Wikipedia newwiki https://new.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%82_%E0%A4%AA%E0%A5%8C MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter माध्यम विशेष खँलाबँला छ्येलेमि छ्येलेमि खँलाबँला विकिपिडिया विकिपिडिया खँलाबँला किपा किपा खँलाबँला मिडियाविकि मिडियाविकि खँलाबँला Template Template talk ग्वाहालि ग्वाहालि खँलाबँला पुचः पुचः खँलाबँला दबू दबू खँलाबँला TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 898 1124452 1123614 2026-09-10T19:02:43Z Eukesh 11 /* स्वयादिसँ */ 1124452 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/शीत हताः}} [[Image:NATO_vs._Warsaw_Pact_(1949-1990).svg|250px]] [[Image:Cold War alliances mid-1975.svg|thumb|250px|The "[[Three-world model|Three Worlds]]]] [[Image:Čížov (Zaisa) - preserved part of Iron curtain.JPG|thumb|Remains of the "Iron Curtain" in the [[Czech Republic]]]] [[लिपांगु हलिम हताः]] धुंका संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत संघया दथुइ ख्वांगुया वंगु स्वापूं हलिमय् हःगु ध्रुवीकृत अवस्थायात शीत हताः बाय् युद्ध धाइ। शीत युद्ध निक्वःगु विश्वयुद्ध धुंकाः संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत सङ्घ (USSR) व इमिसं नेतृत्व याःगु गुटतयेगु दथुइ जुइगु भूराजनीतिक तनाव व धेधेबल्ला ई ख। थ्व युद्धय् निगू महाशक्ति दथुइ प्रत्यक्ष तःधँगु सैनिक ल्वापू मजुल, अले उकिं थुकियात 'शीत' (ख्याउंगु) युद्ध धाय्‌गु ख। थ्व तनाव सन् १९४७ निसें सन् १९९१ य् सोभियत सङ्घया पतन मजुबिले तक दयाच्वन। शीत युद्धया मू कारण विचारधाराया मतभेद ख, गन अमेरिकां पुँजीवाद व लोकतन्त्रया प्रतिनिधित्व यात धाःसा सोभियत सङ्घं साम्यवादया प्रतिनिधित्व यात। थ्व ईलय् नितां पक्षं आणविक ल्वाभःतेगु तःधँगु भण्डार दयेकल, गुकियात आणविक ल्वाभः धेधेबल्ला (Nuclear arms race) धाइ। थुकिया नापनापं इमिसं अन्तरिक्ष धेधेबल्ला (Space Race) व गुप्तचर ज्याय् नं तःधँगु शक्ति छ्यल। कोरियन युद्ध व भियतनाम युद्ध थेंज्याःगु क्षेत्रिय ल्वापूलय् निगुलिं महाशक्तिं प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रुपं थःथःगु समर्थित पक्षयात ग्वाहालि यात। बर्लिनया अंगः दनेत व क्युबन मिसाइल सङ्कट थज्याःगु घटनात शीत युद्धया दकलय् तनावपूर्ण क्षणत खः। सन् १९९१य् सोभियत सङ्घ विघटन जुइधुंका शीत युद्धया अन्त्य जुल व अमेरिका छगू जक विश्व महाशक्ति कथं दत। ==मू घटना== ===क्युबन मिसाइल क्राइसिस=== '''क्युबन मिसाइल क्राइसिस''' वा '''क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट''' ( Cuban Missile Crisis ) धाःगु अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==स्वयादिसँ== * [[हताः]] [[पुचः:इतिहास]] [[पुचः:शीत युद्ध]] od6oi77wmu5bz9a5wipbl75j8oltyto 0 1371 1124526 1103505 2026-09-10T20:17:14Z Eukesh 11 1124526 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/राष्ट्रवाद}} [[Image:"Onward to Victory", World War I Allied propaganda postcard.jpg|thumb|A postcard from 1916 showing [[national personification]]]] [[Image:381px-Grotius de jure 1631.jpg|thumb|Title page from the second edition (Amsterdam 1631) of ''De jure belli ac pacis'']] [[Image:JV Snellman.jpg|thumb|Senator [[Johan Vilhelm Snellman]]]] <!-- Inspired by French "see also button", creates a basic framework for articles, please comment at :new:User:Eukesh --> {{Infobox |- }} '''राष्ट्रवाद''' ( Nationalism ) धाःगु छगू राजनीतिक व सामाजिक विचारधारा खः, गुकिं थःगु राष्ट्र, संस्कृति, व जनताप्रतिया निष्ठा व भक्तियात सर्वोपरि कथं स्वइ। थ्व विचारधाराया मू मान्यता अनुसार राष्ट्र छगू प्राकृतिक व मौलिक राजनीतिक इकाइ खः, गुकियात थःगु सम्प्रभुता व स्वशासनया अधिकार दयेमाः। राष्ट्रवादं छगू हे भाषा, इतिहास, संस्कृति, व भौगोलिक क्षेत्र दुगु मनूतयेत छथासय् मुंकाः राष्ट्रिय म्हसीका दयेकेगु ज्या याइ। थ्व विचारधाराया विकास १८गु शताब्दीया लिपांगु भागय् युरोपय् जुगु खः, गुकिं [[फ्रेञ्च क्रान्ति]] लिपा तःधँगु रुप काःगु खः। राष्ट्रवादं इतिहासय् आपालं देय्तयेत औपनिवेशिक शासन निसें मुक्त जुयेत व स्वशासित राष्ट्र-राज्य (nation-state) दयेकेत तःधँगु प्रेरणा बिल। थुकिसं नागरिकतयेगु दथुइ एकता, भ्रातृत्व व राष्ट्रिय गौरवया भावना अप्वःकायेत ग्वहालि याइ। तर, थुकिया अतिवादी वा उग्र रुपं (extreme nationalism) मेगु राष्ट्रतयेत मयेकेगु, युद्ध, व जातीय द्वन्द्व थेंज्याःगु समस्यात नं ब्वलंकेफु। राष्ट्रवादयात मू कथं नागरिक राष्ट्रवाद (civic nationalism) व सांस्कृतिक/जातीय राष्ट्रवाद (cultural/ethnic nationalism) य् बायेछिं। नागरिक राष्ट्रवादं कानूनी अधिकार व समान नागरिकताय् बः बी धाःसा सांस्कृतिक राष्ट्रवादं साझा भाषा व परम्परायात मू आधार म्हसीकी। आधुनिक हलिमय् राष्ट्रवाद राष्ट्रिय राजनीति व वैदेशिक नीतिया छगू मुख्य निर्धारक तत्व खः। थौंया ईलय् थुकियात विश्वव्यापीकरणया विरुद्धय् व सामाजिक व आर्थिक कथं अल्पमतय् लाःपिन्त क्वतलेत नं छ्यलीगु या। दसुया निंतिं आप्रवास विरुद्ध जुयाच्वंगु युरोपया अतिराष्ट्रवाद, व नेपाःया पञ्चायती व्यवस्थाय् नेपालभाषाया दमनयात कायेछिं। == म्हसीका == === आयागु हमिले राष्ट्रवाद === == लिधंसा == <references/> == स्वया दिसँ == === स्वापू दुगु च्वसु === * [[राजनीति]] * === पिनेयागु स्वापूत === * {{राजनीति}} {{Commonscat|Nationalism}} [[पुचः:राजनीति]] oq6c1tqt921rx65j15ltpcnw0eweczs 0 1466 1124603 1120082 2026-09-11T03:14:25Z Eukesh 11 /* प्रशासनिक विभाजन */ 1124603 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/क्यामेरून}} [[Image:Cameroon (orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:Location Cameroon AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]] {{Infobox_Country |native_name = क्यामरुन गणराज्य |conventional_long_name = {{lang|fr|''République du Cameroun''}} |common_name = क्यामरुन |image_flag = Flag of Cameroon.svg |image_coat = Coat of arms of Cameroon.svg |image_map = LocationCameroon.svg |national_motto = "{{lang|fr|''Paix - Travail - Patrie''}}"{{spaces|2}}<small>([[फ्रेञ्च भाषा|फांसे]])<br />"शांति - श्रम - पितृदेय्‌" |national_anthem = <span style="line-height:1.33em;">{{lang|fr|''[[क्यामरुनया देय्‌ म्ये|Ô Cameroun, Berceau de nos Ancêtres]]''}}{{spaces|2}}<small>([[फ्रेञ्च भाषा|फांसे भाषा]])<br />''ओ क्यामरुन, झिगु पुवर्जतेगु सहारा''&nbsp;¹</small></span> |official_languages = [[फ्रेञ्च भाषा|फांसे भाषा]], [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] |capital = [[योन्डे]] |latd=3 |latm=52 |latNS=N |longd=11 |longm=31 |longEW=E <!--Google Maps--> |largest_city = [[डोउला]] |demonym = कैमरुनियन |government_type = [[गणराज्य]] |leader_title1 = राष्ट्रपति |leader_title2 = प्रधानमंत्री |leader_name1 = पेरिन फोकोउ |leader_name2 = फ्रेंक इबाई |area_rank = 53वां <!--Demographic Yearbook 1.--> |area_magnitude = 1 E11 |area= 475,442 |areami² = 183,568 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 1.3 <!--CIA World Factbook--> |population_estimate = 17,795,000 <!--UN World Population Prospects--> |population_estimate_rank = 58वां <!--UN World Population Prospects--> |population_estimate_year = 2005 <!--UN World Population Prospects--> |population_census = 15,746,179 |population_census_year = 2003 |population_density = 37<!--UN World Population Prospects--> |population_densitymi² = 97<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 167वां <!--UN World Population Prospects--> |GDP_PPP = <br />$41.723 बिलियन |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP_rank = - |GDP_PPP_per_capita = $2,152 |GDP_PPP_per_capita_rank = - |sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता]] |sovereignty_note = तारीख |established_event1 = [[फ्रान्स|फ्रान्सं]] |established_event2 = [[बेलायत|यूकें]] |established_date1 = १ ज्यानुवरी १९६० |established_date2 = १ अक्टोबर १९६१ |HDI = {{increase}} 0.532 |HDI_rank = 144गु |HDI_year = 2007 |HDI_category = <font color="#ffcc00">मध्यम</font> |currency = [[सेन्ट्रल अफ्रिकन सीएफए फ्राङ्क]] |currency_code = XFA |country_code = |time_zone = [[वेस्ट अफ्रिका टाइम|डब्ल्यूएटी]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = मदूगु |utc_offset_DST = +1 |cctld = [[.cm]] |calling_code = 237 }} '''क्यामरुन''' मध्य व पश्चिम अफ्रीकाय् दूगु छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌या पश्चिमय् [[नाइजेरिया]], उत्तर-पूर्वय् [[चाड]], पूर्वय् [[केन्द्रिय अफ्रीकी गणराज्य]] व दक्षिणय् [[इक्वीटरियल गिनी]], [[ग्याबोन]] व [[कङ्गो]] ला। देय्‌ञा भौगोलिक, सांस्कृतिक व प्राकृतिक विशेषतायागु हिसाबं थुकियात अफ्रिका इन मिनिएचेर (चिधंगु अफ्रीका) नं धाइगु या। थ्व देशय् २०० स्वया अप्व जनजाति व भाषिक पुचः दु। ==इतिहास== ===कानेम–बोर्नु साम्राज्य=== {{मू पौ|कानेम-बोर्नु साम्राज्य}} थ्व साम्राज्य मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। ==प्रशासनिक विभाजन== {| class="wikitable" ! क्षेत्र!!नां !!फ्रेन्च नां !! मू नगर !! जनसंख्या (२००५ जनगणना) !! जनसंख्या (२०२२ अनुमान) !! क्षेत्रफल (किमि^२ ) !! जनसंख्या घनत्व (/किमि^२ ) |- | १. || अदामावा ||Adamaoua|| न्गाउन्डेरे || ९०३,००० || १,१२४,००० || ६३,७०१ || ८ |- | २. || केन्द्र || Centre|| याउन्डे || ३,१०५,००० || ३,९०५,००० || ६८,९५३ || २४ |- | ३. || पूर्व (वता)|| Est|| बर्तुआ || ७८३,००० || ८३०,००० || १०९,००२ || ५ |- | ४. || सुदूर उत्तर || Extrême-Nord || मारौआ || ३,११९,००० || ३,७९६,००० || ३४,२६३ || ५४ |- | ५. || लिटोरल || Littoral|| डौआला || २,५०२,००० || ३,१७८,००० || २०,२४८ || ६७ |- | ६. || उत्तर || Nord|| गारौआ || १,७०३,००० || २,२९७,००० || ६६,०९० || १३ |- | ७. || उत्तरपश्चिम || Nord-Ouest || बमेन्दा ३. || १,७३५,००० || १,९०६,००० || १७,३०० || ६९ |- | ८. || दक्षिण || Sud|| एबोलोवा || ६४१,००० || ७७३,००० || ४७,१९१ || ८ |- | ९. || दक्षिणपश्चिम || Sud-Ouest || बुए || १,३२५,००० || १,५०३,००० || २५,४१० || ३४ |- | १०. || पश्चिम || Ouest|| बाफौसम || १,७१२,००० || १,८७५,००० || १३,८९२ || ९७ |} == स्वयादिसँ == * [[अफ्रिका]] {{देय्‌ च्वसु|क्यामेरुन}} {{अफ्रिका}} {{देय्}} {{Commonscat|Cameroon}} [[पुचः:देय्‌]] [[पुचः:अफ्रिका]] [[पुचः:देय्]] 8z5wisfdq95b44l6p5a6hb0zyjm349o 0 1469 1124601 1067568 2026-09-11T03:13:38Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124601 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/चाड}} [[Image:La Tchadienne (instrumental).ogg]] [[Image: Chad (orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:Location Chad AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]] {{Infobox_Country <!-- If editing infobox, please update [[Template:Country infobox data Chad]] also --> |native_name = جمهورية تشاد<br>''République du Tchad'' |conventional_long_name = चाड गणतन्त्र |common_name = चाड |image_flag = Flag of Chad.svg |image_coat = |symbol_type=Coat of arms |image_map = LocationChad.png |national_motto = Unité, Travail, Progrès ([[फ्रेञ्च भाषा|French]]: Unity, Work, Progress) |national_anthem = [[La Tchadienne]] |official_languages = [[फ्रेञ्च भाषा|French]], [[Arabic language|Arabic]] |capital = [[N'Djamena]] |latd=12 |latm=06 |latNS=N |longd=15 |longm=02 |longEW=E |largest_city = [[N'Djamena]] |government_type = [[Republic]] |leader_title1 = [[Heads of state of Chad|President]] |leader_title2 = [[Prime Minister of Chad|Prime Minister]] |leader_name1 = [[Idriss Déby]] |leader_name2 = [[Pascal Yoadimnadji]] |area_rank = 21st |area_magnitude = 1 E12 |area= 1,284,000 |areami²= 495,753 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |percent_water = 1.9% |population_estimate = 9,749,000 |population_estimate_rank = 82nd |population_estimate_year = 2005 |population_census = 6,279,921 |population_census_year = 1993 |population_density = 7.6 |population_densitymi² = 19.7 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |population_density_rank = 212th |GDP_PPP = $13.723 billion |GDP_PPP_rank = 128th |GDP_PPP_year= 2005 |GDP_PPP_per_capita = $1,519 |GDP_PPP_per_capita_rank = 155th |sovereignty_type = [[History of Chad|Independence]] |sovereignty_note = From [[France]] |established_event1 = Date |established_date1 =[[August 11]], [[1960]] |HDI = 0.341 |HDI_rank = 173rd |HDI_year = 2003 |HDI_category = <font color="#E0584E">low</font> |currency = [[CFA franc]] |currency_code = XAF |country_code = TCD |time_zone = [[West Africa Time|WAT]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +1 |cctld = [[.td]] |calling_code = 235 |footnotes = }} '''चाड''' आधिकारिक रुपं '''गणतन्त्र चाड''' उत्तर व मध्य अफ्रिकाया दथुइ लाःगु छगू भूपरिवेष्ठित देय् ख। थ्व देय्या उत्तरय् [[लिबिया]] , पूर्वय् [[सुडान]] , दक्षिणय् [[मध्य अफ्रिकी गणतन्त्र]] , दक्षिणपश्चिमय् [[क्यामरुन]] , दक्षिणपश्चिमय् [[नाइजेरिया]] (चाड पुखुलिइ) , व पश्चिमय् [[नाइजर]] ला। चाडया जनसंख्या १ कोटी ६० लखः दु, गुकिलि १६ लख मनु राजधानी व दकलय् तःधंगु नगर न्'जामेना(N'Djamena)य् च्वनि। कुल क्षेत्रफल करिब १,३००,००० किमि ^२ (५००,००० वर्ग माइल) दूगु चाड अफ्रिकाया न्यागूगु दक्ले तःधंगु देय् ख व हलिमय् क्षेत्रफलया आधारय् नीगुगु दक्ले तःधंगु देय् ख। चाडय् यक्व भौगोलिक क्षेत्र दु: उत्तरय् [[सहारा]] मरुभूमि, केन्द्रय् छगू शुष्क क्षेत्र गुकियात [[साहेल]] धाइ व दक्षिणय् अप्व उर्वर सुडानियान सभाना क्षेत्र ला। चाड पुखू , गुकिया नामं थ्व देय् या नां वःगु दु, अफ्रिकाया निगुगु दकलय् तःधंगु [[प्या-बं]] (wetland) ख। चाडया सरकारी भाय् अरबी व फ्रेन्च खः। थ्व थासय् २०० स्वया अप्व थी-थी जातीय व भाषिक पुचःत दु। चाडय् इस्लाम (५५.१%) व क्रिश्चियन धर्म (४१.१%) मू धर्म ख। ईसापूर्व ७गु सहस्राब्दी निसें मनुया जनसंख्या यक्व ल्याखय् चाडियन बेसिनय् थ्यन। ईस्वी १गु सहस्राब्दीया अन्त्य तक्क चाडया साहेलियन पट्टीइ राज्य व साम्राज्यया झ्वः ब्वलंगु व पतन जुल। थथे दूगु साम्राज्यतेसं प्रत्येकं थ्व क्षेत्रं वनिगु ट्रान्स-सहारा व्यापारिक मार्गयात नियन्त्रण यायेगु कुतः यात। फ्रान्सं सन् १९२० तक्क थ्व भूभाग त्याकल व थ्व भूभागयात फ्रान्सेली इक्वेटोरियल अफ्रिकाया छगू भागया रुपय् दुथ्याकल। सन् १९६०इ चाडं फ्रान्कोइस टोम्बलबेया नेतृत्वय् स्वतन्त्रता प्राप्त यात। मुस्मां उत्तरय् वय्कःया नीतिप्रति आक्रोशया परिणति सन् १९६५ य् ताःईतक न्ह्याःगु गृहयुद्ध सुरु जुल। सन् १९७९य् विद्रोहीतय्सं राजधानी त्याकाः दक्षिणया वर्चस्वयात अन्त्य यात। अनंलि विद्रोही कमाण्डरत हिसेन हाब्रें थः प्रतिद्वन्द्वीतेत बुके मफुतले थःथवय् ल्वानाच्वन। चाडियन –लिबियाया द्वन्द्व सन् १९७८इ लिबियाया आक्रमणं ब्वलंगु ख गुकिलिं सन् १९८७य् फ्रान्सेली सैन्य हस्तक्षेप (अपरेशन Épervier) नापं क्वचाल। हिसेन हाब्रेयात सन् १९९०य् वया जनरल इद्रिस डेबीं सत्ताच्युत याःगु खः। फ्रान्सेली समर्थनय् चाड राष्ट्रिय सेनाया आधुनिकीकरण सन् १९९१य् न्ह्याःगु खः। सन् २००३ निसें सुडानय् डार्फर संकट थनया सीमाय् थ्यन व राष्ट्रयात अस्थिर यात। न्हापा हे गरिब जुयाच्वंगु थ्व राष्ट्रं पूर्वी चाडया शिविरय् द्वलंद्वः सुडानी शरणार्थीतय्त च्वनेगु व्यवस्थाया निंतिं संघर्ष यायेमाल। चाडया व्यवस्थापिका संसद, राष्ट्रिय सभाय् आपालं राजनीतिक दलत ब्वति काःगु जुसां इद्रिस डेबीया अध्यक्षताया इलय् देशभक्त उद्धार आन्दोलन(Patriotic Salvation Movement )या ल्हातय् सत्ता दृढतापूर्वक दयाच्वन। थ्व शासनयात निरंकुशवादी धकाः वर्णन याःगु दु। सन् २०२१ अप्रिलइ राष्ट्रपति डेबीयात एफएसीटी विद्रोहीतेसं स्यायेधुंका वय्कःया काय् महामत डेबीया नेतृत्वय् संक्रमणकालीन सैनिक परिषदं सरकारया नियन्त्रण यात व राष्ट्रिय सभा विघटन यात। चाड राजनीतिक हिंसा व बारम्बार जुइगु सैन्य कूया कारणं ग्रस्त जुयाच्वंगु दु। चाड मानव विकास सूचकांकय् २गु दकलय् म्हो थासय् लाःगु दु। २०२१य् ०.३९४ अंक नापं १९०गु थासय् लाःगु दु व दकलय् म्हो विकसित देय् हलिंया दकलय् गरिब व भ्रष्टाचारी देय् मध्ये छगू देय् जुयाच्वंगु दु। थनया अप्वः धइथें बासिन्दात निर्वाह पशुपालन व बुंज्या यासें गरिबीइ म्वानाच्वंगु दु। सन् २००३ निसें कच्चा चिकं देय्या निर्यात आम्दानीया प्राथमिक स्रोत जुयाच्वंगु दु, गुकिलिं परम्परागत कपाय् उद्योगयात प्रतिस्थापन याःगु दु। मानव अधिकारया ख्यलय् चाडया रेकर्ड बांमला व बारम्बार मानव अधिकारया दुरुपयोग गथेकि स्वेच्छाचारी जेल, गैह्रन्यायिक हत्या, व सुरक्षा बल व सशस्त्र मिलिसिया निगुलिं नागरिक स्वतन्त्रताया हनन याःगु वर्तमान इतिहास दु। ==इतिहास== ===कानेम–बोर्नु साम्राज्य=== {{मू पौ|कानेम-बोर्नु साम्राज्य}} थ्व साम्राज्य मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। ==भूगोल== ==अर्थतन्त्र== ==राजनीति== {{देय् च्वसु}} {{देय्}} {{Commonscat|Chad}} [[पुचः:देय्]] 5o0wquy3nx08dv4t78ef79cz2q0j7je 0 1478 1124583 1124307 2026-09-11T03:01:25Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124583 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/इथियोपिया}} [[Image:Wedefit Gesgeshi Widd Innat Ittyoppya.ogg]] [[Image: Ethiopia (Africa orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:Location Ethiopia AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]] {{Infobox_Country| |native_name = <small>የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ<br>ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ<br>''ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk''</small> |conventional_long_name = <small>संघीय गणतन्त्र इथियोपिया </small> |common_name = इथियोपिया |image_flag = Flag of Ethiopia.svg |image_coat Coat_of_arms_of_Ethiopia.svg |image_map = Ethiopia in its region.svg |national_motto = none |national_anthem = [[Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp'ya]]<br>(March Forward, Dear Mother Ethiopia) |official_languages = [[आम्हारिक भाषा]] |capital = [[अदिस अबाबा]] |latd=9 |latm=01 |latNS=N |longd=38 |longm=44 |longEW=E | |largest_city = [[अदिस अबाबा]] |government_type = [[संघीय गणतन्त्र]]¹ |leader_title1 = [[President of Ethiopia|President]] |leader_title2 = [[Prime Minister of Ethiopia|Prime Minister]] |leader_name1= [[Girma Wolde-Giorgis]] |leader_name2 = [[Meles Zenawi]] |area_rank = 27th |area_magnitude = 1 E12 |area = 1,104,300 |areami² = 426,371 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 0.7% |population_estimate = 75,067,000 <!--http://www.csa.gov.et/text_files/2005_national_statistics.htm--> |population_estimate_year = 2006 |population_estimate_rank = 15th² |population_census = 53,477,265 |population_census_year = 1994 |population_density = 70 |population_densitymi² = 181 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 123rd |GDP_PPP_year= 2005 |GDP_PPP = $60.099 billion |GDP_PPP_rank = 69th |GDP_PPP_per_capita = $823 |GDP_PPP_per_capita_rank = 173rd |sovereignty_type = [[History of Ethiopia|Establishment]] |established_event1 = Traditional date |established_date1 = c. 980 BC |established_event2 = as the [[Dʿmt|Kingdom of D'mt]] |established_date2 = [[8th century BC]] |established_event3 = as the [[Kingdom of Aksum]] (successor kingdom of D'mt) |established_date3 = [[1st century BC]] |HDI_year = 2003 |HDI = 0.367 |HDI_rank = 170th |HDI_category = <font style="color:#E0584E">low</font> |currency = [[Ethiopian birr|Birr]] |currency_code = ETB |country_code = ETH |time_zone = [[East Africa Time|EAT]] |utc_offset = +3 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +3 |cctld = [[.et]] |calling_code = 251 |footnotes = ¹Ethiopia is ostensibly a democracy, but has a [[dominant-party system]] led by the [[Ethiopian People's Revolutionary Democratic Front]].<br>²Rank based on 2005 population estimate by the United Nations }} इथियोपिया छगू अफ्रिकी देय् ख। थ्व देय्‌ उपनिवेष युगय् ताःहाकःतक्क स्वतन्त्र जुयाच्वनेफूगु छगू जक्क देय् ख। ==तजिलजि== ===भाय्=== थ्व देय्‌या मू भासय् [[आम्हारिक भाषा|आमरिया]], गि‘इज़ि, ऒरॊमिंय, तिगिरिंय, गुरगींय, सॊमलींय, आफ़रिंय, सीदमिंय, हदीयंय, कॆमिबतिंय, वॆलयितिंय, गमॊंय, कॆफ़ंय, हमॆरिंय, सिलित्’ईंय, हादॆरींय आदि भाय् ला। थ्व देसय् छ्येलिगु भाय् थ्व कथं दु<ref>[https://web.archive.org/web/20130508203629/http://www.ethiopic.com/alangugs.htm इथियोपिक दत् कम्‌या वेब्याक मेशिनय् दयाच्वंगु ल्यँपौ]</ref>-१ अरी, २ अफ़रि, ३ अलब, ४ [[आम्हारिक भाषा|अमरिंय]], ५ अनिफ़ीलॊ, ६ अंयिवकि, ७ अरिबॊरे, ८ अरिगॊब, ९ अविनिजि, १० बयिसॊ, ११ बमिबेशी, १२ बसिकेतॊ, १४ बेनिछि, १५ बॆरित, १७ बीरले, १८ ऒरॊमॊ (बॊरॆन-अरिसी-गुजी) (ऒरॊमिंय), १९ बॊरॊ, २० बुरिजी, २१ बुस, २२ छ्’अर, २३ दॆसनॆछि, २४ दीमे, २५ दॆरश, २६ दीज़ी, २७ दॊरिज़े, २८ गुरगे, २९ गमॊ-गॊफ़-दविरॊ, ३० गनिज़, ३१ गवद, ३२ गेदेवॊ, ३४ गुमुज़ि, ३५ हदीय (हदीयंय), ३६ हमॆरि बन (हमॆरिंय), ३७ हॊज़ॊ, ३८ कछम-गरिजुले, ३९ कसीपॊ-बलॆसी, ४० कफ़ीछॊ, ४१ कॆमिबत (कॆमिबतिंय), ४२ करॊ, ४३ कॊमॊ, ४४ कॊनिसॊ, ४५ कुरॆति, ४७ कुनिफ़ॆलि, ४८ किवम, ४९ किवेगु, ५० लीबीदॊ, ५१ मजनिगि, ५२ मले, ५३ मि’ईनि, ५४ मेलॊ, ५५ मॆसिमॆसि, ५६ मुरिले, ५७ मुरिसी, ५९ नयी, ६० गुरगे (सॊदॊ), ६१ नु’आरि, ६२ नियनिगतॊमि, ६३ ऒपु’ऒ, ६४ ऒयिद, ६५ क्’ऒतु (ऒरॊमॊ), ६६ सहॊ, ६७ सॆज़ॆ, ६८ शबॊ, ६९ शकछॊ, ७० शेकॊ, ७१ सीदमॊ (सीदमिय), ७२ सुमले, ७३ सुरी, ७५ तिगिरिंय, ७६ त्͟स्’अमयि, ७७ उदुकि, ७८ गुरगे (मि‘इरबि), ७९ ऒरॊमॊ (मि‘इरबि-मॆककॆलॆंय), ८० अगॆवि (मि‘इरबि), ८१ वॆलयित, ८२ छ्’अमितनिगि, ८३ यॆमिस, ८४ ज़यि, ८५ ज़यिसे-ज़ॆरिगुल नछॆवि। ==इतिहास== {{मू पौ|इथियोपियाया इतिहास}} '''इथियोपियाया इतिहास''' [[अफ्रिका]] महाद्वीपया छगू अद्भूत व पुलांगु इतिहास खः। थ्व देय्यात प्राचीन ईलय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकीगु खः। इथियोपियायात मानव सभ्यताया प्रारम्भिक थाय् मध्ये छगूया रुपय् कायेगु या, छाय्‌धाःसा थन ३२ लाख दँ पुलांगु होमिनीड 'लुसी' (Lucy) या अवशेष लुयावःगु दु। प्राचीन ईलय् थन [[अक्सुम साम्राज्य]] (Aksumite Empire) विकसित जुल, गुकिं व्यापार, वास्तुकला व नौवाहनया ख्यलय् तःधँगु प्रगति यात। अक्सुम साम्राज्यं न्हापांगु शताब्दीइ क्रिश्चियन धर्मयात आधिकारिक धर्मया रुपय् स्वीकार याःगु खः। युरोपीय शक्तितयेसं अफ्रिकायात थःगु औपनिवेशिक कब्जा दुने लाकूगु ईलय् नं इथियोपिया थःगु स्वतन्त्रता रक्षा यायेत सफल जुल। सन् १८९६य् जुगु अदवाया युद्धय् (Battle of Adwa) इथियोपियाया सेनां इटलीया सेनायात बुकाः थःगु सार्वभौमसत्ता रक्षा याःगु खः। निक्वःगु विश्वयुद्धया ईलय् इटलीं छुं ई थुकियात कब्जा याःसां लिपा हाकनं स्वतन्त्र जुल। सम्राट हैल सेलासी (Haile Selassie) थ्व देशया छम्ह प्रभावशाली व प्रसिद्ध शासक खः, सुनां देय्यात आधुनिकता पाखे यंकल। लिपा सन् १९७४य् कम्युनिष्ट शासन (Derg) या पलिस्था जुल व राजतन्त्रया अन्त्य जुल। सन् १९९१य् कम्युनिष्ट शासन क्वचाल व संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रया पलिस्था जुल। थौंकन्हे इथियोपिया अफ्रिकन युनियन (African Union) या मुख्यालय दूगु महत्त्वपूर्ण राष्ट्र खः। ===इथियोपियन साम्राज्य=== थ्व साम्राज्ययात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। ==प्रशासन== थ्व देय्‌यात ९गु जातीय प्रान्त व निता संघीय नगरय् बायातःगु दु। थ्व प्रान्ततेत किलिलि धाइ। थ्व देय्‌या किलिलित तिगिरयि, आफ़रि, आमर, ओरोमिया, सोमाली, बेनिशनिगुलि गुमुज़, दक्षिणी राष्ट्र जनजाति व मनूतेगु प्रान्त, गमिबेला व हारॆरी खः धाःसा निता नगर आदीस अबाबा व दिरेदव ख। सकल प्रान्ततेत वेरेदा धाःगु प्रशासनिक जिल्लाय् बायातःगु दु। थ्व देय्‌या जिल्लात थ्व कथं दु- ===आफर प्रान्त=== {{Multicol}} * आबल जिल्ला * आफ़मिबॊ जिल्ला * आफ़िदेर जिल्ला * आमिबर जिल्ला * आरिगॊब जिल्ला * आरित्’उम जिल्ला * आविर जिल्ला * आवशि फ़ॆनितले जिल्ला * आसयित जिल्ला * बॆरिहले जिल्ला * बुरे मुदयितु जिल्ला * छ्’इफ़िर जिल्ला * दलॊलि जिल्ला * दॆवॆ जिल्ला * दुबिती जिल्ला * दुलॆछ जिल्ला {{Multicol-break}} * इलीदरि जिल्ला * इरॆबिती जिल्ला * इव जिल्ला * फ़ुरिसी जिल्ला * गॆवने जिल्ला * गुलीन जिल्ला * क्’ऒनॆब जिल्ला * मॆगले जिल्ला * मीले जिल्ला * सिमुरॊबी गॆललॊ जिल्ला * तॆललकि जिल्ला * त्’ऎरु जिल्ला * यलॊ जिल्ला {{Multicol-end}} ===आम्हारा प्रान्त=== {{Multicol}} * आछ्’ऎफ़ॆरि जिल्ला * आदी आरिक्’अयि जिल्ला * आदेति जिल्ला * आलॆफ़ जिल्ला * आमिबसॆलि जिल्ला * आनिगॊलल त्’ऎरन आसगिरिति जिल्ला * आनिकॆश जिल्ला * आनिकॊबॆरि जिल्ला * आनित्स्’ऒकीयन गॆमिज़ जिल्ला * आरितुम फ़ुरिसीन जीले जिल्ला * आवॆबॆलि जिल्ला * बःइरि दरि ज़ुरीय जिल्ला * बनिज जिल्ला * बसॊ लीबॆनि जिल्ला * बती जिल्ला * बॆलॆस जिल्ला * बॆरॆह्̱ऎति जिल्ला * बॆयॆद जिल्ला * बीबुंयि जिल्ला * बुगिन जिल्ला * बुरे वॆमिबॆर जिल्ला * छ्’ऎफ़े गॊलन दॆवॆरहिमेदॊ जिल्ला * छ्’इलिग जिल्ला * दबति जिल्ला * दनिगिल जिल्ला * दविनितिन दॆलनित जिल्ला * दॆबरिक्’इ जिल्ला * दॆबयि त्’ऎलतिगॆनि जिल्ला * दॆबिरॆ एलीयसि जिल्ला * दॆबिरॆ मरिक्’ऒसि जिल्ला * दॆबिरॆ सीन जिल्ला * दॆबिरॆ तबॊरि जिल्ला * दॆग दमॊति जिल्ला * दॆहन जिल्ला * दॆजॆनि जिल्ला * दॆमिबॆछ्’अ जिल्ला * दॆमिबीय जिल्ला * दॆर जिल्ला * दॆसे जिल्ला * दॆसे ज़ुरीय जिल्ला * इबिनति जिल्ला * एफ़िरतन गिदिमि जिल्ला * इनरिजि इनविग जिल्ला * इनिबिसि सरि मिदिरि जिल्ला * इनॆमयि जिल्ला * इसिते जिल्ला * फ़जित लॆकॊम जिल्ला * फ़रित्’अ जिल्ला * फ़ॊगॆर जिल्ला * गेर मिदिरिन क्’ऎय गॆबिरि’एलि जिल्ला * गिशे रबेलि जिल्ला * गीदनि जिल्ला * गॊनिछ्’अ सीसॊ इनिसि जिल्ला * गॊनिदॆरि जिल्ला * गॊनिदॆरि ज़ुरीय जिल्ला * ग्वनिग्व जिल्ला * गुब लफ़ितॊ जिल्ला {{Multicol-break}} * गॊज़मिनि जिल्ला * हाबिरु जिल्ला * हागॆरि मरियमिन कॆसॆमि जिल्ला * हुलॆति इजि इनिसि जिल्ला * जबी त्’ऎहिननि जिल्ला * जम जिल्ला * जनि आमॊर जिल्ला * क्’अलु जिल्ला * कॆमिकॆमि जिल्ला * जॆलल जिल्ला * क्’ऎवॆति जिल्ला * क्’ऒबॊ जिल्ला * कॊमिबॊलिछ जिल्ला * क्’वरीति जिल्ला * कुतबॆरि जिल्ला * लयि आरिमछ्’इहॊ जिल्ला * लयि गयिनिति जिल्ला * लॆगमिबॊ जिल्ला * मछकॆलि जिल्ला * ममि मिदिरिन ललॊ मिदिरि जिल्ला * मॆक्’इदॆल जिल्ला * मॆक्’एति जिल्ला * मिनिजरि इन शॆनिकॊर जिल्ला * मॆरवी जिल्ला * मॆरबेते जिल्ला * मॆतॆम जिल्ला * मॊरॆतिन जिरु जिल्ला * क्’वर जिल्ला * सनिज जिल्ला * सयिनिति जिल्ला * सॆक्’ऎल जिल्ला * सॆक्’ऒत्’अ जिल्ला * शॆबॆलि बॆरॆनित जिल्ला * सिमद जिल्ला * सीयदॆबॆरिन वयु इनिसरॊ जिल्ला * तछि गयिनिति जिल्ला * तॆहुलॆदॆरे जिल्ला * त्’ऎनित जिल्ला * त्’अरिमबॆरि जिल्ला * वदिल जिल्ला * वॆगिदि जिल्ला * वॆगॆर जिल्ला * वॆलिदॆय जिल्ला * वॆरॆ बबु जिल्ला * वॆरॆ ईलु जिल्ला * वॆरॆमॊ वजॆतुन मीदरॆम जिल्ला * ज़िक्’वल जिल्ला {{Multicol-end}} ===बेनिशनिगुलि गुमुज़=== {{Multicol}} * आजलॊ मीत्’ए जिल्ला * आसॊस जिल्ला * बमिबसी जिल्ला * बॆलॊ जॆगॊनिफ़ॊयि जिल्ला * बुलॆनि जिल्ला * दनिगुरि जिल्ला * दीबते जिल्ला * गुब जिल्ला * कमशी जिल्ला * कॊमेश जिल्ला * कॊरिमुकि जिल्ला {{Multicol-break}} * मनिदुर जिल्ला * मॆनिजि जिल्ला * ऒद गॊदॆरे जिल्ला * शिरिकॊले जिल्ला * सीरिब आबयि जिल्ला * वॆनिबॆर जिल्ला * यसॊ जिल्ला * म’ऒ-कॊमॊ लियु-वॆरॆद जिल्ला * पवे वॆरॆद जिल्ला {{Multicol-end}} ===ओरोमिया प्रान्त=== {{Multicol}} * आबय जिल्ला * आबयि छ्’ऒमॆनि जिल्ला * आबे दॆनिगॊरॊ जिल्ला * आबीछुन गॆने जिल्ला * आद छ्’उक्’अल जिल्ला * आदब जिल्ला * आदम जिल्ला * आदमी तुलु इन जीदॊ कॊमिबॊलिछ जिल्ला * आद बॆरिग जिल्ला * आदॊलन वदॆर जिल्ला * आगरिफ़ जिल्ला * आक्’अक्’ई जिल्ला * आले जिल्ला * आलॆमि गॆन जिल्ला * आमय जिल्ला * आमिबॊ जिल्ला * आमींय जिल्ला * आमुरु जरिते जिल्ला * आनिफ़ीलॊ जिल्ला * आरॆरॊ जिल्ला * आरिसी नॆगॆले जिल्ला * आसेकॊ जिल्ला * आयिर गुलीसॊ जिल्ला * बबीले जिल्ला * बकॊ त्’ईबे जिल्ला * बेछ्’ऒ जिल्ला * बॆदॆले जिल्ला * बॆदॆनॊ जिल्ला * बॆजी, ऒरॊमीय जिल्ला * बॆक्’ऒजी जिल्ला * बॆरिबॆरे जिल्ला * बॆरॆहिन आलॆलितु जिल्ला * बील सॆयॊ जिल्ला * बॊजी जिल्ला * बॊक्’ए जिल्ला * बॊरे जिल्ला * बॊसेति जिल्ला * बुरे, ऒरॊमीय जिल्ला * छ्’ऎलीय जिल्ला * छ्’ईरॊ जिल्ला * छ्’ऒले जिल्ला * छ्’ऒर जिल्ला * दले ललॊ जिल्ला * दनॊ जिल्ला * दरीमु जिल्ला * दरॊलेबु जिल्ला * दवॊ जिल्ला * दॆदॆरि जिल्ला * देदॊ जिल्ला * दॆग जिल्ला {{Multicol-break}} * दॆगॆमि जिल्ला * देम जिल्ला * देनिदी जिल्ला * दॆर, ऒरॊमीय जिल्ला * दीदेस जिल्ला * दीग लॆक जिल्ला * दीगॆलुन त्’इजॊ जिल्ला * दिरे जिल्ला * दॊब जिल्ला * दॊदॊल जिल्ला * दॊदॊतन सीरे जिल्ला * दुगिद बॊर जिल्ला * दुगिद दव जिल्ला * ईजेरी (आदीसि आलॆमि) जिल्ला * एलु जिल्ला * फ़ॆदीसि जिल्ला * फ़ॆनितले जिल्ला * गसेरन गॊलॊलिछ जिल्ला * गवॊ दले जिल्ला * गॆछी जिल्ला * गॆदॆबि जिल्ला * गॆलन जिल्ला * गॆर जिल्ला * गिररि जरिसॊ जिल्ला * गिद किरॆमु जिल्ला * गीमिबी जिल्ला * गीमिबी कॆतॆम जिल्ला * गीमिबीछु जिल्ला * गिनिदॆ बॆरॆति जिल्ला * गीनीरि जिल्ला * गिरव जिल्ला * गॊब जिल्ला * गॊल ऒदन मॆयुमुलिके जिल्ला * गॊलॊलिछ जिल्ला * गॊम जिल्ला * गॊरॊ ऒरॊमीय जिल्ला * गॊरॊ गुतु जिल्ला * गुब कॊरीछ जिल्ला * गुदुरु जिल्ला * गुरिदमॊले, ऒरॊमीय जिल्ला * गुरिसुमि, ऒरॊमीय जिल्ला * गुतॊ वयु जिल्ला * हाबिरॊ जिल्ला * बुले हॊर जिल्ला * हारॊ मय जिल्ला * हारु जिल्ला * हाव वॆलॆले जिल्ला * हीदबु आबॊते जिल्ला * हीत्’ऒस जिल्ला {{Multicol-break}} * ईबनितु जिल्ला * जरिसॊ (हारॆरिगे) जिल्ला * जरिसॊ (वॆलॆग) जिल्ला * जॆलिदु जिल्ला * जॆजु जिल्ला * जिम आरिजॊ जिल्ला * जिम गीदमी जिल्ला * जिम हॊरॊ जिल्ला * जिम ररे जिल्ला * क्’ऎमिबीबिति जिल्ला * क्’ऎरिस (हारॆरिगे) जिल्ला * क्’ऎरिस (जिम) जिल्ला * क्’ऎरिसन क्’ऒनिदलिती जिल्ला * क्’ऒफ़ॆले जिल्ला * क्’ऒक्’ईरि जिल्ला * कॊकॊस जिल्ला * कॊमिबॊलिछ जिल्ला * क्’उनी जिल्ला * क्’उरिफ़ छ्’ऎले जिल्ला * क्’उयु जिल्ला * ललॊ आसबी जिल्ला * लॆगॆहीद जिल्ला * लीबॆनि, ऒरॊमीय जिल्ला * लीमु जिल्ला * लीमु क्’ऒस जिल्ला * लीमु सक्’अ जिल्ला * लॊमे जिल्ला * मॆलिक बलॊ जिल्ला * मॆलिक सॊद जिल्ला * मॆन जिल्ला * मॆन सीबु जिल्ला * मेद वलॆबु जिल्ला * मॆनन हरॆन बुलुकि जिल्ला * मॆरिती जिल्ला * मॆसॆल जिल्ला * मेत जिल्ला * मेत रॊबी जिल्ला * मॆतु जिल्ला * मॆयिसॊ፣ ऒरॊमीय जिल्ला * मॊयले፣ ऒरॊमीय जिल्ला * मुलॊन सुलुलित जिल्ला * मुनेस जिल्ला * नॆजॊ जिल्ला * नॆनिसॆबॊ जिल्ला * नॊले कब जिल्ला * नॊनॊ (ईलुबबुरि) जिल्ला * नॊनॊ (शॆव) जिल्ला * नुनु कुमिब जिल्ला * ऒदॊ शकीसॊ जिल्ला * ऒमॊ नद जिल्ला {{Multicol-break}} * रयितु जिल्ला * रॊबे जिल्ला * ससीग जिल्ला * सयॊ जिल्ला * सॆक छ्’ऎरिक्’ऒस जिल्ला * सॆररॊ जिल्ला * सेरु जिल्ला * सॆतॆम जिल्ला * सॆवॆयिन जिल्ला * शशॆमॆने जिल्ला * शिरिक जिल्ला * सिबु सीरे जिल्ला * सीगिमॊ जिल्ला * सीनन दीनिशॊ जिल्ला * सॊकॊरु जिल्ला * सुदे जिल्ला * सुप्’एन सॊदॊ जिल्ला * तॆलितॆलि जिल्ला * त्’ऎन जिल्ला * त्’इक्’उरि जिल्ला * त्’ईरॊ आफ़ेत जिल्ला * त्’ईयॊ जिल्ला * त्’ऒले जिल्ला * तुलॊ जिल्ला * उरग जिल्ला * वॆलीसॊन गॊरॊ जिल्ला * वलिमर जिल्ला * वम बॊनय जिल्ला * वॆरॆ जरिसॊ जिल्ला * वॆनिछ्’ई जिल्ला * विछ्’अलेन जीदॊ जिल्ला * यबेलॊ जिल्ला * यय गुलॆलेन दॆबिरॆ लीबनॊसि जिल्ला * ययु जिल्ला * युबिदॊ जिल्ला * ज़िवयि दुगिद जिल्ला {{Multicol-end}} ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} {{देय्}} {{देय्‌ च्वसु|इथियोपिया}} {{Commonscat|Ethiopia}} [[पुचः:देय्]] bl0znfh3oxzp21evfmxjrft00nruvak 0 1488 1124611 1098425 2026-09-11T03:25:39Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124611 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/माली}} [[Image: Mali (orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:Location Mali AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]] {{Infobox Country |native_name = ''République du Mali'' |conventional_long_name = गणतन्त्र माली |common_name = माली |image_flag = Flag of Mali.svg |image_coat = |image_map = LocationMali.svg |national_motto = "Un peuple, un but, une foi"<br/><small>"छपं मनु, छगू लक्ष्य, छगू आस्था"</small> |national_anthem = ''[[Pour l'Afrique et pour toi, Mali|ले माली]]''<br/><small>"Mali"</small><ref>[http://www.koulouba.pr.ml/spip.php?article93&calendrier_mois=9&calendrier_annee=2008 Presidency of Mali: Symboles de la République, L’Hymne National du Mali]</ref> |official_languages = [[फ्रेञ्च भाषा]] |languages_type = [[Vernacular|Vernacular languages]] |languages = [[Bambara language|Bambara]] |demonym = [[मालिमि]] |capital = [[बमाको]] |latd=12 |latm=39 |latNS=N |longd=8 |longm=0 |longEW=W |largest_city = Bamako |government_type = [[Semi-presidential system|Semi-presidential republic]] |leader_title1 = [[List of Presidents of Mali|President]] |leader_title2 = [[Heads of Government of Mali|Prime Minister]] |leader_name1 = [[Ibrahim Boubacar Keïta]] |leader_name2 = [[Modibo Keita]] |area_rank = 24th |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = 1,240,192 <!--UN DYB--> |area_sq_mi = 478,839 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 1.6 |population_estimate = 13,010,000<ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | date=2009 | accessdate= 2009-03-12}}</ref> |population_estimate_rank = 71st |population_estimate_year = 2009 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 10.5 |population_density_sq_mi = 27.2 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 207th |GDP_PPP = $15.084 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=678&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=45&pr.y=14 |title=Mali|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP_per_capita = $1,129<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $8.774 billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal_per_capita = $656<ref name=imf2/> |sovereignty_type = [[History of Mali|Independence]] |sovereignty_note = from France |established_event1 = Declared |established_date1 = September 22, 1960 |HDI = {{increase}} 0.380 |HDI_rank = 173rd |HDI_year = 2007 |HDI_category = <font color="#e0584e">low</font> |Gini = 50.5 |Gini_year = 1994 |Gini_category = <font color="red">high</font> |currency = [[West African CFA franc]] |currency_code = XOF |country_code = MLI |time_zone = [[GMT]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = ''not observed'' |utc_offset_DST = +0 |drives_on = right<ref>[http://www.brianlucas.ca/roadside/ Which side of the road do they drive on?] Brian Lucas. August 2005. Retrieved 2009-01-28</ref> |cctld = [[.ml]] |calling_code = 223 |footnotes = }} '''गणतन्त्र माली''' ([[फ्रेञ्च भाषा]]: Rpublique du Mali, [[अंग्रेजी]]: Republic of Mali) पश्चिमी अफ्रिकाया छगू भूपरिवेष्ठित देय्‌ ख। थ्व देय्‌ [[अफ्रिका]] महादेशया ७गु दक्ले तःधंगु देय्‌ ख। मालीया सीमाय् उत्तरय् [[अल्जेरिया]], पूर्वय् [[नाइजर]], दक्षिणय् [[बुर्किना फासो]] व [[आइभोरी कोस्ट]], दक्षिण पश्चिमय् [[गिनि]]या व पश्चिमय् [[सेनेगल]] व [[माउरीतानिया]] ला। उत्तरय् छगू सीधा हाकलं थुकिया सीमा दक्षिण सहारा तक्क थ्यं। दक्षिणय् थ्व देय्‌या आपालं मनुतेगु बसोबास दु व थुकिया सीमा नाइजर व सेनेगलय् ला। थ्व थासय् यक्व खुसि नं दु। फ्रान्सया सूडान उपनिवेशया भाग थ्व देय्‌ सन् १९५९इ माली गणराज्यया रुपय् स्वतन्त्र जुल्। थ्व देय्‌या राजधानी [[बमाको]] ख। ==इतिहास== माली साम्राज्य(Mali Empire) पश्चिमी अफ्रिकाय् सन् १२३५ निसें १६४५ तक्क दयाच्वन। थनया मनुतेसं दयेकातःगु साम्राज्यय् घाना साम्राज्य (Ghana Empire), माली साम्राज्य व सोङ्घाइ साम्राज्य (Songhai Empire) ला। टिम्बक्टु (Timbuktu) थ्व साम्राज्यतेगु मू नगर ख। थ्व नगर सहारा मरुभूमिं जुइगु सकल बनेज्याया केन्द्र व धार्मिक केन्द्र नं ख। पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क दयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य घाना साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। माली साम्राज्य पश्चिमी अफ्रिकाय् १२३५ निसें १६७० तक्क दयाच्वंगु छगू विशाल व तःमि मन्दिङ्गो (Mandinka) साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सुन्दिआता केइता (Sundiata Keita) नं [[सोसः साम्राज्य]]यात बुकाः याःगु खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]] (Niger River) या ताःहाकःगु लागाय् दयाच्वन व थुकिया मू राजधानी [[नियानी]] (Niani) खः। माली साम्राज्यं [[घाना साम्राज्य]]या पुलांगु व्यापारिक मार्ग व लुँ-चि या खानीत थःगु नियन्त्रणय् लाकल। थुकिया दकलय् नांजाःम्ह शासक [[मान्सा मुसा]] (Mansa Musa) खः, गुम्हेस्यां १३२४इ मक्काया हज यात्रा यानाः थःगु अपार लुँ व धन-सम्पत्ति ब्वयेगु ज्या यानादिल। मान्सा मुसाया पालय् [[तिम्बक्तु]] (Timbuktu) नगर इस्लामी शिक्षा, कला व व्यापारया हलिमय् नांजाःगु केन्द्र जुल। तिम्बक्तुया संकोरे विश्वविद्यालय (Sankore University) य् द्वलंद्व पाण्डुलिपि व विद्वानत मुन। माली साम्राज्यया समृद्धिया मू आधार सहारा पार व्यापार, बुँज्या व कर प्रणाली खः। थ थ्व साम्राज्यय् 'कुरुकान फुगा' (Kurukan Fuga) नांया मौखिक संविधान आधारित कानुन लागू जुयाच्वन। १५गु शताब्दी लिपा [[सांगहाई साम्राज्य]]या उदय व आन्तरिक उत्तराधिकारया द्वन्द्वं माली साम्राज्य कमजोर जुयावन। थ्व साम्राज्ययात अफ्रिकाय् संस्कृति, समृद्धिया व इस्लामी सभ्यताया स्वर्णयुगया रूपय् कायेगु या। माली देय् दूगु थासय् फ्रान्सेलीतेगु प्रवेश सन् १८८०इ जुल व फ्रान्सेली उपनिवेश सेप्टेम्बर ८, सन् १८८०इ च्वेया सेनेगल (Upper Senegal)या रुपय् जूवन। लिपा अगस्ट १८, सन् १८९०इ थ्व थाय्‌या नां हिला फ्रान्सेली सुडान जूवन व केयिज (Kayes) थुकिया राजधानी जुल। अक्टोबर १०, सन् १८९९इ उपनिवेश भंग जुया ११गु दक्षिणी प्रान्त फ्रेञ्च गिनी, आइभोरी कोस्ट व दोहामबे जुवन। थुकिया निगु प्रान्त लिपा लिहां वल। सन् १९०२इ उपनिवेशया भाग मजूगु जिल्ला सेनेगाम्बिया व नाइजर जूवन व लिपा सन् १९०४य् च्वेया सेनेगल व नाइजर जुल। थ्व धुंका पुलांगु नां हानं सन् १९२०इ पुनर्स्थापित जूवन। फ्रेञ्च अपर भोल्टायात सन् १९३३इ क्वचायेके धुंका (थुकिया हानं सन् १९४७इ पलिस्था जुल) फ्रेञ्च सुडानं थुकिया छुं भूभाग हानं लितकाल। अक्टोबर ४, सन् १९५८य् फ्रेञ्च संवैधानिक संसोधन धुंका फ्रेञ्च सुडान फ्रेञ्च कम्युनिटी (French Community)या सदस्य जुल व सन् १९५८या नोभेम्बर २५ खुनु थुकियात आन्तरिक स्वाधीनता दत। अप्रिल ४, सन् १९५९ खुनु फ्रेञ्च सुडानं सेनेगलनाप जाना माली गणराज्य (Mali Federation)या पलिस्था यात। अगस्ट २०, सन् २९६० खुनु सेनेगलं गणराज्य त्वते धुंका गणराज्य क्वचाल व सेप्टेम्बर २२ खुनु स्वतन्त्र गणतन्त्र मालीया पलिस्था जुल। ==भूगोल== पश्चिमी अफ्रिकाया भूपरिवेष्ठित थ्व देय्‌ हलिमया २४गु दक्ले तःधंगु देय्‌ ख। थनया मौसम ताहान्वइगु व आद्र दु। थनया बुँ आपालं समथर जु व उत्तरी भागय् मरुभूमि ला। देय्‌या तःधंगु भाग दक्षिणी सहाराय् ला। थ्व थासय् पुइगु, धु दूगु हर्माटन हेज (harmattan haze) आपालं सुक्खा मौसमय् खने दु। अडरार देस इफोघास (Adrar des Ifoghas) उत्तर पूर्वी क्षेत्रय् ला गन यक्व चिधंगु वादी व ग्रेनाइटया गुं दु। थ्व देशय् यक्व प्राकृतिक सम्पदा दु दसु -लुँ, युरेनियम, फस्फोरस, काओलिनाइट, चि, चून आदिया खानी थ्व देशय् दु। ==प्रशासनिक विभाजन== [[Image:Mali Regions.png|right|300px]] मालीयात ८गु क्षेत्र (''régions'') व छगू जिल्लाय् विभक्त यानातःगु दु । <ref>Martin, p. 134.</ref> Each region has a governor.<ref name=pictures>DiPiazza, p. 37.</ref> मालीया क्षेत्र तःधंगुलिं ४९ सरकल (cercle) दयेकातःगु दु, थ्व कथं मालीया सकल प्रशासनिक विभाग (arrondissement) २८८ दु। <ref>{{cite web|url=http://www.haverford.edu/publications/Fall%2006/Timbuctoo.htm |title=From Here to Timbuctoo: A story of discovery in West Africa |accessdate=2008-06-03 |last=Imperato |first=Gavin |year=2006 |publisher=[[Haverford]] }}</ref> थ्व देय्‌या क्षेत्र थ्व कथं दु- *[[गाओ क्षेत्र]] (Gao) *[[केयिज क्षेत्र]] (Kayes) *[[किडाल क्षेत्र]] (Kidal) *[[कोउलिकोरो क्षेत्र]] (Koulikoro) *[[मोपटी क्षेत्र]] (Mopti) *[[सेगोउ क्षेत्र]] (Ségou) *[[सिकास्सो क्षेत्र]](Sikasso) *[[टिम्बक्टु]] (Timbuktu) *[[बमाको राजधानी जिल्ला]] ==जनगणना== थ्व देय्‌या राष्ट्र भाषा फ्रेञ्च ख। थन यक्व अफ्रिकी भाषा नं छ्येलिगु या। थुकिलि मू भाषा बम्बारा ख। थ्व भाषा थ्व देय्‌या स्वापू भाषा ख गुकियात ८० जनतां ल्हायेफु। थ्व देय्‌या ९० प्रतिशत जनसंख्या मुस्मां ख। ५ प्रतिशत प्रकृतिपुजारी ख धाःसा ५ प्रतिशत ख्रिस्टी धर्मावलम्बी ख। थ्व देय्‌या मू जाति थ्व कथं दु- * ५०% मांदे (बमबारा, मालनके) * १७% पीवल (फूला, फूला नी) * १२% भोल्टाइक * ६% सोङ्गहइ * १०% टूआरएग, मूर ==अर्थतन्त्र== ==राजनीति== ==लिधंसा== {{लिधंसा}} {{देय्‌ च्वसु|माली}} {{देय्}} [[पुचः:देय्‌]] [[पुचः:देय्]] a8gz04x8fb9spe0gpj0z9go67ezy5m5 1124612 1124611 2026-09-11T03:26:29Z Eukesh 11 /* प्रशासनिक विभाजन */ 1124612 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/माली}} [[Image: Mali (orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:Location Mali AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]] {{Infobox Country |native_name = ''République du Mali'' |conventional_long_name = गणतन्त्र माली |common_name = माली |image_flag = Flag of Mali.svg |image_coat = |image_map = LocationMali.svg |national_motto = "Un peuple, un but, une foi"<br/><small>"छपं मनु, छगू लक्ष्य, छगू आस्था"</small> |national_anthem = ''[[Pour l'Afrique et pour toi, Mali|ले माली]]''<br/><small>"Mali"</small><ref>[http://www.koulouba.pr.ml/spip.php?article93&calendrier_mois=9&calendrier_annee=2008 Presidency of Mali: Symboles de la République, L’Hymne National du Mali]</ref> |official_languages = [[फ्रेञ्च भाषा]] |languages_type = [[Vernacular|Vernacular languages]] |languages = [[Bambara language|Bambara]] |demonym = [[मालिमि]] |capital = [[बमाको]] |latd=12 |latm=39 |latNS=N |longd=8 |longm=0 |longEW=W |largest_city = Bamako |government_type = [[Semi-presidential system|Semi-presidential republic]] |leader_title1 = [[List of Presidents of Mali|President]] |leader_title2 = [[Heads of Government of Mali|Prime Minister]] |leader_name1 = [[Ibrahim Boubacar Keïta]] |leader_name2 = [[Modibo Keita]] |area_rank = 24th |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = 1,240,192 <!--UN DYB--> |area_sq_mi = 478,839 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 1.6 |population_estimate = 13,010,000<ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | date=2009 | accessdate= 2009-03-12}}</ref> |population_estimate_rank = 71st |population_estimate_year = 2009 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 10.5 |population_density_sq_mi = 27.2 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 207th |GDP_PPP = $15.084 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=678&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=45&pr.y=14 |title=Mali|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP_per_capita = $1,129<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $8.774 billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal_per_capita = $656<ref name=imf2/> |sovereignty_type = [[History of Mali|Independence]] |sovereignty_note = from France |established_event1 = Declared |established_date1 = September 22, 1960 |HDI = {{increase}} 0.380 |HDI_rank = 173rd |HDI_year = 2007 |HDI_category = <font color="#e0584e">low</font> |Gini = 50.5 |Gini_year = 1994 |Gini_category = <font color="red">high</font> |currency = [[West African CFA franc]] |currency_code = XOF |country_code = MLI |time_zone = [[GMT]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = ''not observed'' |utc_offset_DST = +0 |drives_on = right<ref>[http://www.brianlucas.ca/roadside/ Which side of the road do they drive on?] Brian Lucas. August 2005. Retrieved 2009-01-28</ref> |cctld = [[.ml]] |calling_code = 223 |footnotes = }} '''गणतन्त्र माली''' ([[फ्रेञ्च भाषा]]: Rpublique du Mali, [[अंग्रेजी]]: Republic of Mali) पश्चिमी अफ्रिकाया छगू भूपरिवेष्ठित देय्‌ ख। थ्व देय्‌ [[अफ्रिका]] महादेशया ७गु दक्ले तःधंगु देय्‌ ख। मालीया सीमाय् उत्तरय् [[अल्जेरिया]], पूर्वय् [[नाइजर]], दक्षिणय् [[बुर्किना फासो]] व [[आइभोरी कोस्ट]], दक्षिण पश्चिमय् [[गिनि]]या व पश्चिमय् [[सेनेगल]] व [[माउरीतानिया]] ला। उत्तरय् छगू सीधा हाकलं थुकिया सीमा दक्षिण सहारा तक्क थ्यं। दक्षिणय् थ्व देय्‌या आपालं मनुतेगु बसोबास दु व थुकिया सीमा नाइजर व सेनेगलय् ला। थ्व थासय् यक्व खुसि नं दु। फ्रान्सया सूडान उपनिवेशया भाग थ्व देय्‌ सन् १९५९इ माली गणराज्यया रुपय् स्वतन्त्र जुल्। थ्व देय्‌या राजधानी [[बमाको]] ख। ==इतिहास== माली साम्राज्य(Mali Empire) पश्चिमी अफ्रिकाय् सन् १२३५ निसें १६४५ तक्क दयाच्वन। थनया मनुतेसं दयेकातःगु साम्राज्यय् घाना साम्राज्य (Ghana Empire), माली साम्राज्य व सोङ्घाइ साम्राज्य (Songhai Empire) ला। टिम्बक्टु (Timbuktu) थ्व साम्राज्यतेगु मू नगर ख। थ्व नगर सहारा मरुभूमिं जुइगु सकल बनेज्याया केन्द्र व धार्मिक केन्द्र नं ख। पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क दयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य घाना साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। माली साम्राज्य पश्चिमी अफ्रिकाय् १२३५ निसें १६७० तक्क दयाच्वंगु छगू विशाल व तःमि मन्दिङ्गो (Mandinka) साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सुन्दिआता केइता (Sundiata Keita) नं [[सोसः साम्राज्य]]यात बुकाः याःगु खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]] (Niger River) या ताःहाकःगु लागाय् दयाच्वन व थुकिया मू राजधानी [[नियानी]] (Niani) खः। माली साम्राज्यं [[घाना साम्राज्य]]या पुलांगु व्यापारिक मार्ग व लुँ-चि या खानीत थःगु नियन्त्रणय् लाकल। थुकिया दकलय् नांजाःम्ह शासक [[मान्सा मुसा]] (Mansa Musa) खः, गुम्हेस्यां १३२४इ मक्काया हज यात्रा यानाः थःगु अपार लुँ व धन-सम्पत्ति ब्वयेगु ज्या यानादिल। मान्सा मुसाया पालय् [[तिम्बक्तु]] (Timbuktu) नगर इस्लामी शिक्षा, कला व व्यापारया हलिमय् नांजाःगु केन्द्र जुल। तिम्बक्तुया संकोरे विश्वविद्यालय (Sankore University) य् द्वलंद्व पाण्डुलिपि व विद्वानत मुन। माली साम्राज्यया समृद्धिया मू आधार सहारा पार व्यापार, बुँज्या व कर प्रणाली खः। थ थ्व साम्राज्यय् 'कुरुकान फुगा' (Kurukan Fuga) नांया मौखिक संविधान आधारित कानुन लागू जुयाच्वन। १५गु शताब्दी लिपा [[सांगहाई साम्राज्य]]या उदय व आन्तरिक उत्तराधिकारया द्वन्द्वं माली साम्राज्य कमजोर जुयावन। थ्व साम्राज्ययात अफ्रिकाय् संस्कृति, समृद्धिया व इस्लामी सभ्यताया स्वर्णयुगया रूपय् कायेगु या। माली देय् दूगु थासय् फ्रान्सेलीतेगु प्रवेश सन् १८८०इ जुल व फ्रान्सेली उपनिवेश सेप्टेम्बर ८, सन् १८८०इ च्वेया सेनेगल (Upper Senegal)या रुपय् जूवन। लिपा अगस्ट १८, सन् १८९०इ थ्व थाय्‌या नां हिला फ्रान्सेली सुडान जूवन व केयिज (Kayes) थुकिया राजधानी जुल। अक्टोबर १०, सन् १८९९इ उपनिवेश भंग जुया ११गु दक्षिणी प्रान्त फ्रेञ्च गिनी, आइभोरी कोस्ट व दोहामबे जुवन। थुकिया निगु प्रान्त लिपा लिहां वल। सन् १९०२इ उपनिवेशया भाग मजूगु जिल्ला सेनेगाम्बिया व नाइजर जूवन व लिपा सन् १९०४य् च्वेया सेनेगल व नाइजर जुल। थ्व धुंका पुलांगु नां हानं सन् १९२०इ पुनर्स्थापित जूवन। फ्रेञ्च अपर भोल्टायात सन् १९३३इ क्वचायेके धुंका (थुकिया हानं सन् १९४७इ पलिस्था जुल) फ्रेञ्च सुडानं थुकिया छुं भूभाग हानं लितकाल। अक्टोबर ४, सन् १९५८य् फ्रेञ्च संवैधानिक संसोधन धुंका फ्रेञ्च सुडान फ्रेञ्च कम्युनिटी (French Community)या सदस्य जुल व सन् १९५८या नोभेम्बर २५ खुनु थुकियात आन्तरिक स्वाधीनता दत। अप्रिल ४, सन् १९५९ खुनु फ्रेञ्च सुडानं सेनेगलनाप जाना माली गणराज्य (Mali Federation)या पलिस्था यात। अगस्ट २०, सन् २९६० खुनु सेनेगलं गणराज्य त्वते धुंका गणराज्य क्वचाल व सेप्टेम्बर २२ खुनु स्वतन्त्र गणतन्त्र मालीया पलिस्था जुल। ==भूगोल== पश्चिमी अफ्रिकाया भूपरिवेष्ठित थ्व देय्‌ हलिमया २४गु दक्ले तःधंगु देय्‌ ख। थनया मौसम ताहान्वइगु व आद्र दु। थनया बुँ आपालं समथर जु व उत्तरी भागय् मरुभूमि ला। देय्‌या तःधंगु भाग दक्षिणी सहाराय् ला। थ्व थासय् पुइगु, धु दूगु हर्माटन हेज (harmattan haze) आपालं सुक्खा मौसमय् खने दु। अडरार देस इफोघास (Adrar des Ifoghas) उत्तर पूर्वी क्षेत्रय् ला गन यक्व चिधंगु वादी व ग्रेनाइटया गुं दु। थ्व देशय् यक्व प्राकृतिक सम्पदा दु दसु -लुँ, युरेनियम, फस्फोरस, काओलिनाइट, चि, चून आदिया खानी थ्व देशय् दु। ==प्रशासनिक विभाजन== [[Image:Mali Regions.png|right|300px]] मालीयात ८गु क्षेत्र (''régions'') व छगू जिल्लाय् विभक्त यानातःगु दु । <ref>Martin, p. 134.</ref> सकल क्षेत्रय् गभर्नर दु। <ref name=pictures>DiPiazza, p. 37.</ref> मालीया क्षेत्र तःधंगुलिं ४९ सरकल (cercle) दयेकातःगु दु, थ्व कथं मालीया सकल प्रशासनिक विभाग (arrondissement) २८८ दु। <ref>{{cite web|url=http://www.haverford.edu/publications/Fall%2006/Timbuctoo.htm |title=From Here to Timbuctoo: A story of discovery in West Africa |accessdate=2008-06-03 |last=Imperato |first=Gavin |year=2006 |publisher=[[Haverford]] }}</ref> थ्व देय्‌या क्षेत्र थ्व कथं दु- *[[गाओ क्षेत्र]] (Gao) *[[केयिज क्षेत्र]] (Kayes) *[[किडाल क्षेत्र]] (Kidal) *[[कोउलिकोरो क्षेत्र]] (Koulikoro) *[[मोपटी क्षेत्र]] (Mopti) *[[सेगोउ क्षेत्र]] (Ségou) *[[सिकास्सो क्षेत्र]](Sikasso) *[[टिम्बक्टु]] (Timbuktu) *[[बमाको राजधानी जिल्ला]] ==जनगणना== थ्व देय्‌या राष्ट्र भाषा फ्रेञ्च ख। थन यक्व अफ्रिकी भाषा नं छ्येलिगु या। थुकिलि मू भाषा बम्बारा ख। थ्व भाषा थ्व देय्‌या स्वापू भाषा ख गुकियात ८० जनतां ल्हायेफु। थ्व देय्‌या ९० प्रतिशत जनसंख्या मुस्मां ख। ५ प्रतिशत प्रकृतिपुजारी ख धाःसा ५ प्रतिशत ख्रिस्टी धर्मावलम्बी ख। थ्व देय्‌या मू जाति थ्व कथं दु- * ५०% मांदे (बमबारा, मालनके) * १७% पीवल (फूला, फूला नी) * १२% भोल्टाइक * ६% सोङ्गहइ * १०% टूआरएग, मूर ==अर्थतन्त्र== ==राजनीति== ==लिधंसा== {{लिधंसा}} {{देय्‌ च्वसु|माली}} {{देय्}} [[पुचः:देय्‌]] [[पुचः:देय्]] mgv92eb0iu46pchpozoyzm0n58lh48i 0 1489 1124589 1097782 2026-09-11T03:06:13Z Eukesh 11 /* लिधंसा */ 1124589 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/माउरी तानिया}} [[Image:United States Navy Band - Bilāda l-ʾubāti l-hudāti l-kirām.ogg]] [[Image:Mauritania (orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:Location Mauritania AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]] {{Infobox_Country| |native_name = الجمهورية الإسلامية الموريتانية<br>''Al-Ğumhūriyyah al-Islāmiyyah al-Mūrītāniyyah<br>République Islamique de Mauritanie'' |conventional_long_name = इस्लामी गण्तन्त्र माउरी तानिया |common_name = माउरी तानिया |image_flag = 1959-2017 Flag of Mauritania.svg |image_coat = |image_map = LocationMauritania.png |national_motto = अरबी भासय्: شرف إخاء عدل; <br>[[French language|French]]: Honneur, Fraternité, Justice <br>([[English language|English]]: Honor, Fraternity, Justice) |national_anthem = [[National Anthem of Mauritania]] |official_languages = [[अरबी भाषा]]; (de facto: हसनिया व फ्रेञ्च) |capital = [[Nouakchott]] |latd=18 |latm=09 |latNS=N |longd=15 |longm=58 |longEW=W |largest_city = [[Nouakchott]] |government_type = [[Military junta]] |leader_title1 = [[List of Presidents of Mauritania|President]] |leader_title2 = [[List of Prime Ministers of Mauritania|Prime Minister]] |leader_name1 = [[Ely Ould Mohamed Vall]]<ref>Named interim leader by the [[Military Council for Justice and Democracy]]</ref> |leader_name2 = [[Sidi Mohamed Ould Boubacar]] |area_rank = 29th |area_magnitude = 1 E12 |area = 1,030,700 |areami²= 397,954 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |percent_water = 0.03 |population_estimate = 3,069,000 |population_estimate_year = 2005 |population_estimate_rank = 135th |population_census = 1,864,236 [http://www.arab.de/arabinfo/maurita.htm] |population_census_year = 1988 |population_density = 3.0 |population_densitymi² =7.8 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |population_density_rank = 221st |GDP_PPP_year= 2005 |GDP_PPP = $7.159 billion<!--IMF--> |GDP_PPP_rank = 144th |GDP_PPP_per_capita = $2,402 |GDP_PPP_per_capita_rank = 132nd |HDI_year = 2003 |HDI = 0.477 |HDI_rank = 152nd |HDI_category = <font color="#E0584E">low</font> |sovereignty_type = [[Independence]] |sovereignty_note = From [[France]] |established_event1 = Date |established_date1 = [[November 28]], [[1960]] |currency = [[Mauritanian ouguiya|Ouguiya]] |currency_code = MRO |country_code = mr |time_zone = [[Coordinated Universal Time|GMT]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = ''not observed'' |utc_offset_DST = +0 |cctld = [[.mr]] |calling_code = 222 }} माउरी तानिया आधिकारिक कथं मुस्मां गणतन्त्र माउरी तानिया ( अरबी : الجمهورية الإسلامية الموريتانية , अल-जुम्हूरिया अल-इस्लामिया अल-मुरीतानियाह), उत्तर-पश्चिमी अफ्रीकाया छगू देय् खः। थ्व देय्या पश्चिमय् एत्लान्तिक महासागर, उत्तर व उत्तर-पश्चिमय् पश्चिमी सहारा, उत्तर- पूर्वय् अल्जेरिया, पूर्व व दक्षिण-पूर्वय् माली व दक्षिण-पश्चिमय् सेनेगल दु। भूमिक्षेत्रया कथं थ्व देय् अफ्रीकाया ११गू दकले तःधंगु देय् व हलिंया २८गू दकले तःधंगु देय् खः। थ्व देय्या ९०% क्षेत्र सहारा मरुभूमिइ ला। थ्व देय्या लगभग ४.३ मिलियनया अधिकांश जनसंख्या देय्या दक्षिणी समशीतोष्ण क्षेत्रय् च्वनि, गुकिलि लगभग १/३ जनसंख्या अत्लान्तिक तटय् दूगु राजधानी व दकले चकंगु नगर [[नौआकशट]]य् केन्द्रित दु। देय्या नां प्राचीन माघरेबया दुने उत्तरी अफ्रीकाय् मरितानियाया प्राचीन बर्बर साम्राज्यं वःगु खः। ३गू शताब्दी ईस्वीइ बर्बर मनूतेसं वर्तमान माउरी तानियाय् कब्जा यात। उमय्यद खिलाफतया शासन बिले अरबतेसं ७गू शताब्दीया अन्तय् थ्व क्षेत्र त्याकल व इस्लाम, अरब संस्कृति व अरबी भाषा थन हल। २०गू शताब्दीया शुरुआतय् थ्व देय्यात फ्रान्सं फ्रांसीसी पश्चिम अफ्रीकाया भूभाग दयेकल व उपनिवेशया रुपय् शासन यात। १९६०स थ्व देय् स्वतन्त्र जुल तर यक्व समय तक सत्ता परिवर्तन व सैन्य तानाशाहीया झ्वलय् थ्व देय् थाःवन। थ्व देय् सांस्कृतिक व राजनीतिक रूपं अरब हलिंया भाग खः। थ्व देय् अरब लीगया सदस्य खः व अरबी थनया आधिकारिक भाषा खः। थ्व देय्या आधिकारिक धर्म इस्लाम खः व लगभग सकल मनूतेसं सुन्नी मुस्मां धर्म हनि। थःगु प्रचलित अरब म्हसीका दःसां थ्व देय् वास्तवय् छगू बहुजातीय देय् ख। == नामाकरण == माउरीतानियाया नां प्राचीन बर्बर राज्यं बुयावःगु खँग्वः ख। थ्व राज्य ईसापूर्व स्वंगुगु शताब्दीइ शुरु जुल व लिपा रोमन प्रान्त माउरीतानिया जुल। थ्व प्रान्तया कथं थ्व थाय् ईसापूर्व ७गु शताब्दी तक्क दयाच्वन। माउरीतानिया वर्तमान राज्य व प्राचीन राज्य/प्रान्तया भूभाग छथासय् हे मलाः। ऐतिहासिक माउरीतानिया आधुनिक माउरीतानिया स्वया यक्व उत्तरय् ला व थ्व अफ्रिकाया [[मेडिटेरेनियन सागर|भूमध्यसागरीय]] तटया मुक्कं पश्चिमी बच्छि भागय् न्यनाच्वंगु ख। "माउरितानिया" खँग्वः धाःसा बर्बर राज्यया माउरी जातिया निंतिं ग्रीक व रोमनतेसं बियातःगु नां ख। "माउरी" खँग्वः धाःसा मूर जातिया निंतिं नामं वःगु ख। थ्व थाय्यात अरब भूगोलविद्तेसं बिलाद चिन्कित (Bilad Chinqit), "चिन्गुएत्तिया भूमि"या रुपय् अप्व म्हसीकिगु या। <ref name="Toyin Falola, Daniel Jean-Jacques">{{Cite book|author=Toyin Falola, Daniel Jean-Jacques|title=Africa [3 volumes] An Encyclopedia of Culture and Society [3 volumes]|year=2015|publisher=Bloomsbury Publishing USA}}</ref> "Mauritania occidentale" खँग्वः आधिकारिक रुपं सन् १८९९इ छगू मन्त्रीस्तरीय परिपत्रय् छ्येलातःगु दु। थ्व खँग्वः फ्रान्सेली सैन्य व औपनिवेशिक नेता जेभियर कोपोलानीया प्रस्तावया आधारय् दयेकूगु ख। वय्कलं आधुनिक ईया माउरीतानियाया औपनिवेशिक कब्जा व निर्माणय् महत्वपूर्ण भूमिका म्हितादिल। फ्रान्सेलीतेसं छ्येलिगु थ्व खँग्वःं बुलुहुँ न्हापा थ्व देय् या निंतिं छ्येलिगु मेमेगु नांया थाय् काल। <ref>{{Cite book|author=Goerg|title=L'Afrique occidentale au temps des Français: Colonisateurs et colonisés (c. 1860–1960)|publisher=La Découverte}}</ref> <ref>{{Cite book|author=Lugan|title=Histoire de l'Afrique du Nord: Des origines à nos jours|publisher=Editions du Rocher}}</ref> ==इतिहास== ===घाना साम्राज्य=== थ्व साम्राज्य पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क कायम जुयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। ==लिधंसा== {{लिधंसा}} {{दे}} [[पुचः:देय्]] hl53t5zp03730k2t2xlj4o6wnnjd7mm 1124592 1124589 2026-09-11T03:07:25Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124592 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/माउरी तानिया}} [[Image:United States Navy Band - Bilāda l-ʾubāti l-hudāti l-kirām.ogg]] [[Image:Mauritania (orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:Location Mauritania AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]] {{Infobox_Country| |native_name = الجمهورية الإسلامية الموريتانية<br>''Al-Ğumhūriyyah al-Islāmiyyah al-Mūrītāniyyah<br>République Islamique de Mauritanie'' |conventional_long_name = इस्लामी गण्तन्त्र माउरी तानिया |common_name = माउरी तानिया |image_flag = 1959-2017 Flag of Mauritania.svg |image_coat = |image_map = LocationMauritania.png |national_motto = अरबी भासय्: شرف إخاء عدل; <br>[[French language|French]]: Honneur, Fraternité, Justice <br>([[English language|English]]: Honor, Fraternity, Justice) |national_anthem = [[National Anthem of Mauritania]] |official_languages = [[अरबी भाषा]]; (de facto: हसनिया व फ्रेञ्च) |capital = [[Nouakchott]] |latd=18 |latm=09 |latNS=N |longd=15 |longm=58 |longEW=W |largest_city = [[Nouakchott]] |government_type = [[Military junta]] |leader_title1 = [[List of Presidents of Mauritania|President]] |leader_title2 = [[List of Prime Ministers of Mauritania|Prime Minister]] |leader_name1 = [[Ely Ould Mohamed Vall]]<ref>Named interim leader by the [[Military Council for Justice and Democracy]]</ref> |leader_name2 = [[Sidi Mohamed Ould Boubacar]] |area_rank = 29th |area_magnitude = 1 E12 |area = 1,030,700 |areami²= 397,954 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |percent_water = 0.03 |population_estimate = 3,069,000 |population_estimate_year = 2005 |population_estimate_rank = 135th |population_census = 1,864,236 [http://www.arab.de/arabinfo/maurita.htm] |population_census_year = 1988 |population_density = 3.0 |population_densitymi² =7.8 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |population_density_rank = 221st |GDP_PPP_year= 2005 |GDP_PPP = $7.159 billion<!--IMF--> |GDP_PPP_rank = 144th |GDP_PPP_per_capita = $2,402 |GDP_PPP_per_capita_rank = 132nd |HDI_year = 2003 |HDI = 0.477 |HDI_rank = 152nd |HDI_category = <font color="#E0584E">low</font> |sovereignty_type = [[Independence]] |sovereignty_note = From [[France]] |established_event1 = Date |established_date1 = [[November 28]], [[1960]] |currency = [[Mauritanian ouguiya|Ouguiya]] |currency_code = MRO |country_code = mr |time_zone = [[Coordinated Universal Time|GMT]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = ''not observed'' |utc_offset_DST = +0 |cctld = [[.mr]] |calling_code = 222 }} माउरी तानिया आधिकारिक कथं मुस्मां गणतन्त्र माउरी तानिया ( अरबी : الجمهورية الإسلامية الموريتانية , अल-जुम्हूरिया अल-इस्लामिया अल-मुरीतानियाह), उत्तर-पश्चिमी अफ्रीकाया छगू देय् खः। थ्व देय्या पश्चिमय् एत्लान्तिक महासागर, उत्तर व उत्तर-पश्चिमय् पश्चिमी सहारा, उत्तर- पूर्वय् अल्जेरिया, पूर्व व दक्षिण-पूर्वय् माली व दक्षिण-पश्चिमय् सेनेगल दु। भूमिक्षेत्रया कथं थ्व देय् अफ्रीकाया ११गू दकले तःधंगु देय् व हलिंया २८गू दकले तःधंगु देय् खः। थ्व देय्या ९०% क्षेत्र सहारा मरुभूमिइ ला। थ्व देय्या लगभग ४.३ मिलियनया अधिकांश जनसंख्या देय्या दक्षिणी समशीतोष्ण क्षेत्रय् च्वनि, गुकिलि लगभग १/३ जनसंख्या अत्लान्तिक तटय् दूगु राजधानी व दकले चकंगु नगर [[नौआकशट]]य् केन्द्रित दु। देय्या नां प्राचीन माघरेबया दुने उत्तरी अफ्रीकाय् मरितानियाया प्राचीन बर्बर साम्राज्यं वःगु खः। ३गू शताब्दी ईस्वीइ बर्बर मनूतेसं वर्तमान माउरी तानियाय् कब्जा यात। उमय्यद खिलाफतया शासन बिले अरबतेसं ७गू शताब्दीया अन्तय् थ्व क्षेत्र त्याकल व इस्लाम, अरब संस्कृति व अरबी भाषा थन हल। २०गू शताब्दीया शुरुआतय् थ्व देय्यात फ्रान्सं फ्रांसीसी पश्चिम अफ्रीकाया भूभाग दयेकल व उपनिवेशया रुपय् शासन यात। १९६०स थ्व देय् स्वतन्त्र जुल तर यक्व समय तक सत्ता परिवर्तन व सैन्य तानाशाहीया झ्वलय् थ्व देय् थाःवन। थ्व देय् सांस्कृतिक व राजनीतिक रूपं अरब हलिंया भाग खः। थ्व देय् अरब लीगया सदस्य खः व अरबी थनया आधिकारिक भाषा खः। थ्व देय्या आधिकारिक धर्म इस्लाम खः व लगभग सकल मनूतेसं सुन्नी मुस्मां धर्म हनि। थःगु प्रचलित अरब म्हसीका दःसां थ्व देय् वास्तवय् छगू बहुजातीय देय् ख। == नामाकरण == माउरीतानियाया नां प्राचीन बर्बर राज्यं बुयावःगु खँग्वः ख। थ्व राज्य ईसापूर्व स्वंगुगु शताब्दीइ शुरु जुल व लिपा रोमन प्रान्त माउरीतानिया जुल। थ्व प्रान्तया कथं थ्व थाय् ईसापूर्व ७गु शताब्दी तक्क दयाच्वन। माउरीतानिया वर्तमान राज्य व प्राचीन राज्य/प्रान्तया भूभाग छथासय् हे मलाः। ऐतिहासिक माउरीतानिया आधुनिक माउरीतानिया स्वया यक्व उत्तरय् ला व थ्व अफ्रिकाया [[मेडिटेरेनियन सागर|भूमध्यसागरीय]] तटया मुक्कं पश्चिमी बच्छि भागय् न्यनाच्वंगु ख। "माउरितानिया" खँग्वः धाःसा बर्बर राज्यया माउरी जातिया निंतिं ग्रीक व रोमनतेसं बियातःगु नां ख। "माउरी" खँग्वः धाःसा मूर जातिया निंतिं नामं वःगु ख। थ्व थाय्यात अरब भूगोलविद्तेसं बिलाद चिन्कित (Bilad Chinqit), "चिन्गुएत्तिया भूमि"या रुपय् अप्व म्हसीकिगु या। <ref name="Toyin Falola, Daniel Jean-Jacques">{{Cite book|author=Toyin Falola, Daniel Jean-Jacques|title=Africa [3 volumes] An Encyclopedia of Culture and Society [3 volumes]|year=2015|publisher=Bloomsbury Publishing USA}}</ref> "Mauritania occidentale" खँग्वः आधिकारिक रुपं सन् १८९९इ छगू मन्त्रीस्तरीय परिपत्रय् छ्येलातःगु दु। थ्व खँग्वः फ्रान्सेली सैन्य व औपनिवेशिक नेता जेभियर कोपोलानीया प्रस्तावया आधारय् दयेकूगु ख। वय्कलं आधुनिक ईया माउरीतानियाया औपनिवेशिक कब्जा व निर्माणय् महत्वपूर्ण भूमिका म्हितादिल। फ्रान्सेलीतेसं छ्येलिगु थ्व खँग्वःं बुलुहुँ न्हापा थ्व देय् या निंतिं छ्येलिगु मेमेगु नांया थाय् काल। <ref>{{Cite book|author=Goerg|title=L'Afrique occidentale au temps des Français: Colonisateurs et colonisés (c. 1860–1960)|publisher=La Découverte}}</ref> <ref>{{Cite book|author=Lugan|title=Histoire de l'Afrique du Nord: Des origines à nos jours|publisher=Editions du Rocher}}</ref> ==इतिहास== ===घाना साम्राज्य=== {{मू पौ|घाना साम्राज्य}} थ्व साम्राज्य पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क कायम जुयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। ===अल्मोराविद राजवंश=== {{मू पौ|अल्मोराविद राजवंश}} थ्व राजवंश ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर Berber मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या [[अन्दालुसिया]] (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु। ==लिधंसा== {{लिधंसा}} {{दे}} [[पुचः:देय्]] 5ni1rtc26a22yj5bb47xnwtgnjxakha 0 1494 1124600 1080534 2026-09-11T03:13:26Z Eukesh 11 /* ईतिहास */ 1124600 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/नाइजर}} [[Image: Niger (orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:Location Niger AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]] [[Image:THE HONOR OF THE FATHERLAND.ogg|Niger National Anthem The Honor of the Fatherland midi]] ==इतिहास== ===कानेम–बोर्नु साम्राज्य=== {{मू पौ|कानेम-बोर्नु साम्राज्य}} थ्व साम्राज्य मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। ==भूगोल== ==अर्थतन्त्र== ==राजनीति== {{दे}} [[पुचः:दे]] [[पुचः:देय्]] l24osr02a8vytfl94h2vew7tqj115gr 0 1495 1124596 1124317 2026-09-11T03:12:14Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124596 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/नाइजेरिया}} [[Image:Nigeria national anthem Nigeria, We hail thee midi.mid]] [[Image:Nigeria (orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:Location Nigeria AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]] '''नाइजेरिया''' छगु अफ्रिकी देय् खः। ==इतिहास== {{मू पौ|नाइजेरियाया इतिहास}} नाइजेरियाया इतिहास धाःगु पश्चिम अफ्रिकाया दकले अप्वः जनसंख्या दुगु राष्ट्रया प्राचीन निसें आधुनिक ई तकया इतिहास खः। ईसापूर्व १५०० निसें थन नोक संस्कृति (Nok culture) या विकास जुल, गुकिं थःगु धातु कला व चाया मुर्तिया निंतिं नांजाः। मध्यकालय् थन कानेम-बोर्नु साम्राज्य, हौसा राज्यत, योरुबा साम्राज्य (ओयो व बेनिन), व सोकोतो खलिफत थेंज्याःगु शक्तिशाली राज्यतयेगु विकास जुल। थ्व क्षेत्रय् ट्रान्स-सहारा व्यापार व लिपा ट्रान्स-एत्लान्टिक दास व्यापारया तःधँगु प्रभाव लाःगु खः। