Wikipedia newwiki https://new.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%82_%E0%A4%AA%E0%A5%8C MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter माध्यम विशेष खँलाबँला छ्येलेमि छ्येलेमि खँलाबँला विकिपिडिया विकिपिडिया खँलाबँला किपा किपा खँलाबँला मिडियाविकि मिडियाविकि खँलाबँला Template Template talk ग्वाहालि ग्वाहालि खँलाबँला पुचः पुचः खँलाबँला दबू दबू खँलाबँला TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 307448 1122196 2026-07-31T17:37:12Z Ramesh Deuba 27657 न्हुगु च्वसु 1122196 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = कूमार नारायण | birth_date = १९२५ | birth_place = [[वडक्कनचेरी]], [[पालक्काड जिल्ला]], [[केरला]], भारत | death_date = २० मार्च २००० | death_place = [[नयाँ दिल्ली]], भारत | occupation = व्यवसायी | employer = एस. एल. एम. मानेकलाल इन्डस्ट्रिज | known_for = [[कूमार नारायण जासुसी काण्ड]] | spouse = गीता नारायण }} '''कूमार नारायण''' (१९२५–२०००) म्हिगः भारतय्‌या व्यवसायी खः, जि [[कूमार नारायण जासुसी प्रकरण]]या प्रमुख पात्रय्‌का चिनाय्‌गु दु। थ्व जासुसी काण्ड सन् १९८५ जनवरीय्‌ भारतय्‌ सार्वजनिक जुल। थ्वय्‌त सरकारी अधिकारी व बिचौलियाय्‌गु सञ्जालया माध्यमय्‌ भारत सरकारया गोप्य सूचना प्राप्त याः विदेशी प्रतिनिधियात उपलब्ध याःगु आरोप जुल। थ्व प्रकरणय्‌ [[प्रधानमन्त्री कार्यालय (भारत)|प्रधानमन्त्री कार्यालय]], [[रक्षा मन्त्रालय (भारत)|रक्षा मन्त्रालय]] व अन्य सरकारी विभागय्‌ सम्बन्धित अधिकारीहरू संलग्न जुल धकाः कथं कथं वःगु दु।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19850215-spy-scandal-india-security-breach-appears-to-have-reached-frightening-levels-769795-2013-11-25|title=Spy scandal: India's security breach appears to have reached frightening levels|first=Dilip|last=Bobb|work=India Today|date=15 February 1985|access-date=31 July 2026}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन व पेशागत जीवन == कूमार नारायण १९२५ य्‌ हालया [[पालक्काड जिल्ला]], [[केरला]]या वडक्केन्चेरीय्‌ जन्म जुल। ''[[The Indian Express]]''या उद्धृत प्रहरी अभियोगपत्र अनुसार, उ सन् १९४३ य्‌ [[भारतीय सेना]]या हुलाक सेवाय्‌ प्रवेश जुल व सन् १९४९ य्‌ सेवाय्‌ मुक्त जुल। तःपाछि उ [[भारत सरकार]]य्‌ स्टेनोग्राफरया रूपय्‌ कार्यरत जुल।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/1071076/biography-how-coomar-narain-made-a-career-of-leaking-confidential-bureaucratic-documents|title=Biography: How Coomar Narain made a career of leaking confidential bureaucratic documents|first=Kallol|last=Bhattacharjee|work=Scroll.in|date=1 August 2024|access-date=31 July 2026}}</ref> सरकारी सेवा छाय्‌काः नारायणय्‌ बम्बईय्‌ स्थित एस. एल. एम. मानेकलाल इन्डस्ट्रिजय्‌ काम यानाच्वन। नापं उ क्षेत्रीय प्रबन्धक जुल। तःपाछि उ [[नयाँ दिल्ली]]या १६ हेली रोडय्‌ कार्यालय थापना यान।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref> प्रकरणसम्बन्धी तत्कालीन व पछिल्ला विवरण अनुसार, नारायणय्‌ सरकारी अधिकारीसित सम्पर्क विस्तार यानाच्वन व तःपाछि अधिकारीय्‌गु सञ्जालया माध्यमय्‌ गोप्य दस्तावेज प्राप्त याःगु आरोप जुल। थ्व आरोपयात नै सन् १९८५ जनवरीय्‌ उया गिरफ्तारीय्‌ धुंकाः जासुसी अनुसन्धानया आधार जुल।