' वा वेश्यावृत्ति कानुनद्वारा नियन्त्रित भएतापनि यो कानुनी रूपमा वैध छ। लाखौँको सङ्ख्यामा रहेका यौनकर्मीमध्ये अधिकांश बालबालिका भए तापनि कानुनअनुसार वयस्क महिलाहरूले मात्र अदालतमा घोषणा गरे अनुसार व्यावसायिक यौनकार्यमा संलग्न हुन पाउँछन्। होटल तथा आवासगृह, पार्क तथा सार्वजनिक स्थल र वेश्यालयमा आधारित [[बङ्गलादेश]]मा सामान्यतया तीन प्रकारका यौनकर्मीहरू रहेका छन्। २० र २१औँ शताब्दीमा धेरै वेश्यालयलाई बन्द गरिएको भएतापनि सन् २०२० मा बङ्गलादेशमा १४ वटा दर्ता भएका वेश्यालयहरू छन्। व्यावसायिक महिला यौन कार्य वैध भएतापनि यहाँ व्यावसायिक पुरुष यौन कार्य भने अवैध छ। यसको बाबजुद धेरै ठाउँहरूमा पुरुष यौनकर्मीहरूको पनि उपस्थिति रहेको देखिन्छ। एक अनुसन्धानका अनुसार बङ्गलादेशमा २ लाखको हाराहारीमा यौनकर्मी छन्, जसमध्ये १० हजारदेखि २९ हजार नाबालिगहरू छन्।<ref>{{वेब स्रोत|अन्तिम=havocscope|भाषा=अङ्ग्रेजी|शीर्षक=Number of Prostitutes in Bangladesh – Havocscope|युआरएल=https://havocscope.com/number-of-prostitutes-in-bangladesh/|पहुँचमिति=2022-07-09|अभिलेखमिति=2022-07-09|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20220709034038/https://havocscope.com/number-of-prostitutes-in-bangladesh/}}</ref> == नामकरण == यौनकर्मीहरूलाई शाब्दिक रूपमा देहपसारिणी, नगरबधु, वेश्या, रक्षिता, खान्की, जारिनी, पुङ्श्चली, अतित्वरी, गनिका, कुल्टा, बरनबनिता, कुम्भदासी, नटी, रूपजीवा आदि नामले पनि चिनिन्छ।<ref name=sangbad1/> शब्दकोशअनुसार यिनीहरूलाई खान्की, छिनाल, छेनाल, गनिका, गनेरुका, देहोपजिविनी, नटी, नटिनी, बाराङ्गना, बारबधु, बारबिलासिनी, वेश्या, भ्रष्टा, यौनकर्मी, रण्डी, रूपोपजिबिनी, हट्टबिलासिनी आदि नामले पनि चिनिन्छ।<ref>[http://onushilon.org/ovidhan/kh/khanki.htm অভিধান], অনুশীলন</ref> [[बङ्गाली भाषा]]मा वेश्या, पोतिता, गनिका, बन्धकी, बाराङ्गना, खान्की लगायत व्यावसायिक यौनकर्मीहरूका लागि लगभग ३०० संश्लेषणहरू छन्।<ref>শামিম আহমেদ, [https://bengali.indianexpress.com/feature/why-india-sex-workers-deserve-to-be-enlisted-labour-laws-opinion-98984/# শুধু শ্রম অধিকার নয়, গণিকাবৃত্তি তার চেয়েও বেশি গুরুত্ব দাবি করে], ইন্ডিয়ান এক্সপ্রেস, ৪ মে ২০১৯</ref> आधुनिक समयमा, स्वतन्त्र रूपमा जीविकोपार्जन गर्ने अवसर भएकोले यस पेशामा संलग्न व्यक्तिहरूलाई कुनै पनि निम्न नामले नभई व्यावसायिक यौनकर्मीको रूपमा चिनिन्छ।<ref name=BPedia1>কে.এম.এ আজিজ, "[http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AF%E0%A7%8C%E0%A6%A8_%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A7%80 यौनकर्मी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224054350/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AF%E0%A7%8C%E0%A6%A8_%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A7%80 |date=2025-02-24 }}", [[बाङ्लापिडिया]]</ref> आर्थिक अवस्था कमजोर भएका, ठगीको सिकार बनेका, जबर्जस्ती यौनकर्ममा लागेका, असहाय वा अन्य प्रतिकूल अवस्थाको सिकार भई पैसा वा उपहारको बदलामा वा अनैतिक व्यवसायमा संलग्न भई यौन क्रियाकलापमा गर्न बाध्य बनेकाहरूलाई [[बङ्गलादेश सरकार]]ले "सामाजिक रूपमा प्रतिबन्धित महिलाहरू" भनी परिभाषित गरेको छ।<ref name="সামাপ্রতি"/> == इतिहास == ईसापूर्व ३०० तिर [[चाणक्य|कौटिल्य]]को अर्थशास्त्रमा यौनकर्मीहरूको उल्लेख गरिएको छ जसमा उनीहरूको वार्षिक आय १,००० बेहुली मूल्यको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। अर्थशास्त्रको समकालीन कृति [[वात्स्यायन]]को [[कामसूत्र]]का अनुसार प्राचीन कालमा यौनकार्य एक समृद्ध कला थियो। यद्यपि यो एक राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त पेशा भएतापनि सम्मानजनक पेशा भने थिएन। [[महाभारत]]का अनुसार यौनकर्मी असल स्वभावको भएमा अर्को जन्ममा उच्च स्तरमा जन्म लिन सक्छ। [[बौद्ध धर्म]]मा पनि यौनकार्य प्रति सकारात्मक धारणा रहेको पाइन्छ। प्राचीनकालमा महिलाहरूको नृत्य प्रदर्शन पनि यौन सेवाको एक भाग हुने गर्दथ्यो भने यस पेशामा संलग्नहुनेहरूलाई नटिनी, गणिका वा नर्तक भनिन्थ्यो।<ref name=BPedia1/> जैन लेखक हेमचन्द्रका अनुसार "राजा नन्द" एक यौनकर्मीबाट जन्मेको नाईँको छोरा थियो। बौद्ध ग्रन्थहरूमा आम्रपाली, सलावती, सामा, सुल्मा लगायत विभिन्न यौनकर्मीहरूको वर्णन गरिएको छ।<ref name="লিটল">রানা চক্রবর্তী, [https://www.littlemag.org/2020/04/find-out-route-of-prostitution.html?m=1 পতিতাবৃত্তির উৎস সন্ধানে], লিটলম্যাগ, ১৮ এপ্রিল ২০২০</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == 51r413j6qef71ghc21et3443dpyyx1r 0 144333 1392961 1389446 2026-10-20T20:01:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392961 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag |Name = {{पृष्ठको नाम}} |Article = |Image = Flag of Ukraine.svg |Use = 111110 |Symbol = {{FIAV|111110}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Vertical normal}} |Proportion = २:३ |Adoption = {{start date and age|1918|03|22|df=y}} (आधिकारिक रूपमा लागू गरिएको)<br />{{start date and age|1991|08|24|df=y}} (''औपचारिक'' रूपमा पुन:स्थापित)<br />{{start date and age|1992|01|28|df=y}} (आधिकारिक रूपमा पुन:स्थापित, हालको बनोट) |Design =तिलो र पहेँलो रङ समावेश तेस्रो [[द्विरङ्गी (झन्डा)|द्विरङ्गी]] झन्डा |Nickname2 = आकाशे निलो संस्करण |Image2 = Flag of Ukraine (1917–1921).svg |Imagetext2 = {{FIAV|variant}} आकाशे-नीलो संस्करण जुन १९१७ देखि १९२१ सम्म प्रयोग गरिएको थियो र पछि १९९२ मा पुन: प्रस्तुत गरिएको थियो; यो अझै पनि हालको गाढा संस्करणको अतिरिक्त व्यापक प्रयोगमा रहेको छ जसलाई २००६ मा प्रस्तुत गरिएको थियो।<ref name="Commonwealth">{{cite AV media | title = Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States | url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:RIAN_archive_848095_Signing_the_Agreement_to_eliminate_the_USSR_and_establish_the_Commonwealth_of_Independent_States.jpg }}</ref><ref name="Olympics"/><ref name="flag-day-2016"/><ref name="flag-day-2017">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=Vpd-9RN52-k | title = Урочиста церемонія підняття Державного Прапора України 23.08.17 | website = youtube.com | lang = uk | date = २०१७-०८-२३ }}</ref><ref name="flag-day-2019"/><ref name="flag-day-2021"/> |Image3 = Naval Ensign of Ukraine.svg |Nickname3 = सामुद्रिक झन्डा |Use3 = 000001 |Symbol3 = {{FIAV|000001}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}} |Adoption3 = २० जुन २००६ |Proportion3 = २:३ |Design3 = नीलो सेन्ट जर्जको क्रसको साथ सेतो जुन झन्डाको किनारा सम्म फैलिएको छ। }} [[युक्रेन]]को [[राष्ट्रिय झन्डा]]मा ([[युक्रेनी भाषा|युक्रेनी]]: Державний прапор України) नीलो र पहेँलो रङको समान आकारको साथ तेर्सो पट्टी समावेश छ।<ref>{{Cite web |url=http://1-veda.info/blog/історія-національний-прапор-україна |title=ІСТОРІЯ НАЦІОНАЛЬНОГО ЖОВТО-БЛАКИТНОГО ПРАПОРА УКРАЇНИ. |accessdate=24 березня 2022 |archive-date=17 лютого 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180217071520/http://1-veda.info/blog/історія-національний-прапор-україна }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180217071520/http://1-veda.info/blog/%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%8F-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%80-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B0 |date=2018-02-17 }}</ref> सन् १८४८ मा अस्ट्रियाली साम्राज्यभित्र गालिसिया र लोदोमेरिया राज्यको राजधानी [[ल्भिभ]] मा भएको [[सन् १८४८ को क्रान्ति]]मा निलो र पहेँलो रङको झन्डा पहिलो पटक देखिएको थियो। यसलाई पछि अल्पकालिक युक्रेनी जनगणतन्त्र, पश्चिम युक्रेनी जनगणतन्त्र र रूसी क्रान्तिपछि युक्रेनी राज्यद्वारा राज्यको झन्डाको रूपमा अपनाइएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ |title=Прапори з 1651 року. |accessdate=31 серпня 2017 |archive-date=31 серпня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831102951/http://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716104621/https://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ |date=2021-07-16 }}</ref> मार्च १९३९ मा, यसलाई कार्पाथो-युक्रेनले पनि अपनाएको थियो। तथापि, युक्रेन [[सोभियत सङ्घ]]को भाग रहेको बेलामा, दुईवटा रङहरू समावेश भएको झन्डाको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाइएको थियो, र यसलाई युक्रेनी सोभियत समाजवादी गणतन्त्रको झन्डाले प्रतिस्थापित गरेको थियो। यस झन्डामा रातो पृष्ठभूमि, नीलो तल, सुनौलो हथौडा र हँसिया, साथै माथि सुनौलो-सीमा रातो तारा थियो। सन् १९९१ मा जब सोभियत सङ्घ विघटन भयो, युक्रेनी संसदले २८ जनवरी १९९२ मा आधिकारिक रूपमा पुनः अङ्गीकार गर्नु अघि द्विरङ्गी झण्डा बिस्तारै प्रयोगमा फर्किएको थियो। युक्रेनले सन् २००४ देखि २३ अगस्टमा राष्ट्रिय झण्डा दिवस मनाउँदै आएको छ। == वनोट == युक्रेनी कानुन अनुसार युक्रेनी झन्डाको रङ "निलो र पहेँलो" रङको हुन्छ तर राज्यका अन्य निकायले यसको रङ निर्धारण गरेका छन्। युक्रेनको मन्त्रिपरिषद्ले सन् २०२१ मा, सैन्य अन्त्येष्टि झन्डाहरूको लागि यो मानक अनिवार्य बनाएको थियो।<ref>{{cite web |title=Про затвердження Порядку виготовлення Державного Прапора України |trans-title=On the Approval of the Rules for the Production of the State Flag of Ukraine |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1081-2021-%D0%BF#Text |publisher=Verkhovna Rada of Ukraine |date=20 October 2021 |access-date=3 March 2024 |language=uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225005213/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1081-2021-%D0%BF#Text |archive-date=25 February 2022}}</ref> [[File:Flag of Ukraine (construction sheet).svg|250px|center]] झन्डामा प्रयोग गरिएको निलो रङको छायाँलाई लिएर असहमति रहँदै आएको छ। दुवै गाढा नीलो र आकाश नीलो झन्डाहरू ऐतिहासिक रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। सन् १९९२ मा यो झन्डा स्वीकृत भएको थियो। व्यावहारिक कारणले गर्दा आकाशे नीलो भन्दा गाढा निलो रङ रोजिएको थियो। आकाशे नीलो झण्डाहरू घाममा धेरै छिटो फिक्का हुन्छन्। यद्यपि आधिकारिक मानक सन् २००६ मा पेश गरिएको थियो, केहि निर्माताहरूले मानकसँग मेल नखाने झन्डाहरू उत्पादन गरिरहन्छन्।<ref>{{cite web |last1=Martynnyk |first1=Bohdanna |title=Як комуністи ледь не зіпсували наш синьо-жовтий стяг - Спецтема |url=https://expres.online/spetstema-2/yak-komunisti-led-ne-zipsuvali-nash-sino-zhovtiy-styag |publisher=Ekspres |date=23 August 2020 |access-date=3 March 2024 |language=uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303232525/https://expres.online/spetstema-2/yak-komunisti-led-ne-zipsuvali-nash-sino-zhovtiy-styag |archive-date=3 March 2024 }}</ref> {{gallery | mode = nolines | whitebg = y | align = center | Ukrainian independence poster (1917).jpg | एक युक्रेनी स्वतन्त्रता पर्चा (सन् १९१७) | Leonid Kadenyuk.jpg | [[लियोनिद कादेनयुक]] पछाडी रहेको युक्रेनको झन्डा (सन् १९९७) | Non-EU-section-with-UA.svg | सवारी दर्ता प्लेटको स्ट्रिप। }} {{gallery | align = center | mode = nolines | whitebg = y | height = 100 | Flag of Ukraine (1917–1921).svg | युक्रेनको झन्डाको आकाशे नीलो संस्करण।