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् बेलायतं थ्व क्षेत्रयात थःगु औपनिवेशिक कब्जा दुने यात व सन् १९१४य् उत्तरी व दक्षिणी नाइजेरियायात छथासय् स्वानाः नाइजेरिया दयेकल। १ अक्टोबर १९६०य् नाइजेरिया बेलायती शासन निसें पूर्ण स्वतन्त्र जुल। स्वतन्त्रता लिपा देशय् जातीय तनाव व राजनीतिक अस्थिरता अप्वया वल, गुकिया लिच्वः कथं सन् १९६७ निसें १९७० तक नाइजेरियन गृहयुद्ध (Biafran War) जुल। गृहयुद्ध लिपा सैनिक शासन व ताःहाकःगु राजनीतिक संक्रमणया ई वल। सन् १९९९य् प्रजातन्त्र पुनःबहाली जुल व थौंकन्हे नाइजेरिया अफ्रिका महाद्वीपया छगू मू आर्थिक व राजनीतिक शक्ति जूगु दु। ===कानेम–बोर्नु साम्राज्य=== {{मू पौ|कानेम-बोर्नु साम्राज्य}} थ्व साम्राज्य मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। ==भूगोल== ==अर्थतन्त्र== ==राजनीति== {{देय् च्वसु}} {{दे}} [[Category:देय्]] kkzrsx97dnzi2ce5273zionvwhavd8t 0 1501 1124572 1116882 2026-09-11T02:52:15Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124572 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/सोमालिया}} [[File:Coat of arms of Somalia.svg|right|150px]] [[File:Flag of Somalia.svg|right|200px]] [[Image:Somalia in its region (claimed).svg|thumb|सोमालियाया किपा]] '''सोमालिया''' छगू अफ्रिकी देय्‌ ख। == इतिहास == ===अजुरान सल्तनत=== अजुरान सल्तनत (Ajuran Sultanate) छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। == भूगोल == ==प्रशासन== सोमालियाया गृहयुद्ध न्ह्यः थ्व देय्‌ क्वे बियातःगु क्षेत्रय् विभक्त यानातःगु खने दु- * [[ओदल क्षेत्र]] * [[बाकोल क्षेत्र]] * [[बनादर क्षेत्र]] * [[बरी क्षेत्र]] * [[बाई क्षेत्र]] * [[जालजोद क्षेत्र]] * [[जदो क्षेत्र]] * [[हैरान क्षेत्र]] * [[जोबाआलोसती क्षेत्र]] * [[जोबाआलसफ़ली क्षेत्र]] * [[मदक क्षेत्र]] * [[नूज्जाल क्षेत्र]] * [[सनाक क्षेत्र]] * [[शबीलाआलसफ़ली क्षेत्र]] * [[सिवल क्षेत्र]] * [[सनाज क्षेत्र]] * [[शमाल ग़रबी क्षेत्र]] * [[तुक तीर क्षेत्र]] {{देय्‌ च्वसु|सोमालिया}} {{देय्}} [[पुचः:देय्‌]] [[पुचः:देय्]] sway5og0in8y0qy0sddrn3323xhghh0 0 1543 1124430 1103864 2026-09-10T17:54:14Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124430 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/रुस}} [[Image:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg]] [[Image:Russian Federation (orthographic projection) - All Territorial Disputes.svg|frameless]] [[Image:Map of Russia-en.svg|frameless]] {{Infobox Country or territory |native_name = <span style="line-height:1.33em;"> Российская Федерация <br />''Rossiyskaya Federatsiya''</span> |conventional_long_name = <span style="line-height:1.33em;">रुसी महासंघ</span> |common_name = रुस |national_anthem = [[National Anthem of Russia|Hymn of the Russian Federation]] |image_flag = Flag of Russia.svg |image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |image_map = LocationRussia.svg |capital = [[मस्को]] |latd=55 |latm=45 |latNS=N |longd=37 |longm=37 |longEW=E |largest_city = राजधानी |official_languages = [[रुसी भाषा]] official throughout nation; [[List of official languages in Russia|thirty others co-official]] in various regions |demonym = Russian |government_type = [[Semi-presidential system|Semi-presidential]]<br />[[federal republic]] |leader_title1 = [[President of Russia|President]] |leader_name1 = [[Dmitry Medvedev]] |leader_title2 = [[Prime Minister of Russia|Prime Minister]] |leader_name2 = [[Vladimir Putin]] |sovereignty_type = [[Russian Empire|Formation]] |established_event1 = Founded |established_date1 = 862 [[Anno Domini|AD]] |established_event2 = Declared |established_date2 = [[June 12]] [[1990]] <!--declared by Congress of People's Deputies (http://en.g8russia.ru/land/russia/history/) on June 12, 1991--> |established_event3 = Finalized |established_date3 = [[December 25]], [[1991]] |area = 17,075,400 <!--http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R--> |areami² = 6,592,800 |area_rank = 1st |area_magnitude = 1 E13 |percent_water = 13 <!--http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R--> |population_estimate = 142,754,000 <!--http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_13/04-01.htm--> |population_estimate_year = 2006 |population_estimate_rank = 9th |population_census = 145,274,019 <!--http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_01.htm--> |population_census_year = 2002 |population_density = 8.3 |population_densitymi² = 21.8 |population_density_rank = 209th |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP = $1.727 trillion<!--http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/data/weorept.aspx?sy=2005&ey=2008&ssd=1&sort=subject&ds=%2C&br=1&pr1.x=82&pr1.y=10&c=922&s=NGDP_R%2CNGDP_RPCH%2CNGDP%2CNGDPD%2CNGDP_D%2CNGDPRPC%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPWGT%2CPPPPC%2CPPPSH%2CPPPEX%2CPCPI%2CPCPIPCH%2CLP%2CBCA%2CBCA_NGDPD&grp=0&a=--> |GDP_PPP_rank = 8th¹ <!--http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/data/weorept.aspx?sy=2005&ey=2006&ssd=1&sort=subject&ds=%2C&br=1&pr1.x=36&pr1.y=13&c=273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C184%2C132%2C134%2C534%2C136%2C112%2C158%2C111%2C542&s=PPPWGT&grp=0&a=--> |GDP_PPP_per_capita = $12,096<!--http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/data/weorept.aspx?sy=2005&ey=2008&ssd=1&sort=subject&ds=%2C&br=1&pr1.x=82&pr1.y=10&c=922&s=NGDP_R%2CNGDP_RPCH%2CNGDP%2CNGDPD%2CNGDP_D%2CNGDPRPC%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPWGT%2CPPPPC%2CPPPSH%2CPPPEX%2CPCPI%2CPCPIPCH%2CLP%2CBCA%2CBCA_NGDPD&grp=0&a=--> |GDP_PPP_per_capita_rank = 59th |GDP_nominal = $979 billion |GDP_nominal_rank = 11th |GDP_nominal_year = 2006 |GDP_nominal_per_capita = $6,856 |GDP_nominal_per_capita_rank = 59th |HDI_year = 2004 |HDI = {{increase}} 0.797 |HDI_rank = 65th |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |Gini = 39.9 |Gini_year = 2002 |Gini_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Russian ruble|Ruble]] |currency_code = RUB |time_zone = |utc_offset = +2 to +12 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = +3 to +13 |cctld = [[.ru]] ([[.su]] reserved) |calling_code = 7 |footnotes = <big>'''[[Portal:Russia|Russia portal]]'''</big> |footnote1 = Rank based on IMF April 2007 data. }} '''रुस''' वा रसिया छगु [[त्रान्सकन्तिनेन्तल देय्|त्रान्सकन्तिनेन्तल]] [[देय्]] ख। थ्व देय् उत्तरी [[युरेसिया]] ([[एसिया]] व [[युरोप]])य् ला। १,७०,७५,४०० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल दुगु थ्व देय् हलिमया दक्ले तधंगु देय् ख। हलिमया २गु तधंगु देय् [[क्यानादा]] स्वया थ्व देय् थ्यं-मथ्यं २ गुना तधं। थ्व देय्‌य् यक्व मात्राय् खनिज व उर्जा स्रोत दु। <ref>{{cite web|url=http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761569000&vv=450|title=Russia - MSN Encarta}}</ref> रुसया जनसंख्या हलिम देय्‌ कथंया जनसंख्याय् ९गु दक्ले तधंगु जनसंख्या ख। रुसया लागाय् [[नर्वे]], [[फिनल्यान्ड]], [[इस्टोनिया]], [[लात्भिया|ल्याट्भिया]], [[लिथुआनिया]], [[पोल्याण्ड|पोल्यान्ड]], [[बेलारुस|बेलारस]], [[युक्रेन]], [[ज्योर्जिया]], [[अजरबैजान]], [[कजाख्स्तान|कजाखस्तान]], [[चीन]], [[मंगोलिया|मङ्गोलिया]], व [[उत्तर कोरिया]] ला। थ्व देय्‌यात [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ([[अलास्का]]य्), [[स्वीडेन]], व [[जापान]]नाप चिधंगु लया पुचः (क्रमशः[[बेरिङ स्ट्रेट]], [[बाल्टिक समुद्र]], व [[La Pérouse स्ट्रेट]])नं बायातगु दु। न्हापा [[सोभियत संघीय समाजवादी गणतन्त्र]]या [[सोभियत संघ]] (USSR)या छगु गणराज्य रुस, डिसेम्बर १९९१या [[सोभियत संघ]]या बाय्‌ज्या धुंका रूसी संघ जुल। [[सोभियत]] युग धुंका सोभियत युनियनया रुसय् लाःगु जनसंख्या व उद्योग रुसयात हस्तान्तरण जुल। रुसया बिघटन धुंका वगु न्हुगु देय् रुसी संघ सोभियत संघ थें [[ग्रेट पावर]] जुया पिहां वल।<ref name=Russiap38>Danilovic, op. cit., p38</ref> थ्व देय्‌यात [[उर्जा सुपरपावर]]या कथं नं काय्‌गु या। थ्व देय्‌यात सोभियत युनियनया उत्तराधिकरीया कथं [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा काउन्सिल]]य् स्थायी सिट ब्युगु दु नापं कूटनीतिक रुपय् नं थ्व देय्‌यात सोभियत संघया उत्तराधिकारीया कथं काय्‌गु या। थ्व देय् हलिमया आणविक शक्ति दुगु देय्‌य् छगु ख। रुस [[कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्स]]या मूओ देय्‌ व [[जी८]]या छगु सदस्य नं ख। == इतिहास == रुसया इतिहास धाःगु हलिमया दकले तःधँगु भूभाग दुगु राष्ट्रया विस्तृत इतिहास खः। ९गु शताब्दीइ पूर्वी स्लाभ मनूतयेसं 'किभन रुस' (Kievan Rus') या पलिस्था यात, गुगु रुसी राज्यया जग खः। १३गु शताब्दीइ मंगोल (गोल्डन होर्ड) आक्रमणं थ्व क्षेत्रयात तहस-नहस यात, तर लिपा मस्कोमितेसं मंगोलतयेत बुकाः मस्को राज्य दयेकल। १६गु शताब्दीइ 'इभान द तेरिबल' न्हापाम्ह जार (Tsar) जुल व [[रुसी साम्राज्य]]या विस्तार न्ह्याकल। पीटर द ग्रेट व क्याथरीन द ग्रेट थेंज्याःपिं शासकतयेसं रुसयात युरोपीय शक्ति व आधुनिक राष्ट्रय् परिणत यात। १९गु शताब्दीइ साम्राज्यया विस्तार साइबेरिया व मध्य एसिया तक जुल। सन् १९१७ या 'बोल्सेभिक क्रान्ति' य् जार शासन मदयेधुंका भ्लादिमिर लेनिनया नेतृत्वय् हलिमया न्हापांगु कम्युनिष्ट राज्य 'सोभियत संघ' (USSR) या पलिस्था जुल। जोसेफ स्टालिनया नेतृत्वय् सोभियत संघं द्वितीय विश्वयुद्धय् नाजी जर्मनीयात बुकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल व हलिमया सुपरपावर जुल। सोभियत संघ व अमेरिका दथुइ ताःहाकःगु '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) जुल। सन् १९९१य् सोभियत संघया विघटन जुल व आधुनिक 'रुसी महासंघ' (Russian Federation) दयावल। थौंकन्हे रुस हलिमया सैन्य व राजनीतिक ख्यलय् छगू मू शक्तिशाली राष्ट्र खः। == भूगोल == थ्व देय् उत्तर गोलार्धयागु उत्तरी थासे ला। युरोप व एसियायागु दक्ले उत्तरयागु थाय् थ्व हे देय्‌यागु अधीने ला। थ्व देय्‌यागु मू सहर मस्को व सन्त पिटरबर्ग ख। थ्व देय्‌यागु मू खुसि भोल्गा ख। == अर्थतन्त्र == थ्व देय्‌य् येक्व प्राकृतिक स्रोतत दु। थ्व स्रोतय् पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यांस आदि ला। == राजनीति == थ्व देय्‌ छगु संसदीय प्रणाली दुगु देय् ख। थ्व देशय् राष्ट्रपति व प्रधानमन्त्री दु। == लिधंसा == {{लिधंसा}} {{देय् च्वसु|रुस}} {{Commonscat|Russia}} [[पुचः:देय्]] aznpkots784yagdzwczmrk4rw5etwz9 0 1567 1124410 1088900 2026-09-10T17:37:37Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124410 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/फ्रान्स}} [[Image:Great Seal of France.svg|100px|Obverse]] [[Image:Great Seal of France (reverse).svg|100px|Reverse]] {{Infobox Country or territory |native_name = ''République française'' |conventional_long_name = फ्रान्सेली गणतन्त्र |common_name = फ्रान्स |Language = फ्रेन्च |national_motto = ''[[Liberté, égalité, fraternité]]''<br/>"स्वतन्त्रता, समानता, भ्रातृत्व" |national_anthem = ''[[ला लार्सेइलेइजे]]'' |image_flag = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg |image_coat = Armoiries république française.svg |symbol_type = देय् चिं |image_map = EU-France.svg |map_caption = {{map_caption |countryprefix='''मेट्रोपोलिटन'''|region=on the [[Europe|European continent]] |subregion=the [[European Union]] |location_color=dark green |subregion_color=light green |region_color=dark grey |legend=}} |image_map2 = Outre-mer_en.png |map_caption2 = <p style="margin-top:0px;margin-bottom:-2px;line-height:1em;"><span style="font-size:11px;">Territory of the [[French Republic]] in the world</span></p> |capital = [[पेरिस]] |latd=48 |latm=52 |latNS=N |longd=2 |longm=19.59 |longEW=E |largest_city = capital |official_languages = [[फ्रान्से भाषा|फ्रेन्च]] |denonym = फ्रेन्च |government_type = [[अर्ध-राष्ट्रपतिय व्यवस्था]] [[युनिटरी स्टेट]] [[गणतन्त्र]] |leader_title1 = [[फ्रान्सया राष्ट्रपति]] |leader_title2 = [[फ्रान्सया प्रधानमन्त्री]] |leader_name1 = [[निकोलास सार्कोजी]] |leader_name2 = [[फ्रान्से फिलों]] |sovereignty_type = [[फ्रान्सया इतिहास|पलिस्था]] |sovereignty_note = |established_event1 = [[देय्|फ्रान्सेली देय्]] |established_event2 = [[फ्रान्सया संविधान|आयागु संविधान]] |established_date1 = ८४३&nbsp;([[Verdunया सन्धि]]) |established_date2 = १९५८ ([[फ्रान्सेली ५गु गणतन्त्र]]) |accessionEUdate = [[मार्च २५]] [[१९५७]] |EUseats = ७८ |FR_metropole = [[मेट्रोपोलिटन फ्रान्स]] |FR_IGN_area = ५५१,६९५ |FR_IGN_area_rank = ४७औं |FR_IGN_area_magnitude = 1 E11 |FR_cadastre_area_magnitude = 1 E11 |FR_IGN_areami² = २१३,०१० |FR_cadastre_area = ५४३,९६५ |FR_cadastre_area_rank = ४७औं |FR_cadastre_areami² = २१०,०२६ |area = ६७४,८४३ |areami² = २६०,५५८ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = ४०औं |area_magnitude = 1 E11 |FR_foot = <ref name=whole_territory>सकल फ्रान्सेली गणतन्त्रयु भूभाग, ओभरसीज [[टेरिटरी]], ल्याखाना तर एन्टार्क्टिकायु ल्यामखासें</ref> |FR_foot2 = <ref name=IGN_figure>फ्रान्सेली [[Institut Géographique National]] डेटा</ref> |FR_foot3 = <ref name=cadastre_figure>फ्रान्सेली [[भूमि रेजिस्टर]] डेटा, which exclude lakes, ponds and [[glacier]]s larger than 1&nbsp;km² (0.386&nbsp;sq&nbsp;mi or 247&nbsp;acres) as well as the estuaries of rivers.</ref> |FR_foot4 = <ref name=whole_territory /> |FR_foot5 = <ref name=metropolitan_France>[[Metropolitan France]] only.</ref> |FR_total_population_estimate = 64,102,140<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1118/ip1118.html|title=Bilan démographique 2006 : un excédent naturel record|first=[[Government of France]]| last=[[INSEE]]|accessdate=2007-04-01}}</ref> |FR_total_population_estimate_year = January 1, 2007 estimate |FR_total_population_estimate_rank = 20th |FR_metropole_population = 61,538,322<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age3.htm|title=Tableau 2 - Répartition de la population totale par groupe d'âges, France métropolitaine|first=[[Government of France]]| last=[[INSEE]]|accessdate=2007-04-01}}</ref> |FR_metropole_population_estimate_rank = 20th |population_density = 113 |population_densitymi² = 293 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 89th |GDP_nominal = US $2.232 trillion |GDP_nominal_rank = 6th |GDP_nominal_year = 2006 |GDP_nominal_per_capita = US $35,404 |GDP_nominal_per_capita_rank = 18th |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP = [[United States dollar|US $]]1.871 [[1000000000000 (number)|trillion]] |GDP_PPP_rank = 7th |GDP_PPP_per_capita = US $30,100 |GDP_PPP_per_capita_rank = 20th |Gini = 26.7 |Gini_year = 2002 |Gini_category = <font color="#008900">low</font> |HDI_year = 2004 |HDI = {{increase}} 0.942 |HDI_rank = 16th |HDI_category = <font color="#008900">high</font> |currency = [[Euro]]<ref>Whole of the French Republic except the overseas territories in the Pacific Ocean.</ref>, [[CFP Franc]]<ref>French overseas territories in the Pacific Ocean only.</ref><br/>&nbsp;<br/> |currency_code = EUR,{{spaces|4}}XPF |time_zone = CET<ref name=metropolitan_France /> |utc_offset = +1 |time_zone_DST = CEST<ref name=metropolitan_France /> |utc_offset_DST = +2 |cctld = [[.fr]]<ref>In addition to [[.fr]], several other Internet TLDs are used in French overseas ''départements'' and territories: [[.re]], [[.mq]], [[.gp]], [[.tf]], [[.nc]], [[.pf]], [[.wf]], [[.pm]], [[.gf]] and [[.yt]]. France also uses [[.eu]], shared with other members of the [[European Union]].</ref> |calling_code = 33<ref>The overseas regions and collectivities form part of the [[French telephone numbering plan]], but have their own country calling codes: [[Guadeloupe]] +590; [[Martinique]] +596; [[French Guiana]] +594, [[Réunion]] and [[Mayotte]] +262; [[Saint Pierre et Miquelon]] +508. The overseas territories are not part of the French telephone numbering plan; their country calling codes are: [[New Caledonia]] +687, [[French Polynesia]] +689; [[Wallis and Futuna]] +681</ref> |ISO_3166-1_alpha2 = |ISO_3166-1_alpha3 = FRA |ISO_3166-1_numeric = |sport_code = FRA |vehicle_code = F |footnote1 = [http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox France France] [http://en.wikipedia.org/wiki/Template talk:Infobox France France] [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Infobox France France&action=edit] }} '''फ्रान्स''' ([[फ्रांसे भाषा]]: फांस आधिकारिक कथं '''फ्रान्सेली गणतन्त्र''' (République française रिपब्लिक फ्रांसे) छगू देय् खः। थ्व देय्‌या [[मेट्रोपोलिटन फ्रान्स|मेट्रोपोलिटन भूभाग]] [[पश्चिमी युरोप]]य् ला धाःसा थ्व देय्‌या ओभरसीज टापुत मेमेगु महादेशे नं ला। मेट्रोपोलिटन फ्रान्स [[भूमध्य सागर]] निसें [[अंग्रेजी च्यानल]] व [[उत्तर सागर]]तक्क, व [[राइन]] खुसि निसें [[एट्लान्टिक सागर]] तक चकना च्वंगु दु। फ्रान्समि तेसं मेट्रोपोलिटन फ्रान्सयात ''L'Hexagone ल्हेक्जागोन'' वा षड्कोण धका नं धाइ छाय् धाःसा थ्व देय्‌यु रेखागणितिय आकार षड्कोण थें च्वं। फ्रान्सयु सिमानाय् [[बेल्जियम]], [[लक्जेम्बर्ग]], [[जर्मनी]], [[स्विट्जरल्यांड]], [[इटाली]], [[मोनाको]], [[एन्डोरा]], व [[स्पेन]] ला। थ्व देय्‌या [[ओभरसीज डिपार्टमेन्ट]]तेसं याना थ्व देय्‌या सिमानाय् [[ब्राजिल]] व [[सुरिनाम]] ([[फ्रेन्च गायना]]नाप), व [[नेदरल्यांड्स एन्टिल्स]] ([[सन्त मार्टिन]]यु सिमानाय्) ला। फ्रान्स [[संयुक्त अधिराज्य]] नाप [[च्यानल टनेल|च्यानल टनेलं]] स्वानाच्वंगु दु। फ्रान्सेली गणतन्त्र छगू [[रिप्रिजेन्टेटिभ प्रजातन्त्र]] खः। थ्व देस‌य् [[युनिटरी देय्|युनिटरी]] [[अर्ध राष्ट्रपतिय]] [[गणतन्त्र|गणतान्त्रिक]] शाषण दु। थ्व देय्‌या मू आदर्श [[मनू व नागरिकया अधिकारया घोषणा]]य् खने दु। थ्व छगू [[विकशित देय्]] खः। थ्व देय् या अर्थतन्त्र हलिमे खुगूगु थासय् दक्ले तधंगु ख। <ref name="Lists">[[List of countries by GDP (nominal)|Rank by nominal GDP]]: 6 (2006); [[List of countries by GDP (nominal) per capita|Rank by GDP per capita]]: 17 (2005); [[List of countries by GDP (PPP) per capita|Rank by GDP at purchasing power parity per capita]]: 21 (2005).</ref> फ्रान्स हलिमय् दक्ले अप्व मनूतेसं चाहिवैगु देय् ख। थ्व देशे दछिइ ७५ मिलियन स्वया अप्व पर्यटक (बनेज्या पर्यटक नं याना) वै। <ref name="tourism.stat">As of 2004, the most recent statistics compiled by the [[World Tourism Organization]]; see [[World Tourism Rankings]].</ref> फ्रान्स [[युरोपेली संघ]]यु छगु पलिस्था यैगु देय् ख। थ्व युरोपेली युनियनयु दक्ले तधंगु क्षेत्रफल दुगु देय् नं ख। फ्रान्स [[संयुक्त राष्ट्र संघ]]यु पलिस्थामि देय्, [[फ्रांकोफोनी]], [[जी८]], [[ल्याटिन युनियन]]यु सदस्य नं ख। थ्व छगु [[तधंगु शक्ति]] ख व संयुक्त राष्ट्र संघयु ५गु [[स्थायी सदस्य]]य् छगु ख। थ्व आणविक शक्ति दुगु देय् नं ख। [[फ्रान्सया नां]] "फ्र्यांक्स"(''Francs'') खंग्वलं वगु ख। फ्र्यांक्सत [[जर्मनिक मनुत]] ख। थ्व मनूसं [[पश्चिमी रोमन साम्राज्य]] क्वचाय्‌ धुंका उत्तरी युरोप कब्जा यागु ख। अझ बांलाक्क स्वेगु खःसा [[पेरिस]] नापंया [[Île-de-France (प्रान्त)]] वास्तविक फ्रान्सेली शाही दिमेन्सेयु थाय् ख। दक्ले न्हापायाम्ह [[फ्र्यांक जुजु]] [[क्लोभिस १]]यात फ्रान्सेली जुजुतेगु आजु धका हनी। ==इतिहास== '''फ्रान्सया इतिहास''' पश्चिमी युरोपया इतिहासया छगू मू ब्वः खः। प्राचीन ईलय् थ्व भूभागयात 'गउल' (Gaul) धकाः म्हसीकीगु खः, गन केल्टिक जनजातित च्वनाच्वन। [[जुलियस सिजर]]या नेतृत्वय् रोमन साम्राज्यं थ्व थासय् कब्जा यात। ५गु शताब्दीइ जर्मेनिक फ्र्याङ्क जनजातिया आगमन लिपा 'फ्राङ्किश साम्राज्य' दयेकल, गुकिया नांजाम्ह शासक [[चार्लेम्याग्न]] (Charlemagne) खः। मध्यकालय् फ्रान्स छगू शक्तिशाली सामन्ती राज्य जुल व बेलायत नाप 'सच्छि दँया युद्ध' (Hundred Years' War) य् संलग्न जुल। १७गु शताब्दीइ जुजु लुइस १४म्ह या ईलय् फ्रान्स युरोपया सांस्कृतिक व राजनीतिक केन्द्र जुल। सन् १७८९ या '[[फ्रेन्च क्रान्ति]]' (French Revolution) य् निरंकुश राजतन्त्र पतन जुइधुंका 'स्वतन्त्रता, समानता व बन्धुत्व' या विचाः प्रसार यात। थुकिया लिपा [[नेपोलियन बोनापार्ट]]या उदय जुल सुनां मुक्कं युरोपय् थःगु प्रभाव स्थापित यात। १९गु व २०गु शताब्दीइ फ्रान्सं हलिंन्यंक तःधँगु औपनिवेशिक साम्राज्य दयेकल। निगुलिं विश्वयुद्धय् फ्रान्सं तःधँगु क्षति सहयायेमाल, तर लिपा विजयी राष्ट्र कथं दन। थौंकन्हे फ्रान्स युरोपीय संघया पलिस्थामि दुजः व संयुक्त राष्ट्रसंघया सुरक्षा परिषदया स्थायी सदस्य खः। ==भूगोल== {{main|फ्रान्सया भूगोल}} [[मेत्रोपोलितन फ्रान्स]] [[पश्चिमी युरोप]]य् ला। अथे जुसां, फ्रान्सया [[उत्तर अमेरिका]], [[क्यारिबियन]], [[दक्षिण अमेरिका]], दक्षिणी [[हिन्द महासागर]], [[प्रशान्त महासागर]], व [[एन्तार्क्तिका]]य् नं भूमि दु।<ref>Sovereignty claims in Antarctica are governed by the [[Antarctic Treaty System]]</ref> थ्व लागातेगु सरकार थी-थी कथंया दु। छुं थासय् [[ओभरसीज दिपार्तमेन्त]] दु धाःसा छुं थासय् [[ओभरसीज कलेक्सिभिती]]। मेत्रोपोलितन फ्रान्सया क्षेत्रफल ५४७,०३०&nbsp;[[वर्ग किलोमितर]] (२११,२०९&nbsp;[[वर्ग माइल]]) दु।<ref name="area">{{cite web | author = [[CIA]] | year = 2007 | title = The World Factbook | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html | accessdate = 2007-12-06 }}</ref> थ्व कथं फ्रान्स [[युरोपियन युनियन]]या क्षेत्रफल कथं दक्ले तधंगु देय् ख। थ्व कथं फ्रान्स [[स्पेन]] स्वया भतिचा तधं। फ्रान्सय् यक्व कथंया भूमित दु। थन उत्तर व पश्चिमया तटीय फांट निसें दक्षिण-पूर्वया [[एल्प्स]] , मध्य-दक्षिणया [[मस्सिफ सेन्त्रल]] व दक्षिण पश्चिमया [[पारेनीज]] गुं श्रृङ्खला तक्क दु। ४,८०७ [[मितर]] (१५,७७०[[फुत]]) जाय् पश्चिमी युरोपया दक्ले तज्जागु च्वापुगुं [[मों ब्लां]] [[एल्प्स]] च्वापुगुँ श्रृङ्खलाय् फ्रान्स व [[इटाली]]या दथुइ ला।<ref name="elevation">{{cite web |author=[[CIA]] |publisher= |year=2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2020.html |title=The World Factbook: Field Listing - Elevation extremes |accessdate=2006-12-14}}</ref> मेत्रोपोलितन फ्रान्सय् यक्व खुसित बाहा वइगु प्राकृतिक व्यवस्था दु। दसु- [[लोई खुसि]], [[गाओंन्]], [[सीन]] व [[र्‍होन]]। थ्व खुसितेसं मास्सिफ सेन्त्रल व आल्प्सयत बाइ। थ्व खुसित भूमध्यसागरय् [[कामाआज्]] (Camargue) जुया ल्वाकज्याइ। कामाआज् फ्रान्सया दक्ले म्हो जाय् दुगु थाय् ख। थ्व थाय् (२&nbsp;मि&nbsp;/ ६॰५&nbsp;फुत समुद्री सतह) स्वया क्वे ला।<ref name="elevation"/> क्रोसिका भूमध्यसागरीय तटय् ला। [[Image:Satellite image of France in August 2002.jpg|thumb|मेत्रोपोलितन फ्रान्सया स्यातेलाइत किपा, अगस्त २००२]] ==तजिलजि== ===नसा=== '''फ्रेन्च नसा''' (फ्रेन्च भासय् Cuisine française) [[फ्रान्स]]या नसा-त्वँसा पहः खः, गुकियात पाश्चात्य हलिमया दकलय् प्रतिष्ठित व प्रभावशाली नसा परम्पराय् हनि। थ्व नसाया "परिशुद्धता" (Precision), "प्रविधि" (Technique), व "प्रस्तुति" (Presentation) या निंतिं नांजाः। फ्रेन्च नसाया इतिहास मध्यकाल निसें सुरु जुइ, तर "हाउट कुजिन" (Haute cuisine - उच्च नसा) या विकास १७गु शताब्दीइ भर्साइ लाय्कुलि लुइ १४म्ह या पालय् जुल। २०गु शताब्दीइ "अगस्ट एस्कोफियर" (Auguste Escoffier) नं फ्रेन्च नसायात आधुनिकीकरण व संहिताबद्ध (Codified) यानादिल, गुगु थौं नं हलिमया "कुलिनरी स्कूल" (Culinary schools) तय्सं स्यनी। फ्रेन्च नसायात सन् २०१० य् युनेस्को (UNESCO) नं "अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा" (Intangible Cultural Heritage) या धलखय् सूचीकृत यात। फ्रेन्च नसाय् "चीज" (Cheese) व "वाइन" (Wine) या तःधंगु महत्त्व दु। फ्रान्सय् ३०० स्वया अप्व प्रकारया चीज व थीथी क्षेत्रया नांजाःगु वाइन उत्पादन जुइ। फ्रेन्च नसाया मू आधार "सस" (Sauces) खः, गथेकि बेकामेल (Béchamel), भेलाउटे (Velouté), व हल्यान्डाइज (Hollandaise)। नसा दयेकेत ताजा ल्वसा, ला, न्या, व जडीबुटी (Herbs ताइम thyme, रोजमेरी rosemary) आदि छ्यली। फ्रान्सया थीथी क्षेत्रया थः-थःगु हे नसा शैली दु, दसु - समुद्र सिथय् न्या व "क्रेप्स" (Crêpes) लोकंह्वाःसा, दक्षिणय् ओलिभया चिकं लोकंह्वाः। फ्रेन्च "बेकरी" (Boulangerie) व "प्याटिसरी" (Pâtisserie) हलिं न्यंकं नांजाः, गन "ब्यागेत" (Baguette), "क्रोसान्त" (Croissant), व "म्याकारोन" (Macaron) दयेकी। फ्रेन्च नसाय् नसा नयेगु झ्वः (Courses) दइ: स्टार्टर (Hors d'oeuvre), मू नसा (Plat principal), चीज कोर्स, व डेजर्ट। फ्रेन्च सेफ (Chef) जुइगु धयागु हलिमया भुतु ज्याय् दकलय् सम्मानित पेसा मध्ये छगू खः। "मिशेलिन स्टार" (Michelin Star) रेस्टुरेन्ट मूल्यांकन प्रणाली फ्रान्सं हे सुरु जूगु खः। ==== मू नसात ==== * '''एपिटाइजर:''' एस्कार्गो (Escargots - Snails), फोइ ग्रा (Foie gras), ओनियन सुप (French Onion Soup), किश लोरान (Quiche Lorraine)। * '''मू नसा (Mains):''' कोक ओ भिन (Coq au Vin - Chicken in wine), बिफ बुरगुइग्नोन (Beef Bourguignon), राताटुइ (Ratatouille - Vegetable stew), कन्फिट डे क्यानार्ड (Duck Confit), स्टेक फ्राइट्स (Steak Frites)। * '''ब्रेड व बेकरी:''' ब्यागेट (Baguette), क्रोसान्त (Croissant), ब्रिच (Brioche), पां ओ चक सकोला (Pain au chocolat)। * '''डेजर्ट:''' क्रिम ब्रुले (Crème brûlée), म्याकारोन (Macaron), एक्लेयर (Éclair), मुस (Mousse), क्रेप्स (Crêpes)। * '''चीज:''' ब्री (Brie), क्यामेम्बर्ट (Camembert), रोकफोर्ट (Roquefort)। ==लिधंसा == {{reflist|3}} {{देय् च्वसु}} {{फ्रान्सयागु प्रशासनिक बायेज्या}} [[Category:देय्]] i5pdvg07u7jrzm15mfyuck0mu6lxluf 0 1568 1124400 1070340 2026-09-10T17:23:27Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124400 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/जर्मनी}} [[Image:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]] [[Image:EU-Germany (orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:EU-Germany.svg|frameless]] {{Infobox Country or territory |native_name = <span style="line-height:1.33em;">{{lang|de|''Bundesrepublik Deutschland''}}</span> |conventional_long_name = <span style="line-height:1.33em;">संघीय गणतन्त्र जर्मनी</span> |common_name = जर्मनी |national_motto = "Einigkeit und Recht und Freiheit"<br /><small>"एकता व न्याय व स्वतन्त्रता"</small> |national_anthem = ''[[दास् लिएड् देर् दोइशेन]]'' (३गु [[हरफ]])<br /><small>मेगु नां ''Einigkeit und Recht und Freiheit'' </small><!--The official national anthem of Germany is ONLY the third stanza! Source: http://www.bundesregierung.de/Bundesregierung/-,8394/Nationalhymne.htm--> |image_flag = Flag of Germany.svg‎ |image_coat = Coat of Arms of Germany.svg |image_map = Location Germany EU Europe.png |capital = [[बर्लिन]] |latd=52 |latm=31 |latNS=N |longd=13 |longm=24 |longEW=E |largest_city = बर्लिन |official_languages = [[जर्मन भाषा]]¹ |government_type = [[संसदीय]] [[संघीय गणतन्त्र]] |leader_title1 = [[जर्मनीयु राष्ट्रपति]] |leader_name1 = [[Christian Wulff]] |leader_title2 = [[जर्मनीयु चान्सेलर]] |leader_name2 = [[आंगेला मर्केल]] ([[क्रिस्चियन डेमोक्र्याटिक युनियन (जर्मनी)]]) |sovereignty_type = [[जर्मन राजतन्त्र|पलिस्था]] |sovereignty_note = ८४३ |established_event1 = [[पुर्वीय फ्रान्सिया]] |established_date1 = ८४३ |established_event2 = [[पवित्र रोमन साम्राज्य]] |established_date2 = ९६२ |established_event3 = [[जर्मन महासंघ]] |established_date3 = [[जुन ८]] [[१८१५]] |established_event4 = [[जर्मन साम्राज्य]] |established_date4 = [[ज्यानुवरी १८]] [[१८७१]] |established_event5 = [[जर्मनीया इतिहास|संघीय गणतन्त्र]] |established_date5 = [[मे २३]] [[१९४९]] |established_event6 = [[जर्मनी|एकिकरण]] |established_date6 = [[अक्टोबर ३]] [[१९९०]] |accessionEUdate = [[मार्च २५]] [[१९५७]] |EUseats = ९९ |area = ३५७,०२१ |areami² = १३७,८५८ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = ६३औं |area_magnitude = 1 E11 |percent_water = २.४१६ |population_estimate = ८२,३१४,९००<ref>{{cite web |url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/EN/Navigation/Statistics/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Bevoelkerungsstand.psml|title=Current population|author=[[Federal Statistical Office of Germany|Destatis]]|accessdate=2007-07-02}}</ref> |population_estimate_year = डिसेम्बर २००६ |population_estimate_rank = १४औं |population_census = ८२,७९७,४०८ (जुलाई २००० एस्टिमेट) |population_census_year = २००० |population_density = २३०.९ |population_densitymi² = ५९८.५ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = ५०औं |GDP_PPP_year = २००६ |GDP_PPP = $२.५८५ ट्रिलियन |GDP_PPP_rank = ५औं |GDP_PPP_per_capita = $३१,४०० |GDP_PPP_per_capita_rank = १७औं |GDP_nominal = $२.८९ ट्रिलियन |GDP_nominal_rank = ३औं |GDP_nominal_year = २००६ |GDP_nominal_per_capita = $३५,०७२ |GDP_nominal_per_capita_rank = १९औं |HDI_year = २००४ |HDI = {{increase}} ०.९३२ |HDI_rank = २१औं |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |Gini = २८.३ |Gini_year = २००० |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |currency = [[युरो]] ([[युरो चिं|€]]) |currency_code = EUR |time_zone = CET |utc_offset = +१ |time_zone_DST = CEST |utc_offset_DST = +२ |cctld = [[.de]] |calling_code = [[जर्मनीयु एरिया कोडत|४९]] |ISO_3166-1_alpha2 = DE |ISO_3166-1_alpha3 = DEU |ISO_3166-1_numeric = ? |alt_sport_code = GER |vehicle_code = D |aircraft_code = D |footnote1 = [[डेनिश भाषा]], [[लो जर्मन]], [[सोर्बियन भाषा]], [[रोमानी भाषा]] व [[फ्रिसियन भाषा]]यात [[युरोपेली क्षेत्रीय वा माइनोरिटी भाषायु चार्टर|युरोपेली क्षेत्रीय वा माइनोरिटी भाषायु चार्टरं]] संरक्षित यानातगु दु। }} '''जर्मनी''', आधिकारिक कथं '''संघीय गणतन्त्र जर्मनी''' छगु [[पश्चिमी युरोप|पश्चिमी]]-[[मध्य युरोप|मध्य युरोपेली]] देय् ख। थ्व देय्‌यु उत्तरय् [[उत्तर सागर]], [[डेनमार्क]], व [[बाल्टिक सागर]], पूर्वय् [[पोल्याण्ड|पोल्यांड]], व [[चेक गणतन्त्र]], दक्षिणय् [[अस्त्रिया|अस्ट्रिया]] व [[स्वित्जरल्यान्द|स्विट्जरल्यांड]], पश्चिमय् [[फ्रान्स]], [[लक्जेम्बर्ग]], [[बेल्जियम]] व नेदरल्यांड ला। जर्मनी छगु [[जर्मन देय्‌|१६गु देय्‌तेगु]] [[संसदीय]] [[संघ|संघीय]] [[गणतन्त्र]] ख। थ्व देय्‌यु राजधानी [[बर्लिन]] ख। छगु [[राष्ट्र-देय्]]यु कथं थ्व देय्‌यु [[जर्मनीया एकिकरण|एकिकरण]] [[फ्र्यांको-प्रसियन युद्ध]] बिले १८७२ य् जुल। [[हलिम युद्ध २]]य् बुइ धुंका थ्व देय् विभाजित जुल व १९९०य् हानं [[जर्मन पुर्नएकिकरण|एकिकरण]] जुल। थ्व देय् [[युरोपेली संघ]]यु पलिस्था सदस्य ख। नापं थ्व देय्‌यु ८२ मिलियन जनसंख्या कथं थ्व देय् इ यु राष्ट्रय् दक्ले अप्व मनुत दुगु देय् नं ख। <ref>[https://web.archive.org/web/20100114234209/http://www.fdimagazine.com/news/categoryfront.php/id/242/Germany.html Germany] Foreign Direct Investment Magazine. January 5, 2005. Retrieved [[सन् २००६|2006]], [[December 7|12-07]].</ref> संघीय गणतन्त्र जर्मनी छगु आधुनिक [[तधंगु शक्ति]] ख। थ्व देय् [[संयुक्त राष्ट्र संघ]], [[नेटो]], [[जी८]], [[जी ४ राष्ट्रत]]यु सदस्य ख व हलिमे डिफेन्सय् खर्च याइगु देय्‌तेगु धलखे ४गु थासे लाः वः।<ref>Levy, Jack S. 1983. War in the Modern Great Power System, 1495–1974. Lexington: University Press of Kentucky.</ref><ref>Singer, J. David, and Melvin Small. 1972. The Wages of War, 1816–1965: A Statistical Handbook. New York: John Wiley and Sons.</ref> जर्मनी हलिमयु ३गु दक्ले तधंगु अर्थतन्त्र ख (नोमिनल जि डि पि कथं) व हलिमया २गु दक्ले तधंगु वस्तु निर्यातक देय् ख। <ref name=natgeo2006>{{cite book| authorlink=National Geographic |title=National Geographic Collegiate Atlas of the World |publisher=RR Donnelley & Sons Company |date=2006 |month=April |location=Willard, Ohio |pages=257–70 |isbn=Regular:0-7922-3662-9, 978-0-7922-3662-7. Deluxe:0-7922-7976-X, 978-0-7922-7976-1}}</ref> २००७य् थ्व देय्‌ [[युरोपेली काउन्सिल]] व [[जी ८]] निगुलिंयागु हे रोटेटरी प्रेजिडेन्सी कःघाना च्वंगु दु। == इतिहास == जर्मनीया इतिहास धाःगु मध्य युरोपय् दुगु जर्मन भाषी मनूतयेगु व राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन जर्मानिक जनजातित च्वनाच्वंगु खः। इमिसं [[रोमन साम्राज्य]]या विस्तारयात दिकल। मध्यकालय् थ्व क्षेत्र '[[पवित्र रोमन साम्राज्य]]' (Holy Roman Empire)या मू भाग जुल, गुकिया संरचना चिधँगु राज्यतयेगु महासंघ थें दुगु खः। १६गु शताब्दीइ मार्टिन लुथरं न्ह्याकाःगु '[[प्रोटेस्टेन्ट सुधार]]' आन्दोलन जर्मनी निसें हे न्ह्याःगु खः, गुकिं युरोपया इतिहासयात हिलाबिल। सन् १८७१य् [[अटो भोन बिस्मार्क]] (Otto von Bismarck) या नेतृत्वय् [[प्रशिया]] साम्राज्यया प्रभुत्व दुने न्हापांगु एकीकृत 'जर्मन साम्राज्य' (German Empire)या पलिस्था जुल। न्हापांगु विश्वयुद्धय् (१९१४-१९१८) जर्मनी बुइधुंका वाइमार गणतन्त्र (Weimar Republic)या पलिस्था जुल, तर आर्थिक संकटं यानाः नाजी पार्टी व एडोल्फ हिटलरया उदय जुल। हिटलरया तानाशाही शासन व द्वितीय विश्वयुद्धं (१९३९-१९४५) हलिंन्यंक तःधँगु विनाश हल नापं '[[होलोकोस्ट]]' (Holocaust) जुयाः लखौं यहुदीतयेगु हत्या जुल। द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा जर्मनी निगू भागय् ब्वथला पूँजीवादी 'पश्चिम जर्मनी' व कम्युनिष्ट 'पूर्वी जर्मनी'या पलिस्था जुल। सन् १९८९य् [[बर्लिनया अंगः]] (Berlin Wall) क्वाकाय् धुंका सन् १९९०य् जर्मनीया शान्तिपूर्ण पुनःएकीकरण जुल। थौंकन्हे जर्मनी युरोपीय संघ (European Union) या दकले तःधँगु आर्थिक शक्ति व अग्रणी राष्ट्र खः। == भूगोल == {{German Federal States|options=float:left; font-size:100%; border:3px; max-width:480px; width:50%;}} {| style="background:none;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:100%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:140px;"| [[जर्मनीया राज्य|राज्य]] !! style="width:85px;"| राजधानी !! style="width:85px;"| क्षेत्रफल (किमि²)!! style="width:85px;"| जनसंख्या<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2013/08/PD13_283_12411.html|title=Bevölkerungszahlen 2011 und 2012 nach Bundesländern|date=August 2013|publisher=[[Statistisches Bundesamt]] Deutschland|accessdate=16 December 2013|language=German}}</ref> |- | [[Baden-Württemberg]] || [[स्तुत्गार्त]] || style="text-align:right"|35,752|| style="text-align:right"|10,569,100 |- | [[बभेरिया]] || [[म्युनिख]] || style="text-align:right"|70,549|| style="text-align:right"|12,519,600 |- | [[बर्लिन]] || [[बर्लिन]] ||style="text-align:right"|892|| style="text-align:right"|3,375,200 |- | [[ब्रान्देन्बर्ग]] || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29,477|| style="text-align:right"|2,449,500 |- | [[ब्रेमेन (राज्य)|ब्रेमेन]] || [[ब्रेमेन]] || style="text-align:right"|404|| style="text-align:right"|654,800 |- | [[ह्याम्बर्ग]] || [[ह्याम्बर्ग]] ||style="text-align:right"|755|| style="text-align:right"|1,734,300 |- | [[Hesse]] || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21,115|| style="text-align:right"|6,016,500 |- | [[Mecklenburg-Vorpommern]] || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23,174|| style="text-align:right"|1,600,300 |- | [[लोवर स्याक्सोनी]] || [[ह्यानोभर]] || style="text-align:right"|47,618|| style="text-align:right"|7,779,000 |- | [[नर्थ राइन-वेस्तफालिया]] || [[दसेलदर्फ]] || style="text-align:right"|34,043|| style="text-align:right"|17,554,300 |- | [[राइनल्यान्द-पालाताइन]] || [[Mainz]] || style="text-align:right"|19,847|| style="text-align:right"|3,990,300 |- | [[सारल्यान्द]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2,569|| style="text-align:right"|994,300 |- | [[स्याक्सोनी]] || [[द्रेस्देन]] || style="text-align:right"|18,416|| style="text-align:right"|4,050,200 |- | [[Saxony-Anhalt]] || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20,445|| style="text-align:right"|2,259,400 |- | [[Schleswig-Holstein]] || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15,763|| style="text-align:right"|2,806,500 |- | [[Thuringia]] || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16,172|| style="text-align:right"|2,170,500 |} |} == अर्थतन्त्र == == राजनीति == == लिधंसा == {{reflist|3}} {{देय् च्वसु|जर्मनी}} {{Commonscat|Germany}} [[पुचः:देय्]] [[पुचः:जर्मनी]] ruehdkucqm9ck093ihecjhqgmtiy1yq 0 1569 1124404 1123808 2026-09-10T17:31:46Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124404 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/ग्रीस}} {{Infobox country | coordinates = {{Coord|37|58|N|23|43|E|type:city}} | languages_type = आधिकारिक भाय् | leader_name2 = Kyriakos Mitsotakis | leader_name3 = Konstantinos Tasoulas | conventional_long_name = हेलेनिक गणराज्य | native_name = {{native name|el|Ελληνική Δημοκρατία|italics=off}}<br />{{small|{{transliteration|el|Ellinikí Dimokratía}}}} | image_flag = Flag of Greece.svg | image_coat = Coat of arms of Greece.svg | coa_size = 90 | common_name = ग्रीस | national_motto = {{lang|el|Ελευθερία ή Θάνατος}}<br />{{transliteration|el|Elefthería í Thánatos}}<br />(English: "[[Eleftheria i thanatos|Freedom or Death]]") | national_anthem = {{lang|el|Ύμνος εις την Ελευθερίαν}}<br />{{transliteration|el|Ímnos is tin Eleftherían}}<br />(स्वतन्त्रताया म्ये)<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Greece national anthem.ogg]]}}</div> | image_map = {{switcher|[[File:EU-Greece (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Show globe|[[File:EU-Greece.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Europe|default=1}} | map_caption = {{map caption | location_color = dark green | region = Europe | region_color = dark grey | subregion = the [[युरोपियन युनियन]] | subregion_color = light green }} | capital = [[एथेन्स]] | largest_city = राजधानी | languages = [[ग्रीक भाय्]] | demonym = ग्रीक | government_type = एकात्मक संसदीय गणराज्य | leader_title1 = राष्ट्रपति | leader_name1 = <span style=white-space:nowrap;>[[Katerina Sakellaropoulou]]</span> | leader_title2 = प्रधानमन्त्री | leader_title3 = संसदया सभामुख | legislature = हेलेनिक संसद | sovereignty_type = पलिस्था | established_event1 = [[Greek War of Independence|Independence declared]] {{nobold|from the [[Ottoman Empire]]}} <!-- PLEASE DO NOT AMEND THE ESTABLISHED EVENTS SECTION WITHOUT OPENING A DISCUSSION ON THE TALK PAGE FIRST --> | established_date1 = {{nowrap|25 March 1821}} (traditional starting date of the [[Greek War of Independence]]), {{nowrap|15 January 1822}} ([[First National Assembly at Epidaurus|official declaration]]) | established_event2 = [[London Protocol (1830)|Recognised]] | established_date2 = {{nowrap|3 February 1830}} | established_event3 = [[Third Hellenic Republic]] | established_date3 = 24 July 1974 | established_event4 = {{nowrap|[[Constitution of Greece|Current constitution]]}} | established_date4 = 11 June 1975 | area_km2 = 131,957 | area_footnote = <ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryName=Greece&countryCode=gr&regionCode=eur&rank=97#gr |title= Country Comparison: Area |website= [[The World Factbook]] |publisher= [[Central Intelligence Agency]] |access-date= 7 January 2013 |archive-date= 13 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201113204336/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryName=Greece&countryCode=gr&regionCode=eur&rank=97#gr |url-status= dead }}</ref> | area_rank = 95th <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 50,949 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.51 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = {{decrease}} 10,413,982 (1 January 2023)<ref name="population">{{cite web |title=Estimated Population and Migration Flows, 2023 |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/de3e26f6-9b77-d2e5-2ca3-e13bcafe482a |publisher=[[Hellenic Statistical Authority]] |access-date=8 January 2024 |location=Piraeus |date=29 December 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 90th | population_census = {{decrease}} 10,432,481<ref>{{cite web |script-title=el:Αποτελέσματα Απογραφής Πληθυσμού - Κατοικιών 2021 |trans-title=Results of Population-Housing Census 2021 |url=https://www.statistics.gr/news-announcements/-/asset_publisher/oj6VK3PQ0oCe/content/nws_census_results_booklet_19072022_gr |publisher=Hellenic Statistical Authority |access-date=8 January 2024 |location=Piraeus |language=el |date=19 July 2022}}</ref> | population_census_year = 2021 | population_census_rank = | population_density_km2 = 78.9 | population_density_rank = 105th | population_density_sq_mi = 204.4 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | GDP_PPP = {{increase}} $416.969&nbsp;billion<ref name="IMFWEO.GR">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=174,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=18 October 2023 |location=Washington, D.C. |date=5 October 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 54th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $39,864<ref name="IMFWEO.GR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 52nd | GDP_nominal = {{increase}} $242.385&nbsp;billion<ref name="IMFWEO.GR" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 53rd | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,173<ref name="IMFWEO.GR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 44th | Gini = 31.8 <!--number only--> | Gini_year = 2023 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Income inequality, 2023 |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/262f2183-1930-6ece-a792-e02103dfbe00 |publisher=Hellenic Statistical Authority |access-date=3 April 2024 |location=Piraeus |date=3 April 2024}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.893 <!--number only--> | HDI_year = 2022 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=13 March 2024}}</ref> | HDI_rank = 33rd | currency = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Eastern European Time|EET]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = +03:00 | time_zone_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]] | date_format = {{abbr|dd|day}}.{{abbr|mm|month}}.{{abbr|yyyy|year}} ([[Anno Domini|AD]])^b | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Greece|+30]] | cctld = {{hlist|[[.gr]]^c|[[.gr#Alternative top domain|.ελ]]}} | footnote_a = The [[Church of Greece]] is recognized by the Greek Constitution as the prevailing religion in Greece,<ref name="GreeceConstitution">[http://www.hri.org/docs/syntagma/artcl25.html#A3] The Constitution of Greece: Section II Relations of Church and State: Article 3, [http://www.hri.org/ Hellenic Resources network].</ref> and is the only country in the world where Eastern Orthodoxy is clearly recognized as a state religion.<ref name="EnyediMadeley2004">{{cite book|last1=Enyedi|first1=Zsolt|last2=Madeley|first2=John T.S.|title=Church and State in Contemporary Europe|date=2 August 2004|publisher=Routledge|isbn=9781135761417|page=228|quote=Both as a state church and as a national church, the Orthodox Church of Greece has a lot in common with Protestant state churches, and even with Catholicism in some countries.}}</ref> | footnote_b = Other short formats: dd-mm-yyyy, dd/mm/yyyy | footnote_c = The [[.eu]] domain is also used, as in other [[European Union]] member states. }} '''ग्रीस''' आधिकारिक कथं हेलेनिक रिपब्लिक, दक्षिणपूर्वी युरोपया छगू राष्ट्र खः। बालकान प्रायद्वीपया दक्षिणी च्वकाय् स्थित, ग्रीसया उत्तरपश्चिमइ अल्बानिया, पूर्वय् टर्की सीमांकन, उत्तरय् नर्थ म्यासेदोनिया व बुल्गारिया दु। एजियन सागर थ्व देय्या मू-भूमिया पूर्वय्, पश्चिमय् आयोनियन समुद्र व दक्षिणय् क्रिटियन व मेदितेरेनियन समुद्र ला। ग्रीस मेदितेरेनियन बेसिनय् दकलय् ताःहाकःगु समुद्री तट दूगु देय् ख, थ्व देसय् द्वलंद्व द्वीप दु । देशय् ९ परम्परागत भौगोलिक क्षेत्र दु, व थन लगभग १०.४ मिलियन जनसंख्या दु। एथेन्स देय्या राजधानी व दकलय् चकंगु नगर खः, थ्व नगर धुंकाया मू नगरय् थेस्सलोनिकी व पात्रास ला। ग्रीसयात पश्चिमी सभ्यताया जन्मभूमि धकाः हनिगु या, अथेहे लोकतन्त्र, पाश्चात्य दर्शन व साहित्य, इतिहासशास्त्र, राजनीतिशास्त्र, मू वैज्ञानिक व गणितया सिद्धान्त,पाश्चात्य दबूप्याखँ, व ओलम्पिक कासा विकास जूगु भूमि धकाः म्हसीकिगु या । ८गू शताब्दी ईसा पूर्वया इलय्, ग्रीसवासीत मेडिटेरेनियन व कालासागरय् विस्तारित थीथी स्वतन्त्र नगर राज्य (polis)य् व्यवस्थित जुल। म्यासेदोनया फिलिप द्वितियं ४ गू शताब्दी ईसा पूर्वय् वर्तमान ग्रीसयात एकीकृत यानादिल, अले वय्कःया काय् अलेक्जेन्दर महानं याकनं हे प्राचीन हलिंया म्हस्यूगु भूभाग थःगु अधीनय् लाकादिल। हेलेनिस्टिक कालय् प्राचीनकालय् प्राचीन ग्रीसया तजिलजि व प्रभाव उत्कर्षय् थ्यन। ग्रीसयात रोमं निगु शताब्दी इपूस थःगु अधीनय् लाकल, थ्व नापं ग्रीस रोमन साम्राज्यया अभिन्न अंग जुल। रोमन साम्राज्यया विभाजन धुंका थ्व देशं पूर्वया रोमन साम्राज्ययात बैजन्ताइन साम्राज्यया रुपय् निरन्तरता बिल। बैजन्ताइन साम्राज्य सांस्कृतिक व भासिक दृष्टिं मूलभूत ग्रीक साम्राज्य ख। प्रथम शताब्दी इसंस ग्रीक अर्थोदक्स चर्चया उदय जुल, गुकिलिं आधुनिक ग्रीक पहिचान यात परिभाषित यायेगु व ग्रीक परम्परा अर्थोदक्स हलिमय् प्रचार यात। सन् १२०४या ४गू क्रुसेडया लिपा, ग्रीस प्रायद्वीपय् ल्यातिन स्वामित्व स्थापित जुल। तर, थ्व क्षेत्र मध्य-१५गू शताब्दीइ अटोमन शासनया अधीनय् लाःवन। सन् १८२१य् शुरु जूगु ताःहाकःगु स्वतन्त्रता युद्ध धुंका, ग्रीस छगू आधुनिक राष्ट्र राज्यया कथं सन् १८३०स उदय जुल । थ्व राष्ट्रया न्हापांगु १०० दँया इलय् ग्रीक साम्राज्यं भूभाग विस्तारया निंतिं संघर्ष यात, मुख्यतः २०गू शताब्दीइ बाल्कन युद्ध व १९२२या एशिया माइनरया सैन्य अभियान बांमलाक्क पराजित जुया क्वचाल। सन् १९२४य् पलिस्था जूगु अल्पकालीन गणतन्त्र नागरिक संघर्षया प्रभावं व तर्कीपाखें वःपिं शरणार्थीतेगु पुनःस्थापना यायेगु चुनौतीं तःच्वलं प्रभावित यात। सन् १९३६य् छगू राजतन्त्रवादी शासनं ताःहाकःगु समय तक अधिनायकवादी व्यवस्थाया सुरुवात यात, थ्व अवधिइ सैनिक कब्जा, गृहयुद्ध, सैन्य अधिनायकवादया उदय जुल । लोकतन्त्र सन् १९७४-५य् पूनर्स्थापित जुल व थुकिया लिच्वः कथं संवैधानिक गणतन्त्र पलिस्था जुल। ग्रीस छगू लोकतान्त्रिक देय् खः। १९५० निसें १९७० तक आर्थिक विकासया इतिहास कायम यासें थ्व राष्ट्र विकसित देय् जुल। अतः, थन उच्च आयया अर्थव्यवस्था, बाल्कनया २गू तःधंगु अर्थव्यवस्था, व महत्वपूर्ण क्षेत्रीय लगानीकर्ताया रुपय् थ्व देय् विकशित जुल। राष्ट्र संघया संस्थापक सदस्य, ग्रीस थौंया युरोपियन युनियनय् दुथ्याःगु १०गू देय् खः व थ्व देय् २००१ निसें यूरोजोनय् नं ब्वति काःगु दु। थ्व देय् मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाया नं सदस्य जुयाच्वंगु दु। थ्व देय्या सदस्यता दूगु छुं मू संघय् यूरोपियन काउन्सिल (Council of Europe), नेटो (NATO), OECD व WTO आदि ला। ग्रीसय् छगू पृथक सांस्कृतिक सम्पदा, विशाल पर्यटन उद्योग व प्रख्यात शिपिंग क्षेत्र दु । थ्व देय्या समृद्ध ऐतिहासिक धरोहर १९ UNESCO विश्व सम्पदा क्षेत्रं आंशिक रूपय् प्रतिबिम्बित याइ । wasग्रीस २०२२स हलिंया ९गू दकलय् भ्रमणित देय् नं ख। <ref name="May2023">{{Cite web|title=International Tourism – 2023 starts on a strong note with the Middle East recovering 2019 levels in the first quarter|url=https://webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2023-05/UNWTO_Barom23_02_May_EXCERPT_final.pdf?VersionId=gGmuSXlwfM1yoemsRrBI9ZJf.Vmc9gYD}}</ref> == नामाकरण == आधुनिक ग्रीक भासय् थ्व देय्या नां Ελλάδα (इलादा) खः। प्राचीन ग्रीक भासय् व पुरातनवादी औपचारिक आधुनिक ग्रीक भासय् (Katharevousa) थ्व देय्या नां Ἑλλάς (प्राचीन ग्रीकय् हेलास Hellas, व औपचारिक आधुनिक भासय् एलास) ख। थ्व खँग्वःया अंग्रेजीया पर्यायवाची नां हेलास, प्राचीन वा काव्यात्मक सन्दर्भय् नं खनेदु। ग्रीक विशेषण रूप ελληνικός (ellinikos वा एलिन्कोस) वा थुकिया मेगु रुप "हेलेनिक" ग्रीस राष्ट्रया संस्थातेसं आधिकारिक कथं छ्यलि। दसु: 'हेलेनिक गणतन्त्र" (Ελληνική Δημοκρατία),<ref name=":1">{{Cite web|title=Government and Politics|url=https://www.mfa.gr/usa/en/about-greece/government-and-politics/}}</ref> । अंग्रेजी भासय् ग्रीस व ग्रिक खँग्वः ल्याटिन भाषाया Graecia व Grecus खँग्वलं वःगु ख। थ्व खँग्वः ग्रेसी (ग्रेकोइ Γραικοί; एकवचन ग्रेकोस Γράιος) दक्षिण इतालिया माग्ना ग्रेसियाय् दकलय् न्हापां च्वंपिं ग्रीक जनजातिया नामं वःगु खः। । थ्व खँग्वः सम्भवतः प्रोटो-इन्दोयुरोपियन मूल *ǵerh₂ -, (अर्थ: "बुरा जुइगु") खँग्वलं उत्पन्न जूगु खः ।<ref>{{Cite book|last=Starostin|first=Sergei|year=1998|url=http://starling.rinet.ru/main.html|title=The Tower of Babel: An Etymological Database Project}}</ref><ref>{{Cite book|last=Watkins|first=Calvert|year=2000|title=The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots|url=https://archive.org/details/americanheritage00watk_1}}</ref> नापं विशेषयाना Graea (पुलां नगर) एरिस्तोतलया धापू कथं ग्रीसय् प्राचीनतम नगर खः अले नेपल्स क्षेत्रया पलिस्था थनयापिं हे मनूतेसं याःगु ख।<ref>Aristotle, ''[[Meteorologica]]'' I.xiv</ref>, == इतिहास == ग्रीसया इतिहास पाश्चात्य सभ्यताया उद्गमस्थल धकाः नांजाःगु देय्या तसकं ताःहाकःगु इतिहास खः। थन माइसेनियन व मिनोअन सभ्यतात विकसित जुयाः प्राचीन ग्रीसया जग दयेकल। ईसापूर्व ५गु शताब्दीइ एथेन्स (Athens) व स्पार्टा (Sparta) थेंज्याःगु नगर-राज्यतयेगु (City-states) उदय जुल। एथेन्सय् [[लोकतन्त्र]], [[दर्शन]] (सोक्राटिज, प्लेटो, एरिस्टोटल), नाटक, व वास्तुकलाया अद्भूत विकास जुल। [[अलेक्जेन्दर]]या नेतृत्वय् ग्रीक संस्कृति व साम्राज्यया विस्तार एसिया व मिस्र तक जुल, गुकियात 'हेलेनिस्टिक ई' धाइ। लिपा ग्रीस रोमन साम्राज्यया ब्वः जुल व पूर्वी रोमन ([[बिजान्टिन]]) साम्राज्यया केन्द्रय् परिणत जुल। १४५३य् कन्स्ट्यान्टिनोपलया पतन लिपा ग्रीस [[अटोमन साम्राज्य]]या (Ottoman Empire) औपनिवेशिक कब्जा दुने लाःवन। सन् १८२१य् अटोमन शासन विरुद्ध स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्याःकाः १८३०य् आधुनिक ग्रीक राष्ट्र स्वतन्त्र जुल। २०गु शताब्दीइ ग्रीसं निगुलिं विश्वयुद्ध व गृहयुद्ध स्वयेमाल। सन् १९७४य् सैन्य तानाशाही शासनया अन्त्य जुयाः लोकतन्त्र पुनःबहाली जुल व ग्रीस गणतन्त्र जुल। थौंकन्हे ग्रीस थःगु प्राचीन इतिहास, दर्शन व सांस्कृतिक सम्पदाया निंतिं हलिंन्यंक नांजाः। === प्रागैतिहास व पूर्व इतिहास === दक्षिण ग्रीसया मनि धाःगु थासय् दूगु एपिदिमा गुफा (Apidima Cave)य् अफ्रिका स्वया पिनेया आधुनिक मनूया दकलय् पुलांगु २,००,००० दँ न्ह्यःया अवशेष लूगु दु।<ref name="NAT-20190710">{{Cite journal|last=Harvati|first=Katerina|title=Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia|date=10 July 2019|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=571|issue=7766|pages=500–504|doi=10.1038/s41586-019-1376-z|pmid=31292546|url=https://zenodo.org/record/6646855}}</ref> मेगु लूगु दसुं थ्व अवशेष होमो सेपियन्स मखुसें प्राचीन मनूतेगु अवशेष जूगु धका क्यं।<ref name=":5">Marie-Antoinette de Lumley, Gaspard Guipert, Henry de Lumley, Natassa Protopapa, Théodoros Pitsios, Apidima 1 and Apidima 2: Two anteneandertal skulls in the Peloponnese, Greece, L'Anthropologie, Volume 124, Issue 1, 2020, 102743, ISSN 0003-5521, https://doi.org/10.1016/j.anthro.2019.102743.</ref> ल्वहँ युगया स्वंगु कालखण्ड (पुलां ल्वहँ, मध्य ल्वहँ व न्हू ल्वहँ)या अवशेष प्राचीन ग्रीसय् लूगु दु, दसु कथं फ्राञ्च्ति गुफा<ref>{{Cite journal|last=Douka|first=K.|title=Franchthi Cave revisited: the age of the Aurignacian in south-eastern Europe|url=https://www.academia.edu/1129937|journal=Antiquity Magazine}}</ref> कायेछिं। न्हूल्वहँ युगया बस्ती ७गू शताब्दी इपू <ref name="Borza">{{Cite book|last=Eugene N. Borza|title=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon|url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58}}</ref> तक थ्यं व थ्व बस्तीत युरोपया दकलय् पुलांगु बस्तीइ ला। थ्व बस्तीतेसं बुंज्या न्यर इस्त (नापं पूर्व) व युरोपय् थ्यंकूगु धैगु विश्वास दु।<ref>{{Cite book|last=Perlès|first=Catherine|title=The Early Neolithic in Greece: The First Farming Communities in Europe|url=https://books.google.com/books?id=LQQ3tx5_t7QC&q=sesklo}}</ref> ग्रीस युरोपया न्हापांगु उन्नत लहनातेगु थाय् खः,<ref name="Duchesne2011">{{Cite book|author=Ricardo Duchesne|title=The Uniqueness of Western Civilization|url=https://books.google.com/books?id=pWmDPzPo0XAC&pg=PA297|date=7 February 2011|publisher=BRILL|quote=The list of books which have celebrated Greece as the "cradle" of the West is endless; two more examples are Charles Freeman's The Greek Achievement: The Foundation of the Western World (1999) and Bruce Thornton's Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization (2000)}}</ref><ref name="BotticiChalland2013">{{Cite book|author=Chiara Bottici|title=The Myth of the Clash of Civilizations|url=https://books.google.com/books?id=QW1lrPMXprwC&pg=PA88|date=11 January 2013|publisher=Routledge|quote=The reason why even such a sophisticated historian as Pagden can do it is that the idea that Greece is the cradle of civilisation is so much rooted in western minds and school curricula as to be taken for granted.}}</ref> अले थ्व देय्यात पश्चिमी सभ्यताया जन्मभूमिया कथं नालातःगु दु। <ref>{{Cite book|author=Sansone|title=Ancient Greek civilization|url=https://books.google.com/books?id=YJONdN0dNYQC&q=cycladic%20civilization&pg=PT27|publisher=Wiley}}</ref>, ईसापूर्व ३२०० दँ न्ह्यः एजियन समुद्रं वःपिं साइक्लाडियन लहना (Cycladic civilization) निसें न्ह्यथंगु लहना, क्रिटयागु मिनोअन लहना (२७००-१५०० इपू) व मू-भूमिइ १६०० निसें ११०० इपू दथुइ ह्वःगु माइसेनियन लहनां थन मनूतेगु लहनाया जग तल।<ref name="Frucht2004">{{Cite book|author=Frucht|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C&pg=PA847|date=31 December 2004|publisher=ABC-CLIO|quote=People appear to have first entered Greece as hunter-gatherers from southwest Asia about 50,000 years... of Bronze Age culture and technology laid the foundations for the rise of Europe's first civilization, Minoan Crete}}</ref><ref name="World and Its Peoples">{{Cite book|title=World and Its Peoples|url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1458|date=September 2009|publisher=Marshall Cavendish|quote=Greece was home to the earliest European civilizations, the Minoan civilization of Crete, which developed around 2000 BC, and the Mycenaean civilization on the Greek mainland, which emerged about 400 years later. The ancient Minoan}}</ref> थ्व लहनातेसं लिपि विकास यात, माइनोआन्सतय्सं लिनिअर ए धकाः आःया इलय् मथूगु लिपि छ्यलातःगु खनेदु। माइसेनियनतेसं लिनिअर बी धाःगु लिपिइ दकलय् पुलांगु प्रमाणित रूपं ग्रिक भाय् च्वःगु खनेदु।<ref>{{Cite book|author=Drews|title=The End of the Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe Ca. 1200 BC|url=https://books.google.com/books?id=bFpK6aXEWN8C&q=greece%20bronze%20age%20collapse|publisher=Princeton University Press}}</ref> इमिगु हे समकालीन हिटाइट व मिस्रया अभिलेखं प्राचीन ग्रीसय् "महान जुजु"या अधीनय् छगू राज्य शासन जूगु खँ कनातःगु दु।<ref>{{Cite journal|author=Beckman|title=Writings from the Ancient World: The Ahhiyawa Texts|url=http://www.sbl-site.org/assets/pdfs/pubs/061528P.front.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Kelder|title=The Kingdom of Mycenae: A Great Kingdom in the Late Bronze Age Aegean|url=https://www.academia.edu/218696}}</ref> === प्राचीन ग्रीस === {{main|प्राचीन यवन}} प्राचीन ग्रीस थ्व देय्या इतिहासया छगू कालखण्ड ख, गुकिलि ग्रीक लहनाया विकास जुल। थ्व लहना ८गु व ६गु शताब्दी ईपूया आर्काइक युग निसें १४६ इपू (कोरिन्थया ल्वापू धुंकाया यवनया रोमन कब्जा) तक अस्तित्वय् दूगु ख। थ्व कालखण्डया दथुया भागयात क्लासिक ग्रीस धका म्हसीकिगु या। क्लासिक ग्रीक युग ५गु व ४गु शताब्दी इपूइ अस्तित्वय् दूगु छगू कालखण्ड ख। थ्व कालखण्डय् न्हापा एथेन्सया नेतृत्त्वय् ग्रीकतेसं पर्सियन अतिक्रमणयात परास्त यात। थ्व धुंका पलिस्था जूगु एथेन्सया स्वर्ण युग ४०४ इपूइ [[पेलेपोनेसियन हता]]य् एथेन्सया स्पार्ताया ल्हातं पराजयय् क्वचाल। क्लासिकल ग्रीस संस्कृतिया थ्व धुंका शक्तिशाली जूगु रोमन साम्राज्यय् तधंगु प्रभाव लावन। रोमन साम्राज्यं ग्रीक तजिलजिया थी-थी संस्करण [[भूमध्यसागरीय क्षेत्र]य् व युरोपय् प्रचार यात। थ्व कारणं प्राचीन ग्रीसयात पाश्चात्य संस्कृतिया मूलया रुपय् कायेयु या। === रोमन प्रान्त (१४६ ईसापूर्व - ४ गू शताब्दी) === === मध्यकालीन काल (४-१५ शताब्दी) === === भेनिसया कब्जा व अतोमन शासन (१५ गू शताब्दी - १८२१) === === आधुनिक राष्ट्र-राज्य === ==== ग्रीक राजतन्त्र ==== ==== विस्तार, विपद व पुनर्निर्माण ==== ==== तानाशाही, निक्वःगु विश्वयुद्ध व पुननिर्माण ==== ==== ३गू हेलेनिक गणतन्त्र ==== == भूगोल == [[किपा:Greece_topo.jpg|right|thumb|ग्रीसया भौगोलिक मानकिपा]] दखिनी <ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greece/|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|language=en}}</ref> व दक्षिनपूर्व युरोपय् स्थित ग्रीसया मूलभूमिया बँ च्वका, पाखा, व पालूगु बँनं भुनातःगु दु। थ्व छगू प्रायद्वीपीय क्षेत्र ख। थ्व मुख्य भूमि बाल्कन क्षेत्रया दक्षिणी भूभाग ख। थ्व भूभाग पेलोपोनेसियन प्रायद्वीपय् क्वचालि। कोरिन्थया इस्मसं ग्रीसया मूलभागयात छगू नहरं बायातइ। थ्व थाय् युरोप, एशिया व अफ्रिका स्वाइगु छगू महत्त्वपूर्ण क्षेत्र ख।<ref>{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/23-gegn/wp/gegn23wp48.pdf|title=UNITED NATIONS GROUP OF EXPERTS ON GEOGRAPHICAL NAMES: Working Paper No. 48}}</ref> तसकं बेक्वःगु तटीय क्षेत्र व द्वलंद्व टापू दूगु कारण ग्रीस छगू तःधंगु देय् मजुसां हलिंया ११गू दकलय् ताःहाकःगु तटीय क्षेत्र दूगु देय् ख। थ्व देय्या तट 13१३,६७६ किमि (८,४९८ माइल);<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html?countryName=Greece&countryCode=gr&regionCode=eu&#gr|title=The World Fact Book&nbsp;– Field Listing :: Coastline}}</ref> दु धाःसा बँ सीमाना करिब १,१६० किमि (७२१ माइल) दु। थ्व देय् लगभग अक्षांश ३४° व ४२ ° उत्तर, तथा देशान्तर १९º व ३० डिग्रीया दथुइ अवस्थित दु। थ्व देय्या दकलय् ताःपागु थाय् थ्व कथं दु:<ref>{{Cite web|url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf|title=Statistical Yearbook of Greece 2009&nbsp;&&nbsp;2010}}</ref> * उत्तर: ओर्मेनिओ गां * दक्षिण: गाभ्दोस द्वीप। * पूर्व: स्ट्रोन्गिली (कास्तेलोरिजो, मेगीस्टि) द्वीपय् * पश्चिम: ओथोनोइ द्वीप == राजनीति == ग्रीस छगू एकीकृत संसदीय गणतन्त्र खः ।<ref name="con51,53">{{Cite web|url=http://www.parliament.gr/english/politeuma/syntagma.pdf|title=Syntagma|language=el}}</ref> वर्तमान संविधान ग्रीकया ५गू संशोधनवादी संसदं तयार व स्वीकृत याःगु खः। थ्व संविधान १९७५य् सैनिक शासन (१९६७-१९७४) समाप्त जूगु इलय् लागू जुल। थ्व संविधान ४कः संसोधन जुलः, क्रमशः १९८६, २००१, २००८ व २०१९य्। थ्व संविधानय् १२० अनुच्छेद दु, गुकिलिं राज्यशक्तियात व्यवस्थापिका, कार्यपालिका, व न्यायपालिकाय् विभक्त यानातःगु दु। नापं, थ्व संविधानं नागरिक स्वतन्त्रता व सामाजिक न्यायया निंतिं व्यापक, निश्चित आश्वासन बियातःगु दु। {{Sfn|Dagtoglou|1991}}{{Sfn|Venizelos|2002}} 1मिसातेगु मताधिकार १९५२या संवैधानिक संसोधनं सुनिश्चित यानातःगु दु। === वैदेशिक स्वापू === ग्रीसया विदेशी नीति विदेश मन्त्रालयं सञ्चालन याइ। थ्व मन्त्रालयया प्रमुख सरकारया परराष्ट्र मन्त्री जुइ, वर्तमानय् निकोस् डेन्डियास थनया परराष्ट्र मन्त्री ख। आधिकारिक कथं, मन्त्रालयया मू उद्देश्य मेमेगु राज्य व अन्तरराष्ट्रिय संगठनय् ग्रीसया प्रतिनिधित्व यायेगु;<ref name="MFA mission">{{Cite web|url=http://www.mfa.gr/en/the-ministry/structure/mission-and-competences.html|title=Mission and Competences|publisher=[[Ministry for Foreign Affairs (Greece)|Ministry for Foreign Affairs]]}}</ref> ग्रीस देय्या थःगु हित व देशंपिने दुपिं नागरिकतेगु संरक्षण यायेगु, ग्रीक संस्कृति प्रवर्द्धन यायेगु, ग्रीक प्रवासीपिं नाप सुमधुर स्वापू तयातेगु, व अन्तराष्ट्रिय सदभाव दयेकिगु ख। ग्रीसया साइप्रस, इटाली, फ्रान्स, आर्मेनिया, अष्ट्रेलिया, इजरायल राज्य व संयुक्त अधिराज्य नाप विशेष सम्बन्ध दूगु धकाः वर्णन यानातःगु दु।<ref>{{Cite web|url=http://www.france24.com/en/20151022-greece-hails-special-relationship-france-hollande-visit|title=france 24 – Greece hails 'special relationship' with France on Hollande visit – France 24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Pavlopoulos and Mattarella confirm the longstanding Greek-Italian friendship (Παυλόπουλος και Ματαρέλα επιβεβαίωσαν τη μακρόχρονη ελληνοϊταλική φιλία)|url=http://www.documentonews.gr/article/paylopoylos-kai-matarela-epibebaiwsan-th-makroxronh-ellhnoitalikh-filia|publisher=documentonews.gr}}</ref><ref>{{Cite web|title=Pavlopoulos – Mattarella: Strong friendship and a common vision between Greece and Italy (Παυλόπουλος – Ματαρέλα: Δυνατή φιλία και κοινή οπτική μεταξύ Ελλάδας και Ιταλίας)|url=http://news247.gr/eidiseis/politiki/paylopoylos-matarela-dynath-filia-kai-koinh-optikh-metaksu-elladas-kai-italias.4482614.html|publisher=news247.gr}}</ref><ref>{{Cite web|title=Greece-Italy alliance (Ελλάδα-Ιταλία συμμαχία)|url=http://makthes.gr/%CE%B5-%CE%B5-%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1-%CE%B9%CF%84%CE%B1%CE%BB%CE%AF%CE%B1-%CF%83%CF%85%CE%BC%CE%BC%CE%B1%CF%87%CE%AF%CE%B1/|publisher=makthes.gr}}</ref><ref>{{Cite web|title=A medal of honor for the Greek-Italian relations (Ενα παράσημο για τις ελληνοϊταλικές σχέσεις)|url=http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=400223|publisher=enet.gr}}</ref><ref>{{Cite web|title=How Greece Became One of America's—and Israel's—Closest Allies|url=https://washingtonmonthly.com/2019/06/18/how-greece-became-one-of-americas-and-israels-closest-allies/|publisher=washingtonmonthly.com}}</ref> === सेना === ग्रीक सशस्त्र बल ग्रीक राष्ट्रिय रक्षा जनरल स्टाफ (ग्रीक: Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας - ΓΕEΘΑ) या मातहतय् दु। थुकिया नागरिक अधिकरण राष्ट्रिय संरक्षण मन्त्रालयया अन्तर्गतय् पदु । &nbsp;सशस्त्र बलया स्वंगु शाखा दु:<ref name="Agency 2013 p. 991">{{Cite book|last=Agency|first=C.I.|title=The CIA World Factbook 2014|publisher=Skyhorse|year=2013|url=https://books.google.com/books?id=aFuCDwAAQBAJ&pg=PT991}}</ref> * हेलेनिक सेना (Ellinikos Stratos, ES) - ग्रीसया सैनिक फौज । * हेलेनिक नौसेना (हेलेनिको पोलिमको नाभिटिका/Elliniko Polemiko Navtiko, EPN) * हेलेनिक एयर फोर्स (एपी) अथवा ग्रीक हवाई सेना (इपिएस, Elliniki Polemiki Aeroporia) ===प्रशासनिक विभाजन=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |- style="font-size:100%; text-align:center;" !मानकिपा !!ल्या !!