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref> == जासुसी प्रकरण == सन् १९८५ जनवरीय्‌ [[खुफिया ब्युरो (भारत)|खुफिया ब्युरो]]य्‌ सरकारी गोप्य सूचनाय्‌ चुहावट जुल धकाः निगरानी व अनुसन्धान अभियान सञ्चालन यान। १६ जनवरीय्‌ खुफिया ब्युरोया टोलीय्‌ [[नयाँ दिल्ली]]या विभिन्न स्थानय्‌ एकैसाथ छापा मारल। थ्वय्‌ १६ हेली रोडय्‌ स्थित एस. एल. एम. मानेकलाल इन्डस्ट्रिजया कार्यालय न्ह्याःगु दु। थ्व कारबाहीया क्रममा कूमार नारायणयात पक्राउ यान व तःपाछि उयात विदेशी एजेन्टयात गोप्य सूचना चुहाय्‌गु आरोप लगायल।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19850215-spy-scandal-india-security-breach-appears-to-have-reached-frightening-levels-769795-2013-11-25|title=Spy scandal: India's security breach appears to have reached frightening levels|first=Dilip|last=Bobb|work=India Today|date=15 February 1985|access-date=31 July 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref> समकालीन समाचार विवरण अनुसार, अनुसन्धानकर्ताय्‌ सरकारी अधिकारीय्‌गु सञ्जालया माध्यमय्‌ गोप्य दस्तावेज प्राप्त याः नारायणयात हस्तान्तरण याय्‌गु आरोप यान। थ्व सञ्जालय्‌ [[प्रधानमन्त्री कार्यालय (भारत)|प्रधानमन्त्री कार्यालय]] व [[रक्षा मन्त्रालय (भारत)|रक्षा मन्त्रालय]]सित सम्बन्धित कर्मचारीहरू समेत न्ह्याःगु धकाः बतायल। अनुसन्धानया क्रममा तःपाछि किछिं सरकारी कर्मचारी व अन्य व्यक्तियात पक्राउ यान।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19850215-spy-scandal-india-security-breach-appears-to-have-reached-frightening-levels-769795-2013-11-25|title=Spy scandal: India's security breach appears to have reached frightening levels|first=Dilip|last=Bobb|work=India Today|date=15 February 1985|access-date=31 July 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/global/story/unveiling-indias-biggest-spy-scandal-the-coomer-narain-case-2573456-2024-07-29|title=Unveiling India's Biggest Spy Scandal: The Coomer Narain Case|work=India Today|date=29 July 2024|access-date=31 July 2026}}</ref> [[Official Secrets Act, 1923|आधिकारिक गोपनीयता ऐन, १९२३]] अन्तर्गत नारायण व किछिं सरकारी अधिकारीय्‌गु नां उल्लेख याः प्रथम सूचना प्रतिवेदन (FIR) दर्ता यान। पछिल्ला विवरण अनुसार, थ्व प्रकरणय्‌ प्रधानमन्त्री कार्यालय, [[रक्षा मन्त्रालय (भारत)|रक्षा मन्त्रालय]], [[वित्त मन्त्रालय (भारत)|वित्त मन्त्रालय]] व अन्य सरकारी निकायया अधिकारीहरू संलग्न दु धकाः बतायल।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/global/story/unveiling-indias-biggest-spy-scandal-the-coomer-narain-case-2573456-2024-07-29|title=Unveiling India's Biggest Spy Scandal: The Coomer Narain Case|work=India Today|date=29 July 2024|access-date=31 July 2026}}</ref> सञ्जालया माध्यमय्‌ कथित रूपय्‌ हस्तान्तरण जुइगु सूचनाय्‌ गोप्य सरकारी कोड, गोप्य दस्तावेज व रक्षा, जलयातायात, यातायात, वित्त व योजना सम्बन्धी प्रतिवेदनहरूया साथै [[अनुसन्धान तथा विश्लेषण शाखा]] व खुफिया ब्युरोसित सम्बन्धित प्रतिवेदनहरू न्ह्याःगु धकाः बतायल।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/official-secrets-act-what-it-covers-when-it-has-been-used-questioned-rafale-deal-5616457/|title=Official Secrets Act: what it covers; when it has been used, questioned|first=Kaunain|last=Sheriff|work=The Indian Express|date=28 February 2019|access-date=31 July 2026}}</ref> अनुसन्धानय्‌ थ्व सञ्जालया सदस्यय्‌गु विदेशी दूतावासया अधिकारीय्‌सित सम्पर्क दु धकाः आरोप लगायल। समकालीन व पछिल्ला विवरणय्‌ फ्रान्सेली, पोलिस व जर्मन दूतावाससित कथित सम्बन्ध दु धकाः उल्लेख जुल।