Wikipedia newwiki https://new.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%82_%E0%A4%AA%E0%A5%8C MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter माध्यम विशेष खँलाबँला छ्येलेमि छ्येलेमि खँलाबँला विकिपिडिया विकिपिडिया खँलाबँला किपा किपा खँलाबँला मिडियाविकि मिडियाविकि खँलाबँला Template Template talk ग्वाहालि ग्वाहालि खँलाबँला पुचः पुचः खँलाबँला दबू दबू खँलाबँला TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 745 1123275 1122186 2026-09-01T09:46:23Z ~2026-47535-49 31781 /* */ 1123275 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपि|𑐨𑐵𑐬𑐟}} {{Infobox Country or territory |native_name = <big>ভারতীয় প্রজাতন্ত্ৃ</big> <br />''{{IAST|Bhārata projatontro}}'' |conventional_long_name = ভারতীয় প্রজাতন্ত্র |common_name = ভারত |image_flag = Flag of India.svg |image_coat = Emblem of India.svg |symbol_type = Emblem |national_motto = ''[[सत्येमेव जयेते]]'' {{nbsp|2}}<small>([[संस्कृत]])</small><br /> सत्यमेव जयते &nbsp;<small>([[bengali-assamese]])<br />"Truth Alone Triumphs"</small> |image_map = India in its region (Undisputed).svg |national_anthem = "[[জন গন মন]]"<br />{{audio|Jana Gana Mana.ogg|listen}} |official_languages = [[हिन्दी]], [[English language|English]] + 21 other [[List of national languages of India|official languages]] |capital = [[न्हु दिल्ली]] |latd = 28|latm=34|latNS=N|longd=77|longm=12|longEW=E |government_type = संघीय गणतन्त्र |leader_title1 = राष्ट्रपति |leader_title2 = प्रधानमन्त्री |leader_name1 = [[राम नाथ कोविंद]] |leader_name2 = [[नरेंद्र मोदी]] |largest_city = [[मुम्बई]] |area = 3,166,414† |areami² = 1,222,559 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 7th |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 9.56 |population_estimate = 1,103,371,000 |population_estimate_year = 2005 |population_estimate_rank = 2nd |population_census = 1,027,015,248 |population_census_year = 2001 |population_density = 329 |population_densitymi² = 852 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 31st |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP = $4.042 trillion |GDP_PPP_rank = 3rd |GDP_PPP_per_capita = $3,700 |GDP_PPP_per_capita_rank = 117th |GDP_nominal = $796.1 billion |GDP_nominal_rank = 12th |GDP_nominal_year = 2005 |GDP_nominal_per_capita = $705 |GDP_nominal_per_capita_rank = 135th |HDI_year = 2006 |HDI = {{profit}} 0.611 |HDI_rank = 126th |HDI_category = <font color="#ffcc00">मध्यम</font> |sovereignty_type = [[भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम|स्वतन्त्रता]] |sovereignty_note = from the [[United Kingdom|UK]] |established_event1 = घोषणा |established_event2 = [[गणतन्त्र]] |established_date1 = [[अगस्ट १५]] [[१९४७]] |established_date2 = [[ज्यानुवरी २६]] [[१९५०]] |currency = [[भारतीय रुपी]] (₨) |currency_code = INR |time_zone = [[Indian Standard Time|IST]] |utc_offset = +5:30 |time_zone_DST = ''not observed'' |utc_offset_DST = +5:30 |cctld = [[.in]] |calling_code = ९१ |footnotes = † Includes only Indian-administered territory. }} '''भारतभ्रष्ट भारत chor है शिक्षा का बलात्kari Discontinued Narendra Modi द्रविड़ kaladhrn arumugam annamalai university फर्जी staff selection commission सही select किए गए answer को भी बदल डालता है(1)pgportal PMOPG/E/2018/0362960 to (2018071926Pgms.delhi.gov.in),PMOPG/E/2023/0187123(2)Chitra education services(2018129303Pgms.delhi.gov.in)C1/14,sheesha gawdaun,Rama park,Dwarka mod frauded ₹1,70,000 puja Gupta/toni himani pal/kanchan bjp Khushboo Malik vinay Ankit Sanju/Sumit gurjar Sonia yadav kishore Contact on 9891334499,7834977834,9999826405,9891464680 (3)technobudy(2018072702Pgms.delhi.gov.in)fraud training Gaurav Kumar तम्बाकूवाला took ₹10,000universal telecom pvt.ltd.₹10,000extra for working a-100,3rd floor,opp.metro pillar 747 uttam nagar(4)person named manhotra spoke about giving job an agent of shine.com frauded ₹10,750.account name-sunrise services Account no.-1709002100010621 email- document underscore shine@India.com,rahulrajraushan31@gmail.com Token no -201804060022(biharpolice.in/)(5) chor सिंह चौधरी ITI JAIL road Delhi 2022 welder चो र harsh kumar threat to withdraw atm money Umesh Kumar Goyal dairy Delhi yogesh qutab vihar sunder krishnlal chawla dwarka Delhi ₹55,500 frauded axis ATM 40 foota road Uttam Nagar Delhi hc basuki yadav refused get atm cctv footage yashwant sehwag ramtek yadav shushil yadav frauds to close the case narpat Singh cbi atm anil/Manoj Singh sonam Singh golden pankaj Chaudhary menka Madhu Khushboo Sanjay balashankar vikasnagarextn moha''' छगु दक्षिण एसियाली देय् खः। थ्व देय्‌य् प्राचीन [[भारतीय सभ्‍यता]]या यक्व थाय् ला। थ्व देय् विश्वया दक्ले तःधंगु प्रजातान्त्रिक देय् खः। थ्व देय् [[चीन]] धुंका दक्ले अप्व जनसंख्या दुगु देय् खः। क्षेत्रफलया आधारय् थ्व देय् ७गु दक्ले तधंगु देय् खः। {| class="infobox borderless" |+ भारतयाउ राष्ट्रीय चिह्न (आधिकारिक) |- ! राष्ट्रीय पशु | | [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय झंग | | [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय सिमा | | [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय स्वां | | [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय धरोहर पशु | | [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय जलीय समुद्री स्तनधारी | | [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय सरीसृप | | [[Image:King-Cobra.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय धरोहर स्तनधारी | | [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय फल | | [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]] |- ! राष्ट्रीय देग | | [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय खुसि | | [[Image:River Ganges.JPG|50px]] |- ! राष्ट्रीय हिमाल | | [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]] |- |} == भूगोल == भौगोलिक कथं हिमालय नं भारतीय पेनिसुलायात मध्य एसिया स्वया बायातगु दु। थ्व देय्‌या पूर्वय् [[बंगालया खाडी]], पश्चिमय् [[अरब सागर]] व दक्षिणय् [[भारतीय महासागर]] ला। थ्व देय् पूर्ण रूपय् उत्तरी व पूर्वी गोलार्धय् ला। थ्व देय्‌ ८°४' व ३७° ६' १ अक्षांश उत्तर, व ६८°७' व ९७°२५' पूर्व देशान्‍तरय् ला <ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देय्‌या स्‍थायी ई लागा जी एम टी + ०५:३० ख। थ्व देय्‌या क्षेत्रफल ३.३ मिलियन वर्ग किलोमिटर दु<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देय्‌या टेलिफोन कोड +९१ ख। थ्व देय्‌या समुद्रतट ७,५१६.६ किलोमिटर दु गुकिलि मू भूमि, लक्षद्वीप, व अण्‍डमान व निकोबार द्वीपसमूह नं निनातगु दु<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। ===सीमाया देय्‌त === थ्व देय्‌या सीमाय् लाःगु देय्‌तः थ्व कथं दु: * उत्तर पश्चिम : [[अफगानिस्तान]] व [[पाकिस्तान]], * उत्तरः [[चीन]], [[नेपाः]] व [[भूटान]], * पूर्वः [[म्‍यान्मार]] * पश्चिम बंगालया पूर्वय् व उत्तरपूर्वी रज्यया पश्चिमय्: [[बंगलादेश]]। [[श्रीलंका]] भारतया समुद्रया संकीर्ण नहरं बायातगु दु। थ्व पाल्‍क स्‍ट्रेट व मनारया खाडी नं देकातगु दु<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। === जलवायु === भारतया जलवायुयात मू कथं [[उष्‍णकटिबंधीय मनसून]]या कथं काय्‌छिं <ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देसे प्यंगु मू मौसम दु<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref> (१) चिकुला (डिसेम्बर-फेब्रुवरी), (२) ताहा ला (मार्च-जुन), (३) दक्षिण पश्चिम मनसूनया मौसम (जुन-सेप्टेम्बर) व (४) मनसून पश्‍च मौसम (अक्टोबर-नोभेम्बर)। === आन्तरिक भूगोल === थ्व देय्‌यात भौतिक भूभागया कथं ४गु मू भूमिय् बाय् छिं। थ्व खः<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref> * ग्रेट माउन्‍टेन जोन, * गंगा व सिंधु दथुया ख्यः, * मरुभूमि क्षेत्र व * दक्षिणी पेनिन्सुला। === प्राकृतिक संसाधन === थ्व देय्‌या मू प्राकृतिक स्रोत ह्येंग्वा, न अस्यक, म्यान्गानिज अस्यक, माइका, बक्‍साइट, पेट्रोलियम, टाइटानियम अयस्‍क, क्रोमाइट, प्राकृतिक ग्यांस, म्याग्नेसाइट, चून लोंह, अराबल ल्यान्डड, डोलोमाइट, माऊलिन, जिप्‍सम, अपादाइट, फोसफोराइट, स्‍टीटाइल, फ्लोराइट आदि ख<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। === खुसि === भारतया मू खुसि थ्व कथं दु- {{Div col|4}} * [[कालिंदी]] * [[कावेरी]] * [[कोशी]] * [[कृष्णा]] * [[गोदावरी]] * [[गंगा]] * [[गंडक]] * [[घाघरा]] * [[चम्बल]] * [[चेनाब]] * [[झेलम]] * [[दामोदर]] * [[नर्मदा]] * [[ताप्ती]] * [[बेतवा]] * [[पद्मा]] * [[फल्गू]] * [[बागमती]] * [[ब्रह्मपुत्र]] * [[भागीरथी]] * [[महानदी]] * [[महानंदा]] * [[यमुना]] * [[रावी]] * [[व्यास]] * [[सतलुज]] * [[सरस्वती