क्षेत्र !! राजधानी!! क्षेत्रफल (किमि^२)!! क्षेत्रफल (वर्ग माइल)!! मनू ल्या<ref name="2021CensusGRC">{{cite press release |title=Census 2021 GR|url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf|publisher=[[Hellenic Statistical Authority]]|date=19 July 2022|access-date=12 September 2022}}</ref> !! GDP (बिलियन)<ref name="Eurostat Regional GDP 2016">{{cite web | url = https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8700651/1-28022018-BP-EN/15f5fd90-ce8b-4927-9a3b-07dc255dc42a | title = Regional GDP per capita ranged from 29% to 611% of the EU average in 2016 | year = 2016 | publisher = युरोस्त्यात |access-date=5 October 2018}}</ref> |- |rowspan="14"|[[File:Peripheries of Greece numbered.svg|400px|center]] || style="text-align:center;"| १ || एतिका || [[एथेन्स]] || style="text-align:right"|3,808.10|| style="text-align:right"|1,470.32|| style="text-align:right"|3,814,064 || style="text-align:right" |€83.469 |- | style="text-align:center;"| २ || मध्य ग्रीस || लामिया ||style="text-align:right"|15,549.31|| style="text-align:right"|6,003.62||style="text-align:right"|508,254 || style="text-align:right" |€7.926 |- | style="text-align:center;"| ३ || मध्य म्यासेदोनिया || थेसालोनिकि||style="text-align:right"|18,810.52|| style="text-align:right"|7,262.78|| style="text-align:right"|1,795,669 || style="text-align:right" |€23.850 |- | style="text-align:center;"| ४ || क्रित || हेराक्लियन || style="text-align:right"|8,259||style="text-align:right"|3,189|| style="text-align:right"|624,408 || style="text-align:right" |€8.654 |- | style="text-align:center;"| ५ || पूर्व म्यासेदोनिया व थ्रेस|| कोमोतिनि || style="text-align:right"|14,157.76||style="text-align:right"|5,466.34|| style="text-align:right"|562,201 || style="text-align:right" |€6.709 |- | style="text-align:center;"| ६ || एपिरस || आयोआनिना ||style="text-align:right"|9,203.22||style="text-align:right"|3,553.38|| style="text-align:right"|319,991 || style="text-align:right" |€3.843 |- | style="text-align:center;"| ७ || आयोनियन द्विप || कोर्फु ||style="text-align:right"|2,306.94|| style="text-align:right"|890.71||style="text-align:right"|204,532 || style="text-align:right" |€3.064 |- | style="text-align:center;"| ८ || उत्तर एजियन || माइतिलेन || style="text-align:right"|3,835.91||style="text-align:right"|1,481.05|| style="text-align:right"|194,943 || style="text-align:right" |€2.412 |- | style="text-align:center;"| ९ || पेलोपोनेस || त्रिपोलि ||style="text-align:right"|15,489.96|| style="text-align:right"|5,980.71||style="text-align:right"|539,535 || style="text-align:right" |€7.683 |- | style="text-align:center;"| १० || दक्षिण एजियन || इर्मोउपोलि || style="text-align:right"|5,285.99||style="text-align:right"|2,040.93|| style="text-align:right"|327,820 || style="text-align:right" |€5.888 |- | style="text-align:center;"| ११ || थेसाली || लारिसा || style="text-align:right"|14,036.64||style="text-align:right"|5,419.58|| style="text-align:right"|688,255 || style="text-align:right" |€9.006 |- | style="text-align:center;"| १२ || पश्चिम ग्रीस || पात्रास् || style="text-align:right"|11,350.18||style="text-align:right"|4,382.33|| style="text-align:right"|648,220 || style="text-align:right" |€7.847 |- | style="text-align:center;"| १३ || पश्चिम म्यासेदोनिया || कोजानि || style="text-align:right"|9,451||style="text-align:right"|3,649|| style="text-align:right"|254,595 || style="text-align:right" |€3.849 |- | style="text-align:center;"| (१४) || माउन्त एथोस् || कार्येस || style="text-align:right"|390||style="text-align:right"|151|| style="text-align:right"|1,746 || मदूगु |} == अर्थतन्त्र == सन् २०२३ तक, थ्व देय्या अर्थतन्त्र पर्चेजिङ्ग पावर प्यारिति (PPP) कथं हलिंया ५४गू वृहद अर्थतन्त्र ख, थ्व देय्या PPP $४१७ बिलियन दु।<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report|title=Report for Selected Countries and Subjects}}</ref><ref name="World Bank GDP (PPP)">{{Cite web|title=Gross domestic product 2013, PPP|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD/countries/order%3Dwbapi_data_value_2013%20wbapi_data_value%20wbapi_data_value-last?order=wbapi_data_value_2012%20wbapi_data_value%20wbapi_data_value-last&sort=desc&display=default}}</ref> is ग्रीस युरोपियन युनियनया २७गू देसय् १५गू दकलय् वृदह अर्थतन्त्र खः। === बुंज्या === === ऊर्जा === === नाविक उद्योग === === यातायात === === सञ्चार === === दुसिका व प्रविधि === == मनूल्या व तथ्याङ्क == === नगर === === धर्म === === भाय् === === स्थानान्तरण === === शिक्षा === === उसाँय् व्यवस्था === == तजिलजि == === ललितकला === === वास्तुकला === === दबू === === साहित्य === === दर्शनशास्त्र === === संगीत व प्याखँ === === नसा === === संकिपा === === कासा === === मिथकशास्त्र, पौराणिक कथा व मान्यता === === सार्वजनिक विदा व जात्रापर्व === == स्वयादिसँ == == लिधंसा == 73gxx8jmh2o74lsklvhzrgv1e8behar 0 1573 1124418 1050836 2026-09-10T17:42:29Z Eukesh 11 /* विभाग व महाविभाग */ 1124418 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/इटाली}} {{Infobox Country |native_name = ''Repubblica Italiana'' |conventional_long_name = गणतन्त्र इटाली |common_name = इटाली |image_flag = Flag of Italy.svg |image_coat =Italy-Emblem.svg |symbol_type=Coat of arms |image_map = LocationItaly.png |national_motto = ''मदूगु'' |national_anthem = ''[[Il Canto degli Italiani]]'' |official_languages = [[इटालियानो]] |capital = [[रोम]] |latd=41 |latm=54 |latNS=N |longd=12 |longm=29 |longEW=E |largest_city = [[रोम]] |government_type =[[गणतन्त्र]] |leader_title1 = [[List of Presidents of the Italian Republic|President]] |leader_title2 = [[List of Prime Ministers of Italy|Prime Minister]] |leader_name1 =[[Giorgio Napolitano]] |leader_name2 = [[Mario Monti]] |accessionEUdate = [[२५ मार्च]], [[१९५७]]; Founding Member |area_rank = 71st |area_magnitude = 1 E11 |area=३,०१,२३० |areami²= १,१६,३४६.५ <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |percent_water = २.४ |population_estimate = ५,८५,९४,२७३ <!--http://demo.istat.it/altridati/previsioni_naz/tavola.pdf--> |population_estimate_rank = 22nd |population_estimate_year = २००६ |population_census = ५,७१,१०,१४४ |population_census_year = अक्टूबर २००१ |population_density =१९२.८ |population_densitymi² = 499.4<!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |population_density_rank = 54th |GDP_PPP = १,६४५ अरब $ |GDP_PPP_rank =7th |GDP_PPP_year= २००५ |GDP_PPP_per_capita =२८,३०० $ |GDP_PPP_per_capita_rank = 21st |sovereignty_type = Formation |established_event1 = [[Italian Unification|Unification]] |established_event2 = [[Birth of the Italian Republic|Republic]] |established_date1 = [[17 March]] [[1861]] |established_date2 = [[2 June]] [[1946]] |HDI = 0.934 |HDI_rank = 18th |HDI_year =2003 |HDI_category = <span style="color:#090">high</span> |currency = [[Euro]] (€)² |currency_code = EUR |country_code = |time_zone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |cctld = [[.it]] |calling_code = 39 |footnotes =¹ [[फ्रेञ्च भाषा|French]] is co-official in the [[Aosta Valley]]; [[जर्मन भाषा|German]] and [[Ladin language|Ladin]] are co-official in [[Trentino-South Tyrol]]; [[जर्मन भाषा|German]], [[Slovenian language|Slovenian]] and [[Friulian language|Friulian]] are co-official in [[Friuli-Venezia Giulia]].<br /> ² Prior to 2002: [[Italian lira|Italian Lira]]. }} '''इटली''' [[युरोप|यूरोप]] महाद्वीपया दक्षिणय् स्थित छगू देय् ख गुकिया मुख्यभूमि छगू प्रायद्वीप ख। इटलीया उत्तरय् [[आल्प्स]] पर्वतमाला ला। थन थ्व देय्या सीमाय् फ्रांस, स्विट्ज़रलैंड, अस्ट्रिया व स्लोवेनियाया सीमा नापला। [[सिसली]] व [[सार्डिनिया]] ([[भूमध्य सागर]]या निगु दक्कले तःधंगु द्वीप) इटलीया भाग ख। [[भेटिकन सिटी]] व [[सैन मरीनो]] इटलीया अंतर्गत समाहित निगु स्वतंत्र देय् ख। [[रोमया लहना]] व इटालीया इतिहास थ्व देय्या प्राचीन वैभव व विकासया प्रतीक ख। आधुनिक इटली सन् १८६१य् राज्यया रूपय् गठित जुल। देय्या म्हो प्रगति, सामाजिक संगठन तथा राजनितिक उथल-पुथल इटलीया २५००दँया इतिहासनाप स्वा। देशय् पूर्वकालय् राजतंत्र दयाच्वन गुकिया अंतिम राजघराना सेवाय ख। सन् १९४६या जुनया हिउपां गणतांत्रिक राज्यया पलिस्था जुवन। इटलीया राजधानी [[रोम]] प्राचीन कालया शक्तिशालि व प्रभावशालि [[रोमन साम्राज्य]]या राजधानी ख। ईसाया आसपास व थ्व धुंका रोमन साम्राज्यं भूमध्य सागरया क्षेत्रय् थःगु प्रभुता स्थापित यात गुकिया कारणं थनया संस्कृति मेमेगु थासय् थ्यंवन। थुकियात आधुनिक यूरोपया आधारशिलाया रुपय् नालेगु या। इटलीया संस्कृतिइ यवनतयेगु नं प्रभाव दु। इटलीया जनसंख्या २००८य् ५ कोटी ९० लख दु। देय्या क्षेत्रफल करिब ३लखः वर्ग किलोमिटर दु। रोम थ्व देय्या राजधानी ख व मेमेगु मू नगर [[भेनिस]], [[मिलान]] आदि ख । ==इतिहास== इटालीया इतिहास भूमध्यसागरीय क्षेत्रया कला, संस्कृति व साम्राज्यया केन्द्र जुयाच्वंगु थाय्या इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन एट्रस्कन सभ्याता व लिपा '[[रोमन साम्राज्य]]' (Roman Empire) या उदय जुल, गुकिं मुक्कं युरोप, उत्तर अफ्रिका व मध्यपूर्वय् शासन यात। रोमन साम्राज्यया पतन लिपा इटाली थीथी चिधँपिं राज्य, नगर-राज्य (दसु भेनिस, फ्लोरेन्स, मिलान) व पोपया राज्यय् ब्वथला वन। १४गु निसें १७गु शताब्दीया दथुइ इटाली निसें '[[पुनर्जागरण]]' (Renaissance) न्ह्याः वल, गुकिं हलिमया कला, विज्ञान, व साहित्यय् क्रान्ति हल। [[लियोनार्डो दा भिन्ची]] व [[माइकेलएन्जेलो]] थेंज्याःपिं महान कलाकारत थ्व हे ईलय् दत। १९गु शताब्दीइ जुसेपे गारिबाल्डी व काभुरया नेतृत्वय् 'रिसोरजिमेन्टो' (Risorgimento) आन्दोलन मार्फत सन् १८६१य् इटालीया एकीकृत राज्य दयेकल। प्रथम विश्वयुद्ध लिपा बेनितो मुसोलिनीया नेतृत्वय् फासीवादी (Fascist) तानाशाही शासनया उदय जुल। द्वितीय विश्वयुद्धय् मुसोलिनीया पतन व युद्धया हार लिपा सन् १९४६य् इटाली गणतन्त्र (Republic) पलिस्था जुल। थौंकन्हे इटली युरोपया मू आर्थिक व सांस्कृतिक शक्ति खः व थःगु समृद्ध ऐतिहासिक सम्पदाया निंतिं नां जाः। ==विभाग व महाविभाग== {| class="wikitable sortable" align="center" width="100%" style="font-size:90%" ! ध्वाँय् ! विभाग<br>इतालियन नां ! राजधानी ! क्षेत्रफल (किमि^२) ! [[जनसंख्या]]<ref>{{cite news|title=Population June 2014|url=http://demo.istat.it/bilmens2014gen/index02.html|accessdate=24 November 2014|website=ISTAT}}</ref><br><small>June 2014</small> ! जनघनत्त्व ! कोम्युने (Comune) ! महानगर क्षेत्र ! अवस्था ! महाक्षेत्र/महाविभाग ! राज्यपाल वा अध्यक्ष |- | align=center|[[File:Flag of Abruzzo.svg|40px|border]] | align=center|[[अब्रुत्सो]]<br>''Abruzzo'' | align=center|[[L'Aquila]] | align=right|10,763 | align=right|1,332,396 | align=right|124 | align=center|305 | align=center|- | align=center|साधारण | align=center|दक्षिण | [[Luciano D'Alfonso]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Valle d'Aosta.svg|40px|border]] | align=center|[[अओस्ता स्वनिगः]]<br>''Valle d'Aosta'' | align=center|[[अओस्ता]] | align=right|3,263 | align=right|128,358 | align=right|39 | align=center|74 | align=center|- | align=center|स्वशासित | align=center|उत्तर-पश्चिम | [[Augusto Rollandin]]<br><small>''[[Union Valdôtaine]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Apulia.svg|40px|border]] | align=center|[[अपुलिया]]<br>''पुग्लिया (Puglia)'' | align=center|[[बारि]] | align=right|19,358 | align=right|4,085,252 | align=right|211 | align=center|258 | align=center|[[बारि]] | align=center|साधारण | align=center|दक्षिण | [[Nichi Vendola]]<br><small>''[[Left Ecology Freedom]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Basilicata.svg|40px|border]] | align=center|[[बासिलिकाता]]<br>''Basilicata'' | align=center|[[पोतेन्जा]] | align=right|9,995 | align=right|576,834 | align=right|58 | align=center|131 | align=center|- | align=center|साधारण | align=center|दक्षिण | [[Marcello Pittella]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Calabria.svg|40px|border]] | align=center|[[कालाब्रिया]]<br>''Calabria'' | align=center|[[कोतान्जारो]] | align=right|15,081 | align=right|1,978,133 | align=right|131 | align=center|409 | align=center|[[Reggio Calabria]] | align=center|साधारण | align=center|दक्षिण | [[Gerardo Mario Oliverio]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Campania.svg|40px|border]] | align=center|[[काम्पानिया]]<br>''Campania'' | align=center|[[नेपल्स]] | align=right|13,590 | align=right|5,868,561 | align=right|432 | align=center|551 | align=center|[[नेपल्स]], [[सालेर्नो]] | align=center|साधारण | align=center|दक्षिण | [[Stefano Caldoro]]<br><small>''[[Forza_Italia_(2013)|Forza Italia]]''</small> |- | align=center| | align=center|[[इमिलिया-रोमाग्ना]]<br>''Emilia Romagna'' | align=center|[[बोलोग्ना]] | align=right|22,446 | align=right|4,448,488 | align=right|198 | align=center|348 | align=center|[[बोलोग्ना]] | align=center|साधारण | align=center|उत्तर-पूर्व | [[Stefano Bonaccini]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Friuli-Venezia Giulia.svg|40px|border]] | align=center|[[फ्रिउलि-वेनेजिया जिउलिया]]<br>''Friuli Venezia Giulia'' | align=center|[[त्रिएस्ते]] | align=right|7,858 | align=right|1,228,492 | align=right|156 | align=center|218 | align=center|''[[त्रिएस्ते]]'' | align=center|स्वशासित | align=center|उत्तर-पूर्व | [[Debora Serracchiani]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Lazio Flag.svg|40px|border]] | align=center|[[लाजियो]]<br>''Lazio'' | align=center|[[रोम]] | align=right|17,236 | align=right|5,879,959 | align=right|340 | align=center|378 | align=center|[[रोम]] | align=center|साधारण | align=center|केन्द्र | [[Nicola Zingaretti]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Liguria.svg|40px|border]] | align=center|[[Liguria]]<br>''Liguria'' | align=center|[[जेनोआ]] | align=right|5,422 | align=right|1,587,213 | align=right|293 | align=center|235 | align=center|[[Genoa]] | align=center|साधारण | align=center|उत्तर-पश्चिम | [[Claudio Burlando]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Lombardy.svg|40px|border]] | align=center|[[लोम्बार्दी]]<br>''Lombardia'' | align=center|[[मिलान]] | align=right|23,861 | align=right|9,984,589 | align=right|418 | align=center|1544 | align=center|[[Bergamo]], [[Brescia]], [[Milan]] | align=center|साधारण | align=center|उत्तर-पश्चिम | [[Roberto Maroni]]<br><small>''[[Lega Nord]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Marche.svg|40px|border]] | align=center|[[मार्चे]]<br>''Marche'' | align=center|[[अङ्कोना]] | align=right|9,366 | align=right|1,550,486 | align=right|166 | align=center|239 | align=center|- | align=center|साधारण | align=center|केन्द्र | [[Gian Mario Spacca]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Molise.svg|40px|border]] | align=center|[[मोलिसे]]<br>''Molise'' | align=center|[[काम्पोबासो]] | align=right|4,438 | align=right|313,567 | align=right|71 | align=center|136 | align=center|- | align=center|साधारण | align=center|दक्षिण | [[Paolo Di Laura Frattura]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Bandiera della regione Piemonte.svg|40px|border]] | align=center|[[पियद्मोन्त]]<br>''Piemonte'' | align=center|[[तुरिन]] | align=right|25,402 | align=right|4,430,983 | align=right|175 | align=center|1206 | align=center|[[तुरिन]] | align=center|साधारण | align=center|उत्तर-पश्चिम | [[Sergio Chiamparino]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Sardinia, Italy.svg|40px|border]] | align=center|[[सार्दिनिया]]<br>''Sardegna'' | align=center|[[काग्लियारी]] | align=right|24,090 | align=right|1,661,189 | align=right|70 | align=center|377 | align=center|''[[काग्लियारी]]'' | align=center|स्वशासित | align=center|टापू | [[Francesco Pigliaru]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Sicily.svg|40px|border]] | align=center|[[सिसिलि]]<br>''Sicilia'' | align=center|[[पालेर्मो]] | align=right|25,711 | align=right|5,088,793 | align=right|198 | align=center|390 | align=center|''[[कातानिया]], [[मेसिना]], [[पालेर्मो]]'' | align=center|स्वशासित | align=center|टापू | [[Rosario Crocetta]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Trentino-South Tyrol.svg|40px|border]] | align=center|[[Trentino-Alto Adige|Trentino-Alto Adige<br>South Tyrol]]<br>''Trentino Alto Adige'' | align=center|[[त्रेन्तो]] | align=right|13,607 | align=right|1,053,598 | align=right|77 | align=center|333 | align=center|- | align=center|स्वशासित | align=center|North-East | [[Ugo Rossi]]<br><small>''[[PATT]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Tuscany.svg|40px|border]] | align=center|[[तस्कनी]]<br>''Toscana'' | align=center|[[फ्लोरेन्स]] | align=right|22,994 | align=right|3,750,223 | align=right|163 | align=center|287 | align=center|[[फ्लोरेन्स]] | align=center|साधारण | align=center|केन्द्र | [[Enrico Rossi (politician)|Enrico Rossi]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Umbria.svg|40px|border]] | align=center|[[Umbria]]<br>''Umbria'' | align=center|[[Perugia]] | align=right|8,456 | align=right|895,658 | align=right|106 | align=center|92 | align=center|- | align=center|साधारण | align=center|केन्द्र | [[Catiuscia Marini]]<br><small>''[[Democratic Party (Italy)|Democratic Party]]''</small> |- | align=center|[[File:Flag of Veneto.svg|40px|border]] | align=center|[[भेनेतो]]<br>''Veneto'' | align=center|[[भेनिस]] | align=right|18,399 | align=right|4,926,330 | align=right|268 | align=center|581 | align=center|[[भेनिस]] | align=center|साधारण | align=center|उत्तर-पूर्व | [[Luca Zaia]]<br><small>''[[Lega Nord]]''</small> |- | align=center| | align=center|'''इटाली''' | align=center| | align=right|'''301,336''' | align=right|'''60,769,102''' | align=right|'''202''' | align=center|'''8,092''' | align=center| | align=center| | align=center| | |- |-class="sortbottom" |} महाक्षेत्र (Macroregions) युरोपियन युनियनया प्रथम-तहया विभाजन ख। थ्व कथं इटालीइ दूगु महाक्षेत्र थथे च्वं: * '''केन्द्र''': [[लाजियो]], [[मार्चे]], [[तस्कनी]], [[Umbria]] * '''उत्तर-पूर्व''': [[इमिलिया रोमाग्ना]], [[Friuli Venezia Giulia]], [[Trentino-Alto Adige/Südtirol|Trentino-Alto Adige]], [[भेनेतो]] * '''उत्तर-पश्चिम''': [[Aosta Valley]], [[लिगुरिया]], [[लोम्बार्दी]], [[पियद्मोन्त]] * '''टापू''': [[सार्दिनिया]], [[सिसिली]] * '''दक्षिण''': [[अब्रुजो]], [[अपुलिया]], [[बासिलिकाता]], [[कालाब्रिया]], [[काम्पानिया]], [[मोलिसे]] {| class="wikitable sortable" align="center" width="100%" style="font-size:90%" ! मानकिपा ! महाक्षेत्र<br>इतालियन नां ! मू नगर ! क्षेत्रफल (किमि^२) ! [[जनसंख्या]]<ref>{{cite news|title=Population June 2014|url=http://demo.istat.it/bilmens2014gen/index02.html|accessdate=24 November 2014|website=ISTAT}}</ref><br><small>June 2014</small> ! जनघनत्त्व ! [[कम्युन]] ! महानगरया ल्या |- | align=center|[[File:Italian_NUTS1_NorthWest.svg|50px|center]] | align=center|'''उत्तर-पश्चिम'''<br>''Nord-Ovest'' | align=center|[[मिलान]] | align=right|57,931 | align=right|16,131,143 | align=right|278 | align=center|3,059 | align=center|5 |- | align=center|[[File:Italian_NUTS1_NorthEast.svg|50px|center]] | align=center|'''उत्तर-पूर्व'''<br>''Nord-Est'' | align=center|[[बोलोग्ना]] | align=right|62,310 | align=right|11,656,908 | align=right|187 | align=center|1,480 | align=center|3 |- | align=center|[[File:Italian_NUTS1_Central.svg|50px|center]] | align=center|'''केन्द्र'''<br>''Centro'' | align=center|[[रोम]] | align=right|58,051 | align=right|12,076,326 | align=right|208 | align=center|996 | align=center|2 |- | align=center|[[File:Italian NUTS1 South.svg|50px|center]] | align=center|'''दक्षिण'''<br>''Sud'' | align=center|[[नेपल्स]] | align=right|73,224 | align=right|14,154,743 | align=right|193 | align=center|1,790 | align=center|4 |- | align=center|[[File:Italian_NUTS1_Islands.svg|50px|center]] | align=center|'''टापू'''<br>''Isole'' or ''Insulare'' | align=center|[[पालेर्मो]] | align=right|49,801 | align=right|6,749,982 | align=right|135 | align=center|767 | align=center|4 |- |-class="sortbottom" |} ==तजिलजि== ===नसा=== '''इटालियन नसा''' (इटालियानो: Cucina italiana) [[इटाली]]या नसा-त्वँसा पहः खः, गुकियात हलिंया दकलय् लोकंह्वाःगु नसाय् छगूया कथं हनि। इटालियन नसा सरलता व ताजा ज्वलंय् आधारित दु। यक्व इटालियन नसाय् ४ निसें ८ गू जक ज्वलं दइ। "पास्ता" (Pasta) व "पिज्जा" (Pizza) इटालियन नसाया दकलय् नांजाःगु दसु खः। इटालीया थीथी क्षेत्रया नसा शैली पाः, दसु - उत्तर इटालीइ बटर व क्रिम अप्व छ्यली धाःसा दक्षिण इटालीइ ओलिभ चिकं व गोलभेडा अप्व छ्यली। इटालियन नसाया इतिहास रोमन साम्राज्य निसें सुरु जूगु खः, तर अमेरिकापाखें गोलभेडा, आलु, व मल्ता इटालीइ थ्यने धुंकाः १८गु शताब्दीइ थुकिया आधुनिक रुप विकास जुल। "पास्ता"या ३०० स्वया अप्व आकार दु, गथेकि स्पेगेटी (Spaghetti), पेन्ने (Penne), व लजान्या(Lasagna)। "पिज्जा" नेपल्स (Naples) शहरं सुरु जूगु खः। "एस्प्रेसो" (Espresso) व "कापुचिनो" (Cappuccino) कफी इटालीया हे देन खः। इटालियन नसाय् थीथी कथंया "चीज" (पार्मिजियानो Parmigiano, रेजियानो Reggiano, मोत्सारेल्ला Mozzarella) व वाइनया तःधंगु महत्त्व दु। "बेसिल" (Basil), "ओरेगानो" (Oregano), व "लाभा" मू मसला खः। इटालीइ नसा नयेगु झ्वः "एन्टिपास्टो" (Antipasto - Appetizer), "प्रिमो" (Primo - पास्ता/सुप), "सेकन्दो" (Secondo - ला/न्या), व "दोल्से" (Dolce - चाकूगु) दइ। "जेलाटो" (Gelato) - इटालियन आइसक्रिम, हलिम न्यंकं नांजाः। "रिसोत्तो" (Risotto) उत्तर इटालीया जाकिया परिकार खः। "तिरामिसु" (Tiramisu) छगू नांजाःगु कफी फ्लेभरया चाकूगु नसा खः। ==== मू नसात ==== * '''पिज्जा/पित्जा:''' मार्गेरिता (Margherita), पेपरोनी (Pepperoni), म्यारिनारा (Marinara)। * '''पास्ता:''' स्पेगेति कार्बोनेरा (Spaghetti Carbonara), लजान्या (Lasagna), फेत्तुचिनी अल्फ्रेदो (Fettuccine Alfredo), पेन्ने (Penne), राभियोली (Ravioli)। * '''जा:''' रिसोट्टो (Risotto)। * '''सूप/स्टार्टर:''' मिनस्ट्रोन (Minestrone Soup), ब्रुशेटा (Bruschetta), काप्रेसे सलाद (Caprese Salad)। * '''ला/न्या:''' ओसोबुको (Ossobuco), चिकेन पार्मिजियाना (Chicken Parmigiana)। * '''डेजर्ट:''' तिरामिसु (Tiramisu), जेलाटो (Gelato), पान्ना कोट्टा (Panna Cotta), कानोलि(Cannoli)। * '''त्वँसा:''' एस्प्रेसो (Espresso), कापुचिनो (Cappuccino), कियान्टी वाइन (Chianti)। ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} {{देय्}} {{Commonscat|Italy}} [[पुचः:देय्]] 9poxubeeke6fg320by80rg23pe13dkl 0 1584 1124420 1087214 2026-09-10T17:46:33Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124420 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/पोल्याण्ड}} [[Image:EU-Poland (orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:-i---i- (16270728717).jpg|thumb]] {{Infobox country |native_name = Rzeczpospolita Polska |conventional_long_name = पोल्यान्द गणतन्त्र |common_name = पोल्यान्द |flag_border = Flag of Poland (normative).svg |image_flag = Flag_of_Poland.svg |image_coat = Herb Polski.svg |image_map = EU-Poland.svg |map_caption = {{map_caption |location_color=dark green |region=[[Europe]] |region_color=dark grey |subregion=the [[European Union]] |subregion_color=green |legend=Location Poland EU Europe.png}} |national_anthem = <center>[[File:Mazurek Dabrowskiego.ogg]]</center><br />''[[Mazurek Dąbrowskiego]]''<br />(''Dąbrowski's Mazurka'') |State language = [[Polish language|Polish]] |official languages = [[Polish language|Polish]], [[German language|German]], [[Silesian language|Silesian]], [[Belarusian language|Belarusian]], [[Littuanian language|Lithuanian]], [[Kashubian language|Kashubian]] |capital = [[Warsaw]] |latd=52 |latm=13 |latNS=N |longd=21 |longm=02 |longEW=E |largest_city = capital |demonym = [[Poles|Pole/Polish]] |government_type = [[Parliamentary republic]] |leader_title1 = [[President of Poland|President]] |leader_title2 = [[Prime Minister of the Republic of Poland|Prime Minister]] |leader_name1 = [[Bronisław Komorowski]] |leader_name2 = [[Donald Tusk]] |accessionEUdate = 1 May 2004 |EUseats = 54 |area_rank = 69th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 312685 |area_sq_mi = 120,696.41 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_footnote ={{Ref label|d|d}} |percent_water = 3.07 |population_estimate = 38,186,860<ref>{{cite web|url=http://www.stat.gov.pl/gus/5840_655_ENG_HTML.htm |title=GUS – Population as of 30.06.2010|publisher=Stat.gov.pl |accessdate=2011-05-26}}</ref> |population_estimate_rank = 34th |population_estimate_year = 2010 |population_census = 38,231,000 |population_census_rank = |population_census_year = 2002 |population_density_km2 = 120 |population_density_sq_mi = 319.9 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 83rd |GDP_PPP_year = 2010 |GDP_PPP = $754,097 billion<ref name=wbpdf>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf |work=The World Bank: World Development Indicators database |title=Gross domestic product (2010) |date=1 July 2011 |publisher=World Bank |accessdate=2011-07-04}}</ref> |GDP_PPP_rank = 20th |GDP_PPP_per_capita = $19,752<ref>Data refer to the year 2009 and 2010. [http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf GDP (PPP)] & [http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/POP.pdf Population], World Development Indicators database, [[World Bank]]. Accessed on July 7, 2011.</ref> |GDP_PPP_per_capita_rank = 40th |GDP_nominal_year = 2010 |GDP_nominal = $468.539 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=964&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=59&pr.y=12 |title=Poland|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2011-05-06}}</ref> <!--Do not edit!--> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_per_capita = $12,300<ref name=imf2/> <!--Do not edit!--> |GDP_nominal_per_capita_rank = |HDI_year = 2010 |HDI = {{increase}} 0.795<ref>{{cite web|title=Table 1 – Human Development Index and its components|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf|work=Human Development Index 2010|publisher=Human Development Reports|accessdate=4 November 2010}}</ref> |HDI_rank = 41st |HDI_category = <span style="color:#006000;">very high</span> |Gini = [[List of countries by income equality|34.5]] |Gini_year = 2002 |sovereignty_type = Formation |established_event1 = [[Baptism of Poland|Christianisation]]{{Ref label|c|c}} |established_event2 = [[Polish–Lithuanian Commonwealth|First Republic]] |established_event3 = [[Second Polish Republic|Second Republic]] |established_event4 = [[People's Republic of Poland|People's Republic]] |established_event5 = Third Republic |established_date1 = April 14, 966 |established_date2 = July 1, 1569 |established_date3 = November 11, 1918 |established_date4 = December 31, 1944 |established_date5 = January 30, 1990 |currency = [[Polish złoty|''Złoty'']] |currency_code = PLN |time_zone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |ethnic_groups = '''96.7% [[Poles]]''',<br> 3.3% others and unspecified |ethnic_groups_year = 2002 |drives_on = right |cctld = [[.pl]] |calling_code = [[Telephone numbers in Poland|48]] |footnote1 ={{note|a|a}} See, however, [[Unofficial mottos of Poland]]. |footnote2 ={{note|b|b}} Although not [[official language]]s, [[Belarusian language|Belarusian]], [[Kashubian language|Kashubian]], [[Silesian language|Silesian]], [[Lithuanian language|Lithuanian]] and [[German language|German]] are used in [[Bilingual communes in Poland|20 communal offices]]. |footnote3 ={{note|c|c}} The adoption of [[Christianity]] in Poland is seen by many Poles, regardless of their religious affiliation or lack thereof, as one of the most significant national historical events; the new religion was used to unify the tribes in the region.<!--See http://books.google.com/books?id=39SoSG4NGAoC&pg=PA77&lpg=PA77&dq=poland's+millennium&sig=uQ-qK9oxqMuHmVvZJj8lszrm1 ps--> |footnote4 ={{note|d|d}} The area of Poland according to the administrative division, as given by the Central Statistical Office, is {{convert|312679|km2|sqmi|abbr=on}} of which {{convert|311888|km2|sqmi|abbr=on}} is land area and {{convert|791|km2|sqmi|abbr=on}} is internal water surface area.<ref name="CSO_2008"/> }} '''पोल्यान्द''' छगू मध्ययुरोपेली देय् ख। ==इतिहास== पोल्याण्डया इतिहास धाःगु मध्य युरोपय् दुगु समृद्ध व कठिन संघर्षया इतिहास दुगु राष्ट्रया इतिहास खः। १०गु शताब्दीइ मेस्को न्हापांमिसं (Mieszko I) इसाई धर्म स्वीकार यानाः पोल्याण्ड राज्यया जग दयेकल। १६गु शताब्दीइ पोल्याण्ड व लिथुआनिया स्वानाः 'पोलिश-लिथुआनियन राष्ट्रमण्डल' दयेकल, गुगु थःगु ईया युरोपया दकले तःधँगु व प्रभावशाली राज्यय् छगू जुल। तर १८गु शताब्दीया लिपांगु ब्वय् रुस, प्रशिया व अष्ट्रियां पोल्याण्डयात स्वंगू चरणय् विभाजित यानाः (Partitions of Poland) हलिमया मानकिपां हे विलय यात। पोलिश जनतां थःगु भाषा व संस्कृति म्वाका तल व सन् १९१८य् न्हापांगु विश्वयुद्ध सिधयेधुंकाः पोल्याण्ड हाकनं स्वतन्त्र जुल। १ सेप्टेम्बर १९३९य् नाजी जर्मनीं पोल्याण्डय् आक्रमण यानाः द्वितीय विश्वयुद्धया शुरुआत यात, गुकिं पोल्याण्डयात तःधँगु विनाश व होलोकोस्ट सहः याये माल। द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा पोल्याण्ड सोभियत संघया प्रभाव दुने च्वंगु कम्युनिष्ट राज्य जुल। सन् १९८० या दशकय् [[लेक वालेसा]]या नेतृत्वय् 'सोलिदारनोस्क' (Solidarity) ट्रेड युनियन आन्दोलन न्ह्याः वल, गुकिं सन् १९८९य् कम्युनिष्ट शासनया अन्त्य यात। थौंकन्हे पोल्याण्ड युरोपीय संघ व नेटो (NATO) या छगू महत्त्वपूर्ण लोकतान्त्रिक सदस्य राष्ट्र खः। ==भूगोल== ==अर्थतन्त्र== ==राजनीति== ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:दे]] [[पुचः:देय्]] aj0ot7io5oz7hdvhdivlegmy1l0nxug 0 1585 1124426 1121594 2026-09-10T17:50:12Z Eukesh 11 /* ईतिहास */ 1124426 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/पोर्चुगल}} [[Image:EU-Portugal (orthographic projection).svg|frameless]] {{Infobox country |conventional_long_name = Portuguese Republic |native_name = {{unbulleted list|item_style=font-size:88%;|{{native name|pt|República Portuguesa}}|{{native name|mwl|República Pertuesa}}}} |common_name = पोर्चुगल |image_flag = Flag of Portugal.svg |image_coat = Coat of arms of Portugal.svg |national_anthem = {{native name|pt|[[A Portuguesa]]|nolink=yes}}<br/>{{small|"The Portuguese"}}<br/><center>[[File:A Portuguesa.ogg|noicon|center]]</center> |image_map = EU-Portugal with islands circled.svg |map_caption = {{map caption |location_color=dark green |region=[[Europe]] |region_color=dark grey |subregion=the [[European Union]] |subregion_color=green |legend=Location Portugal EU Europe.png}} |capital = {{Coat of arms|Lisbon}} |latd=38 |latm=46 |latNS=N |longd=9 |longm=9 |longEW=W |largest_city = capital |official_languages = [[Portuguese language|Portuguese]] |regional_languages = [[Mirandese language|Mirandese]]^a |ethnic_groups = {{unbulleted list|96.3% [[Portuguese people|Portuguese]] |3.7% others}} |ethnic_groups_year = 2011 |religion = |demonym = Portuguese |government_type = {{nowrap|[[Unitary state|Unitary]] [[Semi-presidential system|semi-presidential]]<br />[[constitutional republic]]}}<ref name="constitution">{{cite web |url=http://dre.pt/comum/html/legis/crp.html |title=Constituição da República Portuguesa - D.R.E. (Constitution of the Portuguese Republic)|author= |date=2 April 1976 |publisher=[[Diário da República|Diário da República Electrónico]] |accessdate=16 August 2013 |language=[[Portuguese language|Portuguese]]}}</ref><ref>{{cite book |last=Blanco de Morais |first=Carlos |authorlink= |title=A Constituição Revista — Parte III Constituição da República Portuguesa: Semipresidencialismo "on probation?" |url=http://www.ffms.pt/upload/docs/efc2e52b-75ee-412b-9deb-04076e27c552.pdf |accessdate=16 August 2013 |year=2011 |publisher=Fundação Francisco Manuel dos Santos |location=[[Lisbon|Lisboa]], Portugal |language=[[Portuguese language|Portuguese]] |isbn=978-989-8424-28-0 |pages=65–71 }}</ref><ref name="e-book">{{cite book |last1=Araújo |first1=António |authorlink1= |last2=Blanco de Morais |first2=Carlos |authorlink2= |last3=Campos e Cunha |first3=Luís |authorlink3= |last4=M. Cardoso da Costa |first4=José Manuel |authorlink4= |last5=Costa Lobo |first5=Marina |authorlink5= |last6=Duarte |first6=David |authorlink6= |last7=Duarte |first7=Tiago |authorlink7= |last8=Freire |first8=André |authorlink8= |last9=Garoupa |first9=Nuno |authorlink9= |last10=Gonçalves |first10=Maria Eduarda |authorlink10= |last11=Lomba |first11=Pedro |authorlink11= |last12=Magalhães |first12=Pedro |authorlink12= |last13=Nogueira de Brito |first13=Miguel |authorlink13= |last14=Pita Barros |first14=Pedro |authorlink14= |last15=Sousa |first15=Luís de |authorlink15= |last16=Tavares |first16=José A. |authorlink16= |last17=Vasconcelos Vilaça |first17=Guilherme |authorlink17= |last18=Veiga |first18=Francisco José |authorlink18= |last19=Vieira de Andrade |first19=José Carlos |authorlink19= |editor1-first=Nuno |editor1-last=Garoupa |editor1-link= |editor2-first=Pedro |editor2-last=Magalhães |editor2-link= |editor3-first=Miguel |editor3-last=Poiares Maduro |editor3-link=Miguel Poiares Maduro |editor4-first=José A. |editor4-last=Tavares |editor4-link=|displayeditors=4 |title=A Constituição Revista |url=http://www.estig.ipbeja.pt/~ac_direito/ConstituicaoRevista_Total.pdf |accessdate=16 August 2013 |year=2011 |publisher=Fundação Francisco Manuel dos Santos |location=[[Lisbon|Lisboa]], Portugal |language=[[Portuguese language|Portuguese]] |isbn=978-989-8424-28-0 |page=143 }}</ref><ref>{{cite book |last=Veser |first=Ernst |authorlink= |title=Semi-Presidentialism-Duverger's Concept — A New Political System Model |url=http://www.rchss.sinica.edu.tw/publication/ebook/journal/11-01-1999/11_1_2.pdf |accessdate=20 August 2013 |year=1997 |publisher=Department of Education, School of Education, [[University of Cologne]] |location= |language=[[English language|English]] (mostly), [[Traditional Chinese characters|Traditional Chinese]] (few) |isbn= |pages=39–60 }}</ref> |leader_title1 = [[President of Portugal|President]] |leader_name1 = {{nowrap|[[Aníbal Cavaco Silva]]}} |leader_title2 = {{nowrap|[[Assembly of the Republic (Portugal)|Assembly President]]}} |leader_name2 = {{nowrap|[[Assunção Esteves]]}} |leader_title3 = [[Prime Minister of Portugal|Prime Minister]] |leader_name3 = {{nowrap|[[Pedro Passos Coelho]]}} |legislature = [[Assembly of the Republic (Portugal)|Assembly of the Republic]] |sovereignty_type = [[History of Portugal|Formation]] |sovereignty_note = |established_event1 = [[County of Portugal#First county|Foundation]] |established_date1 = 868 |established_event2 = [[County of Portugal#Second county|Re-founding]] |established_date2 = 1095 |established_event3 = [[Battle of São Mamede|Sovereignty]] |established_date3 = 24 June 1128 |established_event4 = [[Kingdom of Portugal|Kingdom]] |established_date4 = 26 July 1139 |established_event5 = [[Treaty of Zamora|Recognized]] |established_date5 = 5 October 1143 |established_event6 = [[Manifestis Probatum|Papal recognition]] |established_date6 = 23 May 1179 |established_event7 = [[Portuguese Restoration War|Restored]] |established_date7 = 1 December 1640 |established_event8 = [[5 October 1910 revolution|Republic]] |established_date8 = 5 October 1910 |established_event9 = [[Carnation Revolution|Redemocratization]] |established_date9 = 25 April 1974 |established_event10 = [[Portuguese Constitution|Current constitution]]^c |established_date10 = 25 April 1976 |established_event11 = {{nowrap|[[Accession of Portugal to the European Union|Joined]] the [[European Economic Community|EEC]] (now the<br/>[[European Union]])}} |established_date11 = 1 January 1986 |area_rank = 111th |area_magnitude = 1 E10 |area = |area_km2 = 92,212<ref>{{pt icon}} [http://www.publico.pt/Sociedade/portugal-tem-92212-quilometros-quadrados-por-enquanto-1552831 Público, "Portugal tem 92.212 quilómetros quadrados, por enquanto..."]{{dead link|date=January 2014}}. Accessed on 2 July 2012.</ref> |area_sq_mi = 35,603 |percent_water = 0.5 |population_estimate = 10,427,301<ref>{{pt icon}} [http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=211394338&DESTAQUESmodo=2]. Accessed on 17 June 2014.</ref> |population_estimate_rank = 83rd |population_estimate_year = 2014 |population_census = 10,562,178<ref>{{pt icon}} [http://www.ine.pt/scripts/flex_definitivos/Main.html Portugal. Censos 2011] (ine.pt)</ref> |population_census_year = 2011 |population_density_km2 = 115 |population_density_sq_mi = 298 |population_density_rank = 97th |GDP_PPP = {{nowrap|$251.451 billion<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?sy=2013&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=182&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=68&pr.y=25 |title=Portugal |publisher=International Monetary Fund |accessdate=April 2014 }}</ref><!--end nowrap:-->}} |GDP_PPP_rank = 53rd |GDP_PPP_year = 2014 |GDP_PPP_per_capita = $23,671<ref name="imf2"/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 42nd |GDP_nominal = {{nowrap|$231.214 billion<ref name="imf2"/>}} |GDP_nominal_rank = 48th |GDP_nominal_year = 2014 |GDP_nominal_per_capita = $21,765<ref name="imf2"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 37th |Gini_year = 2011 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 34.2 <!--number only--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=13 August 2013}}</ref> |patron_saint = [[St Anthony of Padua]]<br>[[Saint George]]<br>[[Immaculate Conception]] |Gini_rank = |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.822 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 July 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 41st |currency = [[Euro]] ([[Euro sign|€]])^b |currency_code = EUR |time_zone = [[Western European Time|WET]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = [[Western European Summer Time|WEST]] |utc_offset_DST = +1 |DST_note = Note that the [[Azores]] are in a different time zone. |antipodes = |date_format = {{unbulleted list |dd/mm/yyyy |dd-mm-yyyy}} |drives_on = [[Right- and left-hand traffic#Right hand traffic|right]] |calling_code = [[Telephone numbers in Portugal|+351]] |emergency_telephone_number = [[112 (emergency telephone number)|112]] <ref>{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/112_%28emergency_telephone_number%29}}</ref>|iso3166code = |cctld = [[.pt]] |footnote_a = [[Mirandese language|Mirandese]], spoken in some villages of the municipality of [[Miranda do Douro]], was officially recognized in 1999 (''Lei n.° 7/99 de 29 de Janeiro''), awarding it an official right-of-use.{{big|<ref>[http://ec.europa.eu/languages/euromosaic/pt1_en.htm#13 The Euromosaic study, Mirandese in Portugal], europa.eu&nbsp;– [[European Commission]] website. Retrieved January 2007. Link updated December 2011</ref>}}<br/>[[Portuguese Sign Language]] is also recognized. |footnote_b = Before 1999, the [[Portuguese escudo|escudo]]. |footnote_c = Constitution had a recent minor revision in 2005. }} '''पोर्चुगल''' धाःगु आइबेरियन प्रायद्विपय् स्पेन नापं दयाच्वंगु छगू देय् ख। ==इतिहास== पोर्चुगलया इतिहास युरोप महाद्वीपया आइबेरियन प्रायद्वीपय् दुगु आइबेरियाया पुलांगु राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन लुसिटानियन जनजातित च्वनाच्वन व लिपा थ्व क्षेत्र [[रोमन साम्राज्य]] व भिसिगोथ शासन दुने लाःवन। ८गु शताब्दीइ मुस्मां मूर (Moors) तयेसं थ्व क्षेत्रय् कब्जा यात, गुकियात लिपा 'रिकोन्किस्ता' (Reconquista) आन्दोलनया झ्वलय् लितकाल। सन् ११३९य् अल्फोन्सो हेन्रिक्सं पोर्चुगलयात स्वतन्त्र राज्य घोषणा यानाः न्हापांगु जुजु जुल। १५गु व १६गु शताब्दीइ पोर्चुगल 'महान मालेज्याया ई' (Age of Discovery) य् अग्रणी राष्ट्र जुल। भास्को दा गामा, पेद्रो आल्भारेस काब्राल थेंज्याःपिं पोर्चुगीज अन्वेषकतयेसं ब्राजिल, अफ्रिका, व एसिया (गोवा, मकाउ, मल्लका) तक समुद्री मार्ग लुइकाः न्हापांगु विश्वव्यापी औपनिवेशिक साम्राज्य दयेकल। १७५५या लिस्बन भुखाय् व नेपोलियनया आक्रमणं पोर्चुगलया शक्ति म्हो यायेगु भूमिका म्हीत। १९गु शताब्दीइ ब्राजिल स्वतन्त्र जुल। सन् १९१०य् राजतन्त्र क्वचायेधुंका गणतन्त्रया पलिस्था जुल, तर लिपा एन्तोनियो दे ओलिभेरा सालाजारया तानाशाही शासन (Estado Novo) वल। सन् १९७४ या शान्तिपूर्ण 'कार्नेशन क्रान्ति' (Carnation Revolution) य् तानाशाही सिधयाः लोकतन्त्र पुनःबहाली जुल व अफ्रिकी उपनिवेशत स्वतन्त्र जुल। थौंकन्हे पोर्चुगल युरोपीय संघया छगू शान्त व विकसित राष्ट्र खः। ==भूगोल== ==अर्थतन्त्र== ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} {{देय् च्वसु|पोर्चुगल}} [[पुचः:देय्]] 4ba34ev1hy0uzelmfjm1hd7crkbpw78 0 1591 1124434 1117311 2026-09-10T17:57:25Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124434 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/स्पेन}} {{Infobox Country| | native_name = ''Reino de España'' | conventional_long_name = स्पेनया राजतन्त्र | common_name = स्पेन | image_flag = Flag of Spain.svg | image_coat = Escudo de España.png | symbol_type = दर्ज्यानी चिं | image_map = LocationSpain.png | image_map_caption = <small>युरोपेली संघय् स्पेन</small> | national_motto = {{lang|la|''[[Plus Ultra (motto)|Plus Ultra]]''}}<br />([[लातिन]] भासय् "Further Beyond") | | national_anthem = ''[[मार्चा रियाल]]'' ^१<br />([[स्पेनमि भाषा]]य् "Royal March") | official_languages = [[इस्पान्योल]]। छुं स्वशाषित क्षेत्रय् आरानिज, बास्क, कातालान व गालिसियन भाय् नं आधिकारिक भाय्‌या रुपय् छ्येलिगु या। | capital = [[माद्रिद]] | latd=40|latm=26|latNS=N|longd=3|longm=42|longEW=W | largest_city = [[माद्रिद]] | government_type = [[संवैधानिक राजतन्त्र]] | leader_title1 = जुजु | leader_title2 = प्रधान मन्त्री | leader_name1 = [[Juan Carlos I]] | leader_name2 = [[José Luis Rodríguez Zapatero]] | accessionEUdate = [[January 1]], [[1986]] | area = 505,992 | areami²= 195,364 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | area_rank = 51st | area_magnitude = 1 E11 | percent_water = 1.04% | population_estimate = 44,395,286 | population_estimate_year = 1 January 2006 | population_estimate_rank = 29th | population_census = 44,108,530 | population_census_year = 2005 | population_density = 87,8 | population_densitymi² =220 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 106th | GDP_PPP_year = 2005 | GDP_PPP = $1.029 trillion<!--CIA WFB--> | GDP_PPP_rank = 12th | GDP_PPP_per_capita = $26,320 | GDP_PPP_per_capita_rank = 25th | HDI_year = 2003 | HDI = 0.928 | HDI_rank = 21st | HDI_category = <font color="#009900">high</font> | sovereignty_type = पलिस्था | sovereignty_note = १५गु शताब्दी | established_event1 = Dynastic Union | established_event2 = Unification | established_event3 = &nbsp;&nbsp;[[De facto]] | established_event4 = &nbsp;&nbsp;[[De jure]] | established_date1 = [[Charles V, Holy Roman Emperor|1516]] | established_date3 = [[Nueva Planta decrees|1716]] | established_date4 = [[Spanish Constitution of 1812|1812]] | currency = [[Euro]] ([[Euro sign|€]]) ² | currency_code = EUR | time_zone = [[Central European Time|CET]] ³ | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | cctld = [[.es]] ⁴ | calling_code = 34 | footnotes = ¹ It also serves as the [[Royal anthem]].<br /> ² Prior to 1999: [[peseta|Spanish Peseta]].<br /> ³ Except in the [[Canary Islands]], which are in the [[GMT]] time zone ([[Coordinated Universal Time|UTC]], [[Coordinated Universal Time|UTC]]+1 in summer).<br /> ⁴ The [[.eu]] domain is also used, as it is shared with other [[European Union]] member states. }} '''स्पेन''', आधिकारिक कथं "स्पेन राजतन्त्र" (स्पेनया भासय्: Reino de España, चिहाकलं España) छगू दक्षिण युरोपेली देय् खः। थ्व देय्‌या निता भूभाग उत्तर अफ्रिकाय् नं दु। थ्व देय् राजनैतिक कथं संवैधानिक राजतन्त्र ख:। आइबेरियन प्रायद्विपया स्वंगु देय्-स्पेन, पोर्तुगाल व एन्दोराय् दकलय् तःधंगु देय् थ्व हे खः। ग्यालिसियाया पश्चिम व दक्षिणय् स्पेन व पोर्तुगलया सीमा स्वा। थ्व देय्‌या दक्षिणय् [[जिब्राल्टर जलसन्धि]] ला धाःसा उत्तरपूर्वय् पाइरिनी पर्वतमालाय् [[फ्रान्स]] व [[एन्दोरा]] ला। थ्व देसय् भूमध्यसागरया ब्यालेरिक टापू, आन्ध्र सागरया क्यानारी टापू व भूमध्यसागरय् जिब्राल्टर नापंया प्लाजाज् दे सोबरानिया धाःगु टापू नं ला। थ्व देय्‌या उत्तरपूर्वय् पाइरिनीइ लिभिया धाःगु थ्व देय्‌या चिधंगु नगरया फ्रान्सेली भूभागं प्यखें घेरेयानातःगु दु। स्पेन धाःगु नां [[लातिन]] खँग्व: "हिस्पानिया" नं बुया वःगु खँग्वः खः। == इतिहास == स्पेनया इतिहास आइबेरियन प्रायद्वीपय् विकसित जुगु विविध व समृद्ध इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन आइबेरियन व केल्टिक जनजातित च्वनाच्वन, गुकियात लिपा रोमन साम्राज्यं थःगु कब्जा दुने यात। ५गु शताब्दीइ भिसिगोथतयेसं शासन यात व ७११ ईस्वीइ मुस्मां मूर (Moors) तयेसं प्रायद्वीप कब्जा यानाः 'अल-अन्दालुस' दयेकल, गुकिं शिक्षा व कलाया तःधँगु विकास यात। इसाई राज्यतयेसं मुस्मां शासनयात बुकेत 'रिकोन्किस्ता' आन्दोलन न्ह्याकल, गुगु सन् १४९२य् ग्रेनाडाया पतन नापं सिधल। थ्व हे दँय् क्याथोलिक जुजु फर्दिनान्द व रानी इसाबेलाया शासनय् स्पेन एकीकृत जुल व क्रिस्टोफर कोलम्बसयात अमेरिका मालेत छ्वल। १६गु व १७गु शताब्दीइ स्पेनं उत्तर व दक्षिण अमेरिका, फिलिपिन्स नापं तःधँगु विश्वव्यापी साम्राज्य दयेकल व युरोपया मू शक्ति जुल। लिपा औपनिवेशिक युद्ध व आर्थिक संकटं स्पेनया शक्ति म्हो यात व १९गु शताब्दीइ अमेरिकी उपनिवेशत स्वतन्त्र जुल। सन् १९३६ निसें १९३९ तक स्पेनिश गृहयुद्ध (Spanish Civil War) जुल, गुकिया लिच्वः कथं जनरल फ्रान्सिस्को फ्रान्कोया तानाशाही शासन पलिस्था जुल। सन् १९७५य् फ्रान्कोया मृत्यु लिपा जुजु हुआन कार्लोस प्रथमं देय्यात संवैधानिक राजतन्त्र व प्रजातन्त्रय् परिणत यात। थौंकन्हे स्पेन युरोपीय संघया छगू समृद्ध व सांस्कृतिक राष्ट्र खः। स्पेनया इतिहासयात क्वय् बियातःगु कालखन्दय् बायेछिं * परापूर्व व रोमनन्ह्यःया आइबेरियन प्रायद्विपया बस्ती * रोमन साम्राज्य व जर्मनिक कब्जा * इस्लामी आइबेरिया * इस्लाम शासनया पतन व एकिकरण * पूनर्जागरण निसें १९गू शताब्दी * १९गू शताब्दीया उत्तरार्ध * नेपोलियन शासनया लिच्वः * २१गू शताब्दी == राजनीति == स्पेन छगु [[संवैधानिक राजतन्त्र]] खः। थन राष्ट्राध्यक्ष छम्ह वंशानुगत जुजु दु व नि बःया संसद दु। मन्त्रिमण्डलया अध्यक्ष मन्त्रिपरिषदया नायः जुइ। थ्व देय्‌या संसदय् ३५० सदस्य दु| == प्रशासन == व्यवस्थापिक कथं स्पेनयात ५०गु प्रान्तय् विभाजन यानातःगु दु। प्रान्तत जानाः १७गु स्वशाषित समाज व २गु स्वशाषित नगर दयेकी। ===NUTS कोद=== युरोपेली संघया ''तथ्याङ्कया निंतिं प्रादेशिक इकाइया नामाकरण'' (Nomenclature of Territorial Units for Statistics) कथं थ्व देय्‌या इकाइत थ्व कथं दु <br style="clear:both;" /> {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- style="background-color:#ececec;text-align:left" ! NUTS १ ! कोद ! NUTS २ ! कोद ! NUTS ३ ! कोद |- | rowspan=6 valign=top | [[Image:Nuts_es1.png|150px|center]]<br/> उत्तर पश्चिम<br/> नोर-ओएस्ते<br/> (NOROESTE) | rowspan=6 | <tt>ES1</tt> | rowspan=4 | [[गालिसिया (स्पेन)|गालिसिया]] | rowspan=4 | <tt>ES11</tt> | [[आ कोरुन्या (प्रान्त)|आ कोरुन्या (A Coruña)]] | <tt>ES111</tt> |- | [[लुगो (प्रान्त)|लुगो (Lugo)]] | <tt>ES112</tt> |- | [[ओउरेन्से (प्रान्त)|ओउरेन्से (Ourense)]] | <tt>ES113</tt> |- | [[पोन्तेवेद्रा (प्रान्त)|पोन्तेवेद्रा (Pontevedra)]] | <tt>ES114</tt> |- | rowspan=1 | अस्तुरिआस् (Asturias) | rowspan=1 | <tt>ES12</tt> | अस्तुरिआस् | <tt>ES120</tt> |- | rowspan=1 | कान्ताब्रिआ (Cantabria) | rowspan=1 | <tt>ES13</tt> | कान्ताब्रिआ | <tt>ES130</tt> |- | rowspan=8 valign=top | [[Image:Nuts_es2.png|150px|center]]<br/>उत्तर पूर्व<br/> नरएस्ते<br/> (NORESTE) | rowspan=8 | <tt>ES2</tt> | rowspan=3 | [[बास्क देय् (स्वशाषित क्षेत्र)|बास्क देय्]] | rowspan=3 | <tt>ES21</tt> | आलावा (Álava/Araba) | <tt>ES211</tt> |- | गुइपुज़्कोआ <br/>(Guipúzcoa/Gipuzkoa) | <tt>ES212</tt> |- | विज्काया (Vizcaya/Bizkaia) | <tt>ES213</tt> |- | rowspan=1 | नवारे (Navarre) | rowspan=1 | <tt>ES22</tt> | नवारे | <tt>ES220</tt> |- | rowspan=1 | ला रिओखा (La Rioja) | rowspan=1 | <tt>ES23</tt> | ला रिओखा | <tt>ES230</tt> |- | rowspan=3 | आरागोन (Aragon) | rowspan=3 | <tt>ES24</tt> | हुएस्का (Huesca) | <tt>ES241</tt> |- | तेरुएल् (Teruel) | <tt>ES242</tt> |- | ज़ारागोज़ा (Zaragoza) | <tt>ES243</tt> |- | rowspan=1 valign=top | [[Image:Nuts_es3.png|150px|center]]<br/>माद्रिदया पुचः <br/>(Community of Madrid) | rowspan=1 | <tt>ES3</tt> | rowspan=1 | माद्रिद | rowspan=1 | <tt>ES30</tt> | माद्रिद | <tt>ES300</tt> |- | rowspan=16 valign=top | [[Image:Nuts_es4.png|150px|center]]<br/>केन्द्र<br/> (CENTRO) | rowspan=16 | <tt>ES4</tt> | rowspan=9 | कास्ताइल-लियोन (Castile-Leon) | rowspan=9 | <tt>ES41</tt> | आविला (Ávila) | <tt>ES411</tt> |- | बुर्गोस् (Burgos) | <tt>ES412</tt> |- | लियोन् (León) | <tt>ES413</tt> |- | पालेन्सिया (Palencia) | <tt>ES414</tt> |- | सालामाङ्का (Salamanca) | <tt>ES415</tt> |- | सेगोविया (Segovia) | <tt>ES416</tt> |- | सोरिया (Soria) | <tt>ES417</tt> |- | वायादोलिद् (Valladolid) | <tt>ES418</tt> |- | ज़ामोरा (Zamora) | <tt>ES419</tt> |- | rowspan=5 | कास्तिल्-ला माञ्चा (Castile-La Mancha) | rowspan=5 | <tt>ES42</tt> | आल्बासेते (Albacete) | <tt>ES421</tt> |- | सिउदाद् रिआल् (Ciudad Real) | <tt>ES422</tt> |- | कुएङ्का (Cuenca) | <tt>ES423</tt> |- | गुआदालाहारा (Guadalajara) | <tt>ES424</tt> |- | तोलेदो (Toledo) | <tt>ES425</tt> |- | rowspan=2 | एक्स्त्रेमादुरा (Extremadura) | rowspan=2 | <tt>ES43</tt> | बादाहोज़् (Badajoz) | <tt>ES431</tt> |- | कासेरेस् (Cáceres) | <tt>ES432</tt> |- | rowspan=10 valign=top | [[Image:Nuts_es5.png|150px|center]]<br/>पूर्व (ESTE) | rowspan=10 | <tt>ES5</tt> | rowspan=4 | कातालोनिया | rowspan=4 | <tt>ES51</tt> | बार्सेलोना | <tt>ES511</tt> |- | गोरोना (Girona) | <tt>ES512</tt> |- | येइदा (Lleida) | <tt>ES513</tt> |- | तार्‍रागोना (Tarragona) | <tt>ES514</tt> |- | rowspan=3 | वालेन्सियन पुचः (Valencian Community) | rowspan=3 | <tt>ES52</tt> | एलिकान्ते (Alicante) | <tt>ES521</tt> |- | कास्तेयोन् (Castellón/Castelló) | <tt>ES522</tt> |- | वालेन्सिया (Valencia) | <tt>ES523</tt> |- | rowspan=3 | बालियारिक द्विप (Balearic Islands) | rowspan=3 | <tt>ES53</tt> | इविसा (Eivissa) व<br/> फोर्मेन्तेरा (Formentera) | <tt>ES531</tt> |- | मायोर्का (Mallorca) | <tt>ES532</tt> |- | मेनोर्का (Menorca) | <tt>ES533</tt> |- | rowspan=11 valign=top | [[Image:Nuts_es6.png|150px|center]]<br/> दक्षिण (SUR) | rowspan=11 | <tt>ES6</tt> | rowspan=8 | आन्दालुसिया (Andalusia) | rowspan=8 | <tt>ES61</tt> | अल्मेरिया (Almería) | <tt>ES611</tt> |- | कादिज़् (Cádiz) | <tt>ES612</tt> |- | कोर्दोबा | <tt>ES613</tt> |- | ग्रानादा | <tt>ES614</tt> |- | हुएल्वा (Huelva) | <tt>ES615</tt> |- | हाएन् (Jaén) | <tt>ES616</tt> |- | मालागा (Málaga) | <tt>ES617</tt> |- | सेविया (Sevilla) | <tt>ES618</tt> |- | rowspan=1 | मुर्सिया क्षेत्र<br/> (Region of Murcia) | rowspan=1 | <tt>ES62</tt> | मुर्सिया | <tt>ES620</tt> |- | rowspan=1 | सिउता (Ceuta) | rowspan=1 | <tt>ES63</tt> | [[Ceuta]] | <tt>ES630</tt> |- | rowspan=1 | मेलिया (Melilla) | rowspan=1 | <tt>ES64</tt> | [[Melilla]] | <tt>ES640</tt> |- | rowspan=7 valign=top | [[Image:Nuts_es7.png|150px|center]]<br/>कनारियास् (CANARIAS) | rowspan=7 | <tt>ES7</tt> | rowspan=7 | कनारी द्विप | rowspan=7 | <tt>ES70</tt> | एल् हिएर्‍रो (El Hierro) | <tt>ES703</tt> |- | फुएर्तेवेन्तुरा (Fuerteventura) | <tt>ES704</tt> |- | ग्रान् कनारिया (Gran Canaria) | <tt>ES705</tt> |- | ला गोमेरा (La Gomera) | <tt>ES706</tt> |- | ला पाल्मा (La Palma) | <tt>ES707</tt> |- | लाञ्जारोते (Lanzarote) | <tt>ES708</tt> |- | तेनेरिफे (Tenerife) | <tt>ES709</tt> |} <br style="clear:both;" /> सन् २००३स संस्करणय् कनारी द्विपतेगु निगु प्रान्त थ्व कथं कोद यानातल: {| | लास् पाल्मास् (Las Palmas) | <tt>ES701</tt> |- | सान्ता क्रुज् दे तेनेरिफे (Tenerife) | <tt>ES702</tt> |} == भूगोल == [[किपा:Teide Nevado.jpg|thumb|250px|[[पर्कुए नाचिओनल डेल तेइदे]]]] मूल स्पेनय् यक्व तःजाःगु पठार व पर्वःझ्वःत, दसु: पाइरिनी, सियरा नेभेदा दयाच्वंगु दु। थन्याःगु तःजाःगु थासं यक्व खुसि उत्पत्ति जुइ, दसु ताजो, एब्रो, डुएरो, ग्वाडियाना ग्वादालकुइभर आदि। == अर्थतन्त्र == स्पेनया अर्थतन्त्र मिश्रित स्रोतं दयाच्वंगु दु। थ्व देय्‌या मंका ग्राहस्थ उत्पादन तच्वः। थ्व देय्‌या मुद्रा युरो खः। == जनसंख्या == स्पेनया जनघनत्व ८७.८ प्रति वर्ग किमि दु। जनघनत्व थाय्‌कथं पाः। राजधानी माद्रिद व समुद्र सिथय् यक्व मनूत च्वनिगु या। == स्पेनी मनूतेगु म्हसीका == थ्व देसय् यक्व तजिलजिया मनुत दु। कास्ताइल, कातालान, बास्क, गालिसियन आदि जातीय व तजिलजि थनया मू जातीय म्हसीका ख। === भाय् === स्पेनय् यक्व भाय्‌त छ्येलिगु या। थनया मू भाय् थ्व कथं दु- * कास्तिलान् (राष्ट्र भाय्) * कातालान् (प्रान्तीय) * युस्कारा (बास्क), बास्क थासय् * ओसिताब् (प्रान्तीय) == धर्म == [[रोमन क्याथोलिक]] थनया मूधर्म खः। {{Commons|Spain}} {{देय्}} [[पुचः:देय्]] f6r5w3b8pibvechd7ww6cwp9zf97f6p 0 1599 1124443 1124359 2026-09-10T18:52:55Z Eukesh 11 /* नसा */ 1124443 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपि|𑐳𑑄𑐫𑐸𑐎𑑂𑐟 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐵}} [[Image:Star Spangled Banner instrumental.ogg]] [[Image:"The Star-Spangled Banner" - Choral with band accompaniment - United States Army Field Band.oga]] {{Infobox Country or territory |name=युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका |native_name = United States of America |common_name = अमेरिका |image_flag = Flag of the United States.svg |image_coat = US-GreatSeal-Obverse.svg|20px | symbol_type = चिन्ह <!--Please read the talk page before editing these mottos:--> | national_motto = {{lang|la|''[[E pluribus unum|E Pluribus Unum]]''}} <small>("Out Of Many, One")&nbsp;(traditional)</small><br/>''[[In God We Trust]]''&nbsp;<small>(1956 to date)</small> | image_map = LocationUSA.png | national_anthem = ''द स्टार-स्प्यांगल्द बॅनर'' | official_languages = [[Languages of the United States|None at federal level]]<br/>([[अमेरिकन अंग्रेजी]] ''[[de facto]]'') | capital = वॉशिंग्टन DC | latd=38 |latm=53 |latNS=N |longd=77 |longm=02 |longEW=W | government_type = [[federal republic|Federal]] [[constitutional republic]] | leader_title1 = [[President of the United States|President]] | leader_name1 = [[Joe Biden]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) | leader_title2 = [[Vice President of the United States|Vice President]] | leader_name2 = [[Kamala Harris]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) | largest_city = न्यू यॉर्क सिटी | area = 9,631,420 | areami² = 3,718,695 | area_rank = 3rd¹ | area_magnitude = 1 E12 | percent_water = 4.87 | population_estimate = {{uspop commas}}<ref>Extrapolation from [http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock]</ref><!--automatically updated extrapolation--> | population_estimate_year = 2006 | population_estimate_rank = 3rd | population_census = 281,421,906 | population_census_year = 2000 | population_density = 31 | population_densitymi² = 80 | population_density_rank = 172nd | GDP_PPP_year = 2006 | GDP = $13.049 [[trillion]] | GDP_PPP = $13.049 [[trillion]] | GDP_PPP_rank = 1st | GDP_PPP_per_capita = $43,555 | GDP_PPP_per_capita_rank = 3rd | GDP_nominal = $12.485 [[trillion]] | GDP_nominal_rank = 1st | GDP_nominal_year = 2005 | GDP_nominal_per_capita = $42,000 | GDP_nominal_per_capita_rank = 8th | HDI_year = 2004 | HDI = [[Image:Green_Arrow_Up.svg|8px]] 0.948 | HDI_rank = 8th | HDI_category = <font color="#009900">high</font> | sovereignty_type = [[American Revolutionary War|Independence]] | sovereignty_note = from [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] | established_event1 = [[United States Declaration of Independence|Declared]] | established_event2 = [[Treaty of Paris (1783)|Recognized]] | established_date1 = [[July 4]] [[1776]] | established_date2 = [[September 3]], [[1783]] | currency = [[United States dollar]] ($) | currency_code = USD | country_code = USA | time_zone = | utc_offset = -5 to -10 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = -4 to -10 | cctld = [[.us]] [[.gov]] [[.edu]] [[.mil]] [[.um]] | calling_code = 1 | ISO_3166-1_alpha2 = US | ISO_3166-1_alpha3 = USA | ISO_3166-1_numeric = | sport_code = USA | vehicle_code = USA | footnotes = ¹ Sometimes listed as 4th; the rank is [[List of countries and outlying territories by total area|disputed]] with China. }} '''संयुक्त राज्य अमेरिका''' (वा '''संयुक्त राज्य''', '''युएस''', '''युएसए''', वा '''[[अमेरिका]]''') ५०गु राज्य व छगू [[संघीय जिल्ला]] दूगु छगू [[संघीयता|संघीय]] [[संवैधानिक गणतन्त्र]] ख। थ्व देय्या मू भूभाग उत्तर अमेरिकाय् ला धाःसा हवाइ राज्य प्रशान्त महासागरय् ला। थ्व देय्या मू भूभागया उत्तरय् कॅनडा, दक्षिणय् मेक्सिको, पूर्वय् अटलांटिक महासागर व पश्चिमय् प्रशान्त महासागर ला। थ्व देय्या अलास्का राज्य धाःसा उत्तर अमेरिकाया उत्तरी लागाय् ला। अलास्काया पूर्वय् कॅनडा, पश्चिमय् बेरिंग स्ट्रेट धुंका रुस ला। हवाइ राज्य धाःसा छगू आर्किपेगालो ख। थ्व राज्य मध्य प्रशान्तय् ला। ३.७९ मिलियन वर्ग माइल वा ९.८३ वर्ग किमि क्षेत्रफल दूगु व ३१०मिलियन जनसंख्या दूगु थ्व देय् क्षेत्रफल व जनसंख्या निगुलिं कथं हलिमया दक्ले तःधंगु देय्य् छ्गू देय् जुवः। थ्व राष्ट्रय् हलिमया यक्व थासं जुइगु इमिग्रेसनया कारणं थ्व राष्ट्र हलिमया दक्ले बहुजातीय व बहु सांस्कृतिक राष्ट्रय् छगूया रुपय् पलिस्था जूगु दु। <ref name="DD">Adams, J. Q., and Pearlie Strother-Adams (2001). ''Dealing with Diversity''. Chicago: Kendall/Hunt. ISBN 0-7872-8145-X.</ref> संयुक्त राष्ट्र अमेरिकाया अर्थतन्त्र हलिमया दक्ले तःधंगु राष्ट्रिय अर्थतन्त्र ख। सन् २०१०या एस्टिमेसन कथं थ्व देय्या कूल जिदिपि $१४.७८० त्रिलियन (नोमिनल जिदिपिया २३% व पर्चेजिङ पावर प्यारिटी कथं हलिमया २०% ) दु। <ref name="IMF GDP">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=8|publisher=International Monetary Fund|title=World Economic Outlook Database|month=October|year=2009|accessdate=2010-04-27}}</ref><ref>The [[European Union]] has a larger collective economy, but is not a single nation.</ref> अमेरिकाया आदिवासी एसिया जुया आःया संयुक्त राज्य अमेरिकाय् द्वलंद्व दं न्ह्य थ्यन। थ्व आदिवासी जनसंख्या युरोपेली मनुतयेसं हःगु ल्वेया कारणं सिक्क म्हो जुवन। संयुक्त राष्ट्र अमेरिका देय्या रुपय् आःया अमेरिकाया पूर्वी तटीय लागाया १३गु उपनिवेषं पलिस्था जूगु ख। जुलाई १७७६इ संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रताया घोषणां अमेरिकायात आत्मनिर्णयया अधिकार व सहकारी संघया अधिकार बिल। थ्व क्रान्तिकारी राज्यतयेसं [[बेलायती साम्राज्य]]यात अमेरिकी क्रान्तिकारी हताय् परास्त याना इतिहासय् दक्ले न्हापांगु सफल स्वतन्त्र उपनिवेषं दयावःगु राष्ट्र जुवन।<ref>Dull, Jonathan R. (2003). "Diplomacy of the Revolution, to 1783", p. 352, chap. in ''A Companion to the American Revolution'', ed. Jack P. Greene and J. R. Pole. Maiden, Mass.: Blackwell, pp. 352–361. ISBN 1-4051-1674-9.</ref> वर्तमान संयुक्त राज्य संविधान सेप्तेम्बर १७, १७८७य् अवधारित जूगु ख। दच्छि धुंका थुकिया पालनां राज्यतयेत संघीय गणतन्त्रया अंग व छगू बल्लागु केन्द्रिय सरकारया पलिस्था यात। युनाइटेड स्टेट्स बिल ऑफ राइट्स व थुकिया १०गु अमेन्द्मेन्ट्सं यक्व नागरिक अधिकार सुनिष्चित यात। थ्व सन् १७९१य् र्याटिफाइड जुल। १९गु शताब्दीइ संयुक्त राष्ट्र अमेरिकां आदिवासीतयेगु ट्राइबयात उठिबास याना, फ्रान्सनाप लुइजियाना न्याना, स्पेननाप फ्लोरिडा न्याना, ओरेगन काउन्टीया छुं भूभाग संयुक्त अधिराज्यनाप न्याना, एल्टाक्यालिफोर्निया व न्यु मेक्सिको मेक्सिकोनाप न्याना, अलास्का रुसनाप न्याना व टेक्सास गणतन्त्र व हवाई गणतन्त्रयात परास्त याना थःगु क्षेत्रफल बिस्तार यात। बुंज्याय् आधारित दक्षिणी व उद्योगय् आधारित उत्तरी राज्यतयेगु दासप्रथाय् जूगु असहमतिं व राज्यया अधिकारया असहमतिं अमेरिकी गृह हता सन् १८६०या दशकय् न्ह्यथन। उत्तरया विजयं थ्व राष्ट्रया विभाजन पन व संविधानया १३गु संशोधनं दासप्रथा क्वचाल। १८७०या दशकं थ्व राष्ट्रया अर्थतन्त्र हलिमया हे दक्ले तधंगु जुवन।<ref>{{cite web|author=Maddison, Angus|url=http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|title=Historical Statistics for the World Economy|publisher=The Groningen Growth and Development Centre, Economics Department of the University of Groningen|year=2006|accessdate=2008-11-06}}</ref> स्पेनी-अमेरिकी हता व न्हापांगु हलिम हतां थ्व राष्ट्रयात छगू सामरिक शक्तिया रुपय् पलिस्था यात। लिउ हलिम हताया लिच्वया कथं थ्व देय् हलिमया न्हापांगु आणविक शक्ति दूगु देय् व संयुक्त राष्ट्र संघया स्थायी सदस्य जुवन। शीत हता व सोभियत संघया विखण्डनं थ्व देय्यात हलिमया छगू जक्क सुपरपावरया रुपय् पलिस्था यात। हलिमया कूल सैन्य खर्चया ४३% थ्व देशं थःगु सेनाय् जक्क याइ। नापं थ्व देशं हलिमया अर्थ, राजनीति व संस्कृतिया नेतृत्त्वदायी भूमिका नं म्हिताच्वंगु दु। <ref>{{cite web|author=Cohen, Eliot A.|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower|title=History and the Hyperpower|work=Foreign Affairs|date=July/August 2004|accessdate=2006-07-14}} {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm|title=Country Profile: United States of America|publisher=BBC News|date=2008-04-22|accessdate=2008-05-18}}</ref> ==इतिहास== {{मू पौ|संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास}} संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==भूगोल== संयुक्त राज्य अमेरिकाया भूगोल उत्तर अमेरिका महाद्वीपया तःधँगु भूभागया भौगोलिक संरचना खः।<ref>U.S. Geological Survey (2020). ''The Geography of North America''. USGS Publications.</ref> थ्व देय्या पूर्वय् एत्लान्तिक महासागर व पश्चिमय् प्रशान्त महासागर ला। थ्व देशया उत्तरय् क्यानादा व दक्षिणय् मेक्सिको दु। संयुक्त राज्य अमेरिकाय् मुक्कं ५० गू राज्यत दु।<ref>National Geographic Society (2018). ''Physical Geography of the United States''. National Geographic Press.</ref> अलास्का व हवाइ राज्य मुख्य भूभागस्वया तापाक ला। थ्व देय्या दकले तःजाःगु च्वका अलास्काय् दुगु देनाली (Denali) खः। रकी च्वकाझ्वः (Rocky Mountains) थ्व देय्या पश्चिमी भागय् लाःगु तःधँगु च्वापुगुं झ्वः खः।<ref>World Atlas (2021). ''Geography of the United States''. World Atlas Media.</ref> पूर्वी भागय् अपालाचियन गुंझ्वः दु। मिसिसिपी खुसि थ्व देय्या दकले तःधँगु खुसि खः धाःसा मिजौरी खुसि थ्व देय्या दकले ताःहाकःगु खुसि खः। थ्व देशया दथुइ तःधं ख्यः (Great Plains) भूभाग दु। थ्व देशया थाय्-थासय् जलवायुया तःधंगु विविधता दु। भौगोलिक विविधतां यानाः थ्वनया अर्थतन्त्र व समाजय् तःधँगु प्रभाव लाकूगु दु। ==अर्थतन्त्र== {| class="infobox" style="font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 310px;" |- style="background:#f5f5f5;" ! colspan="3" | आर्थिक सूचक |- | [[बेरोजगारी]] || 7.8% <small>(सेप्टेम्बर २०१२)</small> || style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm|title=Employment Situation Summary|publisher=U.S. Dept. of Labor|date=2012-10-05|accessdate=2012-10-05}}</ref> |- | कुल ग्राहस्थ उत्पादन वृद्धि || 1.3% <small>(2Q 2012)</small>, 1.7% <small>(2011)</small>|| style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm|title=National Income and Product Accounts Gross Domestic Product, 1st Quarter 2012 (Advance Estimate)|publisher=Bureau of Economic Analysis|date=2012-04-27 |accessdate=2012-05-08}} Change is based on [[chained dollars|chained 2005 dollars]]. Quarterly growth is expressed as an annualized rate.