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/official-secrets-act-what-it-covers-when-it-has-been-used-questioned-rafale-deal-5616457/|title=Official Secrets Act: what it covers; when it has been used, questioned|first=Kaunain|last=Sheriff|work=The Indian Express|date=28 February 2019|access-date=31 July 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref> == मुद्दा व दोषसिद्धि == अनुसन्धान धुंकाः तःपाछि थुप्रै अभियुक्तहरू संलग्न दुगु लामो आपराधिक मुद्दा अगाडि बढल। ''[[The Indian Express]]''या अनुसार, अभियोजन पक्षय्‌ करीब २,१०० पृष्ठया अभियोगपत्र व १८८ जना साक्षीया सूची प्रस्तुत यान।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref> मुद्दाया सुनुवाइ करीब १७ वर्ष धुंकाः चलल। सन् २००२ जुलाईय्‌ [[प्रधानमन्त्री कार्यालय (भारत)|प्रधानमन्त्री कार्यालय]] व [[राष्ट्रपति भवन|राष्ट्रपति भवन सचिवालय]]या कर्मचारी न्ह्याःगु पूर्वसरकारी कर्मचारीय्‌गु १२ जनाय्‌ जासुसी प्रकरणय्‌ संलग्न दु धकाः दोषी ठहर यान व उकिंत १० वर्षया कैद सजाय सुनायल। उकिंत गोप्य सरकारी कोड व वर्गीकृत दस्तावेज विदेशी एजेन्टयात हस्तान्तरण याःगु अभियोगय्‌ दोषी ठहर यान।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/1050786/an-advisor-to-former-pm-rajiv-gandhi-recalls-how-a-1985-espionage-scandal-rocked-indian-politics|title=An advisor to former PM Rajiv Gandhi recalls how a 1985 espionage scandal rocked Indian politics|work=Scroll.in|date=2023|access-date=31 July 2026}}</ref> थ्व प्रकरणया मुख्य अभियुक्त मानिगु कूमार नारायणया मुद्दाया अन्तिम निर्णय जुइगु भन्दा न्ह्याःगु सन् २००० मार्चय्‌ मृत्यु जुल। थ्व कारणय्‌ उयात मुद्दाय्‌ सजाय सुनाय्‌गु जुल मखु।<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/1050786/an-advisor-to-former-pm-rajiv-gandhi-recalls-how-a-1985-espionage-scandal-rocked-indian-politics|title=An advisor to former PM Rajiv Gandhi recalls how a 1985 espionage scandal rocked Indian politics|work=Scroll.in|date=2023|access-date=31 July 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref> थ्व प्रकरण आपराधिक कार्यवाही असामान्य रूपय्‌ लामो समय धुंकाः चलिगु व [[प्रधानमन्त्री कार्यालय (भारत)|प्रधानमन्त्री कार्यालय]] व [[रक्षा मन्त्रालय (भारत)|रक्षा मन्त्रालय]] न्ह्याःगु संवेदनशील सरकारी कार्यालयय्‌ कार्यरत कर्मचारीहरू नापं संलग्न दुगु कारणय्‌ उल्लेखनीय जुल।<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/1050786/an-advisor-to-former-pm-rajiv-gandhi-recalls-how-a-1985-espionage-scandal-rocked-indian-politics|title=An advisor to former PM Rajiv Gandhi recalls how a 1985 espionage scandal rocked Indian politics|work=Scroll.in|date=2023|access-date=31 July 2026}}</ref> == पछिल्लो जीवन व मृत्यु == सन् १९८५ जनवरीय्‌ पक्राउ जुलिपछि कूमार नारायणयात तःपाछि धरौटीय्‌ रिहा यान। ''[[The Indian Express]]''य्‌ उद्धृत याःगु प्रहरी अभिलेख अनुसार, तःपाछि उय्‌ दक्षिण दिल्लीया सैनिक फार्म्सय्‌ एउटा फार्महाउस किनल। नारायणया २० मार्च २००० य्‌ ७५ वर्षया उमेरय्‌ मृत्यु जुल।