नदी]] * [[सरयू]] * [[सिन्धु नदी]] * [[सुवर्णरेखा]] * [[हुगली]] {{Div col end}} == राज्य व केन्द्रशासित प्रदेश == {{main|भारतया राज्य}} वर्तमानय् भारत २९गू राज्य तथा ७गू केन्द्रशासित प्रदेशय् विभक्त दु। सकल राज्यय् निर्वाचित स्वतन्त्र सरकार दु धाःसा केन्द्रशासित प्रदेशय् केन्द्रं नियुक्त प्रबन्धनं शासन याइ। पण्डिचेरी व दिल्लीइ धाःसा लोकतांत्रिक सरकार दु। ;भारतया राज्यतेगु नां थ्व कथं दु- (कोष्टकय् राजधानीया नां बियातःगु दु): {| |- | * [[अरुणाचल प्रदेश]] ([[इटानगर]]) * [[असम]] ([[दिसपुर]]) * [[उत्तर प्रदेश]] ([[लखनऊ]]) * [[उत्तराखण्ड]] ([[देहरादून]]) * [[ओड़िशा]] ([[भुवनेश्वर]]) * [[आंध्र प्रदेश]] ([[हैदराबाद]]) * [[कर्नाटक]] ([[बंगलोर]]) * [[केरल]] ([[तिरुवनंतपुरम]]) * [[गोआ]] ([[पणजी]]) * [[गुजरात]] ([[गांधीनगर]]) * [[छत्तीसगढ़]] ([[रायपुर]]) * [[जम्मू व कश्मीर]] ([[श्रीनगर]]/[[जम्मू]]) * [[झारखंड]] ([[रांची]]) * [[तमिलनाडु]] ([[चेन्नई]]) | width="20" | | valign=top | * [[तेलंगाना]] ([[हैदराबाद]]) * [[त्रिपुरा]] ([[अगरतला]]) * [[नागालैंड]] ([[कोहिमा]]) * [[पश्चिम बंगाल]] ([[कोलकाता]]) * [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] ([[चंडीगढ़]]†) * [[बिहार]] ([[पटना]]) * [[मणिपुर]] ([[इम्फाल]]) * [[मध्य प्रदेश]] ([[भोपाल]]) * [[महाराष्ट्र]] ([[मुंबई]]) * [[मिज़ोरम]] ([[आइजोल]]) * [[मेघालय]] ([[शिलांग]]) * [[राजस्थान]] ([[जयपुर]]) * [[सिक्किम]] ([[गंगटोक]]) * [[हरियाणा]] ([[चंडीगढ़]]†) * [[हिमाचल प्रदेश]] ([[शिमला]]) |} ;केन्द्रशासित प्रदेश {| |- | * [[अंडमान व निकोबार द्वीपसमूह]]([[पोर्ट ब्लेयर]]) * चंडीगढ़†* (चंडीगढ़) * [[दमन व दीव]]* ([[दमन]]) * [[दादरा व नागर हवेली]]* ([[सिलवासा]]) * [[पॉण्डिचेरी]]* ([[पुडुचेरी]]) * [[लक्षद्वीप]]* ([[कवरत्ती]]) * [[दिल्ली]] ([[न्हू दिल्ली]]) |} † चंडीगढ केन्द्रशासित प्रदेश ख। थ्व पञ्जाब व हरियाणा राज्यया राजधानी ख। == वातावरण == थ्व देय्‌या मू प्राकृतिक आपदा मनसूनी बाढी, फ्लेश बाढी, भूकम्‍प, चलः, सुख्खा आदि ख<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देय्‌या मू वातावरणीय चुनौतीइ वायु प्रदूषण नियंत्रण, ऊर्जा संरक्षण, ठोस अपशिष्‍ट प्रबंधन, तेल व ग्यांस संरक्षण, वन संरक्षण, आदि ला<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। == जनसंख्या == भारतया जनसंख्‍या १ मार्च, २००१ कथं १,,०२८ मिलियन (५३१.१ मिलियन मिजं व ४९६.४ मिलियन मिसा) ख<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देय्‌या जनसंख्‍या वृद्धि दर १.९३ प्रतिशत ख<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देय्‌या जन्‍म दर २४.८ व मृत्यु दर ८.९ ख। थनया संम्‍भावित जीवन दर : ६३.९ दं (मिजं) ६६.९ दं (मिसा) ख<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देय्‌या लिंग अनुपात २००१या जनगणना कथं ९३३ ख। == धर्म == दं २००१या जनगणना कथं ८०.५ प्रतिशत जनसंख्यां [[हिन्दू धर्म]] हनि धाःसा १३.४ प्रतिशत जनसंख्‍यां [[मुस्मां धर्म]] हनि। थ्व धुंका ख्रिस्टी, सिख, बौद्ध, जैन व मेमेगु धर्म वै<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। ==नसा== '''भारतीय नसा''' भारतीय उपमहाद्वीपया विविध क्षेत्र व तजिलजि पाखें वःगु नसा खः। भारतीय नसा थःगु मसला व थीथी जडीबुटीया जटिल छ्यलाया निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। भारतया भूगोल, धर्म, व इतिहास कथं नसा-त्वँसाय् तःधंगु विविधता खनेदु। यक्व अपवाद दःसां उत्तर भारतय् छ्वःय् आधारित नसा (रोटी, नान) व दक्षिण भारतय् जाकिइ आधारित नसा (डोसा, इडली) अप्व छ्यली। भारतीय नसाय् हलू, जी, धनिया, लाभा, पालु, मल्ता, ल्वाङ, व सुकुमेल थें न्याःगु मसालात छ्यलाः "करी" दयेकी। भारतय् "शाकाहारी" नसाया तःधंगु परम्परा दु, विशेष यानाः हिन्दु, जैन, व बुद्ध धर्मया प्रभावया कारणं। यद्यपि, तन्दुरी चिकेन, बटर चिकेन, व बिरियानी थें न्याःगु लाया नसा नं तसकं लोकंह्वाः। मुगल साम्राज्यया प्रभावं "मुगलाई नसा" विकास जुल, गुकिलि घ्यः, क्रिम, व गंगु सिसा ([[मुसि]]) छ्यली। दक्षिण भारतीय नसाय् नइँक्या व "करीया हः" (Curry leaves) अप्व छ्यलि। "केँ वा दाल" भारतीय नसाया अभिन्न अंग खः। भारतय् "स्ट्रीट फूड" (Street food) वा सडकया नसा, गथेकि पानीपुरी, समोसा, व चाट तसकं नांजाः। भारतीय नसाय् चाकूगु मिठाइया नं तःधंगु महत्त्व दु, गथेकि "गुलाब जामुन (लालमोहन)", "जलेबी (जेरी)", व "बर्फी"। भारतीय नसाया सिद्धान्त [[आयुर्वेद]]नाप नं स्वानाच्वंगु दु, गन नसायात [[सत्त्व|सात्विक]], [[रजस|राजसिक]], व [[तमस्|तामसिक]] धकाः ब्वथलातःगु दु। "थाली" भारतया परम्परागत नसा ब्वइगु पहः खः, गन छगू हे तःधंगु देमाय् चि-चिधंगु कचौराय् थीथी नसा तइ। === मू नसात === * '''मरि:''' नान, चपाती/रोटी, पराठा, पुरी, भटुरा। * '''जा:''' बिरियानी, पुलाउ, खिचडी। * '''करी/सब्जी बाय् तरकारी''' बटर चिकेन, पालक पनीर, छोले, दाल मखनी, रोगन जोस, आलू गोभी। * '''दक्षिण भारतीय:''' डोसा, इडली, साम्बर, वडा, उत्तमपम। * '''स्न्याक्स/स्ट्रीट फूड:''' समोसा, पकोडा, पानीपुरी, भेलपुरी, पाव भाजी। * '''मिठाइ/डेजर्ट:''' गुलाब जामुन, खीर, जलेबी, रसमलाई, गाजर हलुवा। * '''त्वँसा:''' लस्सी, मसाला च्या। ==वास्तुकला== '''भारतीय वास्तुकला''' हलिंया दकलय् प्राचीन, समृद्ध व विविध वास्तुकला परम्परामध्ये छगू खः। थ्व वास्तुकलां भारतया धार्मिक, सांस्कृतिक व भौगोलिक विविधतायात प्रतिविम्बित याइ। [[सिन्धु स्वनिगः लहना]]या नगर योजना निसें कयाः भव्य हिन्दू देगः, बौद्ध स्तूप, मुगल दरबार व आधुनिक संरचनातय्सं भारतीय वास्तुकलाया विकासक्रम क्यनी। थ्व वास्तुकलाय् भारतीय उपमहाद्वीपया इतिहास, तजिलजि, व धर्म नाप स्वानाच्वंगु प्राचीन व विविध वास्तुकला दुथ्याः। थुकिया सुरुवात [[सिन्धु स्वनिगः लहना]] (Indus Valley Civilization) निसें जूगु खः, गन "हडप्पा" व "मोहेन्जो-दारो" थें न्याःगु योजनाबद्ध शहरत (Planned cities) विकास जूगु खः। भारतीय वास्तुकलायात मू कथं हिन्दु, बौद्ध, व इस्लामिक वास्तुकलाय् ब्वथले छिं। हिन्दु मन्दिर वास्तुकलायात निगू मू शैलीइ ब्वथलातःगु दु: उत्तर भारतया "नागर" शैली व दक्षिण भारतया "द्रविड" शैली। नागर शैलीया देगःया च्वका बाय् शिखर दयाच्वनि, धाःसा द्रविड शैलीया देगःया च्वका (विमान) पिरामिड आकारया जुइ। "खजुराहो" व "कोनार्क" नागर शैलीया दसु खःसा, "तन्जावुर" या देगः द्रविड शैलीया दसु खः। [[बुद्ध धर्म]]या वास्तुकलाय् "स्तुप", "चैत्य", व "विहार" मू संरचना खः। "सांचीया स्तुप" व "अजन्ताया गुफा" थुकिया उत्कृष्ट दसु खः। मध्यकालय्, इस्लामिक शासकतय्सं (विशेष यानाः मुगलतय्सं) भारतय् "इन्डो-इस्लामिक" (Indo-Islamic) शैलीया विकास यात। थ्व शैलीइ भारतीय ल्वहँ कला व फारसी गुम्बज व आर्कया मिश्रण खनेदु। [[ताज महल]], "कुतुब मीनार", व "लाल किला" थ्व शैलीया विश्वप्रसिद्ध दसु खः। भारतीय वास्तुकलाय् ल्वहँय् ज्या यानाः (Stone carving) दयेकातःगु जटिल मूर्ति व जालीया ज्या (Lattice work) तसकं नांजाः। आधुनिक भारतय्, "चण्डीगढ" थें न्याःगु शहरतय्सं आधुनिक वास्तुकलायात नालाकाःगु दु। प्राचीन भारतीय वास्तुकलाय् '[[वास्तु शास्त्र]]' या तःधंगु महत्त्व दु। थुकिं दिशा, पञ्चतत्व (फय्, लः, मि, जः, चा), व उर्जाया प्रवाहयात ध्यानय् तयाः भवन निर्माण यायेगु विधि स्यनी। भारतीय वास्तुकलाया '''प्रभाव''' दक्षिण-पूर्वी एसियाय् स्पष्ट खनेदु। दसु: [[कम्बोडिया]]या [[अङ्कोर वाट]] व इण्डोनेसियाया [[बोरोबुदुर]] (Borobudur) भारतीय वास्तुकला व धार्मिक चिन्तनया हे विस्तार खः। भारतीय वास्तुकलायात मुख्यतया क्वय् बियाकथंया कालखण्डय् बाये फइ: १. प्राचीन व शास्त्रीय काल * '''सिन्धु स्वनिगः लहना:''' थ्व हलिंया न्हापांगु व्यवस्थित नगर योजना (Urban planning) खः, गन बुका अपा, धः निकास (drainage), व 'ग्रिड' प्रणालीया प्रयोग जूगु खतः। * '''बौद्ध वास्तुकला:''' सम्राट अशोकया पालय् '[[स्तूप]]', '[[चैत्य]]', व '[[विहार]]' या विकास जुल। [[साञ्चीया स्तूप]] थुकिया दकलय् बांलाःगु दसु खः। * '''गुफा वास्तुकला:''' [[अजन्ता]] व [[एलोरा]]या गुफात, गन ल्वहँ हे खनाः भव्य देगः व मूर्ति दयेकातःगु दु, गुकिं हलिं न्यंकं नांजाः। २. देग: वास्तुकला हिन्दू देगः निर्माणया स्वंगू मू शैलीत दु: * '''नगर शैली:''' उत्तर भारतय् प्रचलित, गन देगःया च्वका 'शिखर' जूगु दइ। * '''द्रविड शैली:''' दक्षिण भारतय् प्रचलित, गन देगः न्ह्यःने 'गोपुरम' व तःधंगु प्राङ्गण दइ। * '''वेसर शैली:''' नगर व द्रविड निगुलिं शैलीया सम्मिश्रण। {| class="wikitable" |+ भारतीय देगः वास्तुकलाया शैली |- ! शैली !! क्षेत्र !! विशेषता |- | '''नागर ''' || उत्तर भारत || "शिखर", "आमलक" - च्वय् च्वंगु ल्वहँया चक्का। |- | '''द्रविड ''' || दक्षिण भारत || "विमान" - पिरामिड आकारया च्वका, "गोपुरम" - तःजाःगु प्रवेशद्वार। |- | '''वेसर ''' || दक्खन (Deccan) || नागर व द्रविड शैलीया मिश्रण। |} ३. भारतीय-इस्लामिक वास्तुकला मध्यकालय् इस्लामया आगमन नाप 'आर्च', 'डोम' (गुम्बज), व 'मिनार' या प्रयोग सुरु जुल: * '''मुगल शैली:''' [[ताजमहल]], लाल किला, व हुमायुँया समाधि थुकिया उत्कृष्ट दसु खः। थुकी 'चारबाग' (Persian style garden) व तुयु मर्मर थें न्याःगु ज्वलंया छ्यलाबुलां तःधंगु प्रभाव लाकल। ४. औपनिवेशिक व आधुनिक काल * '''इन्डो-सारासेनिक (Indo-Saracenic):''' ब्रिटिश शासनया पालय् युरोपीय व भारतीय शैली ल्वाकछ्यानाः दयेकूगु भवनत (दसु: भिक्टोरिया मेमोरियल, मुम्बईया छत्रपति शिवाजी महाराज टर्मिनस)। * '''आधुनिक