</ref> |- | [[कन्ज्युमर प्राइस इण्डेक्स|CPI]] इन्फ्लेसन || 1.7% <small>(May 2011&nbsp;– May 2012)</small> || style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/cpi.nr0.htm|title=Consumer Price Index: May 2012|publisher=Bureau of Labor Statistics|date=2012-06-14|accessdate=2012-06-27}}</ref> |- | [[गरिबी]] || 15.1% <small>(2010)</small> || style="text-align: right;" |<ref name=CBPR10>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2011pubs/p60-239.pdf|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2010|publisher=U.S. Census Bureau|date=2010-09-14|accessdate=2011-09-16}}</ref> |- | [[पब्लिक डेब्ट]] || $15.78 trillion <small>(June 25, 2012)</small> || style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|title=Debt Statistics|publisher=U.S. Dept. of the Treasury|accessdate=2012-06-27}}</ref> |- | [[Wealth in the United States|Household net worth]] || $58.5 trillion <small>(4Q 2011)</small> || style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/releases/Z1/Current/z1r-1.pdf|title=Flow of Funds Accounts of the United States: Flows and Outstandings Fourth Quarter 2011|publisher=U.S. Federal Reserve|date=2012-03-08|accessdate=2012-04-17}}</ref> |} संयुक्त राज्यय् पूंजीवादी मिश्रित अर्थतन्त्र व्यवस्था दु। थ्व व्यवस्थायात प्रचुर प्राकृतिक स्रोत, उच्च कोटीया भौतिक पूर्वाधार, व उच्च उत्पादकत्त्वं ग्वहालि याःगु दु। <ref>Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, "Resource-Based Growth Past and Present", in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. ISBN 0-8213-6545-2.</ref> अन्तराष्ट्रिय मौद्रिक कोषया कथं संराया $१५.१ ट्रिलियनया कुल ग्राहस्थ उत्पादन सकल हलिम उत्पादनया बजाः एक्स्चेञ्ज दरय् २२% जुवं व पर्चेज पावर प्यारिटी अनुसार १९% थ्यं। <ref name="IMF GDP"/> मेमेगु देय् स्वया तःधंगु अर्थतन्त्र जुसां युरोपेली संघया तुलनाय् संरा अमेरिकाया राष्ट्रिय जिडिपि (पिपिपि) ५% कम दु। <ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/3-28072011-AP/EN/3-28072011-AP-EN.PDF |title=EU27 Population 502.5 Million at 1 January 2011|publisher=Eurostat Press Office |format=PDF |date=2011-07-28 |accessdate=2012-06-19}}</ref> थ्व देय् जिडिपि पर क्यापिटा (नोमिनल) कथं ९गु थासय् व जिडिपि पर क्यापिटा कथं ६गु थासय् ला। <ref name="IMF GDP"/> संरा डालर हलिंया प्राथमिक रिजर्भ करेन्सी ख। <ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf |title=Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves |publisher=International Monetary Fund|format=PDF |date= |accessdate=2012-04-09}}</ref> ==राजनीति== थ्व देय् निगु तधंगु पार्टी दु- डेमोक्र्याटिक व रिपब्लिकन। ==तजिलजि== ===फ्रन्तियर संस्कृति=== अंग्रेजी भाय् ल्हाइपिनिगु संस्कारय् अमेरिका थःगु फ्रन्तियर तजिलजिया निंतिं नांजाः। अमेरिकन फ्रन्तियर वा वाय्‌ल्द वेस्त ( Wild West ) धाःगु १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक संयुक्त राज्य अमेरिकाया युरोपीय-अमेरिकन बस्तीतयेगु पश्चिम पाखे जुगु ताःहाकःगु भौगोलिक विस्तार खः। थ्व अवधारणां अमेरिकन इतिहास, संस्कृति व राष्ट्रिय म्हसीका दयेकेगु ख्यलय् अतिकं महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हीतल। फ्रन्तियर धाःगु युरोपीय-अमेरिकन मनू दुगु विकसित क्षेत्र व मूलवासी अमेरिकनतयेगु कब्जा दुगु अनपेक्षित/अविकसित भूभाग दथुइ च्वंगु गतिशील सीमा खः। अमेरिकन सरकारं थःगु भूभाग एत्लान्तिक महासागर निसें प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेगु नीति (Manifest Destiny) काःगु खः। थ्व विस्तारया झ्वलय् द्वलंद्वः आप्रवासीत, सापूत (cowboys), बुंज्यामित, खानी ज्यामित, व व्यापारीत पश्चिम पाखे च्वं वन। थ्व ईलय् रेलमार्ग दयेकेगु ज्या, लुं लुइकेगु ज्या (Gold Rush), व बुँज्याया प्रसारं यानाः न्हुगु नगरत व राज्यतयेगु उदय जुल। अथे जुसां थ्व विस्तारं यानाः मूलवासी अमेरिकनतयेगु भूमिइ अतिक्रमण जुल व इपिं नाप ताःहाकःगु युद्ध (American Indian Wars) जुल। फ्रन्टियरय् कानुन व व्यवस्थाया कमीं यानाः 'वाय्‌ल्ड वेष्ट' या दन्त्यकथा व काउबोइ संस्कृतिया जन्म जुल। सन् १८९०य् अमेरिकी जनगणना ब्यूरों फ्रन्तियर सीमा सिधःगु घोषणा यात। थौंकन्हे अमेरिकन फ्रन्तियर अमेरिकन संकिपा, साहित्य व लोककथाया छगू मुख्य विषय खः। ==नसा== ===फास्ट फुड=== '''फास्ट फूड''' ([[अङ्ग्रेजी भाय्|अङ्ग्रेजी]]: Fast food) अमेरिकाया छगू कथंया नसा ख धयागु अज्याःगु नसा खः गुगु तसकं याकनं दयेके फइ व याकनं इने (Serve) फइ। थ्व नसा प्रायः दंगु जुइ व "टेक-अवे" (Take-away) वा "ड्राइभ-थ्रु" (Drive-through) या निंतिं डिजाइन यानातःगु दइ। फास्ट फूडया अवधारणा आधुनिक युगया व्यस्त जीवनशैली नाप स्वानाच्वंगु दु, गन मनूतय्के नसा दयेकेगु वा ताःई तक च्वनाः नयेगु ई दैमखु। फास्ट फूडया इतिहास १९गु शताब्दीया "फिश एण्ड चिप्स" (Fish and chips) पसं निसें सुरु जूगु खःसां, २०गु शताब्दीइ [[अमेरिका]]य् म्याकडोनल्ड्स (McDonald's), केएफसी (KFC), व बर्गर किंग थें न्याःगु चेन (Chains) वयेवं थ्व हलिम न्यंकं विस्तार जुल। फास्ट फूडया मू विशेषता "प्रमाणीकरण" (Standardization) खः, अर्थात् हलिमया छुं नं थासय् नसाया सवाः व मात्रा छगू हे जुइ। थ्व नसा प्रायः कारखानाय् प्रशोधित (Processed) जुइ व रेस्टुरेन्टय् क्वाकाः वा दायेकाः जक बिइ। फास्ट फूडय् चि (Salt), चिनी (Sugar), व दाः (Fat) या मात्रा अप्व दइ, गुकिं यानाः थनया नसाया सवाः बांलाइ तर उसाँय् (Health) या निंतिं बांलाः जुइ मखु। तःग्वाराचिनिगु (Obesity) व मधुमेह (Diabetes) थें न्याःगु ल्वय्या प्रकोपय् थन्याःगु नसाया तःधंगु ल्हा दु। यद्यपि, आःया ईलय् यक्व फास्ट फूड चेन्टय्सं "सलाद" (Salad) व "ग्रिल्ड" (Grilled) नसा थें न्याःगु उसाँय् अनुकूल विकल्पत नं हःगु दु। फास्ट फूड पश्चिमी नसा (बर्गर, पिज्जा) य् जक सीमित मजुसें, एसियाली (नुडल्स, सुशी) व मध्य-पूर्वी (कबाब) नसा तक नं न्यनाच्वंगु दु। नेपालय् नं "मःम", "चाउमिन", व "पकोडा" यात स्थानीय फास्ट फूडया रुपय् काये छिं। फास्ट फूड उद्योगं हलिं अर्थतन्त्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वंगु दु व द्वलंद्व मनूतय्त लजगा ब्युगु दु। फास्ट फूडया विज्ञापन व बजारीकरण तसकं आक्रामक जुइ, गुकिं मचातय्त आकर्षित याइ। "जंक फूड" (Junk food) धयागु खँग्वः फास्ट फूडया निंतिं प्रायः छ्यली। फास्ट फूडया सुविधायुक्त प्याकेजिङं यानाः थ्व नयेत अःपु। ==== मू नसात ==== * '''बर्गर व स्यान्डविच:''' ह्याम्बर्गर (Hamburger), चिजबर्गर (Cheeseburger), चिकेन स्यान्डविच, हट डग (Hot dog), सबवे स्यान्डविच (Subway)। * '''फ्राइड:''' फ्रेन्च फ्राइज (French fries), फ्राइड चिकेन (Fried chicken), अनियन रिङ्स (Onion rings), चिकेन नगेट्स (Chicken nuggets)। * '''पिज्जा व इटालियन:''' पेपरोनी पिज्जा, चीज पिज्जा, पास्ता। * '''मेक्सिकन:''' ताको (Taco), बुरितो (Burrito), नाचोज (Nachos), केसादिया (Quesadilla)। * '''एसियामि/स्थानीय:''' मःम, चाउमिन, स्प्रिङ रोल, सुशी। * '''त्वँसा व डेजर्ट:''' सोडा, मिल्कशेक, आइसक्रिम, डोनट, मफिन। ==भाय्== थ्व देय्या मू भाय् अंग्रेजी ख। अमेरिकाया अंग्रेजीइ यक्व भाषिकात दु। थुकिया मू कचा थथे दु: * '''सांस्कृतिक व जातीय अमेरिकी अंग्रेजी''' ** अफ्रिकन अमेरिकन अंग्रेजी *** अफ्रिकन-अमेरिकन भर्नाकुलर अंग्रेजी ** केजुन भर्नाकुलर अंग्रेजी ** सामान्य अमेरिकन : अमेरिकन अंग्रेजिया "मानक" बाय् "मूलधार" झ्वः ** लातिनो (हिस्प्यानिक) भर्नाकुलर अंग्रेजी *** चिकानो अंग्रेजी (मेक्सिकन-अमेरिकन अंग्रेजी) *** मायामी अंग्रेजी *** न्यूयोर्क लाटिनो अंग्रेजी ** पेन्सिलभेनिया डच अंग्रेजी ** येशिवा अंग्रेजी ** अमेरिकन आदिवासी अंग्रेजी *** लुम्बी अंग्रेजी * '''क्षेत्रीय व स्थानीय अमेरिकन अंग्रेजी''' ** उत्तरी अमेरिकी अंग्रेजी *** इनल्यान्द उत्तरी अंग्रेजी : [[शिकागो]], क्लिभल्यान्द, दित्रोइत, मिल्वाकी, पश्चिमी न्यूयोर्क, मिशिगनया क्वय् प्रायद्वीप, व अमेरिकाया अधिकांश ग्रेट लेक्स क्षेत्र *** न्यु इंग्ल्यान्द अंग्रेजी **** पूर्वी न्यु इंग्ल्यान्द अंग्रेजी ( बोस्टन व मेन अंग्रेजी नापं) ***** रोद आइल्यान्द अंग्रेजी **** पश्चिमी न्यू इंग्ल्यान्द अंग्रेजी : कनेक्टिकट, हडसन भ्याली, पश्चिमी म्यासाचुसेट्स, व भर्मोन्ट *** उत्तर-मध्य (उपरी मध्यपश्चिमी) अंग्रेजी : उत्तरी विस्कन्सिन, उत्तरी मिनेसोटा, नर्थ डकोटा, मोन्टाना ** मेट्रोपोलिटन न्यूयोर्क अंग्रेजी ** दक्षिणपूर्व सुपर-क्षेत्रीय अंग्रेजी *** मिदल्यान्द अमेरिकन अंग्रेजी **** नर्थ मिदल्यान्द अंग्रेजी: आयोवा सिटी, ओमाहा, लिंकन, कोलम्बिया, स्प्रिंगफील्ड, मुन्सी, कोलम्बस, आदि। **** साउथ मिदल्यान्द अंग्रेजी: ओक्लाहोमा सिटी, तुलसा, तोपेका, विचिता, क्यान्सास सिटी, सेन्ट लुइस, दिकेतर, इंदियानापोलिस, सिनसिनाटी, देडटन आदि। *** हाई टाइडर अंग्रेजी: चेसापीक खाडी, तेन्जियर, ओक्राकोक, द आउटर ब्याङ्क्स, भर्जिनिया ब्यारियर द्वीप आदिया परम्परागत भाषिका। *** न्यू ओर्लियन्स अंग्रेजी *** फिलाडेल्फिया अंग्रेजी **** बाल्टिमोर अंग्रेजी *** दक्षिणी अमेरिकन अंग्रेजी **** दक्षिणी एप्पलचियन अंग्रेजी : लिन्डेन, बर्मिंघम, चात्तानूगा, नक्सभिल, एशभिल, व ग्रीनभिल **** टेक्सन अंग्रेजी : लबक, ओडेसा, व द्यालास **** टेनेसियन अंग्रेजी: नाशविले, मर्फ्रीजबोरो, मेम्फिस ** पश्चिमी अमेरिकी अंग्रेजी *** क्यालिफोर्निया अंग्रेजी *** प्यासिफिक नर्थवेस्ट अंग्रेजी ** पश्चिमी पेन्सिलवेनिया (पिट्सबर्ग) अंग्रेजी * '''विलुप्त जुइधुंकूगु बाय् विलुप्त जुइत्यंगु अमेरिकी अंग्रेजी''' ** बुन्टलिङ्ग ** " गुद अमेरिकन स्पिच " : मध्य-एटलान्टिक बाय् ट्रान्सएटलान्टिक अंग्रेजी ** इलित उत्तरपूर्वी अमेरिकी अंग्रेजी ** पुलांगु दक्षिणी अमेरिकी अंग्रेजी * '''अमेरिकन अंग्रेजीइ आधारित हाइब्रिड भाय् (क्रिओल बाय् पिजिन )''' ** अफ्रो-सेमिनोल क्रियोल ** गुल्लाह भाषा /सी आइल्याण्ड क्रियोल अंग्रेजी, दक्षिण-पूर्वी संयुक्त राज्य अमेरिका सम्बन्धित बहामियन क्रियोल ** हवाईयन पिजिन ==स्वयादिसँ== *[[संयुक्त राज्य अमेरिकाया काउन्टीतयेगु धलः]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} {{अमेरिका}} {{देय् च्वसु|संयुक्त राज्य अमेरिका}} [[Category:देय्]] 5ivvgsuhi4upcjsaluo36odlfmwsv8q 1124444 1124443 2026-09-10T18:53:17Z Eukesh 11 /* फ्रन्तियर संस्कृति */ 1124444 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपि|𑐳𑑄𑐫𑐸𑐎𑑂𑐟 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐵}} [[Image:Star Spangled Banner instrumental.ogg]] [[Image:"The Star-Spangled Banner" - Choral with band accompaniment - United States Army Field Band.oga]] {{Infobox Country or territory |name=युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका |native_name = United States of America |common_name = अमेरिका |image_flag = Flag of the United States.svg |image_coat = US-GreatSeal-Obverse.svg|20px | symbol_type = चिन्ह <!--Please read the talk page before editing these mottos:--> | national_motto = {{lang|la|''[[E pluribus unum|E Pluribus Unum]]''}} <small>("Out Of Many, One")&nbsp;(traditional)</small><br/>''[[In God We Trust]]''&nbsp;<small>(1956 to date)</small> | image_map = LocationUSA.png | national_anthem = ''द स्टार-स्प्यांगल्द बॅनर'' | official_languages = [[Languages of the United States|None at federal level]]<br/>([[अमेरिकन अंग्रेजी]] ''[[de facto]]'') | capital = वॉशिंग्टन DC | latd=38 |latm=53 |latNS=N |longd=77 |longm=02 |longEW=W | government_type = [[federal republic|Federal]] [[constitutional republic]] | leader_title1 = [[President of the United States|President]] | leader_name1 = [[Joe Biden]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) | leader_title2 = [[Vice President of the United States|Vice President]] | leader_name2 = [[Kamala Harris]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) | largest_city = न्यू यॉर्क सिटी | area = 9,631,420 | areami² = 3,718,695 | area_rank = 3rd¹ | area_magnitude = 1 E12 | percent_water = 4.87 | population_estimate = {{uspop commas}}<ref>Extrapolation from [http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock]</ref><!--automatically updated extrapolation--> | population_estimate_year = 2006 | population_estimate_rank = 3rd | population_census = 281,421,906 | population_census_year = 2000 | population_density = 31 | population_densitymi² = 80 | population_density_rank = 172nd | GDP_PPP_year = 2006 | GDP = $13.049 [[trillion]] | GDP_PPP = $13.049 [[trillion]] | GDP_PPP_rank = 1st | GDP_PPP_per_capita = $43,555 | GDP_PPP_per_capita_rank = 3rd | GDP_nominal = $12.485 [[trillion]] | GDP_nominal_rank = 1st | GDP_nominal_year = 2005 | GDP_nominal_per_capita = $42,000 | GDP_nominal_per_capita_rank = 8th | HDI_year = 2004 | HDI = [[Image:Green_Arrow_Up.svg|8px]] 0.948 | HDI_rank = 8th | HDI_category = <font color="#009900">high</font> | sovereignty_type = [[American Revolutionary War|Independence]] | sovereignty_note = from [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] | established_event1 = [[United States Declaration of Independence|Declared]] | established_event2 = [[Treaty of Paris (1783)|Recognized]] | established_date1 = [[July 4]] [[1776]] | established_date2 = [[September 3]], [[1783]] | currency = [[United States dollar]] ($) | currency_code = USD | country_code = USA | time_zone = | utc_offset = -5 to -10 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = -4 to -10 | cctld = [[.us]] [[.gov]] [[.edu]] [[.mil]] [[.um]] | calling_code = 1 | ISO_3166-1_alpha2 = US | ISO_3166-1_alpha3 = USA | ISO_3166-1_numeric = | sport_code = USA | vehicle_code = USA | footnotes = ¹ Sometimes listed as 4th; the rank is [[List of countries and outlying territories by total area|disputed]] with China. }} '''संयुक्त राज्य अमेरिका''' (वा '''संयुक्त राज्य''', '''युएस''', '''युएसए''', वा '''[[अमेरिका]]''') ५०गु राज्य व छगू [[संघीय जिल्ला]] दूगु छगू [[संघीयता|संघीय]] [[संवैधानिक गणतन्त्र]] ख। थ्व देय्या मू भूभाग उत्तर अमेरिकाय् ला धाःसा हवाइ राज्य प्रशान्त महासागरय् ला। थ्व देय्या मू भूभागया उत्तरय् कॅनडा, दक्षिणय् मेक्सिको, पूर्वय् अटलांटिक महासागर व पश्चिमय् प्रशान्त महासागर ला। थ्व देय्या अलास्का राज्य धाःसा उत्तर अमेरिकाया उत्तरी लागाय् ला। अलास्काया पूर्वय् कॅनडा, पश्चिमय् बेरिंग स्ट्रेट धुंका रुस ला। हवाइ राज्य धाःसा छगू आर्किपेगालो ख। थ्व राज्य मध्य प्रशान्तय् ला। ३.७९ मिलियन वर्ग माइल वा ९.८३ वर्ग किमि क्षेत्रफल दूगु व ३१०मिलियन जनसंख्या दूगु थ्व देय् क्षेत्रफल व जनसंख्या निगुलिं कथं हलिमया दक्ले तःधंगु देय्य् छ्गू देय् जुवः। थ्व राष्ट्रय् हलिमया यक्व थासं जुइगु इमिग्रेसनया कारणं थ्व राष्ट्र हलिमया दक्ले बहुजातीय व बहु सांस्कृतिक राष्ट्रय् छगूया रुपय् पलिस्था जूगु दु। <ref name="DD">Adams, J. Q., and Pearlie Strother-Adams (2001). ''Dealing with Diversity''. Chicago: Kendall/Hunt. ISBN 0-7872-8145-X.</ref> संयुक्त राष्ट्र अमेरिकाया अर्थतन्त्र हलिमया दक्ले तःधंगु राष्ट्रिय अर्थतन्त्र ख। सन् २०१०या एस्टिमेसन कथं थ्व देय्या कूल जिदिपि $१४.७८० त्रिलियन (नोमिनल जिदिपिया २३% व पर्चेजिङ पावर प्यारिटी कथं हलिमया २०% ) दु। <ref name="IMF GDP">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=8|publisher=International Monetary Fund|title=World Economic Outlook Database|month=October|year=2009|accessdate=2010-04-27}}</ref><ref>The [[European Union]] has a larger collective economy, but is not a single nation.</ref> अमेरिकाया आदिवासी एसिया जुया आःया संयुक्त राज्य अमेरिकाय् द्वलंद्व दं न्ह्य थ्यन। थ्व आदिवासी जनसंख्या युरोपेली मनुतयेसं हःगु ल्वेया कारणं सिक्क म्हो जुवन। संयुक्त राष्ट्र अमेरिका देय्या रुपय् आःया अमेरिकाया पूर्वी तटीय लागाया १३गु उपनिवेषं पलिस्था जूगु ख। जुलाई १७७६इ संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रताया घोषणां अमेरिकायात आत्मनिर्णयया अधिकार व सहकारी संघया अधिकार बिल। थ्व क्रान्तिकारी राज्यतयेसं [[बेलायती साम्राज्य]]यात अमेरिकी क्रान्तिकारी हताय् परास्त याना इतिहासय् दक्ले न्हापांगु सफल स्वतन्त्र उपनिवेषं दयावःगु राष्ट्र जुवन।<ref>Dull, Jonathan R. (2003). "Diplomacy of the Revolution, to 1783", p. 352, chap. in ''A Companion to the American Revolution'', ed. Jack P. Greene and J. R. Pole. Maiden, Mass.: Blackwell, pp. 352–361. ISBN 1-4051-1674-9.</ref> वर्तमान संयुक्त राज्य संविधान सेप्तेम्बर १७, १७८७य् अवधारित जूगु ख। दच्छि धुंका थुकिया पालनां राज्यतयेत संघीय गणतन्त्रया अंग व छगू बल्लागु केन्द्रिय सरकारया पलिस्था यात। युनाइटेड स्टेट्स बिल ऑफ राइट्स व थुकिया १०गु अमेन्द्मेन्ट्सं यक्व नागरिक अधिकार सुनिष्चित यात। थ्व सन् १७९१य् र्याटिफाइड जुल। १९गु शताब्दीइ संयुक्त राष्ट्र अमेरिकां आदिवासीतयेगु ट्राइबयात उठिबास याना, फ्रान्सनाप लुइजियाना न्याना, स्पेननाप फ्लोरिडा न्याना, ओरेगन काउन्टीया छुं भूभाग संयुक्त अधिराज्यनाप न्याना, एल्टाक्यालिफोर्निया व न्यु मेक्सिको मेक्सिकोनाप न्याना, अलास्का रुसनाप न्याना व टेक्सास गणतन्त्र व हवाई गणतन्त्रयात परास्त याना थःगु क्षेत्रफल बिस्तार यात। बुंज्याय् आधारित दक्षिणी व उद्योगय् आधारित उत्तरी राज्यतयेगु दासप्रथाय् जूगु असहमतिं व राज्यया अधिकारया असहमतिं अमेरिकी गृह हता सन् १८६०या दशकय् न्ह्यथन। उत्तरया विजयं थ्व राष्ट्रया विभाजन पन व संविधानया १३गु संशोधनं दासप्रथा क्वचाल। १८७०या दशकं थ्व राष्ट्रया अर्थतन्त्र हलिमया हे दक्ले तधंगु जुवन।<ref>{{cite web|author=Maddison, Angus|url=http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|title=Historical Statistics for the World Economy|publisher=The Groningen Growth and Development Centre, Economics Department of the University of Groningen|year=2006|accessdate=2008-11-06}}</ref> स्पेनी-अमेरिकी हता व न्हापांगु हलिम हतां थ्व राष्ट्रयात छगू सामरिक शक्तिया रुपय् पलिस्था यात। लिउ हलिम हताया लिच्वया कथं थ्व देय् हलिमया न्हापांगु आणविक शक्ति दूगु देय् व संयुक्त राष्ट्र संघया स्थायी सदस्य जुवन। शीत हता व सोभियत संघया विखण्डनं थ्व देय्यात हलिमया छगू जक्क सुपरपावरया रुपय् पलिस्था यात। हलिमया कूल सैन्य खर्चया ४३% थ्व देशं थःगु सेनाय् जक्क याइ। नापं थ्व देशं हलिमया अर्थ, राजनीति व संस्कृतिया नेतृत्त्वदायी भूमिका नं म्हिताच्वंगु दु। <ref>{{cite web|author=Cohen, Eliot A.|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower|title=History and the Hyperpower|work=Foreign Affairs|date=July/August 2004|accessdate=2006-07-14}} {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm|title=Country Profile: United States of America|publisher=BBC News|date=2008-04-22|accessdate=2008-05-18}}</ref> ==इतिहास== {{मू पौ|संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास}} संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==भूगोल== संयुक्त राज्य अमेरिकाया भूगोल उत्तर अमेरिका महाद्वीपया तःधँगु भूभागया भौगोलिक संरचना खः।<ref>U.S. Geological Survey (2020). ''The Geography of North America''. USGS Publications.</ref> थ्व देय्या पूर्वय् एत्लान्तिक महासागर व पश्चिमय् प्रशान्त महासागर ला। थ्व देशया उत्तरय् क्यानादा व दक्षिणय् मेक्सिको दु। संयुक्त राज्य अमेरिकाय् मुक्कं ५० गू राज्यत दु।<ref>National Geographic Society (2018). ''Physical Geography of the United States''. National Geographic Press.</ref> अलास्का व हवाइ राज्य मुख्य भूभागस्वया तापाक ला। थ्व देय्या दकले तःजाःगु च्वका अलास्काय् दुगु देनाली (Denali) खः। रकी च्वकाझ्वः (Rocky Mountains) थ्व देय्या पश्चिमी भागय् लाःगु तःधँगु च्वापुगुं झ्वः खः।<ref>World Atlas (2021). ''Geography of the United States''. World Atlas Media.</ref> पूर्वी भागय् अपालाचियन गुंझ्वः दु। मिसिसिपी खुसि थ्व देय्या दकले तःधँगु खुसि खः धाःसा मिजौरी खुसि थ्व देय्या दकले ताःहाकःगु खुसि खः। थ्व देशया दथुइ तःधं ख्यः (Great Plains) भूभाग दु। थ्व देशया थाय्-थासय् जलवायुया तःधंगु विविधता दु। भौगोलिक विविधतां यानाः थ्वनया अर्थतन्त्र व समाजय् तःधँगु प्रभाव लाकूगु दु। ==अर्थतन्त्र== {| class="infobox" style="font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 310px;" |- style="background:#f5f5f5;" ! colspan="3" | आर्थिक सूचक |- | [[बेरोजगारी]] || 7.8% <small>(सेप्टेम्बर २०१२)</small> || style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm|title=Employment Situation Summary|publisher=U.S. Dept. of Labor|date=2012-10-05|accessdate=2012-10-05}}</ref> |- | कुल ग्राहस्थ उत्पादन वृद्धि || 1.3% <small>(2Q 2012)</small>, 1.7% <small>(2011)</small>|| style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm|title=National Income and Product Accounts Gross Domestic Product, 1st Quarter 2012 (Advance Estimate)|publisher=Bureau of Economic Analysis|date=2012-04-27 |accessdate=2012-05-08}} Change is based on [[chained dollars|chained 2005 dollars]]. Quarterly growth is expressed as an annualized rate.</ref> |- | [[कन्ज्युमर प्राइस इण्डेक्स|CPI]] इन्फ्लेसन || 1.7% <small>(May 2011&nbsp;– May 2012)</small> || style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/cpi.nr0.htm|title=Consumer Price Index: May 2012|publisher=Bureau of Labor Statistics|date=2012-06-14|accessdate=2012-06-27}}</ref> |- | [[गरिबी]] || 15.1% <small>(2010)</small> || style="text-align: right;" |<ref name=CBPR10>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2011pubs/p60-239.pdf|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2010|publisher=U.S. Census Bureau|date=2010-09-14|accessdate=2011-09-16}}</ref> |- | [[पब्लिक डेब्ट]] || $15.78 trillion <small>(June 25, 2012)</small> || style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|title=Debt Statistics|publisher=U.S. Dept. of the Treasury|accessdate=2012-06-27}}</ref> |- | [[Wealth in the United States|Household net worth]] || $58.5 trillion <small>(4Q 2011)</small> || style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/releases/Z1/Current/z1r-1.pdf|title=Flow of Funds Accounts of the United States: Flows and Outstandings Fourth Quarter 2011|publisher=U.S. Federal Reserve|date=2012-03-08|accessdate=2012-04-17}}</ref> |} संयुक्त राज्यय् पूंजीवादी मिश्रित अर्थतन्त्र व्यवस्था दु। थ्व व्यवस्थायात प्रचुर प्राकृतिक स्रोत, उच्च कोटीया भौतिक पूर्वाधार, व उच्च उत्पादकत्त्वं ग्वहालि याःगु दु। <ref>Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, "Resource-Based Growth Past and Present", in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. ISBN 0-8213-6545-2.</ref> अन्तराष्ट्रिय मौद्रिक कोषया कथं संराया $१५.१ ट्रिलियनया कुल ग्राहस्थ उत्पादन सकल हलिम उत्पादनया बजाः एक्स्चेञ्ज दरय् २२% जुवं व पर्चेज पावर प्यारिटी अनुसार १९% थ्यं। <ref name="IMF GDP"/> मेमेगु देय् स्वया तःधंगु अर्थतन्त्र जुसां युरोपेली संघया तुलनाय् संरा अमेरिकाया राष्ट्रिय जिडिपि (पिपिपि) ५% कम दु। <ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/3-28072011-AP/EN/3-28072011-AP-EN.PDF |title=EU27 Population 502.5 Million at 1 January 2011|publisher=Eurostat Press Office |format=PDF |date=2011-07-28 |accessdate=2012-06-19}}</ref> थ्व देय् जिडिपि पर क्यापिटा (नोमिनल) कथं ९गु थासय् व जिडिपि पर क्यापिटा कथं ६गु थासय् ला। <ref name="IMF GDP"/> संरा डालर हलिंया प्राथमिक रिजर्भ करेन्सी ख। <ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf |title=Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves |publisher=International Monetary Fund|format=PDF |date= |accessdate=2012-04-09}}</ref> ==राजनीति== थ्व देय् निगु तधंगु पार्टी दु- डेमोक्र्याटिक व रिपब्लिकन। ==तजिलजि== ===फ्रन्तियर संस्कृति=== {{मू पौ|अमेरिकन फ्रन्तियर}} अंग्रेजी भाय् ल्हाइपिनिगु संस्कारय् अमेरिका थःगु फ्रन्तियर तजिलजिया निंतिं नांजाः। अमेरिकन फ्रन्तियर वा वाय्‌ल्द वेस्त ( Wild West ) धाःगु १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक संयुक्त राज्य अमेरिकाया युरोपीय-अमेरिकन बस्तीतयेगु पश्चिम पाखे जुगु ताःहाकःगु भौगोलिक विस्तार खः। थ्व अवधारणां अमेरिकन इतिहास, संस्कृति व राष्ट्रिय म्हसीका दयेकेगु ख्यलय् अतिकं महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हीतल। फ्रन्तियर धाःगु युरोपीय-अमेरिकन मनू दुगु विकसित क्षेत्र व मूलवासी अमेरिकनतयेगु कब्जा दुगु अनपेक्षित/अविकसित भूभाग दथुइ च्वंगु गतिशील सीमा खः। अमेरिकन सरकारं थःगु भूभाग एत्लान्तिक महासागर निसें प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेगु नीति (Manifest Destiny) काःगु खः। थ्व विस्तारया झ्वलय् द्वलंद्वः आप्रवासीत, सापूत (cowboys), बुंज्यामित, खानी ज्यामित, व व्यापारीत पश्चिम पाखे च्वं वन। थ्व ईलय् रेलमार्ग दयेकेगु ज्या, लुं लुइकेगु ज्या (Gold Rush), व बुँज्याया प्रसारं यानाः न्हुगु नगरत व राज्यतयेगु उदय जुल। अथे जुसां थ्व विस्तारं यानाः मूलवासी अमेरिकनतयेगु भूमिइ अतिक्रमण जुल व इपिं नाप ताःहाकःगु युद्ध (American Indian Wars) जुल। फ्रन्टियरय् कानुन व व्यवस्थाया कमीं यानाः 'वाय्‌ल्ड वेष्ट' या दन्त्यकथा व काउबोइ संस्कृतिया जन्म जुल। सन् १८९०य् अमेरिकी जनगणना ब्यूरों फ्रन्तियर सीमा सिधःगु घोषणा यात। थौंकन्हे अमेरिकन फ्रन्तियर अमेरिकन संकिपा, साहित्य व लोककथाया छगू मुख्य विषय खः। ==नसा== ===फास्ट फुड=== '''फास्ट फूड''' ([[अङ्ग्रेजी भाय्|अङ्ग्रेजी]]: Fast food) अमेरिकाया छगू कथंया नसा ख धयागु अज्याःगु नसा खः गुगु तसकं याकनं दयेके फइ व याकनं इने (Serve) फइ। थ्व नसा प्रायः दंगु जुइ व "टेक-अवे" (Take-away) वा "ड्राइभ-थ्रु" (Drive-through) या निंतिं डिजाइन यानातःगु दइ। फास्ट फूडया अवधारणा आधुनिक युगया व्यस्त जीवनशैली नाप स्वानाच्वंगु दु, गन मनूतय्के नसा दयेकेगु वा ताःई तक च्वनाः नयेगु ई दैमखु। फास्ट फूडया इतिहास १९गु शताब्दीया "फिश एण्ड चिप्स" (Fish and chips) पसं निसें सुरु जूगु खःसां, २०गु शताब्दीइ [[अमेरिका]]य् म्याकडोनल्ड्स (McDonald's), केएफसी (KFC), व बर्गर किंग थें न्याःगु चेन (Chains) वयेवं थ्व हलिम न्यंकं विस्तार जुल। फास्ट फूडया मू विशेषता "प्रमाणीकरण" (Standardization) खः, अर्थात् हलिमया छुं नं थासय् नसाया सवाः व मात्रा छगू हे जुइ। थ्व नसा प्रायः कारखानाय् प्रशोधित (Processed) जुइ व रेस्टुरेन्टय् क्वाकाः वा दायेकाः जक बिइ। फास्ट फूडय् चि (Salt), चिनी (Sugar), व दाः (Fat) या मात्रा अप्व दइ, गुकिं यानाः थनया नसाया सवाः बांलाइ तर उसाँय् (Health) या निंतिं बांलाः जुइ मखु। तःग्वाराचिनिगु (Obesity) व मधुमेह (Diabetes) थें न्याःगु ल्वय्या प्रकोपय् थन्याःगु नसाया तःधंगु ल्हा दु। यद्यपि, आःया ईलय् यक्व फास्ट फूड चेन्टय्सं "सलाद" (Salad) व "ग्रिल्ड" (Grilled) नसा थें न्याःगु उसाँय् अनुकूल विकल्पत नं हःगु दु। फास्ट फूड पश्चिमी नसा (बर्गर, पिज्जा) य् जक सीमित मजुसें, एसियाली (नुडल्स, सुशी) व मध्य-पूर्वी (कबाब) नसा तक नं न्यनाच्वंगु दु। नेपालय् नं "मःम", "चाउमिन", व "पकोडा" यात स्थानीय फास्ट फूडया रुपय् काये छिं। फास्ट फूड उद्योगं हलिं अर्थतन्त्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वंगु दु व द्वलंद्व मनूतय्त लजगा ब्युगु दु। फास्ट फूडया विज्ञापन व बजारीकरण तसकं आक्रामक जुइ, गुकिं मचातय्त आकर्षित याइ। "जंक फूड" (Junk food) धयागु खँग्वः फास्ट फूडया निंतिं प्रायः छ्यली। फास्ट फूडया सुविधायुक्त प्याकेजिङं यानाः थ्व नयेत अःपु। ==== मू नसात ==== * '''बर्गर व स्यान्डविच:''' ह्याम्बर्गर (Hamburger), चिजबर्गर (Cheeseburger), चिकेन स्यान्डविच, हट डग (Hot dog), सबवे स्यान्डविच (Subway)। * '''फ्राइड:''' फ्रेन्च फ्राइज (French fries), फ्राइड चिकेन (Fried chicken), अनियन रिङ्स (Onion rings), चिकेन नगेट्स (Chicken nuggets)। * '''पिज्जा व इटालियन:''' पेपरोनी पिज्जा, चीज पिज्जा, पास्ता। * '''मेक्सिकन:''' ताको (Taco), बुरितो (Burrito), नाचोज (Nachos), केसादिया (Quesadilla)। * '''एसियामि/स्थानीय:''' मःम, चाउमिन, स्प्रिङ रोल, सुशी। * '''त्वँसा व डेजर्ट:''' सोडा, मिल्कशेक, आइसक्रिम, डोनट, मफिन। ==भाय्== थ्व देय्या मू भाय् अंग्रेजी ख। अमेरिकाया अंग्रेजीइ यक्व भाषिकात दु। थुकिया मू कचा थथे दु: * '''सांस्कृतिक व जातीय अमेरिकी अंग्रेजी''' ** अफ्रिकन अमेरिकन अंग्रेजी *** अफ्रिकन-अमेरिकन भर्नाकुलर अंग्रेजी ** केजुन भर्नाकुलर अंग्रेजी ** सामान्य अमेरिकन : अमेरिकन अंग्रेजिया "मानक" बाय् "मूलधार" झ्वः ** लातिनो (हिस्प्यानिक) भर्नाकुलर अंग्रेजी *** चिकानो अंग्रेजी (मेक्सिकन-अमेरिकन अंग्रेजी) *** मायामी अंग्रेजी *** न्यूयोर्क लाटिनो अंग्रेजी ** पेन्सिलभेनिया डच अंग्रेजी ** येशिवा अंग्रेजी ** अमेरिकन आदिवासी अंग्रेजी *** लुम्बी अंग्रेजी * '''क्षेत्रीय व स्थानीय अमेरिकन अंग्रेजी''' ** उत्तरी अमेरिकी अंग्रेजी *** इनल्यान्द उत्तरी अंग्रेजी : [[शिकागो]], क्लिभल्यान्द, दित्रोइत, मिल्वाकी, पश्चिमी न्यूयोर्क, मिशिगनया क्वय् प्रायद्वीप, व अमेरिकाया अधिकांश ग्रेट लेक्स क्षेत्र *** न्यु इंग्ल्यान्द अंग्रेजी **** पूर्वी न्यु इंग्ल्यान्द अंग्रेजी ( बोस्टन व मेन अंग्रेजी नापं) ***** रोद आइल्यान्द अंग्रेजी **** पश्चिमी न्यू इंग्ल्यान्द अंग्रेजी : कनेक्टिकट, हडसन भ्याली, पश्चिमी म्यासाचुसेट्स, व भर्मोन्ट *** उत्तर-मध्य (उपरी मध्यपश्चिमी) अंग्रेजी : उत्तरी विस्कन्सिन, उत्तरी मिनेसोटा, नर्थ डकोटा, मोन्टाना ** मेट्रोपोलिटन न्यूयोर्क अंग्रेजी ** दक्षिणपूर्व सुपर-क्षेत्रीय अंग्रेजी *** मिदल्यान्द अमेरिकन अंग्रेजी **** नर्थ मिदल्यान्द अंग्रेजी: आयोवा सिटी, ओमाहा, लिंकन, कोलम्बिया, स्प्रिंगफील्ड, मुन्सी, कोलम्बस, आदि। **** साउथ मिदल्यान्द अंग्रेजी: ओक्लाहोमा सिटी, तुलसा, तोपेका, विचिता, क्यान्सास सिटी, सेन्ट लुइस, दिकेतर, इंदियानापोलिस, सिनसिनाटी, देडटन आदि। *** हाई टाइडर अंग्रेजी: चेसापीक खाडी, तेन्जियर, ओक्राकोक, द आउटर ब्याङ्क्स, भर्जिनिया ब्यारियर द्वीप आदिया परम्परागत भाषिका। *** न्यू ओर्लियन्स अंग्रेजी *** फिलाडेल्फिया अंग्रेजी **** बाल्टिमोर अंग्रेजी *** दक्षिणी अमेरिकन अंग्रेजी **** दक्षिणी एप्पलचियन अंग्रेजी : लिन्डेन, बर्मिंघम, चात्तानूगा, नक्सभिल, एशभिल, व ग्रीनभिल **** टेक्सन अंग्रेजी : लबक, ओडेसा, व द्यालास **** टेनेसियन अंग्रेजी: नाशविले, मर्फ्रीजबोरो, मेम्फिस ** पश्चिमी अमेरिकी अंग्रेजी *** क्यालिफोर्निया अंग्रेजी *** प्यासिफिक नर्थवेस्ट अंग्रेजी ** पश्चिमी पेन्सिलवेनिया (पिट्सबर्ग) अंग्रेजी * '''विलुप्त जुइधुंकूगु बाय् विलुप्त जुइत्यंगु अमेरिकी अंग्रेजी''' ** बुन्टलिङ्ग ** " गुद अमेरिकन स्पिच " : मध्य-एटलान्टिक बाय् ट्रान्सएटलान्टिक अंग्रेजी ** इलित उत्तरपूर्वी अमेरिकी अंग्रेजी ** पुलांगु दक्षिणी अमेरिकी अंग्रेजी * '''अमेरिकन अंग्रेजीइ आधारित हाइब्रिड भाय् (क्रिओल बाय् पिजिन )''' ** अफ्रो-सेमिनोल क्रियोल ** गुल्लाह भाषा /सी आइल्याण्ड क्रियोल अंग्रेजी, दक्षिण-पूर्वी संयुक्त राज्य अमेरिका सम्बन्धित बहामियन क्रियोल ** हवाईयन पिजिन ==स्वयादिसँ== *[[संयुक्त राज्य अमेरिकाया काउन्टीतयेगु धलः]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} {{अमेरिका}} {{देय् च्वसु|संयुक्त राज्य अमेरिका}} [[Category:देय्]] 9i7bnfl92ubjnmc6rah2pa92hzk8h8s 1124495 1124444 2026-09-10T19:40:53Z Eukesh 11 /* राजनीति */ 1124495 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपि|𑐳𑑄𑐫𑐸𑐎𑑂𑐟 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫 𑐀𑐩𑐾𑐬𑐶𑐎𑐵}} [[Image:Star Spangled Banner instrumental.ogg]] [[Image:"The Star-Spangled Banner" - Choral with band accompaniment - United States Army Field Band.oga]] {{Infobox Country or territory |name=युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका |native_name = United States of America |common_name = अमेरिका |image_flag = Flag of the United States.svg |image_coat = US-GreatSeal-Obverse.svg|20px | symbol_type = चिन्ह <!--Please read the talk page before editing these mottos:--> | national_motto = {{lang|la|''[[E pluribus unum|E Pluribus Unum]]''}} <small>("Out Of Many, One")&nbsp;(traditional)</small><br/>''[[In God We Trust]]''&nbsp;<small>(1956 to date)</small> | image_map = LocationUSA.png | national_anthem = ''द स्टार-स्प्यांगल्द बॅनर'' | official_languages = [[Languages of the United States|None at federal level]]<br/>([[अमेरिकन अंग्रेजी]] ''[[de facto]]'') | capital = वॉशिंग्टन DC | latd=38 |latm=53 |latNS=N |longd=77 |longm=02 |longEW=W | government_type = [[federal republic|Federal]] [[constitutional republic]] | leader_title1 = [[President of the United States|President]] | leader_name1 = [[Joe Biden]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) | leader_title2 = [[Vice President of the United States|Vice President]] | leader_name2 = [[Kamala Harris]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) | largest_city = न्यू यॉर्क सिटी | area = 9,631,420 | areami² = 3,718,695 | area_rank = 3rd¹ | area_magnitude = 1 E12 | percent_water = 4.87 | population_estimate = {{uspop commas}}<ref>Extrapolation from [http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock]</ref><!--automatically updated extrapolation--> | population_estimate_year = 2006 | population_estimate_rank = 3rd | population_census = 281,421,906 | population_census_year = 2000 | population_density = 31 | population_densitymi² = 80 | population_density_rank = 172nd | GDP_PPP_year = 2006 | GDP = $13.049 [[trillion]] | GDP_PPP = $13.049 [[trillion]] | GDP_PPP_rank = 1st | GDP_PPP_per_capita = $43,555 | GDP_PPP_per_capita_rank = 3rd | GDP_nominal = $12.485 [[trillion]] | GDP_nominal_rank = 1st | GDP_nominal_year = 2005 | GDP_nominal_per_capita = $42,000 | GDP_nominal_per_capita_rank = 8th | HDI_year = 2004 | HDI = [[Image:Green_Arrow_Up.svg|8px]] 0.948 | HDI_rank = 8th | HDI_category = <font color="#009900">high</font> | sovereignty_type = [[American Revolutionary War|Independence]] | sovereignty_note = from [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] | established_event1 = [[United States Declaration of Independence|Declared]] | established_event2 = [[Treaty of Paris (1783)|Recognized]] | established_date1 = [[July 4]] [[1776]] | established_date2 = [[September 3]], [[1783]] | currency = [[United States dollar]] ($) | currency_code = USD | country_code = USA | time_zone = | utc_offset = -5 to -10 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = -4 to -10 | cctld = [[.us]] [[.gov]] [[.edu]] [[.mil]] [[.um]] | calling_code = 1 | ISO_3166-1_alpha2 = US | ISO_3166-1_alpha3 = USA | ISO_3166-1_numeric = | sport_code = USA | vehicle_code = USA | footnotes = ¹ Sometimes listed as 4th; the rank is [[List of countries and outlying territories by total area|disputed]] with China. }} '''संयुक्त राज्य अमेरिका''' (वा '''संयुक्त राज्य''', '''युएस''', '''युएसए''', वा '''[[अमेरिका]]''') ५०गु राज्य व छगू [[संघीय जिल्ला]] दूगु छगू [[संघीयता|संघीय]] [[संवैधानिक गणतन्त्र]] ख। थ्व देय्या मू भूभाग उत्तर अमेरिकाय् ला धाःसा हवाइ राज्य प्रशान्त महासागरय् ला। थ्व देय्या मू भूभागया उत्तरय् कॅनडा, दक्षिणय् मेक्सिको, पूर्वय् अटलांटिक महासागर व पश्चिमय् प्रशान्त महासागर ला। थ्व देय्या अलास्का राज्य धाःसा उत्तर अमेरिकाया उत्तरी लागाय् ला। अलास्काया पूर्वय् कॅनडा, पश्चिमय् बेरिंग स्ट्रेट धुंका रुस ला। हवाइ राज्य धाःसा छगू आर्किपेगालो ख। थ्व राज्य मध्य प्रशान्तय् ला। ३.७९ मिलियन वर्ग माइल वा ९.८३ वर्ग किमि क्षेत्रफल दूगु व ३१०मिलियन जनसंख्या दूगु थ्व देय् क्षेत्रफल व जनसंख्या निगुलिं कथं हलिमया दक्ले तःधंगु देय्य् छ्गू देय् जुवः। थ्व राष्ट्रय् हलिमया यक्व थासं जुइगु इमिग्रेसनया कारणं थ्व राष्ट्र हलिमया दक्ले बहुजातीय व बहु सांस्कृतिक राष्ट्रय् छगूया रुपय् पलिस्था जूगु दु। <ref name="DD">Adams, J. Q., and Pearlie Strother-Adams (2001). ''Dealing with Diversity''. Chicago: Kendall/Hunt. ISBN 0-7872-8145-X.</ref> संयुक्त राष्ट्र अमेरिकाया अर्थतन्त्र हलिमया दक्ले तःधंगु राष्ट्रिय अर्थतन्त्र ख। सन् २०१०या एस्टिमेसन कथं थ्व देय्या कूल जिदिपि $१४.७८० त्रिलियन (नोमिनल जिदिपिया २३% व पर्चेजिङ पावर प्यारिटी कथं हलिमया २०% ) दु। <ref name="IMF GDP">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=8|publisher=International Monetary Fund|title=World Economic Outlook Database|month=October|year=2009|accessdate=2010-04-27}}</ref><ref>The [[European Union]] has a larger collective economy, but is not a single nation.</ref> अमेरिकाया आदिवासी एसिया जुया आःया संयुक्त राज्य अमेरिकाय् द्वलंद्व दं न्ह्य थ्यन। थ्व आदिवासी जनसंख्या युरोपेली मनुतयेसं हःगु ल्वेया कारणं सिक्क म्हो जुवन। संयुक्त राष्ट्र अमेरिका देय्या रुपय् आःया अमेरिकाया पूर्वी तटीय लागाया १३गु उपनिवेषं पलिस्था जूगु ख। जुलाई १७७६इ संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रताया घोषणां अमेरिकायात आत्मनिर्णयया अधिकार व सहकारी संघया अधिकार बिल। थ्व क्रान्तिकारी राज्यतयेसं [[बेलायती साम्राज्य]]यात अमेरिकी क्रान्तिकारी हताय् परास्त याना इतिहासय् दक्ले न्हापांगु सफल स्वतन्त्र उपनिवेषं दयावःगु राष्ट्र जुवन।<ref>Dull, Jonathan R. (2003). "Diplomacy of the Revolution, to 1783", p. 352, chap. in ''A Companion to the American Revolution'', ed. Jack P. Greene and J. R. Pole. Maiden, Mass.: Blackwell, pp. 352–361. ISBN 1-4051-1674-9.</ref> वर्तमान संयुक्त राज्य संविधान सेप्तेम्बर १७, १७८७य् अवधारित जूगु ख। दच्छि धुंका थुकिया पालनां राज्यतयेत संघीय गणतन्त्रया अंग व छगू बल्लागु केन्द्रिय सरकारया पलिस्था यात। युनाइटेड स्टेट्स बिल ऑफ राइट्स व थुकिया १०गु अमेन्द्मेन्ट्सं यक्व नागरिक अधिकार सुनिष्चित यात। थ्व सन् १७९१य् र्याटिफाइड जुल। १९गु शताब्दीइ संयुक्त राष्ट्र अमेरिकां आदिवासीतयेगु ट्राइबयात उठिबास याना, फ्रान्सनाप लुइजियाना न्याना, स्पेननाप फ्लोरिडा न्याना, ओरेगन काउन्टीया छुं भूभाग संयुक्त अधिराज्यनाप न्याना, एल्टाक्यालिफोर्निया व न्यु मेक्सिको मेक्सिकोनाप न्याना, अलास्का रुसनाप न्याना व टेक्सास गणतन्त्र व हवाई गणतन्त्रयात परास्त याना थःगु क्षेत्रफल बिस्तार यात। बुंज्याय् आधारित दक्षिणी व उद्योगय् आधारित उत्तरी राज्यतयेगु दासप्रथाय् जूगु असहमतिं व राज्यया अधिकारया असहमतिं अमेरिकी गृह हता सन् १८६०या दशकय् न्ह्यथन। उत्तरया विजयं थ्व राष्ट्रया विभाजन पन व संविधानया १३गु संशोधनं दासप्रथा क्वचाल। १८७०या दशकं थ्व राष्ट्रया अर्थतन्त्र हलिमया हे दक्ले तधंगु जुवन।<ref>{{cite web|author=Maddison, Angus|url=http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|title=Historical Statistics for the World Economy|publisher=The Groningen Growth and Development Centre, Economics Department of the University of Groningen|year=2006|accessdate=2008-11-06}}</ref> स्पेनी-अमेरिकी हता व न्हापांगु हलिम हतां थ्व राष्ट्रयात छगू सामरिक शक्तिया रुपय् पलिस्था यात। लिउ हलिम हताया लिच्वया कथं थ्व देय् हलिमया न्हापांगु आणविक शक्ति दूगु देय् व संयुक्त राष्ट्र संघया स्थायी सदस्य जुवन। शीत हता व सोभियत संघया विखण्डनं थ्व देय्यात हलिमया छगू जक्क सुपरपावरया रुपय् पलिस्था यात। हलिमया कूल सैन्य खर्चया ४३% थ्व देशं थःगु सेनाय् जक्क याइ। नापं थ्व देशं हलिमया अर्थ, राजनीति व संस्कृतिया नेतृत्त्वदायी भूमिका नं म्हिताच्वंगु दु। <ref>{{cite web|author=Cohen, Eliot A.|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower|title=History and the Hyperpower|work=Foreign Affairs|date=July/August 2004|accessdate=2006-07-14}} {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm|title=Country Profile: United States of America|publisher=BBC News|date=2008-04-22|accessdate=2008-05-18}}</ref> ==इतिहास== {{मू पौ|संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास}} संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==भूगोल== संयुक्त राज्य अमेरिकाया भूगोल उत्तर अमेरिका महाद्वीपया तःधँगु भूभागया भौगोलिक संरचना खः।<ref>U.S. Geological Survey (2020). ''The Geography of North America''. USGS Publications.</ref> थ्व देय्या पूर्वय् एत्लान्तिक महासागर व पश्चिमय् प्रशान्त महासागर ला। थ्व देशया उत्तरय् क्यानादा व दक्षिणय् मेक्सिको दु। संयुक्त राज्य अमेरिकाय् मुक्कं ५० गू राज्यत दु।<ref>National Geographic Society (2018). ''Physical Geography of the United States''. National Geographic Press.</ref> अलास्का व हवाइ राज्य मुख्य भूभागस्वया तापाक ला। थ्व देय्या दकले तःजाःगु च्वका अलास्काय् दुगु देनाली (Denali) खः। रकी च्वकाझ्वः (Rocky Mountains) थ्व देय्या पश्चिमी भागय् लाःगु तःधँगु च्वापुगुं झ्वः खः।<ref>World Atlas (2021). ''Geography of the United States''. World Atlas Media.</ref> पूर्वी भागय् अपालाचियन गुंझ्वः दु। मिसिसिपी खुसि थ्व देय्या दकले तःधँगु खुसि खः धाःसा मिजौरी खुसि थ्व देय्या दकले ताःहाकःगु खुसि खः। थ्व देशया दथुइ तःधं ख्यः (Great Plains) भूभाग दु। थ्व देशया थाय्-थासय् जलवायुया तःधंगु विविधता दु। भौगोलिक विविधतां यानाः थ्वनया अर्थतन्त्र व समाजय् तःधँगु प्रभाव लाकूगु दु। ==अर्थतन्त्र== {| class="infobox" style="font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 310px;" |- style="background:#f5f5f5;" ! colspan="3" | आर्थिक सूचक |- | [[बेरोजगारी]] || 7.8% <small>(सेप्टेम्बर २०१२)</small> || style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm|title=Employment Situation Summary|publisher=U.S. Dept. of Labor|date=2012-10-05|accessdate=2012-10-05}}</ref> |- | कुल ग्राहस्थ उत्पादन वृद्धि || 1.3% <small>(2Q 2012)</small>, 1.7% <small>(2011)</small>|| style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm|title=National Income and Product Accounts Gross Domestic Product, 1st Quarter 2012 (Advance Estimate)|publisher=Bureau of Economic Analysis|date=2012-04-27 |accessdate=2012-05-08}} Change is based on [[chained dollars|chained 2005 dollars]]. Quarterly growth is expressed as an annualized rate.</ref> |- | [[कन्ज्युमर प्राइस इण्डेक्स|CPI]] इन्फ्लेसन || 1.7% <small>(May 2011&nbsp;– May 2012)</small> || style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/cpi.nr0.htm|title=Consumer Price Index: May 2012|publisher=Bureau of Labor Statistics|date=2012-06-14|accessdate=2012-06-27}}</ref> |- | [[गरिबी]] || 15.1% <small>(2010)</small> || style="text-align: right;" |<ref name=CBPR10>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2011pubs/p60-239.pdf|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2010|publisher=U.S. Census Bureau|date=2010-09-14|accessdate=2011-09-16}}</ref> |- | [[पब्लिक डेब्ट]] || $15.78 trillion <small>(June 25, 2012)</small> || style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|title=Debt Statistics|publisher=U.S. Dept. of the Treasury|accessdate=2012-06-27}}</ref> |- | [[Wealth in the United States|Household net worth]] || $58.5 trillion <small>(4Q 2011)</small> || style="text-align: right;" |<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/releases/Z1/Current/z1r-1.pdf|title=Flow of Funds Accounts of the United States: Flows and Outstandings Fourth Quarter 2011|publisher=U.S. Federal Reserve|date=2012-03-08|accessdate=2012-04-17}}</ref> |} संयुक्त राज्यय् पूंजीवादी मिश्रित अर्थतन्त्र व्यवस्था दु। थ्व व्यवस्थायात प्रचुर प्राकृतिक स्रोत, उच्च कोटीया भौतिक पूर्वाधार, व उच्च उत्पादकत्त्वं ग्वहालि याःगु दु। <ref>Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, "Resource-Based Growth Past and Present", in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. ISBN 0-8213-6545-2.</ref> अन्तराष्ट्रिय मौद्रिक कोषया कथं संराया $१५.१ ट्रिलियनया कुल ग्राहस्थ उत्पादन सकल हलिम उत्पादनया बजाः एक्स्चेञ्ज दरय् २२% जुवं व पर्चेज पावर प्यारिटी अनुसार १९% थ्यं। <ref name="IMF GDP"/> मेमेगु देय् स्वया तःधंगु अर्थतन्त्र जुसां युरोपेली संघया तुलनाय् संरा अमेरिकाया राष्ट्रिय जिडिपि (पिपिपि) ५% कम दु। <ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/3-28072011-AP/EN/3-28072011-AP-EN.PDF |title=EU27 Population 502.5 Million at 1 January 2011|publisher=Eurostat Press Office |format=PDF |date=2011-07-28 |accessdate=2012-06-19}}</ref> थ्व देय् जिडिपि पर क्यापिटा (नोमिनल) कथं ९गु थासय् व जिडिपि पर क्यापिटा कथं ६गु थासय् ला। <ref name="IMF GDP"/> संरा डालर हलिंया प्राथमिक रिजर्भ करेन्सी ख। <ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf |title=Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves |publisher=International Monetary Fund|format=PDF |date= |accessdate=2012-04-09}}</ref> ==राजनीति== थ्व देय् निगु तधंगु पार्टी दु- डेमोक्र्याटिक व रिपब्लिकन। ===कूटनीति=== ====मनरो सिद्धान्त==== {{मू पौ|मनरो सिद्धान्त}} मनरो सिद्धान्त सन् १८२३य् संयुक्त राज्य अमेरिकाया ५म्हम्ह राष्ट्रपति जेम्स मनरो (James Monroe) नं प्रस्तुत याःगु छगू महत्त्वपूर्ण विदेश नीति खः। थ्व सिद्धान्त अनुसार अमेरिकां युरोपीय शक्तितयेत पश्चिमी गोलार्धय् (उत्तर व दक्षिण अमेरिका महाद्वीपय्) न्हुगु औपनिवेशिक विस्तार मयायेत व अमेरिकन राष्ट्रतयेगु आन्तरिक मामलाय् हस्तक्षेप मयायेत चेतावनी बिल। थुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां युरोपीय शक्तितयेगु आन्तरिक मामला व इमिसं दयेकातःगु पुलांगु उपनिवेशय् हस्तक्षेप मयायेगु प्रतिबद्धता व्यक्त यात। थ्व नीतिया मू उद्देश्य लातिन अमेरिकाया न्हुगु स्वतन्त्र राष्ट्रतयेत युरोपीय पुनःकब्जा निसें पनेगु व पश्चिमी गोलार्धय् संयुक्त राज्य अमेरिकाया प्रभाव स्थापित यायेगु खः। न्हापांगु ईलय् अमेरिका नाप थ्व नीति लागू यायेगु सैन्य शक्ति म्हो जुसां बेलायतया नौसेनाया (Royal Navy) सहयोगं थ्व नीति प्रभावकारी जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग व २०गु शताब्दीइ थ्व सिद्धान्तया झ्वलय् अमेरिकां लातिन अमेरिकाय् थःगु राजनीतिक व सैन्य हस्तक्षेप यात उचित सिद्ध यायेत छ्येल। थ्व सिद्धान्त अमेरिकी विदेश नीतिया छगू मू आधार स्तम्भ जुयाः च्वन। ==तजिलजि== ===फ्रन्तियर संस्कृति=== {{मू पौ|अमेरिकन फ्रन्तियर}} अंग्रेजी भाय् ल्हाइपिनिगु संस्कारय् अमेरिका थःगु फ्रन्तियर तजिलजिया निंतिं नांजाः। अमेरिकन फ्रन्तियर वा वाय्‌ल्द वेस्त ( Wild West ) धाःगु १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक संयुक्त राज्य अमेरिकाया युरोपीय-अमेरिकन बस्तीतयेगु पश्चिम पाखे जुगु ताःहाकःगु भौगोलिक विस्तार खः। थ्व अवधारणां अमेरिकन इतिहास, संस्कृति व राष्ट्रिय म्हसीका दयेकेगु ख्यलय् अतिकं महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हीतल। फ्रन्तियर धाःगु युरोपीय-अमेरिकन मनू दुगु विकसित क्षेत्र व मूलवासी अमेरिकनतयेगु कब्जा दुगु अनपेक्षित/अविकसित भूभाग दथुइ च्वंगु गतिशील सीमा खः। अमेरिकन सरकारं थःगु भूभाग एत्लान्तिक महासागर निसें प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेगु नीति (Manifest Destiny) काःगु खः। थ्व विस्तारया झ्वलय् द्वलंद्वः आप्रवासीत, सापूत (cowboys), बुंज्यामित, खानी ज्यामित, व व्यापारीत पश्चिम पाखे च्वं वन। थ्व ईलय् रेलमार्ग दयेकेगु ज्या, लुं लुइकेगु ज्या (Gold Rush), व बुँज्याया प्रसारं यानाः न्हुगु नगरत व राज्यतयेगु उदय जुल। अथे जुसां थ्व विस्तारं यानाः मूलवासी अमेरिकनतयेगु भूमिइ अतिक्रमण जुल व इपिं नाप ताःहाकःगु युद्ध (American Indian Wars) जुल। फ्रन्टियरय् कानुन व व्यवस्थाया कमीं यानाः 'वाय्‌ल्ड वेष्ट' या दन्त्यकथा व काउबोइ संस्कृतिया जन्म जुल। सन् १८९०य् अमेरिकी जनगणना ब्यूरों फ्रन्तियर सीमा सिधःगु घोषणा यात। थौंकन्हे अमेरिकन फ्रन्तियर अमेरिकन संकिपा, साहित्य व लोककथाया छगू मुख्य विषय खः। ==नसा== ===फास्ट फुड=== '''फास्ट फूड''' ([[अङ्ग्रेजी भाय्|अङ्ग्रेजी]]: Fast food) अमेरिकाया छगू कथंया नसा ख धयागु अज्याःगु नसा खः गुगु तसकं याकनं दयेके फइ व याकनं इने (Serve) फइ। थ्व नसा प्रायः दंगु जुइ व "टेक-अवे" (Take-away) वा "ड्राइभ-थ्रु" (Drive-through) या निंतिं डिजाइन यानातःगु दइ। फास्ट फूडया अवधारणा आधुनिक युगया व्यस्त जीवनशैली नाप स्वानाच्वंगु दु, गन मनूतय्के नसा दयेकेगु वा ताःई तक च्वनाः नयेगु ई दैमखु। फास्ट फूडया इतिहास १९गु शताब्दीया "फिश एण्ड चिप्स" (Fish and chips) पसं निसें सुरु जूगु खःसां, २०गु शताब्दीइ [[अमेरिका]]य् म्याकडोनल्ड्स (McDonald's), केएफसी (KFC), व बर्गर किंग थें न्याःगु चेन (Chains) वयेवं थ्व हलिम न्यंकं विस्तार जुल। फास्ट फूडया मू विशेषता "प्रमाणीकरण" (Standardization) खः, अर्थात् हलिमया छुं नं थासय् नसाया सवाः व मात्रा छगू हे जुइ। थ्व नसा प्रायः कारखानाय् प्रशोधित (Processed) जुइ व रेस्टुरेन्टय् क्वाकाः वा दायेकाः जक बिइ। फास्ट फूडय् चि (Salt), चिनी (Sugar), व दाः (Fat) या मात्रा अप्व दइ, गुकिं यानाः थनया नसाया सवाः बांलाइ तर उसाँय् (Health) या निंतिं बांलाः जुइ मखु। तःग्वाराचिनिगु (Obesity) व मधुमेह (Diabetes) थें न्याःगु ल्वय्या प्रकोपय् थन्याःगु नसाया तःधंगु ल्हा दु। यद्यपि, आःया ईलय् यक्व फास्ट फूड चेन्टय्सं "सलाद" (Salad) व "ग्रिल्ड" (Grilled) नसा थें न्याःगु उसाँय् अनुकूल विकल्पत नं हःगु दु। फास्ट फूड पश्चिमी नसा (बर्गर, पिज्जा) य् जक सीमित मजुसें, एसियाली (नुडल्स, सुशी) व मध्य-पूर्वी (कबाब) नसा तक नं न्यनाच्वंगु दु। नेपालय् नं "मःम", "चाउमिन", व "पकोडा" यात स्थानीय फास्ट फूडया रुपय् काये छिं। फास्ट फूड उद्योगं हलिं अर्थतन्त्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वंगु दु व द्वलंद्व मनूतय्त लजगा ब्युगु दु। फास्ट फूडया विज्ञापन व बजारीकरण तसकं आक्रामक जुइ, गुकिं मचातय्त आकर्षित याइ। "जंक फूड" (Junk food) धयागु खँग्वः फास्ट फूडया निंतिं प्रायः छ्यली। फास्ट फूडया सुविधायुक्त प्याकेजिङं यानाः थ्व नयेत अःपु। ==== मू नसात ==== * '''बर्गर व स्यान्डविच:''' ह्याम्बर्गर (Hamburger), चिजबर्गर (Cheeseburger), चिकेन स्यान्डविच, हट डग (Hot dog), सबवे स्यान्डविच (Subway)। * '''फ्राइड:''' फ्रेन्च फ्राइज (French fries), फ्राइड चिकेन (Fried chicken), अनियन रिङ्स (Onion rings), चिकेन नगेट्स (Chicken nuggets)। * '''पिज्जा व इटालियन:''' पेपरोनी पिज्जा, चीज पिज्जा, पास्ता। * '''मेक्सिकन:''' ताको (Taco), बुरितो (Burrito), नाचोज (Nachos), केसादिया (Quesadilla)। * '''एसियामि/स्थानीय:''' मःम, चाउमिन, स्प्रिङ रोल, सुशी। * '''त्वँसा व डेजर्ट:''' सोडा, मिल्कशेक, आइसक्रिम, डोनट, मफिन। ==भाय्== थ्व देय्या मू भाय् अंग्रेजी ख। अमेरिकाया अंग्रेजीइ यक्व भाषिकात दु। थुकिया मू कचा थथे दु: * '''सांस्कृतिक व जातीय अमेरिकी अंग्रेजी''' ** अफ्रिकन अमेरिकन अंग्रेजी *** अफ्रिकन-अमेरिकन भर्नाकुलर अंग्रेजी ** केजुन भर्नाकुलर अंग्रेजी ** सामान्य अमेरिकन : अमेरिकन अंग्रेजिया "मानक" बाय् "मूलधार" झ्वः ** लातिनो (हिस्प्यानिक) भर्नाकुलर अंग्रेजी *** चिकानो अंग्रेजी (मेक्सिकन-अमेरिकन अंग्रेजी) *** मायामी अंग्रेजी *** न्यूयोर्क लाटिनो अंग्रेजी ** पेन्सिलभेनिया डच अंग्रेजी ** येशिवा अंग्रेजी ** अमेरिकन आदिवासी अंग्रेजी *** लुम्बी अंग्रेजी * '''क्षेत्रीय व स्थानीय अमेरिकन अंग्रेजी''' ** उत्तरी अमेरिकी अंग्रेजी *** इनल्यान्द उत्तरी अंग्रेजी : [[शिकागो]], क्लिभल्यान्द, दित्रोइत, मिल्वाकी, पश्चिमी न्यूयोर्क, मिशिगनया क्वय् प्रायद्वीप, व अमेरिकाया अधिकांश ग्रेट लेक्स क्षेत्र *** न्यु इंग्ल्यान्द अंग्रेजी **** पूर्वी न्यु इंग्ल्यान्द अंग्रेजी ( बोस्टन व मेन अंग्रेजी नापं) ***** रोद आइल्यान्द अंग्रेजी **** पश्चिमी न्यू इंग्ल्यान्द अंग्रेजी : कनेक्टिकट, हडसन भ्याली, पश्चिमी म्यासाचुसेट्स, व भर्मोन्ट *** उत्तर-मध्य (उपरी मध्यपश्चिमी) अंग्रेजी : उत्तरी विस्कन्सिन, उत्तरी मिनेसोटा, नर्थ डकोटा, मोन्टाना ** मेट्रोपोलिटन न्यूयोर्क अंग्रेजी ** दक्षिणपूर्व सुपर-क्षेत्रीय अंग्रेजी *** मिदल्यान्द अमेरिकन अंग्रेजी **** नर्थ मिदल्यान्द अंग्रेजी: आयोवा सिटी, ओमाहा, लिंकन, कोलम्बिया, स्प्रिंगफील्ड, मुन्सी, कोलम्बस, आदि। **** साउथ मिदल्यान्द अंग्रेजी: ओक्लाहोमा सिटी, तुलसा, तोपेका, विचिता, क्यान्सास सिटी, सेन्ट लुइस, दिकेतर, इंदियानापोलिस, सिनसिनाटी, देडटन आदि। *** हाई टाइडर अंग्रेजी: चेसापीक खाडी, तेन्जियर, ओक्राकोक, द आउटर ब्याङ्क्स, भर्जिनिया ब्यारियर द्वीप आदिया परम्परागत भाषिका। *** न्यू ओर्लियन्स अंग्रेजी *** फिलाडेल्फिया अंग्रेजी **** बाल्टिमोर अंग्रेजी *** दक्षिणी अमेरिकन अंग्रेजी **** दक्षिणी एप्पलचियन अंग्रेजी : लिन्डेन, बर्मिंघम, चात्तानूगा, नक्सभिल, एशभिल, व ग्रीनभिल **** टेक्सन अंग्रेजी : लबक, ओडेसा, व द्यालास **** टेनेसियन अंग्रेजी: नाशविले, मर्फ्रीजबोरो, मेम्फिस ** पश्चिमी अमेरिकी अंग्रेजी *** क्यालिफोर्निया अंग्रेजी *** प्यासिफिक नर्थवेस्ट अंग्रेजी ** पश्चिमी पेन्सिलवेनिया (पिट्सबर्ग) अंग्रेजी * '''विलुप्त जुइधुंकूगु बाय् विलुप्त जुइत्यंगु अमेरिकी अंग्रेजी''' ** बुन्टलिङ्ग ** " गुद अमेरिकन स्पिच " : मध्य-एटलान्टिक बाय् ट्रान्सएटलान्टिक अंग्रेजी ** इलित उत्तरपूर्वी अमेरिकी अंग्रेजी ** पुलांगु दक्षिणी अमेरिकी अंग्रेजी * '''अमेरिकन अंग्रेजीइ आधारित हाइब्रिड भाय् (क्रिओल बाय् पिजिन )''' ** अफ्रो-सेमिनोल क्रियोल ** गुल्लाह भाषा /सी आइल्याण्ड क्रियोल अंग्रेजी, दक्षिण-पूर्वी संयुक्त राज्य अमेरिका सम्बन्धित बहामियन क्रियोल ** हवाईयन पिजिन ==स्वयादिसँ== *[[संयुक्त राज्य अमेरिकाया काउन्टीतयेगु धलः]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} {{अमेरिका}} {{देय् च्वसु|संयुक्त राज्य अमेरिका}} [[Category:देय्]] htbwtqru9jheqkrzzzri1vqvskyanjx 0 1600 1124471 1124347 2026-09-10T19:19:09Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124471 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/मेक्सिको}} [[Image:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]] [[Image:Mexico (orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:Mexico states map w names.png|frameless]] {{Infobox country |native_name = मेक्सिको |conventional_long_name = ''Estados Unidos Mexicanos'' <br />United Mexican States |common_name = |image_flag = Flag_of_Mexico.svg |image_coat = Coat of arms of Mexico.svg |map_width = 220px |image_map = Mexico (orthographic projection).svg |national_anthem = मेक्सिकोया राष्ट्रगान |national_motto = |other_symbol_type = [[Seal (device)|National seal]]: |other_symbol = [[Seal of the United Mexican States]] [[चित्र:Seal of the Government of Mexico.svg|18px]] |official_languages = None at federal level.<br /> [[Spanish language|Spanish]] (''de facto'') |languages_type = राष्ट्रीय भाषा |languages = स्पेनी व ६२मेक्सिकोमि भाषा<ref name="ofc_lang">There is no official language stipulated in the constitution. However, the General Law of Linguistic Rights for the Indigenous Peoples recognizes all Amerindian minority languages, along with Spanish, as national languages and equally valid in territories where spoken. The government recognizes 62 indigenous languages, and more variants which are mutually unintelligible.[http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=90 Comision Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indigenas. CDI. México]</ref> |demonym = मेक्सिकन |capital = [[मेक्सिको नगर]] |latd=19 |latm=03 |latNS=N |longd=99 |longm=22 |longEW=W |government_type = संघीय अध्यक्षीय गणराज्य |leader_title1 = राष्ट्रपति |leader_name1 = फेलिप काल्ड्रान |legislature = कंग्रेस |upper_house = सीनेट |lower_house = चेम्बर अफ डिप्यूटीस |largest_city = [[मेक्सिको नगर]] |area = 1,972,550 <!-- see http://worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/mx.htm --> |areami² = 761,606 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 15 गु |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 2.5 |population_estimate = 111,211,789 (जुलाई 2009) |population_estimate_year = मध्य 2008 |population_estimate_rank = 11 गु |population_census = 103,263,388 |population_census_year = 2005 |population_density = 55 |population_densitymi² = 142 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 142 गु |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP = $1.559 ट्रिलियन |GDP_PPP_rank = 11 |GDP_PPP_per_capita = $14,560 |GDP_PPP_per_capita_rank = - |HDI_year = 2008 |HDI = {{increase}} 0.842 |HDI_rank = 51st |HDI_category = <font color="#009900">उच्च</font> |sovereignty_type = [[मेक्सिकोया स्वतन्त्रताया हताः|स्वतंत्रता]] |sovereignty_note = [[स्पेन]]नाप |established_event1 = घोषणा |established_event2 = मान्यता |established_date1 = 15 सेप्टेम्बर, 1810 |established_date2 = 27 सेप्टेम्बर, 1821 |currency = [[मेक्सिकन पेसो|पेसो]] |currency_code = MXN |time_zone = [[मेक्सिकोया ई|आधिकारिक मेक्सिकन समय मंडल]] |utc_offset = -8 निसें -6 |time_zone_DST = भिन्न |utc_offset_DST = -7 निसें -5 |drives_on = right |cctld = [[.mx]] |calling_code = 52 }} '''संयुक्त मेक्सिकन राज्य ''' <ref>The alternative translation ''Mexican United States'' has also been used. {{citation | publisher = HA | url = http://historical.ha.com/common/view_item.php?Sale_No=661&Lot_No=56012&src=pr | title = The Federal Constitution of the Mexican United States}}</ref> वा साधारण रुपय् '''मेक्सिको''' <ref>[wEr\ Ar\ ju: fr6m] {{citation | title = Place names in IPA | accessdate = June 5, 2011 | publisher = IO | url = http://www.io.com/~hmiller/lang/places.html}}{{dead link|date=August 2011}}</ref> छगू उत्तर अमेरिकी संघीय संवैधानिक गणतन्त्र ख। थ्व देय्या उत्तरय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], दक्षिणय् व पश्चिमय् प्रशान्त महासागर, दक्षिणपूर्वय् ग्वाटेमाला, बेलिज व क्यारिबियन सागर व पूर्वय् मेक्सिकोया खाडी ला। <ref>Merriam-Webster's Geographical Dictionary, 3rd ed. Springfield, MA: Merriam-Webster, Inc.; p. 733</ref> करिब २० लखः वर्ग किमि (७ लख ६०द्व माइल) क्षेत्रफल दूगु <ref name="cia.gov">{{CIA World Factbook link|mx|Mexico}}</ref> थ्व देय् सकल अमेरिकाया न्यागु दकले तःधंगु देय् ख। नापं, थ्व देय् हलिमया १३गु दकले तःधंगु देय् नं ख। करिब ११ कोटी २० लखः जनसंख्या नापं थ्व देय् हलिमया ११गु दकले अप्व जनसंख्या दूगु देय् नं ख। <ref name="INEGI 2010 Census Statistics"/> थ्व देय् हलिमया दकले अप्व स्पेनीभाषी जनसंख्या दूगु देय् ख। थ्व देय् ३१गु राज्य व संघीय नगर मेक्सिको जाना दयाच्वंगु छगू संघ देय् ख। कोलम्बस-पूर्वया मेसोअमेरिकाय् यक्व थी-थी लहनाया विकास जुयाच्वन। थ्व लहनाय् मू लहना अल्मेक, तन्तेक, तिओतिहुआकान, जापोतेक, [[माया लहना]], [[एज्तेक लहना]] आदि ला। सन् १५२१इ स्पेनीतयेसं थ्व देय्या तेनोचितितानय् थःगु औपनिवेशिक जग पलिस्था याना थनया लहनातयेत थःगु कब्जाय् काल। थ्व कथं कब्जाय् काःगु थाय्यात न्हु स्पेनया भाइसरोयल्तीया रुपय् प्रशासन यात। थ्व भूभाग लिपा वना मेक्सिकोया स्वतन्त्रता संग्रामलि सन् १८२१इ मेक्सिको राष्ट्र जुवन। स्वतन्त्रता धुंकाया ईले आर्थिक अस्थिरता, मेक्सिकन-अमेरिकन हताः, संरा अमेरिकानाप भूभाग द्यायेगु, जनयुद्ध, निगु राजतन्त्र व आन्तरिक सामन्त शासन जु-जुं सन् १९१०या मेक्सिकन क्रान्ति धुंका सन् १९१७य् थ्व देय्या संविधान दयेकेधुंका वर्तमान राजनैतिक व्यवस्थाया विकास जुल। सन् २०००या निर्वाचनय् दकले न्हापा विपक्षी खलःया पार्टीं सरकार दयेकल। ==इतिहास== {{मू पौ|मेक्सिकोया इतिहास}} मेक्सिकोया इतिहास उत्तर अमेरिकाया दक्षिणी भागय् विकसित जुगु जटिल व प्राचीन सभ्यतातयेगु इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया न्ह्यः थन [[ओल्मेक]], [[माया]], तोल्तेक, व एज्टेक (Aztec) थेंज्याःगु महान मेसोअमेरिकन सभ्यतात विकसित जुगु खः। सन् १५१९ निसें १५२१ या दथुइ स्पेनिश कन्किस्तादोर एरनान कोर्तेस (Hernán Cortés) या नेतृत्वय् [[एज्टेक साम्राज्य]]यात त्याकाः स्पेनं थुकियात 'न्यू स्पेन' (New Spain) या रुपय् ३०० दँ तक औपनिवेशिक शासन यात। १६ सेप्टेम्बर १८१०य् मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या आह्वानं मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्याःगु खः व सन् १८२१य् मेक्सिको स्पेन निसें स्वतन्त्र जुल। स्वतन्त्रता लिपा मेक्सिकोय् राजनीतिक अस्थिरता व युद्धया ई वल; सन् १८४६-१८४८ या मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धय् मेक्सिकों थःगु तःधँगु उत्तरी भूभाग अमेरिकायात त्वःतेमाल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् पोर्फिरियो दिआजया तानाशाही शासन लिपा सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोया क्रान्ति (Mexican Revolution) जुल, गुकिं आधुनिक मेक्सिकोया सामाजिक व राजनीतिक संरचना दयेकल। थौंकन्हे मेक्सिको छगू समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा दुगु व उत्तर अमेरिकाया छगू मू आर्थिक राष्ट्र खः। ===स्वतन्त्रता=== मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम १८१० निसें १८२१ तक मेक्सिकन जनतां स्पेनिश औपनिवेशिक शासन विरुद्ध याःगु ताःहाकःगु सशस्त्र युद्ध खः। थ्व आन्दोलनया शुरुआत १६ सेप्टेम्बर १८१०य् पादरी मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या 'ग्रितो दे दोलोरेस' (Grito de Dolores) आह्वान निसें जुगु खः। स्पेनिश साम्राज्यया ३०० दँ स्वया ताःहाकःगु औपनिवेशिक प्रभुत्व, सामाजिक असमानता, व करया विरोधय् थ्व संग्राम न्ह्याःगु खः। हिदाल्गो लिपा होसे मारिया मोरेलोस थेंज्याःपिं नेतातयेसं छापामार युद्धयात न्ह्याकल। ताःहाकःगु युद्ध लिपा, अगस्तिन दे इतुरबिदे व भिसेन्ते गेरेरों 'इगुआला योजना' (Plan of Iguala) दयेकाः संयुक्त क्रान्तिकारी सेना दयेकल। सन् १८२१य् 'कोर्दोबाया सन्धि' (Treaty of Córdoba) य् हस्ताक्षर जुयाः स्पेनं मेक्सिकोयात छगू स्वतन्त्र राष्ट्रया रुपय् स्वीकार यात। थ्व संग्रामया लिच्वः कथं न्हुगु मेक्सिकन साम्राज्य (प्रथम) या पलिस्था जुल, गुगु लिपा गणतन्त्रय् परिणत जुल। थ्व युद्धं मध्य अमेरिकाया इतिहासयात पूर्णतया हिलाबिल व १६ सेप्टेम्बरयात मेक्सिकोया राष्ट्रीय स्वतन्त्रता दिवस कथं हनि। ==तजिलजि== ===नसा=== '''मेक्सिकन नसा''' (स्पेनी भासय् Gastronomía de México) [[मेक्सिको]]या नसा-त्वँसा खः, गुगु प्राचीन मेसोअमेरिकन (Mesoamerican - [[माया]] व [[एज्टेक]]) व स्पेनी नसाया मिश्रण खः। सन् २०१०य् युनेस्को (UNESCO) नं परम्परागत मेक्सिकन नसायात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। मेक्सिकन नसाया मू आधार [[कःनि]], [[सिमी]] (Beans), व [[मल्ता]] (Chili peppers) खः। "तोर्तिया" (Tortilla) - कःनि वा छ्वचुंमरी, मेक्सिकन नसाया मू भाग खः। "ताको" (Taco) मेक्सिकोया राष्ट्रिय नसा खः, गन तोर्तियाया दुने ला, सिमी, व तरकारी तइ। मेक्सिकन नसा थःगु "पालुगु" (Spicy) व "तच्वःगु सवाः" (Bold flavors) या निंतिं नांजाः। "साल्सा" (Salsa) व "ग्वाकामोले" (Guacamole) नसा नाप नइ। "मोले" (Mole) छगू जटिल सस खः, गुकिलि चकलेट व मल्ता ल्वाकःछ्याइ। स्पेनिश उपनिवेशकालया ईलय् मेक्सिकोय् ला, चीज, व मसलात दुहाँ वल। "बुरितो" (Burrito), "एन्चिलादा" (Enchilada), व "क्वेसादिया" (Quesadilla) हलिम न्यंकं लोकंह्वाः। मेक्सिकन स्ट्रीट फूडय् "तमालेस" (Tamales) - कःनिया हलय् भुनातःगु नसा, तसकं नांजाः। "तकिला" (Tequila) व "मेज्काल" (Mezcal) मेक्सिकोया नांजाःगु अय्लाः खः, गुगु "अगाभे" (Agave) मा पाखें दयेकी। मेक्सिकन नसाय् कागती (Lime), धनिया (Cilantro), व जी (Cumin) अप्व छ्यली। "दिया दे लोस मुएर्तोस" ( Día de los Muertos) थें न्याःगु जात्राय् विशेष नसा "पान दे मुएर्तो" (Pan de Muerto) दयेकी। "तेक्स-मेक्स" (Tex-Mex) धयागु अमेरिकाया तेक्सास व मेक्सिकन नसाया मिश्रण खः, गुगु हलिमय् मेक्सिकन नसा धकाः लोकंह्वाः (दसु: नाचोज)। ==== मू नसात ==== * '''तोर्तिया आधारित:''' ताको (Taco), बुरितो (Burrito), एन्चिलाडा (Enchilada), केसादिया (Quesadilla), तोस्तादा (Tostada), नाचोज (Nachos)। * '''डिप व सस:''' ग्वाकामोले (Guacamole), साल्सा (Salsa), पिको दे गायो (Pico de Gallo), मोले (Mole)। * '''परम्परागत:''' तमालेस (Tamales), चिली कोन कार्ने (Chili con Carne), पोजोले (Pozole - Soup), चिलेस रेयोनोस (Chiles Rellenos)। * '''चाकूगु:''' चुर्रोस (Churros), फ्लान (Flan), त्रेस लेचेस केक (Tres Leches Cake)। * '''त्वँसा:''' मार्गारिता (Margarita), तकिला (Tequila), होर्चाता (Horchata - Rice drink), मेक्सिकन कोक (Mexican Coke)। == लिधंसा == {{लिधंसा|}} {{देय्}} {{Commonscat|Mexico}} [[पुचः:देय्]] rrci8bkkym11x26orwe3n9axwcoodfz 1124479 1124471 2026-09-10T19:22:54Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124479 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/मेक्सिको}} [[Image:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]] [[Image:Mexico (orthographic projection).svg|frameless]] [[Image:Mexico states map w names.png|frameless]] {{Infobox country |native_name = मेक्सिको |conventional_long_name = ''Estados Unidos Mexicanos'' <br />United Mexican States |common_name = |image_flag = Flag_of_Mexico.svg |image_coat = Coat of arms of Mexico.svg |map_width = 220px |image_map = Mexico (orthographic projection).svg |national_anthem = मेक्सिकोया राष्ट्रगान |national_motto = |other_symbol_type = [[Seal (device)|National seal]]: |other_symbol = [[Seal of the United Mexican States]] [[चित्र:Seal of the Government of Mexico.svg|18px]] |official_languages = None at federal level.<br /> [[Spanish language|Spanish]] (''de facto'') |languages_type = राष्ट्रीय भाषा |languages = स्पेनी व ६२मेक्सिकोमि भाषा<ref name="ofc_lang">There is no official language stipulated in the constitution. However, the General Law of Linguistic Rights for the Indigenous Peoples recognizes all Amerindian minority languages, along with Spanish, as national languages and equally valid in territories where spoken. The government recognizes 62 indigenous languages, and more variants which are mutually unintelligible.[http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=90 Comision Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indigenas. CDI. México]</ref> |demonym = मेक्सिकन |capital = [[मेक्सिको नगर]] |latd=19 |latm=03 |latNS=N |longd=99 |longm=22 |longEW=W |government_type = संघीय अध्यक्षीय गणराज्य |leader_title1 = राष्ट्रपति |leader_name1 = फेलिप काल्ड्रान |legislature = कंग्रेस |upper_house = सीनेट |lower_house = चेम्बर अफ डिप्यूटीस |largest_city = [[मेक्सिको नगर]] |area = 1,972,550 <!