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/13-convicted-in-spying-case/articleshow/16196775.cms|title=13 convicted in spying case|work=The Times of India|date=16 July 2002|access-date=31 July 2026}}</ref> नारायणया पत्नी गीता नारायण फार्महाउसय्‌ च्वनाच्वन। सन् २००२ य्‌ उयात एक अज्ञात व्यक्तिय्‌ थ्व सम्पत्तिया भित्तर घाँटी थिची हत्या याःगु आरोप लगायल। उया मृत्युय्‌ पाछि फार्महाउसया स्वामित्व व उत्तराधिकारसम्बन्धी दिल्ली प्रहरीया अनुसन्धान नापं सम्बन्धित जुल।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/delhi-spy-mangaluru-stepson-and-a-farmhouse-worth-crores/articleshow/71304359.cms|title=Delhi spy, Mangaluru stepson and a farmhouse worth crores|work=The Times of India|date=20 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref> == विरासत == कूमार नारायण जासुसी प्रकरण सन् १९८०या दशकय्‌ भारतय्‌ देखा परिगु प्रमुख जासुसी काण्डमध्यय्‌गु म्वानु खः। अनुसन्धान व तःपाछिया मुद्दाय्‌ सरकारी गोप्य सूचनाय्‌ कथित रूपय्‌ हस्तान्तरण याःगु व [[प्रधानमन्त्री कार्यालय (भारत)|प्रधानमन्त्री कार्यालय]] व [[रक्षा मन्त्रालय (भारत)|रक्षा मन्त्रालय]] न्ह्याःगु संवेदनशील सरकारी कार्यालयय्‌ कार्यरत अधिकारीय्‌गु संलग्नता दुगु आरोप न्ह्याःगु दु।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/spy-and-the-son-coomar-narain-spy-case-5995924/|title=Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold|first=Mahender Singh|last=Manral|work=The Indian Express|date=15 September 2019|access-date=31 July 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/global/story/unveiling-indias-biggest-spy-scandal-the-coomer-narain-case-2573456-2024-07-29|title=Unveiling India's Biggest Spy Scandal: The Coomer Narain Case|work=India Today|date=29 July 2024|access-date=31 July 2026}}</ref> थ्व प्रकरणयात तःपाछि पुस्तक व पत्रकारितामूलक अनुसन्धानय्‌ समेत पुनरावलोकन याःगु दु। सन् २०२४ य्‌ पत्रकार कल्लोल भट्टाचार्जीय्‌ ''[[A Singular Spy: The Untold Story of Coomar Narain]]'' प्रकाशन यान, जिमि थ्व प्रकरणया पुनरावलोकन याः जासुसी सञ्जालय्‌ सम्बन्धित घटनाक्रम पुनर्निर्माण याय्‌गु प्रयास याःगु दु।<ref>{{cite book|last=Bhattacherjee|first=Kallol|title=A Singular Spy: The Untold Story of Coomar Narain|publisher=Bloomsbury India|year=2024|isbn=9789356405726}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/book/pointless-epitaph-for-a-spy-124091101470_1.html|title=A pointless epitaph: Clumsy retelling mars Coomar Narain scandal revisit|first=Shreekant|last=Sambrani|work=Business Standard|date=11 September 2024|access-date=31 July 2026}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} 59y3by53mc39fk7qweb2srpwbtl63dw 0 307449 1122197 2026-07-31T18:12:20Z Aabhishekraii 31274 मैले 'सिकाइ' विषयमा एउटा लेख लेखेको छु। 1122197 wikitext text/x-wiki सिकाइ भनेको नयाँ बुझाइ, ज्ञान, व्यवहार, सीप, मूल्य, दृष्टिकोण र रुचिहरू हासिल गर्ने प्रक्रिया हो। सिक्ने क्षमता मानिस, अन्य जनावरहरू तथा केही मेसिनहरूमा पनि पाइन्छ। केही बिरुवाहरूमा पनि कुनै न कुनै प्रकारको सिकाइ हुने प्रमाणहरू भेटिएका छन्। केही सिकाइ एकै घटनाबाट तुरुन्तै हुन्छ, जस्तै तातो चुलो छोएर पोलिएपछि त्यसबाट पाठ सिक्नु। तर धेरैजसो सीप र ज्ञान भने बारम्बारका अनुभव, अभ्यास र निरन्तर प्रयासबाट विकसित हुन्छन्। सिकाइबाट प्राप्त हुने परिवर्तनहरू प्रायः लामो समयसम्म, कहिलेकाहीँ जीवनभर