Wikipedia newwiki https://new.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%82_%E0%A4%AA%E0%A5%8C MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter माध्यम विशेष खँलाबँला छ्येलेमि छ्येलेमि खँलाबँला विकिपिडिया विकिपिडिया खँलाबँला किपा किपा खँलाबँला मिडियाविकि मिडियाविकि खँलाबँला Template Template talk ग्वाहालि ग्वाहालि खँलाबँला पुचः पुचः खँलाबँला दबू दबू खँलाबँला TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2309 1121354 1048291 2026-05-18T05:31:53Z Eukesh 11 1121354 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अय्‌लाः}} [[Image:Liquor Still Frankfort 489226997.jpg|thumb|An old [[whiskey]]]] [[Image:spirituosen-im-supermarkt.jpg|thumb|A display of various liquors in a supermarket]] [[File:17-05-06-Miniaturen RR79033.jpg|thumb|]] '''अय्‌लाः''' धयागु छताजि [[कायेगु त्वँसा]] ख: । हलिमया यक्व संस्कृतिइ थ्व वा थजा:गु पदार्थ त्वनीगु चलन दु। थ्व [[त्वँसा]]यात जाकि, छ्वः आदियात क्ववय्‌का दयेकिगु या। अय्‌ला दयेकिगु प्रक्रियायात "अय्‌लाः काये" धाइ। अय्‌ला यक्व त्वंसा उसाँय्‌ स्यनिगु या। थथे अय्‌लाः अप्व त्वना उसाँय् मफयेकिम्ह मनुयात [[अल्कोहोलिजम|अय्‌लाःगुलु]] धाइ। हलिमया यक्व देसय् थ्व छगू तःधंगु उसाँय् समस्या जुयाच्वंगु दु। अय्‌ला हलिंया यक्व थासय् तजिलजिया कथं मीगु व त्वनिगु या। थथे अय्‌लाः न्याना त्वनिगु व मनु मुना च्वनिगु थाय्‌यात [[अय्‌लासुलिं]] धाइ। कायेगु शक्ति कथं थी-थी रुपया अय्‌ला दयाच्वनि। लीलाः धाःगु सिक्क म्हो कायेगु अय्‌ला ख। ==खँग्वः== अय्‌लाः खँग्वःया छ्यला नेसं ८१९स अय्‌लाक (aelaka thva sahitana biyamala.)या कथं जूगु खनेदु। {{पुशको}} ==स्वयादिसँ== * [[नसात्वँसा]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[Category:नसात्वँसा]] mad7jpfrm2fq8hgqgoxvgw5s24z51zm 1121355 1121354 2026-05-18T05:35:26Z Eukesh 11 1121355 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अय्‌लाः}} [[Image:Liquor Still Frankfort 489226997.jpg|thumb|An old [[whiskey]]]] [[Image:spirituosen-im-supermarkt.jpg|thumb|A display of various liquors in a supermarket]] [[File:17-05-06-Miniaturen RR79033.jpg|thumb|]] '''अय्‌लाः''' धयागु छताजि [[कायेगु त्वँसा]] ख: । हलिमया यक्व संस्कृतिइ थ्व वा थजा:गु पदार्थ त्वनीगु चलन दु। थ्व [[त्वँसा]]यात जाकि, छ्वः आदियात क्ववय्‌का दयेकिगु या। अय्‌ला दयेकिगु प्रक्रियायात "अय्‌लाः काये" धाइ। अय्‌ला यक्व त्वंसा उसाँय्‌ स्यनिगु या। थथे अय्‌लाः अप्व त्वना उसाँय् मफयेकिम्ह मनुयात [[अल्कोहोलिजम|अय्‌लाःगुलु]] धाइ। हलिमया यक्व देसय् थ्व छगू तःधंगु उसाँय् समस्या जुयाच्वंगु दु। अय्‌ला हलिंया यक्व थासय् तजिलजिया कथं मीगु व त्वनिगु या। थथे अय्‌लाः न्याना त्वनिगु व मनु मुना च्वनिगु थाय्‌यात [[अय्‌लासुलिं]] धाइ। कायेगु शक्ति कथं थी-थी रुपया अय्‌ला दयाच्वनि। लीलाः धाःगु सिक्क म्हो कायेगु अय्‌ला ख। ==खँग्वः== अय्‌लाः खँग्वःया छ्यला नेसं ८१९स अय्‌लाक (aelaka thva sahitana biyamala.)या कथं जूगु खनेदु। {{पुशको}} नापं, "फं १० छो थ्वतेया अय्लाक काय माल।" {{पुशको}} धकाः छ्वं अय्ला कायेगु विधि कनातःगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[नसात्वँसा]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[Category:नसात्वँसा]] ba9yn5wzass99jajynbimiuf0l9g98r 0 189806 1121340 1114564 2026-05-17T14:43:47Z Eukesh 11 /* प्रकार */ 1121340 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/सि}} [[File:Fruit Stall in Barcelona Market.jpg|thumb|बार्सेलोनाय् सिपसः]] [[File:Culinary fruits front view.jpg|thumb|नसा सि]] [[File:Fruit Basket.jpg|thumb|[[Balthasar van der Ast]]नं कियादिगु सिधकि]] [[File:Bartolomeo Bimbi.jpg|thumb|द [[Medici]] [[साइत्रस]] मुना, [[Bartolomeo Bimbi]], सन् १७१५]] '''सि बाय् सिसा''' (Fruit) सि धाःगु प्रकृतिं मनूयात बियातःगु तसकं बांलाःगु व सवाःं जाःगु नसा खः । उसाँय्या ल्याखं स्वयेगु खःसा सि नइबलय् म्हयात माःगु थीथी भिटामिन, मिनरल्स व शक्ति दइ, गुकिं ल्वय् दयेके मबिइत व म्ह बल्लाकेत ग्वहालि याइ । नेपाःगालय् मौसम कथं थीथी सियां सवाः काये खनी, गथे कि ताान्नवइगु इलय् अं, लिचि, भुइंकतहर ह्वइ धाःसा चिकुलाय् सन्त्रासि, बःसि, पासि, स्याउ आदि ह्वइ । नेवाः संस्कृति व संस्कारय् नं सिया तःधंगु थाय् दु; सुं पाहाँ वइबलय्, लसकुस यायेबलय् वा गुगुं नं शुभ ज्या यायेबलय् 'सि' छ्यलेगु या, अले द्यःयात छायेत, पुज्यायेत, व मोहनी, स्वन्ति थें जाःगु तःधंगु नखलय् प्रसादया रुपय् सि मदयकं मगाः। छेँय् बुइगु सिया नापं गुं-पाखाय् ह्वइगु [[इसि]], आल्चा, व मेमेगु सियां नं झीगु म्हुतुइ यःगु सवाः बियाच्वंगु दइ । न्हिथं सि नयेगु बानीं झीगु म्हयात निरोगी याना तयेत तःधंगु ग्वहालि याइ । वनस्पति विज्ञान (Botany) या कथं सि धाःगु स्वांया ओभरी (Ovary) परिपक्व जुयाः दयावःगु छगु ब्वः खः । स्वां ह्वलेधुंकाः परागसेचन (Pollination) जुइ, अले स्वांया ओभरी विकास जुयाः ‘सि’ –इ हिली । वैज्ञानिक दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, सिया मू ज्या मा-सिमा या पु (Seed) यात सुरक्षित याना तयेगु व उकियात थीथी थासय् थ्यंकेगु (Seed Dispersal) खः । सिइ दुने दइगु रसायनीक तत्व, गथे कि चिनी (Fructose), भिटामिन, व एन्टिअक्सिडेन्टं यानाः थ्व पशुपंक्षी व मनुतय्त आकर्षित याइ । गूबलय् पशुपंक्षीं सि नइ, इमिगु पाखें पु मेमेगु थासय् प्रसार जुइ, गुकिं यानाः सिमाया वंश विस्तार जुइ । अथेजुगुलिं, सि धाःगु केवल नसा जक मखु, थ्व प्रकृतिया चक्र न्ह्याकेत माःगु छगु महत्वपूर्ण जैविक प्रक्रियाया लिच्वः खः । ==ताजि== नेपालभासय् बोतानिया सिसा माचाछि दुने लाःगु व मलाःगु थीथी नसायात सि धकाः म्हसीकातःगु दु। दसु<ref name=Halwai>{{cite book |last=हलवाई |first=बालकृष्ण |title=नेपाली - नेवाःभाषा शब्दावली |trans-title=A Comprehensive Word Book of Nepali and Nepalbhasha |date=2008 |publisher=हेमन्त - बेजुना पिथना |location=यल |isbn=978-9937-2-5597-4 |language=खँय्,नेपालभाषा }}</ref>: बःसि, इसि, तःसि, खोँसि, फोंसि, भूइँफसि, कःवसि, तुसि, सन्त्रासि, झम्सि, चाकुसि, मखेसि, मतप्यासि, पासी, अमासि, ल्हुसि, सतबयसि, खौतुसि, फाकुसि, मुसुम, लप्सि, भूईंफसि, ल्हसि, मितसि सामाजिक कथं थुइकेगु छुं सि थथे दु: * [[अं]] (Mango) * [[अमासि]] (Guava) * [[आलुचा]] (Plum) * [[अम्बः]] * [[इसि]] (Raspberry) * कसू (Osmorhiza?) * [[कःछि]] (Pea pod) * [[कताबसि]] कःबसि/कःपासि (काफल) * कंसि (Pineapple)वा चिचा कंसि * क्वंपासि (''Celtis'') * खौतुसि (छिपे जूगु तुसि) * ख्वर्पानि (Apricot) * चाकुपाउँसि (कालज्यामीर) * चाकुसि/चाक्सि (Sweet lime) व लेभु (कागति) * चाकुहि * [[चिकंसि]] (वा चिचा कँसि) * जःमुना (Jamun) * झम्सि (Citron) * ताइबःसि * [[तःसि]] * [[तु]] * [[तुसि]] (Cucumber) * [[धालय्]] (Pomegranate) * नँइँक्या * [[पासि]] (Pear) * प्यासि (Berry) * [[फाकुसि]] (Persimmon) * फ्वंसि (Jack fruit) * [[बःसि]] (Peach) * [[बयलि]] (Jujube/बयर) * [[ब्याः]] (Bel/विवाह) * [[भ्वगत्या]] (Pomelo) * [[मखेसि]] / मतप्यासि (Barberry) * [[माकःफ्वंसि]] * मितसि * [[मेवा]] (Papaya) * [[म्वाय्]] (केरा) * [[ल्हुसि]] * [[ल्हुसिपु]](Apricot) * [[सन्त्रासि]] (Orange) * [[स्याउ]] (Apple) * [[स्याँगुलि]] (Chestnut) * [[हलः]] (Harro) ==स्वयादिसँ== * [[नसा]] [[पुचः:नसा]] [[पुचः:सि]] nli8jnl5dkdibveg4zvjz0r4aaqe1be 