वास्तुकला:''' चण्डीगढ सहर ([[ली कोर्बुजियर]]जुं डिजाइन याःगु) व लोटस टेम्पल आधुनिक भारतीय इन्जिनियरिङया प्रतीक खः। == भाषा == स्वयादिसँ-[[भारतयागू भाषात]]<br> भारतया संविधानं २२ राष्‍ट्रीय भाषातेत मान्‍यता बियातगु दु गुकिलि हिन्‍दी संघया राजभाषा खः<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व अतिरिक्त ८४४ मेमेगु भाषा देय्‌या थी-थी थासय् छ्येलिगु या। भारत यागू मू भाय्:- * असमिया <br> * बंगाली <br> * बोडो <br> * डोगरी <br> * गुजराती <br> * हिन्दी <br> * कन्नड़ <br> * कश्मीरी <br> * कोंकणी <br> * मैथिली <br> * मलयालम <br> * मणिपुरी <br> * मराठी <br> * नेपाली <br> * उड़िया <br> * पंजाबी <br> * संस्कृत <br> * संथाली <br> * सिंधी <br> * तमिल <br> * तेलुगू <br> * उर्दू <br> == लिधंसा == [[भारत के राष्ट्राध्यक्षों की सूची]]{{reflist|3}} {{भारत}} {{देय् च्वसु}} {{Commonscat|India|भारत}} [[पुचः:देय्]] 6jorgsdxiv7efddtu829ybizoq7jz40 1123276 1123275 2026-09-01T09:46:29Z Morkoz 31606 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-47535-49|~2026-47535-49]] ([[User talk:~2026-47535-49|talk]]) to last version by Eukesh 1123276 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपि|𑐨𑐵𑐬𑐟}} {{Infobox Country or territory |native_name = <big>ভারতীয় প্রজাতন্ত্ৃ</big> <br />''{{IAST|Bhārata projatontro}}'' |conventional_long_name = ভারতীয় প্রজাতন্ত্র |common_name = ভারত |image_flag = Flag of India.svg |image_coat = Emblem of India.svg |symbol_type = Emblem |national_motto = ''[[सत्येमेव जयेते]]'' {{nbsp|2}}<small>([[संस्कृत]])</small><br /> सत्यमेव जयते &nbsp;<small>([[bengali-assamese]])<br />"Truth Alone Triumphs"</small> |image_map = India in its region (Undisputed).svg |national_anthem = "[[জন গন মন]]"<br />{{audio|Jana Gana Mana.ogg|listen}} |official_languages = [[हिन्दी]], [[English language|English]] + 21 other [[List of national languages of India|official languages]] |capital = [[न्हु दिल्ली]] |latd = 28|latm=34|latNS=N|longd=77|longm=12|longEW=E |government_type = संघीय गणतन्त्र |leader_title1 = राष्ट्रपति |leader_title2 = प्रधानमन्त्री |leader_name1 = [[राम नाथ कोविंद]] |leader_name2 = [[नरेंद्र मोदी]] |largest_city = [[मुम्बई]] |area = 3,166,414† |areami² = 1,222,559 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 7th |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 9.56 |population_estimate = 1,103,371,000 |population_estimate_year = 2005 |population_estimate_rank = 2nd |population_census = 1,027,015,248 |population_census_year = 2001 |population_density = 329 |population_densitymi² = 852 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 31st |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP = $4.042 trillion |GDP_PPP_rank = 3rd |GDP_PPP_per_capita = $3,700 |GDP_PPP_per_capita_rank = 117th |GDP_nominal = $796.1 billion |GDP_nominal_rank = 12th |GDP_nominal_year = 2005 |GDP_nominal_per_capita = $705 |GDP_nominal_per_capita_rank = 135th |HDI_year = 2006 |HDI = {{profit}} 0.611 |HDI_rank = 126th |HDI_category = <font color="#ffcc00">मध्यम</font> |sovereignty_type = [[भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम|स्वतन्त्रता]] |sovereignty_note = from the [[United Kingdom|UK]] |established_event1 = घोषणा |established_event2 = [[गणतन्त्र]] |established_date1 = [[अगस्ट १५]] [[१९४७]] |established_date2 = [[ज्यानुवरी २६]] [[१९५०]] |currency = [[भारतीय रुपी]] (₨) |currency_code = INR |time_zone = [[Indian Standard Time|IST]] |utc_offset = +5:30 |time_zone_DST = ''not observed'' |utc_offset_DST = +5:30 |cctld = [[.in]] |calling_code = ९१ |footnotes = † Includes only Indian-administered territory. }} '''भारत''' छगु दक्षिण एसियाली देय् खः। थ्व देय्‌य् प्राचीन [[भारतीय सभ्‍यता]]या यक्व थाय् ला। थ्व देय् विश्वया दक्ले तःधंगु प्रजातान्त्रिक देय् खः। थ्व देय् [[चीन]] धुंका दक्ले अप्व जनसंख्या दुगु देय् खः। क्षेत्रफलया आधारय् थ्व देय् ७गु दक्ले तधंगु देय् खः। {| class="infobox borderless" |+ भारतयाउ राष्ट्रीय चिह्न (आधिकारिक) |- ! राष्ट्रीय पशु | | [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय झंग | | [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय सिमा | | [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय स्वां | | [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय धरोहर पशु | | [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय जलीय समुद्री स्तनधारी | | [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय सरीसृप | | [[Image:King-Cobra.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय धरोहर स्तनधारी | | [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय फल | | [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]] |- ! राष्ट्रीय देग | | [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]] |- ! राष्ट्रीय खुसि | | [[Image:River Ganges.JPG|50px]] |- ! राष्ट्रीय हिमाल | | [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]] |- |} == भूगोल == भौगोलिक कथं हिमालय नं भारतीय पेनिसुलायात मध्य एसिया स्वया बायातगु दु। थ्व देय्‌या पूर्वय् [[बंगालया खाडी]], पश्चिमय् [[अरब सागर]] व दक्षिणय् [[भारतीय महासागर]] ला। थ्व देय् पूर्ण रूपय् उत्तरी व पूर्वी गोलार्धय् ला। थ्व देय्‌ ८°४' व ३७° ६' १ अक्षांश उत्तर, व ६८°७' व ९७°२५' पूर्व देशान्‍तरय् ला <ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देय्‌या स्‍थायी ई लागा जी एम टी + ०५:३० ख। थ्व देय्‌या क्षेत्रफल ३.३ मिलियन वर्ग किलोमिटर दु<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देय्‌या टेलिफोन कोड +९१ ख। थ्व देय्‌या समुद्रतट ७,५१६.६ किलोमिटर दु गुकिलि मू भूमि, लक्षद्वीप, व अण्‍डमान व निकोबार द्वीपसमूह नं निनातगु दु<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। ===सीमाया देय्‌त === थ्व देय्‌या सीमाय् लाःगु देय्‌तः थ्व कथं दु: * उत्तर पश्चिम : [[अफगानिस्तान]] व [[पाकिस्तान]], * उत्तरः [[चीन]], [[नेपाः]] व [[भूटान]], * पूर्वः [[म्‍यान्मार]] * पश्चिम बंगालया पूर्वय् व उत्तरपूर्वी रज्यया पश्चिमय्: [[बंगलादेश]]। [[श्रीलंका]] भारतया समुद्रया संकीर्ण नहरं बायातगु दु। थ्व पाल्‍क स्‍ट्रेट व मनारया खाडी नं देकातगु दु<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। === जलवायु === भारतया जलवायुयात मू कथं [[उष्‍णकटिबंधीय मनसून]]या कथं काय्‌छिं <ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देसे प्यंगु मू मौसम दु<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref> (१) चिकुला (डिसेम्बर-फेब्रुवरी), (२) ताहा ला (मार्च-जुन), (३) दक्षिण पश्चिम मनसूनया मौसम (जुन-सेप्टेम्बर) व (४) मनसून पश्‍च मौसम (अक्टोबर-नोभेम्बर)। === आन्तरिक भूगोल === थ्व देय्‌यात भौतिक भूभागया कथं ४गु मू भूमिय् बाय् छिं। थ्व खः<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref> * ग्रेट माउन्‍टेन जोन, * गंगा व सिंधु दथुया ख्यः, * मरुभूमि क्षेत्र व * दक्षिणी पेनिन्सुला। === प्राकृतिक संसाधन === थ्व देय्‌या मू प्राकृतिक स्रोत ह्येंग्वा, न अस्यक, म्यान्गानिज अस्यक, माइका, बक्‍साइट, पेट्रोलियम, टाइटानियम अयस्‍क, क्रोमाइट, प्राकृतिक ग्यांस, म्याग्नेसाइट, चून लोंह, अराबल ल्यान्डड, डोलोमाइट, माऊलिन, जिप्‍सम, अपादाइट, फोसफोराइट, स्‍टीटाइल, फ्लोराइट आदि ख<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। === खुसि === भारतया मू खुसि थ्व कथं दु- {{Div col|4}} * [[कालिंदी]] * [[कावेरी]] * [[कोशी]] * [[कृष्णा]] * [[गोदावरी]] * [[गंगा]] * [[गंडक]] * [[घाघरा]] * [[चम्बल]] * [[चेनाब]] * [[झेलम]] * [[दामोदर]] * [[नर्मदा]] * [[ताप्ती]] * [[बेतवा]] * [[पद्मा]] * [[फल्गू]] * [[बागमती]] * [[ब्रह्मपुत्र]] * [[भागीरथी]] * [[महानदी]] * [[महानंदा]] * [[यमुना]] * [[रावी]] * [[व्यास]] * [[सतलुज]] * [[सरस्वती नदी]] * [[सरयू]] * [[सिन्धु नदी]] * [[सुवर्णरेखा]] * [[हुगली]] {{Div col end}} == राज्य व केन्द्रशासित प्रदेश == {{main|भारतया राज्य}} वर्तमानय् भारत २९गू राज्य तथा ७गू केन्द्रशासित प्रदेशय् विभक्त दु। सकल राज्यय् निर्वाचित स्वतन्त्र सरकार दु धाःसा केन्द्रशासित प्रदेशय् केन्द्रं नियुक्त प्रबन्धनं शासन याइ। पण्डिचेरी व दिल्लीइ धाःसा लोकतांत्रिक सरकार दु। ;भारतया राज्यतेगु नां थ्व कथं दु- (कोष्टकय् राजधानीया नां बियातःगु दु): {| |- | * [[अरुणाचल प्रदेश]] ([[इटानगर]]) * [[असम]] ([[दिसपुर]]) * [[उत्तर प्रदेश]] ([[लखनऊ]]) * [[उत्तराखण्ड]] ([[देहरादून]]) * [[ओड़िशा]] ([[भुवनेश्वर]]) * [[आंध्र प्रदेश]] ([[हैदराबाद]]) * [[कर्नाटक]] ([[बंगलोर]]) * [[केरल]] ([[तिरुवनंतपुरम]]) * [[गोआ]] ([[पणजी]]) * [[गुजरात]] ([[गांधीनगर]]) * [[छत्तीसगढ़]] ([[रायपुर]]) * [[जम्मू व कश्मीर]] ([[श्रीनगर]]/[[जम्मू]]) * [[झारखंड]] ([[रांची]]) * [[तमिलनाडु]] ([[चेन्नई]]) | width="20" | | valign=top | * [[तेलंगाना]] ([[हैदराबाद]]) * [[त्रिपुरा]] ([[अगरतला]]) * [[नागालैंड]] ([[कोहिमा]]) * [[पश्चिम बंगाल]] ([[कोलकाता]]) * [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] ([[चंडीगढ़]]†) * [[बिहार]] ([[पटना]]) * [[मणिपुर]] ([[इम्फाल]]) * [[मध्य प्रदेश]] ([[भोपाल]]) * [[महाराष्ट्र]] ([[मुंबई]]) * [[मिज़ोरम]] ([[आइजोल]]) * [[मेघालय]] ([[शिलांग]]) * [[राजस्थान]] ([[जयपुर]]) * [[सिक्किम]] ([[गंगटोक]]) * [[हरियाणा]] ([[चंडीगढ़]]†) * [[हिमाचल प्रदेश]] ([[शिमला]]) |} ;केन्द्रशासित प्रदेश {| |- | * [[अंडमान व निकोबार द्वीपसमूह]]([[पोर्ट ब्लेयर]]) * चंडीगढ़†* (चंडीगढ़) * [[दमन व दीव]]* ([[दमन]]) * [[दादरा व नागर हवेली]]* ([[सिलवासा]]) * [[पॉण्डिचेरी]]* ([[पुडुचेरी]]) * [[लक्षद्वीप]]* ([[कवरत्ती]]) * [[दिल्ली]] ([[न्हू दिल्ली]]) |} † चंडीगढ केन्द्रशासित प्रदेश ख। थ्व पञ्जाब व हरियाणा राज्यया राजधानी ख। == वातावरण == थ्व देय्‌या मू प्राकृतिक आपदा मनसूनी बाढी, फ्लेश बाढी, भूकम्‍प, चलः, सुख्खा आदि ख<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देय्‌या मू वातावरणीय चुनौतीइ वायु प्रदूषण नियंत्रण, ऊर्जा संरक्षण, ठोस अपशिष्‍ट प्रबंधन, तेल व ग्यांस संरक्षण, वन संरक्षण, आदि ला<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। == जनसंख्या == भारतया जनसंख्‍या १ मार्च, २००१ कथं १,,०२८ मिलियन (५३१.