<ref name="Commonwealth">{{cite AV media | title = Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States | url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:RIAN_archive_848095_Signing_the_Agreement_to_eliminate_the_USSR_and_establish_the_Commonwealth_of_Independent_States.jpg }}</ref><ref name="Olympics">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=gct_B5aNITY&t=1310s | title = Figure Skating Drama - Part 2 - The Lillehammer 1994 Olympic Film | website = youtube.com | date = 19 November 2014 | lang = en }}</ref><ref name="flag-day-2016">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=7qZT3GweoWc&t=180 | title = Церемонія підняття Прапора України у місті Львові | website = youtube.com | lang = uk | date = 2016-08-23 }}</ref><ref name="flag-day-2017"/><ref name="flag-day-2019">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=uN61XkqastM | title = ДЕРЖАВНИЙ ПРАПОР УКРАЇНИ ПІДНЯТО У ЛЬВОВІ | website = youtube.com | lang = uk | date = 2019-08-23 }}</ref><ref name="flag-day-2021">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=b_HVYHu7qkU&t=18 | title = У Вінниці підняли найбільший в області Державний прапор України | website = youtube.com | lang = uk | date = 2021-08-23 }}</ref> | Flag of Ukraine.svg | {{FIAV|normal}} सन् २००६ मा पेश गरिएको रङ्गहरूको साथ युक्रेनको झन्डा। }} यो झन्डा [[अस्ट्रिया]]को तल्लो अस्ट्रिया राज्य, जर्मन सहर सेम्निस, ऐतिहासिक दालमातिया राज्य (हाल [[क्रोएसिया]]) र हङ्गेरीको पेक्स सहरसँग मिल्दोजुल्दो छ, तर ती सबै झन्डाहरूमा नीलो रङ्गको गाढा छायाँ छ। झन्डा केही हदसम्म मलेसियाली राज्य पर्लिस र बेलायती काउन्टी डरहम (क्रस रहित)सँग मिल्दोजुल्दो छ, तर यसको उल्टो रङ व्यवस्थामा नीलो र पहेँलोको हल्का रङ्ग, र फरक पक्ष अनुपात छ। == झन्डा दिवस == [[File:Ukrflagblue.jpg|thumbnail|right|[[किभ]]को एक भवनमा रहेको युक्रेनी झन्डा]] युक्रेनमा राष्ट्रिय झन्डा दिवस २३ अगस्टमा मनाइन्छ; यो सन् २००४ मा सुरु भएको थियो।<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-08/23/c_131803737.htm Ukraine celebrates National Flag Day] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131007221207/http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-08/23/c_131803737.htm|date=October 7, 2013}}, Xinhua News Agency (August 23, 2012)<br />[http://www.kyivpost.com/content/kyiv/ceremony-of-hoisting-ukraines-national-flag-held-a-111423.html Ceremony of hoisting Ukraine's national flag held at presidential administration], ''[[Kyiv Post]]'' (August 23, 2011)<br />[http://tsn.ua/ukrayina/ukrayina-vidznachaye-den-derzhavnogo-prapora.html Україна відзначає День Державного прапора "On Tuesday, August 23, all of Ukraine celebrates National Flag Day. Measures to raise the national flag are planned throughout the country."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801033729/http://tsn.ua/ukrayina/ukrayina-vidznachaye-den-derzhavnogo-prapora.html|date=1 August 2013}}, 1+1 (August 23, 2011)</ref> यस अघि जुलाई २४ मा किभमा राष्ट्रिय झण्डा दिवस मनाइन्थ्यो। झन्डालाई आधिकारिक रूपमा राष्ट्रिय झन्डाको रूपमा स्वीकार गर्नु भन्दा दुई वर्ष अगाडि आधुनिक समयमा पहेँलो र निलो युक्रेनी झण्डाको पहिलो औपचारिक उत्थान २४ जुलाई १९९० मा भएको थियो। सन् १९९२ देखि युक्रेनको स्वतन्त्रता दिवस २४ अगस्टमा मनाइँदै आएको छ। एक सरकारी उर्दी पछि, झन्डा यस मिति र केही अन्य विदाहरूमा सार्वजनिक भवनहरूबाट फहराउनु पर्दछ। संसदीय निर्वाचनको दिन र क्षेत्रीय-विशिष्ट झन्डा दिवसहरूमा पनि झन्डा फहराउनुपर्छ। राष्ट्रपतिको निर्वाचन वा प्रमुख राजनीतिज्ञको मृत्यु भएमा जहाँ झन्डाहरू आधा झुकाइन्छ। == इतिहास == === स्वतन्त्रता पूर्व: सन् १९१७–१९२१ === [[File:Богуш Шіппіх - Згинуть наші вороженьки, як роса на сонці (1917) - large.jpg|thumbnail|सन् १९१८ को युक्रेनी स्वतन्त्रता सङ्ग्रामको बेला युक्रेनी जनगणतन्त्रले प्रयोग गरेको पहेँलो-अधिक-नीलो झन्डा चित्रण गर्ने कलाकृति]] [[File:Україна у своїх етноґрафічних межах.jpg|thumbnail|सन् १९२० मा युक्रेनको झन्डा र हातहतियारको निसान छाप सहितको प्रकाशन]] [[File:Украинская галицкая армия флаг.jpg|thumbnail|left|सन् १९१८ मा, निलो र पहेँलो रङको झन्डा बोकेका सेनाहरू]] सन् १९१७ मा युक्रेनको स्वतन्त्रता सङ्ग्राममा निलो-पहेँलो र पहेँलो-नीलो दुवै झन्डा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। [[रुसी साम्राज्य]]को इतिहासमा पहिलो पटक, नीलो-पहेँलो रङको झन्डा २५ मार्च १९१७ मा पेत्रोग्रादमा २०,००० शक्तिशाली जन प्रदर्शनको क्रममा फहराइएको थियो। युक्रेनको इलाकामा २९ मार्च १९१७ मा सैनिकहरूले [[किभ]]मा पहिलो पटक [[राष्ट्रिय झन्डा]] फहराएका थिए।<ref name=istpravda/> १ अप्रिल १९१७ मा, किभले १,००,००० जनसहभागिता रहेको शक्तिशाली प्रदर्शनमा ३२० भन्दा बढी राष्ट्रिय झन्डा फहराइएको थियो। त्यसपछि, युक्रेनी झन्डा सहितको यस्तै प्रदर्शनहरू सम्पूर्ण रुसी साम्राज्य भरि, जातीय युक्रेनी भूमिहरूभन्दा बाहिर पनि भएका थिए।<ref name=istpravda/> धेरै प्रसिद्ध युक्रेनी राजनीतिज्ञहरूले १ अप्रिलको प्रदर्शनको बारेमा लेखेका थिए जसमा मिखाइलो ह्रुसेभस्की र सेर्ही येफ्रेमोभ प्रदर्शनमा समावेश थिए। दिमित्रो दोरोसेन्कोले झन्डाहरू पहेँलो र नीलो रङको भएको दावी गरेका थिए। सन् १९१७ मे १८ का दिन पहिलो युक्रेनी सैन्य काङ्ग्रेसमा नीलो-पहेँलो रङको झन्डा फहराइएको थियो।<ref name=istpravda>{{Cite web|title=Синьо-жовтий чи жовто-блакитний? Міфи про "перевернутий" прапор (Blue-yellow or yellow-blue? Myths about the flipped flag) |url=https://www.istpravda.com.ua/articles/2014/01/14/140850/ |date=14 January 2014 |access-date=2022-03-04|website=[[Ukrayinska Pravda]] Історична правда}}</ref> === सोभियत युक्रेन: सन् १९२२–१९९१ === [[सोभियत सङ्घ|सोभियत]] शासनको समयमा, युक्रेनी झन्डा माथि प्रतिबन्ध लगाइएको थियो, र यसलाई प्रदर्शन गर्ने जो कोहीलाई "सोभियत विरोधी प्रचार"को लागि आपराधिक अभियोग लगाउन सकिन्थ्यो।<ref>{{Cite news |title=The Revolution On Granite: Ukraine's 'First Maidan' |url=https://www.rferl.org/a/the-revolution-on-granite-ukraine-s-first-maidan-kyiv/30892599.html |access-date=2022-03-04 |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |language=en}}</ref> युक्रेनी सोभियत समाजवादी गणतन्त्रको पहिलो झण्डा १० मार्च १९१९ मा सोभियत युक्रेन राज्यको प्रतीकको रूपमा सेवा गर्न अपनाइएको थियो। सन् १९९१ मा सोभियत सङ्घको विघटन हुनुभन्दा पहिले आधिकारिक झन्डाको विवरण समय-समयमा परिवर्तन गरिएको थियो, तर सबै रुसमा [[अक्टोबर क्रान्ति]]को रातो झन्डा र छिमेकी रूसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणतन्त्रको झन्डाको सटीक प्रतिकृतिमा आधारित थिए। झन्डामा हँसिया हथौडा समावेश थियो। {{gallery | align = center | mode = nolines | whitebg = y | height = 100 | Socialist red flag.svg | {{FIAV|historical}} [[रातो झन्डा (राजनीति)|रातो झन्डा]] (सन् १९१७) | Flag of Ukrainian People's Republic of the Soviets.svg | {{FIAV|historical}} [[युक्रेनी जनगणतन्त्र सोभियत]]को झन्डा (सन् १९१७–१९१९) | Naval Ensign of the Ukrainian People's Socialist Republic.svg | {{FIAV|historical}} युक्रेनी जनसमाजवादी गणतन्त्रको झन्डा (सन् १९१९) }} {{gallery | align = center | mode = nolines | whitebg = y | height = 100 | title = युक्रेनी सोभियत समाजवादी गणतन्त्र | Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1919-1929).svg | {{FIAV|historical}} सन् १९१९–१९२९ | Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1929-1937).svg | {{FIAV|historical}} सन् १९२९–१९३७ | Flag of Ukrainian SSR (1937-1949).svg | {{FIAV|historical}} सन् १९३७–१९४९ | Flag of Ukrainian SSR.svg | {{FIAV|historical}} सन् १९४९–१९९१ | Flag of SFR Yugoslav Ruthenian and Ukrainian Minority.svg | सङ्घीय समाजवादी गणतन्त्र युगोस्लाभियामा युक्रेनी बाहुल्यता रहेको क्षेत्रमा प्योग भएको झन्डा }} === राष्ट्रिय झन्डाको पुनरागमन === [[File:Kiev 24.7.1990 Ukrainian Flag.JPG|right|upright|thumb|युक्रेनी राष्ट्रिय झण्डा २४ जुलाई १९९० मा पहिलो पटक किभको सिटी हल बाहिर फहराइएको थियो।]] [[मिखाइल गोर्बाचोभ]]को पेरेस्त्रोइका र ग्लास्नोस्तको नीतिहरूको प्रभावमा, व्यक्तिगत सोभियत गणतन्त्रहरूले राष्ट्रिय पहिचानको बलियो भावना प्राप्त गरेका थिए, जसले गर्दा सन् १९९१ मा [[सोभियत सङ्घ]]को पतन भयो। यो विशेष गरी तीन बाल्टिक राज्यहरू र पश्चिमी युक्रेनको लागि प्रेरक थियो जुन सोभियत सङ्घमा संलग्न अन्तिम क्षेत्रहरू थिए। राष्ट्रिय जागरणसँगै ऐतिहासिक राष्ट्रिय प्रतीकहरू पुनर्स्थापित गर्ने प्रयासहरू पनि भएका थिए। सन् १९८८ मा, लिथुआनियाले सर्वोच्च सोभियतले लिथुआनियाको राष्ट्रिय झन्डा र निसान छापलाई राज्य प्रतीकको रूपमा पुन: स्थापित गरेको थियो। [[लात्भिया]] र [[एस्टोनिया]]का संसदहरूले पनि चाँडै नै यसको अनुसरण गरेका थिए। १४ मार्च १९९० मा, सोभियत सङ्घको स्थापना पछि पहिलो पटक सानो सहर स्त्रायीमा युक्रेनी झण्डा फहराइएको थियो।<ref>{{Cite web|title=History of evolution of the State Flag of Ukraine |url=http://www.ukrinform.ua/ukr/news/istoriya_evolyutsiii_dergavnogo_prapora_ukraiini_infografika_2084779 |work=[[Ukrinform]] |date=August 23, 2015|access-date=2022-03-04|language=uk}} {{Cite web |url=http://www.ukrinform.ua/ukr/news/istoriya_evolyutsiii_dergavnogo_prapora_ukraiini_infografika_2084779 |title=Укрінформ - актуальні новини України та світу |access-date=23 August 2015 |archive-date=17 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150817220933/http://www.ukrinform.ua/ukr/news/istoriya_evolyutsiii_dergavnogo_prapora_ukraiini_infografika_2084779 |url-status=deviated }}</ref> सन् १९९० अप्रिल २९ का दिन तेर्नोपिल सहरबाट पहेँलो र निलो झन्डा फहराइएको थियो र त्यसको माथि सोभियत सङ्घको झन्डा झुन्डाइएको थियो र २४ अगस्ट १९९१ मा युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणा पछि, राष्ट्रिय पहेँलो र नीलो झन्डा ४ सेप्टेम्बर १९९१ मा युक्रेनी संसद भवनमा पहिलो पटक फहराइएको थियो। सोभियत रातो र नीलो झन्डा नयाँ-स्वतन्त्र युक्रेनको वास्तविक झण्डाको रूपमा रहेको थियो। नीलो र पहेँलो झन्डा युक्रेनी स्वतन्त्रता पछि अगस्ट १९९१ मा आधिकारिक समारोहको लागि अस्थायी रूपमा अपनाइएको थियो जसलाई आधिकारिक रूपमा २८ जनवरी १९९२ मा युक्रेनको संसदद्वारा पुनर्स्थापित गरिएङ्को थियो। [[सन् २०२२ युक्रेनमा रूसी आक्रमण]] सुरुवातमा, विश्वभरका स्थलहरू युक्रेनी झन्डाको रङले चम्किएका थिए, जबकि धेरै सहरहरूले ऐक्यबद्धतामा युक्रेनी झन्डा उठाएका थिए।<ref>{{cite web | url=https://www.collingwoodtoday.ca/town-of-blue-mountains/town-raises-ukrainian-flag-in-support-and-solidarity-for-the-people-of-ukraine-5167910 | title=Town of Blue Mountains Info:Town Raises Ukrainian Flag in Support and Solidarity for the People of Ukraine | access-date=18 March 2022 | archive-date=11 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220411032940/https://www.collingwoodtoday.ca/town-of-blue-mountains/town-raises-ukrainian-flag-in-support-and-solidarity-for-the-people-of-ukraine-5167910 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411032940/https://www.collingwoodtoday.ca/town-of-blue-mountains/town-raises-ukrainian-flag-in-support-and-solidarity-for-the-people-of-ukraine-5167910 |date=11 April 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.euronews.com/2022/02/25/in-many-capital-cities-official-buildings-turned-blue-and-yellow-in-solidarity-with-ukrain | title=VIDEO : Ukraine invasion: Europe's landmarks turned blue and yellow in solidarity with Kyiv | date=25 February 2022 }}</ref> {{gallery | align = center | mode = nolines | whitebg = y | height = 100 | Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg | {{FIAV|historical}} २४ अगस्ट १९९१ देखि २८ जनवरी १९९२ सम्म प्रयोग गरिएको सोभियत-पछिको युक्रेनको झन्डा | Flag of Ukraine (1991–1992).svg | {{FIAV|historical}} ८ सेप्टेम्बर १९९१ देखि २८ जनवरी १९९२ सम्म प्रयोग गरिएको सोभियत पछिको युक्रेनको झण्डा (निलो-पहेँलो, हल्का रङ) | Flag_of_Ukraine_(Soviet_shades).svg | {{FIAV|historical}} ८ सेप्टेम्बर १९९१ देखि २८ जनवरी १९९२ सम्म प्रयोग गरिएको सोभियत युक्रेनको झन्डा | Flag of Ukraine (1991–1992, dark blue).svg | {{FIAV|historical}} ८ सेप्टेम्बर १९९१ देखि २८ जनवरी १९९२ सम्म प्रयोग गरिएको सोभियत पछिको युक्रेनको झन्डा (निलो-पहेँलो, गाढा रङ) }} {{gallery | align = center | mode = nolines | whitebg = y | height = 100 | Flag of Ukraine (1917–1921).svg | {{FIAV|variant}} आकाश-नीलो संस्करण जुन २००६ सम्म प्रयोगमा थियो; यो अझै पनि हालको गाढा संस्करणको छेउमा व्यापक प्रयोगमा छ।