1121341 1121340 2026-05-17T14:44:11Z Eukesh 11 /* स्वयादिसँ */ 1121341 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/सि}} [[File:Fruit Stall in Barcelona Market.jpg|thumb|बार्सेलोनाय् सिपसः]] [[File:Culinary fruits front view.jpg|thumb|नसा सि]] [[File:Fruit Basket.jpg|thumb|[[Balthasar van der Ast]]नं कियादिगु सिधकि]] [[File:Bartolomeo Bimbi.jpg|thumb|द [[Medici]] [[साइत्रस]] मुना, [[Bartolomeo Bimbi]], सन् १७१५]] '''सि बाय् सिसा''' (Fruit) सि धाःगु प्रकृतिं मनूयात बियातःगु तसकं बांलाःगु व सवाःं जाःगु नसा खः । उसाँय्या ल्याखं स्वयेगु खःसा सि नइबलय् म्हयात माःगु थीथी भिटामिन, मिनरल्स व शक्ति दइ, गुकिं ल्वय् दयेके मबिइत व म्ह बल्लाकेत ग्वहालि याइ । नेपाःगालय् मौसम कथं थीथी सियां सवाः काये खनी, गथे कि ताान्नवइगु इलय् अं, लिचि, भुइंकतहर ह्वइ धाःसा चिकुलाय् सन्त्रासि, बःसि, पासि, स्याउ आदि ह्वइ । नेवाः संस्कृति व संस्कारय् नं सिया तःधंगु थाय् दु; सुं पाहाँ वइबलय्, लसकुस यायेबलय् वा गुगुं नं शुभ ज्या यायेबलय् 'सि' छ्यलेगु या, अले द्यःयात छायेत, पुज्यायेत, व मोहनी, स्वन्ति थें जाःगु तःधंगु नखलय् प्रसादया रुपय् सि मदयकं मगाः। छेँय् बुइगु सिया नापं गुं-पाखाय् ह्वइगु [[इसि]], आल्चा, व मेमेगु सियां नं झीगु म्हुतुइ यःगु सवाः बियाच्वंगु दइ । न्हिथं सि नयेगु बानीं झीगु म्हयात निरोगी याना तयेत तःधंगु ग्वहालि याइ । वनस्पति विज्ञान (Botany) या कथं सि धाःगु स्वांया ओभरी (Ovary) परिपक्व जुयाः दयावःगु छगु ब्वः खः । स्वां ह्वलेधुंकाः परागसेचन (Pollination) जुइ, अले स्वांया ओभरी विकास जुयाः ‘सि’ –इ हिली । वैज्ञानिक दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, सिया मू ज्या मा-सिमा या पु (Seed) यात सुरक्षित याना तयेगु व उकियात थीथी थासय् थ्यंकेगु (Seed Dispersal) खः । सिइ दुने दइगु रसायनीक तत्व, गथे कि चिनी (Fructose), भिटामिन, व एन्टिअक्सिडेन्टं यानाः थ्व पशुपंक्षी व मनुतय्त आकर्षित याइ । गूबलय् पशुपंक्षीं सि नइ, इमिगु पाखें पु मेमेगु थासय् प्रसार जुइ, गुकिं यानाः सिमाया वंश विस्तार जुइ । अथेजुगुलिं, सि धाःगु केवल नसा जक मखु, थ्व प्रकृतिया चक्र न्ह्याकेत माःगु छगु महत्वपूर्ण जैविक प्रक्रियाया लिच्वः खः । ==ताजि== नेपालभासय् बोतानिया सिसा माचाछि दुने लाःगु व मलाःगु थीथी नसायात सि धकाः म्हसीकातःगु दु। दसु<ref name=Halwai>{{cite book |last=हलवाई |first=बालकृष्ण |title=नेपाली - नेवाःभाषा शब्दावली |trans-title=A Comprehensive Word Book of Nepali and Nepalbhasha |date=2008 |publisher=हेमन्त - बेजुना पिथना |location=यल |isbn=978-9937-2-5597-4 |language=खँय्,नेपालभाषा }}</ref>: बःसि, इसि, तःसि, खोँसि, फोंसि, भूइँफसि, कःवसि, तुसि, सन्त्रासि, झम्सि, चाकुसि, मखेसि, मतप्यासि, पासी, अमासि, ल्हुसि, सतबयसि, खौतुसि, फाकुसि, मुसुम, लप्सि, भूईंफसि, ल्हसि, मितसि सामाजिक कथं थुइकेगु छुं सि थथे दु: * [[अं]] (Mango) * [[अमासि]] (Guava) * [[आलुचा]] (Plum) * [[अम्बः]] * [[इसि]] (Raspberry) * कसू (Osmorhiza?) * [[कःछि]] (Pea pod) * [[कताबसि]] कःबसि/कःपासि (काफल) * कंसि (Pineapple)वा चिचा कंसि * क्वंपासि (''Celtis'') * खौतुसि (छिपे जूगु तुसि) * ख्वर्पानि (Apricot) * चाकुपाउँसि (कालज्यामीर) * चाकुसि/चाक्सि (Sweet lime) व लेभु (कागति) * चाकुहि * [[चिकंसि]] (वा चिचा कँसि) * जःमुना (Jamun) * झम्सि (Citron) * ताइबःसि * [[तःसि]] * [[तु]] * [[तुसि]] (Cucumber) * [[धालय्]] (Pomegranate) * नँइँक्या * [[पासि]] (Pear) * प्यासि (Berry) * [[फाकुसि]] (Persimmon) * फ्वंसि (Jack fruit) * [[बःसि]] (Peach) * [[बयलि]] (Jujube/बयर) * [[ब्याः]] (Bel/विवाह) * [[भ्वगत्या]] (Pomelo) * [[मखेसि]] / मतप्यासि (Barberry) * [[माकःफ्वंसि]] * मितसि * [[मेवा]] (Papaya) * [[म्वाय्]] (केरा) * [[ल्हुसि]] * [[ल्हुसिपु]](Apricot) * [[सन्त्रासि]] (Orange) * [[स्याउ]] (Apple) * [[स्याँगुलि]] (Chestnut) * [[हलः]] (Harro) ==स्वयादिसँ== * [[नसा]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:नसा]] [[पुचः:सि]] t8ptjdh33faftbns2fs004940xft1k7 1121342 1121341 2026-05-17T14:44:54Z Eukesh 11 /* ताजि */ 1121342 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/सि}} [[File:Fruit Stall in Barcelona Market.jpg|thumb|बार्सेलोनाय् सिपसः]] [[File:Culinary fruits front view.jpg|thumb|नसा सि]] [[File:Fruit Basket.jpg|thumb|[[Balthasar van der Ast]]नं कियादिगु सिधकि]] [[File:Bartolomeo Bimbi.jpg|thumb|द [[Medici]] [[साइत्रस]] मुना, [[Bartolomeo Bimbi]], सन् १७१५]] '''सि बाय् सिसा''' (Fruit) सि धाःगु प्रकृतिं मनूयात बियातःगु तसकं बांलाःगु व सवाःं जाःगु नसा खः । उसाँय्या ल्याखं स्वयेगु खःसा सि नइबलय् म्हयात माःगु थीथी भिटामिन, मिनरल्स व शक्ति दइ, गुकिं ल्वय् दयेके मबिइत व म्ह बल्लाकेत ग्वहालि याइ । नेपाःगालय् मौसम कथं थीथी सियां सवाः काये खनी, गथे कि ताान्नवइगु इलय् अं, लिचि, भुइंकतहर ह्वइ धाःसा चिकुलाय् सन्त्रासि, बःसि, पासि, स्याउ आदि ह्वइ । नेवाः संस्कृति व संस्कारय् नं सिया तःधंगु थाय् दु; सुं पाहाँ वइबलय्, लसकुस यायेबलय् वा गुगुं नं शुभ ज्या यायेबलय् 'सि' छ्यलेगु या, अले द्यःयात छायेत, पुज्यायेत, व मोहनी, स्वन्ति थें जाःगु तःधंगु नखलय् प्रसादया रुपय् सि मदयकं मगाः। छेँय् बुइगु सिया नापं गुं-पाखाय् ह्वइगु [[इसि]], आल्चा, व मेमेगु सियां नं झीगु म्हुतुइ यःगु सवाः बियाच्वंगु दइ । न्हिथं सि नयेगु बानीं झीगु म्हयात निरोगी याना तयेत तःधंगु ग्वहालि याइ । वनस्पति विज्ञान (Botany) या कथं सि धाःगु स्वांया ओभरी (Ovary) परिपक्व जुयाः दयावःगु छगु ब्वः खः । स्वां ह्वलेधुंकाः परागसेचन (Pollination) जुइ, अले स्वांया ओभरी विकास जुयाः ‘सि’ –इ हिली । वैज्ञानिक दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, सिया मू ज्या मा-सिमा या पु (Seed) यात सुरक्षित याना तयेगु व उकियात थीथी थासय् थ्यंकेगु (Seed Dispersal) खः । सिइ दुने दइगु रसायनीक तत्व, गथे कि चिनी (Fructose), भिटामिन, व एन्टिअक्सिडेन्टं यानाः थ्व पशुपंक्षी व मनुतय्त आकर्षित याइ । गूबलय् पशुपंक्षीं सि नइ, इमिगु पाखें पु मेमेगु थासय् प्रसार जुइ, गुकिं यानाः सिमाया वंश विस्तार जुइ । अथेजुगुलिं, सि धाःगु केवल नसा जक मखु, थ्व प्रकृतिया चक्र न्ह्याकेत माःगु छगु महत्वपूर्ण जैविक प्रक्रियाया लिच्वः खः । ==ताजि== नेपालभासय् बोतानिया सिसा माचाछि दुने लाःगु व मलाःगु थीथी नसायात सि धकाः म्हसीकातःगु दु। दसु<ref name=Halwai>{{cite book |last=हलवाई |first=बालकृष्ण |title=नेपाली - नेवाःभाषा शब्दावली |trans-title=A Comprehensive Word Book of Nepali and Nepalbhasha |date=2008 |publisher=हेमन्त - बेजुना पिथना |location=यल |isbn=978-9937-2-5597-4 |language=खँय्,नेपालभाषा }}</ref>: बःसि, इसि, तःसि, खोँसि, फोंसि, भूइँफसि, कःवसि, तुसि, सन्त्रासि, झम्सि, चाकुसि, मखेसि, मतप्यासि, पासी, अमासि, ल्हुसि, सतबयसि, खौतुसि, फाकुसि, मुसुम, लप्सि, भूईंफसि, ल्हसि, मितसि सामाजिक कथं थुइकेगु छुं सि थथे दु<ref name=Halwai/>{{नेशको}}: * [[अं]] (Mango) * [[अमासि]] (Guava) * [[आलुचा]] (Plum) * [[अम्बः]] * [[इसि]] (Raspberry) * कसू (Osmorhiza?) * [[कःछि]] (Pea pod) * [[कताबसि]] कःबसि/कःपासि (काफल) * कंसि (Pineapple)वा चिचा कंसि * क्वंपासि (''Celtis'') * खौतुसि (छिपे जूगु तुसि) * ख्वर्पानि (Apricot) * चाकुपाउँसि (कालज्यामीर) * चाकुसि/चाक्सि (Sweet lime) व लेभु (कागति) * चाकुहि * [[चिकंसि]] (वा चिचा कँसि) * जःमुना (Jamun) * झम्सि (Citron) * ताइबःसि * [[तःसि]] * [[तु]] * [[तुसि]] (Cucumber) * [[धालय्]] (Pomegranate) * नँइँक्या * [[पासि]] (Pear) * प्यासि (Berry) * [[फाकुसि]] (Persimmon) * फ्वंसि (Jack fruit) * [[बःसि]] (Peach) * [[बयलि]] (Jujube/बयर) * [[ब्याः]] (Bel/विवाह) * [[भ्वगत्या]] (Pomelo) * [[मखेसि]] / मतप्यासि (Barberry) * [[माकःफ्वंसि]] * मितसि * [[मेवा]] (Papaya) * [[म्वाय्]] (केरा) * [[ल्हुसि]] * [[ल्हुसिपु]](Apricot) * [[सन्त्रासि]] (Orange) * [[स्याउ]] (Apple) * [[स्याँगुलि]] (Chestnut) * [[हलः]] (Harro) ==स्वयादिसँ== * [[नसा]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:नसा]] [[पुचः:सि]] h92nytavua0uvbyffnf913j5w2s3x3a 1121343 1121342 2026-05-17T15:02:55Z Eukesh 11 /* स्वयादिसँ */ 1121343 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/सि}} [[File:Fruit Stall in Barcelona Market.jpg|thumb|बार्सेलोनाय् सिपसः]] [[File:Culinary fruits front view.jpg|thumb|नसा सि]] [[File:Fruit Basket.jpg|thumb|[[Balthasar van der Ast]]नं कियादिगु सिधकि]] [[File:Bartolomeo Bimbi.jpg|thumb|द [[Medici]] [[साइत्रस]] मुना, [[Bartolomeo Bimbi]], सन् १७१५]] '''सि बाय् सिसा''' (Fruit) सि धाःगु प्रकृतिं मनूयात बियातःगु तसकं बांलाःगु व सवाःं जाःगु नसा खः । उसाँय्या ल्याखं स्वयेगु खःसा सि नइबलय् म्हयात माःगु थीथी भिटामिन, मिनरल्स व शक्ति दइ, गुकिं ल्वय् दयेके मबिइत व म्ह बल्लाकेत ग्वहालि याइ । नेपाःगालय् मौसम कथं थीथी सियां सवाः काये खनी, गथे कि ताान्नवइगु इलय् अं, लिचि, भुइंकतहर ह्वइ धाःसा चिकुलाय् सन्त्रासि, बःसि, पासि, स्याउ आदि ह्वइ । नेवाः संस्कृति व संस्कारय् नं सिया तःधंगु थाय् दु; सुं पाहाँ वइबलय्, लसकुस यायेबलय् वा गुगुं नं शुभ ज्या यायेबलय् 'सि' छ्यलेगु या, अले द्यःयात छायेत, पुज्यायेत, व मोहनी, स्वन्ति थें जाःगु तःधंगु नखलय् प्रसादया रुपय् सि मदयकं मगाः। छेँय् बुइगु सिया नापं गुं-पाखाय् ह्वइगु [[इसि]], आल्चा, व मेमेगु सियां नं झीगु म्हुतुइ यःगु सवाः बियाच्वंगु दइ । न्हिथं सि नयेगु बानीं झीगु म्हयात निरोगी याना तयेत तःधंगु ग्वहालि याइ । वनस्पति विज्ञान (Botany) या कथं सि धाःगु स्वांया ओभरी (Ovary) परिपक्व जुयाः दयावःगु छगु ब्वः खः । स्वां ह्वलेधुंकाः परागसेचन (Pollination) जुइ, अले स्वांया ओभरी विकास जुयाः ‘सि’ –इ हिली । वैज्ञानिक दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, सिया मू ज्या मा-सिमा या पु (Seed) यात सुरक्षित याना तयेगु व उकियात थीथी थासय् थ्यंकेगु (Seed Dispersal) खः । सिइ दुने दइगु रसायनीक तत्व, गथे कि चिनी (Fructose), भिटामिन, व एन्टिअक्सिडेन्टं यानाः थ्व पशुपंक्षी व मनुतय्त आकर्षित याइ । गूबलय् पशुपंक्षीं सि नइ, इमिगु पाखें पु मेमेगु थासय् प्रसार जुइ, गुकिं यानाः सिमाया वंश विस्तार जुइ । अथेजुगुलिं, सि धाःगु केवल नसा जक मखु, थ्व प्रकृतिया चक्र न्ह्याकेत माःगु छगु महत्वपूर्ण जैविक प्रक्रियाया लिच्वः खः । ==ताजि== नेपालभासय् बोतानिया सिसा माचाछि दुने लाःगु व मलाःगु थीथी नसायात सि धकाः म्हसीकातःगु दु। दसु<ref name=Halwai>{{cite book |last=हलवाई |first=बालकृष्ण |title=नेपाली - नेवाःभाषा शब्दावली |trans-title=A Comprehensive Word Book of Nepali and Nepalbhasha |date=2008 |publisher=हेमन्त - बेजुना पिथना |location=यल |isbn=978-9937-2-5597-4 |language=खँय्,नेपालभाषा }}</ref>: बःसि, इसि, तःसि, खोँसि, फोंसि, भूइँफसि, कःवसि, तुसि, सन्त्रासि, झम्सि, चाकुसि, मखेसि, मतप्यासि, पासी, अमासि, ल्हुसि, सतबयसि, खौतुसि, फाकुसि, मुसुम, लप्सि, भूईंफसि, ल्हसि, मितसि सामाजिक कथं थुइकेगु छुं सि थथे दु<ref name=Halwai/>{{नेशको}}: * [[अं]] (Mango) * [[अमासि]] (Guava) * [[आलुचा]] (Plum) * [[अम्बः]] * [[इसि]] (Raspberry) * कसू (Osmorhiza?) * [[कःछि]] (Pea pod) * [[कताबसि]] कःबसि/कःपासि (काफल) * कंसि (Pineapple)वा चिचा कंसि * क्वंपासि (''Celtis'') * खौतुसि (छिपे जूगु तुसि) * ख्वर्पानि (Apricot) * चाकुपाउँसि (कालज्यामीर) * चाकुसि/चाक्सि (Sweet lime) व लेभु (कागति) * चाकुहि * [[चिकंसि]] (वा चिचा कँसि) * जःमुना (Jamun) * झम्सि (Citron) * ताइबःसि * [[तःसि]] * [[तु]] * [[तुसि]] (Cucumber) * [[धालय्]] (Pomegranate) * नँइँक्या * [[पासि]] (Pear) * प्यासि (Berry) * [[फाकुसि]] (Persimmon) * फ्वंसि (Jack fruit) * [[बःसि]] (Peach) * [[बयलि]] (Jujube/बयर) * [[ब्याः]] (Bel/विवाह) * [[भ्वगत्या]] (Pomelo) * [[मखेसि]] / मतप्यासि (Barberry) * [[माकःफ्वंसि]] * मितसि * [[मेवा]] (Papaya) * [[म्वाय्]] (केरा) * [[ल्हुसि]] * [[ल्हुसिपु]](Apricot) * [[सन्त्रासि]] (Orange) * [[स्याउ]] (Apple) * [[स्याँगुलि]] (Chestnut) * [[हलः]] (Harro) ==नेपालभासय् अनुसन्धान== "सि व पुया नेवाः नां" (Newar Names for Some Fruits and Seeds) नेपाल संवत् १११८ (सन् १९९८) य् च्वमि "ज्यापु" पञ्च (पञ्च महर्जन) नं च्वयादीगु छगू अनुसन्धानमूलक सफू खः। थ्व सफूया मू उद्देश्य नेवाः जातिया न्हिथंया जीवनय्, लोकसंस्कार, व संस्कृतिइ छ्यलावयाच्वंगु थीथी सिसाफल व पुया मौलिक नेवाः नां व वया महत्त्वयात मुंकाः पितब्वयेगु खः। सफुतिइ १६७ गू स्वयां अप्वः सि व पुतयगु नेवाः नां नापनापं खस नां, अंग्रेजी नां, व इमिगु वैज्ञानिक नां नं धलःकथं बियातःगु दु । थुकिइ विशेष यानाः नेवाः जातिया धार्मिक पूजाआजा, चुडाकर्म, इहि, व नखःचखः (गथे: म्हपूजा, किजापूजा) या इलय् मदयेक मगाःगु सिसाफलतयगु सांस्कृतिक महत्त्वयात नं व्याख्या यानातःगु दु । च्वमिं गां-गां व जिल्ला-जिल्लाय् वनाः अनुसन्धान यानाः थ्व ग्रन्थ तयार यानादीगु खः, गुकिं यानाः नेपालभाषाया ख्यलय् वनस्पतिया शब्दावलीयात अझ तःमि यायेत ग्वाहालि याःगु दु । थ्व सफूति दुथ्याःगु छुं सितेगु नेपालभासय् व अंग्रेजीइ नां थथे दु <ref name=Pancha>{{cite book | last = महर्जन | first = पञ्च (''"ज्यापु"'' पञ्च) | title = सि व पुया नेवाः नां (Newar Names for Some Fruits and Seeds) | publisher = मदन सेन वज्राचार्य | date = 1998 (ने. सं. १११८) | location = यें | edition = न्हापांगु | language = नेपालभाषा, English | others = Foreword डा. केशव श्रेष्ठ }}</ref>: {| class="wikitable sortable" !नेपालभाषा !! अंग्रेजी नां |- | अं || Mango |- | अलःपु || Castor seeds |- | अम्बः || Emblic Myrobolan |- | अमेरिकन आलुबखरा || American Plum |- | अम्पु || Monkey Puzzle |- | आमासि || Guava |- | आमलि || Nepalese hogplum |- | आल्चा || Common plum |- | आँतासि || Bullock heart |- | इसि || Yellow Raspberry |- | एभोकाडो || Avocado |- | ओंगलसि (उलगः सि) || Sacred fig |- | कःबसि || Bayberry |- | कताबसि || Nepal Cubeb |- | कमलःसि (तग्वःबिहि) || Indian Salmon |- | कमोसि || Carambola |- | काग्ति || Lime |- | काजुपासि || Cashew apple |- | कताबसि || Nepal Cubeb |- | कोंचापासि || Japanese medlar |- | कोंचाप्यासि (कोंप्यासि) || Bilberry |- | कोंसि || European nettle wood |- | क्वःइसि || Wild Raspberry |- | क्वःतुसि || Bitter Cucumber |- | क्वपंसि || Dendroph |- | क्वेंसि || Saurauia |- | क्यामाटर || Tree tomato |- | खजूसि || Date Sugar palm |- | खमल (खमर) || Gumhar |- | खर्बुजा (चाकुफसि) || Musk Melon |- | खाइबःसि || Chinaberry |- | खाइसि || Bitter Orange |- | खोन्यु || Sarmentosa |- | ख्वकंतुसि || Squirting Cucumber |- | गॉफलि || Holboellia |- | ग्वय् || Areca