-- see http://worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/mx.htm --> |areami² = 761,606 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 15 गु |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 2.5 |population_estimate = 111,211,789 (जुलाई 2009) |population_estimate_year = मध्य 2008 |population_estimate_rank = 11 गु |population_census = 103,263,388 |population_census_year = 2005 |population_density = 55 |population_densitymi² = 142 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 142 गु |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP = $1.559 ट्रिलियन |GDP_PPP_rank = 11 |GDP_PPP_per_capita = $14,560 |GDP_PPP_per_capita_rank = - |HDI_year = 2008 |HDI = {{increase}} 0.842 |HDI_rank = 51st |HDI_category = <font color="#009900">उच्च</font> |sovereignty_type = [[मेक्सिकोया स्वतन्त्रताया हताः|स्वतंत्रता]] |sovereignty_note = [[स्पेन]]नाप |established_event1 = घोषणा |established_event2 = मान्यता |established_date1 = 15 सेप्टेम्बर, 1810 |established_date2 = 27 सेप्टेम्बर, 1821 |currency = [[मेक्सिकन पेसो|पेसो]] |currency_code = MXN |time_zone = [[मेक्सिकोया ई|आधिकारिक मेक्सिकन समय मंडल]] |utc_offset = -8 निसें -6 |time_zone_DST = भिन्न |utc_offset_DST = -7 निसें -5 |drives_on = right |cctld = [[.mx]] |calling_code = 52 }} '''संयुक्त मेक्सिकन राज्य ''' <ref>The alternative translation ''Mexican United States'' has also been used. {{citation | publisher = HA | url = http://historical.ha.com/common/view_item.php?Sale_No=661&Lot_No=56012&src=pr | title = The Federal Constitution of the Mexican United States}}</ref> वा साधारण रुपय् '''मेक्सिको''' <ref>[wEr\ Ar\ ju: fr6m] {{citation | title = Place names in IPA | accessdate = June 5, 2011 | publisher = IO | url = http://www.io.com/~hmiller/lang/places.html}}{{dead link|date=August 2011}}</ref> छगू उत्तर अमेरिकी संघीय संवैधानिक गणतन्त्र ख। थ्व देय्या उत्तरय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], दक्षिणय् व पश्चिमय् प्रशान्त महासागर, दक्षिणपूर्वय् ग्वाटेमाला, बेलिज व क्यारिबियन सागर व पूर्वय् मेक्सिकोया खाडी ला। <ref>Merriam-Webster's Geographical Dictionary, 3rd ed. Springfield, MA: Merriam-Webster, Inc.; p. 733</ref> करिब २० लखः वर्ग किमि (७ लख ६०द्व माइल) क्षेत्रफल दूगु <ref name="cia.gov">{{CIA World Factbook link|mx|Mexico}}</ref> थ्व देय् सकल अमेरिकाया न्यागु दकले तःधंगु देय् ख। नापं, थ्व देय् हलिमया १३गु दकले तःधंगु देय् नं ख। करिब ११ कोटी २० लखः जनसंख्या नापं थ्व देय् हलिमया ११गु दकले अप्व जनसंख्या दूगु देय् नं ख। <ref name="INEGI 2010 Census Statistics"/> थ्व देय् हलिमया दकले अप्व स्पेनीभाषी जनसंख्या दूगु देय् ख। थ्व देय् ३१गु राज्य व संघीय नगर मेक्सिको जाना दयाच्वंगु छगू संघ देय् ख। कोलम्बस-पूर्वया मेसोअमेरिकाय् यक्व थी-थी लहनाया विकास जुयाच्वन। थ्व लहनाय् मू लहना अल्मेक, तन्तेक, तिओतिहुआकान, जापोतेक, [[माया लहना]], [[एज्तेक लहना]] आदि ला। सन् १५२१इ स्पेनीतयेसं थ्व देय्या तेनोचितितानय् थःगु औपनिवेशिक जग पलिस्था याना थनया लहनातयेत थःगु कब्जाय् काल। थ्व कथं कब्जाय् काःगु थाय्यात न्हु स्पेनया भाइसरोयल्तीया रुपय् प्रशासन यात। थ्व भूभाग लिपा वना मेक्सिकोया स्वतन्त्रता संग्रामलि सन् १८२१इ मेक्सिको राष्ट्र जुवन। स्वतन्त्रता धुंकाया ईले आर्थिक अस्थिरता, मेक्सिकन-अमेरिकन हताः, संरा अमेरिकानाप भूभाग द्यायेगु, जनयुद्ध, निगु राजतन्त्र व आन्तरिक सामन्त शासन जु-जुं सन् १९१०या मेक्सिकन क्रान्ति धुंका सन् १९१७य् थ्व देय्या संविधान दयेकेधुंका वर्तमान राजनैतिक व्यवस्थाया विकास जुल। सन् २०००या निर्वाचनय् दकले न्हापा विपक्षी खलःया पार्टीं सरकार दयेकल। ==इतिहास== {{मू पौ|मेक्सिकोया इतिहास}} मेक्सिकोया इतिहास उत्तर अमेरिकाया दक्षिणी भागय् विकसित जुगु जटिल व प्राचीन सभ्यतातयेगु इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया न्ह्यः थन [[ओल्मेक]], [[माया]], तोल्तेक, व एज्टेक (Aztec) थेंज्याःगु महान मेसोअमेरिकन सभ्यतात विकसित जुगु खः। सन् १५१९ निसें १५२१ या दथुइ स्पेनिश कन्किस्तादोर एरनान कोर्तेस (Hernán Cortés) या नेतृत्वय् [[एज्टेक साम्राज्य]]यात त्याकाः स्पेनं थुकियात 'न्यू स्पेन' (New Spain) या रुपय् ३०० दँ तक औपनिवेशिक शासन यात। १६ सेप्टेम्बर १८१०य् मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या आह्वानं मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्याःगु खः व सन् १८२१य् मेक्सिको स्पेन निसें स्वतन्त्र जुल। स्वतन्त्रता लिपा मेक्सिकोय् राजनीतिक अस्थिरता व युद्धया ई वल; सन् १८४६-१८४८ या मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धय् मेक्सिकों थःगु तःधँगु उत्तरी भूभाग अमेरिकायात त्वःतेमाल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् पोर्फिरियो दिआजया तानाशाही शासन लिपा सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोया क्रान्ति (Mexican Revolution) जुल, गुकिं आधुनिक मेक्सिकोया सामाजिक व राजनीतिक संरचना दयेकल। थौंकन्हे मेक्सिको छगू समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा दुगु व उत्तर अमेरिकाया छगू मू आर्थिक राष्ट्र खः। ===स्वतन्त्रता=== मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम १८१० निसें १८२१ तक मेक्सिकन जनतां स्पेनिश औपनिवेशिक शासन विरुद्ध याःगु ताःहाकःगु सशस्त्र युद्ध खः। थ्व आन्दोलनया शुरुआत १६ सेप्टेम्बर १८१०य् पादरी मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या 'ग्रितो दे दोलोरेस' (Grito de Dolores) आह्वान निसें जुगु खः। स्पेनिश साम्राज्यया ३०० दँ स्वया ताःहाकःगु औपनिवेशिक प्रभुत्व, सामाजिक असमानता, व करया विरोधय् थ्व संग्राम न्ह्याःगु खः। हिदाल्गो लिपा होसे मारिया मोरेलोस थेंज्याःपिं नेतातयेसं छापामार युद्धयात न्ह्याकल। ताःहाकःगु युद्ध लिपा, अगस्तिन दे इतुरबिदे व भिसेन्ते गेरेरों 'इगुआला योजना' (Plan of Iguala) दयेकाः संयुक्त क्रान्तिकारी सेना दयेकल। सन् १८२१य् 'कोर्दोबाया सन्धि' (Treaty of Córdoba) य् हस्ताक्षर जुयाः स्पेनं मेक्सिकोयात छगू स्वतन्त्र राष्ट्रया रुपय् स्वीकार यात। थ्व संग्रामया लिच्वः कथं न्हुगु मेक्सिकन साम्राज्य (प्रथम) या पलिस्था जुल, गुगु लिपा गणतन्त्रय् परिणत जुल। थ्व युद्धं मध्य अमेरिकाया इतिहासयात पूर्णतया हिलाबिल व १६ सेप्टेम्बरयात मेक्सिकोया राष्ट्रीय स्वतन्त्रता दिवस कथं हनि। ===क्रान्ति=== {{मू पौ|मेक्सिकन क्रान्ति}} मेक्सिनक क्रान्ति सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोय् जुगु छगू तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक क्रान्ति खः। थ्व क्रान्ति ३० दँ स्वया अप्वः ई तक शासन याःम्ह तानाशाह पोर्फिरियो दिआज (Porfirio Díaz) या शासन विरुद्ध न्ह्याःगु खः। फ्रान्सिस्को इ. मादेरों दिआजया तानाशाही शासनयात चुनौती बिल व मुक्कं देशय् क्रान्तिया आह्वान यात। थ्व क्रान्तिकारी आन्दोलनय् एमिलियानो जापाता (Emiliano Zapata) व पान्चो भिल्ला (Pancho Villa) थेंज्याःपिं बुंज्यामि व मजदूर नेतातयेसं मू भूमिका म्हीतल। इमिसं बुँ सुधार, ज्यामि अधिकार, व सामाजिक न्यायया माग यात। थ्व १० दँया ईलय् मेक्सिकोय् ताःहाकःगु आन्तरिक गृहयुद्ध जुल व थीथी राजनीतिक पुचःत दथुइ शक्ति प्राप्त यायेत युद्ध जुल। सन् १९१७य् न्हुगु मेक्सिकन संविधान (Constitution of 1917) पारित जुल, गुकिं सामाजिक अधिकार, बुँ सुधार व शिक्षाया न्हुगु कानूनी आधार दयेकल। मेक्सिकन क्रान्तिं आधुनिक मेक्सिकोया राजनीतिक व सामाजिक संरचना दयेकल व राष्ट्रिय इतिहासयात न्हुगु मोड बिल। ==तजिलजि== ===नसा=== '''मेक्सिकन नसा''' (स्पेनी भासय् Gastronomía de México) [[मेक्सिको]]या नसा-त्वँसा खः, गुगु प्राचीन मेसोअमेरिकन (Mesoamerican - [[माया]] व [[एज्टेक]]) व स्पेनी नसाया मिश्रण खः। सन् २०१०य् युनेस्को (UNESCO) नं परम्परागत मेक्सिकन नसायात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। मेक्सिकन नसाया मू आधार [[कःनि]], [[सिमी]] (Beans), व [[मल्ता]] (Chili peppers) खः। "तोर्तिया" (Tortilla) - कःनि वा छ्वचुंमरी, मेक्सिकन नसाया मू भाग खः। "ताको" (Taco) मेक्सिकोया राष्ट्रिय नसा खः, गन तोर्तियाया दुने ला, सिमी, व तरकारी तइ। मेक्सिकन नसा थःगु "पालुगु" (Spicy) व "तच्वःगु सवाः" (Bold flavors) या निंतिं नांजाः। "साल्सा" (Salsa) व "ग्वाकामोले" (Guacamole) नसा नाप नइ। "मोले" (Mole) छगू जटिल सस खः, गुकिलि चकलेट व मल्ता ल्वाकःछ्याइ। स्पेनिश उपनिवेशकालया ईलय् मेक्सिकोय् ला, चीज, व मसलात दुहाँ वल। "बुरितो" (Burrito), "एन्चिलादा" (Enchilada), व "क्वेसादिया" (Quesadilla) हलिम न्यंकं लोकंह्वाः। मेक्सिकन स्ट्रीट फूडय् "तमालेस" (Tamales) - कःनिया हलय् भुनातःगु नसा, तसकं नांजाः। "तकिला" (Tequila) व "मेज्काल" (Mezcal) मेक्सिकोया नांजाःगु अय्लाः खः, गुगु "अगाभे" (Agave) मा पाखें दयेकी। मेक्सिकन नसाय् कागती (Lime), धनिया (Cilantro), व जी (Cumin) अप्व छ्यली। "दिया दे लोस मुएर्तोस" ( Día de los Muertos) थें न्याःगु जात्राय् विशेष नसा "पान दे मुएर्तो" (Pan de Muerto) दयेकी। "तेक्स-मेक्स" (Tex-Mex) धयागु अमेरिकाया तेक्सास व मेक्सिकन नसाया मिश्रण खः, गुगु हलिमय् मेक्सिकन नसा धकाः लोकंह्वाः (दसु: नाचोज)। ==== मू नसात ==== * '''तोर्तिया आधारित:''' ताको (Taco), बुरितो (Burrito), एन्चिलाडा (Enchilada), केसादिया (Quesadilla), तोस्तादा (Tostada), नाचोज (Nachos)। * '''डिप व सस:''' ग्वाकामोले (Guacamole), साल्सा (Salsa), पिको दे गायो (Pico de Gallo), मोले (Mole)। * '''परम्परागत:''' तमालेस (Tamales), चिली कोन कार्ने (Chili con Carne), पोजोले (Pozole - Soup), चिलेस रेयोनोस (Chiles Rellenos)। * '''चाकूगु:''' चुर्रोस (Churros), फ्लान (Flan), त्रेस लेचेस केक (Tres Leches Cake)। * '''त्वँसा:''' मार्गारिता (Margarita), तकिला (Tequila), होर्चाता (Horchata - Rice drink), मेक्सिकन कोक (Mexican Coke)। == लिधंसा == {{लिधंसा|}} {{देय्}} {{Commonscat|Mexico}} [[पुचः:देय्]] hdeausq6h2ocfo2a5e6vx5ppr0wqj0g 0 1608 1124457 1061999 2026-09-10T19:07:11Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124457 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/क्युबा}} [[Image:Cuban national anthem (abridged version), performed by the U.S. Navy Band.oga]] [[Image:DiegoVelazquezCuellar.jpg|thumb|upright|left|[[Diego Velázquez de Cuéllar]]]] [[Image:Darlington map of Cuba 1680.png|thumb|upright=1.35|A map of Cuba {{Circa|1680}}]] {{Infobox Country| native_name=''रिपब्लिका दे क्युबा''| conventional_long_name=क्युबा गणतन्त्र| common_name=क्युबा| image_flag=Flag of Cuba.svg| image_coat=Cuba coa.png| image_map=LocationCuba.png| national_motto= [[स्पेनी भाषा|इस्पान्योल]]: ''पात्रिआ ओ मुएर्ते'' <br />([[नेपालभाषा]]: "मांदेय् वा मृत्यु")<ref>As shown on the obverse of the coins; see {{cite web|url=http://www.sonic.net/~figgins/cuba/coin.gif|title=this photo of a 1992 coin|accessdate=2006-09-26}} Note that the Spanish word "Patria" is better translated into English as homeland, rather than "fatherland" or "motherland".</ref>| national_anthem="[[ला बायामेसा]]" ("बायामो म्ये")| official_languages=[[स्पेनी भाषा|इस्पान्योल]]| capital=[[हभाना]]| latd=23|latm=8|latNS=N|longd=82|longm=23|longEW=W| largest_city=[[हभाना]]| government_type=[[समाजवादी गणतन्त्र]] leader_title1= [[राष्ट्राध्यक्ष]] <small> [[काउन्सिल अफ स्टेट अफ क्युबा]]या</small>| leader_name1=[[फिदेल कास्त्रो]]| area_rank=१०५औं| area_magnitude=1_E11| area=११०,८६१| areami² = 42,803 | <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> percent_water=negligible| population_estimate=11,382,820| population_estimate_year=2006| population_estimate_rank=73rd| population_census=11,177,743| population_census_year=2002| population_density=102| population_densitymi² = 264 | <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> population_density_rank=97th| GDP_PPP_year=2005| GDP_PPP=$39.17 billion| GDP_PPP_rank=<small>not ranked</small>| GDP_PPP_per_capita=$3,500|<!-- CIA World Factbook --> GDP_PPP_per_capita_rank=<small>not ranked</small>| HDI_year = 2005| HDI = 0.817| HDI_rank = 52nd| HDI_category = <font color="#009900">high</font>| sovereignty_type=[[स्वतन्त्रता]]| sovereignty_note=[[झी दंया वार]]| established_event1=Declared from Spain [http://www.danay.net/family/bio/bio-carlos_manuel_cespedes-sp.html] | established_event2=Cuban Republic declared| established_event3=Date recognised in Cuba| established_date1=[[अक्टोबर १०]] [[१८६८]]| established_date2=[[मे २०]] [[१९०२]]| established_date3=[[January 1]], [[1959]]| currency=[[Cuban peso|Peso]] (<code>[[ISO 4217|CUP]]</code>)<!-- kludge to deal with fact that template expects only one currency per country --><br />[[Cuban convertible peso|Convertible peso]] ¹| currency_code=CUC| time_zone=[[North American Eastern Standard Time Zone|EST]]| utc_offset=-5| time_zone_DST=(Starts [[April 1]], end date varies)| utc_offset_DST=-4| cctld=[[.cu]]| CCTLD=CU| calling_code=53| footnotes=¹ 1993–2004, the [[United States dollar|U.S. dollar]] was used in addition to the peso until the dollar was replaced by the convertible peso. }} '''क्युबा''' छगु मध्य अमेरिकी टापू देय् ख। == इतिहास == ===क्युबाया क्रान्ति=== {{मू पौ|क्युबाया क्रान्ति}} '''क्युबाया क्रान्ति''' ( Cuban Revolution ) धाःगु सन् १९५३ निसें १९५९ तक क्युबाय् जुगु छगू सशस्त्र आन्दोलन खः, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकी समर्थन प्राप्त तानाशाह फुल्हेन्सियो बातिस्ता (Fulgencio Batista) या शासन क्वदल। थ्व क्रान्तिया नेतृत्व फिदेल कास्त्रो (Fidel Castro), चे गेभारा (Che Guevara), व राउल कास्त्रों '२६ जुलाई आन्दोलन' (26th of July Movement) या नामं याःगु खः। बातिस्ताया भ्रष्टाचार, दमन व तानाशाही विरुद्ध क्युबाया गां व गुंच्व लागाय् छापामार युद्ध (guerrilla warfare) न्ह्याकातःगु खः। १ जनवरी १९५९य् बातिस्ता क्युबा त्वःताः बिस्युं वनेधुंकाः कास्त्रोया क्रान्तिकारी सेनां [[हभाना]] कब्जा यात व न्हुगु सरकार दयेकल। न्हुगु सरकारं क्युबाय् समाजवादी/कम्युनिष्ट राज्यया पलिस्था यात व राष्ट्रियकरणया नीति लागू यात। थुकिं यानाः अमेरिका व क्युबा दथुइ स्वापू बांमलाया वल, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां क्युबाय् आर्थिक प्रतिबन्ध (embargo) यात व बे अफ पिग्स (Bay of Pigs) आक्रमण याकेत स्वल। क्युबाया क्रान्तिं सोभियत संघ नाप क्युबाया लिक्कया स्वापू दयेकल व लातिन अमेरिकान्यंक वामपन्थी आन्दोलनतयेत तःधँगु प्रेरणा बिल। थ्व क्रान्तिं पश्चिमी गोलार्धय् न्हापांगु कम्युनिष्ट राज्यया जन्म बिल। == भूगोल == == अर्थतन्त्र == == राजनीति == थ्व देय् छगु समाजवादी गणतन्त्र ख। थ्व देय्‌या राष्ट्रपति [[फिदेल कास्त्रो]] ख। == लिधंसा == {{लिधंसा|}} {{देय् च्वसु|क्युबा}} {{Commonscat|Cuba}} [[पुचः:देय्]] 78bbl3c1aboakkr203qj8f5v33i753v 0 1639 1124530 1119688 2026-09-10T22:46:04Z InternetArchiveBot 22726 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1124530 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = ''Ripublik Naoero'' |conventional_long_name = नाउरु गणतन्त्र |common_name = नाउरु |image_flag = Flag of Nauru.svg |image_coat = Coat of arms of Nauru.svg |image_map = LocationNauru.png |national_motto = "द्य:या इच्छा न्हापा" |national_anthem = ''[[नाउरु ब्विएमा]]'' |official_languages = [[अंग्रेजी भाषा]], [[नाउरुअन भाषा]] |capital = मदुगु^१ |latd=0 |latm=32 |latNS=S |longd=166 |longm=55 |longEW=E |largest_city = [[यारेन]] |government_type = गणतन्त्र |leader_title1 = राष्ट्रपति |leader_name1 = [[लद्विग स्कटी]] |leader_title2 = |leader_name2 = |area_rank = २२७औं |area_magnitude = 1 E7 |area = २१ |areami² = ८.१ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = मल्या |population_estimate = १३,००५ |population_estimate_rank = २१४औं |population_estimate_year = जुलाई २००५ |population_census = |population_census_year = |population_density = ६२१ |population_densitymi² = १,६०८ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = १३गु |GDP_PPP = $६० मिलियन <!--cia.gov--> |GDP_PPP_rank = २२४थासय् |GDP_PPP_year = २००५ |GDP_PPP_per_capita = $५,०००<small>(२००५ अनुमान)</small> |GDP_PPP_per_capita_rank = १३२थासय् |sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता]] |established_event1 = <small>अस्ट्रेलिया, न्यूजील्यान्ड व यु.के. प्रशाशित यु.एन. ट्रस्टीशिप</small> |established_date1 = [[जनुवरी ३१]] [[१९६८]] |HDI = n/a |HDI_rank = n/a |HDI_year = २००३ |HDI_category = <font color=gray>मदुगु</font> |currency = [[अस्ट्रेलियन डलर]] |currency_code = AUD |country_code = |time_zone = |utc_offset = +१२ |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = [[.nr]] |calling_code = ६७४ |footnotes =^१&nbsp;यारेन दक्कले त:धंगु सहर जुगुलिं गब्लें-गब्लें [[राजधानी]] कथं काये‌गु या:, तर औपचारिक कथं थ्व देय्‌या राजधानी मदु }} '''नाउरु''' आधिकारिक नां '''गणतन्त्र नाउरु''', छगू [[टापु देय्]] ख: । थ्व देय् दक्षिण [[प्रशान्त महासागर]]या [[माइक्रोनेसिया]]य् ला: । थ्वनाप दक्कले सत्तीगु थाय् [[किरिबाटी]]या [[बानाबा टापु]] ख: । थ्व टापू नाउरु स्वया ३००कि.मि. ड्यु पूर्वय् ला: । नाउरु हलिमया दक्कले चीधंगु टापू देय् ख: । थ्व देय्‌या क्षेत्रफल २१&nbsp;[[वर्ग किलोमिटर]] (८.१&nbsp;[[वर्ग माईल]]) जक दु । थ्व हलिमया दक्कले चीधंगु स्वतन्त्र [[गणतन्त्र]] व हलिमया छगुजक राजधानी मदुगु गणतन्त्र ख: । <ref name="CIA">[https://web.archive.org/web/20200501044259/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html CIA World Fact Book] URL accessed 2006-05-02.</ref> दक्कले न्हापां [[माइक्रोनेसिया]]मि व [[पोलिनेसिया]]मि तयेसं बसोबास या:गु थ्व टापुयात १९औं शताब्दी जर्मनीं [[उपनिवेश]] दयेकल । हलिम ल्वापू १ (न्हापांगु वर्ल्ड वार) धुंका: थ्व देय् [[लीग अफ नेशनस्]]या छगू भूभागया कथं [[अस्ट्रेलिया]], [[न्यूजील्यान्ड]], व [[संयुक्त अधिराज्य]] शाषनय् लात । हलिम ल्वापू२ स थ्व टापू जापनया अधीनय् लात । हलिम ल्वापू२ क्वचाय् धुंका: हाकनं थ्व टापु लीगया अधीनय् ला: वन । [[१९६८]]स नाउरुं थ:गु स्वतन्त्रता पलिस्था यात । नाउरु छगु [[फोस्फेट]] लोहं [[टापु]] ख: । [[१९०७]] निसें थ्व देय्‌या मू निर्यात टापुया खानीं पिकाइगु खनिज हे जूगु खने दु ।<ref name="UN">[http://www.un.int/nauru/overview.html Republic of Nauru Permanent Mission to the United Nations] URL Accessed 2006-05-10</ref></small> खानी सिधया वनाच्वंगु, वातावरणय् खानीया नकारात्मक असर व थुकिया नाफा म्हो जुया वनाच्वंगुलिं थ्व देय् नं मेमेगु कथं ध्यबा मुंकेत स्वयाच्वंगु दु । [[१९९०]]या दशकय् नाउरु छुं ईया निंतिं [[ट्याक्स हाभेन]] व [[मनी लौन्डरिंग]] थाय्‌या कथं विकशित जुल । २००१ निसें थ्व देसं अस्ट्रेलियाली सरकार नाप ध्यबाया ग्वाहालि (सहायता) कया: [[नाउरु डिटेन्सन सेन्टर]] दयेकल । थ्व डिटेन्सन सेन्टरं नाउरुं अस्ट्रेलिया विस्युंवनेत स्वइपिं [[शरणार्थी]]तयेत ज्वनातै । == इतिहास == [[किपा:Nauru Annexation Germany 1888.jpg|thumb|left|१८८८य् नाउरुयात जर्मनी नं एनेक्स या:गु]] {{main|नाउरुया इतिहास}} नाउरुइ दक्कले न्हापां माइक्रोनेसियन व पोलिनेसियन मनूतयेसं म्होति नं ३,००० दं न्ह्य: बसोबास न्ह्याकूगु खः <ref name="UNCCD">Nauru Department of Economic Development and Environment. 2003. [https://web.archive.org/web/20110722013720/http://www.unccd.int/cop/reports/asia/national/2002/nauru-eng.pdf First National Report To the United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD)] URL Accessed 2006-05-03</ref>। थ्व टापुइ आदिबासीतयेसं १२गु बस्ती दयेका च्वंगु खने दु, थ्व खंयात नाउरुया ध्वाँचय् १२कुं दुगु नगु (तारा) तया ब्वयेज्या या:गु दु । [[नाउरुमि]]तयेसं थ:गु टापुयात "नाओएरो" धका: नां बिल, "नाउरु" धा:गु खँग्वः लिपा "नाओएरो" खँग्वः अपभ्रंश जुया अंग्रेजी परिवर्तन जूव:गु ख: । नाउरुमितयेगु वंशज मिसातयेगु खलकं यंकीगु खनेदु । नाउरुमितयेसं [[नैक्या]] व [[पान्डानस टेक्टोरियस]] सि, नया: व [[इबिजा]] न्यायात [[बुवादा लगून]]य् नी (फ्रेश) लखय् [[एक्लिमिटाइजेसन]] याना स्थायी नसात्वंसाया कथं विकास याना थ:गु जीविका न्ह्याकाच्वंगु खने दु<ref>McDaniel, C. N. and Gowdy, J. M. 2000. ''Paradise for Sale''. University of California Press ISBN 0-520-22229-6 pp 13–28</ref> परम्परा कथं मिजंतयेसं जक रीफे न्या लायेगु ज्या यायेदु । मिजतयेसं थ्व ज्या क्यानु नांचा (नाउ) छ्यला: वा लहिनात:गु व तालिम बियात:गु [[ग्रेट फ्रिगेटबर्ड]] छ्यला च्वंगु खनेदु । बेलायती क्याप्टेन व व्हेल सिकारी [[जोह्न फेअर्न]] थ्व टापुइ थ्यंम्ह दक्कले न्हापांम्ह पश्चिमी मनू ख: । वयेक: थ्व थासय् १७९८य् थ्यंगु खः व थ्व थाय्‌यात "प्लीजेन्ट आइल्यान्ड"या नां बियादिल । १८३०या दशक निसें नाउरुया आदिवासीतयेगु युरोपियन व्हेलिंग शिप व बनियातनाप स्वापू न्ह्यात । थन्या:गु जहाजं टापुयात मा:गु सामानत ल्ह्ययेगु ज्या यात । लिपा थन बीचकोम्बरत व मेमेगु थाय् त्व:ता वःपिं मनूत नं च्वं वल । थ्व टापुया मनुतयेसं नसात्वंसानाप मादक पदार्थ [[पाम अय्‌ला]] व गोलिगठ्ठाया बनेज्या यात । थथे याना मुनात:गु गोलिगठ्ठा १०दंया [[नाउरुया आदिवासी ल्वापू]]स छ्य्‌लेज्या जुल । थ्व ल्वापू १८७८स न्ह्यात व थुकिया हुनिं (कारणं) थ्व टापुया जनसंख्या १४०० नं ९००स क्वहां वन । जर्मनीं थ्व टापु १८८८स काय् धुंका थ्व टापुयात जर्मनीया [[मार्शल टापु]] प्रोटेक्टोरेटया अधीनय् तल । जर्मनीतयेसं थ्व टापुयात "नावोदो" वा "ओनावेरो" या नां बिल । जर्मनीत थ्व टापुइ थ्यने धुंका थनया ल्वापु क्वचाल । ल्वापुया सामाजिक हिउपा लिच्व: कथं थ्व थासय् जुजुतयेगु शाषण पलिस्था जुल । जुजुपिं मध्ये दक्कले नांजाम्ह जुजु [[औवेयिदा]] ख: । ख्रिस्टी मिसिनरीत थ्व थासय् १८८८स [[गिल्बर्ट टापु]] नं वल ।<ref>Ellis, A. F. 1935. ''Ocean Island and Nauru - their story''. Angus and Robertson Limited. pp 29–39</ref> थ्व थासय् फोस्फेट दुगु खं १९००स प्रोस्पेक्टर [[अल्बर्ट फुलर एलिस]] जूं दक्कले न्हापां सीकादिल । प्यासिफिक फोस्फेट ज्यासलं थ्व खानी १९०६ निसें छ्यल । १९०६स जर्मनी नाप छगु करार (एग्रीमेन्ट) याना थ्व ज्यासलं थ:गु दक्कले न्हापांगु शिप्मेन्ट कथं १९०७य् निर्यात यात ।<ref>Ellis, A. F. 1935. ''Ocean Island and Nauru - their story''. Angus and Robertson Limited. pp 127–139</ref> हलिम ल्वापु १ न्ह्याय् धुंका: थ्व टापु अस्ट्रेलियाली सेनां १९१४य् कब्जा यात । ल्वापु क्वचाय् धुंका [[लीग अफ नेशन]] पखें यु.के. यात थ्व लागाया ट्रस्टी म्यान्डेट बिल । १९२३स यु॰के॰ नं थ्व ट्रस्टी अस्ट्रेलिया व न्यूजील्यांड नाप बाय्‌गु निर्णय यात ।<ref>[http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1923/11.html Agreement between Australia, New Zealand and United Kingdom] regarding Nauru]</ref> थ्व स्वंगू देय्‌या सरकारं नाउरु सन्धि १९१९य् ल्हाचिं (हस्ताक्षर) तल । थ्व सन्धि कथं छगू [[ब्रिटिश फोस्फेट कमिसन]] नांया गुथि पलिस्था जुल । थ्व गुथिं नाउरुया फोस्फेट खानीया अधिकार ग्रहण यात । [[किपा:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|right|thumb|220px|हलिम ल्वापु बले नाउरु टापु [[बी-२४ लिबरेटर]]य् अमेरिकी [[सेभेन्थ एअर फोर्स]]या बम्बरं आक्रमणयागु किपा:]] [[जापानी साम्राज्य|जापानी]] सेनां [[अगस्ट २६]], [[१९४२]]य् टापु अधिग्रहण यात ।<ref>Lundstrom, John B., ''The First Team and the Guadalcanal Campaign'', Naval Institute Press, 1994, p. 175.</ref> जापानीतयेसं टापुइ दयेकूगु एअरफिल्डयात मार्च १९४३य् गोलाबारी याना थ्व टापुइ नसांत्वंसाया आपूर्ति पनाबी धुंका जापानीतयेसं थ्व टापुया १,२००म्ह मनुतयेत ज्यामि कथं [[चूक टापु]]इ यंकल, व टापुया ४६३म्ह मनू सित । <ref>Haden, J. D. 2000. [https://web.archive.org/web/20120208125727/http://166.122.164.43/archive/2000/April/04-03-19.htm Nauru: a middle ground in World War II] ''Pacific Magazine'' URL Accessed 2006-05-05</ref> [[सेप्टेम्बर १३]], [[१९४५]]स अस्ट्रेलियन वारशिप [[HMAS डायामान्टिका (K377)]] नाउरुइ थ्यन व जापानीतयेसं आत्मसमर्पण याना थ्व थाय्‌या जिम्मा अलाइड फोर्सेसयात लःल्हात । बि.पि.सि. नं चूक टापुं नाउरुमितयेत नाउरुइ लित हये‌गु कुत: यात व बि.पि.सि. जहाज ''ट्रिएन्जा''य् जनुवरी १९४६इ नाउरुमितयेत नाउरुइ लित हयेगुज्या जुल ।<ref>Garrett, J. 1996. ''Island Exiles''. ABC. ISBN 0-7333-0485-0. pp176–181</ref> १९४७य् [[संयुक्त राष्ट्र संघ]]पाखें छगू ट्रस्टीशिपया स्वीकृति बिया [[संयुक्त राष्ट्र संघ]], व अस्ट्रेलिया, न्यूजील्यांड व यु.के. हाकनं थ्व टापुया ट्रस्टी जुल । जनुवरी १९६६इ नाउरु स्वसाशित देय् जुल व निदंया संवैधानिक कन्भेन्सन धुंका: [[ह्यामर देरोबुर्त]]या नेतृत्वय् १९६८स स्वतन्त्र जुल । १९६७स नाउरुं ब्रिटिश फोस्फेट कमिस्नरया सम्पति (एसेट) न्यात व जुन १९७०स स्थानीय [[नाउरु फोस्फेट कर्पोरेसन]] पास यात । फोस्फेटं व:गु लवनं (नाफां) नाउरु प्रशान्तय् दक्कले बांला:गु लिभिंग स्ट्यांडर्ड दुगु देय् मध्ये छगू जूवन । [[किपा:Karst following phosphate mining on Nauru.jpg|thumb|]] [[१९८९]]य् थ्व देसं अस्ट्रेलिया विरुद्ध [[अन्तराष्ट्रिय न्यायालय]]स अस्ट्रेलियां नाउरु शाशन याबलेया अस्ट्रेलियाया व्यवहार व अस्ट्रेलियां खनिज छ्य:बलेया वातावरणीय हानिया निदान मया:गु त्वह: तया मुद्दा दायर यात ।<ref>Highet, K and Kahale, H. 1993. Certain Phosphate Lands in Nauru. ''The American Journal of International Law'' 87:282–288</ref> थुकिं याना न्यायालय स्वया पिनेया छगू समझदारी जुल गुकिं याना खानीयाये धुंकुगु थाय् पुनर्वास जुल । फोस्फेट म्हो जुया वनाच्वंगु रिजर्भं याना नाउरुइ आर्थिक मन्दी खने दत, थुकिं याना मध्य १९८०या दशकं निसें थन राजनैतिक अस्थिरता ब्वलन । नाउरुइ १९८९ निसें २००३ तक्क १७गु शाषण हिलेज्या जुल ।<ref name="DFAT">Australian Department of Foreign Affairs and Trade. [http://www.dfat.gov.au/geo/nauru/nauru_brief.html Republic of Nauru Country Brief - November 2005] URL accessed on 2006-05-02.</ref> १९९९ निसें २००३ तक्क अविश्वास प्रस्ताव व निर्वाचनया चक्रं याना निम्ह मनू, [[रेने ह्यारिस]] व [[बर्नार्ड दोवियोगो]] पालं-पा: थें सरकारय् वयेगु व वनीगु जुयाच्वन । दोवियोगो मार्च २००३य् सत्तासीन जुयाच्वं बले हे मन्त व [[लुद्विग स्कटी]] देय्‌या राष्ट्रपती निर्वाचित जुयादिल । स्कटी अक्टोबर २००४य् पूर्ण कार्यकालया निंतिं पुन: निर्वाचित जुल । थौं कन्हय् नाउरुया आयश्रोत (इन्कम)या तधंगु अंश अस्ट्रेलियाली ग्वाहालिं (सहयोगं) जुयाच्वंगु दु । २००१य् ''[[एम् भी टाम्पा]]'', छगू नर्वेजियन जहाजं थीथी देय्‌या <ref>[http://bulletin.ninemsn.com.au/article.aspx?id=130456]{{Dead link|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अस्ट्रेलिया वनेत: कुतः यापिं ४३३ शरणार्थीतयेत छगू २० मिटरया नांचा (नाउ) पखें उद्धार याना नाउरुया [[प्यासिफिक सोलुसन]] अन्तर्गतय् त:गु दु । नाउरुं अस्ट्रेलियाली अनुदानया पलेसा (बदलाय्) थन्या:गु डिटेन्सन क्याम्प न्ह्याकावयाच्वंगु दु । नोभेम्बर २००५ तक्क २००१य् अस्ट्रेलियां छ्व:पिं निम्ह शरणार्थीत नाउरुइ हे ल्यनाच्वन,<ref name="TheAge">Gordon, M. November 5, 2005. [http://www.theage.com.au/news/national/naurus-last-two-asylum-seekers-feel-the-pain/2005/11/04/1130823401609.html Nauru's last two asylum seekers feel the pain]. ''The Age'' URL Accessed 2006-05-08</ref> व इपिंसं लिपा २००६स रिसेटलमेन्ट कयातुं त्व:तल । अस्ट्रेलियाली सरकारं २००६या उत्तरार्धय् व २००७या पुर्वार्धय् मेगु छपुचः शरणार्थी नाउरुइ छ्वल <ref name="ABC News Online">ABC News. February 12, 2007. [http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1846036.htm Nauru detention centre costs $2m per month]. ''ABC News Online'' URL Accessed 2007-02-12</ref>। == राजनीति == {{main|नाउरुया राजनीति}} नाउरु छगू [[संसदीय व्यवस्था]] दुगु [[गणतन्त्र]] देय् ख: । थनया राष्ट्रपति [[देय्‌या नायो]] व [[सरकारया नायो]] नितां जुइ । छगू १८म्ह दुजः (सदस्य) दुगु [[युनिक्यामेरल]] पा‍र्लियामेन्ट स्वंदय् छक्वः निर्वाचित जुइ । संसदं छम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित याइ व राष्ट्रपतिं छगु ५-६म्ह दुजः दुगु मन्त्रीमण्डल मनोनयन याइ । नाउरुइ राजनीतिक दलया औपचारिक संरचना मदु । थनया उम्मेदवारत अप्व याना स्वतन्त्र हे जुइ । आ:यागु संसदय् १८म्हय् १५म्ह स्वतन्त्र उम्मेदवार दु व आपालं गठबंधन थ:गु पारिवारिक स्वापूया आधारय् पलिस्था जुइ । <ref name="DFAT"/> थन दुगु ३गु सकृय राजनीतिक दलत [[डेमोक्र्याटिक पार्टी अफ नाउरु]], [[नाउरु फस्ट]] व [[सेन्टर पार्टी (नाउरु)]] ख: । १९९२ निसें स्थानीय सरकारं नाउरु टापु काउन्सिल (NIC)या जिम्मा का:गु दु । NIC नाप सीमित शक्ति दु व राष्ट्रिय सरकारयात स्थानीय समस्याय् ग्वहालि याइ । NICया ज्या नाउरुमिनाप सरोकार दुगु ज्याय् थ:गु श्रोत मुंकेगु ख: । NICया निर्वाचित सदस्य संसदय् नं सदस्य जुया च्वने दै मखु ।<ref>Ogden, M.R. [http://www2.hawaii.edu/~ogden/piir/pacific/nauru.html Republic of Nauru] URL Accessed 2006-05-02.</ref> नाउरुया [[बुं टेन्युर]] सिक्क पा:, सकल नाउरुमितयेके सकल टापुया छुं अधिकार दै, थ्व अधिकार मनूतयेसं व पारिवारिक पुचलं अधिग्रहण याइ । सरकार व कर्पोरेटतसें बुं अधिग्रहण याइ मखु व इमिसं मनू वा पारिवारिक पुचःत नाप बुं करारय् कया छ्यलेमा: । गैह्र-नाउरुमि तयेसं बुं अधिग्रहण याये‌मदु । <ref name="UNCCD"/> नाउरुया वैधानिक व्यवस्था भतिचा जटिल दु । मू न्यायाधीस नायो जुइगु सर्वोच्च अदालत [[नाउरुया संविधान]] कथं दक्कले त:जा:गु (उच्च)संस्था ख: । मेमेगु मुद्दात निम्ह न्यायाधीस दुगु एपेलेट न्यायालयस दायर यायेज्यु । संसदं न्यायालयया निर्णय (घोषणा) यात हिलेफैमखु तर [[अस्ट्रेलियाया उच्च न्यायालय]] नं धा:सा नाउरुया न्यायालयया निर्णय (घोषणा) हिलेफै ।<ref>''Nauru (High Court Appeals)'' Act (Australia) 1976. [http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/ncaa1976254 Australian Legal Information Institute] URL Accessed 2006-08-07</ref> अथे जूसां साधारण अवस्थाय् थन्या:गु मुद्दात उलि खनेमदु । क्वयेयागु न्यायालयस जिल्ला न्यायालय व परिवार न्यायालय दै । थ्व निगुलिं हे न्यायालय रेसिडेन्ट म्याजिस्ट्रेटं नेतृत्व याइ, थन्यापिं म्याजिस्ट्रेटत सर्वोच्च न्यायालयया रजिस्ट्रार जुइ । थन निगु "उप" न्ययालय नं दइ पब्लिक सर्भिस अपील बोर्ड व पुलिस अपील बोर्ड, थ्व निगुलिं हे बोर्डया अध्यक्ष मू न्यायाधीस जुइ ।<ref name="State Department">[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/16447.htm State Department Bureau of East Asian and Pacific Affairs September 2005] URL Accessed 2006-05-11</ref></small> नाउरुया थ:गु हे सेना मदु, छगू अनौपचारिक सन्धिया आधारय् थ्व जिम्मेवारी अस्ट्रेलियां कःघाना च्वंगु दु । थन नागरिक तयेसं नियन्त्रित छगू चीधंगु प्रहरी बल दु ।<ref name="CIA"/></small> == जिल्लात == {{main|नाउरुया जिल्लात}} [[किपा:Nauru map english.svg|thumb|right|350px|नाउरुया मानचित्र]] नाउरुयात १४गु प्रशासनिक [[जिल्ला]]य् ब्वथलात:गु दु, थुकियात ८गु निर्वाचन क्षेत्रय् ब्वथलातःगु दु । थनया जिल्लात क्वये च्वया कथं ख: - {| |- valign="top" || * [[आइवो]] * [[अनाबार (जिल्ला)|अनाबार]] * [[अनेटान]] * [[एनिबेर]] * [[बैति]] * [[बोए जिल्ला]] * [[बुआदा]] || * [[देनिगोमोदु]] * [[इवा जिल्ला]] * [[इजु]] * [[मेनेङ]] * [[निबोक]] * [[उआबो]] * [[यारेन]] |} == अन्तरराष्ट्रिय सम्बन्ध == १९६८य् स्वतन्त्र जुइ धुंका नाउरुं विशेष दुजः (सदस्य) कथं [[कमनवेल्थ अफ नेसन]]या दुजः (सदस्यता काल) जुल व २०००स पूर्ण दुजः (सदस्य) जुल ।<ref name="UN"/></small> १९९१इ नाउरु [[एसियली विकास बैंक]]या दुजः जुल व १९९९य् यु.एन. या दुजः जुल । थ्व देय् [[प्रशान्त टापु फोरम]], दक्षिण प्रशान्त प्रादेशिक वातावरणीय कार्यक्रम, दक्षिण प्रशान्त कमिशन, व दक्षिण प्रशान्त एप्लाइड जियोसाइन्स कमिसनया दुजः ख: । अमेरिकी [[वातावरणीय विकिरण मापन]] ज्याझ्वःया मौसम-मोनिटरिंग फ्यासिलिटी नं थ्व टापुइ सञ्चालन जुयाच्वंगु दु । नाउरु व अस्ट्रेलियाया बांला:गु कुटनैतिक सम्बन्ध दु । अनौपचारिक रक्षा सन्धि नापं सेप्टेम्बर २००५य् निगु देय् दथुइ जुगु "मेमोर्‍यान्डम अफ अन्डर्‍स्ट्यांडिंग"या लिच्वया कथं अस्ट्रेलियां नाउरुयात आर्थिक ग्वहालि व प्राविधिक ग्वहालि नं यानाच्वंगु दु । थ्व ग्वहालि कथं अस्ट्रेलियां नाउरुयात बजेट देकेत छम्ह अर्थ सचिव, स्वास्थ्य व शिक्षा सल्लाहकार बिया ग्वाहालि यानाच्वंगु दु । थुकि पलेसा (बदलाय्) नाउरुं शरणार्थीतयेत अस्ट्रेलियाय् प्रकृया जुयाच्वंत्तलेयातः थ:गु देसय् तया तइ ।<ref name="DFAT"/> नाउरुया ध्यबा थ:गु हे मदु, अथे जुया: [[अस्ट्रेलियन डलर]] यात हे थ:गु ध्यबा कथं छ्यलाच्वंगु ख: । नाउरुं यु.एन. या सदस्य कथं ताइवान मामिलाय् थ:गु हे कथंया मत तया [[ताइवान]] व [[चीन]] निगु हे देय् नापं आर्थिक ग्वहालि कयाच्वंगु दु । २००२स नाउरुं छगू सन्धियाना चीन नाप कुटनीतिक सम्बन्ध [[जुलाई २१]], [[२००२]] निसें न्ह्याकल । चीनं ६० मिलियन अमेरिकी डलर बी धका बाचा यागुलिं नाउरुं थ्व प्रतिबद्धता यागु ख: । थुकिया लिच्व: ताइवानं नीन्हुया दुने हे नाउरुनाप थ:गु कुटनीतिक सम्बन्ध क्वचायेकल । नाउरुं ताइवान नाप थ:गु स्वापू [[मे १४]], [[२००५]]स हाकनं न्ह्याकल <ref>AAP. May 14 2005. [http://taiwansecurity.org/AFP/2005/AFP-140505.htm Taiwan Re-establishes Diplomatic Ties with Nauru] URL Accessed 2006-05-05</ref> व चीन नाप थगु सम्बन्ध [[मे ३१]], [[२००५]]स क्वचायेकल । अथे जूसां चीनया कुटनीतिक निकाय आ: नं नाउरुइ सक्रिय दु । == भूगोल == {{main|नाउरुया भूगोल}} नाउरु छगु चीधंगु, खें बांलूगु (आकारया) टापु ख: । थ्व देय् पश्चिमी प्रशान्त महासागरय् इक्वेटर स्वया ४२कि मि (२६ माईल) तापाक्क ला: । थ्व टापुयात भिम्पुया श्रिंखलां (कोरल रीफं) चा:हुइक कुना (घेरेयाना)त:गु दु, भिम्पु श्रिंखला (कोरल रीफ) चीधंगु ज्वारभाताय् (लो टाइडय्) खनेदइ व पिन्याकलं डटेड दइ | भिम्पुया श्रिंखलां (रीफ)यात समुद्र पाखे तःजा:गु लखं (डीप वाटरं) यंकी धाःसा दुनेपाखें फिदुगु समुद्र सिथं (बीचं) । भिम्पुया श्रिंखलां (रीफ)या उपस्थितिं याना थ्व थासय् [[बन्दरबाह]] दयेके मछिं तर भिम्पुया श्रिंखलां (रीफ)य् १६गु मानव निर्मित [[नाउरुया नहर|नहर]]त दु गुकिं चीधंगु नांचा (नाउ) यात टापुइ वय्-वने यायेत अपुइकातःगु दु । १५०–३०० मि (थ्यंमथ्यं ५००–१०००फीट) ब्याया छगु उर्बर तटीय थाय् समुद्र सिथय् दु । भिम्पुया श्रिंखलां (कोरल क्लिफ) तयेसं दथुइच्वंगु प्लाटु (टापुया भासं टपसाइड)यात भुनात:गु दु । थ्व प्लाटुया दक्कले त:जा:गु थाय् समुद्र सतह स्वयां ६५मि.(२१३ फि) च्वये ला: । थ्व टापु उर्बर थाय् कोस्टल बेल्ट जक ख: गन नैक्यामाया बालि दइ । [[बुआदा लगून]]यात चा:हुइकात:गु थासय् [[म्वा: (केरा)]], [[फंसि (कट्टहर)]]; तरकारी, [[पान्डानस टेक्टोरियस|पान्डानस सिमा]] व टापुइ ह्वइगु हार्डवूड दसु- [[क्यालोफाइलम इनोफाइलम|टोमानो सिमा]] पियेगु या । थ्व टापुयु जनसंख्या कोस्टल बेल्ट व बुआदा लागय् मेमेगु सिबे अप्वः दु । [[किपा:Nauru satellite.jpg|left|230px|thumb|नाउरुया किपा । २००२स अमेरिकी उर्जा विभागया वातावरणीय विकिरण मापन ज्याझ्वलं का:गु सातेलाइत किपा: । पुनः रोपन या:गु वनस्पतिं न्हापा खानीया निंतिं छ्यलात:गु थाय्‌या ६३% भूभाग भुनात:गु दु । <ref name = "climate">Republic of Nauru. 1999. [http://unfccc.int/resource/docs/natc/naunc1.pdf Climate Change Response Under the United Nations Framework Convention on Climate Change] URL Accessed 2006-05-03</ref>]] नाउरु प्रशान्त महासागरया ३गूगु त:धंगु फोस्फेट रक टापु मध्ये छगू ख:, मेगु निगू टापुत किरिबाटीय् बनाबा व फ्रेञ्च पोलिनेसियाय् मकातिया ख: । फोस्फेट रक टापु जूसां थ्व थाय्‌या फोस्फेट रिजर्भ सिधय् हे त्यंगु दु । प्लाटुया दथुइ फोस्फेट माइनिंगं छगू १५मि. (४९फिट)या दुरु (चून) लोहं दुगु उजाड भूमि जक ल्यंकूगु दु । छगू शताब्दीया खानीज्यां ४/५औं जमीन स्येंकुगु दु । खानीज्यां याना [[एक्स्क्लुसिभ इकोनोमिक क्षेत्र]]य् नं प्रभाव लाकूगु दु । व थासय् ४०% समुद्री (मरिन) जीवत लखय् व:गु सिल्ट व फोस्फेटं याना मदय् धुंकुगु विश्वास का:गु दु ।<ref name = "climate">Republic of Nauru. 1999. [http://unfccc.int/resource/docs/natc/naunc1.pdf Climate Change Response Under the United Nations Framework Convention on Climate Change] URL accessed 2006-05-03.</ref> नाउरुइ नीलः (फ्रेश ल:)या निश्चित मात्रा जक ल्यं दनि । छेंया क:सिइ वा वइबले फयात:गु ल: व छगू, जीर्ण [[डिस्यालिनेसन प्लान्ट]]या भलसाय् थ्व देय्‌या ल:या आपूर्ति (गुजारा) जुया च्वंगु दु । नाउरु इक्वेडर व महासागरया नापं ला:गुलिं थनया मौसम न्ह्याबलें तस्कं ताहांन्व:गू व सुख्खा वायु (ह्युमिड) दु । थ्व टापुइ नोभेम्बर व फेब्रुवरीया दथुइ [[मनसून]]या वागाइ । वार्षिक वृष्टि यक्व म्हो व [[एल निन्यो दक्षिणी अस्सिलेसन]]नं तस्सकं प्रभावित जू । थन अनिकाल (खडेरी) जूगु नं यक्वं दसु (रेकर्ड) दु ।<ref name="UNCCD"/> थनया तापक्रम न्हिनय् २६ निसें ३५ डिग्री सेल्सियस व चान्हय् २५ निसें २८ डिग्री सेल्सियसया दथुइ लाइ । छगू टापु देय्‌ कथं नाउरु [[मौसम हिलेज्या]] व [[समुद्री सतह थाहां वइगु]] थें न्या:गु समस्यां खतराय् ला: । तर थ्व टापुइ थन्यागु खतराया मापन धाःसा याये थाकु, थ्व टापुया म्होतिं नं ८०% जमिन ल:या सतह स्वया भतिचा जक च्वयेला, तर थ्व थासय् फोस्फेट माइनिंगं जूगु प्रभावया पुनर्निर्माण ज्या सिमध: तल्ले मनूयाबस्ती दयेके छिनी मखु । <ref name="climate"/> थ्व थासय् आदिवासी वनस्पति ६०गु जक्क रेकर्डेड [[भास्कुलर वनस्पति]] प्रजाति दु गुकी छगू नं [[एन्डेमिक(इकोलोजी)|एन्डेमिक]] मदु । नैंक्या कृषि, खानी व पिनें ह:गु प्रजातितयेसं थनया आदिवासी प्रजातियात बांमलाक्क स्येंकूगु दु ।<ref name="UNCCD"/> थ्व थासय् आदिवासी स्तनधारी जमिन प्राणी छथी हे मदु, थन छुंछुं आदिवासी झंगत दु, गुकी एन्डेमिक [[नाउरु रीड वार्ब्लर]] नं ला:, थन छुं की व कंगलि (गंगटो) ला: । [[पोलिनेसियन छुं]], भौ, खिचा, फा व खा थ्व टापुइ मेमेगु थासं हया लहिनातःपिं जीवत खः । == अर्थतन्त्र == [[किपा:Karst following phosphate mining on Nauru.jpg|thumb|right|फोस्फेट खानीज्यां ल्यनाच्वंगु [[दुरुलोहं]] पिन्याकल]] [[किपा:Nauru House.jpg|right|thumb|[[नाउरु हाउस]] मेल्बोर्नय् (दथुइ) । न्हापा नाउरु फोस्फेट रोयल्टी ट्रस्टया, थ्व भवनय् फ्लोरपेस नाउरु सकल टेरिटरी स्वयां निदुगं दु।]] {{main|नाउरुया अर्थतन्त्र}} नाउरुया अर्थतन्त्र पूर्णरुपय् थें थनया म्हो जुया वनाच्वंगु फोस्फेट डिपोजिटय् आधारित दु व थनया मा:गु अप्व: वस्तु आयात यायेमा: ।<ref name="Mining">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/332164.stm Big tasks for a small island] URL Accessed 2006-05-10</ref></small> चीधंगु मात्राय् खानीज्या आ नं एन.पी.सीं. यानाच्वंगु दनि । थनया सरकारं NPCया आयया छगु प्रतिशत नाउरु फोस्फेट रोयलिटीज्‌ ट्रस्टय् तइ । थ्व ट्रस्टं भविष्यकलीन लगनि (लंगटर्म इन्भेस्ट्मेन्ट)यात व्यवस्थापान याइ; थुकिया मू आज्जु (लक्ष्य) थनया मनुतयेत फोस्फेट रिजर्भ सिधय् धुंका नं छुं ग्वाहालि बीगु ख: । अथे जूसां बांमलागु लगनि (इन्भेस्ट्मेन्ट)या इतिहासं, अर्थ अव्यवस्थापन, म्वायेकं अप्व: ध्यबा छ्यलीगु व भ्रस्टाचारं ट्रस्टया पूंजि म्हो जुयावनाच्वंगु दु । दसुकथं-[[मेलबर्न]]या [[नाउरु हाउस]] २००४य् आर्थिक त्याया कारणं मी माल धाःसा [[एअर नाउरु]]या छगु [[बोइंग ७३७]]-४०० डिसेम्बर २००५य् अधिग्रहण जुल - तर थ्व विमानया थासय् २००६या जुनय् [[बोइंग ७३७]]-३०० मोडेलया जहाज वल व हवाई सुविधा हानं सुचारु जुल।<ref>[http://www.theage.com.au/articles/2004/04/17/1082140116981.html?from=storyrhs Receivers take over Nauru House]. ''The Age'' URL Accessed 2006-05-09</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070510114939/http://www.southpacific.org/map/airnauru.html Air Nauru flight Schedule] URL Accessed 2006-05-02.</ref> थ्व ट्रस्टया भ्याल्यू १९९१य् [[अस्ट्रेलियन डलर]] १,३०० मिलियनं २००२य् $१३८ मिलियनय् क्वहांवल।<ref name="ADB">Asian Development Bank. 2005. [https://web.archive.org/web/20110607071938/http://www.adb.org/Documents/Books/ADO/2005/nau.asp Asian Development Outlook 2005 - Nauru] URL Accessed 2006-05-02</ref> नाउरु थौंया ईलय् सरकारया आधारभूत ज्या हे न्ह्याकेमफुगु अवस्थाय् दु, थनया राष्ट्र बैंक इन्सोल्भेन्टय् दु व कुल गार्हस्थ उत्पादन म्हतिं (प्रतिव्यक्ति) US$५,००० प्रति दंय् क्वाहां व:गु दु । १९८०या दशकया पुर्वार्धय् थ्व देय्‌या कूल गार्हस्थ उत्पादन म्हतिं हलिमया हे दक्कले अप्व: दुगु ख: । नाउरुइ व्यक्तिगत आयकर मदु, व सरकारं ज्यायाइपिं ९५% नाउरुमितेत ज्या ब्यु। थनया बेरोजगारी दर ९०% दु।<ref name="CIA"/><ref name="Economist">[http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=884045 "Paradise well and truly lost"], ''[[The Economist]]'', [[20 December]] [[2001]] URL Accessed 2006-05-02.</ref> एसियाली विकास बैंक कथं थनया सरकारयात आर्थिक सुधार यायेत कडा म्यान्डेट ब्युसां थनया फोस्पेट खनिजया अभावय् सरकारं मध्यम-ईया निंति पिनेया आर्थिक सहायता मदेक छुं याये फैमखु।<ref name="ADB"/> डीप सी फिसिङया अधिकार मिया छुं राजस्व काय्‌छिंगु खनेदु। पर्यटनं थ्व देय्‌या अर्थतन्त्रय् तधंगु असर मया व थन फ्यासिलिटी होटेलत सिक्क म्हो जक्क दु; दसु [[मेनेन होतेल]] व [[OD-N-Aiwo होतेल]]। १९९०या दशकय् नाउरु [[ट्याक्स हाभेन]] जुल व पिनेया नागरिकतेत राहदानी मीगु ज्या यात। अन्तर-सरकारी [[Financial Action Task Force on Money Laundering]] संस्थां नाउरुयात १५गु "non-cooperative" देय्‌य् सूचीकृत यायेधुंका २००३य् थ्व देय्‌ नं अन्यागु ज्याय् कटौती यात। अक्टोबर २००५य् थनया ट्याक्स हाभेन विधानया संसोधन व उकिया उचित पालना यायेधुंका FATF नं नाउरुया नां non-cooperative धलःखं चीकाबिल।<ref>FATF. October 13, 2005. [https://web.archive.org/web/20051230091334/http://www.fatf-gafi.org/dataoecd/13/36/35497629.pdf Nauru de-listed] URL Accessed 2006-05-11</ref> == जनसंख्या == {{main|नाउरुया जनसंख्या}} [[किपा:Nauru Denigomodu-Nibok.jpg|left|thumb|230px|नाउरुयु [[देनिगोमोदु]] व [[निबोक]] जिल्ला।]] थ्व टापुया कूल जनसंख्या १३,०४८य् ५८% [[नाउरुमि]] ख: धाःसा २६% मेमेगु प्रशान्त महासागरीय मूलयापिं मनूत ख: । ८% चीनी मूलया मनूत ख: धा:सा ८% युरोपियन मूलयापिं दु ।<ref name="CIA"/> नाउरुया आधिकारिक भाय् [[नाउरु भाषा]] , छगू प्रशान्त महासागरीय भाय् ख: । [[अंग्रेजी भाषा]] अप्व: छ्यलीगु खने दु व थ्व भाय् सरकारी व व्याबसायिक भाय् ख: । थ्व देय्‌या मू धर्म ख्रिस्टी धर्म ख: (२/३ ब्व [[प्रोटेस्टेन्ट]], व १/३ ब्व [[रोमन क्याथोलिक गिर्जाघर]]) । थन [[बहाइ]] धर्मावलम्बिया नं छुं ब्व जनसंख्या दु । थनया संविधानं [[धर्म निरपेछ्यताया अधिकार]] प्रदान यानातःगु दु, तर सरकारं छुं धार्मिक पुचःतयेगु ज्या पनात:गु दु, दसुया कथं [[युशु ख्रिश्टया लिपाया दिंया सन्त]] व [[येहोभाया विट्नेस]] धा:गु निगू पन्थया ज्या सरकारं पनांत:गु दु । थ्व निगू देय्‌या यक्वं दुजः (सदस्य) पिनेयापिं ख: व इमित: नाउरु फस्फेट कर्पोरेसनं ज्याय् तयात:गु दु ।<ref>US Department of State. 2003. [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2003/24314.htm International Religious Freedom Report 2003 - Nauru] URL accessed 2005-05-02.</ref> थनया जीवनस्तर थहां वंगुलिं थनया जनजीवनय् भतिचा नकरात्मक असर नं ला:गु दु । नाउरुमित हलिमया दक्कले [[त:ग्वारा]]पिं मनूया ल्याखय् ला:, थनया ९०% स्वयां अप्व वस्यक मनूत मा:गु सिबें अप्वः ल्ह्वं (ओभरवेट) ।<ref>[https://web.archive.org/web/20051128023820/http://www.wpro.who.int/NR/rdonlyres/B924BFA6-A061-43AE-8DCA-0AE82A8F66D2/0/obesityinthepacific.pdf Obesity in the Pacific: too big to ignore]. 2002. Secretariat of the Pacific Community ISBN 982-203-925-5</ref> नाउरुइ हलिमया हे दक्कले अप्व: प्रतिशत [[डायबिटिज मलाइटस प्रकार २]] दु, ४०% स्वया अप्व प्रतिशत मनूत थ्व ल्वचं ग्रस्त दु ।<ref>King, H. and Rewers M. 1993. Diabetes in adults is now a Third World problem. World Health Organization Ad Hoc Diabetes Reporting Group. ''Ethnicity & Disease'' 3:S67–74.</ref> थन खने दुगु मेमेगु ल्वय् रेनल फेलुवर (जलासँ ज्या मयाइगु) व हार्ट फेलुवर (नुग:चूं ज्या मयाइगु) खः । थनया औसत आयु (लाइफ् एक्स्पेक्टेन्सी) मिजंपिनि ५८.० व मिसापिनि ६५.० दं दु ।<ref>WHO The world health report 2005. [http://www.who.int/countries/nru/en/index.html Nauru] URL Accessed 2006-05-02</ref> थन साक्षरता ९७% दु, थन ६दं निसें १५दं (१-१० कक्षा) तक्कया मस्तय् निंतिं शिक्षा अनिवार्य दु । ११ व १२ कक्षा धाःसा अनिवार्य मदु ।.<ref>Waqa, B. 1999. [https://web.archive.org/web/20060525060901/http://www2.unesco.org/wef/countryreports/nauru/contents.html UNESCO Education for all Assessment Country report 1999 Country: Nauru] URL Accessed 2006-05-02.</ref> [[दक्षिण प्रशान्त विश्वविद्यालय]]या छगू क्याम्पस थ्व टापुइ दु; क्याम्पस दयेके न्ह्य: थनया विद्यार्थीत अप्वःयाना अस्ट्रेलियाय् विश्वविद्यालय स्तरया अध्ययनया निंतिं वनीगु खनेदु । == संस्कृति == {{main|नाउरुया संस्कृति}} [[किपा:Linkbelt1999-Finalspiel.jpg|right|thumb|230px|सन् १९९९य् [[अस्ट्रेलियामि नियम फूटबल]] ग्र्यांड फाइनल, लिंकबेल्ट ओभलय्]] नाउरुमित पोलिनेसियन व माइक्रोनेसियन नाविकतयेगु सन्तति ख: । इमिसं [[नाउरुया आदिवासी धर्म]]य् विश्वास याइ व इजेबोंग नंयाम्ह छम्ह मिसा द्यः व भूमिया आत्मा बुइतानीयात पुज्याइ । न्हापाया १२गु वस्ती निगू बस्ती २०औं शताब्दी लोप जुल । [[आंगम दिं]] [[अक्टोबर २६]]स निगूगु हलिम ल्वापू धुंका नाउरुमितयेगु १५०० स्वया म्हो जुगु जनसंख्या हानं सुथां लानाव:गुया निंतिं हनी । पाश्चात्य सामन्तीतयेगु प्रभावं थनयागु आदिवासी संस्कृति लोप जुयाच्वंगु प्रभाव थन खने दइ । छुंछुं पुलांगु चलन आ: नं दनि व छुं पुलांगु संगीत, कला व वास्तु, न्यांलायेगु आदि परम्परा धाःसा आ: नं ल्यनाच्वंगु दनि । नाउरुइ न्हिपौ प्रकाशीत जुयाच्वंगु मदु, तर थन छुं वापौ व बाछि पौ धाःसा दु, दसुया कथं "बुलेटिन'', ''सेन्ट्रल स्टार न्युज'' व ''द नाउरु कोनिकल'' यात काय् छिं । थन छगू राज्यं संचालित टेलिभिजन स्टेसन, नाउरु टेलिभिजन (NTV) दु गुकिं न्यूजील्यांडया कार्यक्रम प्रशारण याइ । थन छगू राज्यं संचालित "रेडियो नाउरु" धा:गु रेडियो स्टेसन दु । थ्व रेडियो स्टेसनं [[रेडियो अस्ट्रेलिया]] व [[बी.बी.सी.]]या कार्यक्रम छ्यली ।<ref>BBC News. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1134221.stm Country Profile: Nauru]. URL Accessed 2006-05-02.</ref> [[अस्ट्रेलियामि नियम फूटबल]] नाउरुइ दक्कले लोकंह्वा:गु कासा ख: । थन थुकिया लीग धेंधेंबल्ला कासा नं जुइ गुकिइ न्हय्गु खल:नं ब्वति काइ । थुकिया फुक्कं कासा [[लिंकबेल्ट ओभल]] रंगशालाय् जुइ । थ्व रंगशाला थ्व देय्‌या छगू जक रंगशाला ख: । मेमेगु लोकंह्वागु कासाय् [[सफ्टबल]], [[क्रिकेट]], [[गल्फ]], [[सेलिंग]], [[टेनिस]], [[फूटबल]], आदि ला: । नाउरुं [[कमनवेल्थ धेधेबल्ला]] व [[ओलम्पिक]] कासाय् ब्वति कायेगु या: । थनयाम्ह भारोत्तोलक [[मार्कस स्टेफन]] छम्ह तस्सकं नांजाम्ह कासामि ख: । वयेकलं थनया २००३स जूगु आमनिर्वाचनय् त्याना आ: सांसद जुयाच्वंगु दु । नाउरुया निम्ह टेनिस कासामि [[डेविड देतुदामो]] व वयेक:या केंहें [[एन्जेलिटा देतुदामो]] थौंकन्हे छात्रवृतिइ अमेरिकाय् एथ्लेटिक्स ब्वना च्वंगु दु । डेविडजुं क्यामेरोन विश्वविद्यालय ओक्लाहोमां व एंजेलिटां कलिन काउन्टी टेक्सासया निंतिं म्हिताच्वंगु दु । थनया छगु सांस्कृतिक ज्याझ्वः [[नड्डी]] झंग समुद्रं लिहां वइबले ज्वनीगु ख: । सनिलय् व बहनि मनूत समुद्र सिथे सतर्क जुया थ:थ:गु जा: (जाल) [[ल्यासो]] झंग वइगु थासय् वांछवया तइ । नाउरुमि ल्यासो छपू खिप:या छगू सिथय् भार तया: दयेकात:गु दइ । झंग वइबले ल्यासो वांछवया व ल्यासों झंगयात लाइगु वा ल्यासों झंगयात भुना झंग बंय् कुतुं वइ । थथे याना ज्वंपिं झंगतयेत: थनयापिं मनूतयेसं स्याना लाया प्रकारया कथं दयेका नइ ।<ref>[https://web.archive.org/web/20060626214942/http://www.banaban.com/natalie.htm Banaba/Ocean Island News]. URL Accessed 2006-05-11.</ref> == स्वयादिसँ == {{Nauru topics}} == लिधंसा == {{sisterlinks}} <div class=references-small><references/></div> == पिनेयागु स्वापू == * [https://web.archive.org/web/20150812090017/http://www.ourairline.com.au/ झीगु वायुसेवा] - भूतपूर्व एअर नाउरु * [https://web.archive.org/web/20080726222819/http://www.dmoz.org/Regional/Oceania/Nauru/ Open Directory Project - ''नाउरु''] डिरेक्टरी क्याटेगोरी * [http://www.un.int/nauru/ Nauru संयुक्त राष्ट्र संघया स्थाइ (पर्मानेन्ट) मिसन] * [http://cenpac.net.nr सेनप्याक] - गणतन्त्र नाउरुया आइ.एस.पी. * [http://maps.google.com/?t=h&ie=UTF8&om=1&ll=-0.528624,166.938715&spn=0.061538,0.080338&z=14 गूगल अर्थय् नाउरु] {{देय् च्वसु}} <!--Other languages--> <!--Categories--> <!--Interwiki--> {{Commonscat|Nauru}} [[पुचः:देय्]] 1lq9yeez1jvg524hetv69sg0dov9n8l 0 31422 1124650 1070623 2026-09-11T06:18:41Z Eukesh 11 1124650 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/जाः}} '''जाः''' धागु खँग्व नं क्वे बियातगु अर्थ बी फु- * [[जा (भूगोल)]] * न्या लाय्‌गु [[जाः(न्या लाय्‌गु)|जाः]] * इन्टरनेट [[जाः(इन्टरनेट)|जाः]] * लिङ्ग [[जाः(मनू)|जाः]] lhhg1xpj7twvoknqmfw0jscx2drq5n8 1124651 1124650 2026-09-11T06:18:59Z Eukesh 11 1124651 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/जाः}} '''जाः''' धागु खँग्व नं क्वे बियातगु अर्थ बी फु- * [[जाः (भूगोल)]] * न्या लाय्‌गु [[जाः(न्या लाय्‌गु)|जाः]] * इन्टरनेट [[जाः(इन्टरनेट)|जाः]] * लिङ्ग [[जाः(मनू)|जाः]] 4jwv9sqffkicuubnzbarco1munzej8n 0 119799 1124398 1110654 2026-09-10T17:13:35Z Eukesh 11 /* लिधंसा */ 1124398 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/संयुक्त अधिराज्य}} [[Image:Coat of arms of the United Kingdom (2022, both variants).svg|250px]] {{Infobox country | conventional_long_name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent; font-size:9pt; |title = {{resize|11.5pt|{{nowrap|United Kingdom of Great}}<br>{{nowrap|Britain and Northern Ireland}}}} |{{Infobox|subbox=yes|bodystyle= font-size:9pt; | rowclass1 = mergedrow| header1 = &#8203; | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[Cornish language|Cornish]]: | data2 = {{lang|kw|Rywvaneth Unys Breten Veur ha Kledhbarth Iwerdhon}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[Irish language|Irish]]: | data3 = {{lang|ga|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann}} | rowclass4 = mergedrow| label4 = [[Scots language|Scots]]: | data4 = {{lang|sco|Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland}} | rowclass5 = mergedrow| label5 = [[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: | data5 = {{lang|sco-UKN|Claught Kängrick o Docht Brätain an Norlin Airlann}} | rowclass6 = mergedrow| label6 = [[Scottish&nbsp;Gaelic]]: | data6 = {{lang|gd|Rìoghachd Aonaichte Bhreatainn is Èireann a Tuath}} | rowclass7 = mergedrow| label7 = [[Welsh language|Welsh]]: | data7 = {{lang|cy|Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon}} }} }} | native_name = United Kingdom | common_name = संयुक्त अधिराज्य | linking_name = the United Kingdom<!--for wikilinks – don't remove "the"--> | image_flag = Flag of the United Kingdom.svg | alt_flag = A flag featuring both cross and saltire in red, white and blue | image_coat = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | alt_coat = Coat of arms containing shield and crown in centre, flanked by lion and unicorn | symbol_type = {{nowrap|[[Royal coat of arms of the United Kingdom|Royal coat of arms]]{{#tag:ref|The Royal coat of arms used in Scotland:<br><center>[[File:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|100px]]</center>|group="nb"}}}} | national_anthem = {{nowrap|"[[God Save the King]]"{{#tag:ref|There is no authorised version of the national anthem as the words are a matter of tradition; only the first verse is usually sung.<ref>''[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/NationalAnthem.aspx National Anthem]'', British Monarchy official website. Retrieved 16 November 2013.</ref> No law was passed making "God Save the Queen" the official anthem. In the English tradition, such laws are not necessary; proclamation and usage are sufficient to make it the national anthem. "God Save the Queen" also serves as the [[Honors music|Royal anthem]] for several other countries, namely certain [[Commonwealth realms]].|group="nb"}}<center>[[File:United States Navy Band - God Save the King.oga]]</center>}} | image_map = EU-United Kingdom.svg | alt_map = Two islands to the north-west of continental Europe. Highlighted are the larger island and the north-eastern fifth of the smaller island to the west. | map_caption = {{map_caption | countryprefix = the | country = {{nobold|United&nbsp;Kingdom}} | location_color = dark green | region = Europe | region_color = dark grey | subregion = the [[European&nbsp;Union]] | subregion_color = green }} | languages_type = Official language<br>{{nobold|and national language}} | languages = [[English language|English]] | languages2_type = '''Recognised regional<br>languages''' | languages2 = [[Cornish language|Cornish]], [[Irish language|Irish]], [[Scots language|Scots]], [[Scottish&nbsp;Gaelic]]<!--Keep "Scottish Gaelic"; people will find "Gaelic" confusing, as the Irish language is also commonly called "Gaelic"-->, {{nowrap|[[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]}}, [[Welsh language|Welsh]]{{#tag:ref|Under the [[Council of Europe]]'s [[European Charter for Regional or Minority Languages]], Scots, Ulster-Scots, Welsh, Cornish, Irish and Scottish Gaelic, are officially recognised as [[Regional language|regional]] or [[minority language|minority]] languages by the [[Government of the United Kingdom|British government]] for the purposes of the Charter. See also [[Languages of the United Kingdom]].<ref name=reglang>{{cite web|url= http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148|publisher=[[Council of Europe]]|accessdate=12 December 2013}}</ref>|group="nb"}} | languages2_sub = yes | ethnic_groups = 87.1%&nbsp;[[White people|White]]<br>7.0%&nbsp;[[British Asian|Asian]]<br>3.0%&nbsp;[[Black British|Black]]<br>2.0%&nbsp;[[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]<br>0.9%&nbsp;Other | ethnic_groups_year = [[United Kingdom Census 2011|2011]] | demonym = [[British people|British]], Briton | capital = [[London]] | latd = 51 | latm = 30 | latNS = N | longd = 0 | longm = 7 | longEW = W | largest_city = capital | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]] [[constitutional monarchy]] | leader_title1 = [[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]] | leader_name1 = [[चार्ल्स ३]] | leader_title2 = [[संयुक्त अधिराज्यया प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[ॠषि सुनाक]] | legislature = [[Parliament of the United Kingdom|Parliament]] | upper_house = {{nowrap|[[हाउस अफ लर्द्स]]}} | lower_house = {{nowrap|[[House of Commons of the United Kingdom|House of Commons]]}} | sovereignty_type = [[History of the formation of the United Kingdom|Formation]] | established_event1 = {{nowrap|[[Acts of Union 1707]]}} | established_date1 = {{nowrap|1 May 1707}} | established_event2 = {{nowrap|[[Acts of Union 1800]]}} | established_date2 = {{nowrap|1 January 1801}} | established_event3 = [[Irish Free State Constitution Act 1922|Irish Free State Constitution Act]] | established_date3 = {{nowrap|5 December 1922}} | EUseats = 78 | area_rank = 80th | area_magnitude = 1 E11 | area_km2 = 243610 | area_sq_mi = 94,060 | percent_water = 1.34 | population_estimate_rank = 22nd | population_estimate = 64,100,000<ref name="pop_estimate">{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/2013/index.html |title=Population Estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland, Mid-2013|publisher=Office for National Statistics |accessdate=26 June 2014}}</ref> | population_census = 63,181,775<ref name="pop_census">{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |title=2011 UK censuses |publisher=Office for National Statistics |accessdate=17 December 2012}}</ref> | population_estimate_year = 2013 | population_census_year = 2011 | population_census_rank = 22nd | population_density_km2 = 255.6 | population_density_sq_mi = 661.9 | population_density_rank = 51st | GDP_PPP_year = 2014 | GDP_PPP = $2.435&nbsp;trillion<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_rank = 10th | GDP_PPP_per_capita = $37,744<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2013&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=46&pr1.y=7&c=112&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=United Kingdom |publisher=International Monetary Fund |accessdate=1 November 2014 }}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 27th | GDP_nominal_year = 2014 | GDP_nominal_rank= 6th | GDP_nominal_per_capita = $44,141<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 22nd | GDP_nominal = $2.848&nbsp;trillion<ref name="imf2"/> | Gini_year = 2012 | Gini_change = decrease | Gini = 32.8 | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=13 August 2013}}</ref> | Gini_rank = 33rd | HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase, decrease, or steady--> | HDI = 0.892<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_ref = <ref name=HDI>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report |date=14 March 2013 |accessdate=27 July 2014 | pages=22–25}}</ref> | HDI_rank = 14th | currency = पाउन्द स्तर्लिङ्ग | currency_code = GBP | time_zone = ग्रीनविच मिन ताइम | utc_offset = &#8203; | time_zone_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset_DST = +1 | date_format = dd/mm/yyyy&nbsp;([[Anno Domini|AD]]) | drives_on = [[Right- and left-hand traffic|left]] | calling_code = [[Telephone numbers in the United Kingdom|+44]] |cctld = [[.uk]] <!--| national_motto = | religion = | footnotes = --> }} '''संयुक्त अधिराज्य''' वा '''ग्रेत ब्रितेन व उत्तरी आयरल्यान्दया संयुक्त अधिराज्य''' उत्तर युरोपय् अवस्थित छगू सार्वभौम राज्य ख। संयुक्त अधिराज्य छगू संवैधानिक राजतन्त्र व संसदीय लोकतन्त्र ख। थनया राजधानी व दकलय् तःधंगु नगर लन्दन ख। लन्दन छगू वैश्विक नगर व नापं थनया वित्तीय केन्द्र नं ख। मेमेगु मू नगरया धलखय् बर्मिंगम , म्यानचेस्टर , ग्लासगो , लिभरपूल, लीड्स आदि ला। स्कटल्यान्द, वेल्स व उत्तर आयरल्यान्दया थःथःगु अलग सरकार दु। ==इतिहास== संयुक्त अधिराज्यया इतिहास [[इंग्ल्याण्ड]], [[स्कटल्याण्ड]], [[वेल्स]] व [[उत्तर आयरल्याण्ड]] स्वानाः दूगु आधुनिक राष्ट्रया इतिहास खः। थ्व देय्या जग सन् १७०७ या 'एक्ट अफ युनियन' (Act of Union) नापं इंग्ल्याण्ड व स्कटल्याण्डया साम्राज्य छथासय् स्वानाः दयेकातःगु खः। लिपा १८०१य् आयरल्याण्डयात नं स्वानाः 'युनाइटेड किंगडम अफ ग्रेट ब्रिटेन एण्ड आयरल्याण्ड' दयेकल। १९गु शताब्दीइ युनाइटेड किंगडम हलिमया दकले तःधँगु औपनिवेशिक व औद्योगिक शक्ति जुल, गुकियात 'ब्रिटिश साम्राज्य' (British Empire) धकाः म्हसीकल। थ्व साम्राज्यं हलिमं प्यंब्वः लागाय् छब्वय् शासन याःगु खः। थनं संसदीय प्रजातन्त्र, संवैधानिक राजतन्त्र, व आधुनिक औद्योगिकीकरणया विकासय् मू योगदान बिल। प्रथम विश्वयुद्ध व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा ब्रिटिश साम्राज्यया विघटन न्ह्याःगु खः, गुकिया लिच्वः कथं भारत नापं आपालं उपनिवेशत स्वतन्त्र जुल। सन् १९२२य् दक्षिणी आयरल्यान्द बायाः वनेधुंकाः देय्या नां युनाइटेड किंगडम अफ ग्रेट ब्रिटेन एण्ड नर्दर्न आयरल्यान्द जुल। २०गु शताब्दीया लिपांगु ब्वय् राष्ट्रमण्डल (Commonwealth of Nations) या पलिस्था जुयाः पुलांगु उपनिवेशत नाप स्वापू म्वाका तल। थौंकन्हे युनाइटेड किंगडम हलिमया मू आर्थिक, राजनीतिक व सांस्कृतिक केन्द्र जुयाच्वंगु दु। ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:युरोप]] <references group="nb" /> [[पुचः:संयुक्त अधिराज्य| ]] 7hnpih7wvwmkns3f7oomalm9g2knzs3 0 190837 1124648 1095157 2026-09-11T06:15:12Z Eukesh 11 1124648 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/भौगोलिक कोअर्दिनेत व्यवस्था}} [[Image:FedStats Lat long.svg|thumb|upright=1.2|Longitude lines are perpendicular to, and latitude lines parallel to, the Equator.]] [[Image:Latitude_and_longitude_graticule_on_a_sphere.svg|thumb|upright=1.2|Diagram of the latitude {{mvar|ϕ}} and longitude {{mvar|λ}} angle measurements for a spherical model of the Earth]] [[Image:13 of 'Cornell's Intermediate Geography- forming part second of a systematic series of school geographies, etc' (11236394365).jpg|thumb]] '''भौगोलिक कोअर्दिनेत व्यवस्था''' बाय् '''भौगोलिक निर्देशांक प्रणाली'''(Geographic coordinate system) हलिंया सकल थाय्‌यात अक्षांश व देशान्तरया फुतिइ परिभाषित यायेफूगु व्यवस्था ख। थ्व व्यवस्था पृथ्वीया सतहय् च्वंगु छुं नं थाय्‌या पाय्छि स्थिति निर्धारण यायेत छ्येलिगु छगू गणितीय नेटवर्क प्रणाली खः। थ्व प्रणालीइ मुख्य रूपं अक्षांश (Latitude) व देशांतर (Longitude) या प्रयोग जुइ। थ्व ध्वःतयेत डिग्री (°), मिनेट ('), व सेकेन्ड (") य् मापन याइ। अक्षांश ध्वलं भूमध्यरेखा निसें उत्तर वा दक्षिणया हाकः क्यनि धाःसा देशांतर ध्वलं ग्रिनविच निसें पूर्व वा पश्चिमया ब्याः क्यनि। दसुया निंतिं, छुं नं थाय्‌या स्थिति (२०° उ, ८५° पू) धकाः क्यनेबलय् उकिया पाय्छि थाय् अःपुक्क सीकेफइ। थ्व प्रणालीया छ्यलेज्या नक्सांकन, नेभिगेसन, उडान, समुद्री यात्रा व जिपिएस प्रविधिइ अनिवार्य रुपं जुइ। थुकिया आधारय् हे आधुनिक डिजिटल नक्सा व लोकेशन आधारित सेवातयेसं ज्या याइ। थ्व विश्वव्यापी प्रणालीं सञ्चार व यातायातयात यक्व अःपुका ब्युगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[भूगोल]] [[पुचः:भूगोल]] [[en:Geographic coordinate system]] bbpc4r8ifvvfguk1289xbziudfzeqyo 0 213258 1124521 1095942 2026-09-10T20:06:35Z Eukesh 11 /* मिसा मताधिकार (Women's Suffrage) */ 1124521 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/मताधिकार}} '''मताधिकार''' (बाय् '''बालिग मतदान''' बाय् '''निर्वाचन अधिकार''') धैगु [[जनता]]यात [[राजकीय चुनाव]]य् मत बीगु वा थःगु प्रतिनिधि ल्ययेगु [[संवैधानिक अधिकार]] खः। साधारण कथं, थ्व [[लोकतन्त्र]]या छगू मू आधारभूत स्तम्भ खः। == मताधिकारया ताजि== मताधिकारयात मू कथं निगु प्रकारय् बायेगु या: * १. सार्वभौम मताधिकार (Universal Suffrage): थ्व थन्यागु व्यवस्था खः गुकिं जाति, लिङ्ग, धर्म, सम्पत्ति वा साक्षरताया आधारय् छुं नं भेदभाव मदयेक निश्चित आयु थ्यंकूपिं सकल नागरिकयात मत बीगु अधिकार बी। थ्व आपालं लोकतान्त्रिक देसय् दकलय् अप्वः प्रचलनय् दूगु अधिकार खः। * २. सीमित मताधिकार (Restricted Suffrage): थ्व थन्यागु व्यवस्था खः गुकिं मत बीगु अधिकार निश्चित मापदण्ड (दसु: निश्चित मात्राया सम्पत्ति दुपिं, करदाता वा साक्षरता) पूवंकूपिं नागरिकयात जक बी। भूतकालय्, थ्व हे अप्वः प्रचलनय् दयाच्वंगु खः। === मिसा मताधिकार (Women's Suffrage) === {{मू पौ|मिसातयेगु मताधिकार}} मिसा बाय् महिला मताधिकार धैगु सार्वजनिक चुनावय् मिसातय्गु मत बीगु अधिकार खः। १९गू व २०गू शताब्दीया प्रारम्भय् थ्व अधिकारया निंतिं तःधंगु [[सामाजिक आन्दोलन]] न्ह्यात। सन् १८९३स [[न्युजिल्यान्ड]]य् दकलय् न्हापां मिसातय्गु निंतिं भोट बीगु अधिकार दत। अथेहे, [[फिनल्यान्ड]]य् सन् १९०६स मिसातय्गु निंतिं भोट बीगु व चुनावय् न्ह्यथनेगु निगूगु हे अधिकार बिल। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] (USA) व [[संयुक्त अधिराज्य]] (UK)य् २०गू शताब्दीया प्रारम्भय् थ्व अधिकार लागू जुल। मिसातयेगु मताधिकार धाःगु मिसातयेत निर्वाचनय् भोट बीगु (मताधिकार) व राजनीतिक प्रक्रियाय् सहभागी जुयेगु कानूनी व संवैधानिक अधिकार खः। १९गु शताब्दी स्वया न्ह्यः हलिमया आपालं देशय् मिसातयेत भोट बीगु अधिकार निसें वंचित यानातःगु खः। थ्व असमानता व कानूनी भेदभाव विरुद्ध १८गु शताब्दीया लिपांगु भाग निसें मिसा अधिकारकर्मीतयेसं 'सफ्राजेट' (Suffragettes) आन्दोलन न्ह्याकल। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य मिसातयेत मिजंत थें हे समान राजनीतिक व नागरिक अधिकार बीकेगु खः। न्युजिल्याण्ड हलिमया न्हापांगु थन्याःगु स्वशासित राष्ट्र जुल गन सन् १८९३य् सकल बालिग मिसातयेत मताधिकार प्रदान यात। थुकिया लिपा अष्ट्रेलिया, फिनल्याण्ड, व मेमेगु युरोपीयन राष्ट्रतयेसं मिसातयेत मताधिकार बीगु कानून पारित यात। प्रथम विश्वयुद्ध व द्वितीय विश्वयुद्धया ईलय् मिसातयेसं सामाजिक व आर्थिक ख्यलय् याःगु योगदानं थ्व आन्दोलनयात झन बल्लाकल। अमेरिकाय् सन् १९२०य् १९गु संवैधानिक संशोधन मार्फत व ब्रिटेनय् सन् १९२८य् मिसातयेत पूर्ण मताधिकार प्राप्त जुल। लिपा संयुक्त राष्ट्रसंघं (UN) सन् १९४८या मानव अधिकारया विश्वव्यापी घोषणापत्रय् मिसातयेगु मताधिकारयात मौलिक अधिकारया रुपय् स्वीकार यात। थौंकन्हे हलिमया थ्यं मथ्यं फुक्क लोकतान्त्रिक राष्ट्रय् मिसातयेत मताधिकार प्राप्त दु। मिसातयेगु मताधिकारं लैंगिक समानता, मिसा सशक्तीकरण, व लोकतन्त्रया सुदृढीकरणय् अतिकं महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हीती। थ्व आन्दोलन नागरिक अधिकार व मानव अधिकारया इतिहासया छगू मू सफलता खः। === मताधिकार लित कायेगु (Disenfranchisement) === मताधिकार लिना कायेगु (disenfranchisement) धैगु मत बीगु अधिकारयात छुं नागरिकतय्गु पुचःपाखें नियमानुसार लित कायेगु खः। ऐतिहासिक कथं थ्व ज्या वर्ण, जातीयता, आर्थिक स्थिति वा आपराधिक रेकर्डया आधारय् यायेगु या। ==लिधंसा== <ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Suffrage |title=Suffrage |website=Wikipedia |language=en |access-date=14 December 2025}}</ref> [[Category:राजनीति]] [[Category:अधिकार]] 0ap5xuwwgq8kr7pjm04hbx57gndnxho 0 231153 1124575 1047656 2026-09-11T02:53:43Z Eukesh 11 /* मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत */ 1124575 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अफ्रिकाया इतिहास}} '''अफ्रिकाया इतिहास''' मनू जातिया विकास निसें आधुनिक गणतन्त्र तकया छगू तसकं ताःहाकःगु व जटिल इतिहास खः। अफ्रिकायात "मनू जातिया उद्गम थाय्" (Cradle of Humankind) धकाः नं हनि। == प्राचीन काल == अफ्रिकाया प्राचीन इतिहास हलिंया सभ्यताया विकासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु: * '''[[प्राचीन मिश्र]]:''' नाइल खुसिया सिथय् विकसित जूगु थ्व सभ्यता थःगु पिरामिड, ममी, व उन्नत लिपि (Hieroglyphics) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। * '''कुश व अक्सुम (Kush and Aksum):''' थ्व राज्यतय्सं व्यापार व वास्तुकलाय् तःधंगु '''प्रभाव''' लाकल। अक्सुम साम्राज्यं रोमन साम्राज्य नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल। * '''[[कार्थेज]] :''' उत्तर अफ्रिकाया थ्व शक्तिशाली नगर-राज्यं भूमध्यसागरया व्यापारय् थःगु आधिपत्य दयेकल। == मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत == मध्यकालय् अफ्रिकाया थीथी राज्यतेगु सुवर्ण युग खनेदु: * माली साम्राज्य (Mali Empire): मन्सा मुसाया नेतृत्वय् माली साम्राज्य हलिंया दकलय् तःधंगु लुँ (gold) उत्पादन याइगु केन्द्र जुल। * सांस्कृतिक केन्द्र: तिम्बकतु (Timbuktu) थ्व ईया शिक्षा व समृद्धिया निंतिं नांजाःगु सहर खः। * बार्तुल (Great Zimbabwe): दक्षिण अफ्रिकाया थ्व थासय् ल्वहँया तःधंगु संरचनात दयेकूगु खनेदु। * [[अजुरान सल्तनत]] (Ajuran Sultanate): छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। == औपनिवेशिक काल == १९-गू शताब्दीया अन्त्यय् युरोपीय शक्तितय्सं अफ्रिकायात थःथः दथुय् ब्वथल, गुकियात "Scramble for Africa" धाइ: * '''बर्लिन सम्मेलन (१८८४-८५):''' थ्व सम्मेलनं अफ्रिकाया सीमा निर्धारण याकल, गुकिया '''प्रभाव''' आःतक नं अफ्रिकाया सीमा विवादय् खनेदु। * '''शोक व संघर्ष:''' औपनिवेशिक शासनं अफ्रिकाया प्राकृतिक स्रोतया दोहन यात अले दास व्यापार (Slave trade) पाखें मानवीय संकट हल। == आधुनिक अफ्रिका व स्वतन्त्रता == २०-गू शताब्दीया दथुपाखें अफ्रिकी राष्ट्रतय्सं स्वतन्त्रता प्राप्त यायेगु सुरु यात: * '''पान-अफ्रिकानिजिम (Pan-Africanism):''' अफ्रिकी एकताया निंतिं थ्व विचाः तसकं नांजाल। * '''[[नेल्सन मन्डेला]]:''' दक्षिण अफ्रिकाया रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्धया लडाईं हलिं न्यंकं मानवीय न्यायया निंतिं तःधंगु प्रभाव लाकल। == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव आधुनिक हलिंया संगीत, कला, व राजनीतिइ खनेदु। अफ्रिकी डायस्पोरा (Diaspora) नं हलिंया संस्कृति विकासय् महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितूगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिका]] == लिधंसा == <references /> * Shillington, Kevin (2012). ''History of Africa''. * UNESCO (1981). ''General History of Africa''. [[Category:इतिहास]] [[Category:अफ्रिका]] an9787qj7ip96pr9xp6z6pnsothdi5j 1124577 1124575 2026-09-11T02:56:32Z Eukesh 11 /* मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत */ 1124577 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अफ्रिकाया इतिहास}} '''अफ्रिकाया इतिहास''' मनू जातिया विकास निसें आधुनिक गणतन्त्र तकया छगू तसकं ताःहाकःगु व जटिल इतिहास खः। अफ्रिकायात "मनू जातिया उद्गम थाय्" (Cradle of Humankind) धकाः नं हनि। == प्राचीन काल == अफ्रिकाया प्राचीन इतिहास हलिंया सभ्यताया विकासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु: * '''[[प्राचीन मिश्र]]:''' नाइल खुसिया सिथय् विकसित जूगु थ्व सभ्यता थःगु पिरामिड, ममी, व उन्नत लिपि (Hieroglyphics) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। * '''कुश व अक्सुम (Kush and Aksum):''' थ्व राज्यतय्सं व्यापार व वास्तुकलाय् तःधंगु '''प्रभाव''' लाकल। अक्सुम साम्राज्यं रोमन साम्राज्य नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल। * '''[[कार्थेज]] :''' उत्तर अफ्रिकाया थ्व शक्तिशाली नगर-राज्यं भूमध्यसागरया व्यापारय् थःगु आधिपत्य दयेकल। == मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत == मध्यकालय् अफ्रिकाया थीथी राज्यतेगु सुवर्ण युग खनेदु: * माली साम्राज्य (Mali Empire): मन्सा मुसाया नेतृत्वय् माली साम्राज्य हलिंया दकलय् तःधंगु लुँ (gold) उत्पादन याइगु केन्द्र जुल। * सांस्कृतिक केन्द्र: तिम्बकतु (Timbuktu) थ्व ईया शिक्षा व समृद्धिया निंतिं नांजाःगु सहर खः। * बार्तुल (Great Zimbabwe): दक्षिण अफ्रिकाया थ्व थासय् ल्वहँया तःधंगु संरचनात दयेकूगु खनेदु। * [[अजुरान सल्तनत]]: छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। * [[अल्मोराविद राजवंश]]: ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर Berber मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या [[अन्दालुसिया]] (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु। == औपनिवेशिक काल == १९-गू शताब्दीया अन्त्यय् युरोपीय शक्तितय्सं अफ्रिकायात थःथः दथुय् ब्वथल, गुकियात "Scramble for Africa" धाइ: * '''बर्लिन सम्मेलन (१८८४-८५):''' थ्व सम्मेलनं अफ्रिकाया सीमा निर्धारण याकल, गुकिया '''प्रभाव''' आःतक नं अफ्रिकाया सीमा विवादय् खनेदु। * '''शोक व संघर्ष:''' औपनिवेशिक शासनं अफ्रिकाया प्राकृतिक स्रोतया दोहन यात अले दास व्यापार (Slave trade) पाखें मानवीय संकट हल। == आधुनिक अफ्रिका व स्वतन्त्रता == २०-गू शताब्दीया दथुपाखें अफ्रिकी राष्ट्रतय्सं स्वतन्त्रता प्राप्त यायेगु सुरु यात: * '''पान-अफ्रिकानिजिम (Pan-Africanism):''' अफ्रिकी एकताया निंतिं थ्व विचाः तसकं नांजाल। * '''[[नेल्सन मन्डेला]]:''' दक्षिण अफ्रिकाया रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्धया लडाईं हलिं न्यंकं मानवीय न्यायया निंतिं तःधंगु प्रभाव लाकल। == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव आधुनिक हलिंया संगीत, कला, व राजनीतिइ खनेदु। अफ्रिकी डायस्पोरा (Diaspora) नं हलिंया संस्कृति विकासय् महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितूगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिका]] == लिधंसा == <references /> * Shillington, Kevin (2012). ''History of Africa''. * UNESCO (1981). ''General History of Africa''. [[Category:इतिहास]] [[Category:अफ्रिका]] jg4aj96vdaevu16ptdnhyseng17k3re 1124582 1124577 2026-09-11T03:00:52Z Eukesh 11 /* मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत */ 1124582 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अफ्रिकाया इतिहास}} '''अफ्रिकाया इतिहास''' मनू जातिया विकास निसें आधुनिक गणतन्त्र तकया छगू तसकं ताःहाकःगु व जटिल इतिहास खः। अफ्रिकायात "मनू जातिया उद्गम थाय्" (Cradle of Humankind) धकाः नं हनि। == प्राचीन काल == अफ्रिकाया प्राचीन इतिहास हलिंया सभ्यताया विकासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु: * '''[[प्राचीन मिश्र]]:''' नाइल खुसिया सिथय् विकसित जूगु थ्व सभ्यता थःगु पिरामिड, ममी, व उन्नत लिपि (Hieroglyphics) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। * '''कुश व अक्सुम (Kush and Aksum):''' थ्व राज्यतय्सं व्यापार व वास्तुकलाय् तःधंगु '''प्रभाव''' लाकल। अक्सुम साम्राज्यं रोमन साम्राज्य नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल। * '''[[कार्थेज]] :''' उत्तर अफ्रिकाया थ्व शक्तिशाली नगर-राज्यं भूमध्यसागरया व्यापारय् थःगु आधिपत्य दयेकल। == मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत == मध्यकालय् अफ्रिकाया थीथी राज्यतेगु सुवर्ण युग खनेदु: * माली साम्राज्य (Mali Empire): मन्सा मुसाया नेतृत्वय् माली साम्राज्य हलिंया दकलय् तःधंगु लुँ (gold) उत्पादन याइगु केन्द्र जुल। * सांस्कृतिक केन्द्र: तिम्बकतु (Timbuktu) थ्व ईया शिक्षा व समृद्धिया निंतिं नांजाःगु सहर खः। * बार्तुल (Great Zimbabwe): दक्षिण अफ्रिकाया थ्व थासय् ल्वहँया तःधंगु संरचनात दयेकूगु खनेदु। * [[अजुरान सल्तनत]]: छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। * [[अल्मोराविद राजवंश]]: ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर Berber मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या [[अन्दालुसिया]] (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु। * [[इथियोपियन साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्ययात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। == औपनिवेशिक काल == १९-गू शताब्दीया अन्त्यय् युरोपीय शक्तितय्सं अफ्रिकायात थःथः दथुय् ब्वथल, गुकियात "Scramble for Africa" धाइ: * '''बर्लिन सम्मेलन (१८८४-८५):''' थ्व सम्मेलनं अफ्रिकाया सीमा निर्धारण याकल, गुकिया '''प्रभाव''' आःतक नं अफ्रिकाया सीमा विवादय् खनेदु। * '''शोक व संघर्ष:''' औपनिवेशिक शासनं अफ्रिकाया प्राकृतिक स्रोतया दोहन यात अले दास व्यापार (Slave trade) पाखें मानवीय संकट हल। == आधुनिक अफ्रिका व स्वतन्त्रता == २०-गू शताब्दीया दथुपाखें अफ्रिकी राष्ट्रतय्सं स्वतन्त्रता प्राप्त यायेगु सुरु यात: * '''पान-अफ्रिकानिजिम (Pan-Africanism):''' अफ्रिकी एकताया निंतिं थ्व विचाः तसकं नांजाल। * '''[[नेल्सन मन्डेला]]:''' दक्षिण अफ्रिकाया रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्धया लडाईं हलिं न्यंकं मानवीय न्यायया निंतिं तःधंगु प्रभाव लाकल। == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव आधुनिक हलिंया संगीत, कला, व राजनीतिइ खनेदु। अफ्रिकी डायस्पोरा (Diaspora) नं हलिंया संस्कृति विकासय् महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितूगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिका]] == लिधंसा == <references /> * Shillington, Kevin (2012). ''History of Africa''. * UNESCO (1981). ''General History of Africa''. [[Category:इतिहास]] [[Category:अफ्रिका]] 82xmsep3mmnsbez06bsaaza0svu297r 1124588 1124582 2026-09-11T03:05:33Z Eukesh 11 /* मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत */ 1124588 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अफ्रिकाया इतिहास}} '''अफ्रिकाया इतिहास''' मनू जातिया विकास निसें आधुनिक गणतन्त्र तकया छगू तसकं ताःहाकःगु व जटिल इतिहास खः। अफ्रिकायात "मनू जातिया उद्गम थाय्" (Cradle of Humankind) धकाः नं हनि। == प्राचीन काल == अफ्रिकाया प्राचीन इतिहास हलिंया सभ्यताया विकासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु: * '''[[प्राचीन मिश्र]]:''' नाइल खुसिया सिथय् विकसित जूगु थ्व सभ्यता थःगु पिरामिड, ममी, व उन्नत लिपि (Hieroglyphics) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। * '''कुश व अक्सुम (Kush and Aksum):''' थ्व राज्यतय्सं व्यापार व वास्तुकलाय् तःधंगु '''प्रभाव''' लाकल। अक्सुम साम्राज्यं रोमन साम्राज्य नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल। * '''[[कार्थेज]] :''' उत्तर अफ्रिकाया थ्व शक्तिशाली नगर-राज्यं भूमध्यसागरया व्यापारय् थःगु आधिपत्य दयेकल। == मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत == मध्यकालय् अफ्रिकाया थीथी राज्यतेगु सुवर्ण युग खनेदु: * [[घाना साम्राज्य]]: पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क दयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। * माली साम्राज्य (Mali Empire): मन्सा मुसाया नेतृत्वय् माली साम्राज्य हलिंया दकलय् तःधंगु लुँ (gold) उत्पादन याइगु केन्द्र जुल। * सांस्कृतिक केन्द्र: तिम्बकतु (Timbuktu) थ्व ईया शिक्षा व समृद्धिया निंतिं नांजाःगु सहर खः। * बार्तुल (Great Zimbabwe): दक्षिण अफ्रिकाया थ्व थासय् ल्वहँया तःधंगु संरचनात दयेकूगु खनेदु। * [[अजुरान सल्तनत]]: छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। * [[अल्मोराविद राजवंश]]: ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर Berber मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या [[अन्दालुसिया]] (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु। * [[इथियोपियन साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्ययात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। == औपनिवेशिक काल == १९-गू शताब्दीया अन्त्यय् युरोपीय शक्तितय्सं अफ्रिकायात थःथः दथुय् ब्वथल, गुकियात "Scramble for Africa" धाइ: * '''बर्लिन सम्मेलन (१८८४-८५):''' थ्व सम्मेलनं अफ्रिकाया सीमा निर्धारण याकल, गुकिया '''प्रभाव''' आःतक नं अफ्रिकाया सीमा विवादय् खनेदु। * '''शोक व संघर्ष:''' औपनिवेशिक शासनं अफ्रिकाया प्राकृतिक स्रोतया दोहन यात अले दास व्यापार (Slave trade) पाखें मानवीय संकट हल। == आधुनिक अफ्रिका व स्वतन्त्रता == २०-गू शताब्दीया दथुपाखें अफ्रिकी राष्ट्रतय्सं स्वतन्त्रता प्राप्त यायेगु सुरु यात: * '''पान-अफ्रिकानिजिम (Pan-Africanism):''' अफ्रिकी एकताया निंतिं थ्व विचाः तसकं नांजाल। * '''[[नेल्सन मन्डेला]]:''' दक्षिण अफ्रिकाया रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्धया लडाईं हलिं न्यंकं मानवीय न्यायया निंतिं तःधंगु प्रभाव लाकल। == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव आधुनिक हलिंया संगीत, कला, व राजनीतिइ खनेदु। अफ्रिकी डायस्पोरा (Diaspora) नं हलिंया संस्कृति विकासय् महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितूगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिका]] == लिधंसा == <references /> * Shillington, Kevin (2012). ''History of Africa''. * UNESCO (1981). ''General History of Africa''. [[Category:इतिहास]] [[Category:अफ्रिका]] djbysg81pqzeds1txjx8uuejf23jyeq 1124595 1124588 2026-09-11T03:11:24Z Eukesh 11 /* मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत */ 1124595 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अफ्रिकाया इतिहास}} '''अफ्रिकाया इतिहास''' मनू जातिया विकास निसें आधुनिक गणतन्त्र तकया छगू तसकं ताःहाकःगु व जटिल इतिहास खः। अफ्रिकायात "मनू जातिया उद्गम थाय्" (Cradle of Humankind) धकाः नं हनि। == प्राचीन काल == अफ्रिकाया प्राचीन इतिहास हलिंया सभ्यताया विकासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु: * '''[[प्राचीन मिश्र]]:''' नाइल खुसिया सिथय् विकसित जूगु थ्व सभ्यता थःगु पिरामिड, ममी, व उन्नत लिपि (Hieroglyphics) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। * '''कुश व अक्सुम (Kush and Aksum):''' थ्व राज्यतय्सं व्यापार व वास्तुकलाय् तःधंगु '''प्रभाव''' लाकल। अक्सुम साम्राज्यं रोमन साम्राज्य नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल। * '''[[कार्थेज]] :''' उत्तर अफ्रिकाया थ्व शक्तिशाली नगर-राज्यं भूमध्यसागरया व्यापारय् थःगु आधिपत्य दयेकल। == मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत == मध्यकालय् अफ्रिकाया थीथी राज्यतेगु सुवर्ण युग खनेदु: * [[घाना साम्राज्य]]: पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क दयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। * माली साम्राज्य (Mali Empire): मन्सा मुसाया नेतृत्वय् माली साम्राज्य हलिंया दकलय् तःधंगु लुँ (gold) उत्पादन याइगु केन्द्र जुल। * सांस्कृतिक केन्द्र: तिम्बकतु (Timbuktu) थ्व ईया शिक्षा व समृद्धिया निंतिं नांजाःगु सहर खः। * बार्तुल (Great Zimbabwe): दक्षिण अफ्रिकाया थ्व थासय् ल्वहँया तःधंगु संरचनात दयेकूगु खनेदु। * [[अजुरान सल्तनत]]: छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। * [[अल्मोराविद राजवंश]]: ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर Berber मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या [[अन्दालुसिया]] (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु। * [[इथियोपियन साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्ययात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। * [[कानेम–बोर्नु साम्राज्य]]: थ्व मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। == औपनिवेशिक काल == १९-गू शताब्दीया अन्त्यय् युरोपीय शक्तितय्सं अफ्रिकायात थःथः दथुय् ब्वथल, गुकियात "Scramble for Africa" धाइ: * '''बर्लिन सम्मेलन (१८८४-८५):''' थ्व सम्मेलनं अफ्रिकाया सीमा निर्धारण याकल, गुकिया '''प्रभाव''' आःतक नं अफ्रिकाया सीमा विवादय् खनेदु। * '''शोक व संघर्ष:''' औपनिवेशिक शासनं अफ्रिकाया प्राकृतिक स्रोतया दोहन यात अले दास व्यापार (Slave trade) पाखें मानवीय संकट हल। == आधुनिक अफ्रिका व स्वतन्त्रता == २०-गू शताब्दीया दथुपाखें अफ्रिकी राष्ट्रतय्सं स्वतन्त्रता प्राप्त यायेगु सुरु यात: * '''पान-अफ्रिकानिजिम (Pan-Africanism):''' अफ्रिकी एकताया निंतिं थ्व विचाः तसकं नांजाल। * '''[[नेल्सन मन्डेला]]:''' दक्षिण अफ्रिकाया रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्धया लडाईं हलिं न्यंकं मानवीय न्यायया निंतिं तःधंगु प्रभाव लाकल। == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव आधुनिक हलिंया संगीत, कला, व राजनीतिइ खनेदु। अफ्रिकी डायस्पोरा (Diaspora) नं हलिंया संस्कृति विकासय् महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितूगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिका]] == लिधंसा == <references /> * Shillington, Kevin (2012). ''History of Africa''. * UNESCO (1981). ''General History of Africa''. [[Category:इतिहास]] [[Category:अफ्रिका]] l0i8mv4acg65tqxlrg0z97y2txaf2nq 1124606 1124595 2026-09-11T03:19:51Z Eukesh 11 /* मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत */ 1124606 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अफ्रिकाया इतिहास}} '''अफ्रिकाया इतिहास''' मनू जातिया विकास निसें आधुनिक गणतन्त्र तकया छगू तसकं ताःहाकःगु व जटिल इतिहास खः। अफ्रिकायात "मनू जातिया उद्गम थाय्" (Cradle of Humankind) धकाः नं हनि। == प्राचीन काल == अफ्रिकाया प्राचीन इतिहास हलिंया सभ्यताया विकासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु: * '''[[प्राचीन मिश्र]]:''' नाइल खुसिया सिथय् विकसित जूगु थ्व सभ्यता थःगु पिरामिड, ममी, व उन्नत लिपि (Hieroglyphics) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। * '''कुश व अक्सुम (Kush and Aksum):''' थ्व राज्यतय्सं व्यापार व वास्तुकलाय् तःधंगु '''प्रभाव''' लाकल। अक्सुम साम्राज्यं रोमन साम्राज्य नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल। * '''[[कार्थेज]] :''' उत्तर अफ्रिकाया थ्व शक्तिशाली नगर-राज्यं भूमध्यसागरया व्यापारय् थःगु आधिपत्य दयेकल। == मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत == मध्यकालय् अफ्रिकाया थीथी राज्यतेगु सुवर्ण युग खनेदु: * [[घाना साम्राज्य]]: पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क दयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। * [[माली साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्य पश्चिमी अफ्रिकाय् १२३५ निसें १६७० तक्क दयाच्वंगु छगू विशाल व तःमि मन्दिङ्गो (Mandinka) साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सुन्दिआता केइता (Sundiata Keita) नं [[सोसः साम्राज्य]]यात बुकाः याःगु खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]] (Niger River) या ताःहाकःगु लागाय् दयाच्वन व थुकिया मू राजधानी [[नियानी]] (Niani) खः। माली साम्राज्यं [[घाना साम्राज्य]]या पुलांगु व्यापारिक मार्ग व लुँ-चि या खानीत थःगु नियन्त्रणय् लाकल। थुकिया दकलय् नांजाःम्ह शासक [[मान्सा मुसा]] (Mansa Musa) खः, गुम्हेस्यां १३२४इ मक्काया हज यात्रा यानाः थःगु अपार लुँ व धन-सम्पत्ति ब्वयेगु ज्या यानादिल। मान्सा मुसाया पालय् [[तिम्बक्तु]] (Timbuktu) नगर इस्लामी शिक्षा, कला व व्यापारया हलिमय् नांजाःगु केन्द्र जुल। तिम्बक्तुया संकोरे विश्वविद्यालय (Sankore University) य् द्वलंद्व पाण्डुलिपि व विद्वानत मुन। माली साम्राज्यया समृद्धिया मू आधार सहारा पार व्यापार, बुँज्या व कर प्रणाली खः। थ थ्व साम्राज्यय् 'कुरुकान फुगा' (Kurukan Fuga) नांया मौखिक संविधान आधारित कानुन लागू जुयाच्वन। १५गु शताब्दी लिपा [[सांगहाई साम्राज्य]]या उदय व आन्तरिक उत्तराधिकारया द्वन्द्वं माली साम्राज्य कमजोर जुयावन। थ्व साम्राज्ययात अफ्रिकाय् संस्कृति, समृद्धिया व इस्लामी सभ्यताया स्वर्णयुगया रूपय् कायेगु या। * सांस्कृतिक केन्द्र: तिम्बकतु (Timbuktu) थ्व ईया शिक्षा व समृद्धिया निंतिं नांजाःगु सहर खः। * बार्तुल (Great Zimbabwe): दक्षिण अफ्रिकाया थ्व थासय् ल्वहँया तःधंगु संरचनात दयेकूगु खनेदु। * [[अजुरान सल्तनत]]: छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। * [[अल्मोराविद राजवंश]]: ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर Berber मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या [[अन्दालुसिया]] (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु। * [[इथियोपियन साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्ययात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। * [[कानेम–बोर्नु साम्राज्य]]: थ्व मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। == औपनिवेशिक काल == १९-गू शताब्दीया अन्त्यय् युरोपीय शक्तितय्सं अफ्रिकायात थःथः दथुय् ब्वथल, गुकियात "Scramble for Africa" धाइ: * '''बर्लिन सम्मेलन (१८८४-८५):''' थ्व सम्मेलनं अफ्रिकाया सीमा निर्धारण याकल, गुकिया '''प्रभाव''' आःतक नं अफ्रिकाया सीमा विवादय् खनेदु। * '''शोक व संघर्ष:''' औपनिवेशिक शासनं अफ्रिकाया प्राकृतिक स्रोतया दोहन यात अले दास व्यापार (Slave trade) पाखें मानवीय संकट हल। == आधुनिक अफ्रिका व स्वतन्त्रता == २०-गू शताब्दीया दथुपाखें अफ्रिकी राष्ट्रतय्सं स्वतन्त्रता प्राप्त यायेगु सुरु यात: * '''पान-अफ्रिकानिजिम (Pan-Africanism):''' अफ्रिकी एकताया निंतिं थ्व विचाः तसकं नांजाल। * '''[[नेल्सन मन्डेला]]:''' दक्षिण अफ्रिकाया रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्धया लडाईं हलिं न्यंकं मानवीय न्यायया निंतिं तःधंगु प्रभाव लाकल। == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव आधुनिक हलिंया संगीत, कला, व राजनीतिइ खनेदु। अफ्रिकी डायस्पोरा (Diaspora) नं हलिंया संस्कृति विकासय् महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितूगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिका]] == लिधंसा == <references /> * Shillington, Kevin (2012). ''History of Africa''. * UNESCO (1981). ''General History of Africa''. [[Category:इतिहास]] [[Category:अफ्रिका]] 08273pgl7zp2opz4umj48yan76z03kj 1124614 1124606 2026-09-11T03:30:29Z Eukesh 11 /* मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत */ 1124614 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अफ्रिकाया इतिहास}} '''अफ्रिकाया इतिहास''' मनू जातिया विकास निसें आधुनिक गणतन्त्र तकया छगू तसकं ताःहाकःगु व जटिल इतिहास खः। अफ्रिकायात "मनू जातिया उद्गम थाय्" (Cradle of Humankind) धकाः नं हनि। == प्राचीन काल == अफ्रिकाया प्राचीन इतिहास हलिंया सभ्यताया विकासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु: * '''[[प्राचीन मिश्र]]:''' नाइल खुसिया सिथय् विकसित जूगु थ्व सभ्यता थःगु पिरामिड, ममी, व उन्नत लिपि (Hieroglyphics) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। * '''कुश व अक्सुम (Kush and Aksum):''' थ्व राज्यतय्सं व्यापार व वास्तुकलाय् तःधंगु '''प्रभाव''' लाकल। अक्सुम साम्राज्यं रोमन साम्राज्य नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल। * '''[[कार्थेज]] :''' उत्तर अफ्रिकाया थ्व शक्तिशाली नगर-राज्यं भूमध्यसागरया व्यापारय् थःगु आधिपत्य दयेकल। == मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत == मध्यकालय् अफ्रिकाया थीथी राज्यतेगु सुवर्ण युग खनेदु: * [[घाना साम्राज्य]]: पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क दयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। * [[माली साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्य पश्चिमी अफ्रिकाय् १२३५ निसें १६७० तक्क दयाच्वंगु छगू विशाल व तःमि मन्दिङ्गो (Mandinka) साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सुन्दिआता केइता (Sundiata Keita) नं [[सोसः साम्राज्य]]यात बुकाः याःगु खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]] (Niger River) या ताःहाकःगु लागाय् दयाच्वन व थुकिया मू राजधानी [[नियानी]] (Niani) खः। माली साम्राज्यं [[घाना साम्राज्य]]या पुलांगु व्यापारिक मार्ग व लुँ-चि या खानीत थःगु नियन्त्रणय् लाकल। थुकिया दकलय् नांजाःम्ह शासक [[मान्सा मुसा]] (Mansa Musa) खः, गुम्हेस्यां १३२४इ मक्काया हज यात्रा यानाः थःगु अपार लुँ व धन-सम्पत्ति ब्वयेगु ज्या यानादिल। मान्सा मुसाया पालय् [[तिम्बक्तु]] (Timbuktu) नगर इस्लामी शिक्षा, कला व व्यापारया हलिमय् नांजाःगु केन्द्र जुल। तिम्बक्तुया संकोरे विश्वविद्यालय (Sankore University) य् द्वलंद्व पाण्डुलिपि व विद्वानत मुन। माली साम्राज्यया समृद्धिया मू आधार सहारा पार व्यापार, बुँज्या व कर प्रणाली खः। थ थ्व साम्राज्यय् 'कुरुकान फुगा' (Kurukan Fuga) नांया मौखिक संविधान आधारित कानुन लागू जुयाच्वन। १५गु शताब्दी लिपा [[सांगहाई साम्राज्य]]या उदय व आन्तरिक उत्तराधिकारया द्वन्द्वं माली साम्राज्य कमजोर जुयावन। थ्व साम्राज्ययात अफ्रिकाय् संस्कृति, समृद्धिया व इस्लामी सभ्यताया स्वर्णयुगया रूपय् कायेगु या। * सोङ्गहाइ साम्राज्य: थ्व साम्राज्य १५गु व १६गु शताब्दीइ पश्चिमी अफ्रिकाय् स्थापित अफ्रिकन इतिहासया दकलय् तःधंगु साम्राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]]या क्षेत्रय् विकास जुल व थुकिया मू केन्द्र गाओ (Gao) नगर खः। न्हापा माली साम्राज्यया अधीनय् च्वंगु सांगहाईं लिपा थःगु स्वतन्त्रता कायम यानाः विशाल साम्राज्य दयेकल। साम्राज्यया महान संस्थापक सन्नी अली (Sonni Ali) नं थःगु सैनिक अभियानं [[तिम्बक्तु]] व [[जेन्ने]] (Djenné) थें जाःगु मू व्यापारिक नगरत कब्जा यात। सन्नी अली लिपा अस्किया मोहम्मद (Askia Mohammad) साम्राज्यया शासक जुल, गुम्हेस्यां केन्द्रीकृत प्रशासनिक प्रणाली व इस्लामी कानुन लागू यात। अस्किया मोहम्मदया पालय् सोङ्गहाइ साम्राज्यं कला, विज्ञान, व इस्लामी शिक्षाया ख्यले तःधंगु प्रगति यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा पार व्यापारय् आधारित जुयाच्वन, गन लुँ, दास, व चि मू व्यापारिक वस्तुत खः। सोङ्गहाइ साम्राज्यया शक्तिशाली सेना व व्यवस्थित नौसेनां [[नाइजर खुसि]]या व्यापार मार्गया सुरक्षा यानाच्वन। १५९१इ मोरक्कोया सादी राजवंशं तोन्दिबीया युद्धय् (Battle of Tondibi) आधुनिक तुपः/बन्दुक व तोपया प्रयोग यानाः सोङ्गहाइ सेनायात पराजित यात। थ थ्व पराजय लिपा सोङ्गहाइ साम्राज्य छिन्नभिन्न जुल व अफ्रिकाय् विशाल साम्राज्यतया युग क्वचाल। * सांस्कृतिक केन्द्र: तिम्बकतु (Timbuktu) थ्व ईया शिक्षा व समृद्धिया निंतिं नांजाःगु सहर खः। * बार्तुल (Great Zimbabwe): दक्षिण अफ्रिकाया थ्व थासय् ल्वहँया तःधंगु संरचनात दयेकूगु खनेदु। * [[अजुरान सल्तनत]]: छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। * [[अल्मोराविद राजवंश]]: ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर Berber मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या [[अन्दालुसिया]] (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु। * [[इथियोपियन साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्ययात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। * [[कानेम–बोर्नु साम्राज्य]]: थ्व मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। == औपनिवेशिक काल == १९-गू शताब्दीया अन्त्यय् युरोपीय शक्तितय्सं अफ्रिकायात थःथः दथुय् ब्वथल, गुकियात "Scramble for Africa" धाइ: * '''बर्लिन सम्मेलन (१८८४-८५):''' थ्व सम्मेलनं अफ्रिकाया सीमा निर्धारण याकल, गुकिया '''प्रभाव''' आःतक नं अफ्रिकाया सीमा विवादय् खनेदु। * '''शोक व संघर्ष:''' औपनिवेशिक शासनं अफ्रिकाया प्राकृतिक स्रोतया दोहन यात अले दास व्यापार (Slave trade) पाखें मानवीय संकट हल। == आधुनिक अफ्रिका व स्वतन्त्रता == २०-गू शताब्दीया दथुपाखें अफ्रिकी राष्ट्रतय्सं स्वतन्त्रता प्राप्त यायेगु सुरु यात: * '''पान-अफ्रिकानिजिम (Pan-Africanism):''' अफ्रिकी एकताया निंतिं थ्व विचाः तसकं नांजाल। * '''[[नेल्सन मन्डेला]]:''' दक्षिण अफ्रिकाया रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्धया लडाईं हलिं न्यंकं मानवीय न्यायया निंतिं तःधंगु प्रभाव लाकल। == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव आधुनिक हलिंया संगीत, कला, व राजनीतिइ खनेदु। अफ्रिकी डायस्पोरा (Diaspora) नं हलिंया संस्कृति विकासय् महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितूगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिका]] == लिधंसा == <references /> * Shillington, Kevin (2012). ''History of Africa''. * UNESCO (1981). ''General History of Africa''. [[Category:इतिहास]] [[Category:अफ्रिका]] sxu577ormyxvqym14befqkx1h72s77i 1124615 1124614 2026-09-11T03:31:07Z Eukesh 11 /* मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत */ 1124615 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अफ्रिकाया इतिहास}} '''अफ्रिकाया इतिहास''' मनू जातिया विकास निसें आधुनिक गणतन्त्र तकया छगू तसकं ताःहाकःगु व जटिल इतिहास खः। अफ्रिकायात "मनू जातिया उद्गम थाय्" (Cradle of Humankind) धकाः नं हनि। == प्राचीन काल == अफ्रिकाया प्राचीन इतिहास हलिंया सभ्यताया विकासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु: * '''[[प्राचीन मिश्र]]:''' नाइल खुसिया सिथय् विकसित जूगु थ्व सभ्यता थःगु पिरामिड, ममी, व उन्नत लिपि (Hieroglyphics) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। * '''कुश व अक्सुम (Kush and Aksum):''' थ्व राज्यतय्सं व्यापार व वास्तुकलाय् तःधंगु '''प्रभाव''' लाकल। अक्सुम साम्राज्यं रोमन साम्राज्य नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल। * '''[[कार्थेज]] :''' उत्तर अफ्रिकाया थ्व शक्तिशाली नगर-राज्यं भूमध्यसागरया व्यापारय् थःगु आधिपत्य दयेकल। == मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत == मध्यकालय् अफ्रिकाया थीथी राज्यतेगु सुवर्ण युग खनेदु: * [[घाना साम्राज्य]]: पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क दयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। * [[माली साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्य पश्चिमी अफ्रिकाय् १२३५ निसें १६७० तक्क दयाच्वंगु छगू विशाल व तःमि मन्दिङ्गो (Mandinka) साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सुन्दिआता केइता (Sundiata Keita) नं [[सोसः साम्राज्य]]यात बुकाः याःगु खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]] (Niger River) या ताःहाकःगु लागाय् दयाच्वन व थुकिया मू राजधानी [[नियानी]] (Niani) खः। माली साम्राज्यं [[घाना साम्राज्य]]या पुलांगु व्यापारिक मार्ग व लुँ-चि या खानीत थःगु नियन्त्रणय् लाकल। थुकिया दकलय् नांजाःम्ह शासक [[मान्सा मुसा]] (Mansa Musa) खः, गुम्हेस्यां १३२४इ मक्काया हज यात्रा यानाः थःगु अपार लुँ व धन-सम्पत्ति ब्वयेगु ज्या यानादिल। मान्सा मुसाया पालय् [[तिम्बक्तु]] (Timbuktu) नगर इस्लामी शिक्षा, कला व व्यापारया हलिमय् नांजाःगु केन्द्र जुल। तिम्बक्तुया संकोरे विश्वविद्यालय (Sankore University) य् द्वलंद्व पाण्डुलिपि व विद्वानत मुन। माली साम्राज्यया समृद्धिया मू आधार सहारा पार व्यापार, बुँज्या व कर प्रणाली खः। थ थ्व साम्राज्यय् 'कुरुकान फुगा' (Kurukan Fuga) नांया मौखिक संविधान आधारित कानुन लागू जुयाच्वन। १५गु शताब्दी लिपा [[सांगहाई साम्राज्य]]या उदय व आन्तरिक उत्तराधिकारया द्वन्द्वं माली साम्राज्य कमजोर जुयावन। थ्व साम्राज्ययात अफ्रिकाय् संस्कृति, समृद्धिया व इस्लामी सभ्यताया स्वर्णयुगया रूपय् कायेगु या। * सोङ्गहाइ साम्राज्य: थ्व साम्राज्य १५गु व १६गु शताब्दीइ पश्चिमी अफ्रिकाय् स्थापित अफ्रिकन इतिहासया दकलय् तःधंगु साम्राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]]या क्षेत्रय् विकास जुल व थुकिया मू केन्द्र गाओ (Gao) नगर खः। न्हापा माली साम्राज्यया अधीनय् च्वंगु सांगहाईं लिपा थःगु स्वतन्त्रता कायम यानाः विशाल साम्राज्य दयेकल। साम्राज्यया महान संस्थापक सन्नी अली (Sonni Ali) नं थःगु सैनिक अभियानं [[तिम्बक्तु]] व [[जेन्ने]] (Djenné) थें जाःगु मू व्यापारिक नगरत कब्जा यात। सन्नी अली लिपा अस्किया मोहम्मद (Askia Mohammad) साम्राज्यया शासक जुल, गुम्हेस्यां केन्द्रीकृत प्रशासनिक प्रणाली व इस्लामी कानुन लागू यात। अस्किया मोहम्मदया पालय् सोङ्गहाइ साम्राज्यं कला, विज्ञान, व इस्लामी शिक्षाया ख्यले तःधंगु प्रगति यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा पार व्यापारय् आधारित जुयाच्वन, गन लुँ, दास, व चि मू व्यापारिक वस्तुत खः। सोङ्गहाइ साम्राज्यया शक्तिशाली सेना व व्यवस्थित नौसेनां [[नाइजर खुसि]]या व्यापार मार्गया सुरक्षा यानाच्वन। १५९१इ मोरक्कोया सादी राजवंशं तोन्दिबीया युद्धय् (Battle of Tondibi) आधुनिक तुपः/बन्दुक व तोपया प्रयोग यानाः सोङ्गहाइ सेनायात पराजित यात। थ थ्व पराजय लिपा सोङ्गहाइ साम्राज्य छिन्नभिन्न जुल व अफ्रिकाय् विशाल साम्राज्यतया युग क्वचाल। * सांस्कृतिक केन्द्र: तिम्बकतु (Timbuktu) थ्व ईया शिक्षा व समृद्धिया निंतिं नांजाःगु सहर खः। * बार्तुल (Great Zimbabwe): दक्षिण अफ्रिकाया थ्व थासय् ल्वहँया तःधंगु संरचनात दयेकूगु खनेदु। * [[अजुरान सल्तनत]]: छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। * [[अल्मोराविद राजवंश]]: ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या [[अन्दालुसिया]] (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु। * [[इथियोपियन साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्ययात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। * [[कानेम–बोर्नु साम्राज्य]]: थ्व मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। == औपनिवेशिक काल == १९-गू शताब्दीया अन्त्यय् युरोपीय शक्तितय्सं अफ्रिकायात थःथः दथुय् ब्वथल, गुकियात "Scramble for Africa" धाइ: * '''बर्लिन सम्मेलन (१८८४-८५):''' थ्व सम्मेलनं अफ्रिकाया सीमा निर्धारण याकल, गुकिया '''प्रभाव''' आःतक नं अफ्रिकाया सीमा विवादय् खनेदु। * '''शोक व संघर्ष:''' औपनिवेशिक शासनं अफ्रिकाया प्राकृतिक स्रोतया दोहन यात अले दास व्यापार (Slave trade) पाखें मानवीय संकट हल। == आधुनिक अफ्रिका व स्वतन्त्रता == २०-गू शताब्दीया दथुपाखें अफ्रिकी राष्ट्रतय्सं स्वतन्त्रता प्राप्त यायेगु सुरु यात: * '''पान-अफ्रिकानिजिम (Pan-Africanism):''' अफ्रिकी एकताया निंतिं थ्व विचाः तसकं नांजाल। * '''[[नेल्सन मन्डेला]]:''' दक्षिण अफ्रिकाया रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्धया लडाईं हलिं न्यंकं मानवीय न्यायया निंतिं तःधंगु प्रभाव लाकल। == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव आधुनिक हलिंया संगीत, कला, व राजनीतिइ खनेदु। अफ्रिकी डायस्पोरा (Diaspora) नं हलिंया संस्कृति विकासय् महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितूगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिका]] == लिधंसा == <references /> * Shillington, Kevin (2012). ''History of Africa''. * UNESCO (1981). ''General History of Africa''. [[Category:इतिहास]] [[Category:अफ्रिका]] n0mtvj69fkmhgc5p6jmwknhgs4f3kbw 1124620 1124615 2026-09-11T03:33:57Z Eukesh 11 /* मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत */ 1124620 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अफ्रिकाया इतिहास}} '''अफ्रिकाया इतिहास''' मनू जातिया विकास निसें आधुनिक गणतन्त्र तकया छगू तसकं ताःहाकःगु व जटिल इतिहास खः। अफ्रिकायात "मनू जातिया उद्गम थाय्" (Cradle of Humankind) धकाः नं हनि। == प्राचीन काल == अफ्रिकाया प्राचीन इतिहास हलिंया सभ्यताया विकासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु: * '''[[प्राचीन मिश्र]]:''' नाइल खुसिया सिथय् विकसित जूगु थ्व सभ्यता थःगु पिरामिड, ममी, व उन्नत लिपि (Hieroglyphics) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। * '''कुश व अक्सुम (Kush and Aksum):''' थ्व राज्यतय्सं व्यापार व वास्तुकलाय् तःधंगु '''प्रभाव''' लाकल। अक्सुम साम्राज्यं रोमन साम्राज्य नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल। * '''[[कार्थेज]] :''' उत्तर अफ्रिकाया थ्व शक्तिशाली नगर-राज्यं भूमध्यसागरया व्यापारय् थःगु आधिपत्य दयेकल। == मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत == मध्यकालय् अफ्रिकाया थीथी राज्यतेगु सुवर्ण युग खनेदु: ===पश्चिमी अफ्रिका=== * [[घाना साम्राज्य]]: पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क दयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। * [[माली साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्य पश्चिमी अफ्रिकाय् १२३५ निसें १६७० तक्क दयाच्वंगु छगू विशाल व तःमि मन्दिङ्गो (Mandinka) साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सुन्दिआता केइता (Sundiata Keita) नं [[सोसः साम्राज्य]]यात बुकाः याःगु खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]] (Niger River) या ताःहाकःगु लागाय् दयाच्वन व थुकिया मू राजधानी [[नियानी]] (Niani) खः। माली साम्राज्यं [[घाना साम्राज्य]]या पुलांगु व्यापारिक मार्ग व लुँ-चि या खानीत थःगु नियन्त्रणय् लाकल। थुकिया दकलय् नांजाःम्ह शासक [[मान्सा मुसा]] (Mansa Musa) खः, गुम्हेस्यां १३२४इ मक्काया हज यात्रा यानाः थःगु अपार लुँ व धन-सम्पत्ति ब्वयेगु ज्या यानादिल। मान्सा मुसाया पालय् [[तिम्बक्तु]] (Timbuktu) नगर इस्लामी शिक्षा, कला व व्यापारया हलिमय् नांजाःगु केन्द्र जुल। तिम्बक्तुया संकोरे विश्वविद्यालय (Sankore University) य् द्वलंद्व पाण्डुलिपि व विद्वानत मुन। माली साम्राज्यया समृद्धिया मू आधार सहारा पार व्यापार, बुँज्या व कर प्रणाली खः। थ थ्व साम्राज्यय् 'कुरुकान फुगा' (Kurukan Fuga) नांया मौखिक संविधान आधारित कानुन लागू जुयाच्वन। १५गु शताब्दी लिपा [[सांगहाई साम्राज्य]]या उदय व आन्तरिक उत्तराधिकारया द्वन्द्वं माली साम्राज्य कमजोर जुयावन। थ्व साम्राज्ययात अफ्रिकाय् संस्कृति, समृद्धिया व इस्लामी सभ्यताया स्वर्णयुगया रूपय् कायेगु या। * [[अल्मोराविद राजवंश]]: ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या [[अन्दालुसिया]] (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु। * सोङ्गहाइ साम्राज्य: थ्व साम्राज्य १५गु व १६गु शताब्दीइ पश्चिमी अफ्रिकाय् स्थापित अफ्रिकन इतिहासया दकलय् तःधंगु साम्राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]]या क्षेत्रय् विकास जुल व थुकिया मू केन्द्र गाओ (Gao) नगर खः। न्हापा माली साम्राज्यया अधीनय् च्वंगु सांगहाईं लिपा थःगु स्वतन्त्रता कायम यानाः विशाल साम्राज्य दयेकल। साम्राज्यया महान संस्थापक सन्नी अली (Sonni Ali) नं थःगु सैनिक अभियानं [[तिम्बक्तु]] व [[जेन्ने]] (Djenné) थें जाःगु मू व्यापारिक नगरत कब्जा यात। सन्नी अली लिपा अस्किया मोहम्मद (Askia Mohammad) साम्राज्यया शासक जुल, गुम्हेस्यां केन्द्रीकृत प्रशासनिक प्रणाली व इस्लामी कानुन लागू यात। अस्किया मोहम्मदया पालय् सोङ्गहाइ साम्राज्यं कला, विज्ञान, व इस्लामी शिक्षाया ख्यले तःधंगु प्रगति यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा पार व्यापारय् आधारित जुयाच्वन, गन लुँ, दास, व चि मू व्यापारिक वस्तुत खः। सोङ्गहाइ साम्राज्यया शक्तिशाली सेना व व्यवस्थित नौसेनां [[नाइजर खुसि]]या व्यापार मार्गया सुरक्षा यानाच्वन। १५९१इ मोरक्कोया सादी राजवंशं तोन्दिबीया युद्धय् (Battle of Tondibi) आधुनिक तुपः/बन्दुक व तोपया प्रयोग यानाः सोङ्गहाइ सेनायात पराजित यात। थ थ्व पराजय लिपा सोङ्गहाइ साम्राज्य छिन्नभिन्न जुल व अफ्रिकाय् विशाल साम्राज्यतया युग क्वचाल। * [[कानेम–बोर्नु साम्राज्य]]: थ्व मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। * सांस्कृतिक केन्द्र: तिम्बकतु (Timbuktu) थ्व ईया शिक्षा व समृद्धिया निंतिं नांजाःगु सहर खः। ===दक्षिणी अफ्रिका=== * बार्तुल (Great Zimbabwe): दक्षिण अफ्रिकाया थ्व थासय् ल्वहँया तःधंगु संरचनात दयेकूगु खनेदु। ===पूर्वी अफ्रिका=== * [[अजुरान सल्तनत]]: छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। * [[इथियोपियन साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्ययात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। == औपनिवेशिक काल == १९-गू शताब्दीया अन्त्यय् युरोपीय शक्तितय्सं अफ्रिकायात थःथः दथुय् ब्वथल, गुकियात "Scramble for Africa" धाइ: * '''बर्लिन सम्मेलन (१८८४-८५):''' थ्व सम्मेलनं अफ्रिकाया सीमा निर्धारण याकल, गुकिया '''प्रभाव''' आःतक नं अफ्रिकाया सीमा विवादय् खनेदु। * '''शोक व संघर्ष:''' औपनिवेशिक शासनं अफ्रिकाया प्राकृतिक स्रोतया दोहन यात अले दास व्यापार (Slave trade) पाखें मानवीय संकट हल। == आधुनिक अफ्रिका व स्वतन्त्रता == २०-गू शताब्दीया दथुपाखें अफ्रिकी राष्ट्रतय्सं स्वतन्त्रता प्राप्त यायेगु सुरु यात: * '''पान-अफ्रिकानिजिम (Pan-Africanism):''' अफ्रिकी एकताया निंतिं थ्व विचाः तसकं नांजाल। * '''[[नेल्सन मन्डेला]]:''' दक्षिण अफ्रिकाया रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्धया लडाईं हलिं न्यंकं मानवीय न्यायया निंतिं तःधंगु प्रभाव लाकल। == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव आधुनिक हलिंया संगीत, कला, व राजनीतिइ खनेदु। अफ्रिकी डायस्पोरा (Diaspora) नं हलिंया संस्कृति विकासय् महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितूगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिका]] == लिधंसा == <references /> * Shillington, Kevin (2012). ''History of Africa''. * UNESCO (1981). ''General History of Africa''. [[Category:इतिहास]] [[Category:अफ्रिका]] 8bu0i7pt4qxsjh0n7cuy7gwwvjm4fc1 1124621 1124620 2026-09-11T03:37:23Z Eukesh 11 /* पश्चिमी अफ्रिका */ 1124621 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/अफ्रिकाया इतिहास}} '''अफ्रिकाया इतिहास''' मनू जातिया विकास निसें आधुनिक गणतन्त्र तकया छगू तसकं ताःहाकःगु व जटिल इतिहास खः। अफ्रिकायात "मनू जातिया उद्गम थाय्" (Cradle of Humankind) धकाः नं हनि। == प्राचीन काल == अफ्रिकाया प्राचीन इतिहास हलिंया सभ्यताया विकासय् तसकं महत्त्वपूर्ण दु: * '''[[प्राचीन मिश्र]]:''' नाइल खुसिया सिथय् विकसित जूगु थ्व सभ्यता थःगु पिरामिड, ममी, व उन्नत लिपि (Hieroglyphics) या निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। * '''कुश व अक्सुम (Kush and Aksum):''' थ्व राज्यतय्सं व्यापार व वास्तुकलाय् तःधंगु '''प्रभाव''' लाकल। अक्सुम साम्राज्यं रोमन साम्राज्य नाप व्यापारिक स्वापू दयेकल। * '''[[कार्थेज]] :''' उत्तर अफ्रिकाया थ्व शक्तिशाली नगर-राज्यं भूमध्यसागरया व्यापारय् थःगु आधिपत्य दयेकल। == मध्यकाल व तःधंगु साम्राज्यत == मध्यकालय् अफ्रिकाया थीथी राज्यतेगु सुवर्ण युग खनेदु: ===पश्चिमी अफ्रिका=== * [[घाना साम्राज्य]]: पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क दयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। * [[माली साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्य पश्चिमी अफ्रिकाय् १२३५ निसें १६७० तक्क दयाच्वंगु छगू विशाल व तःमि मन्दिङ्गो (Mandinka) साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सुन्दिआता केइता (Sundiata Keita) नं [[सोसः साम्राज्य]]यात बुकाः याःगु खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]] (Niger River) या ताःहाकःगु लागाय् दयाच्वन व थुकिया मू राजधानी [[नियानी]] (Niani) खः। माली साम्राज्यं [[घाना साम्राज्य]]या पुलांगु व्यापारिक मार्ग व लुँ-चि या खानीत थःगु नियन्त्रणय् लाकल। थुकिया दकलय् नांजाःम्ह शासक [[मान्सा मुसा]] (Mansa Musa) खः, गुम्हेस्यां १३२४इ मक्काया हज यात्रा यानाः थःगु अपार लुँ व धन-सम्पत्ति ब्वयेगु ज्या यानादिल। मान्सा मुसाया पालय् [[तिम्बक्तु]] (Timbuktu) नगर इस्लामी शिक्षा, कला व व्यापारया हलिमय् नांजाःगु केन्द्र जुल। तिम्बक्तुया संकोरे विश्वविद्यालय (Sankore University) य् द्वलंद्व पाण्डुलिपि व विद्वानत मुन। माली साम्राज्यया समृद्धिया मू आधार सहारा पार व्यापार, बुँज्या व कर प्रणाली खः। थ थ्व साम्राज्यय् 'कुरुकान फुगा' (Kurukan Fuga) नांया मौखिक संविधान आधारित कानुन लागू जुयाच्वन। १५गु शताब्दी लिपा [[सांगहाई साम्राज्य]]या उदय व आन्तरिक उत्तराधिकारया द्वन्द्वं माली साम्राज्य कमजोर जुयावन। थ्व साम्राज्ययात अफ्रिकाय् संस्कृति, समृद्धिया व इस्लामी सभ्यताया स्वर्णयुगया रूपय् कायेगु या। * [[अल्मोराविद राजवंश]]: ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या [[अन्दालुसिया]] (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु। * [[सोङ्गहाइ साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्य १५गु व १६गु शताब्दीइ पश्चिमी अफ्रिकाय् स्थापित अफ्रिकन इतिहासया दकलय् तःधंगु साम्राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]]या क्षेत्रय् विकास जुल व थुकिया मू केन्द्र गाओ (Gao) नगर खः। न्हापा माली साम्राज्यया अधीनय् च्वंगु सांगहाईं लिपा थःगु स्वतन्त्रता कायम यानाः विशाल साम्राज्य दयेकल। साम्राज्यया महान संस्थापक सन्नी अली (Sonni Ali) नं थःगु सैनिक अभियानं [[तिम्बक्तु]] व [[जेन्ने]] (Djenné) थें जाःगु मू व्यापारिक नगरत कब्जा यात। सन्नी अली लिपा अस्किया मोहम्मद (Askia Mohammad) साम्राज्यया शासक जुल, गुम्हेस्यां केन्द्रीकृत प्रशासनिक प्रणाली व इस्लामी कानुन लागू यात। अस्किया मोहम्मदया पालय् सोङ्गहाइ साम्राज्यं कला, विज्ञान, व इस्लामी शिक्षाया ख्यले तःधंगु प्रगति यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा पार व्यापारय् आधारित जुयाच्वन, गन लुँ, दास, व चि मू व्यापारिक वस्तुत खः। सोङ्गहाइ साम्राज्यया शक्तिशाली सेना व व्यवस्थित नौसेनां [[नाइजर खुसि]]या व्यापार मार्गया सुरक्षा यानाच्वन। १५९१इ मोरक्कोया सादी राजवंशं तोन्दिबीया युद्धय् (Battle of Tondibi) आधुनिक तुपः/बन्दुक व तोपया प्रयोग यानाः सोङ्गहाइ सेनायात पराजित यात। थ थ्व पराजय लिपा सोङ्गहाइ साम्राज्य छिन्नभिन्न जुल व अफ्रिकाय् विशाल साम्राज्यतया युग क्वचाल। * [[कानेम–बोर्नु साम्राज्य]]: थ्व मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। * सांस्कृतिक केन्द्र: तिम्बकतु (Timbuktu) थ्व ईया शिक्षा व समृद्धिया निंतिं नांजाःगु सहर खः। ===दक्षिणी अफ्रिका=== * बार्तुल (Great Zimbabwe): दक्षिण अफ्रिकाया थ्व थासय् ल्वहँया तःधंगु संरचनात दयेकूगु खनेदु। ===पूर्वी अफ्रिका=== * [[अजुरान सल्तनत]]: छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। * [[इथियोपियन साम्राज्य]]: थ्व साम्राज्ययात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। == औपनिवेशिक काल == १९-गू शताब्दीया अन्त्यय् युरोपीय शक्तितय्सं अफ्रिकायात थःथः दथुय् ब्वथल, गुकियात "Scramble for Africa" धाइ: * '''बर्लिन सम्मेलन (१८८४-८५):''' थ्व सम्मेलनं अफ्रिकाया सीमा निर्धारण याकल, गुकिया '''प्रभाव''' आःतक नं अफ्रिकाया सीमा विवादय् खनेदु। * '''शोक व संघर्ष:''' औपनिवेशिक शासनं अफ्रिकाया प्राकृतिक स्रोतया दोहन यात अले दास व्यापार (Slave trade) पाखें मानवीय संकट हल। == आधुनिक अफ्रिका व स्वतन्त्रता == २०-गू शताब्दीया दथुपाखें अफ्रिकी राष्ट्रतय्सं स्वतन्त्रता प्राप्त यायेगु सुरु यात: * '''पान-अफ्रिकानिजिम (Pan-Africanism):''' अफ्रिकी एकताया निंतिं थ्व विचाः तसकं नांजाल। * '''[[नेल्सन मन्डेला]]:''' दक्षिण अफ्रिकाया रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्धया लडाईं हलिं न्यंकं मानवीय न्यायया निंतिं तःधंगु प्रभाव लाकल। == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव == अफ्रिकाया इतिहासया प्रभाव आधुनिक हलिंया संगीत, कला, व राजनीतिइ खनेदु। अफ्रिकी डायस्पोरा (Diaspora) नं हलिंया संस्कृति विकासय् महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितूगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिका]] == लिधंसा == <references /> * Shillington, Kevin (2012). ''History of Africa''. * UNESCO (1981). ''General History of Africa''. [[Category:इतिहास]] [[Category:अफ्रिका]] ljs7068ibrt91z45xjbc8d5r0iblte1 0 308094 1124391 1123828 2026-09-10T17:03:27Z Eukesh 11 1124391 wikitext text/x-wiki '''ब्रिटिश आइल्स''' (British Isles) उत्तर-पश्चिम युरोपया समुद्रय् लाःगु छगू न्हसिभुपुचः ख। थ्व न्हसिभुपुचलय् [[ग्रेट ब्रिटेन]], [[आयरल्यान्ड]] व नापंया यक्व चिधंगु न्हसिभुत ला। थ्व थासय् [[संयुक्त अधिराज्य]] (United Kingdom) व [[आयरल्यान्ड गणराज्य]] (Republic of Ireland) नांया निगु स्वतन्त्र देय् दु। थ्व न्हसिभुपुचः उत्तर महासागर व एत्लान्तिक महासागरया दथुइ ला। थनया मू भाषा अंग्रेजी भाषा ख, अथेसा केल्टिक भाषात नं ल्हाइ। थ्व थाय्या इतिहास यक्व पुलांगु व समृद्ध दु। थ्व न्हसिभुतयेगु भूगोलय् तःजाःथाय्, ख्यः व बांलाःगु समुद्र तट दु। थ्व थासय् युरोपया औद्योगिक क्रान्तिया सुरु जुगु ख। थ्व थाय् हलिमया राजनीति व संस्कृतिइ तःधंगु प्रभाव दुगु थाय् ख। ==इतिहास== ब्रिटिश न्हसिभुपुचःया इतिहास धाःगु युरोप महाद्वीपया उत्तर-पश्चिमय् दुगु ग्रेट ब्रिटेन, आयरल्याण्ड व नापं च्वंगु चिधँगु न्हसिभुतयेगु मंका इतिहास खः। थ्व लागाय् ल्वहँ ई (Stone Age) निसें हे मनूत च्वनाःवःगु दसिं दु। प्राचीन ईलय् थन केल्टिक (Celtic) जनजातितयेगु वर्चस्व दुगु खः, गुपिंसं थःगु ब्यागलं भाय् व तजिलजि दयेकल। ईसापूर्व न्हापांगु शताब्दीइ रोमन साम्राज्यं (Roman Empire) ब्रिटेनय् आक्रमण यानाः थःगु शासन पलिस्था यात व छुं शताब्दी तक थन शासन यात। रोमन प्रभाव सिधयेधुंकाः एङ्ग्लो-स्याक्सोन व भाइकिङतयेगु आक्रमण जुल, गुकिं थ्व क्षेत्रया सामाजिक व भाषिक पहः दयेकल। सन् १०६६य् नर्मन विजयं (Norman Conquest) इंग्ल्याण्डया इतिहासयात न्हुगु मोड बिल व सामन्ती व्यवस्था न्ह्यथल। मध्यकालय् इंग्ल्याण्ड, स्कटल्याण्ड, वेल्स, व आयरल्याण्डया दथुइ ताःहाकःगु राजनीतिक व सैन्य द्वन्द्व जुयाच्वन। १६गु शताब्दीइ प्रोटेस्टेन्ट सुधार (Reformation) या झ्वलय् थ्व न्हसिभुपुचलय् धार्मिक व राजनीतिक हिउपा वल। लिपा १७गु व १८गु शताब्दीइ युनियनया ऐन नाप ब्रिटिश साम्राज्यया उदय जुल। औद्योगिक क्रान्ति (Industrial Revolution) थ्व क्षेत्रं हे न्ह्याःगु खः, गुकिं हलिमया अर्थतन्त्रयात परिमार्जित यात। २०गु शताब्दीइ निगुलिं विश्वयुद्धया प्रभाव थ्व न्हसिभुपुचलय् लातः व आयरल्याण्डया ब्वथला जुयाः आयरिश स्वतन्त्र राज्य दन। थौंकन्हे ब्रिटिश न्हसिभुपुचलय् युनाइटेड किंगडम व रिपब्लिक अफ आयरल्याण्ड दुथ्याः, गुकिया समृद्ध व जटिल इतिहास दु। ==स्वयादिसँ== * [[बेलायत]] * [[आयरल्यान्द]] [[Category:न्हसिभु]] [[en:British Isles]] 5zis1tr92r33e7hj0gz4eznm6bwpfo4 0 308366 1124581 1124308 2026-09-11T03:00:37Z Eukesh 11 1124581 wikitext text/x-wiki '''इथियोपियाया इतिहास''' धाःगु [[अफ्रिका]] महाद्वीपया छगू अद्भूत व पुलांगु इतिहास खः। थ्व देय्यात प्राचीन ईलय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकीगु खः। इथियोपियायात मानव सभ्यताया प्रारम्भिक थाय् मध्ये छगूया रुपय् कायेगु या, छाय्‌धाःसा थन ३२ लाख दँ पुलांगु होमिनीड 'लुसी' (Lucy) या अवशेष लुयावःगु दु। प्राचीन ईलय् थन [[अक्सुम साम्राज्य]] (Aksumite Empire) विकसित जुल, गुकिं व्यापार, वास्तुकला व नौवाहनया ख्यलय् तःधँगु प्रगति यात। अक्सुम साम्राज्यं न्हापांगु शताब्दीइ क्रिश्चियन धर्मयात आधिकारिक धर्मया रुपय् स्वीकार याःगु खः। युरोपीय शक्तितयेसं अफ्रिकायात थःगु औपनिवेशिक कब्जा दुने लाकूगु ईलय् नं इथियोपिया थःगु स्वतन्त्रता रक्षा यायेत सफल जुल। सन् १८९६य् जुगु अदवाया युद्धय् (Battle of Adwa) इथियोपियाया सेनां इटलीया सेनायात बुकाः थःगु सार्वभौमसत्ता रक्षा याःगु खः। निक्वःगु विश्वयुद्धया ईलय् इटलीं छुं ई थुकियात कब्जा याःसां लिपा हाकनं स्वतन्त्र जुल। सम्राट हैल सेलासी (Haile Selassie) थ्व देशया छम्ह प्रभावशाली व प्रसिद्ध शासक खः, सुनां देय्यात आधुनिकता पाखे यंकल। लिपा सन् १९७४य् कम्युनिष्ट शासन (Derg) या पलिस्था जुल व राजतन्त्रया अन्त्य जुल। सन् १९९१य् कम्युनिष्ट शासन क्वचाल व संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रया पलिस्था जुल। थौंकन्हे इथियोपिया अफ्रिकन युनियन (African Union) या मुख्यालय दूगु महत्त्वपूर्ण राष्ट्र खः। ==कालखण्ड== ===इथियोपियन साम्राज्य=== थुकियात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। ==स्वयादिसँ== * [[इथियोपिया]] [[Category:इथियोपियाया इतिहास]] [[en:History of Ethiopia]] jrm4swf7qj7shudpyhq192kunzdz0tz 1124586 1124581 2026-09-11T03:02:01Z Eukesh 11 /* इथियोपियन साम्राज्य */ 1124586 wikitext text/x-wiki '''इथियोपियाया इतिहास''' धाःगु [[अफ्रिका]] महाद्वीपया छगू अद्भूत व पुलांगु इतिहास खः। थ्व देय्यात प्राचीन ईलय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकीगु खः। इथियोपियायात मानव सभ्यताया प्रारम्भिक थाय् मध्ये छगूया रुपय् कायेगु या, छाय्‌धाःसा थन ३२ लाख दँ पुलांगु होमिनीड 'लुसी' (Lucy) या अवशेष लुयावःगु दु। प्राचीन ईलय् थन [[अक्सुम साम्राज्य]] (Aksumite Empire) विकसित जुल, गुकिं व्यापार, वास्तुकला व नौवाहनया ख्यलय् तःधँगु प्रगति यात। अक्सुम साम्राज्यं न्हापांगु शताब्दीइ क्रिश्चियन धर्मयात आधिकारिक धर्मया रुपय् स्वीकार याःगु खः। युरोपीय शक्तितयेसं अफ्रिकायात थःगु औपनिवेशिक कब्जा दुने लाकूगु ईलय् नं इथियोपिया थःगु स्वतन्त्रता रक्षा यायेत सफल जुल। सन् १८९६य् जुगु अदवाया युद्धय् (Battle of Adwa) इथियोपियाया सेनां इटलीया सेनायात बुकाः थःगु सार्वभौमसत्ता रक्षा याःगु खः। निक्वःगु विश्वयुद्धया ईलय् इटलीं छुं ई थुकियात कब्जा याःसां लिपा हाकनं स्वतन्त्र जुल। सम्राट हैल सेलासी (Haile Selassie) थ्व देशया छम्ह प्रभावशाली व प्रसिद्ध शासक खः, सुनां देय्यात आधुनिकता पाखे यंकल। लिपा सन् १९७४य् कम्युनिष्ट शासन (Derg) या पलिस्था जुल व राजतन्त्रया अन्त्य जुल। सन् १९९१य् कम्युनिष्ट शासन क्वचाल व संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रया पलिस्था जुल। थौंकन्हे इथियोपिया अफ्रिकन युनियन (African Union) या मुख्यालय दूगु महत्त्वपूर्ण राष्ट्र खः। ==कालखण्ड== ===इथियोपियन साम्राज्य=== {{मू पौ|इथियोपियन साम्राज्य}} थुकियात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। ==स्वयादिसँ== * [[इथियोपिया]] [[Category:इथियोपियाया इतिहास]] [[en:History of Ethiopia]] 9hdxzo2us7vma4ku8mgfv9jr35182sx 0 308370 1124604 1124315 2026-09-11T03:15:05Z Eukesh 11 1124604 wikitext text/x-wiki '''नाइजेरियाया इतिहास''' धाःगु पश्चिम अफ्रिकाया दकले अप्वः जनसंख्या दुगु राष्ट्रया प्राचीन निसें आधुनिक ई तकया इतिहास खः। ईसापूर्व १५०० निसें थन नोक संस्कृति (Nok culture) या विकास जुल, गुकिं थःगु धातु कला व चाया मुर्तिया निंतिं नांजाः। मध्यकालय् थन कानेम-बोर्नु साम्राज्य, हौसा राज्यत, योरुबा साम्राज्य (ओयो व बेनिन), व सोकोतो खलिफत थेंज्याःगु शक्तिशाली राज्यतयेगु विकास जुल। थ्व क्षेत्रय् ट्रान्स-सहारा व्यापार व लिपा ट्रान्स-एत्लान्टिक दास व्यापारया तःधँगु प्रभाव लाःगु खः। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् बेलायतं थ्व क्षेत्रयात थःगु औपनिवेशिक कब्जा दुने यात व सन् १९१४य् उत्तरी व दक्षिणी नाइजेरियायात छथासय् स्वानाः नाइजेरिया दयेकल। १ अक्टोबर १९६०य् नाइजेरिया बेलायती शासन निसें पूर्ण स्वतन्त्र जुल। स्वतन्त्रता लिपा देशय् जातीय तनाव व राजनीतिक अस्थिरता अप्वया वल, गुकिया लिच्वः कथं सन् १९६७ निसें १९७० तक नाइजेरियन गृहयुद्ध (Biafran War) जुल। गृहयुद्ध लिपा सैनिक शासन व ताःहाकःगु राजनीतिक संक्रमणया ई वल। सन् १९९९य् प्रजातन्त्र पुनःबहाली जुल व थौंकन्हे नाइजेरिया अफ्रिका महाद्वीपया छगू मू आर्थिक व राजनीतिक शक्ति जूगु दु। ==कालखण्ड== ===कानेम–बोर्नु साम्राज्य=== {{मू पौ|कानेम-बोर्नु साम्राज्य}} थ्व साम्राज्य मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। ==स्वयादिसँ== * [[नाइजेरिया]] [[Category:नाइजेरियाया इतिहास]] [[en:History of Nigeria]] fmhyzmwixm9s4an2jil5jgfm6igwafm 0 308385 1124468 1124348 2026-09-10T19:18:14Z Eukesh 11 1124468 wikitext text/x-wiki '''मेक्सिकोया इतिहास''' धाःगु उत्तर अमेरिकाया दक्षिणी भागय् विकसित जुगु जटिल व प्राचीन सभ्यतातयेगु इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया न्ह्यः थन [[ओल्मेक]], [[माया]], तोल्तेक, व एज्टेक (Aztec) थेंज्याःगु महान मेसोअमेरिकन सभ्यतात विकसित जुगु खः। सन् १५१९ निसें १५२१ या दथुइ स्पेनिश कन्किस्तादोर एरनान कोर्तेस (Hernán Cortés) या नेतृत्वय् [[एज्टेक साम्राज्य]]यात त्याकाः स्पेनं थुकियात 'न्यू स्पेन' (New Spain) या रुपय् ३०० दँ तक औपनिवेशिक शासन यात। १६ सेप्टेम्बर १८१०य् मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या आह्वानं मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्याःगु खः व सन् १८२१य् मेक्सिको स्पेन निसें स्वतन्त्र जुल। स्वतन्त्रता लिपा मेक्सिकोय् राजनीतिक अस्थिरता व युद्धया ई वल; सन् १८४६-१८४८ या मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धय् मेक्सिकों थःगु तःधँगु उत्तरी भूभाग अमेरिकायात त्वःतेमाल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् पोर्फिरियो दिआजया तानाशाही शासन लिपा सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोया क्रान्ति (Mexican Revolution) जुल, गुकिं आधुनिक मेक्सिकोया सामाजिक व राजनीतिक संरचना दयेकल। थौंकन्हे मेक्सिको छगू समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा दुगु व उत्तर अमेरिकाया छगू मू आर्थिक राष्ट्र खः। ==कालखण्ड== ===मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम=== {{मू पौ|मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम}} मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम धाःगु १८१० निसें १८२१ तक मेक्सिकन जनतां स्पेनिश औपनिवेशिक शासन विरुद्ध याःगु ताःहाकःगु सशस्त्र युद्ध खः। थ्व आन्दोलनया शुरुआत १६ सेप्टेम्बर १८१०य् पादरी मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या 'ग्रितो दे दोलोरेस' (Grito de Dolores) आह्वान निसें जुगु खः। स्पेनिश साम्राज्यया ३०० दँ स्वया ताःहाकःगु औपनिवेशिक प्रभुत्व, सामाजिक असमानता, व करया विरोधय् थ्व संग्राम न्ह्याःगु खः। हिदाल्गो लिपा होसे मारिया मोरेलोस थेंज्याःपिं नेतातयेसं छापामार युद्धयात न्ह्याकल। ताःहाकःगु युद्ध लिपा, अगस्तिन दे इतुरबिदे व भिसेन्ते गेरेरों 'इगुआला योजना' (Plan of Iguala) दयेकाः संयुक्त क्रान्तिकारी सेना दयेकल। सन् १८२१य् 'कोर्दोबाया सन्धि' (Treaty of Córdoba) य् हस्ताक्षर जुयाः स्पेनं मेक्सिकोयात छगू स्वतन्त्र राष्ट्रया रुपय् स्वीकार यात। थ्व संग्रामया लिच्वः कथं न्हुगु मेक्सिकन साम्राज्य (प्रथम) या पलिस्था जुल, गुगु लिपा गणतन्त्रय् परिणत जुल। थ्व युद्धं मध्य अमेरिकाया इतिहासयात पूर्णतया हिलाबिल व १६ सेप्टेम्बरयात मेक्सिकोया राष्ट्रीय स्वतन्त्रता दिवस कथं हनि। ==स्वयादिसँ== * [[मेक्सिको]] [[Category:मेक्सिकोया इतिहास]] [[en:History of Mexico]] 72g9uru0240r747iabt8cb8yqub1tsi 1124473 1124468 2026-09-10T19:21:30Z Eukesh 11 /* कालखण्ड */ 1124473 wikitext text/x-wiki '''मेक्सिकोया इतिहास''' धाःगु उत्तर अमेरिकाया दक्षिणी भागय् विकसित जुगु जटिल व प्राचीन सभ्यतातयेगु इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया न्ह्यः थन [[ओल्मेक]], [[माया]], तोल्तेक, व एज्टेक (Aztec) थेंज्याःगु महान मेसोअमेरिकन सभ्यतात विकसित जुगु खः। सन् १५१९ निसें १५२१ या दथुइ स्पेनिश कन्किस्तादोर एरनान कोर्तेस (Hernán Cortés) या नेतृत्वय् [[एज्टेक साम्राज्य]]यात त्याकाः स्पेनं थुकियात 'न्यू स्पेन' (New Spain) या रुपय् ३०० दँ तक औपनिवेशिक शासन यात। १६ सेप्टेम्बर १८१०य् मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या आह्वानं मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्याःगु खः व सन् १८२१य् मेक्सिको स्पेन निसें स्वतन्त्र जुल। स्वतन्त्रता लिपा मेक्सिकोय् राजनीतिक अस्थिरता व युद्धया ई वल; सन् १८४६-१८४८ या मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धय् मेक्सिकों थःगु तःधँगु उत्तरी भूभाग अमेरिकायात त्वःतेमाल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् पोर्फिरियो दिआजया तानाशाही शासन लिपा सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोया क्रान्ति (Mexican Revolution) जुल, गुकिं आधुनिक मेक्सिकोया सामाजिक व राजनीतिक संरचना दयेकल। थौंकन्हे मेक्सिको छगू समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा दुगु व उत्तर अमेरिकाया छगू मू आर्थिक राष्ट्र खः। ==कालखण्ड== ===मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम=== {{मू पौ|मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम}} मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम धाःगु १८१० निसें १८२१ तक मेक्सिकन जनतां स्पेनिश औपनिवेशिक शासन विरुद्ध याःगु ताःहाकःगु सशस्त्र युद्ध खः। थ्व आन्दोलनया शुरुआत १६ सेप्टेम्बर १८१०य् पादरी मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या 'ग्रितो दे दोलोरेस' (Grito de Dolores) आह्वान निसें जुगु खः। स्पेनिश साम्राज्यया ३०० दँ स्वया ताःहाकःगु औपनिवेशिक प्रभुत्व, सामाजिक असमानता, व करया विरोधय् थ्व संग्राम न्ह्याःगु खः। हिदाल्गो लिपा होसे मारिया मोरेलोस थेंज्याःपिं नेतातयेसं छापामार युद्धयात न्ह्याकल। ताःहाकःगु युद्ध लिपा, अगस्तिन दे इतुरबिदे व भिसेन्ते गेरेरों 'इगुआला योजना' (Plan of Iguala) दयेकाः संयुक्त क्रान्तिकारी सेना दयेकल। सन् १८२१य् 'कोर्दोबाया सन्धि' (Treaty of Córdoba) य् हस्ताक्षर जुयाः स्पेनं मेक्सिकोयात छगू स्वतन्त्र राष्ट्रया रुपय् स्वीकार यात। थ्व संग्रामया लिच्वः कथं न्हुगु मेक्सिकन साम्राज्य (प्रथम) या पलिस्था जुल, गुगु लिपा गणतन्त्रय् परिणत जुल। थ्व युद्धं मध्य अमेरिकाया इतिहासयात पूर्णतया हिलाबिल व १६ सेप्टेम्बरयात मेक्सिकोया राष्ट्रीय स्वतन्त्रता दिवस कथं हनि। ===मेक्सिकन क्रान्ति=== मेक्सिनक क्रान्ति सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोय् जुगु छगू तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक क्रान्ति खः। थ्व क्रान्ति ३० दँ स्वया अप्वः ई तक शासन याःम्ह तानाशाह पोर्फिरियो दिआज (Porfirio Díaz) या शासन विरुद्ध न्ह्याःगु खः। फ्रान्सिस्को इ. मादेरों दिआजया तानाशाही शासनयात चुनौती बिल व मुक्कं देशय् क्रान्तिया आह्वान यात। थ्व क्रान्तिकारी आन्दोलनय् एमिलियानो जापाता (Emiliano Zapata) व पान्चो भिल्ला (Pancho Villa) थेंज्याःपिं बुंज्यामि व मजदूर नेतातयेसं मू भूमिका म्हीतल। इमिसं बुँ सुधार, ज्यामि अधिकार, व सामाजिक न्यायया माग यात। थ्व १० दँया ईलय् मेक्सिकोय् ताःहाकःगु आन्तरिक गृहयुद्ध जुल व थीथी राजनीतिक पुचःत दथुइ शक्ति प्राप्त यायेत युद्ध जुल। सन् १९१७य् न्हुगु मेक्सिकन संविधान (Constitution of 1917) पारित जुल, गुकिं सामाजिक अधिकार, बुँ सुधार व शिक्षाया न्हुगु कानूनी आधार दयेकल। मेक्सिकन क्रान्तिं आधुनिक मेक्सिकोया राजनीतिक व सामाजिक संरचना दयेकल व राष्ट्रिय इतिहासयात न्हुगु मोड बिल। ==स्वयादिसँ== * [[मेक्सिको]] [[Category:मेक्सिकोया इतिहास]] [[en:History of Mexico]] jsh7n3nmcauxux2t4kytpjlyg4sq9yd 1124478 1124473 2026-09-10T19:22:36Z Eukesh 11 /* मेक्सिकन क्रान्ति */ 1124478 wikitext text/x-wiki '''मेक्सिकोया इतिहास''' धाःगु उत्तर अमेरिकाया दक्षिणी भागय् विकसित जुगु जटिल व प्राचीन सभ्यतातयेगु इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया न्ह्यः थन [[ओल्मेक]], [[माया]], तोल्तेक, व एज्टेक (Aztec) थेंज्याःगु महान मेसोअमेरिकन सभ्यतात विकसित जुगु खः। सन् १५१९ निसें १५२१ या दथुइ स्पेनिश कन्किस्तादोर एरनान कोर्तेस (Hernán Cortés) या नेतृत्वय् [[एज्टेक साम्राज्य]]यात त्याकाः स्पेनं थुकियात 'न्यू स्पेन' (New Spain) या रुपय् ३०० दँ तक औपनिवेशिक शासन यात। १६ सेप्टेम्बर १८१०य् मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या आह्वानं मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्याःगु खः व सन् १८२१य् मेक्सिको स्पेन निसें स्वतन्त्र जुल। स्वतन्त्रता लिपा मेक्सिकोय् राजनीतिक अस्थिरता व युद्धया ई वल; सन् १८४६-१८४८ या मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धय् मेक्सिकों थःगु तःधँगु उत्तरी भूभाग अमेरिकायात त्वःतेमाल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् पोर्फिरियो दिआजया तानाशाही शासन लिपा सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोया क्रान्ति (Mexican Revolution) जुल, गुकिं आधुनिक मेक्सिकोया सामाजिक व राजनीतिक संरचना दयेकल। थौंकन्हे मेक्सिको छगू समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा दुगु व उत्तर अमेरिकाया छगू मू आर्थिक राष्ट्र खः। ==कालखण्ड== ===मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम=== {{मू पौ|मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम}} मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम धाःगु १८१० निसें १८२१ तक मेक्सिकन जनतां स्पेनिश औपनिवेशिक शासन विरुद्ध याःगु ताःहाकःगु सशस्त्र युद्ध खः। थ्व आन्दोलनया शुरुआत १६ सेप्टेम्बर १८१०य् पादरी मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या 'ग्रितो दे दोलोरेस' (Grito de Dolores) आह्वान निसें जुगु खः। स्पेनिश साम्राज्यया ३०० दँ स्वया ताःहाकःगु औपनिवेशिक प्रभुत्व, सामाजिक असमानता, व करया विरोधय् थ्व संग्राम न्ह्याःगु खः। हिदाल्गो लिपा होसे मारिया मोरेलोस थेंज्याःपिं नेतातयेसं छापामार युद्धयात न्ह्याकल। ताःहाकःगु युद्ध लिपा, अगस्तिन दे इतुरबिदे व भिसेन्ते गेरेरों 'इगुआला योजना' (Plan of Iguala) दयेकाः संयुक्त क्रान्तिकारी सेना दयेकल। सन् १८२१य् 'कोर्दोबाया सन्धि' (Treaty of Córdoba) य् हस्ताक्षर जुयाः स्पेनं मेक्सिकोयात छगू स्वतन्त्र राष्ट्रया रुपय् स्वीकार यात। थ्व संग्रामया लिच्वः कथं न्हुगु मेक्सिकन साम्राज्य (प्रथम) या पलिस्था जुल, गुगु लिपा गणतन्त्रय् परिणत जुल। थ्व युद्धं मध्य अमेरिकाया इतिहासयात पूर्णतया हिलाबिल व १६ सेप्टेम्बरयात मेक्सिकोया राष्ट्रीय स्वतन्त्रता दिवस कथं हनि। ===मेक्सिकन क्रान्ति=== {{मू पौ|मेक्सिकन क्रान्ति}} मेक्सिनक क्रान्ति सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोय् जुगु छगू तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक क्रान्ति खः। थ्व क्रान्ति ३० दँ स्वया अप्वः ई तक शासन याःम्ह तानाशाह पोर्फिरियो दिआज (Porfirio Díaz) या शासन विरुद्ध न्ह्याःगु खः। फ्रान्सिस्को इ. मादेरों दिआजया तानाशाही शासनयात चुनौती बिल व मुक्कं देशय् क्रान्तिया आह्वान यात। थ्व क्रान्तिकारी आन्दोलनय् एमिलियानो जापाता (Emiliano Zapata) व पान्चो भिल्ला (Pancho Villa) थेंज्याःपिं बुंज्यामि व मजदूर नेतातयेसं मू भूमिका म्हीतल। इमिसं बुँ सुधार, ज्यामि अधिकार, व सामाजिक न्यायया माग यात। थ्व १० दँया ईलय् मेक्सिकोय् ताःहाकःगु आन्तरिक गृहयुद्ध जुल व थीथी राजनीतिक पुचःत दथुइ शक्ति प्राप्त यायेत युद्ध जुल। सन् १९१७य् न्हुगु मेक्सिकन संविधान (Constitution of 1917) पारित जुल, गुकिं सामाजिक अधिकार, बुँ सुधार व शिक्षाया न्हुगु कानूनी आधार दयेकल। मेक्सिकन क्रान्तिं आधुनिक मेक्सिकोया राजनीतिक व सामाजिक संरचना दयेकल व राष्ट्रिय इतिहासयात न्हुगु मोड बिल। ==स्वयादिसँ== * [[मेक्सिको]] [[Category:मेक्सिकोया इतिहास]] [[en:History of Mexico]] 5bes57csbo3b5gqm1q0hyt16xfdtqjk 0 308389 1124439 1124360 2026-09-10T18:46:59Z Eukesh 11 /* इतिहास */ 1124439 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] eeyvpooozfxg3dtc8b6uczj6mb5zvtu 1124448 1124439 2026-09-10T18:57:42Z Eukesh 11 /* अमेरिकन गृहयुद्ध */ 1124448 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] niinsg872tra8bj2iocp4sivpgevmdj 1124449 1124448 2026-09-10T18:58:23Z Eukesh 11 /* अमेरिकन क्रान्ति */ 1124449 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] aa5q9sa41x1j9sjp4wbamv00k6nxysh 1124450 1124449 2026-09-10T18:58:56Z Eukesh 11 /* अमेरिकन गृहयुद्ध */ 1124450 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] 0y5gpfzrtcji4lu4s7wkz2t7gn2cfqd 1124484 1124450 2026-09-10T19:27:02Z Eukesh 11 /* अमेरिकन गृहयुद्ध */ 1124484 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ===मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध=== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] k3ggcrnjsvwpny90y2697cux0zd9anp 1124485 1124484 2026-09-10T19:27:19Z Eukesh 11 /* मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध */ 1124485 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] l05vdidncq0ufbinrcbr3m0umc3pf80 1124486 1124485 2026-09-10T19:29:12Z Eukesh 11 /* नागरिक अधिकार आन्दोलन */ 1124486 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] 9jffvqpefv9fk9y1h3blh0f56hdvg23 1124487 1124486 2026-09-10T19:30:28Z Eukesh 11 /* हलिं हताः */ 1124487 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल== ===डस्ट बाउल=== {{मू पौ|डस्ट बाउल}} डस्ट बाउल सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ==निक्वःगु हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] edi4ju1nqjo7fvvpzymg5310cwvixnu 1124488 1124487 2026-09-10T19:30:44Z Eukesh 11 /* म्यानह्यातन प्रोजेक्ट */ 1124488 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल== ===डस्ट बाउल=== {{मू पौ|डस्ट बाउल}} डस्ट बाउल सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ==निक्वःगु हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== {{मू पौ|म्यानह्यातन प्रोजेक्ट}} म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] 2yplp0gh0qujpewg7hser5kul74zgxc 1124489 1124488 2026-09-10T19:33:02Z Eukesh 11 /* निक्वःगु हलिं हताः */ 1124489 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल== ===डस्ट बाउल=== {{मू पौ|डस्ट बाउल}} डस्ट बाउल सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ==निक्वःगु हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== {{मू पौ|म्यानह्यातन प्रोजेक्ट}} म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==शीत हताः== {{मू पौ|शीत हताः}} [[लिपांगु हलिम हताः]] धुंका संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत संघया दथुइ ख्वांगुया वंगु स्वापूं हलिमय् हःगु ध्रुवीकृत अवस्थायात शीत हताः बाय् युद्ध धाइ। शीत युद्ध निक्वःगु विश्वयुद्ध धुंकाः संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत सङ्घ (USSR) व इमिसं नेतृत्व याःगु गुटतयेगु दथुइ जुइगु भूराजनीतिक तनाव व धेधेबल्ला ई ख। थ्व युद्धय् निगू महाशक्ति दथुइ प्रत्यक्ष तःधँगु सैनिक ल्वापू मजुल, अले उकिं थुकियात 'शीत' (ख्याउंगु) युद्ध धाय्‌गु ख। थ्व तनाव सन् १९४७ निसें सन् १९९१ य् सोभियत सङ्घया पतन मजुबिले तक दयाच्वन। शीत युद्धया मू कारण विचारधाराया मतभेद ख, गन अमेरिकां पुँजीवाद व लोकतन्त्रया प्रतिनिधित्व यात धाःसा सोभियत सङ्घं साम्यवादया प्रतिनिधित्व यात। थ्व ईलय् नितां पक्षं आणविक ल्वाभःतेगु तःधँगु भण्डार दयेकल, गुकियात आणविक ल्वाभः धेधेबल्ला (Nuclear arms race) धाइ। थुकिया नापनापं इमिसं अन्तरिक्ष धेधेबल्ला (Space Race) व गुप्तचर ज्याय् नं तःधँगु शक्ति छ्यल। कोरियन युद्ध व भियतनाम युद्ध थेंज्याःगु क्षेत्रिय ल्वापूलय् निगुलिं महाशक्तिं प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रुपं थःथःगु समर्थित पक्षयात ग्वाहालि यात। बर्लिनया अंगः दनेत व क्युबन मिसाइल सङ्कट थज्याःगु घटनात शीत युद्धया दकलय् तनावपूर्ण क्षणत खः। सन् १९९१य् सोभियत सङ्घ विघटन जुइधुंका शीत युद्धया अन्त्य जुल व अमेरिका छगू जक विश्व महाशक्ति कथं दत। ===क्युबन मिसाइल क्राइसिस=== {{मू पौ|क्युबन मिसाइल क्राइसिस}} क्युबन मिसाइल क्राइसिस वा क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] 2t0cres3rg9tebcs5b7zwamqjkbqckm 1124490 1124489 2026-09-10T19:35:55Z Eukesh 11 /* अमेरिकन क्रान्ति */ 1124490 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ===पलिस्थामि अबुपिं=== {{मू पौ|संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुत}} संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुत बाय् फाउन्दिङ्ग फादर्स धाःपिं लिपांगु-१८गु शताब्दीया [[अमेरिकन क्रान्ति|अमेरिकन क्रान्तिकारी]] नेतातेगु छगू पुचः ख। इमिसं झिन्स्वंगु उपनिवेशतेत छपं यासें, ग्रेट ब्रिटेनं स्वतन्त्रताया युद्धया नेतृत्त्व यानादिल। इपिसं [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकाया]] न्हुगु कथंया सरकार दयेकादिल, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्था यानादिल। पलिस्थामि अबुतयेसं संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रता घोषणापत्र, संघया धारा, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया संविधान च्वयादिल व ल्हाचिं तयादिल। थ्व फुक्कं ज्या औपनिवेशिक राजधानी फिलाडेल्फियाय् स्वीकृत जुल। पलिस्थामि अबुतेगु पुचलय् अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्धय् ल्वानाच्वंपिं सैनिक, व मेमेपिं देय्या पलिस्थाय् तःधंगु ग्वहालि याइपिं मनूत दुथ्याः। संयुक्त राज्य अमेरिकाया "अबु"या रुपय् दकलय् बांलाक्क म्हसीकाम्ह छम्ह मनु [[जर्ज वाशिङ्तन|जर्ज वाशिंगटन]] ख। वय्कलं अमेरिकी क्रान्तिइ छम्ह जनरल व राष्ट्रया न्हापांम्ह राष्ट्रपतिया रुपय् ज्या यानादिल। सन् १९७३इ इतिहासकार रिचर्ड बी मोरिसं नेतृत्व, दीर्घायु व राजनेताया "त्रिकोणीय परीक्षण" धाःगुया आधारय् ७म्ह व्यक्तियात मू संस्थापकया रुपय् म्हसीकादिल: [[जन एडम्स]], [[बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन]], [[अलेक्जेन्डर ह्यामिल्टन]], [[जन जे]], [[थोमस जेफरसन]], [[जेम्स म्याडिसन]], व [[जर्ज वाशिंगटन]]। अधिकांश पलिस्थामि अबुत अंग्रेजी वंशयापिं ख, यद्यपि यक्वसिया पारिवारिक इतिहास ब्रिटिश आइल्सया थी-थी क्षेत्रया दु, गुकिलि स्कटल्याण्ड, वेल्स व आयरल्याण्ड नं ला। थ्व नापं, गुलिं पलिस्थामितेगु वंशज औपनिवेशिक युगय् न्यूयर्क ( न्यू नेदरल्याण्ड )या न्हापाया डच च्वनामितेगु वंशज नं दु। नापं, गुलिं पलिस्थामित [[फ्रान्स|फ्रान्सय्]] धार्मिक उत्पीडनपाखें बिसुंवया उपनिवेशय् च्वंपिं फ्रान्सेली ह्युगेनोततेगु सन्तान ख। <ref name="English Emigration">{{Cite web|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAEengland.htm|title=English Emigration.