<ref name="Commonwealth">{{cite AV media | title = Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States | url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:RIAN_archive_848095_Signing_the_Agreement_to_eliminate_the_USSR_and_establish_the_Commonwealth_of_Independent_States.jpg }}</ref><ref name="Olympics">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=gct_B5aNITY&t=1310s | title = Figure Skating Drama - Part 2 - The Lillehammer 1994 Olympic Film | website = youtube.com | date = 19 November 2014 | lang = en }}</ref><ref name="flag-day-2016"/><ref name="flag-day-2017"/><ref name="flag-day-2019">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=uN61XkqastM | title = ДЕРЖАВНИЙ ПРАПОР УКРАЇНИ ПІДНЯТО У ЛЬВОВІ | website = youtube.com | lang = uk | date = 2019-08-23 }}</ref><ref name="flag-day-2021"/> | Flag of Ukraine (fair blue).svg | {{FIAV|variant}} हल्का रङ्गको साथ युक्रेनको झन्डा गैर-मानक छ तर प्राय: प्रयोग गरिएको छ।<ref name="Commonwealth"/><ref name="Olympics"/><ref name="flag-day-2016"/><ref name="flag-day-2017"/><ref name="flag-day-2019"/><ref name="flag-day-2021"/> | Flag of Ukraine.svg | {{FIAV|normal}} सन् २००६ मा पेश गरिएको रङ्गहरूको साथ युक्रेनको झन्डा }} == विवाद र आलोचना == === पहेँले-निलो विरुद्ध निलो-पहेँले=== युक्रेनीले सामान्यतया झन्डालाई "पहेँलो र हल्का नीलो" ({{langx|uk|жовто-блакитний|link=no}})को रूपमा उल्लेख गर्छन्। [[युक्रेनी राष्ट्रिय गणतन्त्र]] वर्ष (सन् १९१७-१९२१) को समयमा प्रयोग गरिएको झन्डाको एक फरक संस्करण शीर्षमा पहेँलो र तल नीलो थियो। माथिको पहेँलो रङले मसीही मण्डलीहरूको सुनौलो गुम्बज र नीलो निपर नदीलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। <ref>A little less often they use also "yellow and blue", "blue and yellow" and "yellow and azure".</ref> युक्रेनी शौर्यशास्त्र समाजका प्रमुख आन्द्री ग्रेचिलोले रङको क्रमबारे सन् १९१८ देखि नै छलफल भइरहेको तथ्यलाई औँल्याएका थिए। यद्यपि, युक्रेनी जनगणतन्त्र र युक्रेनी राज्यका दुवै सरकारहरूले माथिल्लो आधा हल्का-नीलो हुने र तल्लो पहेँलो रहने भनि परिभाषित गरेको थियो।<ref name=grechylo>{{Cite news|last=Gazeta.ua|title=Хрущов і Каганович боялися слова "жовто-блакитний" (Khrushchev and Kaganovich were afraid of the word "zhovto-blakytnyi") |url=https://gazeta.ua/articles/history/_hruschov-i-kaganovich-boyalisya-slova-zhovtoblakitnij-/512859 |date=23 August 2013 |access-date=2022-03-04|website=Gazeta.ua|language=uk}}</ref> सन् १९१८ को दौडान हल्का नीलो रङ्गले सूर्यको छायाँ गुमाउँछ भन्ने कुरालाई ध्यानमा राख्दै रङलाई गाढा बनाउने निर्णय गरिएको थियो। पहिले नै युक्रेनी जनगणतन्त्रको संविधानको सन् १९१८ विधेयकमा, रङ्गहरूको क्रम नीलो र पहेँलोको रूपमा परिभाषित गरिएको थियो। यही क्रम नोभेम्बर १९१८ का लागि पश्चिम युक्रेनी जनगणतन्त्र र १५ मार्च १९३९ मा कार्पेथी युक्रेन गणतन्त्रको विधायिकी कार्यहरूमा पनि पाउन सकिन्छ। युक्रेनी डायस्पोरामा पनि रङको क्रमबारे बहस भइरहेको थियो। सन् १९४९ मा युक्रेनले एकल राज्यको झन्डा परिभाषित नगरेसम्म डायस्पोराले निलो र पहेँलो ब्यानर प्रयोग गर्ने निर्णय गरिएको थियो।<ref name=grechylo/> ===सोभियत झन्डालाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयास === २१ अप्रिल २०११ मा, युक्रेनको संसदले विजय दिवसमा विजयी झन्डा उठाउन अनुमति दिने कानून पारित गरेको थियो।<ref>{{Cite news |title=РАДА ЗОБОВ'ЯЗАЛА ВИВІШУВАТИ ЧЕРВОНІ ПРАПОРИ НА 9 ТРАВНЯ (Rada enforced raising red flags on the May 9) |url=https://www.istpravda.com.ua/short/2011/04/21/36767/|access-date=2022-03-04|website= [[Ukrayinska Pravda]] Історична правда |date=April 21, 2011 |language=uk}}</ref> वर्तमान विजयी झन्डा रुसमा २००७ मा अपनाइएको थियो। २० मे २०११ मा, उक्त कानुनमा यूक्रेनको राष्ट्रपति भिक्टर यानुकोभिचद्वारा हस्ताक्षरित गरिएको थियो।<ref>{{Cite news |title=ЯНУКОВИЧ ПІДПИСАВ ЗАКОН ПРО ЧЕРВОНИЙ ПРАПОР (Yanukovych signed the law about the Red Banner) |url=https://www.istpravda.com.ua/short/2011/05/21/39383/ |access-date=2022-03-04 |website=[[Ukrayinska Pravda]] Історична правда |date= 21 May 2011 |language=uk}}</ref> १७ जुन २०११ मा, युक्रेनको संवैधानिक अदालतले कानुनलाई असंवैधानिक भन्दै संसदले युक्रेनको संविधानमा आवश्यक संशोधनहरू लागू गरोस् भनेर प्रस्ताव गरेको थियो।<ref>{{Cite news|title=КС Украины признал неконституционным использование красного знамени Победы (CC of Ukraine recognised the use of Red Victory Banner as non-constitutional) |url=https://rg.ru/2011/06/17/znamya-anons.html|access-date=2022-03-04|website=Russian Gazette Российская газета |date=June 17, 2011 |language=ru}}</ref> ९ अप्रिल २०१५ मा, युक्रेनी संसदले "कम्युनिस्ट र राष्ट्रिय समाजवादी अधिनायकवादी शासन" का प्रतीकहरूको प्रचारमा प्रतिबन्ध लगाउँदै कम्युनिस्ट विरोधी कानुन पारित गरेको थियो।<ref>{{cite news|url= http://www.newsweek.com/ukraine-purges-symbols-its-communist-past-321663 |title= Ukraine Purges Symbols of Its Communist Past |first= Nolan |last= Peterson |work= Newsweek|date= 10 April 2015 |access-date= 17 May 2015}}<br />{{cite news |url=http://en.interfax.com.ua/news/general/259775.html |title= Rada bans Communist, Nazi propaganda in Ukraine |work= [[Interfax-Ukraine]] |date= 9 April 2015 |access-date= 17 May 2015}}<br />{{cite news|url= https://www.theguardian.com/world/2015/apr/20/ukraine-decommunisation-law-soviet |title= Ukraine to rewrite Soviet history with controversial 'decommunisation' laws |first= Lily |last= Hyde |work= [[The Guardian]] |date= 20 April 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150516095241/http://www.theguardian.com/world/2015/apr/20/ukraine-decommunisation-law-soviet |archive-date= 16 May 2015 |access-date= 17 May 2015}}</ref> त्यसबेलादेखि, विजयी झन्डा जस्ता सोभियत प्रतीकहरूलाई चिहानहरूमा मात्र अनुमति दिइएको छ।<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-europe-32267075 |first= Vitaly |last= Shevchenko |title= Goodbye, Lenin: Ukraine moves to ban communist symbols |work= BBC News |date=14 April 2015 |access-date= 17 May 2015}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.dw.de/ukraine-lawmakers-ban-communist-and-nazi-propaganda/a-18372853|title= Ukraine lawmakers ban 'Communist and Nazi propaganda'|work= Deutsche Welle|date= 9 April 2015|archive-date= 1 October 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20151001180213/https://www.dw.com/en/ukraine-lawmakers-ban-communist-and-nazi-propaganda/a-18372853|url-status= live|access-date= 11 February 2023}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001180213/https://www.dw.com/en/ukraine-lawmakers-ban-communist-and-nazi-propaganda/a-18372853 |date=1 October 2015 }}</ref> सन् २०२२ मा रुसले सोभियत सङ्घमा आक्रमण गरेपछि सोभियत सङ्घको झन्डा सरकारको नियन्त्रण बाहिरका क्षेत्रमा फहराइएको छ।<ref>{{cite news |last1=Young |first1=Pareisa |title=Ukraine: Russian troops flying Soviet flag, symbol of 're-establishing Russian domination' |url=https://observers.france24.com/en/europe/20220311-ukraine-ussr-soviet-flag-russia-troops |access-date=4 May 2022 |work=The Observers - France 24 |date=11 March 2022 |archive-date=27 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427075026/https://observers.france24.com/en/europe/20220311-ukraine-ussr-soviet-flag-russia-troops |url-status=live }}</ref> == राज्य प्रमुखको झन्डा == युक्रेनको इतिहास भरि, राज्यका विभिन्न प्रमुखहरूले विभिन्न झन्डाहरू प्रयोग गरेका छन्। बनोटहरू ऐतिहासिक युग अनुसार र उनीहरूले प्रयोग गरेका थिए र त्यस समयमा युक्रेनमा राजनीतिक दृश्य अनुसार फरक फरक छन्। युक्रेनका [[राष्ट्रप्रमुख]]ले प्रयोग गर्ने पहिलो झन्डा पाभ्लो स्कोरोपादस्कीको थियो। निर्वासनमा रहेका युक्रेनी जनगणतन्त्रका राष्ट्रपतिका लागि एउटा मापदण्ड सन् १९३० तिर लागू भएङ्को थियो। वर्तमान बनोट, युक्रेनको राष्ट्रपतिको झण्डा, सन् १९९९ मा अपनाइएको थियो। सन् २०२२ मा युक्रेनका राष्ट्रपतिले एउटा भिन्न झन्डाको प्रयोग गरेका थिए जसमा नीलो माथिल्लो भागको बायाँ भागमा पहेँलो निसान छाप रहेको छ।<ref>{{Cite web|last=Basu|first=Zachary|date=2022-03-01|title=Zelensky tells European Parliament "nobody is going to break us" in emotional appeal|url=https://www.axios.com/zelensky-video-european-parliament-address-ukraine-ed88a2e1-ff9e-471c-9a4d-92e0406ff541.html|access-date=2022-03-04|website=Axios|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322080554/https://www.axios.com/zelensky-video-european-parliament-address-ukraine-ed88a2e1-ff9e-471c-9a4d-92e0406ff541.html|archive-date=2022-03-22}}</ref> {{gallery|mode=nolines|whitebg=y|height=100|align=center |Personal Standard of the Hetman.svg|{{FIAV|historical}} - युक्रेनको सेना प्रमुखको व्यक्तिगत मानक (सन् १९१८) |Штандарт Президента УНР.png|{{FIAV|historical}} निर्वासनमा रहेका युक्रेनी जनगणतन्त्रको राष्ट्रपतिको मानक राष्ट्रपति मानक]] |Flag_of_the_President_of_Ukraine.svg|[[युक्रेनको राष्ट्रपतिको झन्डा|राष्ट्रपति मानक]]}} == सैन्य झन्डाहरू == [[File:Rapid Trident 2014 10.jpg|thumb|130px|right|सैन्य परेडको क्रममा नौसेना र राष्ट्रिय सुरक्षाकर्मीको झण्डा फहराइएको एक दृश्य।]] {{gallery | align = center | mode = nolines | whitebg = y | height = 100 | perrow = 3 | Ensign of the Ukrainian Armed Forces.svg | सशस्त्र बल | Ensign of the Ukrainian Ground Forces.svg | मैदान सेना | Ensign of the Ukrainian Air Force.svg | बायु सेना | Ensign of the National Guard of Ukraine.svg | राष्ट्रिय सुरक्षाकर्मी | Naval Ensign of Ukraine.svg | नौसेना | Sea Guard Ensign of Ukraine (dress).svg | सामुद्रिक सुरक्षा फौज | Flag_of_the_State_Border_Guard_Service_of_Ukraine.svg| [[युक्रेनको राज्य सीमा सुरक्षा सेवा बल|सीमा सुरक्षा सेवा बल]]| Flag of the Special Operations Forces of Ukraine.svg| [[युक्रेनको विशेष बल|विशेष बल]]| Flag of the Ukrainian Naval Infantry.png| [[युक्रेनी नौसेना फौज|नौसेना फौज]]|Flag of the Ukrainian Air Assault Forces.svg| [[युक्रेनी वायुसेवा बल|वायुसेवा बल]]}} === ऐतिहासिक === {{gallery | align = center | mode = nolines | whitebg = y | height = 100 | perrow = 3 | title = सामुद्रिक झन्डा |2={{FIAV|historical}} 1787|3=Naval Ensign of Ukraine (1917–1921).svg|4={{FIAV|historical}} सन् १९१७|5=Naval Ensign of Ukraine 1918 July.svg|6={{FIAV|historical}} सन् १९१८–१९२१|7=Naval Ensign of Ukraine 1918 (dress).svg|8={{FIAV|proposal}} सन् १९१८|9=Naval Ensign of Ukraine 1918 July.svg|10={{FIAV|historical}} सन् १९९२|11=Naval ensign of Ukraine (1993).svg|12={{FIAV|historical}} सन् १९९३|13=Naval ensign of Ukraine (1994–1997).svg|14={{FIAV|historical}} सन् १९९४–१९९७|15=Naval ensign of Ukraine (1997–2007).svg|16={{FIAV|historical}} सन् १९९७–२००६}} {{gallery | align = center | mode = nolines | whitebg = y | height = 100 | title = नौसेना बल | Naval Jack of Ukraine (1918–1921).svg | {{FIAV|historical}} सन् १९१८–१९२१ | Naval jack of Ukraine (1992).svg | {{FIAV|proposal}} सन् १९९२ }} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category|National flag of Ukraine|युक्रेनको झन्डा}} {{Wikiquote}} * {{FOTW|id=ua|title=युक्रेन}} * [http://www.vexillographia.ru/ukraine/index.htm युक्रेन – भिक्सिलोग्राफिया] * [https://web.archive.org/web/20130815224329/http://www.uarmy.com.ua/ALMANAH/ALMANAH02/article12/art12.html युक्रेनको सशस्त्र बलको झन्डा] * [https://guideme.com.ua/what-language-is-spoken-in-ukraine