१ मिलियन मिजं व ४९६.४ मिलियन मिसा) ख<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देय्‌या जनसंख्‍या वृद्धि दर १.९३ प्रतिशत ख<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देय्‌या जन्‍म दर २४.८ व मृत्यु दर ८.९ ख। थनया संम्‍भावित जीवन दर : ६३.९ दं (मिजं) ६६.९ दं (मिसा) ख<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व देय्‌या लिंग अनुपात २००१या जनगणना कथं ९३३ ख। == धर्म == दं २००१या जनगणना कथं ८०.५ प्रतिशत जनसंख्यां [[हिन्दू धर्म]] हनि धाःसा १३.४ प्रतिशत जनसंख्‍यां [[मुस्मां धर्म]] हनि। थ्व धुंका ख्रिस्टी, सिख, बौद्ध, जैन व मेमेगु धर्म वै<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। ==नसा== '''भारतीय नसा''' भारतीय उपमहाद्वीपया विविध क्षेत्र व तजिलजि पाखें वःगु नसा खः। भारतीय नसा थःगु मसला व थीथी जडीबुटीया जटिल छ्यलाया निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। भारतया भूगोल, धर्म, व इतिहास कथं नसा-त्वँसाय् तःधंगु विविधता खनेदु। यक्व अपवाद दःसां उत्तर भारतय् छ्वःय् आधारित नसा (रोटी, नान) व दक्षिण भारतय् जाकिइ आधारित नसा (डोसा, इडली) अप्व छ्यली। भारतीय नसाय् हलू, जी, धनिया, लाभा, पालु, मल्ता, ल्वाङ, व सुकुमेल थें न्याःगु मसालात छ्यलाः "करी" दयेकी। भारतय् "शाकाहारी" नसाया तःधंगु परम्परा दु, विशेष यानाः हिन्दु, जैन, व बुद्ध धर्मया प्रभावया कारणं। यद्यपि, तन्दुरी चिकेन, बटर चिकेन, व बिरियानी थें न्याःगु लाया नसा नं तसकं लोकंह्वाः। मुगल साम्राज्यया प्रभावं "मुगलाई नसा" विकास जुल, गुकिलि घ्यः, क्रिम, व गंगु सिसा ([[मुसि]]) छ्यली। दक्षिण भारतीय नसाय् नइँक्या व "करीया हः" (Curry leaves) अप्व छ्यलि। "केँ वा दाल" भारतीय नसाया अभिन्न अंग खः। भारतय् "स्ट्रीट फूड" (Street food) वा सडकया नसा, गथेकि पानीपुरी, समोसा, व चाट तसकं नांजाः। भारतीय नसाय् चाकूगु मिठाइया नं तःधंगु महत्त्व दु, गथेकि "गुलाब जामुन (लालमोहन)", "जलेबी (जेरी)", व "बर्फी"। भारतीय नसाया सिद्धान्त [[आयुर्वेद]]नाप नं स्वानाच्वंगु दु, गन नसायात [[सत्त्व|सात्विक]], [[रजस|राजसिक]], व [[तमस्|तामसिक]] धकाः ब्वथलातःगु दु। "थाली" भारतया परम्परागत नसा ब्वइगु पहः खः, गन छगू हे तःधंगु देमाय् चि-चिधंगु कचौराय् थीथी नसा तइ। === मू नसात === * '''मरि:''' नान, चपाती/रोटी, पराठा, पुरी, भटुरा। * '''जा:''' बिरियानी, पुलाउ, खिचडी। * '''करी/सब्जी बाय् तरकारी''' बटर चिकेन, पालक पनीर, छोले, दाल मखनी, रोगन जोस, आलू गोभी। * '''दक्षिण भारतीय:''' डोसा, इडली, साम्बर, वडा, उत्तमपम। * '''स्न्याक्स/स्ट्रीट फूड:''' समोसा, पकोडा, पानीपुरी, भेलपुरी, पाव भाजी। * '''मिठाइ/डेजर्ट:''' गुलाब जामुन, खीर, जलेबी, रसमलाई, गाजर हलुवा। * '''त्वँसा:''' लस्सी, मसाला च्या। ==वास्तुकला== '''भारतीय वास्तुकला''' हलिंया दकलय् प्राचीन, समृद्ध व विविध वास्तुकला परम्परामध्ये छगू खः। थ्व वास्तुकलां भारतया धार्मिक, सांस्कृतिक व भौगोलिक विविधतायात प्रतिविम्बित याइ। [[सिन्धु स्वनिगः लहना]]या नगर योजना निसें कयाः भव्य हिन्दू देगः, बौद्ध स्तूप, मुगल दरबार व आधुनिक संरचनातय्सं भारतीय वास्तुकलाया विकासक्रम क्यनी। थ्व वास्तुकलाय् भारतीय उपमहाद्वीपया इतिहास, तजिलजि, व धर्म नाप स्वानाच्वंगु प्राचीन व विविध वास्तुकला दुथ्याः। थुकिया सुरुवात [[सिन्धु स्वनिगः लहना]] (Indus Valley Civilization) निसें जूगु खः, गन "हडप्पा" व "मोहेन्जो-दारो" थें न्याःगु योजनाबद्ध शहरत (Planned cities) विकास जूगु खः। भारतीय वास्तुकलायात मू कथं हिन्दु, बौद्ध, व इस्लामिक वास्तुकलाय् ब्वथले छिं। हिन्दु मन्दिर वास्तुकलायात निगू मू शैलीइ ब्वथलातःगु दु: उत्तर भारतया "नागर" शैली व दक्षिण भारतया "द्रविड" शैली। नागर शैलीया देगःया च्वका बाय् शिखर दयाच्वनि, धाःसा द्रविड शैलीया देगःया च्वका (विमान) पिरामिड आकारया जुइ। "खजुराहो" व "कोनार्क" नागर शैलीया दसु खःसा, "तन्जावुर" या देगः द्रविड शैलीया दसु खः। [[बुद्ध धर्म]]या वास्तुकलाय् "स्तुप", "चैत्य", व "विहार" मू संरचना खः। "सांचीया स्तुप" व "अजन्ताया गुफा" थुकिया उत्कृष्ट दसु खः। मध्यकालय्, इस्लामिक शासकतय्सं (विशेष यानाः मुगलतय्सं) भारतय् "इन्डो-इस्लामिक" (Indo-Islamic) शैलीया विकास यात। थ्व शैलीइ भारतीय ल्वहँ कला व फारसी गुम्बज व आर्कया मिश्रण खनेदु। [[ताज महल]], "कुतुब मीनार", व "लाल किला" थ्व शैलीया विश्वप्रसिद्ध दसु खः। भारतीय वास्तुकलाय् ल्वहँय् ज्या यानाः (Stone carving) दयेकातःगु जटिल मूर्ति व जालीया ज्या (Lattice work) तसकं नांजाः। आधुनिक भारतय्, "चण्डीगढ" थें न्याःगु शहरतय्सं आधुनिक वास्तुकलायात नालाकाःगु दु। प्राचीन भारतीय वास्तुकलाय् '[[वास्तु शास्त्र]]' या तःधंगु महत्त्व दु। थुकिं दिशा, पञ्चतत्व (फय्, लः, मि, जः, चा), व उर्जाया प्रवाहयात ध्यानय् तयाः भवन निर्माण यायेगु विधि स्यनी। भारतीय वास्तुकलाया '''प्रभाव''' दक्षिण-पूर्वी एसियाय् स्पष्ट खनेदु। दसु: [[कम्बोडिया]]या [[अङ्कोर वाट]] व इण्डोनेसियाया [[बोरोबुदुर]] (Borobudur) भारतीय वास्तुकला व धार्मिक चिन्तनया हे विस्तार खः। भारतीय वास्तुकलायात मुख्यतया क्वय् बियाकथंया कालखण्डय् बाये फइ: १. प्राचीन व शास्त्रीय काल * '''सिन्धु स्वनिगः लहना:''' थ्व हलिंया न्हापांगु व्यवस्थित नगर योजना (Urban planning) खः, गन बुका अपा, धः निकास (drainage), व 'ग्रिड' प्रणालीया प्रयोग जूगु खतः। * '''बौद्ध वास्तुकला:''' सम्राट अशोकया पालय् '[[स्तूप]]', '[[चैत्य]]', व '[[विहार]]' या विकास जुल। [[साञ्चीया स्तूप]] थुकिया दकलय् बांलाःगु दसु खः। * '''गुफा वास्तुकला:''' [[अजन्ता]] व [[एलोरा]]या गुफात, गन ल्वहँ हे खनाः भव्य देगः व मूर्ति दयेकातःगु दु, गुकिं हलिं न्यंकं नांजाः। २. देग: वास्तुकला हिन्दू देगः निर्माणया स्वंगू मू शैलीत दु: * '''नगर शैली:''' उत्तर भारतय् प्रचलित, गन देगःया च्वका 'शिखर' जूगु दइ। * '''द्रविड शैली:''' दक्षिण भारतय् प्रचलित, गन देगः न्ह्यःने 'गोपुरम' व तःधंगु प्राङ्गण दइ। * '''वेसर शैली:''' नगर व द्रविड निगुलिं शैलीया सम्मिश्रण। {| class="wikitable" |+ भारतीय देगः वास्तुकलाया शैली |- ! शैली !! क्षेत्र !! विशेषता |- | '''नागर ''' || उत्तर भारत || "शिखर", "आमलक" - च्वय् च्वंगु ल्वहँया चक्का। |- | '''द्रविड ''' || दक्षिण भारत || "विमान" - पिरामिड आकारया च्वका, "गोपुरम" - तःजाःगु प्रवेशद्वार। |- | '''वेसर ''' || दक्खन (Deccan) || नागर व द्रविड शैलीया मिश्रण। |} ३. भारतीय-इस्लामिक वास्तुकला मध्यकालय् इस्लामया आगमन नाप 'आर्च', 'डोम' (गुम्बज), व 'मिनार' या प्रयोग सुरु जुल: * '''मुगल शैली:''' [[ताजमहल]], लाल किला, व हुमायुँया समाधि थुकिया उत्कृष्ट दसु खः। थुकी 'चारबाग' (Persian style garden) व तुयु मर्मर थें न्याःगु ज्वलंया छ्यलाबुलां तःधंगु प्रभाव लाकल। ४. औपनिवेशिक व आधुनिक काल * '''इन्डो-सारासेनिक (Indo-Saracenic):''' ब्रिटिश शासनया पालय् युरोपीय व भारतीय शैली ल्वाकछ्यानाः दयेकूगु भवनत (दसु: भिक्टोरिया मेमोरियल, मुम्बईया छत्रपति शिवाजी महाराज टर्मिनस)। * '''आधुनिक वास्तुकला:''' चण्डीगढ सहर ([[ली कोर्बुजियर]]जुं डिजाइन याःगु) व लोटस टेम्पल आधुनिक भारतीय इन्जिनियरिङया प्रतीक खः। == भाषा == स्वयादिसँ-[[भारतयागू भाषात]]<br> भारतया संविधानं २२ राष्‍ट्रीय भाषातेत मान्‍यता बियातगु दु गुकिलि हिन्‍दी संघया राजभाषा खः<ref>[https://web.archive.org/web/20080421101714/http://india.gov.in/hindi/knowindia/india_at_a_glance.php भारत सरकार]</ref>। थ्व अतिरिक्त ८४४ मेमेगु भाषा देय्‌या थी-थी थासय् छ्येलिगु या। भारत यागू मू भाय्:- * असमिया <br> * बंगाली <br> * बोडो <br> * डोगरी <br> * गुजराती <br> * हिन्दी <br> * कन्नड़ <br> * कश्मीरी <br> * कोंकणी <br> * मैथिली <br> * मलयालम <br> * मणिपुरी <br> * मराठी <br> * नेपाली <br> * उड़िया <br> * पंजाबी <br> * संस्कृत <br> * संथाली <br> * सिंधी <br> * तमिल <br> * तेलुगू <br> * उर्दू <br> == लिधंसा == [[भारत के राष्ट्राध्यक्षों की सूची]]{{reflist|3}} {{भारत}} {{देय् च्वसु}} {{Commonscat|India|भारत}} [[पुचः:देय्]] ry13ug031amaqbk4l5g3ckieqjhqbo7 0 7498 1123273 1077445 2026-09-01T09:42:43Z ~2026-47535-49 31781 /* */ 1123273 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/दिल्ली}} {{Infobox Indian Jurisdiction |type = metropolitan city |type_2 = capital |native_name = दिल्ली |latd = 28 |latm = 36 |lats = 36 |longd = 77 |longm = 13 |longs = 48 |skyline = Delhi Montage.jpg |skyline_caption = From top clockwise: [[Lotus Temple|Bahá'í Lotus Temple]], [[Akshardham (Delhi)|Akshardham Temple]], [[Connaught Place, New Delhi|Connaught Place]], and [[India Gate]] |Nickname = Dili, The Heart of India, The City of Djinns, The Capital City, The First City, The Empire City, The City |locator_position = right |state_name = दिल्ली |leader_title = [[List of Chief Ministers of Delhi|Chief Minister]] |leader_name = [[शीला दिक्षित]] |leader_title_2 = [[Lieutenant governor|Lt. Governor]] |leader_name_2 = [[Tejendra Khanna]] |leader_title_3 = [[मेयर]] |leader_name_3 = [[Arti Mehra]] |official_languages = [[हिन्दी]] |legislature_type = Unicameral |legislature_strength = 70 |established_date = |area_total = 1484 |area_rank = 2nd |area_magnitude = 9 |altitude = 239 |altitude_cite = <ref name="altitude"><!