Nuts |- | घलःसि || Karona |- | घरिसि || Passion fruit |- | घसिंगरा || Machino |- | घुंगलसि || Pyracantha |- | चिनियापासि || Sand Pear |- | चिनिया समेसि || Chinese white mulberry |- | चिचकसि (कतःरा) || Pine apple |- | चिग्वसमेसि || Small mulberry |- | चिरंजि || Cuddapah almond |- | छोरा (छोडा) || Date plum |- | छुस्यापासि || Wild Nepali Pear |- | जमनासि || Black plum |- | जापानी आलुबखरा || Japanese plum |- | जिफो || Nutmeg |- | जुनारसि || Sweet orange |- | झम्सि || Otaheite orange |- | तःकःबसि || Arbutusberry |- | तःसि (न्ह्यलुसि) || Citron |- | तग्वःखाइसि || Khatta |- | तग्वः झम्सि || Lemon |- | तर्बुजा (चाकुफसि) || Water melon |- | ताइबःसि || Edible date |- | तितिसि || Tamarind |- | तिबोंसि || Mangosteen |- | तिसःसि || Dhaman |- | तुकुप्यासि || Bastard oleaster |- | तुसि || Cucumber |- | तेबू || Nepal pepper prickly ash |- | थं || Soap Nut |- | द्यांकः बसि || Strawberry |- | दिगसि || Cassia Pods |- | दुधालेसि || Thornapple |- | दुधंखोसिं || Pecan nut |- | देसिफसि || Pumpkin |- | धाले || Pomegranate |- | धुलिपु || Mimusops |- | नइँक्याः || Coconut |- | नखोसिं || Black walnut |- | नेकूसमेसि || Long mulberry |- | पाउँमितसि || Fox Grape |- | पालाभि || Bastard Teak |- | पासि || Pear |- | पेस्ता || Pistachio nut |- | प्यासिगोचा || Mountain ash |- | फसि || Pumpkin |- | फंसि || Jack fruit |- | फ्वंसि || Cherry |- | बँकः बसि || Mock Strawberry |- | बःसि || Peach |- | बखदासि || Puneala Plum |- | बर्खातुसि (मगः तुसि) || White Cucumber |- | बलि || Chinese Date |- | बलः (बीहलः) || Belleric myrobalan |- | बस्पति || Pear stone |- | बलूचाः || Elephant Creeper |- | बप्सि (खुर्पासि) || Jujube |- | बेलाइति आलुबखरा || European plum |- | बेलासि || Gummigutta |- | बेलासि (बिलासि) || Bread fruit |- | बोखरि (बोकरि) || Puneala Plum |- | ब्याः || Bengal Quince |- | भसांस्यागुलि || Sweet Chestnut |- | भुइफसि || Ash gourd |- | भुजिंसि || Coriaria |- | भोखा वा भोखाचा || Bottle gourd |- | भोग्त्या || Pummelo |- | भ्वासापासि || Common Pear |- | मरेबरां || Indian almond |- | मलःसि || Black nightshade |- | मलय् || Hot pepper |- | मर्त्यांबरां || Almond |- | माकः फंसि || Monkey jack |- | माकःसि || Bearberry |- | माकः स्यांगुलि || Horse Chestnut |- | मादलफसि || Sumer squash, Pumokin |- | माद्योसि || Downy Datura |- | मालंसि (भालाः) || Marking nut |- | मितसि || Grape |- | मीकूसि || Mahonia |- | मुबःसि || Physic nut |- | मुन्तलासि || Marumi kunquat |- | मुनका || European grape |- | मुसुन || Malta orange |- | मेधासि (मिधासि) || Papaya |- | मेय्छ्यं || Water chest nut |- | म्वाय् || Banana |- | यःसि || Ceylon Oak |- | यला || Greater Cardamum |- | येलुबकः सि || Cowberry |- | योमरि || Fig |- | लःसि || Shord fern |- | लिचि || Litchi |- | लुक्वात || Loquat |- | लेवु || Grape fruit |- | लैसि || Radish fruit |- | वँचुसि (हलय्पु) || Olive |- | सखोसिं || Persian walnut |- | सतिबलि || Nepal Sumac |- | सन्तलासि || Orange |- | सपोसि (सपासि) || Potato apple |- | सलपपु || Custard apple |- | सिखाःपु || Prickly Pear |- | सिगुल्ति || Schisandra |- | सिन्ता || Pignolia nut, chir pine |- | सुकुमेल || Cardamom |- | सोमापु (पलेपु) || Lotus fruit |- | स्यमलि || Red berried elder |- | स्यांगुलि || Chestnut |- | स्याउ || Apple |- | हलः || Yellow myrobalan |- | हाकुइसि || Wild Raspberry |- | हाकुप्यासि || Blackberry |- | हाकुसमेसि || Black mulberry |- | हल्वाबेच || Persimmon |- | ल्हासाबः सि || Apricot |- | ल्हुसिपु || Butter fruit |- | ह्याउँइसि || Himalayan Raspberry |- | ह्याउँसमेसि || Red mulberry |} ==स्वयादिसँ== * [[नसा]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:नसा]] [[पुचः:सि]] cy80vcm676okilg33igoxgg8gpqgk3c 1121344 1121343 2026-05-17T15:04:41Z Eukesh 11 /* ताजि */ 1121344 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/सि}} [[File:Fruit Stall in Barcelona Market.jpg|thumb|बार्सेलोनाय् सिपसः]] [[File:Culinary fruits front view.jpg|thumb|नसा सि]] [[File:Fruit Basket.jpg|thumb|[[Balthasar van der Ast]]नं कियादिगु सिधकि]] [[File:Bartolomeo Bimbi.jpg|thumb|द [[Medici]] [[साइत्रस]] मुना, [[Bartolomeo Bimbi]], सन् १७१५]] '''सि बाय् सिसा''' (Fruit) सि धाःगु प्रकृतिं मनूयात बियातःगु तसकं बांलाःगु व सवाःं जाःगु नसा खः । उसाँय्या ल्याखं स्वयेगु खःसा सि नइबलय् म्हयात माःगु थीथी भिटामिन, मिनरल्स व शक्ति दइ, गुकिं ल्वय् दयेके मबिइत व म्ह बल्लाकेत ग्वहालि याइ । नेपाःगालय् मौसम कथं थीथी सियां सवाः काये खनी, गथे कि ताान्नवइगु इलय् अं, लिचि, भुइंकतहर ह्वइ धाःसा चिकुलाय् सन्त्रासि, बःसि, पासि, स्याउ आदि ह्वइ । नेवाः संस्कृति व संस्कारय् नं सिया तःधंगु थाय् दु; सुं पाहाँ वइबलय्, लसकुस यायेबलय् वा गुगुं नं शुभ ज्या यायेबलय् 'सि' छ्यलेगु या, अले द्यःयात छायेत, पुज्यायेत, व मोहनी, स्वन्ति थें जाःगु तःधंगु नखलय् प्रसादया रुपय् सि मदयकं मगाः। छेँय् बुइगु सिया नापं गुं-पाखाय् ह्वइगु [[इसि]], आल्चा, व मेमेगु सियां नं झीगु म्हुतुइ यःगु सवाः बियाच्वंगु दइ । न्हिथं सि नयेगु बानीं झीगु म्हयात निरोगी याना तयेत तःधंगु ग्वहालि याइ । वनस्पति विज्ञान (Botany) या कथं सि धाःगु स्वांया ओभरी (Ovary) परिपक्व जुयाः दयावःगु छगु ब्वः खः । स्वां ह्वलेधुंकाः परागसेचन (Pollination) जुइ, अले स्वांया ओभरी विकास जुयाः ‘सि’ –इ हिली । वैज्ञानिक दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, सिया मू ज्या मा-सिमा या पु (Seed) यात सुरक्षित याना तयेगु व उकियात थीथी थासय् थ्यंकेगु (Seed Dispersal) खः । सिइ दुने दइगु रसायनीक तत्व, गथे कि चिनी (Fructose), भिटामिन, व एन्टिअक्सिडेन्टं यानाः थ्व पशुपंक्षी व मनुतय्त आकर्षित याइ । गूबलय् पशुपंक्षीं सि नइ, इमिगु पाखें पु मेमेगु थासय् प्रसार जुइ, गुकिं यानाः सिमाया वंश विस्तार जुइ । अथेजुगुलिं, सि धाःगु केवल नसा जक मखु, थ्व प्रकृतिया चक्र न्ह्याकेत माःगु छगु महत्वपूर्ण जैविक प्रक्रियाया लिच्वः खः । ==ताजि== नेपालभासय् बोतानिया सिसा माचाछि दुने लाःगु व मलाःगु थीथी नसायात सि धकाः म्हसीकातःगु दु। दसु<ref name=Halwai>{{cite book |last=हलवाई |first=बालकृष्ण |title=नेपाली - नेवाःभाषा शब्दावली |trans-title=A Comprehensive Word Book of Nepali and Nepalbhasha |date=2008 |publisher=हेमन्त - बेजुना पिथना |location=यल |isbn=978-9937-2-5597-4 |language=खँय्,नेपालभाषा }}</ref>: बःसि, इसि, तःसि, खोँसि, फोंसि, भूइँफसि, कःवसि, तुसि, सन्त्रासि, झम्सि, चाकुसि, मखेसि, मतप्यासि, पासी, अमासि, ल्हुसि, सतबयसि, खौतुसि, फाकुसि, मुसुम, लप्सि, भूईंफसि, ल्हसि, मितसि सामाजिक कथं थुइकेगु छुं सि थथे दु<ref name=Halwai/>{{नेशको}}<ref name=Pancha/>: * [[अं]] (Mango) * [[अमासि]] (Guava) * [[आलुचा]] (Plum) * [[अम्बः]] * [[इसि]] (Raspberry) * कसू (Osmorhiza?) * [[कःछि]] (Pea pod) * [[कताबसि]] कःबसि/कःपासि (काफल) * कंसि (Pineapple)वा चिचा कंसि * क्वंपासि (''Celtis'') * खौतुसि (छिपे जूगु तुसि) * ख्वर्पानि (Apricot) * चाकुपाउँसि (कालज्यामीर) * चाकुसि/चाक्सि (Sweet lime) व लेभु (कागति) * चाकुहि * [[चिकंसि]] (वा चिचा कँसि) * जःमुना (Jamun) * झम्सि (Citron) * ताइबःसि * [[तःसि]] * [[तु]] * [[तुसि]] (Cucumber) * [[धालय्]] (Pomegranate) * नँइँक्या * [[पासि]] (Pear) * प्यासि (Berry) * [[फाकुसि]] (Persimmon) * फ्वंसि (Jack fruit) * [[बःसि]] (Peach) * [[बयलि]] (Jujube/बयर) * [[ब्याः]] (Bel/विवाह) * [[भ्वगत्या]] (Pomelo) * [[मखेसि]] / मतप्यासि (Barberry) * [[माकःफ्वंसि]] * मितसि * [[मेवा]] (Papaya) * [[म्वाय्]] (केरा) * [[ल्हुसि]] * [[ल्हुसिपु]](Apricot) * [[सन्त्रासि]] (Orange) * [[स्याउ]] (Apple) * [[स्याँगुलि]] (Chestnut) * [[हलः]] (Harro) ==नेपालभासय् अनुसन्धान== "सि व पुया नेवाः नां" (Newar Names for Some Fruits and Seeds) नेपाल संवत् १११८ (सन् १९९८) य् च्वमि "ज्यापु" पञ्च (पञ्च महर्जन) नं च्वयादीगु छगू अनुसन्धानमूलक सफू खः। थ्व सफूया मू उद्देश्य नेवाः जातिया न्हिथंया जीवनय्, लोकसंस्कार, व संस्कृतिइ छ्यलावयाच्वंगु थीथी सिसाफल व पुया मौलिक नेवाः नां व वया महत्त्वयात मुंकाः पितब्वयेगु खः। सफुतिइ १६७ गू स्वयां अप्वः सि व पुतयगु नेवाः नां नापनापं खस नां, अंग्रेजी नां, व इमिगु वैज्ञानिक नां नं धलःकथं बियातःगु दु । थुकिइ विशेष यानाः नेवाः जातिया धार्मिक पूजाआजा, चुडाकर्म, इहि, व नखःचखः (गथे: म्हपूजा, किजापूजा) या इलय् मदयेक मगाःगु सिसाफलतयगु सांस्कृतिक महत्त्वयात नं व्याख्या यानातःगु दु । च्वमिं गां-गां व जिल्ला-जिल्लाय् वनाः अनुसन्धान यानाः थ्व ग्रन्थ तयार यानादीगु खः, गुकिं यानाः नेपालभाषाया ख्यलय् वनस्पतिया शब्दावलीयात अझ तःमि यायेत ग्वाहालि याःगु दु । थ्व सफूति दुथ्याःगु छुं सितेगु नेपालभासय् व अंग्रेजीइ नां थथे दु <ref name=Pancha>{{cite book | last = महर्जन | first = पञ्च (''"ज्यापु"'' पञ्च) | title = सि व पुया नेवाः नां (Newar Names for Some Fruits and Seeds) | publisher = मदन सेन वज्राचार्य | date = 1998 (ने. सं. १११८) | location = यें | edition = न्हापांगु | language = नेपालभाषा, English | others = Foreword डा. केशव श्रेष्ठ }}</ref>: {| class="wikitable sortable" !नेपालभाषा !! अंग्रेजी नां |- | अं || Mango |- | अलःपु || Castor seeds |- | अम्बः || Emblic Myrobolan |- | अमेरिकन आलुबखरा || American Plum |- | अम्पु || Monkey Puzzle |- | आमासि || Guava |- | आमलि || Nepalese hogplum |- | आल्चा || Common plum |- | आँतासि || Bullock heart |- | इसि || Yellow Raspberry |- | एभोकाडो || Avocado |- | ओंगलसि (उलगः सि) || Sacred fig |- | कःबसि || Bayberry |- | कताबसि || Nepal Cubeb |- | कमलःसि (तग्वःबिहि) || Indian Salmon |- | कमोसि || Carambola |- | काग्ति || Lime |- | काजुपासि || Cashew apple |- | कताबसि || Nepal Cubeb |- | कोंचापासि || Japanese medlar |- | कोंचाप्यासि (कोंप्यासि) || Bilberry |- | कोंसि || European nettle wood |- | क्वःइसि || Wild Raspberry |- | क्वःतुसि || Bitter Cucumber |- | क्वपंसि || Dendroph |- | क्वेंसि || Saurauia |- | क्यामाटर || Tree tomato |- | खजूसि || Date Sugar palm |- | खमल (खमर) || Gumhar |- | खर्बुजा (चाकुफसि) || Musk Melon |- | खाइबःसि || Chinaberry |- | खाइसि || Bitter Orange |- | खोन्यु || Sarmentosa |- | ख्वकंतुसि || Squirting Cucumber |- | गॉफलि || Holboellia |- | ग्वय् || Areca Nuts |- | घलःसि || Karona |- | घरिसि || Passion fruit |- | घसिंगरा || Machino |- | घुंगलसि || Pyracantha |- | चिनियापासि || Sand Pear |- | चिनिया समेसि || Chinese white mulberry |- | चिचकसि (कतःरा) || Pine apple |- | चिग्वसमेसि || Small mulberry |- | चिरंजि || Cuddapah almond |- | छोरा (छोडा) || Date plum |- | छुस्यापासि || Wild Nepali Pear |- | जमनासि || Black plum |- | जापानी आलुबखरा || Japanese plum |- | जिफो || Nutmeg |- | जुनारसि || Sweet orange |- | झम्सि || Otaheite orange |- | तःकःबसि || Arbutusberry |- | तःसि (न्ह्यलुसि) || Citron |- | तग्वःखाइसि || Khatta |- | तग्वः झम्सि || Lemon |- | तर्बुजा (चाकुफसि) || Water melon |- | ताइबःसि || Edible date |- | तितिसि || Tamarind |- | तिबोंसि || Mangosteen |- | तिसःसि || Dhaman |- | तुकुप्यासि || Bastard oleaster |- | तुसि || Cucumber |- | तेबू || Nepal pepper prickly ash |- | थं || Soap Nut |- | द्यांकः बसि || Strawberry |- | दिगसि || Cassia Pods |- | दुधालेसि || Thornapple |- | दुधंखोसिं || Pecan nut |- | देसिफसि || Pumpkin |- | धाले || Pomegranate |- | धुलिपु || Mimusops |- | नइँक्याः || Coconut |- | नखोसिं || Black walnut |- | नेकूसमेसि || Long mulberry |- | पाउँमितसि || Fox Grape |- | पालाभि || Bastard Teak |- | पासि || Pear |- | पेस्ता || Pistachio nut |- | प्यासिगोचा || Mountain ash |- | फसि || Pumpkin |- | फंसि || Jack fruit |- | फ्वंसि || Cherry |- | बँकः बसि || Mock Strawberry |- | बःसि || Peach |- | बखदासि || Puneala Plum |- | बर्खातुसि (मगः तुसि) || White Cucumber |- | बलि || Chinese Date |- | बलः (बीहलः) || Belleric myrobalan |- | बस्पति || Pear stone |- | बलूचाः || Elephant Creeper |- | बप्सि (खुर्पासि) || Jujube |- | बेलाइति आलुबखरा || European plum |- | बेलासि || Gummigutta |- | बेलासि (बिलासि) || Bread fruit |- | बोखरि (बोकरि) || Puneala Plum |- | ब्याः || Bengal Quince |- | भसांस्यागुलि || Sweet Chestnut |- | भुइफसि || Ash gourd |- | भुजिंसि || Coriaria |- | भोखा वा भोखाचा || Bottle gourd |- | भोग्त्या || Pummelo |- | भ्वासापासि || Common Pear |- | मरेबरां || Indian almond |- | मलःसि || Black nightshade |- | मलय् || Hot pepper |- | मर्त्यांबरां || Almond |- | माकः फंसि || Monkey jack |- | माकःसि || Bearberry |- | माकः स्यांगुलि || Horse Chestnut |- | मादलफसि || Sumer squash, Pumokin |- | माद्योसि || Downy Datura |- | मालंसि (भालाः) || Marking nut |- | मितसि || Grape |- | मीकूसि || Mahonia |- | मुबःसि || Physic nut |- | मुन्तलासि || Marumi kunquat |- | मुनका || European grape |- | मुसुन || Malta orange |- | मेधासि (मिधासि) || Papaya |- | मेय्छ्यं || Water chest nut |- | म्वाय् || Banana |- | यःसि || Ceylon Oak |- | यला || Greater Cardamum |- | येलुबकः सि || Cowberry |- | योमरि || Fig |- | लःसि || Shord fern |- | लिचि || Litchi |- | लुक्वात || Loquat |- | लेवु || Grape fruit |- | लैसि || Radish fruit |- | वँचुसि (हलय्पु) || Olive |- | सखोसिं || Persian walnut |- | सतिबलि || Nepal Sumac |- | सन्तलासि || Orange |- | सपोसि (सपासि) || Potato apple |- | सलपपु || Custard apple |- | सिखाःपु || Prickly Pear |- | सिगुल्ति || Schisandra |- | सिन्ता || Pignolia nut, chir pine |- | सुकुमेल || Cardamom |- | सोमापु (पलेपु) || Lotus fruit |- | स्यमलि || Red berried elder |- | स्यांगुलि || Chestnut |- | स्याउ || Apple |- | हलः || Yellow myrobalan |- | हाकुइसि || Wild Raspberry |- | हाकुप्यासि || Blackberry |- | हाकुसमेसि || Black mulberry |- | हल्वाबेच || Persimmon |- | ल्हासाबः सि || Apricot |- | ल्हुसिपु || Butter fruit |- | ह्याउँइसि || Himalayan Raspberry |- | ह्याउँसमेसि || Red mulberry |} ==स्वयादिसँ== * [[नसा]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:नसा]] [[पुचः:सि]] a1gvrw8lush9a5uy3vpmvx8ib27uhbu 0 193305 1121346 1106993 