युक्रेनको निसान छाप र विभागीय झन्डा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122110605/https://guideme.com.ua/what-language-is-spoken-in-ukraine/ |date=2022-11-22 }} * [http://library.lnu.edu.ua/bibl/index.php?option=com_content&view=article&id=214:-i-i-i-i&catid=58:2008-10-22-10-25-21&Itemid=67 झन्डाको संक्षिप्त इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111218013114/http://library.lnu.edu.ua/bibl/index.php?option=com_content&view=article&id=214:-i-i-i-i&catid=58:2008-10-22-10-25-21&Itemid=67 |date=18 December 2011 }} फ्रेन्को राष्ट्रिय विश्वविद्यालय विज्ञान पुस्तकालयमा (ल्भिभ)। * [http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1567-12 "युक्रेनी झन्डाको बारेमा"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023055734/http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1567-12 |date=2013-10-23 }}. युक्रेनको सर्वोच्च परिषद्को अध्यक्ष मण्डलको बयान। १८ सेप्टेम्बर १९९१। * [http://search.ligazakon.ua/l_doc2.nsf/link1/T206700.html "युक्रेनको राज्य झन्डाको बारेमा"]. युक्रेनको सर्वोच्च परिपद् राज्य। २८ जनवरी १९९२। [[श्रेणी:युक्रेनका झन्डाहरू| ]] [[श्रेणी:निलो र पहेँलो रङ भएका झन्डाहरू|युक्रेन]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय झन्डाहरू|युक्रेन]] [[श्रेणी:युक्रेनका राष्ट्रिय प्रतीकहरू]] mmxwx7isksuefnvvbv2qmx8nwkgc0de 0 144626 1392957 1389082 2026-10-20T18:56:15Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1392957 wikitext text/x-wiki {{Short description|बंगाली हिन्दू उन्नत जाति}} {{pp-semi-indef|small=yes}} {{Use Indian English|date=April 2024}} {{use dmy dates|date=April 2024}} {{Infobox ethnic group | group = माहिष्य | image = | caption = | region1 = प्रेसिडेंसी डिभिजन (त्यसबेला [[खुलना डिभिजन]] सहित) • [[बर्दवान डिभिजन]] ( [[मेदिनीपुर डिभिजन]] सहित) • [[राजशाही डिभिजन]] ( [[माल्दा डिभिजन]] सहित) • [[ढाका डिभिजन]] | pop1 = ~२.३८ मिलियन (प्रदेशको हिन्दू जनसंख्याको लगभग एक चौथाई {{circa|1931}}) | langs = [[बंगाली भाषा|बंगाली]] | rels = [[image:Om symbol.svg|15px]] [[हिन्दू धर्म]] }} '''माहिष्य''' ([[IAST]]: '''Māhiṣya''') एक [[बंगाली हिन्दू]] परम्परागत [[कृषि समाज|कृषक]] र ऐतिहासिक रूपमा योद्धा [[जाति]] हो,<ref>{{Cite book|last=Society|first=Indian Anthropological|url=https://books.google.com/books?id=nlqBAAAAMAAJ&q=mahishya|title=Journal of the Indian Anthropological Society|date=2005|publisher=The Society|pages=187–191|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Cd6ZAAAAIAAJ&q=mahishyas|title=Man and Life|date=1992|publisher=Institute of Social Research and Applied Anthropology|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Ray|first=Niharranjan|url=https://books.google.com/books?id=sEBuAAAAMAAJ&q=kaivarta|title=History of the Bengali People: Ancient Period|date=1994|publisher=Orient Longman|isbn=978-0-86311-378-9|pages=179|language=en}}</ref><ref name=":9">{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |url=https://books.google.com/books?id=-5irrXX0apQC&dq=kaivarta+revolt&pg=PA410 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |date=February 2004 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24225-8 |pages=410 |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite book |last=Majumdar |first=Ramesh Chandra |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&q=kaivarta |title=Ancient India |date=1977 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0436-4 |pages=318 to 319 |language=en}}</ref> र अविभाजित [[बंगाल]] मा सबैभन्दा ठूलो जाति गठन गर्यो।<ref>{{Cite book|last=Sarma|first=Jyotirmoyee|url=https://books.google.com/books?id=hfE_AAAAMAAJ&q=Mahishyas|title=Caste Dynamics Among the Bengali Hindus|date=1980|publisher=Firma KLM|isbn=978-0-8364-0633-7|pages=119|language=en}}</ref> माहिष्यहरू भौतिक अवस्था र सामाजिक श्रेणीका हिसाबले सबै सम्भावित वर्गहरू समावेश गर्ने एक अत्यन्तै विविध जाति थिए र अझै छन्।<ref>{{Cite book|last1=Pfeffer|first1=Georg|url=https://books.google.com/books?id=2j9LAAAAYAAJ&q=mahishya|title=Contemporary Society: Developmental issues, transition, and change|last2=Behera|first2=Deepak Kumar|date=1997|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-642-0|language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal |last=Bandyopadhyay |first=Sekhar |date=2023-07-12 |title=Caste and politics in (West) Bengal |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09584935.2023.2229751?journalCode=ccsa20 |journal=Contemporary South Asia |pages=4|doi=10.1080/09584935.2023.2229751 |s2cid=259862847 }}</ref> यस समुदायको बंगालमा महत्त्वपूर्ण कृषि, आर्थिक र राजनीतिक प्रभावको इतिहास छ। ==उत्पत्ति, अभिलेख र ग्रन्थहरू== ४४० ई. को कलिकुरी-सुल्तानपुर ताम्रपत्र अभिलेखले [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त]] कालको [[वरेन्द्रे]] मा स्थानीय सभा (अधिकरण) मा कायवर्तशर्मन, एक ब्राह्मण कुतुम्बिन (कृषक भू-धारक), को उपस्थितिलाई उजागर गर्दछ।<ref>{{Cite book |last=Bhattacharya |first=Swapna |url=https://books.google.com/books?id=ut4dAAAAMAAJ&q=Kaivarta%C5%9Barman |title=Landschenkungen und staatliche Entwicklung im frühmittelalterlichen Bengalen (5. bis 13. Jh. n. Chr.) |date=1985 |publisher=F. Steiner Verlag Wiesbaden |isbn=978-3-515-04534-6 |pages=59, 166 |language=de}}</ref><ref>{{Cite book |last=Furui |first=Ryosuke |url=https://books.google.com/books?id=lM6gDwAAQBAJ&q=Land+and+society |title=Land and Society in Early South Asia: Eastern India 400–1250 AD |year=2019 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-08480-1 |pages=49 |language=en}}</ref> ===स्मृति, पुराण र मध्यकालीन ग्रन्थहरू=== [[याज्ञवल्क्य स्मृति]] र [[गौतम धर्मसूत्र]] जस्ता केही हिन्दू धर्मशास्त्रहरूका अनुसार, माहिष्यहरूको उत्पत्ति [[क्षत्रिय]] पिता र [[वैश्य]] माताको मिलनबाट भएको वर्णन गरिएको छ, जसलाई परम्परागत ग्रन्थहरूमा प्रायः अनुकूल वंश मानिन्छ।<ref>{{cite book|last1=Agarwalla|first1=Shyam. S.|title=Religion and Caste Politics|date=1998|publisher=Rawat Publications|page=133|isbn=9788170334682|url=https://books.google.com/books?id=MOJ4AAAAMAAJ&q=mahishya+varna}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kumar|first1=Sangeet|title=Changing Role of the Caste System: A Critique|date=2005|publisher=Rawat Publications|location=Jaipur, India|isbn=8170338816|page=48|url=https://books.google.com/books?id=guhtAAAAMAAJ&q=mahishya}}</ref> [[ब्रह्मवैवर्त पुराण]], जसले विभिन्न मिश्रित जातिहरूको वर्णन गर्दछ, ले पनि कृषि गर्ने कायवर्तहरूको लागि यस्तै उत्पत्ति (क्षत्रिय पिता र वैश्य माता) तोकेको छ,<ref>{{Cite book |last=Sur |first=Atul |title=Bangalir Nritatwik Porichoy |publisher=Jiggassa Agencies Ltd |location=Kolkata |pages=38–39 |language=Bengali}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hazra |first=Rajendra Chandra |url=https://books.google.com/books?id=Jar4V3piCeQC |title=Studies in the Purāṇic Records on Hindu Rites and Customs |date=1975 |publisher=Motilal Banarsidass Publishe |isbn=978-81-208-0422-7 |pages=166–67 |language=en}}</ref> जसलाई ऐतिहासिक रूपमा माहिष्यहरूसँग जोडिएको छ। परम्परागत रूपमा उच्च वर्णका आमाबाबु समावेश भएको यो वंश, ग्रन्थहरूमा वर्णन गरिएका अन्य मिश्रित उत्पत्तिहरू भन्दा फरक छ। 'माहिष्य' शब्द यस विशिष्ट शास्त्रीय उत्पत्तिको साथ जोडिएको छ, यस समुदायलाई [[जलिया कैवर्त]] जस्ता समूहहरूबाट छुट्याउँछ, जो विभिन्न उत्पत्ति र पेशाहरूसँग जोडिएका छन् र परम्परागत रूपमा माछा मार्ने काममा संलग्न छन्।<ref>{{cite book|last1=Agarwalla|first1=Shyam. S.|title=Religion and Caste Politics|date=1998|publisher=Rawat Publications|page=133|isbn=9788170334682|url=https://books.google.com/books?id=MOJ4AAAAMAAJ&q=mahishya+varna}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kumar|first1=Sangeet|title=Changing Role of the Caste System: A Critique|date=2005|publisher=Rawat Publications|location=Jaipur, India|isbn=8170338816|page=48|url=https://books.google.com/books?id=guhtAAAAMAAJ&q=mahishya}}</ref><ref>{{Cite book|last=MAJUMDAR|first=R. C.|url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.13287|title=HISTORY OF ANCIENT BENGAL|date=1971|publisher=G. BHARADWAJ, CALCUTTA|pages=422}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sur |first=Atul |title=Bangalir Nritatwik Porichoy |publisher=Jiggassa Agencies Ltd |location=Kolkata |pages=38–39 |language=Bengali}}</ref> सोह्रौं शताब्दीको उत्तरार्धको ग्रन्थ [[चण्डीमंगल]] ले एक प्रकारका दासहरूको उल्लेख गरेको छ, जो कृषक थिए।<ref>{{Cite book |last=Naskar |first=Sanat Kumar |title=Kavikankan-Chandi (Kalketu-pala) |publisher=Ratnabali |year=2009 |location=Kolkata |pages=299}}</ref> 'चासी-कैवर्त' शब्द पहिलो पटक [[भरतचन्द्र राय]] को [[अन्नदा मंगल]] (१७५३) मा देखा परेको थियो।<ref>{{Cite book |last=Sanyal |first=Hiteshranjan |title=Social Mobility in Bengal |publisher=Papyrus |year=1981 |location=Kolkata |pages=41}}</ref> ==इतिहास== हाल माहिष्य भनेर चिनिने समूहलाई मूलतः कैवर्त वा कैवर्ता भनिन्थ्यो। आठौं देखि तेह्रौं शताब्दीसम्म, प्रशासक र कानुनी अधिकारीको पदमा कायवर्तहरूको उपस्थितिका धेरै उदाहरणहरू छन्।<ref>{{Cite book|last=Ray|first=Niharranjan|url=https://books.google.com/books?id=sEBuAAAAMAAJ&q=kaivarta|title=History of the Bengali People: Ancient Period|date=1994|publisher=Orient Longman|isbn=978-0-86311-378-9|pages=207|language=en}}</ref> [[पाल वंश]]को शासनकालमा, धेरै कायवर्तहरू, धेरै ब्राह्मणहरूसँग मिलेर, शाही दरबारहरूमा मन्त्रीको रूपमा काम गर्थे।<ref>{{Cite book |last=Sarma |first=Jyotirmoyee |url=https://books.google.com/books?id=hfE_AAAAMAAJ |title=Caste Dynamics Among the Bengali Hindus |date=1980 |publisher=Firma KLM |isbn=978-0-8364-0633-7 |pages=7 |language=en}}</ref> एघारौं शताब्दीमा, एक विद्रोही शत्रुतामा, मूलतः एक सामन्ती प्रमुख [[दिव्य]] ले [[महीपाल द्वितीय]] को हत्या गरे, [[वरेन्द्रे विद्रोह|वरेन्द्रे]] कब्जा गरे र त्यहाँ एक शासन स्थापित गरे। छोटो समयका लागि वरेन्द्रे तीन कायवर्त राजाहरू - दिव्य, रुडोक र भीमको सर्वोच्चतामा झुक्यो।<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Sur|first1=Atul Krishna|url=https://books.google.com/books?id=kb09AAAAIAAJ&q=Kaivarta|title=History and Culture of Bengal|last2=Sur|first2=Atul Kumar|date=1963|publisher=Chuckervertti, Chatterjee|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=MAJUMDAR|first=R. C.|url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.13287|title=HISTORY OF ANCIENT BENGAL|date=1971|publisher=G. BHARADWAJ, CALCUTTA}}</ref> इतिहासकार [[रोमिला थापर]] का अनुसार, यो भारतीय इतिहासमा पहिलो किसान विद्रोह हुन सक्छ।<ref>{{Cite book|last=Thapar|first=Romila|url=https://books.google.com/books?id=aei9AAAAQBAJ&pg=PA501|title=The Past Before Us|date=2013-10-14|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-72651-2|language=en}}</ref><ref name=":9" /><ref name=":10" /><ref>{{Cite book|last1=Sharma|first1=R. S.|url=https://books.google.com/books?id=i_sIE1sO5kwC&q=kaivarta|title=Early Medieval Indian Society (pb)|last2=Sharma|first2=Ram Sharan|date=2003|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-2523-8|pages=221–226|language=en}}</ref> आफ्नो शासनकालमा भीमले ब्राह्मणवादी र अन्य लाभार्थीहरूलाई विस्थापित गरे र उनीहरूबाट कर लगाए, र किसानहरूको हितलाई प्राथमिकता दिए।