-- -->{{cite web |url = http://isc2001.nic.in/delhi.htm |title = General info on Delhi |publisher = Government of India |accessdate=2006-05-03 }}</ref> <!--| districts = 9--> |districts = {{collapsible list |title=[[दिल्लीया जिल्ला]] |1 = [[न्हु दिल्ली]] |2 = [[Central Delhi]] |3 = [[North Delhi]] |4 = [[North East Delhi]] |5 = [[East Delhi]] |6 = [[South Delhi]] |7 = [[South West Delhi]] |8 = [[West Delhi]] |9 = [[North West Delhi]] }} |area_telephone = 011 |postal_code = 110 xxx |vehicle_code_range = DL-xx |unlocode = INDEL |website = delhigovt.nic.in |seal = |footnotes = }} '''दिल्लीभ्रष्ट भारत chor है शिक्षा का बलात्kari Discontinued Narendra Modi द्रविड़ kaladhrn arumugam annamalai university फर्जी staff selection commission सही select किए गए answer को भी बदल डालता है(1)pgportal PMOPG/E/2018/0362960 to (2018071926Pgms.delhi.gov.in),PMOPG/E/2023/0187123(2)Chitra education services(2018129303Pgms.delhi.gov.in)C1/14,sheesha gawdaun,Rama park,Dwarka mod frauded ₹1,70,000 puja Gupta/toni himani pal/kanchan bjp Khushboo Malik vinay Ankit Sanju/Sumit gurjar Sonia yadav kishore Contact on 9891334499,7834977834,9999826405,9891464680 (3)technobudy(2018072702Pgms.delhi.gov.in)fraud training Gaurav Kumar तम्बाकूवाला took ₹10,000universal telecom pvt.ltd.₹10,000extra for working a-100,3rd floor,opp.metro pillar 747 uttam nagar(4)person named manhotra spoke about giving job an agent of shine.com frauded ₹10,750.account name-sunrise services Account no.-1709002100010621 email- document underscore shine@India.com,rahulrajraushan31@gmail.com Token no -201804060022(biharpolice.in/)(5) chor सिंह चौधरी ITI JAIL road Delhi 2022 welder चो र harsh kumar threat to withdraw atm money Umesh Kumar Goyal dairy Delhi yogesh qutab vihar sunder krishnlal chawla dwarka Delhi ₹55,500 frauded axis ATM 40 foota road Uttam Nagar Delhi hc basuki yadav refused get atm cctv footage yashwant sehwag ramtek yadav shushil yadav frauds to close the case narpat Singh cbi atm anil/Manoj Singh sonam Singh golden pankaj Chaudhary menka Madhu Khushboo Sanjay balashankar vikasnagarextn moha''' ,( IPA: [d̪ɪlːiː]) , जलाखलाया छुं जिल्ला नापं [[भारत]]या राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र ख। थुकिलि ''[[न्हु दिल्ली (प्रशासनिक राजधानी क्षेत्र)|न्हु दिल्ली]]'' नं ला। थ्व ऐतिहासिक पुलांगु दिल्लीया लिपा पलिस्था जूगु ख। थ्व नगरय् केन्द्र सरकारया यक्व प्रशासन संस्थात दु । औपचारिक रूपं न्हुगु दिल्ली भारतया राजधानी ख। १४८३ वर्ग किलोमिटरय् दयच्वंगु दिल्ली भारतया स्वंगु दकले तःधंगु महानगर ख। थनया जनसंख्या लगभग १ कोटी ७० लख दु। थन ल्हाइगु मू भाषात [[हिन्दी]] व [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] ख। दिल्लीया ऐतिहासिक महत्त्व उत्तर भारतय् थ्व नगर अवस्थित थाय्या कारणं जूगु खनेदु। थ्व थाय्या दक्षिण पश्चिमय् [[अरावली]] गुं व पूर्वय् [[यमुना खुसि]] ला , गुकिया सिथय् थ्व नगर दयाच्वन । थ्व प्राचीन समयय् [[गंगा]]या ख्यः निसें जुया वनिगु वाणिज्य लंय् लाइगु छगू मू खण्डय् अवस्थित नगर ख । <ref>{{cite book |last=Necipoglu |first=Gulru |title= Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World |origyear=2002 |url=http://books.google.com/books?id=UJc2u33fCKQC&pg=PA16&dq=delhi+sultanate+political+center+city+delhi&sig=ACfU3U3zNMesuCjnsH7iAlLe5mKHpddn8w#PPA12 ,M1|publisher=BRILL|isbn=9004125930 |pages= 12–43|chapter=Epigraphs , Scripture , and Architecture in the Early Sultanate of Delhi|chapterurl= |year=2002}}</ref> [[यमुना खुसि]]या सिथय् स्थित थ्व नगरया गौरवशाली पौराणिक इतिहास दु । थ्व भारतया अतिप्राचीन नगर ख । थुकिया इतिहासया प्रारम्भ [[सिन्धु स्वनिगः सभ्यता]] नाप स्वा। [[हरियाणा]] या आसपासया क्षेत्रतय् जूगु म्हुयेज्या निसें थ्व खँया दसु लूगु ख। [[महाभारत]] कालय् थ्व नगरया नां [[इन्द्रप्रस्थ]] जुयाच्वन । [[दिल्ली सल्तनत]] या उत्थान नापं हे दिल्ली छगू मू राजनैतिक , सास्कृतिक व वाणिज्यिक नगरया रूपय् दयावल । <ref>{{cite book |last=Aitken |first=Bill|title=Speaking Stones: World Cultural Heritage Sites in India |origyear=2002 |url=http://books.google.com/books?id=lu5jGGQ8fJkC&pg=PA21&dq=delhi+continuously+inhabited&sig=ACfU3U1Z52ojRmD1-ZS2QeQlb8UlGZeBhA|publisher=Eicher Goodearth Limited|isbn=8187780002|pages=264 pages|chapter=|chapterurl= |year=2001}}</ref> थ्व नगरय् यक्व प्राचीन व मध्यकालीन भवनत व उकिया अवशेषत खनेदु । [[१६३९]]इ मुगल बादशाह [[शाहजहाँ]] नं दिल्लीइ हे छगू अंगलं घेरेयानातःगु नगरया निर्माण याकल व [[१६७९]] निसें [[१८५७]] तक्क [[मुगल साम्राज्य]] या राजधानी नं जुल । १८गु व १९गु शताब्दीइ [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] नं लगभग सकल भारतयात थःगु कब्जाय् काल । थ्व ईले ब्रिटिशतयेसं न्हापा [[कोलकाता]] यात थःगु राजधानी दयेकल । [[१९११]] य् अंग्रेजी सरकारं दिल्लीयात हे हानं राजधानी दयेकिगु घोषणा यात । थुकिया निंतिं पुलांगु दिल्लीया दक्षिणय् छगू न्हुगु नगर न्हुगु दिल्लीया निर्माण न्ह्यथन । अंग्रेजतयेसं निसें [[१९४७]] य् स्वतंत्रता प्राप्त जुइधुंका तक्क न्हुगु दिल्लीयात भारतया राजधानी घोषित याना वनिगु ज्या जुल। स्वतंत्रता प्राप्तिया पश्चात् दिल्लीइ थी-थी क्षेत्रं मनुत दिल्लीइ च्वंवल। थुकिलिं दिल्ली या स्वरूपय् आमूल हिउपा वल। थी-थी प्रान्त , धर्म व जातिया मनुत दिल्लीइ दैगु कारणं दिल्लीया नगरीकरण जुल व नापं हे थन छगू मिश्रित संस्कृतिं नं जन्म काल । थौंया ईले दिल्ली भारत या छगू मू राजनैतिक, सास्कृतिक व वाणिज्यिक केन्द्र ख । ==इतिहास== [[महाभारत]]य् दिल्लीयात प्राचीन [[इन्द्रप्रस्थ]] ([[पाण्डव]]तेगु राजधानी) यागु कथलं कयातगु दु। झिंगुगु शताब्दीयागु आरम्भ तक्क दिल्लीय् इन्द्रप्रस्थ नांयागु गाँ दुगु नं खः। अभी [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] की देखरेख में कराये गये खुदाई में जो [[भित्तिचित्र]] मिले हैं उनसे इसकी आयु ईसा से एक हजार वर्ष पूर्व का लगाया जा रहा है, जिसे महाभारत के समय से जोड़ा जाता है, लेकिन उस समय के जनसन्ख्या के कोई प्रमाण अभी नहीं मिले हैं। कुछ इतिहासकार इन्द्रप्रस्थ को पुराने क़िले के आस-पास मानते हैं। पुरातात्विक कथलं थनयागु दक्ले न्हापायागु प्रमाण [[मौर्य-काल]] (ई पू ३००) नापंयागु दु। अबले निसें आतक्क थन निरन्तर जनसंख्या दुगु प्रमाण दु। [[ई सं १९६६]]य् लुयावगु अशोकयागु छगु [[शिलालेख]] (ई पू २७३ - ई पू ३००) दिल्लीयागु श्रीनिवासपुरीय् लुयावगु दु। थ्व प्रसिद्ध [[लौह-स्तंभ]] यागु नामं लोकंह्वागु शिलालेख आ [[कुतुब-मीनार]]य् तया तगु दु। थ्व स्तम्भयात अनुमानत: [[गुप्तकाल]] (ई सं ४००-६००)य् देकुगु व लिपा झिगुगु शताब्दीय् दिल्लीय् हगु अनुमान दु। अशोकयागु निगु मेमेगु शिलालेख लिपा [[फिरोजशाह तुफलफ]] नं दिल्लीय् हगु दु। [[चंदरबरदाई]] यागु [[पृथवीराज रासो]] यागु [[स्वना]] दिगुलिं [[राजपूत]] जुजु [[अनंगपाल]] यात दिल्लीयागु संस्थापकयागु कथलं काइ। वेकलं हे 'लाल-कोट' यागु पलिस्था याकादिल व लौह-स्तंभ दिल्ली हयादिल धागु जनश्रुति दु। दिल्लीय् राजपूततेगु शासनकाल ई सं ९०० निसें ई सं १२०० तक्क जुगु विश्वास दु। 