}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6REAYXK1HmMC&q=dutch+founding+fathers|title=New Netherland and the Dutch Origins of American Religious Liberty}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OYNTyp6XjcAC&q=french+huguenot+founding+fathers+america|title=The Huguenots in France and America}}</ref> ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल== ===डस्ट बाउल=== {{मू पौ|डस्ट बाउल}} डस्ट बाउल सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ==निक्वःगु हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== {{मू पौ|म्यानह्यातन प्रोजेक्ट}} म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==शीत हताः== {{मू पौ|शीत हताः}} [[लिपांगु हलिम हताः]] धुंका संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत संघया दथुइ ख्वांगुया वंगु स्वापूं हलिमय् हःगु ध्रुवीकृत अवस्थायात शीत हताः बाय् युद्ध धाइ। शीत युद्ध निक्वःगु विश्वयुद्ध धुंकाः संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत सङ्घ (USSR) व इमिसं नेतृत्व याःगु गुटतयेगु दथुइ जुइगु भूराजनीतिक तनाव व धेधेबल्ला ई ख। थ्व युद्धय् निगू महाशक्ति दथुइ प्रत्यक्ष तःधँगु सैनिक ल्वापू मजुल, अले उकिं थुकियात 'शीत' (ख्याउंगु) युद्ध धाय्‌गु ख। थ्व तनाव सन् १९४७ निसें सन् १९९१ य् सोभियत सङ्घया पतन मजुबिले तक दयाच्वन। शीत युद्धया मू कारण विचारधाराया मतभेद ख, गन अमेरिकां पुँजीवाद व लोकतन्त्रया प्रतिनिधित्व यात धाःसा सोभियत सङ्घं साम्यवादया प्रतिनिधित्व यात। थ्व ईलय् नितां पक्षं आणविक ल्वाभःतेगु तःधँगु भण्डार दयेकल, गुकियात आणविक ल्वाभः धेधेबल्ला (Nuclear arms race) धाइ। थुकिया नापनापं इमिसं अन्तरिक्ष धेधेबल्ला (Space Race) व गुप्तचर ज्याय् नं तःधँगु शक्ति छ्यल। कोरियन युद्ध व भियतनाम युद्ध थेंज्याःगु क्षेत्रिय ल्वापूलय् निगुलिं महाशक्तिं प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रुपं थःथःगु समर्थित पक्षयात ग्वाहालि यात। बर्लिनया अंगः दनेत व क्युबन मिसाइल सङ्कट थज्याःगु घटनात शीत युद्धया दकलय् तनावपूर्ण क्षणत खः। सन् १९९१य् सोभियत सङ्घ विघटन जुइधुंका शीत युद्धया अन्त्य जुल व अमेरिका छगू जक विश्व महाशक्ति कथं दत। ===क्युबन मिसाइल क्राइसिस=== {{मू पौ|क्युबन मिसाइल क्राइसिस}} क्युबन मिसाइल क्राइसिस वा क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] czni9dsz00t4mmqfhq6n8gsk0d4m80f 1124491 1124490 2026-09-10T19:36:20Z Eukesh 11 /* पलिस्थामि अबुपिं */ 1124491 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ===पलिस्थामि अबुपिं=== {{मू पौ|संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुपिं}} संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुत बाय् फाउन्दिङ्ग फादर्स धाःपिं लिपांगु-१८गु शताब्दीया [[अमेरिकन क्रान्ति|अमेरिकन क्रान्तिकारी]] नेतातेगु छगू पुचः ख। इमिसं झिन्स्वंगु उपनिवेशतेत छपं यासें, ग्रेट ब्रिटेनं स्वतन्त्रताया युद्धया नेतृत्त्व यानादिल। इपिसं [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकाया]] न्हुगु कथंया सरकार दयेकादिल, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्था यानादिल। पलिस्थामि अबुतयेसं संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रता घोषणापत्र, संघया धारा, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया संविधान च्वयादिल व ल्हाचिं तयादिल। थ्व फुक्कं ज्या औपनिवेशिक राजधानी फिलाडेल्फियाय् स्वीकृत जुल। पलिस्थामि अबुतेगु पुचलय् अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्धय् ल्वानाच्वंपिं सैनिक, व मेमेपिं देय्या पलिस्थाय् तःधंगु ग्वहालि याइपिं मनूत दुथ्याः। संयुक्त राज्य अमेरिकाया "अबु"या रुपय् दकलय् बांलाक्क म्हसीकाम्ह छम्ह मनु [[जर्ज वाशिङ्तन|जर्ज वाशिंगटन]] ख। वय्कलं अमेरिकी क्रान्तिइ छम्ह जनरल व राष्ट्रया न्हापांम्ह राष्ट्रपतिया रुपय् ज्या यानादिल। सन् १९७३इ इतिहासकार रिचर्ड बी मोरिसं नेतृत्व, दीर्घायु व राजनेताया "त्रिकोणीय परीक्षण" धाःगुया आधारय् ७म्ह व्यक्तियात मू संस्थापकया रुपय् म्हसीकादिल: [[जन एडम्स]], [[बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन]], [[अलेक्जेन्डर ह्यामिल्टन]], [[जन जे]], [[थोमस जेफरसन]], [[जेम्स म्याडिसन]], व [[जर्ज वाशिंगटन]]। अधिकांश पलिस्थामि अबुत अंग्रेजी वंशयापिं ख, यद्यपि यक्वसिया पारिवारिक इतिहास ब्रिटिश आइल्सया थी-थी क्षेत्रया दु, गुकिलि स्कटल्याण्ड, वेल्स व आयरल्याण्ड नं ला। थ्व नापं, गुलिं पलिस्थामितेगु वंशज औपनिवेशिक युगय् न्यूयर्क ( न्यू नेदरल्याण्ड )या न्हापाया डच च्वनामितेगु वंशज नं दु। नापं, गुलिं पलिस्थामित [[फ्रान्स|फ्रान्सय्]] धार्मिक उत्पीडनपाखें बिसुंवया उपनिवेशय् च्वंपिं फ्रान्सेली ह्युगेनोततेगु सन्तान ख। <ref name="English Emigration">{{Cite web|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAEengland.htm|title=English Emigration.}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6REAYXK1HmMC&q=dutch+founding+fathers|title=New Netherland and the Dutch Origins of American Religious Liberty}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OYNTyp6XjcAC&q=french+huguenot+founding+fathers+america|title=The Huguenots in France and America}}</ref> ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल== ===डस्ट बाउल=== {{मू पौ|डस्ट बाउल}} डस्ट बाउल सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ==निक्वःगु हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== {{मू पौ|म्यानह्यातन प्रोजेक्ट}} म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==शीत हताः== {{मू पौ|शीत हताः}} [[लिपांगु हलिम हताः]] धुंका संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत संघया दथुइ ख्वांगुया वंगु स्वापूं हलिमय् हःगु ध्रुवीकृत अवस्थायात शीत हताः बाय् युद्ध धाइ। शीत युद्ध निक्वःगु विश्वयुद्ध धुंकाः संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत सङ्घ (USSR) व इमिसं नेतृत्व याःगु गुटतयेगु दथुइ जुइगु भूराजनीतिक तनाव व धेधेबल्ला ई ख। थ्व युद्धय् निगू महाशक्ति दथुइ प्रत्यक्ष तःधँगु सैनिक ल्वापू मजुल, अले उकिं थुकियात 'शीत' (ख्याउंगु) युद्ध धाय्‌गु ख। थ्व तनाव सन् १९४७ निसें सन् १९९१ य् सोभियत सङ्घया पतन मजुबिले तक दयाच्वन। शीत युद्धया मू कारण विचारधाराया मतभेद ख, गन अमेरिकां पुँजीवाद व लोकतन्त्रया प्रतिनिधित्व यात धाःसा सोभियत सङ्घं साम्यवादया प्रतिनिधित्व यात। थ्व ईलय् नितां पक्षं आणविक ल्वाभःतेगु तःधँगु भण्डार दयेकल, गुकियात आणविक ल्वाभः धेधेबल्ला (Nuclear arms race) धाइ। थुकिया नापनापं इमिसं अन्तरिक्ष धेधेबल्ला (Space Race) व गुप्तचर ज्याय् नं तःधँगु शक्ति छ्यल। कोरियन युद्ध व भियतनाम युद्ध थेंज्याःगु क्षेत्रिय ल्वापूलय् निगुलिं महाशक्तिं प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रुपं थःथःगु समर्थित पक्षयात ग्वाहालि यात। बर्लिनया अंगः दनेत व क्युबन मिसाइल सङ्कट थज्याःगु घटनात शीत युद्धया दकलय् तनावपूर्ण क्षणत खः। सन् १९९१य् सोभियत सङ्घ विघटन जुइधुंका शीत युद्धया अन्त्य जुल व अमेरिका छगू जक विश्व महाशक्ति कथं दत। ===क्युबन मिसाइल क्राइसिस=== {{मू पौ|क्युबन मिसाइल क्राइसिस}} क्युबन मिसाइल क्राइसिस वा क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] 825ewm1uaeilpgkw7inqinblthcrop9 1124497 1124491 2026-09-10T19:44:21Z Eukesh 11 /* ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल */ 1124497 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ===पलिस्थामि अबुपिं=== {{मू पौ|संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुपिं}} संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुत बाय् फाउन्दिङ्ग फादर्स धाःपिं लिपांगु-१८गु शताब्दीया [[अमेरिकन क्रान्ति|अमेरिकन क्रान्तिकारी]] नेतातेगु छगू पुचः ख। इमिसं झिन्स्वंगु उपनिवेशतेत छपं यासें, ग्रेट ब्रिटेनं स्वतन्त्रताया युद्धया नेतृत्त्व यानादिल। इपिसं [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकाया]] न्हुगु कथंया सरकार दयेकादिल, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्था यानादिल। पलिस्थामि अबुतयेसं संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रता घोषणापत्र, संघया धारा, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया संविधान च्वयादिल व ल्हाचिं तयादिल। थ्व फुक्कं ज्या औपनिवेशिक राजधानी फिलाडेल्फियाय् स्वीकृत जुल। पलिस्थामि अबुतेगु पुचलय् अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्धय् ल्वानाच्वंपिं सैनिक, व मेमेपिं देय्या पलिस्थाय् तःधंगु ग्वहालि याइपिं मनूत दुथ्याः। संयुक्त राज्य अमेरिकाया "अबु"या रुपय् दकलय् बांलाक्क म्हसीकाम्ह छम्ह मनु [[जर्ज वाशिङ्तन|जर्ज वाशिंगटन]] ख। वय्कलं अमेरिकी क्रान्तिइ छम्ह जनरल व राष्ट्रया न्हापांम्ह राष्ट्रपतिया रुपय् ज्या यानादिल। सन् १९७३इ इतिहासकार रिचर्ड बी मोरिसं नेतृत्व, दीर्घायु व राजनेताया "त्रिकोणीय परीक्षण" धाःगुया आधारय् ७म्ह व्यक्तियात मू संस्थापकया रुपय् म्हसीकादिल: [[जन एडम्स]], [[बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन]], [[अलेक्जेन्डर ह्यामिल्टन]], [[जन जे]], [[थोमस जेफरसन]], [[जेम्स म्याडिसन]], व [[जर्ज वाशिंगटन]]। अधिकांश पलिस्थामि अबुत अंग्रेजी वंशयापिं ख, यद्यपि यक्वसिया पारिवारिक इतिहास ब्रिटिश आइल्सया थी-थी क्षेत्रया दु, गुकिलि स्कटल्याण्ड, वेल्स व आयरल्याण्ड नं ला। थ्व नापं, गुलिं पलिस्थामितेगु वंशज औपनिवेशिक युगय् न्यूयर्क ( न्यू नेदरल्याण्ड )या न्हापाया डच च्वनामितेगु वंशज नं दु। नापं, गुलिं पलिस्थामित [[फ्रान्स|फ्रान्सय्]] धार्मिक उत्पीडनपाखें बिसुंवया उपनिवेशय् च्वंपिं फ्रान्सेली ह्युगेनोततेगु सन्तान ख। <ref name="English Emigration">{{Cite web|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAEengland.htm|title=English Emigration.}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6REAYXK1HmMC&q=dutch+founding+fathers|title=New Netherland and the Dutch Origins of American Religious Liberty}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OYNTyp6XjcAC&q=french+huguenot+founding+fathers+america|title=The Huguenots in France and America}}</ref> ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल== ===डस्ट बाउल=== {{मू पौ|डस्ट बाउल}} डस्ट बाउल सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ===न्यू डिल=== {{मू पौ|न्यू डिल}} '''न्यू डिल''' ( New Deal ) धाःगु सन् १९३३ निसें १९३९ या दथुइ अमेरिकन राष्ट्रपति फ्र्याङ्क्लिन डि. रुजभेल्ट (Franklin D. Roosevelt) या प्रशासनं लागू याःगु आर्थिक व सामाजिक सुधार ज्याझ्वःतयेगु छगू तःधँगु पुचः खः। थ्व ज्याझ्वः सन् १९२९ या महामन्दीं (Great Depression) यानाः तहस-नहस जुगु अमेरिकन अर्थतन्त्रयात हाकनं म्वाका तयेत व बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक संकट निसें राहत बीत दयेकातःगु खः। न्यू डिलया मू ३ आर (3 Rs) खः: राहत (Relief - बेरोजगार व गरीब मनूतयेत सहायता), पुनःप्राप्ति (Recovery - अर्थतन्त्रयात हाकनं भिंगु थासय् हयेगु), व सुधार (Reform - वित्तीय प्रणालीइ सुधार यानाः भविष्यय् थज्याःगु संकट पनेगु)। थ्व नीति अन्तर्गत सरकारं सार्वजनिक निर्माण ज्याझ्वःत (Civilian Conservation Works, Works Progress Administration) न्ह्याकाः द्वलंद्वः बेरोजगार मनूतयेत ज्या बिल। नापं सामाजिक सुरक्षा ऐन (Social Security Act), बैंक सुधार ऐन, व संघीय जमा बीमा निगम (FDIC) थेंज्याःगु महत्त्वपूर्ण कानूनी व संस्थागत संरचना दयेकल। न्यू डिलं अमेरिकन सरकारया अर्थतन्त्रय् भूमिकायात पूर्णतया हिलाबिल व कल्याणकारी राज्यया जग दयेकल। थुकिसं महामन्दीयात पूवंक सिधयेके मफुसां अमेरिकन जनतायात राहत बिल व द्वितीय विश्वयुद्धया निंतिं अर्थतन्त्रयात बल्लाकेत ग्वहालि यात। ==निक्वःगु हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== {{मू पौ|म्यानह्यातन प्रोजेक्ट}} म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==शीत हताः== {{मू पौ|शीत हताः}} [[लिपांगु हलिम हताः]] धुंका संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत संघया दथुइ ख्वांगुया वंगु स्वापूं हलिमय् हःगु ध्रुवीकृत अवस्थायात शीत हताः बाय् युद्ध धाइ। शीत युद्ध निक्वःगु विश्वयुद्ध धुंकाः संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत सङ्घ (USSR) व इमिसं नेतृत्व याःगु गुटतयेगु दथुइ जुइगु भूराजनीतिक तनाव व धेधेबल्ला ई ख। थ्व युद्धय् निगू महाशक्ति दथुइ प्रत्यक्ष तःधँगु सैनिक ल्वापू मजुल, अले उकिं थुकियात 'शीत' (ख्याउंगु) युद्ध धाय्‌गु ख। थ्व तनाव सन् १९४७ निसें सन् १९९१ य् सोभियत सङ्घया पतन मजुबिले तक दयाच्वन। शीत युद्धया मू कारण विचारधाराया मतभेद ख, गन अमेरिकां पुँजीवाद व लोकतन्त्रया प्रतिनिधित्व यात धाःसा सोभियत सङ्घं साम्यवादया प्रतिनिधित्व यात। थ्व ईलय् नितां पक्षं आणविक ल्वाभःतेगु तःधँगु भण्डार दयेकल, गुकियात आणविक ल्वाभः धेधेबल्ला (Nuclear arms race) धाइ। थुकिया नापनापं इमिसं अन्तरिक्ष धेधेबल्ला (Space Race) व गुप्तचर ज्याय् नं तःधँगु शक्ति छ्यल। कोरियन युद्ध व भियतनाम युद्ध थेंज्याःगु क्षेत्रिय ल्वापूलय् निगुलिं महाशक्तिं प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रुपं थःथःगु समर्थित पक्षयात ग्वाहालि यात। बर्लिनया अंगः दनेत व क्युबन मिसाइल सङ्कट थज्याःगु घटनात शीत युद्धया दकलय् तनावपूर्ण क्षणत खः। सन् १९९१य् सोभियत सङ्घ विघटन जुइधुंका शीत युद्धया अन्त्य जुल व अमेरिका छगू जक विश्व महाशक्ति कथं दत। ===क्युबन मिसाइल क्राइसिस=== {{मू पौ|क्युबन मिसाइल क्राइसिस}} क्युबन मिसाइल क्राइसिस वा क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] 2u1oedmp1mw7q3ryvwq4nnv0ntj2cph 1124501 1124497 2026-09-10T19:48:08Z Eukesh 11 /* स्वयादिसँ */ 1124501 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ===पलिस्थामि अबुपिं=== {{मू पौ|संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुपिं}} संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुत बाय् फाउन्दिङ्ग फादर्स धाःपिं लिपांगु-१८गु शताब्दीया [[अमेरिकन क्रान्ति|अमेरिकन क्रान्तिकारी]] नेतातेगु छगू पुचः ख। इमिसं झिन्स्वंगु उपनिवेशतेत छपं यासें, ग्रेट ब्रिटेनं स्वतन्त्रताया युद्धया नेतृत्त्व यानादिल। इपिसं [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकाया]] न्हुगु कथंया सरकार दयेकादिल, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्था यानादिल। पलिस्थामि अबुतयेसं संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रता घोषणापत्र, संघया धारा, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया संविधान च्वयादिल व ल्हाचिं तयादिल। थ्व फुक्कं ज्या औपनिवेशिक राजधानी फिलाडेल्फियाय् स्वीकृत जुल। पलिस्थामि अबुतेगु पुचलय् अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्धय् ल्वानाच्वंपिं सैनिक, व मेमेपिं देय्या पलिस्थाय् तःधंगु ग्वहालि याइपिं मनूत दुथ्याः। संयुक्त राज्य अमेरिकाया "अबु"या रुपय् दकलय् बांलाक्क म्हसीकाम्ह छम्ह मनु [[जर्ज वाशिङ्तन|जर्ज वाशिंगटन]] ख। वय्कलं अमेरिकी क्रान्तिइ छम्ह जनरल व राष्ट्रया न्हापांम्ह राष्ट्रपतिया रुपय् ज्या यानादिल। सन् १९७३इ इतिहासकार रिचर्ड बी मोरिसं नेतृत्व, दीर्घायु व राजनेताया "त्रिकोणीय परीक्षण" धाःगुया आधारय् ७म्ह व्यक्तियात मू संस्थापकया रुपय् म्हसीकादिल: [[जन एडम्स]], [[बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन]], [[अलेक्जेन्डर ह्यामिल्टन]], [[जन जे]], [[थोमस जेफरसन]], [[जेम्स म्याडिसन]], व [[जर्ज वाशिंगटन]]। अधिकांश पलिस्थामि अबुत अंग्रेजी वंशयापिं ख, यद्यपि यक्वसिया पारिवारिक इतिहास ब्रिटिश आइल्सया थी-थी क्षेत्रया दु, गुकिलि स्कटल्याण्ड, वेल्स व आयरल्याण्ड नं ला। थ्व नापं, गुलिं पलिस्थामितेगु वंशज औपनिवेशिक युगय् न्यूयर्क ( न्यू नेदरल्याण्ड )या न्हापाया डच च्वनामितेगु वंशज नं दु। नापं, गुलिं पलिस्थामित [[फ्रान्स|फ्रान्सय्]] धार्मिक उत्पीडनपाखें बिसुंवया उपनिवेशय् च्वंपिं फ्रान्सेली ह्युगेनोततेगु सन्तान ख। <ref name="English Emigration">{{Cite web|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAEengland.htm|title=English Emigration.}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6REAYXK1HmMC&q=dutch+founding+fathers|title=New Netherland and the Dutch Origins of American Religious Liberty}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OYNTyp6XjcAC&q=french+huguenot+founding+fathers+america|title=The Huguenots in France and America}}</ref> ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल== ===डस्ट बाउल=== {{मू पौ|डस्ट बाउल}} डस्ट बाउल सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ===न्यू डिल=== {{मू पौ|न्यू डिल}} '''न्यू डिल''' ( New Deal ) धाःगु सन् १९३३ निसें १९३९ या दथुइ अमेरिकन राष्ट्रपति फ्र्याङ्क्लिन डि. रुजभेल्ट (Franklin D. Roosevelt) या प्रशासनं लागू याःगु आर्थिक व सामाजिक सुधार ज्याझ्वःतयेगु छगू तःधँगु पुचः खः। थ्व ज्याझ्वः सन् १९२९ या महामन्दीं (Great Depression) यानाः तहस-नहस जुगु अमेरिकन अर्थतन्त्रयात हाकनं म्वाका तयेत व बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक संकट निसें राहत बीत दयेकातःगु खः। न्यू डिलया मू ३ आर (3 Rs) खः: राहत (Relief - बेरोजगार व गरीब मनूतयेत सहायता), पुनःप्राप्ति (Recovery - अर्थतन्त्रयात हाकनं भिंगु थासय् हयेगु), व सुधार (Reform - वित्तीय प्रणालीइ सुधार यानाः भविष्यय् थज्याःगु संकट पनेगु)। थ्व नीति अन्तर्गत सरकारं सार्वजनिक निर्माण ज्याझ्वःत (Civilian Conservation Works, Works Progress Administration) न्ह्याकाः द्वलंद्वः बेरोजगार मनूतयेत ज्या बिल। नापं सामाजिक सुरक्षा ऐन (Social Security Act), बैंक सुधार ऐन, व संघीय जमा बीमा निगम (FDIC) थेंज्याःगु महत्त्वपूर्ण कानूनी व संस्थागत संरचना दयेकल। न्यू डिलं अमेरिकन सरकारया अर्थतन्त्रय् भूमिकायात पूर्णतया हिलाबिल व कल्याणकारी राज्यया जग दयेकल। थुकिसं महामन्दीयात पूवंक सिधयेके मफुसां अमेरिकन जनतायात राहत बिल व द्वितीय विश्वयुद्धया निंतिं अर्थतन्त्रयात बल्लाकेत ग्वहालि यात। ==निक्वःगु हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== {{मू पौ|म्यानह्यातन प्रोजेक्ट}} म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==शीत हताः== {{मू पौ|शीत हताः}} [[लिपांगु हलिम हताः]] धुंका संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत संघया दथुइ ख्वांगुया वंगु स्वापूं हलिमय् हःगु ध्रुवीकृत अवस्थायात शीत हताः बाय् युद्ध धाइ। शीत युद्ध निक्वःगु विश्वयुद्ध धुंकाः संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत सङ्घ (USSR) व इमिसं नेतृत्व याःगु गुटतयेगु दथुइ जुइगु भूराजनीतिक तनाव व धेधेबल्ला ई ख। थ्व युद्धय् निगू महाशक्ति दथुइ प्रत्यक्ष तःधँगु सैनिक ल्वापू मजुल, अले उकिं थुकियात 'शीत' (ख्याउंगु) युद्ध धाय्‌गु ख। थ्व तनाव सन् १९४७ निसें सन् १९९१ य् सोभियत सङ्घया पतन मजुबिले तक दयाच्वन। शीत युद्धया मू कारण विचारधाराया मतभेद ख, गन अमेरिकां पुँजीवाद व लोकतन्त्रया प्रतिनिधित्व यात धाःसा सोभियत सङ्घं साम्यवादया प्रतिनिधित्व यात। थ्व ईलय् नितां पक्षं आणविक ल्वाभःतेगु तःधँगु भण्डार दयेकल, गुकियात आणविक ल्वाभः धेधेबल्ला (Nuclear arms race) धाइ। थुकिया नापनापं इमिसं अन्तरिक्ष धेधेबल्ला (Space Race) व गुप्तचर ज्याय् नं तःधँगु शक्ति छ्यल। कोरियन युद्ध व भियतनाम युद्ध थेंज्याःगु क्षेत्रिय ल्वापूलय् निगुलिं महाशक्तिं प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रुपं थःथःगु समर्थित पक्षयात ग्वाहालि यात। बर्लिनया अंगः दनेत व क्युबन मिसाइल सङ्कट थज्याःगु घटनात शीत युद्धया दकलय् तनावपूर्ण क्षणत खः। सन् १९९१य् सोभियत सङ्घ विघटन जुइधुंका शीत युद्धया अन्त्य जुल व अमेरिका छगू जक विश्व महाशक्ति कथं दत। ===क्युबन मिसाइल क्राइसिस=== {{मू पौ|क्युबन मिसाइल क्राइसिस}} क्युबन मिसाइल क्राइसिस वा क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==सेप्टेम्बर ११== {{मू पौ|सेप्टेम्बर ११ आक्रमण}} सेप्टेम्बर ११ आक्रमण (September 11 attacks) वा '''९/११''' ( 9/11 ) धाःगु ११ सेप्टेम्बर २००१य् इस्लामिक आतंकवादी पुचः अल-कायदां (Al-Qaeda) संयुक्त राज्य अमेरिकाय् याःगु प्यंगू संयोजित आत्मघाती विमान आक्रमणया झ्वः खः। थ्व हलिमया इतिहासय् दकले तःधँगु व घातक आतंकवादी आक्रमण खः। १९ म्ह अल-कायदा आतंकवादीतयेसं प्यंगू व्यावसायिक यात्री विमान अपहरण याःगु खः। निगू विमान न्युयोर्क शहरया वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरया (World Trade Center) ट्विन टावरय् (Twin Towers) कयेकाः टावर निगुलिं क्वथल। स्वंगूगु विमान भर्जिनियाय् दुगु अमेरिकन रक्षा मन्त्रालयया मुख्यालय 'पेन्टागन' (Pentagon) य् क्वथल धाःसा प्यंगूगु विमान (युनाइटेड फ्लाईट ९३) यात्रीतयेगु प्रतिरोध लिपा पेन्सिलभेनियाया छगू बुँइ कुतुंवन। थ्व आक्रमणय् २,९७७ म्ह निर्दोष मनूतयेगु मृत्यु जुल व द्वलंद्वः मनूत घाःपाः जुल। थ्व घटना लिपा अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्लु. बुशं 'आतंकवाद विरुद्धया युद्ध' (War on Terror) या घोषणा यात, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां अफगानिस्तान व लिपा इराकय् आक्रमण यात। ९/११ या घटनां हलिमया राजनीति, सुरक्षा नीति, विमानस्थल सुरक्षा व वैदेशिक स्वापूयात पूर्णतया हिलाबिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] 8egzjihdalavgl3k0fxjk26xu771t1v 1124507 1124501 2026-09-10T19:51:29Z Eukesh 11 /* ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल */ 1124507 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ===पलिस्थामि अबुपिं=== {{मू पौ|संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुपिं}} संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुत बाय् फाउन्दिङ्ग फादर्स धाःपिं लिपांगु-१८गु शताब्दीया [[अमेरिकन क्रान्ति|अमेरिकन क्रान्तिकारी]] नेतातेगु छगू पुचः ख। इमिसं झिन्स्वंगु उपनिवेशतेत छपं यासें, ग्रेट ब्रिटेनं स्वतन्त्रताया युद्धया नेतृत्त्व यानादिल। इपिसं [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकाया]] न्हुगु कथंया सरकार दयेकादिल, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्था यानादिल। पलिस्थामि अबुतयेसं संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रता घोषणापत्र, संघया धारा, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया संविधान च्वयादिल व ल्हाचिं तयादिल। थ्व फुक्कं ज्या औपनिवेशिक राजधानी फिलाडेल्फियाय् स्वीकृत जुल। पलिस्थामि अबुतेगु पुचलय् अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्धय् ल्वानाच्वंपिं सैनिक, व मेमेपिं देय्या पलिस्थाय् तःधंगु ग्वहालि याइपिं मनूत दुथ्याः। संयुक्त राज्य अमेरिकाया "अबु"या रुपय् दकलय् बांलाक्क म्हसीकाम्ह छम्ह मनु [[जर्ज वाशिङ्तन|जर्ज वाशिंगटन]] ख। वय्कलं अमेरिकी क्रान्तिइ छम्ह जनरल व राष्ट्रया न्हापांम्ह राष्ट्रपतिया रुपय् ज्या यानादिल। सन् १९७३इ इतिहासकार रिचर्ड बी मोरिसं नेतृत्व, दीर्घायु व राजनेताया "त्रिकोणीय परीक्षण" धाःगुया आधारय् ७म्ह व्यक्तियात मू संस्थापकया रुपय् म्हसीकादिल: [[जन एडम्स]], [[बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन]], [[अलेक्जेन्डर ह्यामिल्टन]], [[जन जे]], [[थोमस जेफरसन]], [[जेम्स म्याडिसन]], व [[जर्ज वाशिंगटन]]। अधिकांश पलिस्थामि अबुत अंग्रेजी वंशयापिं ख, यद्यपि यक्वसिया पारिवारिक इतिहास ब्रिटिश आइल्सया थी-थी क्षेत्रया दु, गुकिलि स्कटल्याण्ड, वेल्स व आयरल्याण्ड नं ला। थ्व नापं, गुलिं पलिस्थामितेगु वंशज औपनिवेशिक युगय् न्यूयर्क ( न्यू नेदरल्याण्ड )या न्हापाया डच च्वनामितेगु वंशज नं दु। नापं, गुलिं पलिस्थामित [[फ्रान्स|फ्रान्सय्]] धार्मिक उत्पीडनपाखें बिसुंवया उपनिवेशय् च्वंपिं फ्रान्सेली ह्युगेनोततेगु सन्तान ख। <ref name="English Emigration">{{Cite web|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAEengland.htm|title=English Emigration.}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6REAYXK1HmMC&q=dutch+founding+fathers|title=New Netherland and the Dutch Origins of American Religious Liberty}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OYNTyp6XjcAC&q=french+huguenot+founding+fathers+america|title=The Huguenots in France and America}}</ref> ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध}} स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध धाःगु सन् १८९८य् संयुक्त राज्य अमेरिका व स्पेन दथुइ जुगु छगू चिधँगु तर महत्त्वपूर्ण युद्ध खः। थ्व युद्धया मू कारण क्युबाय् स्पेनिश शासन विरुद्ध जुयाच्वंगु स्वतन्त्रता संग्राम व हवाना बन्दरगाहय् अमेरिकी युद्धपोत 'युएसएस मेइन' (USS Maine) विस्फोट जुयाः बंयेगु घटना खः। अमेरिकन जनमत व मिडियां ('येलो जर्नलिजम') स्पेनिश अत्याचारया विरोधय् युद्धया वातावरण दयेकल। युद्ध क्युबा व फिलिपिन्सय् ल्वाःगु खः। अमेरिकन नौसेनां फिलिपिन्सया मनिला खाडीइ व क्युबाय् स्पेनिश नौसेनायात याकनं बुकाः निर्णायक विजय प्राप्त यात। युद्ध सन् १८९८ या पेरिस सन्धि (Treaty of Paris) नापं सिधल। थ्व सन्धि अनुसार स्पेनं क्युबाया अधिकार त्वःतल व अमेरिकायात पुएर्तो रिको, गुआम, व फिलिपिन्स (२० लखः डलरय्) बिल। थ्व युद्धया लिच्वः कथं स्पेनिश औपनिवेशिक साम्राज्यया अन्त्य जुल व संयुक्त राज्य अमेरिका छगू हलिं न्यंक समुद्री शक्ति (global power) या रुपय् स्थापित जुल। ==ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल== ===डस्ट बाउल=== {{मू पौ|डस्ट बाउल}} डस्ट बाउल सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ===न्यू डिल=== {{मू पौ|न्यू डिल}} '''न्यू डिल''' ( New Deal ) धाःगु सन् १९३३ निसें १९३९ या दथुइ अमेरिकन राष्ट्रपति फ्र्याङ्क्लिन डि. रुजभेल्ट (Franklin D. Roosevelt) या प्रशासनं लागू याःगु आर्थिक व सामाजिक सुधार ज्याझ्वःतयेगु छगू तःधँगु पुचः खः। थ्व ज्याझ्वः सन् १९२९ या महामन्दीं (Great Depression) यानाः तहस-नहस जुगु अमेरिकन अर्थतन्त्रयात हाकनं म्वाका तयेत व बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक संकट निसें राहत बीत दयेकातःगु खः। न्यू डिलया मू ३ आर (3 Rs) खः: राहत (Relief - बेरोजगार व गरीब मनूतयेत सहायता), पुनःप्राप्ति (Recovery - अर्थतन्त्रयात हाकनं भिंगु थासय् हयेगु), व सुधार (Reform - वित्तीय प्रणालीइ सुधार यानाः भविष्यय् थज्याःगु संकट पनेगु)। थ्व नीति अन्तर्गत सरकारं सार्वजनिक निर्माण ज्याझ्वःत (Civilian Conservation Works, Works Progress Administration) न्ह्याकाः द्वलंद्वः बेरोजगार मनूतयेत ज्या बिल। नापं सामाजिक सुरक्षा ऐन (Social Security Act), बैंक सुधार ऐन, व संघीय जमा बीमा निगम (FDIC) थेंज्याःगु महत्त्वपूर्ण कानूनी व संस्थागत संरचना दयेकल। न्यू डिलं अमेरिकन सरकारया अर्थतन्त्रय् भूमिकायात पूर्णतया हिलाबिल व कल्याणकारी राज्यया जग दयेकल। थुकिसं महामन्दीयात पूवंक सिधयेके मफुसां अमेरिकन जनतायात राहत बिल व द्वितीय विश्वयुद्धया निंतिं अर्थतन्त्रयात बल्लाकेत ग्वहालि यात। ==निक्वःगु हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== {{मू पौ|म्यानह्यातन प्रोजेक्ट}} म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==शीत हताः== {{मू पौ|शीत हताः}} [[लिपांगु हलिम हताः]] धुंका संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत संघया दथुइ ख्वांगुया वंगु स्वापूं हलिमय् हःगु ध्रुवीकृत अवस्थायात शीत हताः बाय् युद्ध धाइ। शीत युद्ध निक्वःगु विश्वयुद्ध धुंकाः संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत सङ्घ (USSR) व इमिसं नेतृत्व याःगु गुटतयेगु दथुइ जुइगु भूराजनीतिक तनाव व धेधेबल्ला ई ख। थ्व युद्धय् निगू महाशक्ति दथुइ प्रत्यक्ष तःधँगु सैनिक ल्वापू मजुल, अले उकिं थुकियात 'शीत' (ख्याउंगु) युद्ध धाय्‌गु ख। थ्व तनाव सन् १९४७ निसें सन् १९९१ य् सोभियत सङ्घया पतन मजुबिले तक दयाच्वन। शीत युद्धया मू कारण विचारधाराया मतभेद ख, गन अमेरिकां पुँजीवाद व लोकतन्त्रया प्रतिनिधित्व यात धाःसा सोभियत सङ्घं साम्यवादया प्रतिनिधित्व यात। थ्व ईलय् नितां पक्षं आणविक ल्वाभःतेगु तःधँगु भण्डार दयेकल, गुकियात आणविक ल्वाभः धेधेबल्ला (Nuclear arms race) धाइ। थुकिया नापनापं इमिसं अन्तरिक्ष धेधेबल्ला (Space Race) व गुप्तचर ज्याय् नं तःधँगु शक्ति छ्यल। कोरियन युद्ध व भियतनाम युद्ध थेंज्याःगु क्षेत्रिय ल्वापूलय् निगुलिं महाशक्तिं प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रुपं थःथःगु समर्थित पक्षयात ग्वाहालि यात। बर्लिनया अंगः दनेत व क्युबन मिसाइल सङ्कट थज्याःगु घटनात शीत युद्धया दकलय् तनावपूर्ण क्षणत खः। सन् १९९१य् सोभियत सङ्घ विघटन जुइधुंका शीत युद्धया अन्त्य जुल व अमेरिका छगू जक विश्व महाशक्ति कथं दत। ===क्युबन मिसाइल क्राइसिस=== {{मू पौ|क्युबन मिसाइल क्राइसिस}} क्युबन मिसाइल क्राइसिस वा क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==सेप्टेम्बर ११== {{मू पौ|सेप्टेम्बर ११ आक्रमण}} सेप्टेम्बर ११ आक्रमण (September 11 attacks) वा '''९/११''' ( 9/11 ) धाःगु ११ सेप्टेम्बर २००१य् इस्लामिक आतंकवादी पुचः अल-कायदां (Al-Qaeda) संयुक्त राज्य अमेरिकाय् याःगु प्यंगू संयोजित आत्मघाती विमान आक्रमणया झ्वः खः। थ्व हलिमया इतिहासय् दकले तःधँगु व घातक आतंकवादी आक्रमण खः। १९ म्ह अल-कायदा आतंकवादीतयेसं प्यंगू व्यावसायिक यात्री विमान अपहरण याःगु खः। निगू विमान न्युयोर्क शहरया वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरया (World Trade Center) ट्विन टावरय् (Twin Towers) कयेकाः टावर निगुलिं क्वथल। स्वंगूगु विमान भर्जिनियाय् दुगु अमेरिकन रक्षा मन्त्रालयया मुख्यालय 'पेन्टागन' (Pentagon) य् क्वथल धाःसा प्यंगूगु विमान (युनाइटेड फ्लाईट ९३) यात्रीतयेगु प्रतिरोध लिपा पेन्सिलभेनियाया छगू बुँइ कुतुंवन। थ्व आक्रमणय् २,९७७ म्ह निर्दोष मनूतयेगु मृत्यु जुल व द्वलंद्वः मनूत घाःपाः जुल। थ्व घटना लिपा अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्लु. बुशं 'आतंकवाद विरुद्धया युद्ध' (War on Terror) या घोषणा यात, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां अफगानिस्तान व लिपा इराकय् आक्रमण यात। ९/११ या घटनां हलिमया राजनीति, सुरक्षा नीति, विमानस्थल सुरक्षा व वैदेशिक स्वापूयात पूर्णतया हिलाबिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] f30b1glv8nfxu15u63mjrs7idyy44hv 1124509 1124507 2026-09-10T19:55:07Z Eukesh 11 /* ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल */ 1124509 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ===पलिस्थामि अबुपिं=== {{मू पौ|संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुपिं}} संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुत बाय् फाउन्दिङ्ग फादर्स धाःपिं लिपांगु-१८गु शताब्दीया [[अमेरिकन क्रान्ति|अमेरिकन क्रान्तिकारी]] नेतातेगु छगू पुचः ख। इमिसं झिन्स्वंगु उपनिवेशतेत छपं यासें, ग्रेट ब्रिटेनं स्वतन्त्रताया युद्धया नेतृत्त्व यानादिल। इपिसं [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकाया]] न्हुगु कथंया सरकार दयेकादिल, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्था यानादिल। पलिस्थामि अबुतयेसं संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रता घोषणापत्र, संघया धारा, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया संविधान च्वयादिल व ल्हाचिं तयादिल। थ्व फुक्कं ज्या औपनिवेशिक राजधानी फिलाडेल्फियाय् स्वीकृत जुल। पलिस्थामि अबुतेगु पुचलय् अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्धय् ल्वानाच्वंपिं सैनिक, व मेमेपिं देय्या पलिस्थाय् तःधंगु ग्वहालि याइपिं मनूत दुथ्याः। संयुक्त राज्य अमेरिकाया "अबु"या रुपय् दकलय् बांलाक्क म्हसीकाम्ह छम्ह मनु [[जर्ज वाशिङ्तन|जर्ज वाशिंगटन]] ख। वय्कलं अमेरिकी क्रान्तिइ छम्ह जनरल व राष्ट्रया न्हापांम्ह राष्ट्रपतिया रुपय् ज्या यानादिल। सन् १९७३इ इतिहासकार रिचर्ड बी मोरिसं नेतृत्व, दीर्घायु व राजनेताया "त्रिकोणीय परीक्षण" धाःगुया आधारय् ७म्ह व्यक्तियात मू संस्थापकया रुपय् म्हसीकादिल: [[जन एडम्स]], [[बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन]], [[अलेक्जेन्डर ह्यामिल्टन]], [[जन जे]], [[थोमस जेफरसन]], [[जेम्स म्याडिसन]], व [[जर्ज वाशिंगटन]]। अधिकांश पलिस्थामि अबुत अंग्रेजी वंशयापिं ख, यद्यपि यक्वसिया पारिवारिक इतिहास ब्रिटिश आइल्सया थी-थी क्षेत्रया दु, गुकिलि स्कटल्याण्ड, वेल्स व आयरल्याण्ड नं ला। थ्व नापं, गुलिं पलिस्थामितेगु वंशज औपनिवेशिक युगय् न्यूयर्क ( न्यू नेदरल्याण्ड )या न्हापाया डच च्वनामितेगु वंशज नं दु। नापं, गुलिं पलिस्थामित [[फ्रान्स|फ्रान्सय्]] धार्मिक उत्पीडनपाखें बिसुंवया उपनिवेशय् च्वंपिं फ्रान्सेली ह्युगेनोततेगु सन्तान ख। <ref name="English Emigration">{{Cite web|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAEengland.htm|title=English Emigration.}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6REAYXK1HmMC&q=dutch+founding+fathers|title=New Netherland and the Dutch Origins of American Religious Liberty}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OYNTyp6XjcAC&q=french+huguenot+founding+fathers+america|title=The Huguenots in France and America}}</ref> ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध}} स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध धाःगु सन् १८९८य् संयुक्त राज्य अमेरिका व स्पेन दथुइ जुगु छगू चिधँगु तर महत्त्वपूर्ण युद्ध खः। थ्व युद्धया मू कारण क्युबाय् स्पेनिश शासन विरुद्ध जुयाच्वंगु स्वतन्त्रता संग्राम व हवाना बन्दरगाहय् अमेरिकी युद्धपोत 'युएसएस मेइन' (USS Maine) विस्फोट जुयाः बंयेगु घटना खः। अमेरिकन जनमत व मिडियां ('येलो जर्नलिजम') स्पेनिश अत्याचारया विरोधय् युद्धया वातावरण दयेकल। युद्ध क्युबा व फिलिपिन्सय् ल्वाःगु खः। अमेरिकन नौसेनां फिलिपिन्सया मनिला खाडीइ व क्युबाय् स्पेनिश नौसेनायात याकनं बुकाः निर्णायक विजय प्राप्त यात। युद्ध सन् १८९८ या पेरिस सन्धि (Treaty of Paris) नापं सिधल। थ्व सन्धि अनुसार स्पेनं क्युबाया अधिकार त्वःतल व अमेरिकायात पुएर्तो रिको, गुआम, व फिलिपिन्स (२० लखः डलरय्) बिल। थ्व युद्धया लिच्वः कथं स्पेनिश औपनिवेशिक साम्राज्यया अन्त्य जुल व संयुक्त राज्य अमेरिका छगू हलिं न्यंक समुद्री शक्ति (global power) या रुपय् स्थापित जुल। ==ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल== [[सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्याश]] ( Wall Street crash of 1929 ) वा '''ग्रेट क्र्यास''' ( Great Crash ) अक्टोबर १९२९य् अमेरिकाया न्युयोर्क शेयर बजारय् (New York Stock Exchange) जुगु हलिमया दकले भीषण शेयर बजाः पतन खः। थ्व घटना २४ अक्टोबर १९२९ ('ब्ल्याक थर्सडे') निसें न्ह्याःगु खः व २९ अक्टोबर ('ब्ल्याक ट्युजडे') य् शेयरया भाः तःधँगु मात्राय् कुहाँ वयाः चरमोत्कर्षय् थ्यन। १९२० या दशकय् जुगु अत्यधिक सट्टाबाजी (speculation), ऋणया अप्वः छ्येलेज्या, व शेयरया भाः अस्वाभाविक रुपं थहा वनाः थ्व संकटया वातावरण दयेकातःगु खः। बजाः कुहाँ वयेधुंकाः द्वलंद्वः लगानीकर्तातयेगु धेबा मन्त, बैंकत क्वचाल/बर्बाद जुल, व उद्योग-धन्दात बन्द जुल। थ्व शेयर बजार पतनं अमेरिका जक मखुसें मुक्कं हलिंन्यंक 'महामन्दी' (Great Depression) या शुरुआत यात, गुगु १० दँ तक दयाच्वन। थुकिं यानाः हलिंन्यंक बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक मन्दी अप्वया वल। थ्व संकट लिपा शेयर बजाःयात नियन्त्रण व नियमन यायेत अमेरिकाय् प्रतिभूति व विनिमय आयोग (SEC) थेंज्याःगु वित्तीय संस्थातयेगु पलिस्था जुल। ===डस्ट बाउल=== {{मू पौ|डस्ट बाउल}} डस्ट बाउल सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ===न्यू डिल=== {{मू पौ|न्यू डिल}} '''न्यू डिल''' ( New Deal ) धाःगु सन् १९३३ निसें १९३९ या दथुइ अमेरिकन राष्ट्रपति फ्र्याङ्क्लिन डि. रुजभेल्ट (Franklin D. Roosevelt) या प्रशासनं लागू याःगु आर्थिक व सामाजिक सुधार ज्याझ्वःतयेगु छगू तःधँगु पुचः खः। थ्व ज्याझ्वः सन् १९२९ या महामन्दीं (Great Depression) यानाः तहस-नहस जुगु अमेरिकन अर्थतन्त्रयात हाकनं म्वाका तयेत व बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक संकट निसें राहत बीत दयेकातःगु खः। न्यू डिलया मू ३ आर (3 Rs) खः: राहत (Relief - बेरोजगार व गरीब मनूतयेत सहायता), पुनःप्राप्ति (Recovery - अर्थतन्त्रयात हाकनं भिंगु थासय् हयेगु), व सुधार (Reform - वित्तीय प्रणालीइ सुधार यानाः भविष्यय् थज्याःगु संकट पनेगु)। थ्व नीति अन्तर्गत सरकारं सार्वजनिक निर्माण ज्याझ्वःत (Civilian Conservation Works, Works Progress Administration) न्ह्याकाः द्वलंद्वः बेरोजगार मनूतयेत ज्या बिल। नापं सामाजिक सुरक्षा ऐन (Social Security Act), बैंक सुधार ऐन, व संघीय जमा बीमा निगम (FDIC) थेंज्याःगु महत्त्वपूर्ण कानूनी व संस्थागत संरचना दयेकल। न्यू डिलं अमेरिकन सरकारया अर्थतन्त्रय् भूमिकायात पूर्णतया हिलाबिल व कल्याणकारी राज्यया जग दयेकल। थुकिसं महामन्दीयात पूवंक सिधयेके मफुसां अमेरिकन जनतायात राहत बिल व द्वितीय विश्वयुद्धया निंतिं अर्थतन्त्रयात बल्लाकेत ग्वहालि यात। ==निक्वःगु हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== {{मू पौ|म्यानह्यातन प्रोजेक्ट}} म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==शीत हताः== {{मू पौ|शीत हताः}} [[लिपांगु हलिम हताः]] धुंका संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत संघया दथुइ ख्वांगुया वंगु स्वापूं हलिमय् हःगु ध्रुवीकृत अवस्थायात शीत हताः बाय् युद्ध धाइ। शीत युद्ध निक्वःगु विश्वयुद्ध धुंकाः संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत सङ्घ (USSR) व इमिसं नेतृत्व याःगु गुटतयेगु दथुइ जुइगु भूराजनीतिक तनाव व धेधेबल्ला ई ख। थ्व युद्धय् निगू महाशक्ति दथुइ प्रत्यक्ष तःधँगु सैनिक ल्वापू मजुल, अले उकिं थुकियात 'शीत' (ख्याउंगु) युद्ध धाय्‌गु ख। थ्व तनाव सन् १९४७ निसें सन् १९९१ य् सोभियत सङ्घया पतन मजुबिले तक दयाच्वन। शीत युद्धया मू कारण विचारधाराया मतभेद ख, गन अमेरिकां पुँजीवाद व लोकतन्त्रया प्रतिनिधित्व यात धाःसा सोभियत सङ्घं साम्यवादया प्रतिनिधित्व यात। थ्व ईलय् नितां पक्षं आणविक ल्वाभःतेगु तःधँगु भण्डार दयेकल, गुकियात आणविक ल्वाभः धेधेबल्ला (Nuclear arms race) धाइ। थुकिया नापनापं इमिसं अन्तरिक्ष धेधेबल्ला (Space Race) व गुप्तचर ज्याय् नं तःधँगु शक्ति छ्यल। कोरियन युद्ध व भियतनाम युद्ध थेंज्याःगु क्षेत्रिय ल्वापूलय् निगुलिं महाशक्तिं प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रुपं थःथःगु समर्थित पक्षयात ग्वाहालि यात। बर्लिनया अंगः दनेत व क्युबन मिसाइल सङ्कट थज्याःगु घटनात शीत युद्धया दकलय् तनावपूर्ण क्षणत खः। सन् १९९१य् सोभियत सङ्घ विघटन जुइधुंका शीत युद्धया अन्त्य जुल व अमेरिका छगू जक विश्व महाशक्ति कथं दत। ===क्युबन मिसाइल क्राइसिस=== {{मू पौ|क्युबन मिसाइल क्राइसिस}} क्युबन मिसाइल क्राइसिस वा क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==सेप्टेम्बर ११== {{मू पौ|सेप्टेम्बर ११ आक्रमण}} सेप्टेम्बर ११ आक्रमण (September 11 attacks) वा '''९/११''' ( 9/11 ) धाःगु ११ सेप्टेम्बर २००१य् इस्लामिक आतंकवादी पुचः अल-कायदां (Al-Qaeda) संयुक्त राज्य अमेरिकाय् याःगु प्यंगू संयोजित आत्मघाती विमान आक्रमणया झ्वः खः। थ्व हलिमया इतिहासय् दकले तःधँगु व घातक आतंकवादी आक्रमण खः। १९ म्ह अल-कायदा आतंकवादीतयेसं प्यंगू व्यावसायिक यात्री विमान अपहरण याःगु खः। निगू विमान न्युयोर्क शहरया वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरया (World Trade Center) ट्विन टावरय् (Twin Towers) कयेकाः टावर निगुलिं क्वथल। स्वंगूगु विमान भर्जिनियाय् दुगु अमेरिकन रक्षा मन्त्रालयया मुख्यालय 'पेन्टागन' (Pentagon) य् क्वथल धाःसा प्यंगूगु विमान (युनाइटेड फ्लाईट ९३) यात्रीतयेगु प्रतिरोध लिपा पेन्सिलभेनियाया छगू बुँइ कुतुंवन। थ्व आक्रमणय् २,९७७ म्ह निर्दोष मनूतयेगु मृत्यु जुल व द्वलंद्वः मनूत घाःपाः जुल। थ्व घटना लिपा अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्लु. बुशं 'आतंकवाद विरुद्धया युद्ध' (War on Terror) या घोषणा यात, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां अफगानिस्तान व लिपा इराकय् आक्रमण यात। ९/११ या घटनां हलिमया राजनीति, सुरक्षा नीति, विमानस्थल सुरक्षा व वैदेशिक स्वापूयात पूर्णतया हिलाबिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] s9ktx6b7lb2jcg8pjrrs8oqp4frsavo 1124512 1124509 2026-09-10T19:55:39Z Eukesh 11 /* ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल */ 1124512 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ===पलिस्थामि अबुपिं=== {{मू पौ|संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुपिं}} संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुत बाय् फाउन्दिङ्ग फादर्स धाःपिं लिपांगु-१८गु शताब्दीया [[अमेरिकन क्रान्ति|अमेरिकन क्रान्तिकारी]] नेतातेगु छगू पुचः ख। इमिसं झिन्स्वंगु उपनिवेशतेत छपं यासें, ग्रेट ब्रिटेनं स्वतन्त्रताया युद्धया नेतृत्त्व यानादिल। इपिसं [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकाया]] न्हुगु कथंया सरकार दयेकादिल, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्था यानादिल। पलिस्थामि अबुतयेसं संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रता घोषणापत्र, संघया धारा, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया संविधान च्वयादिल व ल्हाचिं तयादिल। थ्व फुक्कं ज्या औपनिवेशिक राजधानी फिलाडेल्फियाय् स्वीकृत जुल। पलिस्थामि अबुतेगु पुचलय् अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्धय् ल्वानाच्वंपिं सैनिक, व मेमेपिं देय्या पलिस्थाय् तःधंगु ग्वहालि याइपिं मनूत दुथ्याः। संयुक्त राज्य अमेरिकाया "अबु"या रुपय् दकलय् बांलाक्क म्हसीकाम्ह छम्ह मनु [[जर्ज वाशिङ्तन|जर्ज वाशिंगटन]] ख। वय्कलं अमेरिकी क्रान्तिइ छम्ह जनरल व राष्ट्रया न्हापांम्ह राष्ट्रपतिया रुपय् ज्या यानादिल। सन् १९७३इ इतिहासकार रिचर्ड बी मोरिसं नेतृत्व, दीर्घायु व राजनेताया "त्रिकोणीय परीक्षण" धाःगुया आधारय् ७म्ह व्यक्तियात मू संस्थापकया रुपय् म्हसीकादिल: [[जन एडम्स]], [[बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन]], [[अलेक्जेन्डर ह्यामिल्टन]], [[जन जे]], [[थोमस जेफरसन]], [[जेम्स म्याडिसन]], व [[जर्ज वाशिंगटन]]। अधिकांश पलिस्थामि अबुत अंग्रेजी वंशयापिं ख, यद्यपि यक्वसिया पारिवारिक इतिहास ब्रिटिश आइल्सया थी-थी क्षेत्रया दु, गुकिलि स्कटल्याण्ड, वेल्स व आयरल्याण्ड नं ला। थ्व नापं, गुलिं पलिस्थामितेगु वंशज औपनिवेशिक युगय् न्यूयर्क ( न्यू नेदरल्याण्ड )या न्हापाया डच च्वनामितेगु वंशज नं दु। नापं, गुलिं पलिस्थामित [[फ्रान्स|फ्रान्सय्]] धार्मिक उत्पीडनपाखें बिसुंवया उपनिवेशय् च्वंपिं फ्रान्सेली ह्युगेनोततेगु सन्तान ख। <ref name="English Emigration">{{Cite web|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAEengland.htm|title=English Emigration.}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6REAYXK1HmMC&q=dutch+founding+fathers|title=New Netherland and the Dutch Origins of American Religious Liberty}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OYNTyp6XjcAC&q=french+huguenot+founding+fathers+america|title=The Huguenots in France and America}}</ref> ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध}} स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध धाःगु सन् १८९८य् संयुक्त राज्य अमेरिका व स्पेन दथुइ जुगु छगू चिधँगु तर महत्त्वपूर्ण युद्ध खः। थ्व युद्धया मू कारण क्युबाय् स्पेनिश शासन विरुद्ध जुयाच्वंगु स्वतन्त्रता संग्राम व हवाना बन्दरगाहय् अमेरिकी युद्धपोत 'युएसएस मेइन' (USS Maine) विस्फोट जुयाः बंयेगु घटना खः। अमेरिकन जनमत व मिडियां ('येलो जर्नलिजम') स्पेनिश अत्याचारया विरोधय् युद्धया वातावरण दयेकल। युद्ध क्युबा व फिलिपिन्सय् ल्वाःगु खः। अमेरिकन नौसेनां फिलिपिन्सया मनिला खाडीइ व क्युबाय् स्पेनिश नौसेनायात याकनं बुकाः निर्णायक विजय प्राप्त यात। युद्ध सन् १८९८ या पेरिस सन्धि (Treaty of Paris) नापं सिधल। थ्व सन्धि अनुसार स्पेनं क्युबाया अधिकार त्वःतल व अमेरिकायात पुएर्तो रिको, गुआम, व फिलिपिन्स (२० लखः डलरय्) बिल। थ्व युद्धया लिच्वः कथं स्पेनिश औपनिवेशिक साम्राज्यया अन्त्य जुल व संयुक्त राज्य अमेरिका छगू हलिं न्यंक समुद्री शक्ति (global power) या रुपय् स्थापित जुल। ==ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल== ===पृष्ठभूमि=== [[सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्याश]] ( Wall Street crash of 1929 ) वा '''ग्रेट क्र्यास''' ( Great Crash ) अक्टोबर १९२९य् अमेरिकाया न्युयोर्क शेयर बजारय् (New York Stock Exchange) जुगु हलिमया दकले भीषण शेयर बजाः पतन खः। थ्व घटना २४ अक्टोबर १९२९ ('ब्ल्याक थर्सडे') निसें न्ह्याःगु खः व २९ अक्टोबर ('ब्ल्याक ट्युजडे') य् शेयरया भाः तःधँगु मात्राय् कुहाँ वयाः चरमोत्कर्षय् थ्यन। १९२० या दशकय् जुगु अत्यधिक सट्टाबाजी (speculation), ऋणया अप्वः छ्येलेज्या, व शेयरया भाः अस्वाभाविक रुपं थहा वनाः थ्व संकटया वातावरण दयेकातःगु खः। बजाः कुहाँ वयेधुंकाः द्वलंद्वः लगानीकर्तातयेगु धेबा मन्त, बैंकत क्वचाल/बर्बाद जुल, व उद्योग-धन्दात बन्द जुल। थ्व शेयर बजार पतनं अमेरिका जक मखुसें मुक्कं हलिंन्यंक 'महामन्दी' (Great Depression) या शुरुआत यात, गुगु १० दँ तक दयाच्वन। थुकिं यानाः हलिंन्यंक बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक मन्दी अप्वया वल। थ्व संकट लिपा शेयर बजाःयात नियन्त्रण व नियमन यायेत अमेरिकाय् प्रतिभूति व विनिमय आयोग (SEC) थेंज्याःगु वित्तीय संस्थातयेगु पलिस्था जुल। ===डस्ट बाउल=== {{मू पौ|डस्ट बाउल}} डस्ट बाउल सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ===न्यू डिल=== {{मू पौ|न्यू डिल}} '''न्यू डिल''' ( New Deal ) धाःगु सन् १९३३ निसें १९३९ या दथुइ अमेरिकन राष्ट्रपति फ्र्याङ्क्लिन डि. रुजभेल्ट (Franklin D. Roosevelt) या प्रशासनं लागू याःगु आर्थिक व सामाजिक सुधार ज्याझ्वःतयेगु छगू तःधँगु पुचः खः। थ्व ज्याझ्वः सन् १९२९ या महामन्दीं (Great Depression) यानाः तहस-नहस जुगु अमेरिकन अर्थतन्त्रयात हाकनं म्वाका तयेत व बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक संकट निसें राहत बीत दयेकातःगु खः। न्यू डिलया मू ३ आर (3 Rs) खः: राहत (Relief - बेरोजगार व गरीब मनूतयेत सहायता), पुनःप्राप्ति (Recovery - अर्थतन्त्रयात हाकनं भिंगु थासय् हयेगु), व सुधार (Reform - वित्तीय प्रणालीइ सुधार यानाः भविष्यय् थज्याःगु संकट पनेगु)। थ्व नीति अन्तर्गत सरकारं सार्वजनिक निर्माण ज्याझ्वःत (Civilian Conservation Works, Works Progress Administration) न्ह्याकाः द्वलंद्वः बेरोजगार मनूतयेत ज्या बिल। नापं सामाजिक सुरक्षा ऐन (Social Security Act), बैंक सुधार ऐन, व संघीय जमा बीमा निगम (FDIC) थेंज्याःगु महत्त्वपूर्ण कानूनी व संस्थागत संरचना दयेकल। न्यू डिलं अमेरिकन सरकारया अर्थतन्त्रय् भूमिकायात पूर्णतया हिलाबिल व कल्याणकारी राज्यया जग दयेकल। थुकिसं महामन्दीयात पूवंक सिधयेके मफुसां अमेरिकन जनतायात राहत बिल व द्वितीय विश्वयुद्धया निंतिं अर्थतन्त्रयात बल्लाकेत ग्वहालि यात। ==निक्वःगु हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== {{मू पौ|म्यानह्यातन प्रोजेक्ट}} म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==शीत हताः== {{मू पौ|शीत हताः}} [[लिपांगु हलिम हताः]] धुंका संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत संघया दथुइ ख्वांगुया वंगु स्वापूं हलिमय् हःगु ध्रुवीकृत अवस्थायात शीत हताः बाय् युद्ध धाइ। शीत युद्ध निक्वःगु विश्वयुद्ध धुंकाः संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत सङ्घ (USSR) व इमिसं नेतृत्व याःगु गुटतयेगु दथुइ जुइगु भूराजनीतिक तनाव व धेधेबल्ला ई ख। थ्व युद्धय् निगू महाशक्ति दथुइ प्रत्यक्ष तःधँगु सैनिक ल्वापू मजुल, अले उकिं थुकियात 'शीत' (ख्याउंगु) युद्ध धाय्‌गु ख। थ्व तनाव सन् १९४७ निसें सन् १९९१ य् सोभियत सङ्घया पतन मजुबिले तक दयाच्वन। शीत युद्धया मू कारण विचारधाराया मतभेद ख, गन अमेरिकां पुँजीवाद व लोकतन्त्रया प्रतिनिधित्व यात धाःसा सोभियत सङ्घं साम्यवादया प्रतिनिधित्व यात। थ्व ईलय् नितां पक्षं आणविक ल्वाभःतेगु तःधँगु भण्डार दयेकल, गुकियात आणविक ल्वाभः धेधेबल्ला (Nuclear arms race) धाइ। थुकिया नापनापं इमिसं अन्तरिक्ष धेधेबल्ला (Space Race) व गुप्तचर ज्याय् नं तःधँगु शक्ति छ्यल। कोरियन युद्ध व भियतनाम युद्ध थेंज्याःगु क्षेत्रिय ल्वापूलय् निगुलिं महाशक्तिं प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रुपं थःथःगु समर्थित पक्षयात ग्वाहालि यात। बर्लिनया अंगः दनेत व क्युबन मिसाइल सङ्कट थज्याःगु घटनात शीत युद्धया दकलय् तनावपूर्ण क्षणत खः। सन् १९९१य् सोभियत सङ्घ विघटन जुइधुंका शीत युद्धया अन्त्य जुल व अमेरिका छगू जक विश्व महाशक्ति कथं दत। ===क्युबन मिसाइल क्राइसिस=== {{मू पौ|क्युबन मिसाइल क्राइसिस}} क्युबन मिसाइल क्राइसिस वा क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==सेप्टेम्बर ११== {{मू पौ|सेप्टेम्बर ११ आक्रमण}} सेप्टेम्बर ११ आक्रमण (September 11 attacks) वा '''९/११''' ( 9/11 ) धाःगु ११ सेप्टेम्बर २००१य् इस्लामिक आतंकवादी पुचः अल-कायदां (Al-Qaeda) संयुक्त राज्य अमेरिकाय् याःगु प्यंगू संयोजित आत्मघाती विमान आक्रमणया झ्वः खः। थ्व हलिमया इतिहासय् दकले तःधँगु व घातक आतंकवादी आक्रमण खः। १९ म्ह अल-कायदा आतंकवादीतयेसं प्यंगू व्यावसायिक यात्री विमान अपहरण याःगु खः। निगू विमान न्युयोर्क शहरया वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरया (World Trade Center) ट्विन टावरय् (Twin Towers) कयेकाः टावर निगुलिं क्वथल। स्वंगूगु विमान भर्जिनियाय् दुगु अमेरिकन रक्षा मन्त्रालयया मुख्यालय 'पेन्टागन' (Pentagon) य् क्वथल धाःसा प्यंगूगु विमान (युनाइटेड फ्लाईट ९३) यात्रीतयेगु प्रतिरोध लिपा पेन्सिलभेनियाया छगू बुँइ कुतुंवन। थ्व आक्रमणय् २,९७७ म्ह निर्दोष मनूतयेगु मृत्यु जुल व द्वलंद्वः मनूत घाःपाः जुल। थ्व घटना लिपा अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्लु. बुशं 'आतंकवाद विरुद्धया युद्ध' (War on Terror) या घोषणा यात, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां अफगानिस्तान व लिपा इराकय् आक्रमण यात। ९/११ या घटनां हलिमया राजनीति, सुरक्षा नीति, विमानस्थल सुरक्षा व वैदेशिक स्वापूयात पूर्णतया हिलाबिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] 5zvvrm0jyjxm4imvplqailkavdrlh9h 1124514 1124512 2026-09-10T19:58:44Z Eukesh 11 /* मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध */ 1124514 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ===पलिस्थामि अबुपिं=== {{मू पौ|संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुपिं}} संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुत बाय् फाउन्दिङ्ग फादर्स धाःपिं लिपांगु-१८गु शताब्दीया [[अमेरिकन क्रान्ति|अमेरिकन क्रान्तिकारी]] नेतातेगु छगू पुचः ख। इमिसं झिन्स्वंगु उपनिवेशतेत छपं यासें, ग्रेट ब्रिटेनं स्वतन्त्रताया युद्धया नेतृत्त्व यानादिल। इपिसं [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकाया]] न्हुगु कथंया सरकार दयेकादिल, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्था यानादिल। पलिस्थामि अबुतयेसं संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रता घोषणापत्र, संघया धारा, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया संविधान च्वयादिल व ल्हाचिं तयादिल। थ्व फुक्कं ज्या औपनिवेशिक राजधानी फिलाडेल्फियाय् स्वीकृत जुल। पलिस्थामि अबुतेगु पुचलय् अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्धय् ल्वानाच्वंपिं सैनिक, व मेमेपिं देय्या पलिस्थाय् तःधंगु ग्वहालि याइपिं मनूत दुथ्याः। संयुक्त राज्य अमेरिकाया "अबु"या रुपय् दकलय् बांलाक्क म्हसीकाम्ह छम्ह मनु [[जर्ज वाशिङ्तन|जर्ज वाशिंगटन]] ख। वय्कलं अमेरिकी क्रान्तिइ छम्ह जनरल व राष्ट्रया न्हापांम्ह राष्ट्रपतिया रुपय् ज्या यानादिल। सन् १९७३इ इतिहासकार रिचर्ड बी मोरिसं नेतृत्व, दीर्घायु व राजनेताया "त्रिकोणीय परीक्षण" धाःगुया आधारय् ७म्ह व्यक्तियात मू संस्थापकया रुपय् म्हसीकादिल: [[जन एडम्स]], [[बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन]], [[अलेक्जेन्डर ह्यामिल्टन]], [[जन जे]], [[थोमस जेफरसन]], [[जेम्स म्याडिसन]], व [[जर्ज वाशिंगटन]]। अधिकांश पलिस्थामि अबुत अंग्रेजी वंशयापिं ख, यद्यपि यक्वसिया पारिवारिक इतिहास ब्रिटिश आइल्सया थी-थी क्षेत्रया दु, गुकिलि स्कटल्याण्ड, वेल्स व आयरल्याण्ड नं ला। थ्व नापं, गुलिं पलिस्थामितेगु वंशज औपनिवेशिक युगय् न्यूयर्क ( न्यू नेदरल्याण्ड )या न्हापाया डच च्वनामितेगु वंशज नं दु। नापं, गुलिं पलिस्थामित [[फ्रान्स|फ्रान्सय्]] धार्मिक उत्पीडनपाखें बिसुंवया उपनिवेशय् च्वंपिं फ्रान्सेली ह्युगेनोततेगु सन्तान ख। <ref name="English Emigration">{{Cite web|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAEengland.htm|title=English Emigration.}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6REAYXK1HmMC&q=dutch+founding+fathers|title=New Netherland and the Dutch Origins of American Religious Liberty}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OYNTyp6XjcAC&q=french+huguenot+founding+fathers+america|title=The Huguenots in France and America}}</ref> ==सन् १८१२ या युद्ध== {{मू पौ|सन् १८१२ या युद्ध}} सन् १८१२ या युद्ध धाःगु सन् १८१२ निसें १८१५ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व बेलायत (ब्रिटिश साम्राज्य) दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण बेलायत व फ्रान्स दथुइ जुयाच्वंगु नेपोलियन युद्धया (Napoleonic Wars) प्रभाव खः। बेलायती नौसेनां अमेरिकन व्यापारिक जहाजतयेत पनेगु, अमेरिकन नाविकतयेत जबरजस्ती बेलायती सेनाय् दुथ्याकेगु ('impressment'), व उत्तर अमेरिकाया मूलवासी जनजातितयेत अमेरिका विरुद्ध थकायेगु यानाच्वंगु जुल। अमेरिकां थःगु राष्ट्रिय सम्प्रभुता व समुद्री अधिकार रक्षा यायेत बेलायत विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। थ्व युद्ध उत्तर अमेरिकाया सिमानाय्, एटलान्तिक महासागरय्, व क्यानाडाया सिमानाय् ल्वाःगु खः। युद्धया झ्वलय् १८१४य् बेलायती सेनां अमेरिकाया राजधानी वाशिंगटन डिसीय् आक्रमण यानाः ह्वाइट हाउस व क्यापिटल भवनय् मि च्याका बिल। लिपा सन् १८१४ या लिपांगु भागय् 'गेन्ट सन्धि' (Treaty of Ghent) य् हस्ताक्षर जुयाः युद्ध सिधल व निगुलिं राष्ट्रतयेसं युद्ध स्वया न्ह्यःया सिमाना कायम यात। थ्व युद्धं अमेरिका दुने राष्ट्रियताया भावना अप्वःकल व बेलायत नाप लिपाया ईलय् स्थायी शान्ति व मित्रताया वातावरण दयेकल। ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध}} स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध धाःगु सन् १८९८य् संयुक्त राज्य अमेरिका व स्पेन दथुइ जुगु छगू चिधँगु तर महत्त्वपूर्ण युद्ध खः। थ्व युद्धया मू कारण क्युबाय् स्पेनिश शासन विरुद्ध जुयाच्वंगु स्वतन्त्रता संग्राम व हवाना बन्दरगाहय् अमेरिकी युद्धपोत 'युएसएस मेइन' (USS Maine) विस्फोट जुयाः बंयेगु घटना खः। अमेरिकन जनमत व मिडियां ('येलो जर्नलिजम') स्पेनिश अत्याचारया विरोधय् युद्धया वातावरण दयेकल। युद्ध क्युबा व फिलिपिन्सय् ल्वाःगु खः। अमेरिकन नौसेनां फिलिपिन्सया मनिला खाडीइ व क्युबाय् स्पेनिश नौसेनायात याकनं बुकाः निर्णायक विजय प्राप्त यात। युद्ध सन् १८९८ या पेरिस सन्धि (Treaty of Paris) नापं सिधल। थ्व सन्धि अनुसार स्पेनं क्युबाया अधिकार त्वःतल व अमेरिकायात पुएर्तो रिको, गुआम, व फिलिपिन्स (२० लखः डलरय्) बिल। थ्व युद्धया लिच्वः कथं स्पेनिश औपनिवेशिक साम्राज्यया अन्त्य जुल व संयुक्त राज्य अमेरिका छगू हलिं न्यंक समुद्री शक्ति (global power) या रुपय् स्थापित जुल। ==ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल== ===पृष्ठभूमि=== [[सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्याश]] ( Wall Street crash of 1929 ) वा '''ग्रेट क्र्यास''' ( Great Crash ) अक्टोबर १९२९य् अमेरिकाया न्युयोर्क शेयर बजारय् (New York Stock Exchange) जुगु हलिमया दकले भीषण शेयर बजाः पतन खः। थ्व घटना २४ अक्टोबर १९२९ ('ब्ल्याक थर्सडे') निसें न्ह्याःगु खः व २९ अक्टोबर ('ब्ल्याक ट्युजडे') य् शेयरया भाः तःधँगु मात्राय् कुहाँ वयाः चरमोत्कर्षय् थ्यन। १९२० या दशकय् जुगु अत्यधिक सट्टाबाजी (speculation), ऋणया अप्वः छ्येलेज्या, व शेयरया भाः अस्वाभाविक रुपं थहा वनाः थ्व संकटया वातावरण दयेकातःगु खः। बजाः कुहाँ वयेधुंकाः द्वलंद्वः लगानीकर्तातयेगु धेबा मन्त, बैंकत क्वचाल/बर्बाद जुल, व उद्योग-धन्दात बन्द जुल। थ्व शेयर बजार पतनं अमेरिका जक मखुसें मुक्कं हलिंन्यंक 'महामन्दी' (Great Depression) या शुरुआत यात, गुगु १० दँ तक दयाच्वन। थुकिं यानाः हलिंन्यंक बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक मन्दी अप्वया वल। थ्व संकट लिपा शेयर बजाःयात नियन्त्रण व नियमन यायेत अमेरिकाय् प्रतिभूति व विनिमय आयोग (SEC) थेंज्याःगु वित्तीय संस्थातयेगु पलिस्था जुल। ===डस्ट बाउल=== {{मू पौ|डस्ट बाउल}} डस्ट बाउल सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ===न्यू डिल=== {{मू पौ|न्यू डिल}} '''न्यू डिल''' ( New Deal ) धाःगु सन् १९३३ निसें १९३९ या दथुइ अमेरिकन राष्ट्रपति फ्र्याङ्क्लिन डि. रुजभेल्ट (Franklin D. Roosevelt) या प्रशासनं लागू याःगु आर्थिक व सामाजिक सुधार ज्याझ्वःतयेगु छगू तःधँगु पुचः खः। थ्व ज्याझ्वः सन् १९२९ या महामन्दीं (Great Depression) यानाः तहस-नहस जुगु अमेरिकन अर्थतन्त्रयात हाकनं म्वाका तयेत व बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक संकट निसें राहत बीत दयेकातःगु खः। न्यू डिलया मू ३ आर (3 Rs) खः: राहत (Relief - बेरोजगार व गरीब मनूतयेत सहायता), पुनःप्राप्ति (Recovery - अर्थतन्त्रयात हाकनं भिंगु थासय् हयेगु), व सुधार (Reform - वित्तीय प्रणालीइ सुधार यानाः भविष्यय् थज्याःगु संकट पनेगु)। थ्व नीति अन्तर्गत सरकारं सार्वजनिक निर्माण ज्याझ्वःत (Civilian Conservation Works, Works Progress Administration) न्ह्याकाः द्वलंद्वः बेरोजगार मनूतयेत ज्या बिल। नापं सामाजिक सुरक्षा ऐन (Social Security Act), बैंक सुधार ऐन, व संघीय जमा बीमा निगम (FDIC) थेंज्याःगु महत्त्वपूर्ण कानूनी व संस्थागत संरचना दयेकल। न्यू डिलं अमेरिकन सरकारया अर्थतन्त्रय् भूमिकायात पूर्णतया हिलाबिल व कल्याणकारी राज्यया जग दयेकल। थुकिसं महामन्दीयात पूवंक सिधयेके मफुसां अमेरिकन जनतायात राहत बिल व द्वितीय विश्वयुद्धया निंतिं अर्थतन्त्रयात बल्लाकेत ग्वहालि यात। ==निक्वःगु हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== {{मू पौ|म्यानह्यातन प्रोजेक्ट}} म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==शीत हताः== {{मू पौ|शीत हताः}} [[लिपांगु हलिम हताः]] धुंका संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत संघया दथुइ ख्वांगुया वंगु स्वापूं हलिमय् हःगु ध्रुवीकृत अवस्थायात शीत हताः बाय् युद्ध धाइ। शीत युद्ध निक्वःगु विश्वयुद्ध धुंकाः संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत सङ्घ (USSR) व इमिसं नेतृत्व याःगु गुटतयेगु दथुइ जुइगु भूराजनीतिक तनाव व धेधेबल्ला ई ख। थ्व युद्धय् निगू महाशक्ति दथुइ प्रत्यक्ष तःधँगु सैनिक ल्वापू मजुल, अले उकिं थुकियात 'शीत' (ख्याउंगु) युद्ध धाय्‌गु ख। थ्व तनाव सन् १९४७ निसें सन् १९९१ य् सोभियत सङ्घया पतन मजुबिले तक दयाच्वन। शीत युद्धया मू कारण विचारधाराया मतभेद ख, गन अमेरिकां पुँजीवाद व लोकतन्त्रया प्रतिनिधित्व यात धाःसा सोभियत सङ्घं साम्यवादया प्रतिनिधित्व यात। थ्व ईलय् नितां पक्षं आणविक ल्वाभःतेगु तःधँगु भण्डार दयेकल, गुकियात आणविक ल्वाभः धेधेबल्ला (Nuclear arms race) धाइ। थुकिया नापनापं इमिसं अन्तरिक्ष धेधेबल्ला (Space Race) व गुप्तचर ज्याय् नं तःधँगु शक्ति छ्यल। कोरियन युद्ध व भियतनाम युद्ध थेंज्याःगु क्षेत्रिय ल्वापूलय् निगुलिं महाशक्तिं प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रुपं थःथःगु समर्थित पक्षयात ग्वाहालि यात। बर्लिनया अंगः दनेत व क्युबन मिसाइल सङ्कट थज्याःगु घटनात शीत युद्धया दकलय् तनावपूर्ण क्षणत खः। सन् १९९१य् सोभियत सङ्घ विघटन जुइधुंका शीत युद्धया अन्त्य जुल व अमेरिका छगू जक विश्व महाशक्ति कथं दत। ===क्युबन मिसाइल क्राइसिस=== {{मू पौ|क्युबन मिसाइल क्राइसिस}} क्युबन मिसाइल क्राइसिस वा क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==सेप्टेम्बर ११== {{मू पौ|सेप्टेम्बर ११ आक्रमण}} सेप्टेम्बर ११ आक्रमण (September 11 attacks) वा '''९/११''' ( 9/11 ) धाःगु ११ सेप्टेम्बर २००१य् इस्लामिक आतंकवादी पुचः अल-कायदां (Al-Qaeda) संयुक्त राज्य अमेरिकाय् याःगु प्यंगू संयोजित आत्मघाती विमान आक्रमणया झ्वः खः। थ्व हलिमया इतिहासय् दकले तःधँगु व घातक आतंकवादी आक्रमण खः। १९ म्ह अल-कायदा आतंकवादीतयेसं प्यंगू व्यावसायिक यात्री विमान अपहरण याःगु खः। निगू विमान न्युयोर्क शहरया वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरया (World Trade Center) ट्विन टावरय् (Twin Towers) कयेकाः टावर निगुलिं क्वथल। स्वंगूगु विमान भर्जिनियाय् दुगु अमेरिकन रक्षा मन्त्रालयया मुख्यालय 'पेन्टागन' (Pentagon) य् क्वथल धाःसा प्यंगूगु विमान (युनाइटेड फ्लाईट ९३) यात्रीतयेगु प्रतिरोध लिपा पेन्सिलभेनियाया छगू बुँइ कुतुंवन। थ्व आक्रमणय् २,९७७ म्ह निर्दोष मनूतयेगु मृत्यु जुल व द्वलंद्वः मनूत घाःपाः जुल। थ्व घटना लिपा अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्लु. बुशं 'आतंकवाद विरुद्धया युद्ध' (War on Terror) या घोषणा यात, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां अफगानिस्तान व लिपा इराकय् आक्रमण यात। ९/११ या घटनां हलिमया राजनीति, सुरक्षा नीति, विमानस्थल सुरक्षा व वैदेशिक स्वापूयात पूर्णतया हिलाबिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] 8rpgblui83a3j1skjudtfvl52ldnfhe 1124517 1124514 2026-09-10T20:01:17Z Eukesh 11 /* ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल */ 1124517 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास''' धाःगु [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपय् दुगु हलिमया मू शक्तिशाली राष्ट्रया इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया द्वलंद्वः दँ न्ह्यः निसें थन स्वदेशी अमेरिकन (Native Americans) आपालं पुचः व सभ्यताय् च्वनाच्वंगु खः। १६गु व १७गु शताब्दीइ बेलायत, फ्रान्स, व स्पेनं थन थःगु औपनिवेशिक बस्तीत दियेकल। ब्रिटेनं एटलान्टिक तटय् १३गु उपनिवेश दयेकल, गुकिं कर व प्रतिनिधित्वया द्वन्द्वं यानाः बेलायत विरुद्ध [[अमेरिकन क्रान्ति]] (American Revolution) न्ह्याकल। ४ जुलाई १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणा नापं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या जन्म जुल व थमस जेफरसन, कमाण्डर जोर्ज वाशिंगटन थेंज्याःपिं नेतातयेगु योगदानं स्वतन्त्रता प्राप्त जुल। १९गु शताब्दीइ 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' अवधारणा अनुसार पश्चिम पाखे भूभाग विस्तार जुल, तर दासप्रथाया मुद्दां यानाः १८६१ निसें १८६५ तक [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) जुल, गुकिं अब्राहम लिंकनया नेतृत्वय् दासप्रथाया अन्त्य यात। औद्योगिक क्रान्ति नापं अमेरिका हलिमया मू आर्थिक शक्ति जुल। प्रथम व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका हलिमया सुपर पावर (super-power)या रुपय् स्थापित जुल। सोभियत संघ नापया '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) व लिपा १९६० या दशकया [[नागरिक अधिकार आन्दोलन]] (Civil Rights Movement) थुकिया इतिहासया महत्त्वपूर्ण मोड खः। थौंकन्हे अमेरिका हलिमया आर्थिक, सैन्य व प्राविधिक ख्यलय् छगू अग्रणी राष्ट्र खः। ==इतिहास== संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इतिहास द्वलंद्व दँ न्ह्यः उत्तर अमेरिकाय् न्हापांम्ह मनुखं पलाः तःगु इलंनिसें सुरु जूगु ख। न्हापा थन आदिवासी जनजातितय्गु तःधंगु बस्ती दुगु ख, गुपिं थःथःगु हे संस्कृति, भाषा व परम्पराय् म्वाःनाच्वंगु ख। सन् १४९२य् क्रिस्टोफर कोलम्बसं थ्व महाद्वीपय् थ्यनेधुंका युरोपियन शक्तिपिं विशेष यानाः बेलायत, फ्रान्स व स्पेनं थन थःगु उपनिवेश पलिस्था यायेगु ज्या सुरु याःगु ख। सन् १६०७य् भर्जिनियाया जेम्सटाउनय् न्हापांगु स्थायी अंग्रेजी बस्ती स्थापना जूगु ख, गुकिं अमेरिकी इतिहासय् छगू न्हूगु अध्यायया सुरुवात यात। थ्वया लिपा म्यासाचुसेट्स, न्युयोर्क व मेमेगु थासय् नं बस्तीत दयावल। झिंच्यागु शताब्दीया मध्यतक थ्यंबलय् अमेरिकाया पूर्वी तटय् झिस्वंगु बेलायती उपनिवेशत पूर्ण रुपं पलिस्था जुइधुंकूगु ख। थ्व इलय् उपनिवेशतय्गु अर्थतन्त्र बुँज्या, व्यापार व दासप्रथाय् आधारित जुयाच्वंगु ख। बेलायती साम्राज्यं थःगु ऋण पुलेत उपनिवेशतय्‌त तःधंगु कर कयाच्वन गुकिं यानाः उपनिवेशवासीतय्गु दथुय् असन्तोष ब्वलं बिल। 