नै कायम रहन्छन्। कहिलेकाहीँ सिकेको कुरा बिर्सिएको जस्तो लागे पनि, वास्तवमा त्यो ज्ञान हराएको हो वा सम्झन नसकिएको मात्र हो भन्ने छुट्याउन कठिन हुन्छ। मानिसको [https://www.anandalokeheritageschool.com/ सिकाइ] जन्मदेखि सुरु हुन्छ र केही अनुसन्धानका अनुसार जन्मअघि नै यसको प्रारम्भ हुन सक्छ। मानिसले आफ्नो जीवनभरि वरपरको वातावरण र अन्य व्यक्तिहरूसँग हुने निरन्तर अन्तरक्रियामार्फत नयाँ ज्ञान, सीप र अनुभव हासिल गर्दै जान्छ। सिकाइको प्रकृति र यससँग सम्बन्धित प्रक्रियाहरूको अध्ययन शैक्षिक मनोविज्ञान, स्नायु–मनोविज्ञान, प्रयोगात्मक मनोविज्ञान, संज्ञानात्मक विज्ञान (Cognitive Science) र शिक्षाशास्त्र (Pedagogy) जस्ता स्थापित विषयहरूमा गरिन्छ। साथै, सुरक्षा सम्बन्धी घटना वा दुर्घटनाबाट सिकाइ तथा सहकार्यमा आधारित स्वास्थ्य प्रणालीजस्ता नयाँ अध्ययन क्षेत्रहरूमा पनि सिकाइबारे अनुसन्धान भइरहेको छ। यी अनुसन्धानहरूले सिकाइका विभिन्न प्रकारहरू पहिचान गर्न मद्दत गरेका छन्। उदाहरणका लागि, सिकाइ बानी बस्ने प्रक्रिया (Habituation), शास्त्रीय अनुबन्धन (Classical Conditioning), सञ्चालनात्मक अनुबन्धन (Operant Conditioning) वा खेलजस्ता जटिल गतिविधिहरूमार्फत पनि हुन सक्छ। यस्ता जटिल प्रकारका सिकाइ विशेष गरी बढी विकसित संज्ञानात्मक क्षमता भएका जीवहरूमा देखिन्छन्। सिकाइ सचेत रूपमा पनि हुन सक्छ र व्यक्तिलाई थाहा नपाई अवचेतन रूपमा पनि हुन सक्छ। यदि कुनै अप्रिय अवस्थाबाट बारम्बार बच्न वा उम्किन नसकिने अनुभव भयो भने, व्यक्तिमा '''"सिकिएको असहायता" (Learned Helplessness)''' भन्ने अवस्था विकास हुन सक्छ। अनुसन्धानहरूले गर्भावस्थामै मानवमा व्यवहारगत सिकाइ सुरु हुने प्रमाण पनि दिएका छन्। गर्भधारणको करिब '''३२ हप्तादेखि''' भ्रूणमा बानी बस्ने (Habituation) प्रक्रिया देखिएको छ, जसले केन्द्रीय स्नायु प्रणाली (Central Nervous System) सिकाइ र स्मरणशक्तिका लागि पर्याप्त रूपमा विकसित भइसकेको संकेत गर्छ। यसले मानव विकासको प्रारम्भिक चरणमै सिकाइ र स्मरण प्रक्रिया सुरु हुन सक्ने सम्भावना देखाउँछ। धेरै शिक्षाविद् र मनोवैज्ञानिकहरूले '''खेल (Play)''' लाई सिकाइको महत्त्वपूर्ण माध्यमका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। खेल्ने क्रममा बालबालिकाले आफ्नो वरपरको संसारलाई बुझ्ने, विभिन्न नियमहरू सिक्ने र अरूसँग कसरी अन्तरक्रिया गर्ने भन्ने कुरा अनुभवबाट सिक्छन्। प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक '''लेभ भाइगोत्स्की (Lev Vygotsky)''' का अनुसार खेल बालबालिकाको समग्र विकासका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। शैक्षिक खेलहरू खेल्दै उनीहरूले आफ्नो वातावरणलाई बुझ्छन् र त्यसको अर्थ निर्माण गर्छन्। भाइगोत्स्कीका अनुसार खेल भनेको बालबालिकाले '''भाषा र सञ्चार सिक्ने पहिलो माध्यम''' पनि हो। खेलकै माध्यमबाट उनीहरूले नियमहरू, प्रतीकहरू (Symbols) र तिनको अर्थ बुझ्न थाल्छन्। यसरी खेलले बालबालिकाको सोच्ने क्षमता, कल्पनाशक्ति, सामाजिक व्यवहार र समस्या समाधान गर्ने सीपको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यस अवधारणाले सबै जीवहरूमा हुने सिकाइ कुनै न कुनै रूपमा '''संकेत (Signs), प्रतीक (Symbols) र तिनको अर्थ बुझ्ने प्रक्रिया (Semiosis)''' सँग सम्बन्धित हुन्छ भन्ने दृष्टिकोणलाई पनि बल दिएको छ। त्यसैले सिकाइलाई केवल जानकारी प्राप्त गर्ने प्रक्रिया मात्र नभई अर्थ बुझ्ने, अनुभव गर्ने र त्यसलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्ने निरन्तर प्रक्रिया मानिन्छ। 3xjhyd7r2j9jdpm65msqaxmedahlsa0