'दिल्ली' वा 'दिल्लिका' [[खंग्व]]यागु छ्येलेज्या दक्ले न्हापा उदयपुरय् प्राप्त शिलालेखय् लुगु खः, थ्व शिलालेखयागु ई ई सं ११७० नापंयागु निर्धारित यागु दु। १३१६ तक्क थ्व थाय् [[हरियाणा]]यागु [[राजधानी]] जुई धुंकुगु खने दु। ई सं १२०६ लिपा [[दिल्ली सल्तनत]]यागु राजधानी यागु कथलं खिलजी वंश, तुगलक वंश, सैयद वंश व लोधी वंश नापं छुं मेमेगु वंशन नं थननं शासन यात। आधुनिक दिल्ली जुइ स्वया न्ह्य दिल्ली न्ह्येक उजाड जुया हानं पलिस्था जुगु मान्यता दु, थ्व मान्यतायात ग्वाहालि याइगु अवशेष नं दु। [[दसु]]- # किला रायपिथौरा : राजपूततेगु दक्ले प्राचीन किला लाल कोट नापं [[कुतुबुद्दीन ऐबक]] नं देकादिगु # [[सिरी यागु किला]], ११०३य् अलाउद्दीन खिलजी नं देकादिगु # [[तुगलकाबाद]], [[गयासुद्दीन तुगलक]] (१३२१-१३२५य् देकुगु) # [[जहाँपनाह किला]], [[मुहम्मद बिन तुगलक]] (१३२५-१३५१य् देकुगु) # [[कोटला फिरोज शाह]], [[फिरोजशाह तुगलक]] (१३५१-१३८८य् देकुगु) # [[पुलाँगु किला]] ([[शेरशाह सूरी]]) व [[दीनपनाह]] ([[हुमायूँ]]; निमेसिनं हे छगु हे थासे देकुगु गनकि पौराणिक इन्द्रप्रस्थ दुगु विश्वाद दु। (१५३८-१५४५) # [[शाहजहानाबाद]], शाहजहाँ (१६३८-१६४९य् देकुगु); थुकिलिय् हे लाल किला व चाँदनी चौक नं दु। झिंन्हेगुगु शताब्दीयागु दथुइ मुगल सम्राट शाहजहाँ (१६२८-१६५८)नं न्हेगु पटक दिल्ली पलिस्था यानादिल। आ वया थ्व थाययात शाहजहानाबाद यागु नामं नं म्हसीकल। थौं कन्हे नं थुकिगु छुं भाग पुलांगु दिल्लीयु रूपे सुरक्षित दु। थ्व नगरय् ऐतिहासिक धरोहर आतक्क नं सुरक्षित दु गथे कि लाल किला। शाहजहाँ नं थगु राजधानी [[आगरा]]य् मयंकुबिलेतक्क (ई सं १६३८) पुलाँगु दिल्ली मुगलतेगु राजधानी जुया च्वन। औरंगजेब (१६५८-१७०७)नं शाहजहाँयात गद्दी नं चीका थयात [[शालीमार बाग]]य् जुजु घोषित यात। [[Image:delhi_main_bazaar.jpg|thumbnail|250px|पुरानी दिल्लीय् बजारयागु किपा,२००४]] १८५७यागु आन्दोलन क्वथने धुंका अंग्रेजतेसं [[बहादुरशाह जफर]]यात [[रंगून]] पीतना छ्वल व भारत पूवंक अंग्रेजतेगु अधीनय् वन। प्रारम्भय् इलिसं [[कोलकाता]]नं शासन यात तर [[ई सं १९११]]य् [[औपनिवेशिक]] राजधानीयात दिल्लीय् स्थानांतरित यात। व धुंका थ्व थाय् यात तधंगु स्तरे महानगरयागु पुर्ननिर्माण जुल। ==अर्थतंत्र== [[Image:DelhiMetro.jpg|thumbnail|250px|दिल्ली मेट्रो - २००४ ]] [[मुम्बई]] धुंका भारतयागु दकले तधंगु व्यापारिक महानगरय् दिल्ली छगु खः। देय् य् प्रति मनु औसत आययागु दृष्टि नं थ्व भारतयअगु दक्ले तमि नगरय् छगु खः। १९९० धुंका दिल्ली विदेशी निवशकतेगु यगु थाय् जु वन। आ वया यक्व बहुराष्ट्रीय कम्पनितः दसुः[[पेप्सी]], [[गैप]], इत्यादि नं दिल्ली व वयागु नापंयागु क्षेत्रय् थगु मुख्यालय चायेकल। क्रिसमस खुनु २००२य् दिल्लीयागु महानगरी क्षेत्रय् [[दिल्ली मेट्रो रेल]] यागु शुभारम्भ जुल। हवाई यातायातय् दिल्ली [[इन्दिरा गांधी अन्तरराष्ट्रीय विमानस्थल]] नं सकल हलिम नाप थें स्वानाच्वंगु दु। == नगर प्रशासन == भारतया [[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]]यात सकल ९ जिल्लाय् बायातःगु दु। दक्वं जिल्लाय् १ उपायुक्त नियुक्त दु व दक्वं जिल्लाय् ३गु उपजिल्ला दु। सकल उप जिल्लाया १म्ह उप जिल्लाधीश नियुक्त दु। दक्वं उपायुक्त मंडलीय अधिकारीतेगु अधीनय् च्वना ज्या याइ। क्वसं दिल्लीया जिल्ला व उपजिल्लातेगु धलः बियातःगु दु:- [[किपा:Delhi districts.svg|300px|thumb| दिल्लीया जिल्ला]] ;[[मध्य दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[दरिया गंज]]{{*}}[[पहाड़ गंज]]{{*}}[[करौल बाग]] ;[[उत्तर दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[सदर बाजार, दिल्ली]] {{*}}[[कोतवाली, दिल्ली]]{{*}}[[सब्जी मंडी]] ;[[दक्षिण दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[कालकाजी]]{{*}}[[डिफेन्स कालोनी]]{{*}}[[हौज खास]] ;[[पूर्वी दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[गाँधी नगर, दिल्ली]]{{*}}[[प्रीत विहार]]{{*}}[[विवेक विहार]]{{*}}[[वसुंधरा एंक्लेव]] ;[[उत्तर पूर्वी दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[सीलमपुर]]{{*}}[[शाहदरा]]{{*}}[[सीमा पुरी]] ;[[दक्षिण पश्चिम दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[वसंत विहार]]{{*}}[[नजफगढ़]]{{*}}[[दिल्ली छावनी]] ;[[नई दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[कनाट प्लेस, नई दिल्ली|कनाट प्लेस]]{{*}}[[संसद मार्ग]]{{*}}[[चाणक्य पुरी]] ;[[उत्तर पश्चिम दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[सरस्वती विहार]]{{*}}[[नरेला]]{{*}}[[मॉडल टाउन, दिल्ली|मॉडल टाउन]] ;[[पश्चिम दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[पटेल नगर]]{{*}}[[राजौरी गार्डन]]{{*}}[[पंजाबी बाग]] ==शिक्षा संस्था== [[Image:19050881.jpg|right|जे एन यू प्रशासनिक भवन]] दिल्लीयागु शिक्षा संस्थाय् भारतयागु सकल थासं विद्यार्थी वैगु या। थन यक्व सरकारी व प्राइवेट संस्थान दु गन कला ,विज्ञान, प्रोद्योगिकी, आयुर्विज्ञान, कानून व मैनेजमेंटय् उच्च स्तरयागु शिक्षा बी। दिल्लीयागु मू शिक्षा संस्थातः खः : '''विश्वविद्यालय''' *[[अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान]] *[[दिल्ली विश्वविद्यालय]] *[[गुरु गोविन्द सिंह इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय]] ([[इन्द्रप्रस्थ यूनिवर्सिटी]]) *[[भारतीय प्रोद्योगिकी संस्थान]] (आई आई टी) *[[इन्दिरा गांधी नैशनल ओपन यूनिवर्सिटी]] *[[इन्स्टीट्यूट अफ चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट्स अफ इन्डिया]] *[[जामिया मिलिया इस्लामिया]] *[[जवाहर लाल नेहरू विश्वविद्यालय]] *[[द इन्डियन इन्स्टीट्यूट अफ प्लानिंग एण्ड मैनेजमेंट]] '''विद्यालय''' *[[केन्द्रीय विद्यालय]] *[[देल्ही पब्लिक स्कूल]] *[[आर्मी पब्लिक स्कूल]] *[[सरदार पटेल विद्यालय]] *[[एअर फोर्स स्कूल]] ==चाहिलिगु थाय् == [[Image:Sansad.jpg|thumb|संसद भवन]] [[Image:Jantarmanatrdelhi.jpg|thumb|जंतर-मंतर]] [[Image:Lalqila.jpg|thumb|लाल-क़िला]] * [[बहाई मन्दिर]] * [[बिरला मन्दिर]] * [[कनट प्लेस]] * [[गुरुद्वारा बंगला साहिब]] * [[हुमायूँयागु मकबरा]] * [[इन्डिया गेट]] * [[इन्टरनैशनल डल्स म्यूज़ियम]] * [[जामा मस्जिद, दिल्ली|जामा मस्जिद]] * [[जंतर मंतर]] * [[कालिन्दी कुन्ज]] * [[लोधी गार्डेन]] * [[मुगल गार्डेन]] * [[नैशनल म्यूज़ियम]] * [[नेहरू प्लैनटेरियम]] * [[पुलाँगु किला]] * [[क़ुतुब मीनार]] * [[राष्ट्रपति भवन]] * [[लाल किला]] * [[सफदरजंग का मकबरा]] * [[संसद भवन]] * [[तुग़लकाबाद का किला]] * [[चांदनी चौक]] * [[राज घाट]] * [[शान्ति वन]] ==प्रसिद्ध मनुतः== * [[अमीर खुसरो]] * [[मिर्जा गालिब]] * [[हजरत निजामुद्दीन औलिया]] ==समाचारपत्र== *[[नवभारत टाइम्स]] *[[संध्या टाइम्स]] *[[द इकनोमिक टाइम्स]] *[[द टाइम्स ऑफ इन्डिया]] *[[हिन्दुस्तान टाइम्ज़]] ==बजार== *[[चाँदनी चौक]] *[[चावला]] *[[कनट प्लेस]] *[[जनपथ]] *[[करोल बाग]] *[[कमला नगर]] *[[खान मार्केट]] *[[लाजपत नगर सेन्ट्रल मार्केट]] *[[नजफगढ़]] *[[पालिका बजार]] *[[साउथ एक्स्टेन्शन]] *[[वसन्त विहार]] *[[सरोजिनी नगर]] *[[द्वारका]] *[[तिलक नगर]] ==लिधंसा== {{लिधंसा}} ==पिनेया स्वापूत== *[http://delhigovt.nic.in/newdelhi/index.html दिल्ली सरकार] ==साहित्य== *Y. D. Sharma, Delhi and its neighbourhood (New Delhi, Archaeological Survey of India 1990). -Historical architectural remains. *William Darlymple, The City of Djinns:A Year in Delhi {{Commonscat|Delhi}} [[पुचः:सहर]] [[पुचः:दिल्ली]] hhu1xdl35hayh6esdh8icchv3i2o35o 1123274 1123273 2026-09-01T09:45:14Z Àncilu 31782 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-47535-49|~2026-47535-49]] ([[User talk:~2026-47535-49|talk]]) to last version by EukeshBot: unnecessary links or spam 1123274 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/दिल्ली}} {{Infobox Indian Jurisdiction |type = metropolitan city |type_2 = capital |native_name = दिल्ली |latd = 28 |latm = 36 |lats = 36 |longd = 77 |longm = 13 |longs = 48 |skyline = Delhi Montage.jpg |skyline_caption = From top clockwise: [[Lotus Temple|Bahá'í Lotus Temple]], [[Akshardham (Delhi)|Akshardham Temple]], [[Connaught Place, New Delhi|Connaught Place]], and [[India Gate]] |Nickname = Dili, The Heart of India, The City of Djinns, The Capital City, The First City, The Empire City, The City |locator_position = right |state_name = दिल्ली |leader_title = [[List of Chief Ministers of Delhi|Chief Minister]] |leader_name = [[शीला दिक्षित]] |leader_title_2 = [[Lieutenant governor|Lt. Governor]] |leader_name_2 = [[Tejendra Khanna]] |leader_title_3 = [[मेयर]] |leader_name_3 = [[Arti Mehra]] |official_languages = [[हिन्दी]] |legislature_type = Unicameral |legislature_strength = 70 |established_date = |area_total = 1484 |area_rank = 2nd |area_magnitude = 9 |altitude = 239 |altitude_cite = <ref name="altitude"><!-- -->{{cite web |url = http://isc2001.nic.in/delhi.htm |title = General info on Delhi |publisher = Government of India |accessdate=2006-05-03 }}</ref> <!