2026-05-17T15:17:41Z Eukesh 11 1121346 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/वाउँचा}} [[Image:Starr 020803-0094 Centella asiatica.jpg|thumb|[[Gotukola]] (Centella asiatica)]] [[Image:Swiss Chard.jpg|thumb|ताजा [[Swiss chard]]]] [[Image:Ong choy water spinach.png|thumb|ताजा [[Ipomoea aquatica|water spinach]]]] [[Image:Szpinak.JPG|thumb|क्रिम्द [[पलः]]]] [[Image:steamed kale and slivered almonds.jpg|thumb|स्तिम्द [[केल]]]] '''बुंचः''' वा '''वाउँचा''' वा '''उंचः''' धाःगु [[हः]] दूगु स्वामा ख गुकियात [[तरकारी]]या रुपय् नयेछिं। गब्ले-गब्लें थुकिया दँ व कचा नं नयेछिनि। थन्यागु वांउचा वा बुंचः यक्व प्रकारया स्वामां नं वःसां थ्व सकलतयेत छगु हे प्रकारं दयेकेछिंगुलिं व अथे-अथे थें च्वनिगुलिं थुपिंत बुंचः वा वाउँचा धाइ। करिब द्वछि प्रजातिया स्वामाया हः वाउँचाया रुपय् नइगु या। थन्याःगु यक्व स्वामात म्हो जक्क म्वाइगु चिहाकःया स्वामा दसु- [[क्वबि]], तेत्युस, [[पलः]], [[तुकं क्वबि]] आदि जुइगु या। सिमा वा सिं दूगु स्वांमाय् नयेछिंगु हः दूगु माय् ''[[Adansonia]]'', ''[[Aralia]]'', ''[[Moringa]]'', ''[[Morus (plant)|Morus]]'', व ''[[Toona]]'' मू प्रजाति ख। [[भुसा]]या रुपय् छ्यलिगु यक्व बालीया हः नं मनुतयेसं नयेछिं। थन्यागु चीज धाःसा तर [[अनिकाल]] बिलय् जक्क नइगु या। थुकिया दसुया रुपय् [[alfalfa]], [[clover]], व यक्व [[Poaceae|घाँय्]]त, [[छ्वः]] व [[बार्ले]]या हः आदि ला। थन्यागु माय् यक्व पौष्टिक तत्त्व दइगु जुसां थन्यागु माय् दूगु उच्च फाइबरया कारणं नइगु मया। थुकियात नसा संसोधन याना चुं दयेका, सुक्खा याना, वा क्यला जुस दयेका नयेछिं। ==थीथी ताजिया वाउँचा== ===नसा=== नसाया कथं नेपालभासय् ल्वसाया कथं छ्यलीगु वनस्पतिं वःगु सकतां नसायात वांउँचाय् दुथ्याइगु या। थुकिया छुं दसु थथे दु {{नेनेश}}{{नेशको}}: अजःमू (Celery), आलु, पाछाइ, तुकंचा, मीचोचा, ख्वाखः, चसु, पलः, सोबसो, निर्गुचा, लैं, प्याज, कोवी, धङाचा, न्हवस्वाँ, इकं, तोरेचा, पलः, पोलः, फकं, बकं, मिचः, म्हुकं, फसिचो, प्वात्या, ग्याँथ, च्वलःचा, जल्कु, फसि, घ्यःसिमी, सिमीपोलः, सलगम, लावा, दुकु फकं, दुकु, न्हाय्कं, परवल, ककःचा, भान्ता, छाः, कुरिल, लौका, राम्यर्चा, साकिचा, छों, कुन्हबूं, फकंसन्हा, तुसीअचार, चुंपाँउ, पथू, सखी, हि, गुँहि। ===कं=== नेपालभासय् थीथी कथंया वांउँचायात कं नामं म्हसीकेगु या। दसु: इकं, फकं, बकं, म्हुकं, दुकु फकं, न्हाय्कं आदि। ==स्वयादिसँ== * [[नसा]] * [[तरकारी]] [[पुचः:तरकारी]] 4qy28qsj7zxiloe5m3etg0h2tp02pcj 1121347 1121346 2026-05-17T15:18:05Z Eukesh 11 /* स्वयादिसँ */ 1121347 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/वाउँचा}} [[Image:Starr 020803-0094 Centella asiatica.jpg|thumb|[[Gotukola]] (Centella asiatica)]] [[Image:Swiss Chard.jpg|thumb|ताजा [[Swiss chard]]]] [[Image:Ong choy water spinach.png|thumb|ताजा [[Ipomoea aquatica|water spinach]]]] [[Image:Szpinak.JPG|thumb|क्रिम्द [[पलः]]]] [[Image:steamed kale and slivered almonds.jpg|thumb|स्तिम्द [[केल]]]] '''बुंचः''' वा '''वाउँचा''' वा '''उंचः''' धाःगु [[हः]] दूगु स्वामा ख गुकियात [[तरकारी]]या रुपय् नयेछिं। गब्ले-गब्लें थुकिया दँ व कचा नं नयेछिनि। थन्यागु वांउचा वा बुंचः यक्व प्रकारया स्वामां नं वःसां थ्व सकलतयेत छगु हे प्रकारं दयेकेछिंगुलिं व अथे-अथे थें च्वनिगुलिं थुपिंत बुंचः वा वाउँचा धाइ। करिब द्वछि प्रजातिया स्वामाया हः वाउँचाया रुपय् नइगु या। थन्याःगु यक्व स्वामात म्हो जक्क म्वाइगु चिहाकःया स्वामा दसु- [[क्वबि]], तेत्युस, [[पलः]], [[तुकं क्वबि]] आदि जुइगु या। सिमा वा सिं दूगु स्वांमाय् नयेछिंगु हः दूगु माय् ''[[Adansonia]]'', ''[[Aralia]]'', ''[[Moringa]]'', ''[[Morus (plant)|Morus]]'', व ''[[Toona]]'' मू प्रजाति ख। [[भुसा]]या रुपय् छ्यलिगु यक्व बालीया हः नं मनुतयेसं नयेछिं। थन्यागु चीज धाःसा तर [[अनिकाल]] बिलय् जक्क नइगु या। थुकिया दसुया रुपय् [[alfalfa]], [[clover]], व यक्व [[Poaceae|घाँय्]]त, [[छ्वः]] व [[बार्ले]]या हः आदि ला। थन्यागु माय् यक्व पौष्टिक तत्त्व दइगु जुसां थन्यागु माय् दूगु उच्च फाइबरया कारणं नइगु मया। थुकियात नसा संसोधन याना चुं दयेका, सुक्खा याना, वा क्यला जुस दयेका नयेछिं। ==थीथी ताजिया वाउँचा== ===नसा=== नसाया कथं नेपालभासय् ल्वसाया कथं छ्यलीगु वनस्पतिं वःगु सकतां नसायात वांउँचाय् दुथ्याइगु या। थुकिया छुं दसु थथे दु {{नेनेश}}{{नेशको}}: अजःमू (Celery), आलु, पाछाइ, तुकंचा, मीचोचा, ख्वाखः, चसु, पलः, सोबसो, निर्गुचा, लैं, प्याज, कोवी, धङाचा, न्हवस्वाँ, इकं, तोरेचा, पलः, पोलः, फकं, बकं, मिचः, म्हुकं, फसिचो, प्वात्या, ग्याँथ, च्वलःचा, जल्कु, फसि, घ्यःसिमी, सिमीपोलः, सलगम, लावा, दुकु फकं, दुकु, न्हाय्कं, परवल, ककःचा, भान्ता, छाः, कुरिल, लौका, राम्यर्चा, साकिचा, छों, कुन्हबूं, फकंसन्हा, तुसीअचार, चुंपाँउ, पथू, सखी, हि, गुँहि। ===कं=== नेपालभासय् थीथी कथंया वांउँचायात कं नामं म्हसीकेगु या। दसु: इकं, फकं, बकं, म्हुकं, दुकु फकं, न्हाय्कं आदि। ==स्वयादिसँ== * [[नसा]] * [[तरकारी]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:तरकारी]] c8hbja21hcje6ecgjybpcnljnxkoq8o 0 195299 1121349 1089473 2026-05-18T05:07:12Z Eukesh 11 1121349 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/बठिंडा जिल्ला}} '''बठिंडा जिल्ला''' [[भारत]]या पञ्जाब राज्यया छगू जिल्ला ख। थ्व जिल्लाया मू नगरय् [[बठिण्डा]], [[भिसियाना]], [[भुचो मंडी]], [[गोनियाना]], [[मौर]] आदि ला। थ्व जिल्लाया तहसील थ्व कथं दु- * [[संगत तालुका]] * [[गुणिआना मंडी तालुका]] * [[तलवंडी साबो तालुका]] * [[नथाणा तालुका]] * [[बठिंडा तालुका]] * [[बालिआवाली तालुका]] * [[भगता भाई का तालुका]] * [[मौड तालुका]] * [[रामपुरा फूल तालुका]] ==स्वयादिसँ== * [[भारत]] ==पिनेया स्वापू== * [https://web.archive.org/web/20140528160146/http://210.212.41.167/frmSelectDistrict.aspx पञ्जाब ल्यान्द रेकर्द सोसाइति] {{पञ्जाबयागु जिल्लातः}} [[पुचः:पञ्जाबया जिल्ला]] 0wzajy67owp01gl87bx7gd3qtbgsut3 0 195696 1121352 1115440 2026-05-18T05:29:06Z ~2026-29794-02 31308 51 1121352 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/सीतापुर जिल्ला}} [[Image:National Highway 24.jpg|alt=राष्ट्रीय राजमार्ग २४|thumb|213x213px|National Highway 24|left]] [[Image:An example of rural roads.jpg|thumb|219x219px|An example of rural road in Sitapur that connects several villages located in the vicinity of Ghaghra river to major district roads (MDRs).]] [[Image:Mahmoodabad Quila.jpg|thumb|Mahmoodabad Quila तहसील महमूदाबाद सीतापुर तहसील]] '''{{PAGENAME}}''' [[भारत]]या [[उत्तरप्रदेश]] राज्यया छगू जिल्ला ख। ==तहसील== थ्व जिल्लाया तहसील थ्व कथं दु- * [[महमूदाबाद तहसील]] तुरनी * * * [[लहरपुर तहसील]] * [[बिसवां तहसील]] * [[मिश्रिख तहसील]] * [[सिधौली तहसील]] * [[सीतापुर तहसील]] ==जनसंख्या== सन् २०११या जनगणना कथं थ्व जिल्लाया तहसीलवर ग्रामीण जनसंख्या थ्व कथं दु- {| {{table}} | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''राज्य कोद''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''जिल्ला कोद''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''तहसील कोद''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''प्रशासनिक