<ref>{{Cite book|last1=Sharma|first1=R. S.|url=https://books.google.com/books?id=i_sIE1sO5kwC&q=Bhima|title=Early Medieval Indian Society (pb)|last2=Sharma|first2=Ram Sharan|date=2003|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-2523-8|pages=224|language=en}}</ref> एघारौं र बाह्रौं शताब्दीमा केही कायवर्तहरू [[संस्कृत]] मा निपुण थिए र [[कविता]] रचना गर्थे।<ref name=":0" /> १९औं शताब्दीको अन्त्यमा, माहिष्यहरूको बंगाल समाजमा स्थानबारे विद्वानहरूको मतभेद देखियो। संस्कृतविद् र पुरातत्वविद् राजेन्द्रलाल मित्राले माहिष्यहरू आधुनिक शिक्षामा पहुँच नभएका सानो किसानको जाति हुन सक्ने सुझाव दिए। यद्यपि, नदियाका पण्डितहरूको कलेजका अध्यक्ष र १८९६ को प्रमुख कृति "हिन्दू जाति र सम्प्रदाय" का लेखक जोगेंद्रनाथ भट्टाचार्यले मेदिनीपुरको [[तामलुक उपविभाग|तामलुक]] र [[कन्ताई उपविभाग|कन्ताई]] उपविभागहरूमा, जहाँ तिनीहरूको संख्या धेरै थियो र उच्च जातिको जनसंख्या कम थियो, कैवर्तहरूलाई स्थानीय कुलीन वर्गमा मान्न सकिन्छ, र अन्य जिल्लाहरूमा उनीहरूको स्थान कायस्थहरू भन्दा ठीक तल थियो भनेर उल्लेख गरे।<ref>{{Cite book |last=Sengupta |first=Saswati |url=https://books.google.com/books?id=VKkPEAAAQBAJ |title=Mutating Goddesses: Bengal's Laukika Hinduism and Gender Rights |date=2020-11-30 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-099325-2 |pages=109 |language=en}}</ref> १९औं शताब्दीको उत्तरार्धमा माहिष्य आन्दोलन वाणिज्य, शिक्षा र पेशामा नयाँ अवसरहरूको लाभ उठाउने सफल व्यक्तिहरूद्वारा प्रेरित थियो, प्रायः परम्परागत समाजपतिहरू (भूमिधारक सामाजिक नेताहरू) भन्दा भिन्न, जसले कहिलेकाहीँ आन्दोलनको विरोध गर्थे।<ref name=":7">{{Cite book |last1=Ray |first1=Rajat Kanta |url=https://books.google.com/books?id=K15uAAAAMAAJ&q=kaivartas |title=Social Conflict and Political Unrest in Bengal, 1875-1927 |last2=Ray |first2=Professor and Head of the Department of History Rajat Kanta |date=1984 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-561654-5 |pages=75, 76 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ahir |first=Rajiv |url=https://books.google.com/books?id=HBziwQEACAAJ&q=a+brief+history+of+modern+india |title=A Brief History of Modern India |date=2018 |publisher=Spectrum Books (P) Limited |isbn=978-81-7930-688-8 |pages=839 |language=en}}</ref> त्यस समयसम्म, यी विविध व्यक्तिहरूलाई सामान्यतया चासी-कैवर्त भनेर चिनिन्थ्यो। चासी-कैवर्त जनसंख्या, विशेष गरी [[मेदिनीपुर जिल्ला|मेदिनीपुर]] को पूर्वी र दक्षिणी भागहरूमा प्रभावी, भूमि सुधार गरेर, [[बंगालका जमिनदार|जमिनदार]] र [[जोतदार]] देखि साना किसानसम्मका विभिन्न स्तरहरू कब्जा गरेर कृषि अर्थतन्त्रमा शक्तिशाली स्थान स्थापित गरे। [[मेदिनीपुर डिभिजन|मेदिनीपुर]] का धेरै प्रमुख अर्ध-राजकीय परिवारहरू, जसमा [[तामलुक शाही परिवार|तामलुक राज परिवार]], [[काजलागढ़]] राज परिवार, र [[बाहुबलिन्द्र शाही परिवार|मयना राज परिवार]] समावेश छन्, आफूलाई माहिष्य भनेर चिनाउँछन्।<ref name=":8">{{Cite book |last=Das |first=Bishnupada |url=https://books.google.com/books?id=wuLZAAAAMAAJ |title=Some Aspects of Socio-economic Changes in South Western Frontier Bengal Since Introduction of Neo-Vaiṣṇavism |date=1996 |publisher=Firma KLM Private Limited |isbn=978-81-7102-049-2 |pages=23, 157, 225 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bhowmik |first=Arindam |title=MEDINIPUR {{!}} মেদিনীপুর {{!}} मेदिनीपुर {{!}} MIDNAPUR {{!}} MIDNAPORE {{!}} JHARGRAM |url=https://www.midnapore.in/ |access-date=2024-10-01 |website=www.midnapore.in |language=en}}</ref> [[ढाका जिल्ला|ढाका]] जस्ता जिल्लाहरूमा, माहिष्यहरूको उच्च र मध्यम वर्ग (जसलाई पराशर दास वा हलिक दास पनि भनिन्छ) मुस्लिम शासनकालदेखि नै उल्लेखनीय जमिनदार र पर्याप्त भूमिधारक थिए। [[बर्दवान]], [[हुगली जिल्ला|हुगली]], [[नदिया]], [[२४ परगना]], र पूर्वी क्षेत्रहरू जस्तै [[फरीदपुर जिल्ला|फरीदपुर]] जस्ता अन्य जिल्लाहरूमा, उनीहरूले कृषिमा महत्त्वपूर्ण पदहरू धारण गरे, जसमध्ये केही पर्याप्त भूमिधारक, अन्न व्यापारी र किसान-मालिक थिए।<ref>{{Cite book |last=Bandyopādhyāẏa |first=Śekhara |url=https://books.google.com/books?id=8UNuAAAAMAAJ |title=Caste, Politics, and the Raj: Bengal, 1872-1937 |date=1990 |publisher=K.P. Bagchi & Company |isbn=978-81-7074-066-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bhaumik |first=Sudarshana |url=https://books.google.com/books?id=bKh4EAAAQBAJ |title=The Changing World of Caste and Hierarchy in Bengal: Depiction from the Mangalkavyas c. 1700–1931 |date=2022-08-26 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-64143-1 |pages=37–38 |language=en}}</ref> [[कलकत्ता]] का प्रमुख भूमिधारक परिवारहरू जस्तै [[जनबजार]] मा मार परिवार र [[बाओली]] को [[बाओली राज|मंडल परिवार]] पनि माहिष्य थिए।<ref name=":2">{{Cite web |title=Mahisyas and the new caste question in West Bengal politics |url=https://www.indiatoday.in/elections/west-bengal-assembly-polls-2021/story/mahisyas-and-the-new-caste-question-in-west-bengal-politics-1780517-2021-03-17 |access-date=2021-11-13 |website=India Today |date=18 March 2021 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Basu |first=Debashis |url=https://books.google.com/books?id=33MbAAAAIAAJ |title=Kalakātāra purākathā |date=1990 |publisher=Pustaka Bipaṇi |isbn=978-81-85471-01-3 |location=Kolkata |pages=71, 78 |language=bn}}</ref> शहरी क्षेत्रहरूमा, एक ठूलो माहिष्य समूह व्यापार, निर्माण, र कानुन जस्ता पेशामा संलग्न थिए।<ref>{{Cite book|last=Chakrabarty|first=Bidyut|url=https://books.google.com/books?id=B2tuAAAAMAAJ&q=Mahishya|title=Local Politics and Indian Nationalism, Midnapur, 1919-1944|date=1997|publisher=Manohar Publishers & Distributors|isbn=978-81-7304-158-7|language=en}}</ref><ref name=":7" /> धेरै माहिष्यहरू ग्रामीण क्षेत्रहरूमा परम्परागत कृषि कार्यमा संलग्न रहे पनि, एक पुस्ता भित्र, ठूलो संख्याले कृषिबाट [[हावडा]] र [[कोलकाता]] का शहरी क्षेत्रहरूमा इन्जिनियरिङ र दक्ष श्रममा संक्रमण गरे। हावडामा, माहिष्यहरू विशेष गरी धेरै संख्यामा र सफल व्यवसायी छन्। २०औं शताब्दीको शुरुवातमा, धेरै जसो भूमि र कारखानाहरू [[कायस्थ]]हरूको स्वामित्वमा थिए; तर १९६७ सम्म, [[माहिष्य]] समुदायले जिल्लाका ६७ प्रतिशत इन्जिनियरिङ व्यवसायहरूको स्वामित्व लिएको थियो।<ref name="Vaishyas">{{cite journal | author = Lessinger, Johanna M. | title = ''The New Vaishyas''. | journal = Economic Development and Cultural Change | year = 1982 | volume = 30 | issue = 4 | pages = 920–924 | url=https://archive.org/details/sim_economic-development-and-cultural-change_1982-07_30_4/page/920 | doi = 10.1086/452603 }} </ref><ref>{{Cite book|last=Timberg|first=Thomas A.|url=https://books.google.com/books?id=a_UVAQAAMAAJ&q=Mahishya|title=The Marwaris, from Traders to Industrialists|date=1978|publisher=Vikas|isbn=978-0-7069-0528-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Others|url=https://books.google.com/books?id=fEwOQh41NZMC&dq=mahisya&pg=PA243|title=Reader In Urban Sociology|date=1991|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-0-86311-152-5|language=en}}</ref> ==स्वतन्त्रता आन्दोलनमा भूमिका== दिगम्बर विश्वास र विष्णु चरण विश्वास, [[नदिया जिल्ला|नदिया]] का साना जमिनदार र महाजनहरूले नदिया र [[जेसोर जिल्ला|जेसोर]] का किसानहरूलाई संगठित गरे, र 'लाठीयाल' र भालाधारीहरूको सेना खडा गरे। उनीहरूले त्यस क्षेत्रमा [[निलो विद्रोह]] को नेतृत्व गरे र विद्रोह पछि किसानहरूको ऋण तिरे। नील कारखानाका असन्तुष्ट पूर्व कर्मचारीहरू, गाउँका मुखियाहरू (मंडलहरू), र केही अन्य किसान समुदायका सदस्यहरूले यस विद्रोहमा युरोपेली बगान मालिकहरू विरुद्ध ठूलो संख्यामा भाग लिए।<ref>{{Cite book |last=Kling |first=Blair B. |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv513101 |title=The Blue Mutiny: The Indigo Disturbances in Bengal, 1859-1962 |date=1966 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-1-5128-0349-5 |pages=84–86, 95|jstor=j.ctv513101 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bhattacharya |first=Subhas |date=1977 |title=The Indigo Revolt of Bengal |url=https://www.jstor.org/stable/3516809 |journal=Social Scientist |volume=5 |issue=12 |pages=16–18 |doi=10.2307/3516809 |jstor=3516809 |issn=0970-0293}}</ref> माहिष्यहरूले राष्ट्रवादी आन्दोलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।<ref>{{Cite book|last=Chakrabarty|first=Bidyut|url=https://books.google.com/books?id=B2tuAAAAMAAJ&q=Mahishyas|title=Local Politics and Indian Nationalism, Midnapur, 1919-1944|date=1997|publisher=Manohar Publishers & Distributors|isbn=978-81-7304-158-7|language=en}}</ref> 'देशप्राण' [[वीरेन्द्रनाथ सस्मल]]<ref>{{Cite web|title=.:: Legacy of Midnapore(Medinipur, Midnapur, Purba Medinipur, Paschim Medinipur, East Midnapore, West Midnapore)::.|url=https://www.midnapore.in/bi.html|access-date=2021-09-29|website=www.midnapore.in}}</ref> ले १९१९ मा यूनियन बोर्ड कर विरुद्ध माहिष्यहरूको नेतृत्व गरे जुन पछि मेदिनीपुरमा [[असहयोग आन्दोलन (१९१९–२२)|असहयोग आन्दोलन]] मा विलय भयो।<ref>{{Cite book |last=Bandyopādhyāẏa |first=Śekhara |url=https://books.google.com/books?id=0oVra0ulQ3QC&q=from+plassey+to+partition |title=From Plassey to Partition: A History of Modern India |date=2004 |publisher=Orient Blackswan |isbn=978-81-250-2596-2 |pages=307–308 |language=en}}</ref> [[सविनय अवज्ञा आन्दोलन]] को समयमा माहिष्यहरूले भविष्यका कारबाहीहरूको लागि मार्ग प्रशस्त गरे जसले गर्दा तामलुक र [[कन्ताई]] क्षेत्रहरूमा ब्रिटिश प्रशासनको लगभग पतन भयो।<ref>{{Cite book|last1=Dasgupta|first1=Tapati|url=https://books.google.com/books?id=VShFAAAAYAAJ&q=Mahishyas|title=Rural Development in India: A Socio-historic Approach|last2=Chattopadhyay|first2=R. N.|date=1999|publisher=National Book Organisation|isbn=978-81-85135-98-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mahotsav |first=Amrit |title=Mahishya peasant movement |url=https://amritmahotsav.nic.in/district-reopsitory-detail.htm?19511 |access-date=2023-08-12 |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav, Ministry of Culture, Government of India |language=English}}</ref> १९४० को दशकसम्म, माहिष्यहरू मेदिनीपुर र समग्र [[दक्षिण बंगाल]] मा [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] को नेतृत्वमा भएको सैन्य राष्ट्रवादी आन्दोलनको मेरुदण्ड थिए। वास्तवमा, मेदिनीपुरमा [[भारत छोडो आन्दोलन]] का अधिकांश नेता र कार्यकर्ता माहिष्य थिए। उनीहरूले [[तामलुक]] मा करिब दुई वर्ष (१९४२-४४) सम्म चलेको एक समानान्तर सरकार [[ताम्रलिप्त जातीय सरकार]]<ref>{{Cite book|last=Sarkar|first=Sumit|url=https://books.google.com/books?id=kOawCwAAQBAJ&pg=PA401|title=Modern India 1885–1947|date=1989-01-24|publisher=Springer|isbn=978-1-349-19712-5|language=en}}</ref> स्थापना गरेका थिए। यसको आफ्नै सेना, न्यायपालिका र वित्त विभाग थियो। मेदिनीपुरमा समानान्तर राष्ट्रिय सरकारको मुखपत्र 'विप्लवी' पछि अंग्रेजीमा प्रकाशित भएको थियो।<ref name=":2" /><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.13237|quote=tamralipta jatiya sarkar.|title=Sarbadhinayak: life story of Sri Satis Chandra Samanta, first Sarbadhinayak of Tamralipta Jatiya Sarkar|date=1982|publisher=Tamralipta Swadhinata Sangram Itihas Committee|language=en}}</ref> म्याटङ्गिनी हाजरा, जसको माइती थर 'माइती' थियो र उनी यस समुदायसँग सम्बन्धित थिइन्, भारत छोडो आन्दोलनकी एक प्रमुख शहीद थिइन्।