--| districts = 9--> |districts = {{collapsible list |title=[[दिल्लीया जिल्ला]] |1 = [[न्हु दिल्ली]] |2 = [[Central Delhi]] |3 = [[North Delhi]] |4 = [[North East Delhi]] |5 = [[East Delhi]] |6 = [[South Delhi]] |7 = [[South West Delhi]] |8 = [[West Delhi]] |9 = [[North West Delhi]] }} |area_telephone = 011 |postal_code = 110 xxx |vehicle_code_range = DL-xx |unlocode = INDEL |website = delhigovt.nic.in |seal = |footnotes = }} '''दिल्ली''' ,( IPA: [d̪ɪlːiː]) , जलाखलाया छुं जिल्ला नापं [[भारत]]या राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र ख। थुकिलि ''[[न्हु दिल्ली (प्रशासनिक राजधानी क्षेत्र)|न्हु दिल्ली]]'' नं ला। थ्व ऐतिहासिक पुलांगु दिल्लीया लिपा पलिस्था जूगु ख। थ्व नगरय् केन्द्र सरकारया यक्व प्रशासन संस्थात दु । औपचारिक रूपं न्हुगु दिल्ली भारतया राजधानी ख। १४८३ वर्ग किलोमिटरय् दयच्वंगु दिल्ली भारतया स्वंगु दकले तःधंगु महानगर ख। थनया जनसंख्या लगभग १ कोटी ७० लख दु। थन ल्हाइगु मू भाषात [[हिन्दी]] व [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] ख। दिल्लीया ऐतिहासिक महत्त्व उत्तर भारतय् थ्व नगर अवस्थित थाय्या कारणं जूगु खनेदु। थ्व थाय्या दक्षिण पश्चिमय् [[अरावली]] गुं व पूर्वय् [[यमुना खुसि]] ला , गुकिया सिथय् थ्व नगर दयाच्वन । थ्व प्राचीन समयय् [[गंगा]]या ख्यः निसें जुया वनिगु वाणिज्य लंय् लाइगु छगू मू खण्डय् अवस्थित नगर ख । <ref>{{cite book |last=Necipoglu |first=Gulru |title= Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World |origyear=2002 |url=http://books.google.com/books?id=UJc2u33fCKQC&pg=PA16&dq=delhi+sultanate+political+center+city+delhi&sig=ACfU3U3zNMesuCjnsH7iAlLe5mKHpddn8w#PPA12 ,M1|publisher=BRILL|isbn=9004125930 |pages= 12–43|chapter=Epigraphs , Scripture , and Architecture in the Early Sultanate of Delhi|chapterurl= |year=2002}}</ref> [[यमुना खुसि]]या सिथय् स्थित थ्व नगरया गौरवशाली पौराणिक इतिहास दु । थ्व भारतया अतिप्राचीन नगर ख । थुकिया इतिहासया प्रारम्भ [[सिन्धु स्वनिगः सभ्यता]] नाप स्वा। [[हरियाणा]] या आसपासया क्षेत्रतय् जूगु म्हुयेज्या निसें थ्व खँया दसु लूगु ख। [[महाभारत]] कालय् थ्व नगरया नां [[इन्द्रप्रस्थ]] जुयाच्वन । [[दिल्ली सल्तनत]] या उत्थान नापं हे दिल्ली छगू मू राजनैतिक , सास्कृतिक व वाणिज्यिक नगरया रूपय् दयावल । <ref>{{cite book |last=Aitken |first=Bill|title=Speaking Stones: World Cultural Heritage Sites in India |origyear=2002 |url=http://books.google.com/books?id=lu5jGGQ8fJkC&pg=PA21&dq=delhi+continuously+inhabited&sig=ACfU3U1Z52ojRmD1-ZS2QeQlb8UlGZeBhA|publisher=Eicher Goodearth Limited|isbn=8187780002|pages=264 pages|chapter=|chapterurl= |year=2001}}</ref> थ्व नगरय् यक्व प्राचीन व मध्यकालीन भवनत व उकिया अवशेषत खनेदु । [[१६३९]]इ मुगल बादशाह [[शाहजहाँ]] नं दिल्लीइ हे छगू अंगलं घेरेयानातःगु नगरया निर्माण याकल व [[१६७९]] निसें [[१८५७]] तक्क [[मुगल साम्राज्य]] या राजधानी नं जुल । १८गु व १९गु शताब्दीइ [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] नं लगभग सकल भारतयात थःगु कब्जाय् काल । थ्व ईले ब्रिटिशतयेसं न्हापा [[कोलकाता]] यात थःगु राजधानी दयेकल । [[१९११]] य् अंग्रेजी सरकारं दिल्लीयात हे हानं राजधानी दयेकिगु घोषणा यात । थुकिया निंतिं पुलांगु दिल्लीया दक्षिणय् छगू न्हुगु नगर न्हुगु दिल्लीया निर्माण न्ह्यथन । अंग्रेजतयेसं निसें [[१९४७]] य् स्वतंत्रता प्राप्त जुइधुंका तक्क न्हुगु दिल्लीयात भारतया राजधानी घोषित याना वनिगु ज्या जुल। स्वतंत्रता प्राप्तिया पश्चात् दिल्लीइ थी-थी क्षेत्रं मनुत दिल्लीइ च्वंवल। थुकिलिं दिल्ली या स्वरूपय् आमूल हिउपा वल। थी-थी प्रान्त , धर्म व जातिया मनुत दिल्लीइ दैगु कारणं दिल्लीया नगरीकरण जुल व नापं हे थन छगू मिश्रित संस्कृतिं नं जन्म काल । थौंया ईले दिल्ली भारत या छगू मू राजनैतिक, सास्कृतिक व वाणिज्यिक केन्द्र ख । ==इतिहास== [[महाभारत]]य् दिल्लीयात प्राचीन [[इन्द्रप्रस्थ]] ([[पाण्डव]]तेगु राजधानी) यागु कथलं कयातगु दु। झिंगुगु शताब्दीयागु आरम्भ तक्क दिल्लीय् इन्द्रप्रस्थ नांयागु गाँ दुगु नं खः। अभी [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] की देखरेख में कराये गये खुदाई में जो [[भित्तिचित्र]] मिले हैं उनसे इसकी आयु ईसा से एक हजार वर्ष पूर्व का लगाया जा रहा है, जिसे महाभारत के समय से जोड़ा जाता है, लेकिन उस समय के जनसन्ख्या के कोई प्रमाण अभी नहीं मिले हैं। कुछ इतिहासकार इन्द्रप्रस्थ को पुराने क़िले के आस-पास मानते हैं। पुरातात्विक कथलं थनयागु दक्ले न्हापायागु प्रमाण [[मौर्य-काल]] (ई पू ३००) नापंयागु दु। अबले निसें आतक्क थन निरन्तर जनसंख्या दुगु प्रमाण दु। [[ई सं १९६६]]य् लुयावगु अशोकयागु छगु [[शिलालेख]] (ई पू २७३ - ई पू ३००) दिल्लीयागु श्रीनिवासपुरीय् लुयावगु दु। थ्व प्रसिद्ध [[लौह-स्तंभ]] यागु नामं लोकंह्वागु शिलालेख आ [[कुतुब-मीनार]]य् तया तगु दु। थ्व स्तम्भयात अनुमानत: [[गुप्तकाल]] (ई सं ४००-६००)य् देकुगु व लिपा झिगुगु शताब्दीय् दिल्लीय् हगु अनुमान दु। अशोकयागु निगु मेमेगु शिलालेख लिपा [[फिरोजशाह तुफलफ]] नं दिल्लीय् हगु दु। [[चंदरबरदाई]] यागु [[पृथवीराज रासो]] यागु [[स्वना]] दिगुलिं [[राजपूत]] जुजु [[अनंगपाल]] यात दिल्लीयागु संस्थापकयागु कथलं काइ। वेकलं हे 'लाल-कोट' यागु पलिस्था याकादिल व लौह-स्तंभ दिल्ली हयादिल धागु जनश्रुति दु। दिल्लीय् राजपूततेगु शासनकाल ई सं ९०० निसें ई सं १२०० तक्क जुगु विश्वास दु। 'दिल्ली' वा 'दिल्लिका' [[खंग्व]]यागु छ्येलेज्या दक्ले न्हापा उदयपुरय् प्राप्त शिलालेखय् लुगु खः, थ्व शिलालेखयागु ई ई सं ११७० नापंयागु निर्धारित यागु दु। १३१६ तक्क थ्व थाय् [[हरियाणा]]यागु [[राजधानी]] जुई धुंकुगु खने दु। ई सं १२०६ लिपा [[दिल्ली सल्तनत]]यागु राजधानी यागु कथलं खिलजी वंश, तुगलक वंश, सैयद वंश व लोधी वंश नापं छुं मेमेगु वंशन नं थननं शासन यात। आधुनिक दिल्ली जुइ स्वया न्ह्य दिल्ली न्ह्येक उजाड जुया हानं पलिस्था जुगु मान्यता दु, थ्व मान्यतायात ग्वाहालि याइगु अवशेष नं दु। [[दसु]]- # किला रायपिथौरा : राजपूततेगु दक्ले प्राचीन किला लाल कोट नापं [[कुतुबुद्दीन ऐबक]] नं देकादिगु # [[सिरी यागु किला]], ११०३य् अलाउद्दीन खिलजी नं देकादिगु # [[तुगलकाबाद]], [[गयासुद्दीन तुगलक]] (१३२१-१३२५य् देकुगु) # [[जहाँपनाह किला]], [[मुहम्मद बिन तुगलक]] (१३२५-१३५१य् देकुगु) # [[कोटला फिरोज शाह]], [[फिरोजशाह तुगलक]] (१३५१-१३८८य् देकुगु) # [[पुलाँगु किला]] ([[शेरशाह सूरी]]) व [[दीनपनाह]] ([[हुमायूँ]]; निमेसिनं हे छगु हे थासे देकुगु गनकि पौराणिक इन्द्रप्रस्थ दुगु विश्वाद दु। (१५३८-१५४५) # [[शाहजहानाबाद]], शाहजहाँ (१६३८-१६४९य् देकुगु); थुकिलिय् हे लाल किला व चाँदनी चौक नं दु। झिंन्हेगुगु शताब्दीयागु दथुइ मुगल सम्राट शाहजहाँ (१६२८-१६५८)नं न्हेगु पटक दिल्ली पलिस्था यानादिल। आ वया थ्व थाययात शाहजहानाबाद यागु नामं नं म्हसीकल। थौं कन्हे नं थुकिगु छुं भाग पुलांगु दिल्लीयु रूपे सुरक्षित दु। थ्व नगरय् ऐतिहासिक धरोहर आतक्क नं सुरक्षित दु गथे कि लाल किला। शाहजहाँ नं थगु राजधानी [[आगरा]]य् मयंकुबिलेतक्क (ई सं १६३८) पुलाँगु दिल्ली मुगलतेगु राजधानी जुया च्वन। औरंगजेब (१६५८-१७०७)नं शाहजहाँयात गद्दी नं चीका थयात [[शालीमार बाग]]य् जुजु घोषित यात। [[Image:delhi_main_bazaar.jpg|thumbnail|250px|पुरानी दिल्लीय् बजारयागु किपा,२००४]] १८५७यागु आन्दोलन क्वथने धुंका अंग्रेजतेसं [[बहादुरशाह जफर]]यात [[रंगून]] पीतना छ्वल व भारत पूवंक अंग्रेजतेगु अधीनय् वन। प्रारम्भय् इलिसं [[कोलकाता]]नं शासन यात तर [[ई सं १९११]]य् [[औपनिवेशिक]] राजधानीयात दिल्लीय् स्थानांतरित यात। व धुंका थ्व थाय् यात तधंगु स्तरे महानगरयागु पुर्ननिर्माण जुल। ==अर्थतंत्र== [[Image:DelhiMetro.jpg|thumbnail|250px|दिल्ली मेट्रो - २००४ ]] [[मुम्बई]] धुंका भारतयागु दकले तधंगु व्यापारिक महानगरय् दिल्ली छगु खः। देय् य् प्रति मनु औसत आययागु दृष्टि नं थ्व भारतयअगु दक्ले तमि नगरय् छगु खः। १९९० धुंका दिल्ली विदेशी निवशकतेगु यगु थाय् जु वन। आ वया यक्व बहुराष्ट्रीय कम्पनितः दसुः[[पेप्सी]], [[गैप]], इत्यादि नं दिल्ली व वयागु नापंयागु क्षेत्रय् थगु मुख्यालय चायेकल। क्रिसमस खुनु २००२य् दिल्लीयागु महानगरी क्षेत्रय् [[दिल्ली मेट्रो रेल]] यागु शुभारम्भ जुल। हवाई यातायातय् दिल्ली [[इन्दिरा गांधी अन्तरराष्ट्रीय विमानस्थल]] नं सकल हलिम नाप थें स्वानाच्वंगु दु। == नगर प्रशासन == भारतया [[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]]यात सकल ९ जिल्लाय् बायातःगु दु। दक्वं जिल्लाय् १ उपायुक्त नियुक्त दु व दक्वं जिल्लाय् ३गु उपजिल्ला दु। सकल उप जिल्लाया १म्ह उप जिल्लाधीश नियुक्त दु। दक्वं उपायुक्त मंडलीय अधिकारीतेगु अधीनय् च्वना ज्या याइ। क्वसं दिल्लीया जिल्ला व उपजिल्लातेगु धलः बियातःगु दु:- [[किपा:Delhi districts.svg|300px|thumb| दिल्लीया जिल्ला]] ;[[मध्य दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[दरिया गंज]]{{*}}[[पहाड़ गंज]]{{*}}[[करौल बाग]] ;[[उत्तर दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[सदर बाजार, दिल्ली]] {{*}}[[कोतवाली, दिल्ली]]{{*}}[[सब्जी मंडी]] ;[[दक्षिण दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[कालकाजी]]{{*}}[[डिफेन्स कालोनी]]{{*}}[[हौज खास]] ;[[पूर्वी दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[गाँधी नगर, दिल्ली]]{{*}}[[प्रीत विहार]]{{*}}[[विवेक विहार]]{{*}}[[वसुंधरा एंक्लेव]] ;[[उत्तर पूर्वी दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[सीलमपुर]]{{*}}[[शाहदरा]]{{*}}[[सीमा पुरी]] ;[[दक्षिण पश्चिम दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[वसंत विहार]]{{*}}[[नजफगढ़]]{{*}}[[दिल्ली छावनी]] ;[[नई दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[कनाट प्लेस, नई दिल्ली|कनाट प्लेस]]{{*}}[[संसद मार्ग]]{{*}}[[चाणक्य पुरी]] ;[[उत्तर पश्चिम दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[सरस्वती विहार]]{{*}}[[नरेला]]{{*}}[[मॉडल टाउन, दिल्ली|मॉडल टाउन]] ;[[पश्चिम