इकाइ''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''राज्य/जिल्ला''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''तहसील''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''सकल गां''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''ग्रामीण जनसंख्या''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''सकल ग्रामीण मिजं''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''सकल ग्रामीण मिसा''' |- | ९||१५४||०||जिल्ला||सीतापुर||||२३१७||३९५३२०८||२०९८१२३||१८५५०८५ |- | ९||१५४||८०३||तहसील||||मिश्रिख||५८६||८८६४८२||४७३४४९||४१३०३३ |- | ९||१५४||८०४||तहसील||||सीतापुर||४१४||६३१९०१||३३४७०३||२९७१९८ |- | ९||१५४||८०५||तहसील||||लहरपुर||३२०||६६५३७७||३५१९४८||३१३४२९ |- | ९||१५४||८०६||तहसील||||बिसवां||३४१||६९४७४९||३६७५३३||३२७२१६ |- | ९||१५४||८०७||तहसील||||महमूदाबाद||३४१||५३०५५८||२८२०४५||२४८५१३ |- | ९||१५४||८०८||तहसील||||सिधौली||३१५||५४४१४१||२८८४४५||२५५६९६ |} ==स्वयादिसँ== * [[उत्तरप्रदेश]] * [[उत्तर प्रदेशया जिल्ला]] * [[उत्तरप्रदेशया तहसीलतेगु धलः]] {{उत्तर प्रदेशया जिल्ला}} [[पुचः:उत्तरप्रदेश]] [[पुचः:उत्तरप्रदेशया जिल्ला]] rkt3zb64bigwx36cqg0zh6qs169wmeb 0 204232 1121339 1096727 2026-05-17T14:16:15Z Eukesh 11 /* नेवाः तजिलजिइ मरी */ 1121339 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/मरी}} '''मरी, मरि, मह्रि, मधि''' ([[अङ्ग्रेजी भाय्|अङ्ग्रेजी]]: Bread) मानव सभ्यताया दकलय् पुलांगु व महत्त्वपूर्ण नसाय् छगू खः। साधारण कथं थीथी अन्नया [[चुं]] (दसु छ्वचुं, जाकिचुं, कःनिचुं) व [[लः]] ल्वाकछ्यानाः दयेकातःगु धी/ग्वारा (Dough) यात छुयाः (Baking), खुनाः (Steaming), वा पुकाः/सियाः (Frying) दयेकीगु नसा यात "मरी" धाइ।<ref name="Britannica">Encyclopædia Britannica. "Bread". Retrieved 2026-01-16.</ref> नेपाल भासय् "मरी" खँग्वःया छ्यला तसकं व्यापक दु। थुकिलि पश्चिमी शैलीया "पाउँरोटी" निसें कयाः नेवाः तजिलजिया [[चताँमरी]], [[योमरी]], व [[लखामरी]] तकं दुथ्याः। हलिमया थीथी थासय् थः-थःगु कथंया मरी दयेकेगु चलन दु, गथेकि [[भारत]]य् [[चपाती]], [[फ्रान्स]]य् [[ब्यागेट]], व [[मेक्सिको]]य् [[तोर्तिया]]। == खँग्वःया अर्थ == "मरी" धयागु खँग्वः नेपाल भाषाया मौलिक खँग्वः खः। पाश्चात्य संस्कृतिया मरि "पाउँरोटी" (Loaf bread) बाय् "पाउँ मरी"यात हलिमय् Breadया नामं म्हसीकातःगु दु। नेपालभासय् छ्यलीगु थ्व पाउँरोटी पाहां खंग्वःया "पाउँ" (Pau) खँग्वः पोर्चुगिज भाषाया "Pão" (ब्रेड) नं वःगु खः। विज्ञान व पाककलाया दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, अन्नयागु चुं नं दयेकीगु तज्जागु सकतां नसा "मरी" (Bread) यागु पुचलय् ला। == इतिहास == मरीयागु इतिहास बुँज्या (Agriculture) यागु विकास नाप स्वानाच्वंगु दु। * '''प्राचीन काल:''' करिब ३०,००० दँ न्ह्यः, मनूतय्सं जंगली अन्नयात मुंकाः, ल्वहं नं नचुइका, लः नाप ल्वाकछ्यानाः मिइ पुइकाः नइगु खः। थ्व हे मरीयागु दकलय् न्हापांगु रुप खः। * '''इजिप्ट व मनायागु विकास:''' प्राचीन [[इजिप्ट]] (Egypt) य् दकलय् न्हापां "थन्ह्याये मरी" (Leavened bread) यागु विकास जुल। इमिगु तजिलजिइ मना (Yeast) छ्यलाः चुं थन्ह्यायेकेगु व उकियात छुना मरी दयेकेगु प्रविधि विकास जुल।<ref>Tannahill, Reay (1973). ''Food in History''. Stein and Day.</ref> * '''औद्योगिक क्रान्ति:''' १९गु शताब्दीइ औद्योगिक क्रान्ति लिपा मरी दयेकेगु ज्या यान्त्रिकीकरण व ज्यासां हे दयेकीगु जुल। थुकिया कारणं "पाउँरोटी" (Sliced bread) हलिम न्यंकं दंक्कः व अपुइकः दयेकेगु ज्या जुल। == दयेकेगु विधि व विज्ञान == मरी दयेकेत मू कथं थ्व चीजत माः: # '''चुं (Flour):''' आपालं [[छ्व]] (Wheat) यागु चुं छ्यली। छ्वयागु चुंलय् "ग्लुटेन" (Gluten) नांयागु प्रोटीन दइ, गुकिं मरीयात यांचा (Elastic) दयेकी व थन्ह्यायेकेत ग्वाहालि याइ। नेवाः मरीइ धाःसा [[जाकि]] (Rice) यागु चुं अप्व छ्यलेगु या। # '''लः (Water):''' चुं न्हायेत लः वा दुरु (Milk) छ्यले छिं। # '''थन्ह्यायेकेगु ज्वलं (Leavening Agent):''' मरीयात थन्ह्यायेकेत मना (Yeast), बेकिङ सोडा, वा सावर दो (Sourdough) स्टार्टर छ्यली। नेवाः मरी गथेकि "चताँमरी" वा "योमरी" य् धाःसा आपालं मना छ्यलेगु मया। # '''ताप (Heat):''' मरीयात ज्वरे यायेत निश्चित ताप माः। पश्चिमी ब्रेडयात "ओभन" (Oven) य् छुयेगु जुइ, भारतय् तवा वा तन्दुरय् पुइकेगु जुइ, धाःसा नेवाः मरीयात आपालं खुना (Steam) वा सिया (Deep fry) दयेकी। == मरीयागु ताजि== हलिमय् मरीयात मू कथं निगु पुचलय् ब्वथले छिं: === थन्ह्याये मरी (Leavened Bread) === थज्याःगु मरीइ मना वा बेकिङ सोडा छ्यलाः दुने प्वाः-प्वाः (Air pockets) दयेकी। * '''पाउँरोटी (Loaf Bread):''' पश्चिमी शैलीया साधारण मरी। * '''ब्यागेट (Baguette):''' फ्रान्सया ताःहाकःगु व झुरुं झुरुं नइगु मरी। * '''बन (Bun):''' चिग्वःगु ग्वलाःगु मरी। === छुया मरी (Flatbread) === थ्व मरी पचिं (Flat) जुइ। * '''चपाती /रोटी:''' भारत व नेपाःया तराई क्षेत्रय् आपालं नइगु छ्वालियागु मरी। * '''तोर्तिया (Tortilla):''' कःनि वा छ्वयागु चुं नं दयेकीगु मेक्सिकन मरी। * '''पित्जा बेस (Pizza Base):''' इटालियन पित्जा दयेकेत छ्यलीगु मरी। ==दसु== मरीया छुं दसुत थथे दु: * योमरी: जाकिया भुंसाया दुने चाकु, खुवा आदि आपालं चाकूगु नसा तया ज्वरेयाइगु नसा। * चताँमरी: चतां छ्यला दयेकीगु चाकलाःगु, चकंगु नसा। * लाखमरी: छता नेवाः चाकूगु नसा। * ल्वंमरी * छ्वचुं मरी: छ्वचुं छ्यला दयेकातःगु मरी * ग्वारामरी * गुल्मरी नापं, मरीया पुचलय् थीथी नसा दसु: मालपा, सेल, हलुवा, रोथ, जेरी, स्वारी, लालमोहन, अनर्सा, खजुरी, गुदपाक आदि नं दुथ्याः गैह्र नेवाः नसा दुने थीथी नसायात मरीया पुचलय् दुथ्यायेछिं गुकिलि पित्जा, पाउरोती, बन, केक, मोची, डोसा, पराठा, नान आदि छुं दसु ख। == नेवाः तजिलजिइ मरी == नेवाः तजिलजिइ "मरी" यागु स्थान तसकं च्वे दु। मरी नसा जक मखुसें, थ्व संस्कार व नखः चखःया अभिन्न अंग खः।<ref>Löwdin, Per (1998). ''Food, Ritual and Society: A Study of Social Structure and Food Symbolism among the Newars''. Mandala Book Point.</ref> * '''योमरी:''' [[योमरी पुन्हि]] खुनु दयेकीगु जाकिया चुंयागु मरी, गुकिया दुने चाकु व हाम्वः तइ। थ्व खुनाः (Steamed) दयेकी। * '''चताँमरी:''' थ्व जाकिया चुं नं दयेकीगु पचिंगु मरी खः। थौंकन्हे, छुं थासय् थुकियात "नेवाः पित्जा" (Newari Pizza) नं धाइ। * '''लखामरी बाय् लाखमरी:''' इहिपा व भ्वजय् छ्यलीगु तःधंगु मरी। * '''ग्वारामरी (Gwaramari):''' सुथय् च्या नाप नइगु ग्वःगु मरी। * '''सेलमरी:''' स्वन्तिइ नइगु मरी। माल्पा नापं सुथय् नइगु चलन नं दु। नेवाः समाजय् छुं नं शुभ ज्या याये न्ह्यः "सगं" बी बलय् मरी (विशेष यानाः "अय्‌लाः" व "खेँ" नाप) माः। अथे हे, मचा बुइ बलय्, इहिपा जुइ बलय्, व जंको बिले थीथी कथंया मरी बीगु चलन दु। नेवाः तजिलजिइ नैगु छुं मरी थथे दु<ref name=Halwai>{{cite book |last=हलवाई |first=बालकृष्ण |title=नेपाली - नेवाःभाषा शब्दावली |trans-title=A Comprehensive Word Book of Nepali and Nepalbhasha |date=2008 |publisher=हेमन्त - बेजुना पिथना |location=यल |isbn=978-9937-2-5597-4 |language=खँय्,नेपालभाषा }}</ref>: जेरी, सेल, पुरी, गुल्मरी, लिकः, फिनी, माल्पा, मनभौ, पा निम्की, मुकदल, बर्फी, दुरुमारपा, भलु, बालसाई, खजुरी, अनरसा, रोथ, गोई, लालमोन, बम्वैसन, सिग्वारा, खाजा, गुँदपाक, मथ, प्यारा, पोस्तिकं, रसवरी, कुचा निम्की, पंचरंगीस्वारी, मथः, खुवा, अँथ्या, चाकुसला, लहु। ==किपा== <gallery> Image:Yamari.jpg|योमरी