<ref name=":3">{{Cite book |last=Ghosh |first=G. K. |url=https://books.google.com/books?id=z6eBAAAAMAAJ |title=Legends of Origin of the Castes and Tribes of Eastern India |date=2000 |publisher=Firma KLM |isbn=978-81-7102-046-1 |pages=49 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ghosh |first=Chitra |url=https://books.google.com/books?id=4BMqAAAAYAAJ |title=Women Movement Politics in Bengal |date=1991 |publisher=Chatterjee Publisher |isbn=978-81-85089-04-1 |pages=72 |language=en}}</ref> ==वर्ण स्थिति== बंगालमा परम्परागत [[वर्ण]] प्रणालीलाई कहिलेकाहीँ ब्राह्मण र गैर-ब्राह्मणहरू बीचको प्राथमिक विभाजनले चित्रित गरिएको छ, जसमा ऐतिहासिक रूपमा [[क्षत्रिय]] र [[वैश्य]] स्थितिका दाबी गर्नेहरू लगायत धेरै गैर-ब्राह्मण समूहहरूलाई केही वर्गीकरणहरूमा व्यापक रूपमा [[शूद्र]] को छातामुनि वर्गीकृत गरिएको छ। यस सन्दर्भमा, यो महत्त्वपूर्ण छ कि बंगाली जाति व्यवस्थाले अक्सर ब्राह्मणहरूलाई 'उत्तम वर्ण' र अन्य सबैलाई 'शूद्र' को रूपमा हेर्ने गर्दथ्यो, जसमा वैश्य र क्षत्रियहरू पनि समावेश थिए।<ref>{{Cite book |last=SIRCAR |first=D. C. |url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.12965 |title=STUDIES IN THE SOCIETY AND ADMINISTRATION OF ANCIENT AND MEDIEVAL INDIA VOL. 1 |date=1959 |publisher=FIRMA K. L. MUKHOPADHYAY, CALCUTTA |pages=115}}</ref> यद्यपि, माहिष्यहरूले लगातार एक विशिष्ट र उच्च स्थितिको दाबी गरेका छन्। शास्त्रीय रूपमा, माथि उल्लेख गरिए अनुसार, [[याज्ञवल्क्य स्मृति]], [[गौतम धर्मसूत्र]], र [[ब्रह्मवैवर्त पुराण]] जस्ता ग्रन्थहरूले माहिष्य (वा कैवर्त, जुन ऐतिहासिक रूपमा यस समूहसँग सम्बन्धित छ) को उत्पत्ति क्षत्रिय पिता र वैश्य माताको मिलनबाट भएको वर्णन गर्दछ।<ref>{{cite book|last1=Agarwalla|first1=Shyam. S.|title=Religion and Caste Politics|date=1998|publisher=Rawat Publications|page=133|isbn=9788170334682|url=https://books.google.com/books?id=MOJ4AAAAMAAJ&q=mahishya+varna}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kumar|first1=Sangeet|title=Changing Role of the Caste System: A Critique|date=2005|publisher=Rawat Publications|location=Jaipur, India|isbn=8170338816|page=48|url=https://books.google.com/books?id=guhtAAAAMAAJ&q=mahishya}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sur |first=Atul |title=Bangalir Nritatwik Porichoy |publisher=Jiggassa Agencies Ltd |location=Kolkata |pages=38–39 |language=Bengali}}</ref> ऐतिहासिक रूपमा, समुदायले यस उत्पत्तिको अनुरूप मान्यताको लागि सक्रिय रूपमा प्रयास गर्यो, १९०१ को जनगणनामा [[वैश्य]] स्थितिको र १९३१ को जनगणनामा [[क्षत्रिय]] वा माहिष्य क्षत्रिय स्थितिको दाबी गर्यो।<ref>{{Cite book |last=Dasgupta |first=Swapan |url=https://books.google.co.in/books/about/Local_Politics_in_Bengal.html?id=tRNJMwEACAAJ&redir_esc=y |title=Local Politics in Bengal: Midnapur District 1907-1934 |publisher=University of London, School of Oriental and African Studies |location=[[London]] |pages=58 |language=en|quotation=The Mahishyas claimed their origin from the union of a Kshatriya male and a Vaishya female. Although in neighbouring Orissa they were regarded as Kshatriyas and had once formed the bulk of the peasant militia, the rigid Kulinism of Bengal forced them into the category of Sudras.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bandyopādhyāẏa |first=Śekhara |url=https://books.google.co.in/books/about/Caste_Politics_and_the_Raj.html?id=qj4gAAAAIAAJ&redir_esc=y |title=Caste, Politics, and the Raj: Bengal, 1872-1937 |date=1990 |publisher=K.P. Bagchi & Company |isbn=978-81-7074-066-7 |pages=103 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bhaumik |first=Sudarshana |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Changing_World_of_Caste_and_Hierarch/bKh4EAAAQBAJ?hl=en |title=The Changing World of Caste and Hierarchy in Bengal: Depiction from the Mangalkavyas c. 1700–1931 |date=2022-08-26 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-64143-1 |language=en|quotation=The Khandaits were quasi military castes of Orissa. They formed the Paik militia forces of the local rajas and zamindars of Mayurbhanj and enjoyed rent-free lands as jagir. Abul Fazl describes Khandaits as “zamindars of the district of Midnapur.(P46); The Chasi Kaivartas were also a dominant ruling class in Midnapore.The kingdom of Tamralipta (Tamluk) ruled from time immemorial by Maurya dynasty and was seized by the Kaivarta house of Bhuiya Rays who became the zamindars of Tamluk. Ain-i-Akbari mentions that during the time of Akbar it was a zamindari held by khandait family.(P170)}}</ref> [[स्वपन दासगुप्ता]] जस्ता विद्वानहरूले उनीहरूको किसान-मिलिशिया इतिहासलाई ध्यानमा राख्दै उनीहरूको क्षत्रिय पृष्ठभूमिको दाबीलाई समर्थन गर्छन्, ओडिसाका खण्डायत जस्ता समूहहरूसँग समानता देखाउँदै।<ref>{{Cite book |last=Dasgupta |first=Swapan |url=https://books.google.co.in/books/about/Local_Politics_in_Bengal.html?id=tRNJMwEACAAJ&redir_esc=y |title=Local Politics in Bengal: Midnapur District 1907-1934 |publisher=University of London, School of Oriental and African Studies |location=[[London]] |pages=58 |language=en|quotation=The Mahishyas claimed their origin from the union of a Kshatriya male and a Vaishya female. Although in neighbouring Orissa they were regarded as Kshatriyas and had once formed the bulk of the peasant militia, the rigid Kulinism of Bengal forced them into the category of Sudras.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bhaumik |first=Sudarshana |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Changing_World_of_Caste_and_Hierarch/bKh4EAAAQBAJ?hl=en |title=The Changing World of Caste and Hierarchy in Bengal: Depiction from the Mangalkavyas c. 1700–1931 |date=2022-08-26 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-64143-1 |language=en|quotation=The Khandaits were quasi military castes of Orissa. They formed the Paik militia forces of the local rajas and zamindars of Mayurbhanj and enjoyed rent-free lands as jagir. Abul Fazl describes Khandaits as “zamindars of the district of Midnapur.(P46); The Chasi Kaivartas were also a dominant ruling class in Midnapore.The kingdom of Tamralipta (Tamluk) ruled from time immemorial by Maurya dynasty and was seized by the Kaivarta house of Bhuiya Rays who became the zamindars of Tamluk. Ain-i-Akbari mentions that during the time of Akbar it was a zamindari held by khandait family.(P170)}}</ref> माहिष्यहरूको विशिष्ट [[वर्ण]] स्थितिको विषय विद्वानहरूको चर्चाको विषय बनेको छ।<ref>{{Cite book |last=Sarma |first=Jyotirmoyee |url=https://books.google.com/books?id=hfE_AAAAMAAJ |title=Caste Dynamics Among the Bengali Hindus |date=1980 |publisher=Firma KLM |isbn=978-0-8364-0633-7 |pages=118–120 |language=en}}</ref> यो ध्यान दिनु महत्त्वपूर्ण छ कि माहिष्य समुदाय [[जलिया कैवर्त]] समूह भन्दा फरक छ, जो परम्परागत रूपमा माछा मार्ने कामसँग सम्बन्धित छन् र अलग रूपमा वर्गीकृत छन्।<ref>{{Cite book|last=MAJUMDAR|first=R. C.|url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.13287|title=HISTORY OF ANCIENT BENGAL|date=1971|publisher=G. BHARADWAJ, CALCUTTA|pages=422}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sur |first=Atul |title=Bangalir Nritatwik Porichoy |publisher=Jiggassa Agencies Ltd |location=Kolkata |pages=38–39 |language=Bengali}}</ref> आफ्नो ऐतिहासिक महत्त्व र उच्च वर्णहरूसँगको आत्म-पहिचानको बावजुद, उपनिवेश प्रशासनद्वारा गरिएका केही वर्गीकरणहरू, जस्तै १९२१ को "पिछडिएका वर्ग" सूचीमा 'चासी-कैवर्त' लाई समावेश गर्नु, समुदायका धनी र उन्नतशील वर्गहरूले कडा रूपमा अस्वीकार गरे, जसले यस्ता वर्गीकरणहरूलाई आफ्नो "उच्च जातीय हिन्दू" स्थितिको दाबीको लागि हानिकारक ठाने।<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web |date=2021-04-05 |title=In Bengal, the battle for Mahishya vote and the politics of turning OBC |url=https://www.hindustantimes.com/elections/west-bengal-assembly-election/in-bengal-the-battle-for-mahishya-vote-and-the-politics-of-turning-obc-101617600433681.html |access-date=2021-11-13 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Chandra |first1=Uday |url=https://books.google.com/books?id=7qXbCgAAQBAJ |title=The Politics of Caste in West Bengal |last2=Heierstad |first2=Geir |last3=Nielsen |first3=Kenneth Bo |date=2015-09-25 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-41477-3 |pages=35 |language=en}}</ref> पछि, १९४६ मा, कथित बेफाइदाहरूको सामना गर्दै, एक जाति संगठनले आफूलाई "मध्यवर्ती र पिछडिएका" जातिहरूको रूपमा पहिचान गरेर विशेष सुविधाहरू खोज्यो, अवसरहरूबाट आफ्नो बहिष्करणलाई उजागर गर्दै, जुन सामान्य रूपमा निम्न स्थितिको स्वीकृति भन्दा रणनीतिक राजनीतिक चालबाजीलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।<ref>{{Cite book |last=Bhaumik |first=Sudarshana |url=https://books.google.com/books?id=bKh4EAAAQBAJ&q=sudarshana+bhaumik |title=The Changing World of Caste and Hierarchy in Bengal: Depiction from the Mangalkavyas c. 1700–1931 |date=2022-08-26 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-64143-1 |pages=253 |language=en}}</ref> आधुनिक सन्दर्भमा, जबकि [[मण्डल आयोग]] ले [[पश्चिम बंगाल]] का लागि 'चासी-कैवर्त' र 'माहिष्य' लाई "पिछडिएका वर्ग" को रूपमा सूचीकृत गरे पनि, स्थिति जटिल रहेको छ। सेन आयोगले 'चासी-कैवर्त' (पिछडिएको रूपमा पहिचान गरिएको) र 'माहिष्य' (पिछडिएको रूपमा पहिचान नगरिएको) बीच भिन्नता छुट्याएको छ। हाल, [[अन्य पिछडा वर्ग|ओबीसी]] स्थिति 'चासी-कैवर्त' को रूपमा दस्तावेज भएकाहरूलाई उपलब्ध छ। माहिष्य समूह समग्रमा [[सामान्य जाति|सामान्य]] श्रेणीमा रहेको छ,<ref>{{Cite web |title=National Commission for Backward Classes |url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLsuCuiz9sxodXx6rFC7RUTUuP8uuQ4DdwcJR73toyBDjMzv/hn6ilCP |access-date=2022-10-15 |website=www.ncbc.nic.in}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":1" /></ref><ref>{{Cite journal |title=Seventh Report |url=http://wbcbc.gov.in/advice/7th-rpt.pdf |journal= |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202182021/http://wbcbc.gov.in/advice/7th-rpt.pdf |archive-date=2 December 2023 |access-date=28 May 2025 }}</ref> र [[पश्चिम बंगाल]] को सबैभन्दा ठूलो जाति गठन गर्दछ।<ref name=":1" /> उनीहरूको शास्त्रीय उत्पत्ति, शासक र भूमिधारकको रूपमा ऐतिहासिक महत्त्व, कृषि र औद्योगिक दुवै क्षेत्रमा आर्थिक सफलता, महत्त्वपूर्ण राजनीतिक प्रभाव, सामाजिक स्थिति, र आधुनिक वर्गीकरण मुख्य रूपमा सामान्य श्रेणी भित्र रहेका आधारमा, माहिष्यहरूलाई बंगाली हिन्दू सामाजिक पदानुक्रममा व्यापक रूपमा एक उच्च-मध्यम जाति मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Chatterjee |first=Partha |url=https://books.google.com/books?id=OjhuAAAAMAAJ&q=Mahishya |title=The Present History of West Bengal: Essays in Political Criticism |date=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-563945-2 |pages=73, 75 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=W5oiAAAAMAAJ&q=dominant+caste |title=Tropical Man |date=1972 |publisher=E.J. Brill |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Beech |first1=Robert Paul |url=https://books.google.com/books?id=OT1tAAAAMAAJ&q=mahisya+dominant |title=South Asia Series Occasional Paper |last2=Beech |first2=Mary Jane |date=1969 |publisher=Asian Studies Center, Michigan State University |pages=107 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Chatterjee |first=Gouripada |url=https://books.google.com/books?id=75-a8FSPmvQC&dq=mahisyas&pg=PA157 |title=Midnapore, the Forerunner of India's Freedom Struggle |date=1986 |publisher=Mittal Publications |pages=158 |language=en}}</ref><ref name=":1"/> ==सामाजिक-आर्थिक अवस्था== ग्रामीण क्षेत्रहरूमा धेरै अझै परम्परागत काममा संलग्न भए पनि, एक पुस्ता भित्र माहिष्यहरूले [[हावडा]] र [[कोलकाता]] को शहरी क्षेत्रहरूमा इन्जिनियरिङ र दक्ष श्रमको पक्षमा ठूलो संख्यामा कृषि त्यागे। हावडामा, माहिष्यहरू सबैभन्दा धेरै संख्यामा र सफल व्यवसायी छन्। २०औं शताब्दीको शुरुवातमा, धेरै जसो भूमि र कारखानाहरू [[कायस्थ]]हरूको स्वामित्वमा थिए; तर १९६७ सम्म, [[माहिष्य]] समुदायले जिल्लाका ६७ प्रतिशत इन्जिनियरिङ व्यवसायहरूको स्वामित्व लिएको थियो।