दिल्ली जिल्ला]] {{*}}[[पटेल नगर]]{{*}}[[राजौरी गार्डन]]{{*}}[[पंजाबी बाग]] ==शिक्षा संस्था== [[Image:19050881.jpg|right|जे एन यू प्रशासनिक भवन]] दिल्लीयागु शिक्षा संस्थाय् भारतयागु सकल थासं विद्यार्थी वैगु या। थन यक्व सरकारी व प्राइवेट संस्थान दु गन कला ,विज्ञान, प्रोद्योगिकी, आयुर्विज्ञान, कानून व मैनेजमेंटय् उच्च स्तरयागु शिक्षा बी। दिल्लीयागु मू शिक्षा संस्थातः खः : '''विश्वविद्यालय''' *[[अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान]] *[[दिल्ली विश्वविद्यालय]] *[[गुरु गोविन्द सिंह इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय]] ([[इन्द्रप्रस्थ यूनिवर्सिटी]]) *[[भारतीय प्रोद्योगिकी संस्थान]] (आई आई टी) *[[इन्दिरा गांधी नैशनल ओपन यूनिवर्सिटी]] *[[इन्स्टीट्यूट अफ चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट्स अफ इन्डिया]] *[[जामिया मिलिया इस्लामिया]] *[[जवाहर लाल नेहरू विश्वविद्यालय]] *[[द इन्डियन इन्स्टीट्यूट अफ प्लानिंग एण्ड मैनेजमेंट]] '''विद्यालय''' *[[केन्द्रीय विद्यालय]] *[[देल्ही पब्लिक स्कूल]] *[[आर्मी पब्लिक स्कूल]] *[[सरदार पटेल विद्यालय]] *[[एअर फोर्स स्कूल]] ==चाहिलिगु थाय् == [[Image:Sansad.jpg|thumb|संसद भवन]] [[Image:Jantarmanatrdelhi.jpg|thumb|जंतर-मंतर]] [[Image:Lalqila.jpg|thumb|लाल-क़िला]] * [[बहाई मन्दिर]] * [[बिरला मन्दिर]] * [[कनट प्लेस]] * [[गुरुद्वारा बंगला साहिब]] * [[हुमायूँयागु मकबरा]] * [[इन्डिया गेट]] * [[इन्टरनैशनल डल्स म्यूज़ियम]] * [[जामा मस्जिद, दिल्ली|जामा मस्जिद]] * [[जंतर मंतर]] * [[कालिन्दी कुन्ज]] * [[लोधी गार्डेन]] * [[मुगल गार्डेन]] * [[नैशनल म्यूज़ियम]] * [[नेहरू प्लैनटेरियम]] * [[पुलाँगु किला]] * [[क़ुतुब मीनार]] * [[राष्ट्रपति भवन]] * [[लाल किला]] * [[सफदरजंग का मकबरा]] * [[संसद भवन]] * [[तुग़लकाबाद का किला]] * [[चांदनी चौक]] * [[राज घाट]] * [[शान्ति वन]] ==प्रसिद्ध मनुतः== * [[अमीर खुसरो]] * [[मिर्जा गालिब]] * [[हजरत निजामुद्दीन औलिया]] ==समाचारपत्र== *[[नवभारत टाइम्स]] *[[संध्या टाइम्स]] *[[द इकनोमिक टाइम्स]] *[[द टाइम्स ऑफ इन्डिया]] *[[हिन्दुस्तान टाइम्ज़]] ==बजार== *[[चाँदनी चौक]] *[[चावला]] *[[कनट प्लेस]] *[[जनपथ]] *[[करोल बाग]] *[[कमला नगर]] *[[खान मार्केट]] *[[लाजपत नगर सेन्ट्रल मार्केट]] *[[नजफगढ़]] *[[पालिका बजार]] *[[साउथ एक्स्टेन्शन]] *[[वसन्त विहार]] *[[सरोजिनी नगर]] *[[द्वारका]] *[[तिलक नगर]] ==लिधंसा== {{लिधंसा}} ==पिनेया स्वापूत== *[http://delhigovt.nic.in/newdelhi/index.html दिल्ली सरकार] ==साहित्य== *Y. D. Sharma, Delhi and its neighbourhood (New Delhi, Archaeological Survey of India 1990). -Historical architectural remains. *William Darlymple, The City of Djinns:A Year in Delhi {{Commonscat|Delhi}} [[पुचः:सहर]] [[पुचः:दिल्ली]] bde6p8cip5io42ab63ir19gqpqpa2c1 2 307776 1123272 1123155 2026-08-31T19:54:37Z TJones (WMF) 13336 update digit conversion 1123272 wikitext text/x-wiki === Devanagari sample from [[अल्बर्ट आइन्स्टाइन]] === '''अल्बर्ट आइन्स्टाइन''' छम्ह नांजाम्ह वैज्ञानिक ख। 1905 मा, एक वर्ष कहिलेकाहीँ उनको एनस मिराबिलिस ('चमत्कार वर्ष') को रूपमा वर्णन गरिएको थियो, आइन्स्टाइनले चार ग्राउन्डब्रेकिंग पेपरहरू प्रकाशित गरे। [14] यसले फोटोइलेक्ट्रिक प्रभावको सिद्धान्तलाई रेखांकित गर्‍यो, ब्राउनियन गतिको व्याख्या गर्‍यो, विशेष सापेक्षताको परिचय दियो, र जन-ऊर्जा समतुल्यता प्रदर्शन गर्‍यो। आइन्स्टाइनले सोचे कि शास्त्रीय मेकानिक्सका नियमहरू अब विद्युत चुम्बकीय क्षेत्रका नियमहरूसँग मेलमिलाप गर्न सकिँदैन, जसले गर्दा उहाँलाई सापेक्षताको विशेष सिद्धान्त विकास गर्न प्रेरित गर्नुभयो। त्यसपछि उनले सिद्धान्तलाई गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रहरूमा विस्तार गरे; उनले 1916 मा सामान्य सापेक्षता मा एक पेपर प्रकाशित गरे, गुरुत्वाकर्षण को आफ्नो सिद्धान्त को परिचय। 1917 में, उनले ब्रह्माण्डको संरचनालाई मोडेल गर्न सापेक्षताको सामान्य सिद्धान्त लागू गरे। [15] [16] उनले सांख्यिकीय मेकानिक्स र क्वान्टम सिद्धान्तका समस्याहरू सामना गर्न जारी राखे, जसले कण सिद्धान्त र अणुहरूको गतिको व्याख्या गर्न नेतृत्व गर्यो। उनले प्रकाशको थर्मल गुण र विकिरणको क्वान्टम सिद्धान्तको पनि अनुसन्धान गरे, जसले प्रकाशको फोटोन सिद्धान्तको जग बसाल्यो। Automatic Conversion: 𑐀𑐮𑑂𑐧𑐬𑑂𑐚 𑐁𑐂𑐣𑑂𑐳𑑂𑐚𑐵𑐂𑐣 𑐕𑐩𑑂𑐴 𑐣𑐵𑑄𑐖𑐵𑐩𑑂𑐴 𑐰𑐿𑐖𑑂𑐘𑐵𑐣𑐶𑐎 𑐏𑑋 𑑑𑑙𑑐𑑕 𑐩𑐵, 𑐊𑐎 𑐰𑐬𑑂𑐲 𑐎𑐴𑐶𑐮𑐾𑐎𑐵𑐴𑐷𑑃 𑐄𑐣𑐎𑑀 𑐊𑐣𑐳 𑐩𑐶𑐬𑐵𑐧𑐶𑐮𑐶𑐳 ('𑐔𑐩𑐟𑑂𑐎𑐵𑐬 𑐰𑐬𑑂𑐲') 𑐎𑑀 𑐬𑐹𑐥𑐩𑐵 𑐰𑐬𑑂𑐞𑐣 𑐐𑐬𑐶𑐊𑐎𑑀 𑐠𑐶𑐫𑑀, 𑐁𑐂𑐣𑑂𑐳𑑂𑐚𑐵𑐂𑐣𑐮𑐾 𑐔𑐵𑐬 𑐐𑑂𑐬𑐵𑐄𑐣𑑂𑐜𑐧𑑂𑐬𑐾𑐎𑐶𑑄𑐐 𑐥𑐾𑐥𑐬𑐴𑐬𑐹 𑐥𑑂𑐬𑐎𑐵𑐱𑐶𑐟 𑐐𑐬𑐾𑑋 [𑑑𑑔] 𑐫𑐳𑐮𑐾 𑐦𑑀𑐚𑑀𑐂𑐮𑐾𑐎𑑂𑐚𑑂𑐬𑐶𑐎 𑐥𑑂𑐬𑐨𑐵𑐰𑐎𑑀 𑐳𑐶𑐡𑑂𑐢𑐵𑐣𑑂𑐟𑐮𑐵𑐃 𑐬𑐾𑐏𑐵𑑄𑐎𑐶𑐟 𑐐𑐬𑑂‍𑐫𑑀, 𑐧𑑂𑐬𑐵𑐄𑐣𑐶𑐫𑐣 𑐐𑐟𑐶𑐎𑑀 𑐰𑑂𑐫𑐵𑐏𑑂𑐫𑐵 𑐐𑐬𑑂‍𑐫𑑀, 𑐰𑐶𑐱𑐾𑐲 𑐳𑐵𑐥𑐾𑐎𑑂𑐲𑐟𑐵𑐎𑑀 𑐥𑐬𑐶𑐔𑐫 𑐡𑐶𑐫𑑀, 𑐬 𑐖𑐣-𑐅𑐬𑑂𑐖𑐵 𑐳𑐩𑐟𑐸𑐮𑑂𑐫𑐟𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐡𑐬𑑂𑐱𑐣 𑐐𑐬𑑂‍𑐫𑑀𑑋 𑐁𑐂𑐣𑑂𑐳𑑂𑐚𑐵𑐂𑐣𑐮𑐾 𑐳𑑀𑐔𑐾 𑐎𑐶 𑐱𑐵𑐳𑑂𑐟𑑂𑐬𑐷𑐫 𑐩𑐾𑐎𑐵𑐣𑐶𑐎𑑂𑐳𑐎𑐵 𑐣𑐶𑐫𑐩𑐴𑐬𑐹 𑐀𑐧 𑐰𑐶𑐡𑑂𑐫𑐸𑐟 𑐔𑐸𑐩𑑂𑐧𑐎𑐷𑐫 𑐎𑑂𑐲𑐾𑐟𑑂𑐬𑐎𑐵 𑐣𑐶𑐫𑐩𑐴𑐬𑐹𑐳𑑃𑐐 𑐩𑐾𑐮𑐩𑐶𑐮𑐵𑐥 𑐐𑐬𑑂𑐣 𑐳𑐎𑐶𑑃𑐡𑐿𑐣, 𑐖𑐳𑐮𑐾 𑐐𑐬𑑂𑐡𑐵 𑐄𑐴𑐵𑑃𑐮𑐵𑐃 𑐳𑐵𑐥𑐾𑐎𑑂𑐲𑐟𑐵𑐎𑑀 𑐰𑐶𑐱𑐾𑐲 𑐳𑐶𑐡𑑂𑐢𑐵𑐣𑑂𑐟 𑐰𑐶𑐎𑐵𑐳 𑐐𑐬𑑂𑐣 𑐥𑑂𑐬𑐾𑐬𑐶𑐟 𑐐𑐬𑑂𑐣𑐸𑐨𑐫𑑀𑑋 𑐟𑑂𑐫𑐳𑐥𑐕𑐶 𑐄𑐣𑐮𑐾 𑐳𑐶𑐡𑑂𑐢𑐵𑐣𑑂𑐟𑐮𑐵𑐃 𑐐𑐸𑐬𑐸𑐟𑑂𑐰𑐵𑐎𑐬𑑂𑐲𑐞 𑐎𑑂𑐲𑐾𑐟𑑂𑐬𑐴𑐬𑐹𑐩𑐵 𑐰𑐶𑐳𑑂𑐟𑐵𑐬 𑐐𑐬𑐾; 𑐄𑐣𑐮𑐾 𑑑𑑙𑑑𑑖 𑐩𑐵 𑐳𑐵𑐩𑐵𑐣𑑂𑐫 𑐳𑐵𑐥𑐾𑐎𑑂𑐲𑐟𑐵 𑐩𑐵 𑐊𑐎 𑐥𑐾𑐥𑐬 𑐥𑑂𑐬𑐎𑐵𑐱𑐶𑐟 𑐐𑐬𑐾, 𑐐𑐸𑐬𑐸𑐟𑑂𑐰𑐵𑐎𑐬𑑂𑐲𑐞 𑐎𑑀 𑐁𑐦𑑂𑐣𑑀 𑐳𑐶𑐡𑑂𑐢𑐵𑐣𑑂𑐟 𑐎𑑀 𑐥𑐬𑐶𑐔𑐫𑑋 𑑑𑑙𑑑𑑗 𑐩𑐾𑑄, 𑐄𑐣𑐮𑐾 𑐧𑑂𑐬𑐴𑑂𑐩𑐵𑐞𑑂𑐜𑐎𑑀 𑐳𑑄𑐬𑐔𑐣𑐵𑐮𑐵𑐃 𑐩𑑀𑐜𑐾𑐮 𑐐𑐬𑑂𑐣 𑐳𑐵𑐥𑐾𑐎𑑂𑐲𑐟𑐵𑐎𑑀 𑐳𑐵𑐩𑐵𑐣𑑂𑐫 𑐳𑐶𑐡𑑂𑐢𑐵𑐣𑑂𑐟 𑐮𑐵𑐐𑐹 𑐐𑐬𑐾𑑋 [𑑑𑑕] [𑑑𑑖] 𑐄𑐣𑐮𑐾 𑐳𑐵𑑄𑐏𑑂𑐫𑐶𑐎𑐷𑐫 𑐩𑐾𑐎𑐵𑐣𑐶𑐎𑑂𑐳 𑐬 𑐎𑑂𑐰𑐵𑐣𑑂𑐚𑐩 𑐳𑐶𑐡𑑂𑐢𑐵𑐣𑑂𑐟𑐎𑐵 𑐳𑐩𑐳𑑂𑐫𑐵𑐴𑐬𑐹 𑐳𑐵𑐩𑐣𑐵 𑐐𑐬𑑂𑐣 𑐖𑐵𑐬𑐷 𑐬𑐵𑐏𑐾, 𑐖𑐳𑐮𑐾 𑐎𑐞 𑐳𑐶𑐡𑑂𑐢𑐵𑐣𑑂𑐟 𑐬 𑐀𑐞𑐸𑐴𑐬𑐹𑐎𑑀 𑐐𑐟𑐶𑐎𑑀 𑐰𑑂𑐫𑐵𑐏𑑂𑐫𑐵 𑐐𑐬𑑂𑐣 𑐣𑐾𑐟𑐺𑐟𑑂𑐰 𑐐𑐬𑑂𑐫𑑀𑑋 𑐄𑐣𑐮𑐾 𑐥𑑂𑐬𑐎𑐵𑐱𑐎𑑀 𑐠𑐬𑑂𑐩𑐮 𑐐𑐸𑐞 𑐬 𑐰𑐶𑐎𑐶𑐬𑐞𑐎𑑀 𑐎𑑂𑐰𑐵𑐣𑑂𑐚𑐩 𑐳𑐶𑐡𑑂𑐢𑐵𑐣𑑂𑐟𑐎𑑀 𑐥𑐣𑐶 𑐀𑐣𑐸𑐳𑐣𑑂𑐢𑐵𑐣 𑐐𑐬𑐾, 𑐖𑐳𑐮𑐾 𑐥𑑂𑐬𑐎𑐵𑐱𑐎𑑀 𑐦𑑀𑐚𑑀𑐣 𑐳𑐶𑐡𑑂𑐢𑐵𑐣𑑂𑐟𑐎𑑀 𑐖𑐐 𑐧𑐳𑐵𑐮𑑂𑐫𑑀𑑋 Comparisons: * [[छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अल्बर्ट आइन्स्टाइन|Eukesh's conversion]] uses Devanagari dandas. * [https://www.nepal-lipi.com/converter/ Nepali Lipi] converts Arabic digits (0-9) to Newa digits (and now so does this conversion, as [[:en:User_talk:TJones_(WMF)#c-ङघिञ-20260829103800-TJones_(WMF)-20260817213700|requested]]) * [https://www.aksharamukha.com/converter Aksharamukha] deletes zero width non-joiners (U+200D), e.g., गर्‍यो → 𑐐𑐬𑑂𑐫𑑀 vs 𑐐𑐬𑑂‍𑐫𑑀. * Converting the Newari script back to Devanagari gives the original, except for the Arabic digits. === Devanagari sample using ꣳ from [[महानारायण (उपनिषद्)]] === द्यावापृथिव्योर्हिरण्मयꣳ सꣳश्रितꣳ सुवः । Automatic Conversion: 𑐡𑑂𑐫𑐵𑐰𑐵𑐥𑐺𑐠𑐶𑐰𑑂𑐫𑑀𑐬𑑂𑐴𑐶𑐬𑐞𑑂𑐩𑐫𑑟 𑐳𑑟𑐱𑑂𑐬𑐶𑐟𑑟 𑐳𑐸𑐰𑑅 𑑋 Comparison: Aksharamukha agrees. Nepali-Lipi leaves ꣳ unconverted. Converting the Newari script back to Devanagari gives the original. === Newari sample using 𑐮𑑆 from [[𑐎𑐬𑑂𑐣𑐵𑐚𑐎#𑐳𑐬𑐎𑐵𑐬 𑐰 𑐥𑑂𑐬𑐱𑐵𑐳𑐣|𑐎𑐬𑑂𑐣𑐵𑐚𑐎]] === 𑐡𑐎𑑂𑐰𑑄 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵𑐫𑐵 𑐥𑑂𑐬𑐱𑐵𑐳𑐣 𑐕𑐩𑑂𑐴 '''𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑑆𑐵𑐢𑐷𑐱''' 𑐰𑐵 𑐖𑐶𑐮𑐵𑐫𑐸𑐎𑑂𑐟𑐫𑐵 𑐀𑐢𑐷𑐣𑐫𑑂 𑐖𑐸𑐂𑑋 Automatic Conversion: दक्वं जिल्लाया प्रशासन छम्ह '''जिल्ल़ाधीश''' वा जिलायुक्तया अधीनय् जुइ। Comparison: Nepali-Lipi agrees. Aksharamukha gives '''जिल्ळाधीश'''. Converting the Devanagari back to Newari gives the original. === Specific example words & phrases === * संवत्‌य् →︎ 𑐳𑑄𑐰𑐟𑑂‌𑐫𑑂 (test zero width non-joiner) * यू॰ एस॰ ए॰ टुडे →︎ 𑐫𑐹𑑏 𑐊𑐳𑑏 𑐊𑑏 𑐚𑐸𑐜𑐾 (test abbreviation marks) * For all of these, conversion in the other direction gives back the originals. === Intentionally Unconverted Devanagari === क कऀ ऄ ऍ ऎ ऑ ऒ ऩ ऱ ळ ऴ कऺ कऻ कॅ कॆ कॉ कॊ कॎ कॏ क॑ क॒ क॓ क॔ कॕ कॖ कॗ ॲ ॳ ॴ ॵ ॶ ॷ ॸ ॹ ॺ ॻ ॼ ॽ ॾ ॿ Automatic conversion: 𑐎 𑐎ऀ ऄ ऍ ऎ ऑ ऒ ऩ ऱ ळ ऴ 𑐎ऺ 𑐎ऻ 𑐎ॅ 𑐎ॆ 𑐎ॉ 𑐎ॊ 𑐎ॎ 𑐎ॏ 𑐎॑ 𑐎॒ 𑐎॓ 𑐎॔ 𑐎ॕ 𑐎ॖ 𑐎ॗ ॲ ॳ ॴ ॵ ॶ ॷ ॸ ॹ ॺ ॻ ॼ ॽ ॾ ॿ Notes & Comparison: * Nepali Lipi agrees. * Aksharamukha gives: 𑐎 𑐎ऀ ऄ 𑐊 𑐊 𑐁 𑐌 𑐣𑑆 𑐬𑑆 𑐮𑑆 𑐲𑑆 𑐎𑐵 𑐎𑐵 𑐎𑐾 𑐎𑐾 𑐎𑐶 𑐎𑑀 𑐎𑐾 𑐎ॏ 𑐎↑ 𑐎↓ 𑐎॓ 𑐎 𑐎𑐾 𑐎𑐸 𑐎𑐹 𑐊 𑐁 𑐁 ॵ 𑐄 𑐅 ॸ 𑐖𑑆𑑆 ॺ ˍ𑐐 ˍ𑐖 ʔ ˍ𑐜 ˍ𑐧 * Words in Devanagari that are not Nepalbhasa will need to be marked to prevent conversion using <code>-{ }-</code> * Aksharamukha seems to be making a best-effort transliteration, which does not seem to be the purpose of LanguageConverter. If anyone is really excited about the differences, here they are in an easier to inspect table format. {| style="vertical-align:bottom;" |- | Devanagari | क | कऀ | ऄ | ऍ | ऎ | ऑ | ऒ | ऩ | ऱ | ळ | ऴ | कऺ | कऻ | कॅ | कॆ | कॉ | कॊ | कॎ | कॏ | क॑ |- | Autoconvert | 𑐎 | 𑐎ऀ | ऄ | ऍ | ऎ | ऑ | ऒ | ऩ | ऱ | ळ | ऴ | 𑐎ऺ | 𑐎ऻ | 𑐎ॅ | 𑐎ॆ | 𑐎ॉ | 𑐎ॊ | 𑐎ॎ | 𑐎ॏ | 𑐎॑ |- | Aksharamukha | 𑐎 | 𑐎ऀ | ऄ | 𑐊 | 𑐊 | 𑐁 | 𑐌 | 𑐣𑑆 | 𑐬𑑆 | 𑐮𑑆 | 𑐲𑑆 | 𑐎𑐵 | 𑐎𑐵 | 𑐎𑐾 | 𑐎𑐾 | 𑐎𑐶 | 𑐎𑑀 | 𑐎𑐾 | 𑐎ॏ | 𑐎↑ |- | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- | Devanagari | क॒ | क॓ | क॔ | कॕ | कॖ | कॗ | ॲ | ॳ | ॴ | ॵ | ॶ | ॷ | ॸ | ॹ | ॺ | ॻ | ॼ | ॽ | ॾ | ॿ |- | Autoconvert | 𑐎॒ | 𑐎॓ | 𑐎॔ | 𑐎ॕ | 𑐎ॖ | 𑐎ॗ | ॲ | ॳ | ॴ | ॵ | ॶ | ॷ | ॸ | ॹ | ॺ | ॻ | ॼ | ॽ | ॾ | ॿ |- | Aksharamukha | 𑐎↓ | 𑐎॓ | 𑐎 | 𑐎𑐾 | 𑐎𑐸 | 𑐎𑐹 | 𑐊 | 𑐁 | 𑐁 | ॵ | 𑐄 | 𑐅 | ॸ | 𑐖𑑆𑑆 | ॺ | ˍ𑐐 | ˍ𑐖 | ʔ | ˍ𑐜 | ˍ𑐧 |} 5pzhzqxjbe5qkotuw2grq3t1wv3bvwg