File:Yomari Inside.jpg|चायेकातःगु योमरीया दुनेया किपा File:Meat Chatamari.jpg|चतांमरी </gallery> ==स्वयादिसँ== * [[नसा]] == लिधंसा == {{Reflist}} [[पुचः:मरी]] [[पुचः:नसा]] cn4leirpjrtp3i30ijkhpt7ueftu270 10 307115 1121345 2026-05-17T15:08:49Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: <ref name=Halwai>{{cite book |last=हलवाई |first=बालकृष्ण |title=नेपाली - नेवाःभाषा शब्दावली |trans-title=A Comprehensive Word Book of Nepali and Nepalbhasha |date=2008 |publisher=हेमन्त - बेजुना पिथना |location=यल |isbn=978-9937-2-5597-4 |language=खँय्,नेपालभाषा }}</ref> 1121345 wikitext text/x-wiki <ref name=Halwai>{{cite book |last=हलवाई |first=बालकृष्ण |title=नेपाली - नेवाःभाषा शब्दावली |trans-title=A Comprehensive Word Book of Nepali and Nepalbhasha |date=2008 |publisher=हेमन्त - बेजुना पिथना |location=यल |isbn=978-9937-2-5597-4 |language=खँय्,नेपालभाषा }}</ref> k3ux8pueszhykj8ev7a1oj4ypgjf8ck 0 307116 1121348 2026-05-17T15:44:15Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''तःसि''' (वैज्ञानिक नां: ''Citrus medica'') रुतासी (Rutaceae) परिवारया सिट्रस (Citrus) प्रजाति दुने लाःगु छगू मू प्राथमिक सिसाबुसा ख। वनस्पति विज्ञान कथं थ्व सि हलिमय् दूगु मेमेगु फुक्कं सिट्रस प्रजाति... 1121348 wikitext text/x-wiki '''तःसि''' (वैज्ञानिक नां: ''Citrus medica'') रुतासी (Rutaceae) परिवारया सिट्रस (Citrus) प्रजाति दुने लाःगु छगू मू प्राथमिक सिसाबुसा ख। वनस्पति विज्ञान कथं थ्व सि हलिमय् दूगु मेमेगु फुक्कं सिट्रस प्रजातिया हाइब्रिडाइजेशन (hybridization) यायेगु मू आधारभूत प्रजाति मध्ये छगू ख। थ्व सि मेगु सिट्रस स्वया आकारय् तःग्वःगु, तस्सकँ जाःगु अले थुकिया भुंसा (peel) तस्सकँ सुगन्धित जुइ। थ्व छगू खेँआकारया सि ख गुगु म्हासुगु वा म्हासुसे च्वंगु वांगु रङय् खनेदइ। थ्व सिसा दुने च्वंगु मूसि (pulp) मेगु कागती स्वया म्हो अले अप्व सुक्खा जुइ। वैज्ञानिक अनुसन्धान कथं थ्व सिया उत्पत्ति दक्षिण वा दक्षिण-पूर्वी एसियाया हिमाली क्षेत्रय् जूगु ख। थ्व सिया माः वनस्पति विज्ञानय् अत्यन्त महत्वपूर्ण दु छाय्‌धाःसा थुकिं सिट्रस वर्गीकरणया इतिहास बांलाक क्यनेफू। थुकिया स्वां तस्सकँ नस्वाइगु जुइगु जूगुलं थुकियात प्राचीन कालं निसें हे मनूतेसं यःकूगु दु। थ्व सिया यक्व उपप्रजाति दु गुगु हलिमया थीथी थासय् सयेकेछिं। थ्व सिसाबुसां मनूया उसाँय्य् यक्व फाइदा याइगु तथ्य वैज्ञानिकतसें प्रमाणित याःगु दु। थ्व सियात प्राचीन कालं निसें हे रसायन, चिकित्सा, अले थीथी नसाज्वलमय् ब्यापक रुपं छ्येलिगु या। == वनस्पति ब्वथला व म्हसीका== तःसिया सिमा छगू चिधंगु तर बल्लागु सिमा ख, थ्व सिमा सामान्यतया ३ निसें ५ मिटर तक जाः जुइ। थ्व सिमाया हः तःपाःगु अले ब्यागलं सुगन्ध दुगु जुइ। हःया आकार खेँआकार जुइ अले थुकिया सिथ (margins) चिधंगु दन्तुर (serrated) आकारया जुइ। थुकिया कचाय् तसकं जाःगु कँ (thorns) दै गुकिं थ्व सिमायात मेमेगु सिट्रस स्वया बायेत ग्वहालि याइ। तःसि स्वां तस्सकँ सुगन्धित जुइ। थ्व सिमाया सि (fruit) तःधंगु, जाःगु अले अनियमित आकारया जुइ, गबलें गबलें थ्व अण्डाकार वा लम्बायुक्त आकारय् खनेदइ। थ्व सिसा दुने च्वंगु मूसि (pulp) पाउंसे वा चाकुगु जुइ फु, तर थुकी रसया मात्रा मेमेगु कागती स्वया म्हो जुइ। थुकिया सि दुने यक्व चिधंगु तुयु वा हलुका म्हासुगु पु (seeds) दै। थ्व वनस्पति मुख्यतया थुकिया बाह्य भाग (rind) या लागि दकले अप्व म्हसीकिगु व सयेकेगु याइगु ख। थ्व सिसाबुसाया संरचना मेगु सिट्रस स्वया पृथक जुइगु मू कारण थुकिया तःफिगु ख्वला हे ख। थ्व सि वैज्ञानिक अनुसन्धानया छगू तःधंगु स्रोत ख। ==उत्पत्ति व इतिहास== ऐतिहासिक व आनुवंशिक (genetic) अनुसन्धान कथं तःसिया मूल उत्पत्ति क्षेत्र भारतया उत्तर-पूर्वी क्षेत्र, नेपाः, म्यानमार व चीनया सीमावर्ती क्षेत्र ख। थ्व सिसा प्राचीन कालं निसें हे मनुया स्वापूइ वःगु खनेदु अले थुकिया उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतसें नं यानातःगु दु। पुरातात्विक प्रमाण कथं भूमध्यसागरीय क्षेत्र (Mediterranean region) य् थ्यंगु दकले न्हापांगु सिट्रस सिसाबुसा तःसि हे ख। ग्रीक व रोमन साम्राज्यया कालय् थ्व सियात विशेष सुगन्ध व चिकित्सा पद्धतिया निंतिं तस्सकँ महत्व बियातःगु खनेदु। यहूदी संस्कृति दुने थ्व सियात 'एटरोग' (Etrog) धकाः म्हसीकि, अले थ्व सुक्कोट (Sukkot) नखःया छगू महत्वपूर्ण ब्वः ख। मध्यकाल तक थ्यंबलय् थ्व सि युरोप व मध्य पूर्वया थीथी थासय् ब्यापक रुपं पीगु व सयेकेगु ज्या जुल। थ्व वनस्पतिं मानव सभ्यताया विकास नाप नापं ब्यापारिक मार्ग जुयाः हलिंन्यंक ब्यापकता कालः। थुकिया ऐतिहासिक यात्रां वनस्पति विज्ञानया अनुसन्धानय् तःधंगु ग्वाहालि याइ। प्राचीन रोमन च्वमि प्लिनी द एल्डरं नं थ्व सिया वासः गुणया खँ थःगु सफुलि च्वयातःगु दु। थ्व सिसां युरोपियन बुँज्या इतिहासय् सिट्रस पुचःया माया प्रवेश क्यनी। ==रासायनिक संरचना व पोषण तत्व== तःसिइ यक्व कथंया पोषक तत्व व एन्टिअक्सिडेन्ट (antioxidants) दइ। थ्व सि दुने विशेष यानाः भाइटामिन सी (Vitamin C), साइट्रिक एसिड (Citric Acid), व फ्लावोनोइड्स (flavonoids) ब्यापक रुपं दइ। थुकिया ख्वलाय् दइगु सुगन्धित चिकं (essential oil) य् मुख्य रुपं लिमोनेन (limonen) व सिट्राल (citral) दुथ्याइ। थ्व रसायनं यानाः हे थ्व सिसाय् विशिष्ट सुगन्ध व वासः वइगु ख। थ्व सिय् दुगु फिनोलिक कम्पाउन्ड (phenolic compounds) नं मनूया म्हयात थीथी ल्वचं पनेत ग्वाहालि याइ। थुकिया आन्तरिक मूसि स्वया बाह्य ख्वला औषधीय गुण अप्व दइ धकाः अनुसन्धानं क्यंगु दु। थ्व सिसाय् पोताशियम व मेमेगु मिनरल्स नं खनेदु गुगु म्हया सन्तुलनया लागि ग्वहालि यायेफु। थुकिया एन्टिअक्सिडेन्ट गुणं कोषतयगु क्षय म्हो याइ। ==स्वयादिसँ== * [[सि]] [[पुचः:सिसाबुसा]] [[पुचः:वनस्पतिशास्त्र]] [[पुचः:सिट्रस]] kugssozda9dgvtku03rbo5ss01h8rgo 0 307117 1121350 2026-05-18T05:07:26Z Eukesh 11 Redirected page to [[बठिंडा जिल्ला]] 1121350 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[बठिंडा जिल्ला]] o2z59y2x54q3e8lct5k9470vmr71vjl 10 307118 1121351 2026-05-18T05:26:05Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{cite book | last = मल्ल | first = कमल प्रकाश | author-link = Kamal P. Malla | title = A Dictionary of Classical Newari: Compiled from Manuscript Sources | publisher = Nepal Bhasa Dictionary Committee, च्वसा पासा | year = २००० | location = येँ, नेपाः | isbn = 99933-316-0-0 | page = }} 1121351 wikitext text/x-wiki {{cite book | last = मल्ल | first = कमल प्रकाश | author-link = Kamal P. Malla | title = A Dictionary of Classical Newari: Compiled from Manuscript Sources | publisher = Nepal Bhasa Dictionary Committee, च्वसा पासा | year = २००० | location = येँ, नेपाः | isbn = 99933-316-0-0 | page = }} dyfu3f1xo0yxqgpc0ogo4j1428nhqzv 1121353 1121351 2026-05-18T05:31:41Z Eukesh 11 1121353 wikitext text/x-wiki <ref name =Malla> {{cite book | last = मल्ल | first = कमल प्रकाश | author-link = Kamal P. Malla | title = A Dictionary of Classical Newari: Compiled from Manuscript Sources | publisher = Nepal Bhasa Dictionary Committee, च्वसा पासा | year = २००० | location = येँ, नेपाः | isbn = 99933-316-0-0 | page = }} </ref> ii5wc3y76pj6tg59fbp7fy59jhgwi9a