<ref name="Vaishyas"/> उदाहरणका लागि, जब [[सुभाष चन्द्र बोस]] र [[वीरेन्द्रनाथ सस्मल]] बीच [[कलकत्ता नगरपालिका निगम]] को मुख्य कार्यकारी अधिकारीको पदका लागि प्रतिस्पर्धा भयो, जसले त्यसबेला बंगालको राजनीतिक जीवनमा प्रभुत्व जमाएको थियो, बोस कुशलतापूर्वक विजयी भए।<ref name="Freedom">{{cite book | last = Maity | first = Sachindra | year = 1975 | title = Freedom Movement in Midnapore | publisher = Firma, K.L. | location = Calcutta | pages = }}</ref> यद्यपि [[चित्तरञ्जन दास]] ले सुरुमा सस्मललाई काम प्रस्ताव गरेर उनको सेवाहरूको लागि पुरस्कृत गर्ने प्रस्ताव गरेका थिए, तर उनले चाँडै पछि हटे जब उनले यो छनोटले शहरका कायस्थ गुटलाई आपत्तिजनक हुनेछ भनेर थाहा पाए। तिनीहरूमध्ये एकले त यसोसम्म टिप्पणी गरे: ‘के मेदिनीपुरबाट कुनै केवट आएर कलकत्तामा शासन गर्ने?’{{Efn|Refer {{Cite book|last=Mohanty|first=Nivedita |title=Oriya Nationalism Quest for a United Orissa 1866-1956|publisher=Prafulla|year=2005}} Page 263: "In 1924, when Birendranath Sasmal claimed the post of Chief Executive Officer of Calcutta corporation an untoward situation occurred. A newspaper reported that he was greeted with derogatory slogans because of his Oriya origin and his claim for the post was overruled."}} सस्मलले बंगाल प्रान्तीय कांग्रेस समिति (BPCC) को बैठकमा आफ्ना गुरु दासलाई दुई प्रश्न सोधे: '(१) सुभाष बोस सदस्य र उनका भाइ शरत बोस कलकत्ता निगमको एल्डरम्यान स्वराज पार्टी द्वारा निर्वाचित भएका थिए। किन BPCC निगममा एक परिवारको प्रभुत्व स्थापित गर्न लागिपरेको थियो? (२) निगमको सर्वोच्च कार्यकारी पदमा, उनलाई पन्छाएर अर्को व्यक्ति नियुक्त गर्ने प्रस्ताव भइरहेको थियो। के यो उनलाई उनको नीच जातका कारण हेला गरिएकोले हो?' दासले पहिलो प्रश्नमा असन्तुष्टि व्यक्त गरे र दोस्रोको अपर्याप्त जवाफ दिए जसले सस्मललाई सन्तुष्ट पारेन। सस्मल पूर्ण अपमान र क्रोधमा BPCC छोडेर आफ्नो कानुनी अभ्यास र [[कन्ताई उपविभाग|कन्ताई]] र [[मेदिनीपुर]] मा स्थानीय राजनीतिमा आफ्नो नियन्त्रणमा फर्किए।<ref>{{Cite book |last=Ray |first=Rajat Kanta |url=https://books.google.com/books?id=K15uAAAAMAAJ |title=Social Conflict and Political Unrest in Bengal, 1875-1927 |date=1984 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-561654-5 |pages=330–331 |language=en}}</ref> माहिष्यहरूको वित्तीय, सामाजिक र राजनीतिक सफलताको बावजुद, उनीहरूले कहिलेकाहीँ सामाजिक चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको छ। ऐतिहासिक रूपमा कृषि जराहरूसँग सम्बन्धित भएकाले, समुदाय शारीरिक श्रम गर्न अप्ठेरो मान्दैन, जुन परम्परागत रूपमा "उच्च जाति" का वर्गहरूले कहिलेकाहीँ फरक तरिकाले हेर्ने विशेषता हो। यो गतिशीलता शहरी र राजनीतिक क्षेत्रहरूमा यात्रा गर्ने प्रमुख माहिष्यहरूले सामना गरेका प्रतिरोधका उदाहरणहरूले देखाउँछन्, जुन क्षेत्रहरू पहिले अन्य समूहहरूको प्रभुत्वमा थिए।<ref name="Vaishyas"/><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Rajat Kanta |url=https://books.google.com/books?id=K15uAAAAMAAJ |title=Social Conflict and Political Unrest in Bengal, 1875-1927 |date=1984 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-561654-5 |pages=330–331 |language=en}}</ref> १९८० को दशकमा, पश्चिम बंगाल सरकारबाट राज्यमा पिछडिएका जातिहरूलाई मान्यता दिन राजनीतिक इच्छाशक्तिको कमी थियो।<ref name=":6" /> [[मण्डल आयोग]] ले पश्चिम बंगाल राज्यका लागि १७७ "पिछडिएका वर्ग" को सूचीमा चासी-कैवर्त र माहिष्य दुवैलाई समावेश गर्यो। १९८९ पछि, आयोगका प्रस्तावहरू लागू भएपछि, निम्न मध्यम र निम्न वर्गका माहिष्यहरू मध्ये एक वर्गले [[अन्य पिछडा वर्ग|ओबीसी]] स्थितिका लागि कम तीव्रताको अभियान चलाए। यद्यपि, यस पहलको विरुद्धमा केही सम्पन्न व्यक्तिहरूले अदालतमा समेत मुद्दा दायर गरेका थिए। १९९० को दशकको उत्तरार्धमा, सेन आयोग यस निष्कर्षमा पुग्यो कि चासी-कैवर्त एक पिछडिएको वर्ग गठन गर्दछ र माहिष्य आफैं राज्यमा पिछडिएको वर्ग होइन। २००० को दशकको शुरुवातसम्म, चासी-कैवर्तहरूलाई ओबीसी स्थिति प्रदान गरियो। जो कोही जसले आफू चासी-कैवर्त जातिसँग सम्बन्धित भएको दस्तावेज प्रस्तुत गर्न सक्छन् उनीहरू ओबीसी स्थितिका लागि योग्य थिए। २०१० को दशकको शुरुवातदेखि, माहिष्यहरू मध्येका सम्पन्न व्यक्तिहरूले पनि जातिलाई समग्र रूपमा ओबीसी स्थितिका लागि अभियान चलाउँदै आएका छन्, तर माहिष्य नामको समूह अझै पनि [[सामान्य जाति|सामान्य]] श्रेणीमा पर्दछ र [[पश्चिम बंगाल]] को सबैभन्दा ठूलो जाति बन्न जारी छ।<ref>{{Cite journal |title=Seventh Report |url=http://wbcbc.gov.in/advice/7th-rpt.pdf |journal= |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202182021/http://wbcbc.gov.in/advice/7th-rpt.pdf |archive-date=2 December 2023 |access-date=28 May 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |title=National Commission for Backward Classes |url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLsuCuiz9sxodXx6rFC7RUTUuP8uuQ4DdwcJR73toyBDjMzv/hn6ilCP |access-date=2022-10-15 |website=www.ncbc.nic.in}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web |date=2010-01-10 |title=Bengal govt wary of implementing Mandal report, says OBC group |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengal-govt-wary-of-implementing-mandal-report-says-obc-group/ |access-date=2023-05-21 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> बाह्रौं शताब्दीको उत्तरार्धमा पार्थ चटर्जीले माहिष्यहरूलाई दक्षिण-पश्चिम बंगालमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण 'मध्य-जाति' समूह मानेका थिए, जहाँ तिनीहरूको संख्या धेरै छ, जसमा मेदिनीपुर, २४ परगना, हुगली, हावडा जिल्लाहरू पर्दछन्; जबकि बीच र बीचले तिनीहरूलाई पहिलेका दुई जिल्लाहरूको दक्षिणी भागमा [[प्रभावशाली जाति]] को रूपमा मान्यता दिएका थिए। नदिया र [[मुर्शिदाबाद]] अन्य दुई जिल्लाहरू हुन् जहाँ माहिष्यहरू संख्यात्मक रूपमा सबैभन्दा प्रभावी जाति छन्।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=W5oiAAAAMAAJ&q=dominant+caste |title=Tropical Man |date=1972 |publisher=E.J. Brill |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Beech |first1=Robert Paul |url=https://books.google.com/books?id=OT1tAAAAMAAJ&q=mahisya+dominant |title=South Asia Series Occasional Paper |last2=Beech |first2=Mary Jane |date=1969 |publisher=Asian Studies Center, Michigan State University |pages=107 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Chatterjee |first=Gouripada |url=https://books.google.com/books?id=75-a8FSPmvQC&dq=mahisyas&pg=PA157 |title=Midnapore, the Forerunner of India's Freedom Struggle |date=1986 |publisher=Mittal Publications |pages=158 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Chatterjee |first=Partha |url=https://books.google.com/books?id=OjhuAAAAMAAJ&q=Mahishya |title=The Present History of West Bengal: Essays in Political Criticism |date=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-563945-2 |pages=73, 75 |language=en}}</ref> ==उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== [[रानी रासमणि]], भारतीय [[जमिनदार]], व्यवसायी, समाजसेवी, [[दक्षिणेश्वर काली मन्दिर]] को संस्थापक<ref>{{Cite book |last=Sarkar |first=Sumit |url=https://books.google.com/books?id=jyxuAAAAMAAJ |title=Writing Social History |date=1997 |publisher=New York |isbn=978-0-19-564024-3 |pages=226 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Pathak |first1=Dr Indu Prabha |url=https://books.google.com/books?id=nwmYEAAAQBAJ |title=Glass Ceiling: Impact on Women |last2=Khurana |first2=Dr Payal |publisher=Shanlax Publications |isbn=978-93-94899-94-0 |pages=38 |language=en}}</ref> [[दीवान मोहनलाल]], हिन्दू राजा र नवाब [[सिराजुद्दौला]] का एक प्रमुख कमाण्डर<ref>{{Cite book |last=Halder |first=Narottam |title=Gangaridi: Alochona o Parjalochona |publisher=Dey book store |year=1988 |location=Kolkata |pages=51, 52 |language=Bengali}}</ref> [[वीरेन्द्रनाथ सस्मल]], स्वतन्त्रता सेनानी, [[ब्यारिस्टर]] र राजनीतिज्ञ, लोकप्रिय रूपमा 'देशप्राण' भनेर चिनिन्छन्<ref>{{Cite book |last=Ray |first=Rajat Kanta |url=https://books.google.com/books?id=K15uAAAAMAAJ |title=Social Conflict and Political Unrest in Bengal, 1875-1927 |date=1984 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-561654-5 |pages=290 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hardiman |first=David |url=https://books.google.com/books?id=uX4fEAAAQBAJ |title=Noncooperation in India: Nonviolent Strategy and Protest, 1920-22 |date=2021-03-01 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-758056-1 |pages=165 |language=en}}</ref> [[हेमचन्द्र कानुनगो]], बम बनाउन सिक्न विदेश जाने पहिलो क्रान्तिकारीहरू मध्ये एक, भारतको [[कलकत्ता झन्डा|पहिलो अनौपचारिक झन्डा]] का सह-निर्माता<ref name=":5">{{Cite book |last=Maiti |first=Sisirkumar |title=Kichu mat, kichu path |publisher=Asavari Publication |year=1988 |pages=83 |language=Bengali}}</ref> [[बसन्त कुमार विश्वास]], स्वतन्त्रता सेनानी, सबैभन्दा कम उमेरका शहीदहरू मध्ये एक, [[चार्ल्स हार्डिङ्गे, पेन्सहर्स्टका पहिलो ब्यारन|लर्ड हार्डिङ्गे]] को हत्या प्रयास गरे<ref>{{Cite book |last=Sengupta |first=Subodh Chandra |title=Sansad Bangali Charitabhidhan |publisher=Sahitya Sansad |year=1960 |location=Kolkata |pages=329 |language=Bengali}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sen |first=Bankim Chandra |title=Lokmata Rani Rashmoni |publisher=Bhavna prakasana |year=1973 |location=Kolkata |pages=55 |language=Bengali}}</ref> [[म्याटङ्गिनी हाजरा]], स्वतन्त्रता सेनानी, [[भारत छोडो आन्दोलन]] की शहीद, लोकप्रिय रूपमा "लेडी गान्धी" भनेर चिनिन्छिन्। उनको माइती थर 'माइती' वा 'मैती' थियो र उनी यस माहिष्य समुदायसँग सम्बन्धित थिइन्।<ref name=":3" /> [[सतीश चन्द्र सामन्त]], स्वतन्त्रता सेनानी, समर्पित [[गान्धीवादी]], [[ब्रिटिश राज]] को समयमा [[तामलुक]] मा [[ताम्रलिप्त जातीय सरकार|समानान्तर सरकार]] स्थापना गरे<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite book |last=Basu |first=Sajal |url=https://books.google.com/books?id=LTZuAAAAMAAJ |title=Factions, Ideology, and Politics: Coalition Politics in Bengal |date=1990 |publisher=Minerva Associates (Publications) |isbn=978-81-85195-26-1 |pages=20 |language=en}}</ref> [[सुशील कुमार धारा]], स्वतन्त्रता सेनानी, [[ब्रिटिश राज]] को समयमा [[तामलुक]] मा [[ताम्रलिप्त जातीय सरकार|समानान्तर सरकार]] स्थापना गरे<ref name=":3" /><ref name=":4" /> [[बसन्त कुमार दास (भारतीय राजनीतिज्ञ)|बसन्त कुमार दास]], स्वतन्त्रता सेनानी, स्वतन्त्रता कार्यकर्ता, राजनीतिज्ञ, [[भारतीय संविधान सभा]] का सदस्य<ref>{{Cite web |last=Bhowmik |first=Arindam |title=বসন্তকুমার ও সতীশচন্দ্র: অপূর্ব মেলবন্ধন {{!}} Satish Chandra Samanta & Basanta Kumar Das: Tale of two friends |url=https://www.midnapore.in/article/Freedomfighter_Satishchandrasamanta_Basantakumardas.html |access-date=2025-03-25 |website=www.midnapore.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Bengal contingent at the Constituent Assembly |url=https://www.getbengal.com/details/the-bengal-contingent-at-the-constituent-assembly |access-date=2025-03-25 |website=Get Bengal |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250325023700/https://www.getbengal.com/details/the-bengal-contingent-at-the-constituent-assembly |archive-date=25 March 2025}}</ref> [[अनाथ बन्धु पञ्जा]], स्वतन्त्रता सेनानी, [[बङ्गाल स्वयंसेवक]] का सदस्य, [[जिल्ला मजिस्ट्रेट]] बर्नार्ड ई. जे. बर्जको हत्या पछि शहीद भए<ref>{{Cite web |title=.:: Legacy of Midnapore - Freedom Fighter - Anath Bandhu Panja ::. |url=https://www.midnapore.in/freedomfighters/anathbandhu_panja.html |access-date=2024-11-05 |website=www.midnapore.in}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bharat |first=E. T. V. |date=2020-08-21 |title=গুলি করে পালিয়ে যাননি, অনাথবন্ধু চড়ে বসেছিলেন ইংরেজ অফিসারের বুকে |url=https://www.etvbharat.com/bengali/west-bengal/state/paschim-medinipur/freedom-fighter-anath-bandhu-panja/wb20200821193217633 |access-date=2024-11-05 |website=ETV Bharat News |language=bn}}</ref> [[चारु चन्द्र भण्डारी]], स्वतन्त्रता कार्यकर्ता, [[गान्धीवादी]] राजनीतिज्ञ, [[वकिल]] र [[बङ्गाल]] मा [[सर्वोदय आन्दोलन]] का प्रमुख नेता<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=[[कोलकाता]] |publication-date=2020 |pages=74 to 75 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali Biographical Century}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-06-24 |title=Freedom fighter Charuchandra Bhandari : স্বাধীনতা সংগ্রামী চারুচন্দ্র ভান্ডারির প্রয়াণ দিবসে উঠল খadi মন্দির সংস্কারের দাবি |url=https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html |access-date=2025-04-16 |website=bengali.news18.com |language=bn }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[आलममोहन दास]], अग्रणी [[उद्योगपति]] र इन्डिया मेसिनरी कम्पनीका संस्थापक, जसको नाममा [[दासनगर रेलवे स्टेशन]] राखिएको छ<ref>{{Cite book |last=Bandyopadhyay |first=Ritajyoti |url=https://books.google.com/books?id=GeZ3EAAAQBAJ |title=Streets in Motion: The Making of Infrastructure, Property, and Political Culture in Twentieth-century Calcutta |date=2022-11-10 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-27674-0 |pages=22 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Mitra |first1=Iman Kumar |url=https://books.google.com/books?id=WKrCDAAAQBAJ |title=Accumulation in Post-Colonial Capitalism |last2=Samaddar |first2=Ranabir |last3=Sen |first3=Samita |date=2016-07-29 |publisher=Springer |isbn=978-981-10-1037-8 |pages=193 |language=en}}</ref> [[शरत् कुमार राय]], [[भारतीय अमेरिकी]] [[भूगर्भशास्त्री]] र साहसी। [[उत्तरी ध्रुव]] मा अभियानमा जाने भारतीय मूलका पहिलो व्यक्ति<ref>{{Cite journal |last=Biswas |first=Lokesh Chandra |title=Forgotten Bengali Scientist |journal=Krishti |pages=41, 44}}</ref> [[प्रबोध कुमार भौमिक]], प्रोफेसर, लेखक, [[कोलकाता विश्वविद्यालय]] मा [[शिक्षाशास्त्र]] का पूर्व डीन, [[लोधा मानिसहरू|लोधा जनजाति]] मा काम गरे<ref>{{Cite web |last=Manna |first=Professor Samita |date=2024-02-06 |title=Legacy Of a Legendary Field Anthropologist |url=https://www.anthropologyindiaforum.org/post/legacy-of-a-legendary-field-anthropologist |access-date=2025-04-30 |website=UIAF |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513233602/https://www.anthropologyindiaforum.org/post/legacy-of-a-legendary-field-anthropologist#_ftn1 |archive-date=13 May 2025 }}</ref> [[सौरिन्द्र मोहन सरकार]], महान भारतीय वनस्पतिशास्त्रीहरू मध्ये एक। उनी [[भारतीय विज्ञान कांग्रेस संघ|ISCA]] का सामान्य अध्यक्ष पनि थिए<ref>{{Cite journal |date=2001 |title=Sourindra Mohan Sircar |journal=Dishari |pages=100, 101}}</ref> [[तारक चन्द्र दास]], मानवशास्त्री, लेखक, [[कोलकाता विश्वविद्यालय]] मा [[मानवशास्त्र]] का पहिलो प्रोफेसर<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী-জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=Kolkata |publication-date=2020 |pages=81 to 82 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali-Biographical Century}}</ref> *[[सुनील जनात]], वामपन्थी फोटो पत्रकार र वृत्तचित्र फोटोग्राफर, [[कलकत्ता फिल्म सोसाइटी]] का सह-संस्थापक<ref name=":2" /> *[[कनन देवी]], "[[बंगाली सिनेमा (भारत)|बंगाली सिनेमा]] की पहिलो महिला" को रूपमा चिनिन्छिन्, १९७६ मा [[दादासाहेब फाल्के पुरस्कार]] बाट सम्मानित<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী-জীবনী শতক |date= |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=Kolkata |publication-date=2020 |pages=44 to 46 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali-Biographical Century}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-05-24 |title=Obituary: Kanan Devi - People - News - The Independent |url=http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-kanan-devi-1534655.html |access-date=2024-12-24 |website=web.archive.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20140524004341/http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-kanan-devi-1534655.html |archive-date=24 May 2014}}</ref> *[[निर्मलेन्दु चौधरी]], उच्च प्रशंसित [[संगीतकार]], [[रचनाकार]] र [[गायक]], [[पूर्वी भारत]] को [[लोक संगीत]] मा ठूलो योगदान<ref>{{Cite book |last=Das |first=Pyarimohan |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.316785/page/n49/mode/1up?view=theater |title=Itibritta-tattwa |date=1915 |pages=39 to 40}}</ref><ref>{{Cite web |title=নির্মলেন্দু চৌধুরী : লোকগানে বিশ্বলোকে – কালি ও কলম |url=https://www.kaliokalam.com/%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%81-%E0%A6%9A%E0%A7%8C%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%80-%E0%A6%B2%E0%A7%8B%E0%A6%95%E0%A6%97/ |access-date=2025-03-31 |language=en-US}}</ref> [[मणि लाल भौमिक]], [[भारतीय अमेरिकी]] भौतिकशास्त्री, [[उद्यमशीलता|उद्यमी]], एक अन्तर्राष्ट्रिय bestselling लेखक र समाजसेवी<ref>{{Cite book |last=Bandyopadhyay |first=Ranjan |title=Manikanchan |publisher=Ananda Publishers Pvt Ltd |location=Kolkata |pages=3, 5 |language=Bengali}}</ref> [[अनिल कुमार गैं]], भारतीय गणितज्ञ र [[सांख्यिकीविद्]], [[विद्यासागर विश्वविद्यालय]] का संस्थापक<ref>{{Cite journal |last=Guha |first=Abhijit |date=2013-04-01 |title=Vidyasagar viswavidyalayer bismrita prothistata |url=https://www.academia.edu/7375855 |journal=Vidyasagar Viswavidyalayer Bismrita Prothistata |volume=4 |issue=12 |pages=13}}</ref> [[सुरेश विश्वास|क्याप्टेन सुरेश विश्वास]], भारतीय साहसी, [[सर्कस रिङमास्टर|रिङमास्टर]] को रूपमा ख्याति प्राप्त गरे, [[ब्राजिलियन नौसेना विद्रोह]] दबाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले<ref>{{Cite web |last=Sen |first=Paromita |date=17 November 2018 |title=The Royal Bengal Lion-tamer |url=http://www.telegraphindia.com |access-date=January 10, 2024 |website=telegraphindia.com}}</ref> [[पबित्र सरकार]], भारतीय [[भाषाविज्ञान|भाषाविद्]], [[लेखक]] र [[शिक्षाविद्]], [[जापान सरकार]] बाट [[अर्डर अफ द राइजिङ सन]] प्राप्त गरे<ref>{{Cite book |last=Roy |first=Nibedita |title=Kaibarta Jatibarner Itihas |date=2022 |publisher=Tangan Prakashan |location=Rajshahi |pages=204 to 208 |language=Bengali}}</ref> [[दिनेश दास]], बंगाली [[कवि]], स्वतन्त्रता कार्यकर्ता, [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी]] लेखक<ref name=":5" /><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Sudhir |url=https://books.google.com/books?id=loYOAQAAMAAJ |title=Marxist Parties of West Bengal in Opposition and in Government, 1947-2001 |date=2007 |publisher=Progressive Publishers |isbn=978-81-8064-135-0 |pages=255 |language=en}}</ref> [[अनिल घोरई]], भारतीय [[कवि]], [[उपन्यासकार]] र लघुकथा लेखक, २०१० मा [[बंकिम पुरस्कार]] प्राप्त गरे<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী-জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=Kolkata |publication-date=2020 |pages=31 to 32 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali-Biographical Century}}</ref><ref>{{Cite web |last=sray1707 |date=2014-12-14 |title=কথা ও কাহিনির মধ্যে ভূমিতেই বিলগ্ন ছিলেন তিনি, আজীবন |url=https://eisamay.com/editorial/post-editorial/editorial-on-late-author-anil-ghorai/45511627.cms |access-date=2024-12-30 |website=Eisamay Online |language=bn}}</ref> [[अनिल विश्वास (राजनीतिज्ञ)|अनिल विश्वास]], भारतीय [[राजनीतिज्ञ]], प्रमुख [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी]] नेताहरू मध्ये एक, [[भारतीय कम्युनिष्ट पार्टी (मार्क्सवादी) को पोलिटब्यूरो|CPIM को पोलिटब्यूरो]] का पूर्व सदस्य<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=[[कोलकाता]] |publication-date=2020 |pages=33 to 35 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali Biographical Century}}</ref> [[अभा मैती]], स्वतन्त्रता सेनानी, राजनीतिज्ञ, [[पश्चिम बंगाल]] का शरणार्थी राहत र पुनर्वास मन्त्री (१९६२-१९६७), १९७७ देखि १९७९ सम्म [[भारत सरकार]] का उद्योग राज्य मन्त्री<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=Kolkata |publication-date=2020 |pages=36 to 37 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali Biographical Century}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Pf8nAAAAMAAJ |title=Enlite |date=1968 |publisher=Light Publications. |pages=8 |language=en}}</ref> *[[शैलेन मन्ना]], भारतीय फुटबलर, १९५३ मा [[इङ्ग्लिस एफए]] द्वारा विश्वका दस उत्कृष्ट कप्तानहरू मध्ये नामित हुने एक मात्र एसियाली फुटबलर<ref>{{Cite journal |last=Jana |first=Madhusudan |date=2019 |title=Bharatiya Footballer Samrat Sailen Manna |journal=Tuhina |pages=215}}</ref> ==सन्दर्भहरू== {{reflist}} {{Bengali Hindu people}} [[श्रेणी:बंगाली हिन्दू जातिहरू]] [[श्रेणी:भारतीय जातिहरू]] [[श्रेणी:भारतको जनसांख्यिकीय इतिहास]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगालका सामाजिक समूहहरू]] 2dx6ymw7xnsac4xg72ep3omr3fsc3wx 3 151825 1392976 2026-10-21T01:53:57Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1392976 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, सुबास सुनिताज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०५९]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:सुबास सुनिता|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ०७:३८, २१ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) hy4fa92ywubwk5kxz7634xhf346orfu 3 151826 1392983 2026-10-21T03:47:42Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1392983 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Shivashankarsahज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०५९]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Shivashankarsah|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ०९:३२, २१ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) edz12si5u53zb7d43lyh7sese3artpr 3 151827 1392984 2026-10-21T11:23:45Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1392984 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, दरल्याज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०५९]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:दरल्या|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:०८, २१ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) i1m6bru6wtec6web6xqumcw99qoffj2