'प्रतिनिधित्व विनाया कर मज्यु' (No taxation without representation) धइगु नारा थ्वहे इलय् लोकंह्वल। थ्वहे असन्तोषं लिपा अमेरिकी क्रान्तिया आधार तयार यात। सन् १७७५य् लेक्सिंगटन व कनकर्डया ल्वापू निसें थ्व स्वतन्त्रता संग्राम सुरु जूगु ख। थ्व संग्रामय् जर्ज वाशिंगटनं अमेरिकी सेनाया नेतृत्व यानादिल। <ref>Bancroft, G. (1834). History of the United States from the Discovery of the American Continent.</ref> सन् १७७६ जुलाई ४ खुन्हु फिलाडेल्फियाय् थ्व झिस्वंगु उपनिवेशतय्सं थःत 'संयुक्त राज्य अमेरिका' धकाः स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा यात। थोमस जेफरसनं च्वयादीगु 'स्वतन्त्रताया घोषणापत्र' (Declaration of Independence) थ्व देय्‌या छगु ऐतिहासिक दस्तावेज जुल। थ्व दस्ताबेजं दक्वं मनुत समान ख व इमिगु छुं आधारभूत अधिकारत दु धकाः च्वयातल। अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम सन् १७८३य् पेरिस सन्धि नापं क्वचाल, गुकिं अमेरिकायात छगू सार्वभौम राष्ट्रया मान्यता बिल। थ्वया लिपा न्हूगु संविधान दयेकेगु ज्या सुरु जुल, गुगु सन् १७८९य् लागू जुल। संविधानं छगू संघीय सरकारया व्यवस्था यात गुगु कार्यपालिका, व्यवस्थापिका व न्यायपालिकाय् विभाजित दु। जर्ज वाशिंगटन अमेरिकाया न्हापांम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित जुयादिल। १९गू शताब्दीया सुरुवातय् अमेरिकां थःगु भूभाग विस्तार यायेगु नीति काल। सन् १८०३य् फ्रान्सपाखें लुइजियाना न्यानाज्या(Louisiana Purchase) यानाः अमेरिकाया क्षेत्रफल निब्वति हे अप्वल। थ्व इलय् पश्चिमपाखेया विस्तार (Westward Expansion) तसकं तीव्र गतिं न्ह्याःवन। अथे जुसां, थ्व विस्तारया झ्वलय् अनया आदिवासी जनजातितय्त तसकं अन्याय जुल व इमित थःगु भूमिपाखें विस्थापित यायेगु ज्या जुल। थ्वहे इलय् दासप्रथाया विषययात कयाः उत्तर व दक्षिण राज्यतय्गु दथुय् तःधंगु मतभेद उत्पन्न जुल। <ref>Zinn, H. (1980). A People's History of the United States.</ref> अमेरिकन इन्डियन युद्वत ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। सन् १८६१य् सुरु जूगु अमेरिकी गृहयुद्ध (American Civil War) अमेरिकी इतिहासया छगू दकलय् घातक व निर्णायक मोड ख। अब्राहम लिंकनं थ्व इलय् राष्ट्रया नेतृत्व यानादिल व दासप्रथा अन्त यायेगु संकल्प कयादिल। थ्व युद्ध उत्तरया 'युनियन' व दक्षिणया 'कन्फेडेरेसी' दथुय् प्यदँतक न्ह्याःगु ख।<ref>McPherson, J. M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era.</ref> गृहयुद्धय् युनियनया विजय जुइधुंकाः दासप्रथा पूर्ण रुपं खारेज जुल व देय्या एकता दयाच्वन। युद्ध लिपाया 'पुनर्निर्माण' (Reconstruction) कालय् दक्षिणया अर्थतन्त्रयात हाकनं दयेकेगु व मुक्त जूगु दासतय्त नागरिक अधिकार बीमाःगु खँय् तःधंगु बहस जुल। झिंगुंगु शताब्दीया अन्तपाखे अमेरिका छगू औद्योगिक शक्तिया रुपय् विकास जुयावल। रेलमार्गया संजालं सकल देय्यात स्वायेगु ज्या यात व उद्योगधन्दातय्सं तीव्र गतिं प्रगति यात। थ्व इलय् युरोपं द्वलंद्व आप्रवासीत अमेरिका वःगु ख, गुकिं थनया जनसांख्यिकीय रुप हे हिलेबिल। थ्व कालखण्डयात 'गिल्डेड एज' (Gilded Age) धकाः नं म्हसीकेगु याइ, छाय्‌धाःसा थ्व इलय् तःधंगु आर्थिक उन्नति नापं भ्रष्टाचार व असमानता नं ब्वलंल। सन् १८९८या स्पेनी-अमेरिकी युद्धं अमेरिकायात छगू विश्व शक्तिया रुपय् स्थापित यात। नीगु शताब्दीया सुरुइ अमेरिकां विश्व राजनीति व अर्थतन्त्रय् थःगु उपस्थिति झन बल्लाकाः यंकल। निक्वःगु विश्वयुद्धय् अमेरिकाया प्रवेशं मित्रराष्ट्रतय्त विजय हासिल यायेत तःधंगु ग्वाहालि यात। सन् १९२९या 'ग्रेट डिप्रेसन' (Great Depression) वा तःधंगु आर्थिक मन्दीं अमेरिकाया जनजीवन तसकं कष्टकर दयेकल। राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं 'न्यू डिल' (New Deal) ज्याझ्वः नापं अर्थतन्त्रयात हाकनं थकायेगु कुतः यानादिल। निगूगु विश्वयुद्धय् जापानी हमला लिपा अमेरिकां युद्धय् भाग कयाः ताःलायेगु ज्या यात। युद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ 'शीतयुद्ध' (Cold War) सुरु जुल, गुगु दशकौंसम्म न्ह्याःवन। सन् १९५० व १९६०या दशकय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुयाः अश्वेत नागरिकतय्सं समानताया अधिकार प्राप्त यात। मार्टिन लुथर किंग जुनियर थ्व आन्दोलनया मू नेता ख, गुम्हसें अहिंसात्मक मार्गं परिवर्तन हयादिल। थ्वहे इलय् अमेरिकां अन्तरिक्ष विज्ञानय् तःधंगु विकास यात व सन् १९६९य् तिमिलाय् मनु छ्वयेत सफल जुल। भियतनाम युद्ध व मेमेगु अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वं अमेरिकी समाजयात विभाजित नं यात। २१गू शताब्दीया सुरुइ सेप्टेम्बर ११ या आक्रमणं अमेरिकी सुरक्षा व विदेश नीतिइ तःधंगु परिवर्तन हल। थौंकन्हय् अमेरिका प्रविधि, अर्थतन्त्र व सामरिक दृष्टिं हलिमया छगू शक्ति राष्ट्रया रुपय् कायम हे दु। अमेरिकाया इतिहास धइगु निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन व प्रगतिया छगू मंकाः लिच्वः ख। अमेरिकी समाज झन झन विविधतापूर्ण जुया वयाच्वंगु दु व न्हूगु चुनौतितय्गु सामना यायेत न्ह्याः वनाच्वंगु दु।<ref>Kennedy, D. M. (1999). Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945.</ref> ==अमेरिकन क्रान्ति== {{मू पौ|अमेरिकन क्रान्ति}} [[Image:Map_of_territorial_growth_1775.svg|thumb|A 1775 map of Eastern North America, including the [[Province of Quebec (1763–1791)|Province of Quebec]]]] [[Image:Parliament_Stamp_Act1765.jpg|thumb|Notice of the [[Stamp Act 1765]]]] [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|स्वतन्त्रताको घोषणा]] '''अमेरिकन क्रान्ति''' सन् १७६५ व सन् १७८३स दथुइ जूगु छगू औपनिवेशिक विद्रोह खः। थ्व विद्रोहया लिच्वःया कथं १३गू उपनिवेशया अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बेलायतं स्वतन्त्र जूसें संयुक्त राज्य अमेरिका पलिस्था यात। अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं फ्रान्स व मेमेगु शक्ति नाप छपं जुया बेलायतयात [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध]]य् पराजित यात। अमेरिकन औपनिवेशिक पुचलं सन् १७६५स स्त्याम्प एक्त कंग्रेस (Stamp Act Congress)नापम् प्रतिनिधिहीन करया विरोध("no taxation without representation") यात। थ्व पुचलं बेलायती संसदं, अमेरिकी प्रतिनिधित्त्व मदयेकः, थःपिन्त कर निर्धारण यायेगु अधिकारयात अस्वीकार यात। थ्व विरोधया गति बिस्कं तच्वया वन। सन् १७७२स रोद आइल्यान्दय् ग्यास्पि [[लःख]]या दहन जुल। थ्व धुंका सन् १७७३स बोस्तन ति पार्तिइ(Boston Tea Party) अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं बोस्तन बन्दरगाहय् करभारदूगु च्या नष्ट यानाबिल। थुकिया विरोधय् बेलायतीतेसं बोस्तन बन्दरगाह बन्द यासें म्यासेच्युसेत्स् बे कोलोनीया स्वशासनया अधिकार व्यवस्थापिक रुपय् अन्त यात। बेलायती संसदया थ्व ज्याया विरोधय् सकल १३गू उपनिवेश छधी जुल व सन १७७४स अमेरिकी राष्ट्रवादीतेसं थःगु वैकल्पिक सरकार दयेकल। सन् १७६३य् "फ्रेञ्च एन्द इन्दियन वार" युद्धय् फ्रान्स पराजित जुइधुंकाः छुं ई लिपा हे बेलायती उपनिवेशवादी शासनप्रति असन्तोष शुरु जुल। अमेरिकाया उपनिवेशतेसं युद्धय् ल्वाःगु व समर्थन याःगु जूसां बेलायती संसदं युद्धकालीन खर्चया क्षतिपूर्तिया निंतिं न्हूगु कर पारित यात व उपनिवेशया पश्चिमी भूमिया नियन्त्रणयात मोन्ट्रियलय् च्वंपिं बेलायती अधिकारीत बिल। छुं उपनिवेशया प्रतिनिधितय्सं स्टाम्प एक्ट कांग्रेस सःताः प्रतिक्रिया स्पष्ट याःगु खः। थुकिया "अधिकार व मछिंया घोषणा"("Declaration of Rights and Grievances")य् प्रतिनिधित्व मदयेक कर लागू यायेगु ज्यां अमेरिकाया उपनिवेशय् दयाच्वंपिं अंग्रेज जनताया अधिकारया उल्लंघन याःगु तर्क बिल। सन् १७६७इ बेलायती संसदं टाउनशेन्ड एक्ट पारित यायेधुंका हाकनं तनाव ब्वलन। थ्व न्हुगु कर व नियमया छगू पुचः ख गुकियात झिंस्वंगू उपनिवेशय् लागू याःगु ख। उपनिवेशय् अप्वयाच्वंगु विद्रोहयात क्वत्यलेगु कुतःया झ्वलय्, गुगु विशेष यानाः म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीइ गम्भीर जुल, जुजु जर्ज तृतीयं बोस्टनय् सेना परिचालन यात। छगू स्थानीय ल्वापूया लिच्वः कथं सैनिकतसें मार्च ५, १७७० खुन्हु [[बोस्टन नरसंहार]]य् प्रदर्शनकारीतय्त स्यानाबिल। झिंस्वंगू उपनिवेशं दृढतापूर्वक लिसः बिल। सन् १७७२ य् रोड आइल्याण्डय् कर विरोधी प्रदर्शनकारीतय्सं रोयल नेभीया भन्सार लःखःयात स्यंकाबिल। सन् १७७३ डिसेम्बर १६ खुन्हु बोस्टन टि पार्टीइ कार्यकर्तातय्सं आदिवासी अमेरिकनतेगु वसः पुनाः बेलायती ईस्ट इन्डिया कम्पनीया स्वामित्वय् दूगु ३४० चेस्ट चिया बोस्टन हार्बरया लखय् वांछ्वया बिल। थुकिया लिच्वः कथं लन्दनं निर्णायक प्रतिक्रिया बिल: बोस्टन हार्बर बन्द यासें छझ्वः दण्डात्मक कानून लागू यात। थुकिं प्रभावकारी रुपं म्यासाचुसेट्सय् स्वशासनया अन्त्य यात। सन् १७७४या अन्तय्, झिन्स्वंगु उपनिवेशय् १२ (जर्जिया १७७५य् दुथ्याःगु) प्रतिनिधित [[न्हापांगु कन्तिनेन्तल कांग्रेस]]य् छ्वल। थ्व कांग्रेस [[फिलाडेल्फिया]]या [[कार्पेन्टर्स हल]]य् मुनः। थुकिलि देशभक्त प्रतिरोधया समन्वय यायेगु ज्या न्ह्याकल। थ्व ज्या दकले न्हापा उपनिवेशया स्थानीय मिलिसियातेसं यात। स्थानीय मिलिसियाय् फ्रेञ्च व आदिवासीया युद्धय् सैन्य अनुभव प्राप्त दूपिं मनूत दयाच्वन व इमिसं स्वशासन व रक्षाया अधिकारया दावी यायेगु ज्या न्ह्याकल। सन् १७७५इ जुजुं म्यासाचुसेट्स बे कोलोनीयात खुल्ला अवज्ञा व विद्रोहया अवस्थाय् दूगु घोषणा यात। थुकिया लिच्वः कथं सन् १७७५ जुन १४ खुनु फिलाडेल्फियाया थौंकन्हय्या [[इन्दिपेन्देन्स हल]]य् मुनाः निक्वःगु कन्तिनेन्तल कांग्रेसं महाद्वीपीय सेना गठन यायेगु स्वीकृति बिल। नापं, थ्व सेनाय् जर्ज वाशिंगटनयात प्रमुख सेनापति नियुक्त यात। थ्व स्वया निला न्ह्यः हे ल्वापु न्ह्यथंगु ख। सन् १७७५या अप्रिलय् न्ह्याःगु खः। अबिले बेलायतीतय्सं मिलिसियाया हतियार कब्जा यायेगु कुतः यात तर लेक्सिंगटन व कन्कर्डया युद्धय् इमिसं तःच्वःगु प्रतिरोध खन। नापं, महाद्वीपीय सेनां बोस्टनं बेलायतीतेत पितिना छ्वल, गुकिलिं सकल उपनिवेशय् देशभक्ततेगु नियन्त्रण दयेकल। सन् १७७६ जुलाईइ निक्वःगु महाद्वीपीय कांग्रेसं न्हुगु देय्या शासन यायेगु ज्या न्ह्यथन। थुकिया झ्वलय् जुजु जर्ज तृतीययात उपनिवेशया मनूतेगु अंग्रेजया अधिकारयात हनन याम्ह छम्ह अत्याचारीया रुपय् निन्दा यातः। नापं, जुलाई २य् राष्ट्रिय स्वतन्त्रताया निंतिं ली प्रस्ताव पारित यात व जुलाई ४, १७७६य् स्वतन्त्रताया घोषणापत्र पारित यात। थुकिलिं उदारवाद व गणतन्त्रवादया राजनीतिक दर्शनयात मूर्त रुप बिल। राजतन्त्र व कुलीन अभिजात वर्गयात अस्वीकार यात व हलिमय् नांजाःगु घोषणा यात कि "सकल मनुत समान सृष्टि जुल" (All men are created equal)। थ्व ल्वापु न्यादँ तक्क न्ह्यात, गुकियात आः क्रान्तिकारी युद्धया नामं म्हसीकिगु या। उगु इलय् फ्रान्स व स्पेनया राज्य संयुक्त राज्य अमेरिकाया सहयोगीया रुपय् पलिस्था जुल। युद्धया निर्णायक विजय सन् १७८१या शरद ऋतुइ वल। थ्व ईलय् संयुक्त अमेरिकी व फ्रान्सेली सेनां यर्कटाउनया घेराबन्दीइ छगू मुक्कं बेलायती सेनायात कब्जा यात। थ्व पराजयया कारणं जुजु जर्जया संसदया नियन्त्रण स्यन, आः अमेरिकी शर्तय् युद्ध क्वचायेकेगु पक्षय् बहुमत दयावल। सन् १७८३या सेप्टेम्बर ३ खुनु बेलायतीतेसं पेरिस सन्धिइ हस्ताक्षर यात गुकिलिं संयुक्त राज्य अमेरिकायात मिसिसिपी खुसिया पूर्व व ग्रेट लेकया दक्षिणय् च्वंगु लगभग फुक्क भूभाग बिल। करिब ६०,००० बेलायती वफादारत क्यानाडा व मेमेगु थासय् दूगु बेलायती भूभागय् बिसं वंसा इमिगु तःधंगु ल्या संयुक्त राज्य अमेरिकाय् हे च्वनाच्वन। अमेरिकी क्रान्तिइ थःगु विजयलिसें संयुक्त राज्य अमेरिका शासिततेगु सहमतिं विधिया शासनय् पलिस्था जूगु हलिंया इतिहासय् न्हापांगु संवैधानिक गणतन्त्र जुल। ===पलिस्थामि अबुपिं=== {{मू पौ|संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुपिं}} संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्थामि अबुत बाय् फाउन्दिङ्ग फादर्स धाःपिं लिपांगु-१८गु शताब्दीया [[अमेरिकन क्रान्ति|अमेरिकन क्रान्तिकारी]] नेतातेगु छगू पुचः ख। इमिसं झिन्स्वंगु उपनिवेशतेत छपं यासें, ग्रेट ब्रिटेनं स्वतन्त्रताया युद्धया नेतृत्त्व यानादिल। इपिसं [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकाया]] न्हुगु कथंया सरकार दयेकादिल, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया पलिस्था यानादिल। पलिस्थामि अबुतयेसं संयुक्त राज्य अमेरिकाया स्वतन्त्रता घोषणापत्र, संघया धारा, व संयुक्त राज्य अमेरिकाया संविधान च्वयादिल व ल्हाचिं तयादिल। थ्व फुक्कं ज्या औपनिवेशिक राजधानी फिलाडेल्फियाय् स्वीकृत जुल। पलिस्थामि अबुतेगु पुचलय् अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्धय् ल्वानाच्वंपिं सैनिक, व मेमेपिं देय्या पलिस्थाय् तःधंगु ग्वहालि याइपिं मनूत दुथ्याः। संयुक्त राज्य अमेरिकाया "अबु"या रुपय् दकलय् बांलाक्क म्हसीकाम्ह छम्ह मनु [[जर्ज वाशिङ्तन|जर्ज वाशिंगटन]] ख। वय्कलं अमेरिकी क्रान्तिइ छम्ह जनरल व राष्ट्रया न्हापांम्ह राष्ट्रपतिया रुपय् ज्या यानादिल। सन् १९७३इ इतिहासकार रिचर्ड बी मोरिसं नेतृत्व, दीर्घायु व राजनेताया "त्रिकोणीय परीक्षण" धाःगुया आधारय् ७म्ह व्यक्तियात मू संस्थापकया रुपय् म्हसीकादिल: [[जन एडम्स]], [[बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन]], [[अलेक्जेन्डर ह्यामिल्टन]], [[जन जे]], [[थोमस जेफरसन]], [[जेम्स म्याडिसन]], व [[जर्ज वाशिंगटन]]। अधिकांश पलिस्थामि अबुत अंग्रेजी वंशयापिं ख, यद्यपि यक्वसिया पारिवारिक इतिहास ब्रिटिश आइल्सया थी-थी क्षेत्रया दु, गुकिलि स्कटल्याण्ड, वेल्स व आयरल्याण्ड नं ला। थ्व नापं, गुलिं पलिस्थामितेगु वंशज औपनिवेशिक युगय् न्यूयर्क ( न्यू नेदरल्याण्ड )या न्हापाया डच च्वनामितेगु वंशज नं दु। नापं, गुलिं पलिस्थामित [[फ्रान्स|फ्रान्सय्]] धार्मिक उत्पीडनपाखें बिसुंवया उपनिवेशय् च्वंपिं फ्रान्सेली ह्युगेनोततेगु सन्तान ख। <ref name="English Emigration">{{Cite web|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAEengland.htm|title=English Emigration.}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6REAYXK1HmMC&q=dutch+founding+fathers|title=New Netherland and the Dutch Origins of American Religious Liberty}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OYNTyp6XjcAC&q=french+huguenot+founding+fathers+america|title=The Huguenots in France and America}}</ref> ==सन् १८१२ या युद्ध== {{मू पौ|सन् १८१२ या युद्ध}} सन् १८१२ या युद्ध धाःगु सन् १८१२ निसें १८१५ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व बेलायत (ब्रिटिश साम्राज्य) दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण बेलायत व फ्रान्स दथुइ जुयाच्वंगु नेपोलियन युद्धया (Napoleonic Wars) प्रभाव खः। बेलायती नौसेनां अमेरिकन व्यापारिक जहाजतयेत पनेगु, अमेरिकन नाविकतयेत जबरजस्ती बेलायती सेनाय् दुथ्याकेगु ('impressment'), व उत्तर अमेरिकाया मूलवासी जनजातितयेत अमेरिका विरुद्ध थकायेगु यानाच्वंगु जुल। अमेरिकां थःगु राष्ट्रिय सम्प्रभुता व समुद्री अधिकार रक्षा यायेत बेलायत विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। थ्व युद्ध उत्तर अमेरिकाया सिमानाय्, एटलान्तिक महासागरय्, व क्यानाडाया सिमानाय् ल्वाःगु खः। युद्धया झ्वलय् १८१४य् बेलायती सेनां अमेरिकाया राजधानी वाशिंगटन डिसीय् आक्रमण यानाः ह्वाइट हाउस व क्यापिटल भवनय् मि च्याका बिल। लिपा सन् १८१४ या लिपांगु भागय् 'गेन्ट सन्धि' (Treaty of Ghent) य् हस्ताक्षर जुयाः युद्ध सिधल व निगुलिं राष्ट्रतयेसं युद्ध स्वया न्ह्यःया सिमाना कायम यात। थ्व युद्धं अमेरिका दुने राष्ट्रियताया भावना अप्वःकल व बेलायत नाप लिपाया ईलय् स्थायी शान्ति व मित्रताया वातावरण दयेकल। ==मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध}} मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==अमेरिकन गृहयुद्ध== {{मू पौ|अमेरिकन गृहयुद्ध}} '''अमेरिकी गृह हताः''' वा '''अमेरिकन गृहयुद्ध''' (अप्रिल १२, १८६१ - मे २६, १८६५; मेमेगु नामं नं म्हसीकिगु या) अमेरिकी संघ व संघ त्वता वंगु कन्फेदेरेत राज्यतयेगु दथुया हताः ख। थ्व हताःया यक्व कारणय् [[दासप्रथा]] मू कारण ख। अमेरिकन गृहयुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाय् युनियन ("उत्तर") व कन्फेडेरेसी ("दक्षिण") दथुइ जूगु गृहयुद्ध ख। दक्षिणया राज्यतेसं सन् १८६१य् संघं अलग जूसें कन्फेडेरेट राज्य दयेकूगु ख। युद्धया निंतिं न्ह्यःने वःगु मू कारण दासतायात राष्ट्रया पश्चिमी क्षेत्रय् विस्तार यायेत अनुमति बीगु वा मबीगु विवाद ख। दासतायात कयाः दशकौं निसेंया राजनीतिक विवाद सन् १८६०य् जूगु अमेरिकी राष्ट्रपतिया चुनावय् दासताया विस्तारया विरोध याःम्ह अब्राहम लिंकनं त्याकूबलय् क्वचाल। लिंकनया विजयया प्रतिक्रियाय् ७गु दक्षिणी दास राज्यतेसं संयुक्त राज्य अमेरिकां अलग जुया कन्फेडेरेसी दयेकल। कन्फेडेरेसीं थःगु सीमा दुनेया अमेरिकी किल्ला व मेमेगु संघीय सम्पत्ति कब्जा यात। सन् १८६१ अप्रिल १२ खुनु कन्फेडेरेसीं दक्षिण क्यारोलिनाया फोर्ट समटरय् बम प्रहार याःबलय् थ्व युद्ध न्ह्यात। सैनिक भर्ना अप्वया वनेवं उत्तर व दक्षिण निगुलिं थासय् युद्धया उत्साहया लहर ब्वलन। युद्ध शुरु जुइधुंका मेगु च्यागु दक्षिणी राज्य अलग जुल व कन्फेडेरेटया राष्ट्रपति जेफरसन डेभिसया नेतृत्वय् कन्फेडेरेसीं ११ राज्यय् अमेरिकी जनसंख्याया करिब स्वब्वय् छब्वय् नियन्त्रण यात। च्यादँया तीव्र लडाइँ जुल, अप्वः यानाः दक्षिणय् । सन् १८६१–१८६२या दुने पश्चिमी रणभूमिया ख्यलय् युनियनं उल्लेखनीय स्थायी लाभ यात-यद्यपि पूर्वी रणभूमिइ द्वन्द्व निष्कर्षहीन जुल। दासताया उन्मूलन सन् १८६३ जनवरी १ खुनु युनियन युद्धया लक्ष्य जुल। थ्व दिं खुनु लिंकनं मुक्ति घोषणा (Emancipation Proclamation) जारी यानादिल। थ्व नापं, विद्रोही राज्यय् दूगु सकल दासतेत स्वतन्त्र घोषणा यात, गुकिलिं देय्या ४० लख दासय् ३५ लख स्वया अप्व मनुतेत लागू जुल। पश्चिमय्, युनियनं दकलय् न्हापां सन् १८६२या गृष्मय् कन्फेडेरेसीया खुसिया नौसेनायात स्यंकाबिल, अनंलि युनियनं कन्फेडरेसीया यक्व पश्चिमी सेनायात विग्रह यासें [[न्यू ओर्लियन्स]]यात कब्जा यात। सन् १८६३या [[भिक्सबर्ग]]या सफल युनियन घेराबन्दीं मिसिसिपी खुसिइ कन्फेडेरेसीयात निगु भागय् ब्वथलाबिल धाःसा कन्फेडेरेट जनरल रोबर्ट ई. लीया उत्तरय् आक्रमण [[गेटिसबर्गया युद्ध]]य् असफल जुल। पश्चिमी सफलतां सन् १८६४इ जनरल [[युलिसिस एस ग्रान्ट]]यात सकल युनियन सेनाया कमाण्डय् थ्यंकल। कन्फेडेरेट बन्दरगाहय् निरन्तर कडा नौसेना नाकाबन्दी याना युनियनं सकल दिशां कन्फेडेरेटयात आक्रमण यायेत संसाधन व जनशक्ति प्रयोग यात। थ्व कारणं सन् १८६४इ अटलान्टा युनियन जनरल विलियम टेकमसे शर्मनया ल्हातय् लात व वयां लिपा वयागु [[मार्च टु द सी]] सुथां लात। लिपांगु महत्वपूर्ण युद्धत रिचमण्डया कन्फेडेरेट राजधानीया प्रवेशद्वार पिटर्सबर्गया झि-लाया घेराबन्दीया आसपास जुल। कन्फेडेरेटतेसं एप्पोमेटक्स (Appomattox) कोर्ट हाउसया युद्ध धुंका रिचमन्द त्वःतल। अप्रिल ९, १८६५खुनु जनरल लीं जनरल ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यात व युद्ध क्वचालः। लिंकन थ्व विजय स्वये खन तर अप्रिल १४ खुन्हु वय्कःयागु हत्या जुल। एप्पोमेटक्स प्रायः प्रतीकात्मक रुपं युद्धया अन्त्यया रुपय् संकेत याइ। यद्यपि तर्कसंगत रुपं युद्धया समापनया निंतिं यक्व थी-थी तिथि दु। लीं ग्रान्टयात आत्मसमर्पण यायेवं कन्फेडेरेटया आत्मसमर्पणया लहर न्ह्यात- कन्फेडेरेसीया लिपांगु सैन्य विभाग, ट्रान्स-मिसिसिपी विभाग मे २६ खुनु विघटन जुल। युद्धया अन्त्य तक्क दक्षिणया यक्व पूर्वाधार स्यनावन। कन्फेडेरेसी ध्वस्त जुल, दासता मदयेकल, अले ४० लख दास जुयाच्वंपिं अश्वेत मनूत मुक्त जुल। अनंलि युद्धं ग्रस्त राष्ट्रं देय् पुनःनिर्माण यायेगु, पूर्व कन्फेडेरेट राज्ययात अमेरिकाय् लित हयेगु व मुक्त दासयात नागरिक अधिकार बीगु कुतःया निंतिं अमेरिका पुनर्निर्माण युगय् प्रवेश यात। गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासय् दकलय् अप्वः अध्ययन व च्वयातःगु प्रकरणय् छगू खः। थ्व समकालीन अमेरिकाय् सांस्कृतिक व ऐतिहासिक बहसया विषय जुयाच्वंगु दु। अमेरिकी गृहयुद्ध औद्योगिक युद्धया संसाधन छ्यःगु न्हापांगु युद्धय् छगू खः। रेलमार्ग, इलेक्ट्रिक टेलिग्राफ, भापया जहाज, लोहंया युद्धपोत, व अप्व उत्पादन जूगु हतियार फुक्कं युद्धया इलय् व्यापक रुपं छ्येलातःगु खनेदु। मुक्कं, युद्धं ६२०,००० निसें ७५०,००० सैनिकत सीगु नापं अनिश्चित ल्याखय् नागरिक हताहतया झ्वलय् थ्व गृहयुद्ध अमेरिकी इतिहासया दकलय् घातक सैन्य द्वन्द्व जूवन। गृहयुद्धया प्रविधि व क्रूरतां लिपा वइगु विश्वयुद्धया पूर्वाभास बिल। ==स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध== {{मू पौ|स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध}} स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध धाःगु सन् १८९८य् संयुक्त राज्य अमेरिका व स्पेन दथुइ जुगु छगू चिधँगु तर महत्त्वपूर्ण युद्ध खः। थ्व युद्धया मू कारण क्युबाय् स्पेनिश शासन विरुद्ध जुयाच्वंगु स्वतन्त्रता संग्राम व हवाना बन्दरगाहय् अमेरिकी युद्धपोत 'युएसएस मेइन' (USS Maine) विस्फोट जुयाः बंयेगु घटना खः। अमेरिकन जनमत व मिडियां ('येलो जर्नलिजम') स्पेनिश अत्याचारया विरोधय् युद्धया वातावरण दयेकल। युद्ध क्युबा व फिलिपिन्सय् ल्वाःगु खः। अमेरिकन नौसेनां फिलिपिन्सया मनिला खाडीइ व क्युबाय् स्पेनिश नौसेनायात याकनं बुकाः निर्णायक विजय प्राप्त यात। युद्ध सन् १८९८ या पेरिस सन्धि (Treaty of Paris) नापं सिधल। थ्व सन्धि अनुसार स्पेनं क्युबाया अधिकार त्वःतल व अमेरिकायात पुएर्तो रिको, गुआम, व फिलिपिन्स (२० लखः डलरय्) बिल। थ्व युद्धया लिच्वः कथं स्पेनिश औपनिवेशिक साम्राज्यया अन्त्य जुल व संयुक्त राज्य अमेरिका छगू हलिं न्यंक समुद्री शक्ति (global power) या रुपय् स्थापित जुल। ==ग्रेत दिप्रेसन व डस्ट बाउल== ===पृष्ठभूमि=== [[सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्याश]] ( Wall Street crash of 1929 ) वा '''ग्रेट क्र्यास''' ( Great Crash ) अक्टोबर १९२९य् अमेरिकाया न्युयोर्क शेयर बजारय् (New York Stock Exchange) जुगु हलिमया दकले भीषण शेयर बजाः पतन खः। थ्व घटना २४ अक्टोबर १९२९ ('ब्ल्याक थर्सडे') निसें न्ह्याःगु खः व २९ अक्टोबर ('ब्ल्याक ट्युजडे') य् शेयरया भाः तःधँगु मात्राय् कुहाँ वयाः चरमोत्कर्षय् थ्यन। १९२० या दशकय् जुगु अत्यधिक सट्टाबाजी (speculation), ऋणया अप्वः छ्येलेज्या, व शेयरया भाः अस्वाभाविक रुपं थहा वनाः थ्व संकटया वातावरण दयेकातःगु खः। बजाः कुहाँ वयेधुंकाः द्वलंद्वः लगानीकर्तातयेगु धेबा मन्त, बैंकत क्वचाल/बर्बाद जुल, व उद्योग-धन्दात बन्द जुल। थ्व शेयर बजार पतनं अमेरिका जक मखुसें मुक्कं हलिंन्यंक 'महामन्दी' (Great Depression) या शुरुआत यात, गुगु १० दँ तक दयाच्वन। थुकिं यानाः हलिंन्यंक बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक मन्दी अप्वया वल। थ्व संकट लिपा शेयर बजाःयात नियन्त्रण व नियमन यायेत अमेरिकाय् प्रतिभूति व विनिमय आयोग (SEC) थेंज्याःगु वित्तीय संस्थातयेगु पलिस्था जुल। ===तधंगु मन्दी=== {{मू पौ|तधंगु मन्दी}} महामन्दी वा ग्रेट डिप्रेशन (Great Depression) धाःगु सन् १९२९ निसें १९३० या दशक तक्क खनेदूगु विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी ख। थ्व मन्दीया सुरु सन् १९२९ या अक्टोबरय् संयुक्त राज्य अमेरिकाया शेयर बजाः ('वाल स्ट्रीट') कुहावल, गुकियात '[[सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्याश|वाल स्ट्रीट क्र्याश]]' धाइ (च्वये स्वयादिसँ)। थ्व मन्दीं विकसित व विकासशील नितां प्रकारया देसतयत गम्भीर रूपं प्रभावित यात। उपभोक्ता खर्च म्हो, उत्पादनय् गिरावट व लगानी मदयेधुंकाः ब्यापार व उद्योगत बन्द जुल। थुकिया कारणं हलिंन्यंक तःधँगु स्तरय् बेरोजगारी अप्वया वन, गन अमेरिकाय् बेरोजगारी २५% तक्क थ्यंगु खः। बुंज्यामितयेस थःगु उत्पादनया उचित भाः मखनः व छेँ-बुँया भाः कुहावँल। थ्व मन्दीं अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारयात तःधँगु धक्का नकल व यक्व बैंकत धराशायी जुल। अमेरिकन राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टं थ्व मन्दी स्वया मुक्त जुयेत 'न्यू डील' (New Deal) ज्याझ्वः लागू यानादिल, गुकिं सरकारी लगानी अप्वःकल। महामन्दीया अन्त्य मू कथं निक्वःगु विश्वयुद्धया सुरु नापं जुल, गन युद्ध उत्पादनं रोजगार व आर्थिक गतिविधि अप्वःकल। ===डस्ट बाउल=== {{मू पौ|डस्ट बाउल}} डस्ट बाउल सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ===न्यू डिल=== {{मू पौ|न्यू डिल}} '''न्यू डिल''' ( New Deal ) धाःगु सन् १९३३ निसें १९३९ या दथुइ अमेरिकन राष्ट्रपति फ्र्याङ्क्लिन डि. रुजभेल्ट (Franklin D. Roosevelt) या प्रशासनं लागू याःगु आर्थिक व सामाजिक सुधार ज्याझ्वःतयेगु छगू तःधँगु पुचः खः। थ्व ज्याझ्वः सन् १९२९ या महामन्दीं (Great Depression) यानाः तहस-नहस जुगु अमेरिकन अर्थतन्त्रयात हाकनं म्वाका तयेत व बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक संकट निसें राहत बीत दयेकातःगु खः। न्यू डिलया मू ३ आर (3 Rs) खः: राहत (Relief - बेरोजगार व गरीब मनूतयेत सहायता), पुनःप्राप्ति (Recovery - अर्थतन्त्रयात हाकनं भिंगु थासय् हयेगु), व सुधार (Reform - वित्तीय प्रणालीइ सुधार यानाः भविष्यय् थज्याःगु संकट पनेगु)। थ्व नीति अन्तर्गत सरकारं सार्वजनिक निर्माण ज्याझ्वःत (Civilian Conservation Works, Works Progress Administration) न्ह्याकाः द्वलंद्वः बेरोजगार मनूतयेत ज्या बिल। नापं सामाजिक सुरक्षा ऐन (Social Security Act), बैंक सुधार ऐन, व संघीय जमा बीमा निगम (FDIC) थेंज्याःगु महत्त्वपूर्ण कानूनी व संस्थागत संरचना दयेकल। न्यू डिलं अमेरिकन सरकारया अर्थतन्त्रय् भूमिकायात पूर्णतया हिलाबिल व कल्याणकारी राज्यया जग दयेकल। थुकिसं महामन्दीयात पूवंक सिधयेके मफुसां अमेरिकन जनतायात राहत बिल व द्वितीय विश्वयुद्धया निंतिं अर्थतन्त्रयात बल्लाकेत ग्वहालि यात। ==निक्वःगु हलिं हताः== ===म्यानह्यातन प्रोजेक्ट=== {{मू पौ|म्यानह्यातन प्रोजेक्ट}} म्यानह्यातन प्रोजेक्ट ( Manhattan Project ) [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==शीत हताः== {{मू पौ|शीत हताः}} [[लिपांगु हलिम हताः]] धुंका संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत संघया दथुइ ख्वांगुया वंगु स्वापूं हलिमय् हःगु ध्रुवीकृत अवस्थायात शीत हताः बाय् युद्ध धाइ। शीत युद्ध निक्वःगु विश्वयुद्ध धुंकाः संयुक्त राज्य अमेरिका व सोभियत सङ्घ (USSR) व इमिसं नेतृत्व याःगु गुटतयेगु दथुइ जुइगु भूराजनीतिक तनाव व धेधेबल्ला ई ख। थ्व युद्धय् निगू महाशक्ति दथुइ प्रत्यक्ष तःधँगु सैनिक ल्वापू मजुल, अले उकिं थुकियात 'शीत' (ख्याउंगु) युद्ध धाय्‌गु ख। थ्व तनाव सन् १९४७ निसें सन् १९९१ य् सोभियत सङ्घया पतन मजुबिले तक दयाच्वन। शीत युद्धया मू कारण विचारधाराया मतभेद ख, गन अमेरिकां पुँजीवाद व लोकतन्त्रया प्रतिनिधित्व यात धाःसा सोभियत सङ्घं साम्यवादया प्रतिनिधित्व यात। थ्व ईलय् नितां पक्षं आणविक ल्वाभःतेगु तःधँगु भण्डार दयेकल, गुकियात आणविक ल्वाभः धेधेबल्ला (Nuclear arms race) धाइ। थुकिया नापनापं इमिसं अन्तरिक्ष धेधेबल्ला (Space Race) व गुप्तचर ज्याय् नं तःधँगु शक्ति छ्यल। कोरियन युद्ध व भियतनाम युद्ध थेंज्याःगु क्षेत्रिय ल्वापूलय् निगुलिं महाशक्तिं प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रुपं थःथःगु समर्थित पक्षयात ग्वाहालि यात। बर्लिनया अंगः दनेत व क्युबन मिसाइल सङ्कट थज्याःगु घटनात शीत युद्धया दकलय् तनावपूर्ण क्षणत खः। सन् १९९१य् सोभियत सङ्घ विघटन जुइधुंका शीत युद्धया अन्त्य जुल व अमेरिका छगू जक विश्व महाशक्ति कथं दत। ===क्युबन मिसाइल क्राइसिस=== {{मू पौ|क्युबन मिसाइल क्राइसिस}} क्युबन मिसाइल क्राइसिस वा क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==नागरिक अधिकार आन्दोलन == {{मू पौ|अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन}} नागरिक अधिकार आन्दोलन धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==सेप्टेम्बर ११== {{मू पौ|सेप्टेम्बर ११ आक्रमण}} सेप्टेम्बर ११ आक्रमण (September 11 attacks) वा '''९/११''' ( 9/11 ) धाःगु ११ सेप्टेम्बर २००१य् इस्लामिक आतंकवादी पुचः अल-कायदां (Al-Qaeda) संयुक्त राज्य अमेरिकाय् याःगु प्यंगू संयोजित आत्मघाती विमान आक्रमणया झ्वः खः। थ्व हलिमया इतिहासय् दकले तःधँगु व घातक आतंकवादी आक्रमण खः। १९ म्ह अल-कायदा आतंकवादीतयेसं प्यंगू व्यावसायिक यात्री विमान अपहरण याःगु खः। निगू विमान न्युयोर्क शहरया वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरया (World Trade Center) ट्विन टावरय् (Twin Towers) कयेकाः टावर निगुलिं क्वथल। स्वंगूगु विमान भर्जिनियाय् दुगु अमेरिकन रक्षा मन्त्रालयया मुख्यालय 'पेन्टागन' (Pentagon) य् क्वथल धाःसा प्यंगूगु विमान (युनाइटेड फ्लाईट ९३) यात्रीतयेगु प्रतिरोध लिपा पेन्सिलभेनियाया छगू बुँइ कुतुंवन। थ्व आक्रमणय् २,९७७ म्ह निर्दोष मनूतयेगु मृत्यु जुल व द्वलंद्वः मनूत घाःपाः जुल। थ्व घटना लिपा अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्लु. बुशं 'आतंकवाद विरुद्धया युद्ध' (War on Terror) या घोषणा यात, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां अफगानिस्तान व लिपा इराकय् आक्रमण यात। ९/११ या घटनां हलिमया राजनीति, सुरक्षा नीति, विमानस्थल सुरक्षा व वैदेशिक स्वापूयात पूर्णतया हिलाबिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[पुचः:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:संयुक्त राज्य अमेरिकाया इतिहास]] [[en:History of the United States]] 77upqpfrtlbd0xo6vn1k09qlsvpto86 1 308400 1124386 2026-09-10T12:15:45Z NOORMOHAMMADUJJA 31833 /* EAT IN ROAD */ new section 1124386 wikitext text/x-wiki == EAT IN ROAD == Death? everyday in global this is reality of earth but death resurrection to for example everyday listed are news food are reason death OMG are global can you here me listening clearly please this news I am not telling a lie the one people that only reason are food how much value of life how much a few business this business loan profit I invited to global can you donate can you connect can you speak or few words are few minutes are you exercise to activities nyt are beautiful but brother pain so much icat Sleep brother hy mom can you plz ! one help my self return to god next time I'm not birth this earth I m standing in road side watching amazing art hold and control eat 2 kinds ya allah but sky colour black and I'm going just setead in road and plz come boy set how much to need money listing but never responding but why bcoz can't explain stomach pain but hand realized and finger a different angle to cert I'm watch and see he is road side one picture design you know design is amazing design name of roti 2 ps are bread 500-500. 2 note but can't EAT bcoz szmeone try to donet miilno dollars donet were your dollars how's is man indian 100 rupees brother only one time food but people are road side kids pain of life spent Wait for death so how the guys inside to home also hungry people never watch only my life my kids my ambition my personal life your human right ignore to road side so I'm r realise to insider some time people never explain isusse bcoz are man yes right not everyday to face this problem but right now face off I want to say one try to all country hotel every not small or big everybody nyt dinner like help like a customer don't worry i think not come to every day but try to donet not need your doller or rupees plw only hotel owner sometime [[छ्येलेमि:NOORMOHAMMADUJJA|NOORMOHAMMADUJJA]] ([[छ्येलेमि खँलाबँला:NOORMOHAMMADUJJA|talk]]) १२:१५, १० सेप्टेम्बर २०२६ (UTC) 1xa98q21co60wk2mku1wx2ngqdjv3p3 0 308401 1124387 2026-09-10T17:01:34Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''ब्रिटिश न्हसिभुपुचःया इतिहास''' धाःगु युरोप महाद्वीपया उत्तर-पश्चिमय् दुगु ग्रेट [[ब्रिटेन]], [[आयरल्याण्ड]] व नापं च्वंगु चिधँगु न्हसिभुतयेगु मंका इतिहास खः। थ्व लागाय् ल्वहँ ई (St... 1124387 wikitext text/x-wiki '''ब्रिटिश न्हसिभुपुचःया इतिहास''' धाःगु युरोप महाद्वीपया उत्तर-पश्चिमय् दुगु ग्रेट [[ब्रिटेन]], [[आयरल्याण्ड]] व नापं च्वंगु चिधँगु न्हसिभुतयेगु मंका इतिहास खः। थ्व लागाय् ल्वहँ ई (Stone Age) निसें हे मनूत च्वनाःवःगु दसिं दु। प्राचीन ईलय् थन केल्टिक (Celtic) जनजातितयेगु वर्चस्व दुगु खः, गुपिंसं थःगु ब्यागलं भाय् व तजिलजि दयेकल। ईसापूर्व न्हापांगु शताब्दीइ रोमन साम्राज्यं (Roman Empire) ब्रिटेनय् आक्रमण यानाः थःगु शासन पलिस्था यात व छुं शताब्दी तक थन शासन यात। रोमन प्रभाव सिधयेधुंकाः एङ्ग्लो-स्याक्सोन व भाइकिङतयेगु आक्रमण जुल, गुकिं थ्व क्षेत्रया सामाजिक व भाषिक पहः दयेकल। सन् १०६६य् नर्मन विजयं (Norman Conquest) इंग्ल्याण्डया इतिहासयात न्हुगु मोड बिल व सामन्ती व्यवस्था न्ह्यथल। मध्यकालय् इंग्ल्याण्ड, स्कटल्याण्ड, वेल्स, व आयरल्याण्डया दथुइ ताःहाकःगु राजनीतिक व सैन्य द्वन्द्व जुयाच्वन। १६गु शताब्दीइ प्रोटेस्टेन्ट सुधार (Reformation) या झ्वलय् थ्व न्हसिभुपुचलय् धार्मिक व राजनीतिक हिउपा वल। लिपा १७गु व १८गु शताब्दीइ युनियनया ऐन नाप ब्रिटिश साम्राज्यया उदय जुल। [[औद्योगिक क्रान्ति]] (Industrial Revolution) थ्व क्षेत्रं हे न्ह्याःगु खः, गुकिं हलिमया अर्थतन्त्रयात परिमार्जित यात। २०गु शताब्दीइ निगुलिं विश्वयुद्धया प्रभाव थ्व न्हसिभुपुचलय् लातः व आयरल्याण्डया ब्वथला जुयाः आयरिश स्वतन्त्र राज्य दन। थौंकन्हे ब्रिटिश न्हसिभुपुचलय् युनाइटेड किंगडम व रिपब्लिक अफ आयरल्याण्ड दुथ्याः, गुकिया समृद्ध व जटिल इतिहास दु। ==स्वयादिसँ== * [[बेलायत]] * [[आयरल्यान्द]] [[Category:ब्रिटिश न्हसिभुपुचःया इतिहास]] [[en:History of the British Isles]] i3ktxa6pg895o9jtss1nq3otcc07ub3 1124388 1124387 2026-09-10T17:01:51Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of the British Isles]] to [[ब्रिटिश न्हसिभुपुचःया इतिहास]] 1124387 wikitext text/x-wiki '''ब्रिटिश न्हसिभुपुचःया इतिहास''' धाःगु युरोप महाद्वीपया उत्तर-पश्चिमय् दुगु ग्रेट [[ब्रिटेन]], [[आयरल्याण्ड]] व नापं च्वंगु चिधँगु न्हसिभुतयेगु मंका इतिहास खः। थ्व लागाय् ल्वहँ ई (Stone Age) निसें हे मनूत च्वनाःवःगु दसिं दु। प्राचीन ईलय् थन केल्टिक (Celtic) जनजातितयेगु वर्चस्व दुगु खः, गुपिंसं थःगु ब्यागलं भाय् व तजिलजि दयेकल। ईसापूर्व न्हापांगु शताब्दीइ रोमन साम्राज्यं (Roman Empire) ब्रिटेनय् आक्रमण यानाः थःगु शासन पलिस्था यात व छुं शताब्दी तक थन शासन यात। रोमन प्रभाव सिधयेधुंकाः एङ्ग्लो-स्याक्सोन व भाइकिङतयेगु आक्रमण जुल, गुकिं थ्व क्षेत्रया सामाजिक व भाषिक पहः दयेकल। सन् १०६६य् नर्मन विजयं (Norman Conquest) इंग्ल्याण्डया इतिहासयात न्हुगु मोड बिल व सामन्ती व्यवस्था न्ह्यथल। मध्यकालय् इंग्ल्याण्ड, स्कटल्याण्ड, वेल्स, व आयरल्याण्डया दथुइ ताःहाकःगु राजनीतिक व सैन्य द्वन्द्व जुयाच्वन। १६गु शताब्दीइ प्रोटेस्टेन्ट सुधार (Reformation) या झ्वलय् थ्व न्हसिभुपुचलय् धार्मिक व राजनीतिक हिउपा वल। लिपा १७गु व १८गु शताब्दीइ युनियनया ऐन नाप ब्रिटिश साम्राज्यया उदय जुल। [[औद्योगिक क्रान्ति]] (Industrial Revolution) थ्व क्षेत्रं हे न्ह्याःगु खः, गुकिं हलिमया अर्थतन्त्रयात परिमार्जित यात। २०गु शताब्दीइ निगुलिं विश्वयुद्धया प्रभाव थ्व न्हसिभुपुचलय् लातः व आयरल्याण्डया ब्वथला जुयाः आयरिश स्वतन्त्र राज्य दन। थौंकन्हे ब्रिटिश न्हसिभुपुचलय् युनाइटेड किंगडम व रिपब्लिक अफ आयरल्याण्ड दुथ्याः, गुकिया समृद्ध व जटिल इतिहास दु। ==स्वयादिसँ== * [[बेलायत]] * [[आयरल्यान्द]] [[Category:ब्रिटिश न्हसिभुपुचःया इतिहास]] [[en:History of the British Isles]] i3ktxa6pg895o9jtss1nq3otcc07ub3 0 308402 1124389 2026-09-10T17:01:51Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of the British Isles]] to [[ब्रिटिश न्हसिभुपुचःया इतिहास]] 1124389 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ब्रिटिश न्हसिभुपुचःया इतिहास]] f41z4odqqnlnn1a12p44c21i3w4frjk 0 308403 1124390 2026-09-10T17:02:03Z Eukesh 11 Redirected page to [[बेलायत]] 1124390 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[बेलायत]] 6dg4w5bnywmqpxx3rk5as0ewt10nuvt 0 308404 1124392 2026-09-10T17:04:33Z Eukesh 11 Redirected page to [[गणतन्त्र आयरल्यान्द]] 1124392 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[गणतन्त्र आयरल्यान्द]] 2tjxvbvq8uil35uq4s5ni80u2f73vse 0 308405 1124393 2026-09-10T17:11:01Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''संयुक्त अधिराज्यया इतिहास''' धाःगु [[इंग्ल्याण्ड]], [[स्कटल्याण्ड]], [[वेल्स]] व [[उत्तर आयरल्याण्ड]] स्वानाः दूगु आधुनिक राष्ट्रया इतिहास खः। थ्व राष्ट्रया जग सन् १७०७ या 'एक्ट अफ युनि... 1124393 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त अधिराज्यया इतिहास''' धाःगु [[इंग्ल्याण्ड]], [[स्कटल्याण्ड]], [[वेल्स]] व [[उत्तर आयरल्याण्ड]] स्वानाः दूगु आधुनिक राष्ट्रया इतिहास खः। थ्व राष्ट्रया जग सन् १७०७ या 'एक्ट अफ युनियन' (Act of Union) नापं इंग्ल्याण्ड व स्कटल्याण्डया साम्राज्य छथासय् स्वानाः दयेकातःगु खः। लिपा १८०१य् आयरल्याण्डयात नं स्वानाः 'युनाइटेड किंगडम अफ ग्रेट ब्रिटेन एण्ड आयरल्याण्ड' दयेकल। १९गु शताब्दीइ युनाइटेड किंगडम हलिमया दकले तःधँगु औपनिवेशिक व औद्योगिक शक्ति जुल, गुकियात 'ब्रिटिश साम्राज्य' (British Empire) धकाः म्हसीकल। थ्व साम्राज्यं हलिमं प्यंब्वः लागाय् छब्वय् शासन याःगु खः। थनं संसदीय प्रजातन्त्र, संवैधानिक राजतन्त्र, व आधुनिक औद्योगिकीकरणया विकासय् मू योगदान बिल। प्रथम विश्वयुद्ध व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा ब्रिटिश साम्राज्यया विघटन न्ह्याःगु खः, गुकिया लिच्वः कथं भारत नापं आपालं उपनिवेशत स्वतन्त्र जुल। सन् १९२२य् दक्षिणी आयरल्यान्द बायाः वनेधुंकाः देय्या नां युनाइटेड किंगडम अफ ग्रेट ब्रिटेन एण्ड नर्दर्न आयरल्यान्द जुल। २०गु शताब्दीया लिपांगु ब्वय् राष्ट्रमण्डल (Commonwealth of Nations) या पलिस्था जुयाः पुलांगु उपनिवेशत नाप स्वापू म्वाका तल। थौंकन्हे युनाइटेड किंगडम हलिमया मू आर्थिक, राजनीतिक व सांस्कृतिक केन्द्र जुयाच्वंगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त अधिराज्य]] [[Category:संयुक्त अधिराज्यया इतिहास]] [[Category:संयुक्त अधिराज्य]] [[en:History of the United Kingdom]] 3um7cnw1uwpb9omwqfmg1n4vfbgh6yc 1124394 1124393 2026-09-10T17:11:14Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of the United Kingdom]] to [[संयुक्त अधिराज्यया इतिहास]] 1124393 wikitext text/x-wiki '''संयुक्त अधिराज्यया इतिहास''' धाःगु [[इंग्ल्याण्ड]], [[स्कटल्याण्ड]], [[वेल्स]] व [[उत्तर आयरल्याण्ड]] स्वानाः दूगु आधुनिक राष्ट्रया इतिहास खः। थ्व राष्ट्रया जग सन् १७०७ या 'एक्ट अफ युनियन' (Act of Union) नापं इंग्ल्याण्ड व स्कटल्याण्डया साम्राज्य छथासय् स्वानाः दयेकातःगु खः। लिपा १८०१य् आयरल्याण्डयात नं स्वानाः 'युनाइटेड किंगडम अफ ग्रेट ब्रिटेन एण्ड आयरल्याण्ड' दयेकल। १९गु शताब्दीइ युनाइटेड किंगडम हलिमया दकले तःधँगु औपनिवेशिक व औद्योगिक शक्ति जुल, गुकियात 'ब्रिटिश साम्राज्य' (British Empire) धकाः म्हसीकल। थ्व साम्राज्यं हलिमं प्यंब्वः लागाय् छब्वय् शासन याःगु खः। थनं संसदीय प्रजातन्त्र, संवैधानिक राजतन्त्र, व आधुनिक औद्योगिकीकरणया विकासय् मू योगदान बिल। प्रथम विश्वयुद्ध व द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा ब्रिटिश साम्राज्यया विघटन न्ह्याःगु खः, गुकिया लिच्वः कथं भारत नापं आपालं उपनिवेशत स्वतन्त्र जुल। सन् १९२२य् दक्षिणी आयरल्यान्द बायाः वनेधुंकाः देय्या नां युनाइटेड किंगडम अफ ग्रेट ब्रिटेन एण्ड नर्दर्न आयरल्यान्द जुल। २०गु शताब्दीया लिपांगु ब्वय् राष्ट्रमण्डल (Commonwealth of Nations) या पलिस्था जुयाः पुलांगु उपनिवेशत नाप स्वापू म्वाका तल। थौंकन्हे युनाइटेड किंगडम हलिमया मू आर्थिक, राजनीतिक व सांस्कृतिक केन्द्र जुयाच्वंगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त अधिराज्य]] [[Category:संयुक्त अधिराज्यया इतिहास]] [[Category:संयुक्त अधिराज्य]] [[en:History of the United Kingdom]] 3um7cnw1uwpb9omwqfmg1n4vfbgh6yc 0 308406 1124395 2026-09-10T17:11:14Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of the United Kingdom]] to [[संयुक्त अधिराज्यया इतिहास]] 1124395 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[संयुक्त अधिराज्यया इतिहास]] 6g9dyarkuvh6rk59xrwtsb09nt3qvkm 0 308407 1124396 2026-09-10T17:11:43Z Eukesh 11 Redirected page to [[इङ्गल्यान्द]] 1124396 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[इङ्गल्यान्द]] njqvdd8coqlhywv38m490gp3bzg7fak 0 308408 1124397 2026-09-10T17:12:15Z Eukesh 11 Redirected page to [[स्कतल्यान्द]] 1124397 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[स्कतल्यान्द]] 4w0u8d96e47rskzamw4sbocj6alu301 0 308409 1124399 2026-09-10T17:22:35Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''जर्मनीया इतिहास''' धाःगु मध्य युरोपय् दुगु जर्मन भाषी मनूतयेगु व राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन जर्मानिक जनजातित च्वनाच्वंगु खः। इमिसं [[रोमन साम्राज्य]]या विस्तारयात दि... 1124399 wikitext text/x-wiki '''जर्मनीया इतिहास''' धाःगु मध्य युरोपय् दुगु जर्मन भाषी मनूतयेगु व राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन जर्मानिक जनजातित च्वनाच्वंगु खः। इमिसं [[रोमन साम्राज्य]]या विस्तारयात दिकल। मध्यकालय् थ्व क्षेत्र '[[पवित्र रोमन साम्राज्य]]' (Holy Roman Empire)या मू भाग जुल, गुकिया संरचना चिधँगु राज्यतयेगु महासंघ थें दुगु खः। १६गु शताब्दीइ मार्टिन लुथरं न्ह्याकाःगु '[[प्रोटेस्टेन्ट सुधार]]' आन्दोलन जर्मनी निसें हे न्ह्याःगु खः, गुकिं युरोपया इतिहासयात हिलाबिल। सन् १८७१य् [[अटो भोन बिस्मार्क]] (Otto von Bismarck) या नेतृत्वय् [[प्रशिया]] साम्राज्यया प्रभुत्व दुने न्हापांगु एकीकृत 'जर्मन साम्राज्य' (German Empire)या पलिस्था जुल। न्हापांगु विश्वयुद्धय् (१९१४-१९१८) जर्मनी बुइधुंका वाइमार गणतन्त्र (Weimar Republic)या पलिस्था जुल, तर आर्थिक संकटं यानाः नाजी पार्टी व एडोल्फ हिटलरया उदय जुल। हिटलरया तानाशाही शासन व द्वितीय विश्वयुद्धं (१९३९-१९४५) हलिंन्यंक तःधँगु विनाश हल नापं '[[होलोकोस्ट]]' (Holocaust) जुयाः लखौं यहुदीतयेगु हत्या जुल। द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा जर्मनी निगू भागय् ब्वथला पूँजीवादी 'पश्चिम जर्मनी' व कम्युनिष्ट 'पूर्वी जर्मनी'या पलिस्था जुल। सन् १९८९य् [[बर्लिनया अंगः]] (Berlin Wall) क्वाकाय् धुंका सन् १९९०य् जर्मनीया शान्तिपूर्ण पुनःएकीकरण जुल। थौंकन्हे जर्मनी युरोपीय संघ (European Union) या दकले तःधँगु आर्थिक शक्ति व अग्रणी राष्ट्र खः। ==स्वयादिसँ== * [[जर्मनी]] [[Category:जर्मनीया इतिहास]] [[en:History of Germany]] g0gu3b91vvv0xxpgo9k7hmfmvi7oz86 1124401 1124399 2026-09-10T17:24:10Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Germany]] to [[जर्मनीया इतिहास]] 1124399 wikitext text/x-wiki '''जर्मनीया इतिहास''' धाःगु मध्य युरोपय् दुगु जर्मन भाषी मनूतयेगु व राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन जर्मानिक जनजातित च्वनाच्वंगु खः। इमिसं [[रोमन साम्राज्य]]या विस्तारयात दिकल। मध्यकालय् थ्व क्षेत्र '[[पवित्र रोमन साम्राज्य]]' (Holy Roman Empire)या मू भाग जुल, गुकिया संरचना चिधँगु राज्यतयेगु महासंघ थें दुगु खः। १६गु शताब्दीइ मार्टिन लुथरं न्ह्याकाःगु '[[प्रोटेस्टेन्ट सुधार]]' आन्दोलन जर्मनी निसें हे न्ह्याःगु खः, गुकिं युरोपया इतिहासयात हिलाबिल। सन् १८७१य् [[अटो भोन बिस्मार्क]] (Otto von Bismarck) या नेतृत्वय् [[प्रशिया]] साम्राज्यया प्रभुत्व दुने न्हापांगु एकीकृत 'जर्मन साम्राज्य' (German Empire)या पलिस्था जुल। न्हापांगु विश्वयुद्धय् (१९१४-१९१८) जर्मनी बुइधुंका वाइमार गणतन्त्र (Weimar Republic)या पलिस्था जुल, तर आर्थिक संकटं यानाः नाजी पार्टी व एडोल्फ हिटलरया उदय जुल। हिटलरया तानाशाही शासन व द्वितीय विश्वयुद्धं (१९३९-१९४५) हलिंन्यंक तःधँगु विनाश हल नापं '[[होलोकोस्ट]]' (Holocaust) जुयाः लखौं यहुदीतयेगु हत्या जुल। द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा जर्मनी निगू भागय् ब्वथला पूँजीवादी 'पश्चिम जर्मनी' व कम्युनिष्ट 'पूर्वी जर्मनी'या पलिस्था जुल। सन् १९८९य् [[बर्लिनया अंगः]] (Berlin Wall) क्वाकाय् धुंका सन् १९९०य् जर्मनीया शान्तिपूर्ण पुनःएकीकरण जुल। थौंकन्हे जर्मनी युरोपीय संघ (European Union) या दकले तःधँगु आर्थिक शक्ति व अग्रणी राष्ट्र खः। ==स्वयादिसँ== * [[जर्मनी]] [[Category:जर्मनीया इतिहास]] [[en:History of Germany]] g0gu3b91vvv0xxpgo9k7hmfmvi7oz86 0 308410 1124402 2026-09-10T17:24:10Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Germany]] to [[जर्मनीया इतिहास]] 1124402 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जर्मनीया इतिहास]] 4qe2q45gylsfbte54hy7hfn8skfw085 0 308411 1124403 2026-09-10T17:31:11Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''ग्रीसया इतिहास''' धाःगु पाश्चात्य सभ्यताया उद्गमस्थल धकाः नांजाःगु देय्या तसकं ताःहाकःगु इतिहास खः। थन माइसेनियन व मिनोअन सभ्यतात विकसित जुयाः प्राचीन ग्रीसया जग दयेकल। ईसाप... 1124403 wikitext text/x-wiki '''ग्रीसया इतिहास''' धाःगु पाश्चात्य सभ्यताया उद्गमस्थल धकाः नांजाःगु देय्या तसकं ताःहाकःगु इतिहास खः। थन माइसेनियन व मिनोअन सभ्यतात विकसित जुयाः प्राचीन ग्रीसया जग दयेकल। ईसापूर्व ५गु शताब्दीइ एथेन्स (Athens) व स्पार्टा (Sparta) थेंज्याःगु नगर-राज्यतयेगु (City-states) उदय जुल। एथेन्सय् [[लोकतन्त्र]], [[दर्शन]] (सोक्राटिज, प्लेटो, एरिस्टोटल), नाटक, व वास्तुकलाया अद्भूत विकास जुल। [[अलेक्जेन्दर]]या नेतृत्वय् ग्रीक संस्कृति व साम्राज्यया विस्तार एसिया व मिस्र तक जुल, गुकियात 'हेलेनिस्टिक ई' धाइ। लिपा ग्रीस रोमन साम्राज्यया ब्वः जुल व पूर्वी रोमन ([[बिजान्टिन]]) साम्राज्यया केन्द्रय् परिणत जुल। १४५३य् कन्स्ट्यान्टिनोपलया पतन लिपा ग्रीस [[अटोमन साम्राज्य]]या (Ottoman Empire) औपनिवेशिक कब्जा दुने लाःवन। सन् १८२१य् अटोमन शासन विरुद्ध स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्याःकाः १८३०य् आधुनिक ग्रीक राष्ट्र स्वतन्त्र जुल। २०गु शताब्दीइ ग्रीसं निगुलिं विश्वयुद्ध व गृहयुद्ध स्वयेमाल। सन् १९७४य् सैन्य तानाशाही शासनया अन्त्य जुयाः लोकतन्त्र पुनःबहाली जुल व ग्रीस गणतन्त्र जुल। थौंकन्हे ग्रीस थःगु प्राचीन इतिहास, दर्शन व सांस्कृतिक सम्पदाया निंतिं हलिंन्यंक नांजाः। ==स्वयादिसँ== * [[ग्रीस]] [[Category:ग्रीसया इतिहास]] [[en:History of Greece]] kggqm9xt6o9ihx1756a2fltgk29qvlz 1124405 1124403 2026-09-10T17:32:20Z Eukesh 11 1124405 wikitext text/x-wiki '''ग्रीसया इतिहास''' धाःगु पाश्चात्य सभ्यताया उद्गमस्थल धकाः नांजाःगु देय्या तसकं ताःहाकःगु इतिहास खः। थन माइसेनियन व मिनोअन सभ्यतात विकसित जुयाः प्राचीन ग्रीसया जग दयेकल। ईसापूर्व ५गु शताब्दीइ एथेन्स (Athens) व स्पार्टा (Sparta) थेंज्याःगु नगर-राज्यतयेगु (City-states) उदय जुल। एथेन्सय् [[लोकतन्त्र]], [[दर्शन]] (सोक्राटिज, प्लेटो, एरिस्टोटल), नाटक, व वास्तुकलाया अद्भूत विकास जुल। [[अलेक्जेन्दर]]या नेतृत्वय् ग्रीक संस्कृति व साम्राज्यया विस्तार एसिया व मिस्र तक जुल, गुकियात 'हेलेनिस्टिक ई' धाइ। लिपा ग्रीस रोमन साम्राज्यया ब्वः जुल व पूर्वी रोमन ([[बिजान्टिन]]) साम्राज्यया केन्द्रय् परिणत जुल। १४५३य् कन्स्ट्यान्टिनोपलया पतन लिपा ग्रीस [[अटोमन साम्राज्य]]या (Ottoman Empire) औपनिवेशिक कब्जा दुने लाःवन। सन् १८२१य् अटोमन शासन विरुद्ध स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्याःकाः १८३०य् आधुनिक ग्रीक राष्ट्र स्वतन्त्र जुल। २०गु शताब्दीइ ग्रीसं निगुलिं विश्वयुद्ध व गृहयुद्ध स्वयेमाल। सन् १९७४य् सैन्य तानाशाही शासनया अन्त्य जुयाः लोकतन्त्र पुनःबहाली जुल व ग्रीस गणतन्त्र जुल। थौंकन्हे ग्रीस थःगु प्राचीन इतिहास, दर्शन व सांस्कृतिक सम्पदाया निंतिं हलिंन्यंक नांजाः। ग्रीसया इतिहास पाश्चात्य सभ्यताया उद्गमस्थल धकाः नांजाःगु देय्या तसकं ताःहाकःगु इतिहास खः। थन माइसेनियन व मिनोअन सभ्यतात विकसित जुयाः प्राचीन ग्रीसया जग दयेकल। ईसापूर्व ५गु शताब्दीइ एथेन्स (Athens) व स्पार्टा (Sparta) थेंज्याःगु नगर-राज्यतयेगु (City-states) उदय जुल। एथेन्सय् [[लोकतन्त्र]], [[दर्शन]] (सोक्राटिज, प्लेटो, एरिस्टोटल), नाटक, व वास्तुकलाया अद्भूत विकास जुल। [[अलेक्जेन्दर]]या नेतृत्वय् ग्रीक संस्कृति व साम्राज्यया विस्तार एसिया व मिस्र तक जुल, गुकियात 'हेलेनिस्टिक ई' धाइ। लिपा ग्रीस रोमन साम्राज्यया ब्वः जुल व पूर्वी रोमन ([[बिजान्टिन]]) साम्राज्यया केन्द्रय् परिणत जुल। १४५३य् कन्स्ट्यान्टिनोपलया पतन लिपा ग्रीस [[अटोमन साम्राज्य]]या (Ottoman Empire) औपनिवेशिक कब्जा दुने लाःवन। सन् १८२१य् अटोमन शासन विरुद्ध स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्याःकाः १८३०य् आधुनिक ग्रीक राष्ट्र स्वतन्त्र जुल। २०गु शताब्दीइ ग्रीसं निगुलिं विश्वयुद्ध व गृहयुद्ध स्वयेमाल। सन् १९७४य् सैन्य तानाशाही शासनया अन्त्य जुयाः लोकतन्त्र पुनःबहाली जुल व ग्रीस गणतन्त्र जुल। थौंकन्हे ग्रीस थःगु प्राचीन इतिहास, दर्शन व सांस्कृतिक सम्पदाया निंतिं हलिंन्यंक नांजाः। ==कालखण्ड== === प्रागैतिहास व पूर्व इतिहास === दक्षिण ग्रीसया मनि धाःगु थासय् दूगु एपिदिमा गुफा (Apidima Cave)य् अफ्रिका स्वया पिनेया आधुनिक मनूया दकलय् पुलांगु २,००,००० दँ न्ह्यःया अवशेष लूगु दु।<ref name="NAT-20190710">{{Cite journal|last=Harvati|first=Katerina|title=Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia|date=10 July 2019|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=571|issue=7766|pages=500–504|doi=10.1038/s41586-019-1376-z|pmid=31292546|url=https://zenodo.org/record/6646855}}</ref> मेगु लूगु दसुं थ्व अवशेष होमो सेपियन्स मखुसें प्राचीन मनूतेगु अवशेष जूगु धका क्यं।<ref name=":5">Marie-Antoinette de Lumley, Gaspard Guipert, Henry de Lumley, Natassa Protopapa, Théodoros Pitsios, Apidima 1 and Apidima 2: Two anteneandertal skulls in the Peloponnese, Greece, L'Anthropologie, Volume 124, Issue 1, 2020, 102743, ISSN 0003-5521, https://doi.org/10.1016/j.anthro.2019.102743.</ref> ल्वहँ युगया स्वंगु कालखण्ड (पुलां ल्वहँ, मध्य ल्वहँ व न्हू ल्वहँ)या अवशेष प्राचीन ग्रीसय् लूगु दु, दसु कथं फ्राञ्च्ति गुफा<ref>{{Cite journal|last=Douka|first=K.|title=Franchthi Cave revisited: the age of the Aurignacian in south-eastern Europe|url=https://www.academia.edu/1129937|journal=Antiquity Magazine}}</ref> कायेछिं। न्हूल्वहँ युगया बस्ती ७गू शताब्दी इपू <ref name="Borza">{{Cite book|last=Eugene N. Borza|title=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon|url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58}}</ref> तक थ्यं व थ्व बस्तीत युरोपया दकलय् पुलांगु बस्तीइ ला। थ्व बस्तीतेसं बुंज्या न्यर इस्त (नापं पूर्व) व युरोपय् थ्यंकूगु धैगु विश्वास दु।<ref>{{Cite book|last=Perlès|first=Catherine|title=The Early Neolithic in Greece: The First Farming Communities in Europe|url=https://books.google.com/books?id=LQQ3tx5_t7QC&q=sesklo}}</ref> ग्रीस युरोपया न्हापांगु उन्नत लहनातेगु थाय् खः,<ref name="Duchesne2011">{{Cite book|author=Ricardo Duchesne|title=The Uniqueness of Western Civilization|url=https://books.google.com/books?id=pWmDPzPo0XAC&pg=PA297|date=7 February 2011|publisher=BRILL|quote=The list of books which have celebrated Greece as the "cradle" of the West is endless; two more examples are Charles Freeman's The Greek Achievement: The Foundation of the Western World (1999) and Bruce Thornton's Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization (2000)}}</ref><ref name="BotticiChalland2013">{{Cite book|author=Chiara Bottici|title=The Myth of the Clash of Civilizations|url=https://books.google.com/books?id=QW1lrPMXprwC&pg=PA88|date=11 January 2013|publisher=Routledge|quote=The reason why even such a sophisticated historian as Pagden can do it is that the idea that Greece is the cradle of civilisation is so much rooted in western minds and school curricula as to be taken for granted.}}</ref> अले थ्व देय्यात पश्चिमी सभ्यताया जन्मभूमिया कथं नालातःगु दु। <ref>{{Cite book|author=Sansone|title=Ancient Greek civilization|url=https://books.google.com/books?id=YJONdN0dNYQC&q=cycladic%20civilization&pg=PT27|publisher=Wiley}}</ref>, ईसापूर्व ३२०० दँ न्ह्यः एजियन समुद्रं वःपिं साइक्लाडियन लहना (Cycladic civilization) निसें न्ह्यथंगु लहना, क्रिटयागु मिनोअन लहना (२७००-१५०० इपू) व मू-भूमिइ १६०० निसें ११०० इपू दथुइ ह्वःगु माइसेनियन लहनां थन मनूतेगु लहनाया जग तल।<ref name="Frucht2004">{{Cite book|author=Frucht|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C&pg=PA847|date=31 December 2004|publisher=ABC-CLIO|quote=People appear to have first entered Greece as hunter-gatherers from southwest Asia about 50,000 years... of Bronze Age culture and technology laid the foundations for the rise of Europe's first civilization, Minoan Crete}}</ref><ref name="World and Its Peoples">{{Cite book|title=World and Its Peoples|url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1458|date=September 2009|publisher=Marshall Cavendish|quote=Greece was home to the earliest European civilizations, the Minoan civilization of Crete, which developed around 2000 BC, and the Mycenaean civilization on the Greek mainland, which emerged about 400 years later. The ancient Minoan}}</ref> थ्व लहनातेसं लिपि विकास यात, माइनोआन्सतय्सं लिनिअर ए धकाः आःया इलय् मथूगु लिपि छ्यलातःगु खनेदु। माइसेनियनतेसं लिनिअर बी धाःगु लिपिइ दकलय् पुलांगु प्रमाणित रूपं ग्रिक भाय् च्वःगु खनेदु।<ref>{{Cite book|author=Drews|title=The End of the Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe Ca. 1200 BC|url=https://books.google.com/books?id=bFpK6aXEWN8C&q=greece%20bronze%20age%20collapse|publisher=Princeton University Press}}</ref> इमिगु हे समकालीन हिटाइट व मिस्रया अभिलेखं प्राचीन ग्रीसय् "महान जुजु"या अधीनय् छगू राज्य शासन जूगु खँ कनातःगु दु।<ref>{{Cite journal|author=Beckman|title=Writings from the Ancient World: The Ahhiyawa Texts|url=http://www.sbl-site.org/assets/pdfs/pubs/061528P.front.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Kelder|title=The Kingdom of Mycenae: A Great Kingdom in the Late Bronze Age Aegean|url=https://www.academia.edu/218696}}</ref> === प्राचीन ग्रीस === {{main|प्राचीन यवन}} प्राचीन ग्रीस थ्व देय्या इतिहासया छगू कालखण्ड ख, गुकिलि ग्रीक लहनाया विकास जुल। थ्व लहना ८गु व ६गु शताब्दी ईपूया आर्काइक युग निसें १४६ इपू (कोरिन्थया ल्वापू धुंकाया यवनया रोमन कब्जा) तक अस्तित्वय् दूगु ख। थ्व कालखण्डया दथुया भागयात क्लासिक ग्रीस धका म्हसीकिगु या। क्लासिक ग्रीक युग ५गु व ४गु शताब्दी इपूइ अस्तित्वय् दूगु छगू कालखण्ड ख। थ्व कालखण्डय् न्हापा एथेन्सया नेतृत्त्वय् ग्रीकतेसं पर्सियन अतिक्रमणयात परास्त यात। थ्व धुंका पलिस्था जूगु एथेन्सया स्वर्ण युग ४०४ इपूइ [[पेलेपोनेसियन हता]]य् एथेन्सया स्पार्ताया ल्हातं पराजयय् क्वचाल। क्लासिकल ग्रीस संस्कृतिया थ्व धुंका शक्तिशाली जूगु रोमन साम्राज्यय् तधंगु प्रभाव लावन। रोमन साम्राज्यं ग्रीक तजिलजिया थी-थी संस्करण [[भूमध्यसागरीय क्षेत्र]य् व युरोपय् प्रचार यात। थ्व कारणं प्राचीन ग्रीसयात पाश्चात्य संस्कृतिया मूलया रुपय् कायेयु या। === रोमन प्रान्त (१४६ ईसापूर्व - ४ गू शताब्दी) === === मध्यकालीन काल (४-१५ शताब्दी) === === भेनिसया कब्जा व अतोमन शासन (१५ गू शताब्दी - १८२१) === === आधुनिक राष्ट्र-राज्य === ==== ग्रीक राजतन्त्र ==== ==== विस्तार, विपद व पुनर्निर्माण ==== ==== तानाशाही, निक्वःगु विश्वयुद्ध व पुननिर्माण ==== ==== ३गू हेलेनिक गणतन्त्र ==== ==स्वयादिसँ== * [[ग्रीस]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[Category:ग्रीसया इतिहास]] [[en:History of Greece]] 052c568081cv3c84o9zvkq3u9tpj981 1124407 1124405 2026-09-10T17:33:12Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Greece]] to [[ग्रीसया इतिहास]] 1124405 wikitext text/x-wiki '''ग्रीसया इतिहास''' धाःगु पाश्चात्य सभ्यताया उद्गमस्थल धकाः नांजाःगु देय्या तसकं ताःहाकःगु इतिहास खः। थन माइसेनियन व मिनोअन सभ्यतात विकसित जुयाः प्राचीन ग्रीसया जग दयेकल। ईसापूर्व ५गु शताब्दीइ एथेन्स (Athens) व स्पार्टा (Sparta) थेंज्याःगु नगर-राज्यतयेगु (City-states) उदय जुल। एथेन्सय् [[लोकतन्त्र]], [[दर्शन]] (सोक्राटिज, प्लेटो, एरिस्टोटल), नाटक, व वास्तुकलाया अद्भूत विकास जुल। [[अलेक्जेन्दर]]या नेतृत्वय् ग्रीक संस्कृति व साम्राज्यया विस्तार एसिया व मिस्र तक जुल, गुकियात 'हेलेनिस्टिक ई' धाइ। लिपा ग्रीस रोमन साम्राज्यया ब्वः जुल व पूर्वी रोमन ([[बिजान्टिन]]) साम्राज्यया केन्द्रय् परिणत जुल। १४५३य् कन्स्ट्यान्टिनोपलया पतन लिपा ग्रीस [[अटोमन साम्राज्य]]या (Ottoman Empire) औपनिवेशिक कब्जा दुने लाःवन। सन् १८२१य् अटोमन शासन विरुद्ध स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्याःकाः १८३०य् आधुनिक ग्रीक राष्ट्र स्वतन्त्र जुल। २०गु शताब्दीइ ग्रीसं निगुलिं विश्वयुद्ध व गृहयुद्ध स्वयेमाल। सन् १९७४य् सैन्य तानाशाही शासनया अन्त्य जुयाः लोकतन्त्र पुनःबहाली जुल व ग्रीस गणतन्त्र जुल। थौंकन्हे ग्रीस थःगु प्राचीन इतिहास, दर्शन व सांस्कृतिक सम्पदाया निंतिं हलिंन्यंक नांजाः। ग्रीसया इतिहास पाश्चात्य सभ्यताया उद्गमस्थल धकाः नांजाःगु देय्या तसकं ताःहाकःगु इतिहास खः। थन माइसेनियन व मिनोअन सभ्यतात विकसित जुयाः प्राचीन ग्रीसया जग दयेकल। ईसापूर्व ५गु शताब्दीइ एथेन्स (Athens) व स्पार्टा (Sparta) थेंज्याःगु नगर-राज्यतयेगु (City-states) उदय जुल। एथेन्सय् [[लोकतन्त्र]], [[दर्शन]] (सोक्राटिज, प्लेटो, एरिस्टोटल), नाटक, व वास्तुकलाया अद्भूत विकास जुल। [[अलेक्जेन्दर]]या नेतृत्वय् ग्रीक संस्कृति व साम्राज्यया विस्तार एसिया व मिस्र तक जुल, गुकियात 'हेलेनिस्टिक ई' धाइ। लिपा ग्रीस रोमन साम्राज्यया ब्वः जुल व पूर्वी रोमन ([[बिजान्टिन]]) साम्राज्यया केन्द्रय् परिणत जुल। १४५३य् कन्स्ट्यान्टिनोपलया पतन लिपा ग्रीस [[अटोमन साम्राज्य]]या (Ottoman Empire) औपनिवेशिक कब्जा दुने लाःवन। सन् १८२१य् अटोमन शासन विरुद्ध स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्याःकाः १८३०य् आधुनिक ग्रीक राष्ट्र स्वतन्त्र जुल। २०गु शताब्दीइ ग्रीसं निगुलिं विश्वयुद्ध व गृहयुद्ध स्वयेमाल। सन् १९७४य् सैन्य तानाशाही शासनया अन्त्य जुयाः लोकतन्त्र पुनःबहाली जुल व ग्रीस गणतन्त्र जुल। थौंकन्हे ग्रीस थःगु प्राचीन इतिहास, दर्शन व सांस्कृतिक सम्पदाया निंतिं हलिंन्यंक नांजाः। ==कालखण्ड== === प्रागैतिहास व पूर्व इतिहास === दक्षिण ग्रीसया मनि धाःगु थासय् दूगु एपिदिमा गुफा (Apidima Cave)य् अफ्रिका स्वया पिनेया आधुनिक मनूया दकलय् पुलांगु २,००,००० दँ न्ह्यःया अवशेष लूगु दु।<ref name="NAT-20190710">{{Cite journal|last=Harvati|first=Katerina|title=Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia|date=10 July 2019|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=571|issue=7766|pages=500–504|doi=10.1038/s41586-019-1376-z|pmid=31292546|url=https://zenodo.org/record/6646855}}</ref> मेगु लूगु दसुं थ्व अवशेष होमो सेपियन्स मखुसें प्राचीन मनूतेगु अवशेष जूगु धका क्यं।<ref name=":5">Marie-Antoinette de Lumley, Gaspard Guipert, Henry de Lumley, Natassa Protopapa, Théodoros Pitsios, Apidima 1 and Apidima 2: Two anteneandertal skulls in the Peloponnese, Greece, L'Anthropologie, Volume 124, Issue 1, 2020, 102743, ISSN 0003-5521, https://doi.org/10.1016/j.anthro.2019.102743.</ref> ल्वहँ युगया स्वंगु कालखण्ड (पुलां ल्वहँ, मध्य ल्वहँ व न्हू ल्वहँ)या अवशेष प्राचीन ग्रीसय् लूगु दु, दसु कथं फ्राञ्च्ति गुफा<ref>{{Cite journal|last=Douka|first=K.|title=Franchthi Cave revisited: the age of the Aurignacian in south-eastern Europe|url=https://www.academia.edu/1129937|journal=Antiquity Magazine}}</ref> कायेछिं। न्हूल्वहँ युगया बस्ती ७गू शताब्दी इपू <ref name="Borza">{{Cite book|last=Eugene N. Borza|title=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon|url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58}}</ref> तक थ्यं व थ्व बस्तीत युरोपया दकलय् पुलांगु बस्तीइ ला। थ्व बस्तीतेसं बुंज्या न्यर इस्त (नापं पूर्व) व युरोपय् थ्यंकूगु धैगु विश्वास दु।<ref>{{Cite book|last=Perlès|first=Catherine|title=The Early Neolithic in Greece: The First Farming Communities in Europe|url=https://books.google.com/books?id=LQQ3tx5_t7QC&q=sesklo}}</ref> ग्रीस युरोपया न्हापांगु उन्नत लहनातेगु थाय् खः,<ref name="Duchesne2011">{{Cite book|author=Ricardo Duchesne|title=The Uniqueness of Western Civilization|url=https://books.google.com/books?id=pWmDPzPo0XAC&pg=PA297|date=7 February 2011|publisher=BRILL|quote=The list of books which have celebrated Greece as the "cradle" of the West is endless; two more examples are Charles Freeman's The Greek Achievement: The Foundation of the Western World (1999) and Bruce Thornton's Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization (2000)}}</ref><ref name="BotticiChalland2013">{{Cite book|author=Chiara Bottici|title=The Myth of the Clash of Civilizations|url=https://books.google.com/books?id=QW1lrPMXprwC&pg=PA88|date=11 January 2013|publisher=Routledge|quote=The reason why even such a sophisticated historian as Pagden can do it is that the idea that Greece is the cradle of civilisation is so much rooted in western minds and school curricula as to be taken for granted.}}</ref> अले थ्व देय्यात पश्चिमी सभ्यताया जन्मभूमिया कथं नालातःगु दु। <ref>{{Cite book|author=Sansone|title=Ancient Greek civilization|url=https://books.google.com/books?id=YJONdN0dNYQC&q=cycladic%20civilization&pg=PT27|publisher=Wiley}}</ref>, ईसापूर्व ३२०० दँ न्ह्यः एजियन समुद्रं वःपिं साइक्लाडियन लहना (Cycladic civilization) निसें न्ह्यथंगु लहना, क्रिटयागु मिनोअन लहना (२७००-१५०० इपू) व मू-भूमिइ १६०० निसें ११०० इपू दथुइ ह्वःगु माइसेनियन लहनां थन मनूतेगु लहनाया जग तल।<ref name="Frucht2004">{{Cite book|author=Frucht|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C&pg=PA847|date=31 December 2004|publisher=ABC-CLIO|quote=People appear to have first entered Greece as hunter-gatherers from southwest Asia about 50,000 years... of Bronze Age culture and technology laid the foundations for the rise of Europe's first civilization, Minoan Crete}}</ref><ref name="World and Its Peoples">{{Cite book|title=World and Its Peoples|url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1458|date=September 2009|publisher=Marshall Cavendish|quote=Greece was home to the earliest European civilizations, the Minoan civilization of Crete, which developed around 2000 BC, and the Mycenaean civilization on the Greek mainland, which emerged about 400 years later. The ancient Minoan}}</ref> थ्व लहनातेसं लिपि विकास यात, माइनोआन्सतय्सं लिनिअर ए धकाः आःया इलय् मथूगु लिपि छ्यलातःगु खनेदु। माइसेनियनतेसं लिनिअर बी धाःगु लिपिइ दकलय् पुलांगु प्रमाणित रूपं ग्रिक भाय् च्वःगु खनेदु।<ref>{{Cite book|author=Drews|title=The End of the Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe Ca. 1200 BC|url=https://books.google.com/books?id=bFpK6aXEWN8C&q=greece%20bronze%20age%20collapse|publisher=Princeton University Press}}</ref> इमिगु हे समकालीन हिटाइट व मिस्रया अभिलेखं प्राचीन ग्रीसय् "महान जुजु"या अधीनय् छगू राज्य शासन जूगु खँ कनातःगु दु।<ref>{{Cite journal|author=Beckman|title=Writings from the Ancient World: The Ahhiyawa Texts|url=http://www.sbl-site.org/assets/pdfs/pubs/061528P.front.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Kelder|title=The Kingdom of Mycenae: A Great Kingdom in the Late Bronze Age Aegean|url=https://www.academia.edu/218696}}</ref> === प्राचीन ग्रीस === {{main|प्राचीन यवन}} प्राचीन ग्रीस थ्व देय्या इतिहासया छगू कालखण्ड ख, गुकिलि ग्रीक लहनाया विकास जुल। थ्व लहना ८गु व ६गु शताब्दी ईपूया आर्काइक युग निसें १४६ इपू (कोरिन्थया ल्वापू धुंकाया यवनया रोमन कब्जा) तक अस्तित्वय् दूगु ख। थ्व कालखण्डया दथुया भागयात क्लासिक ग्रीस धका म्हसीकिगु या। क्लासिक ग्रीक युग ५गु व ४गु शताब्दी इपूइ अस्तित्वय् दूगु छगू कालखण्ड ख। थ्व कालखण्डय् न्हापा एथेन्सया नेतृत्त्वय् ग्रीकतेसं पर्सियन अतिक्रमणयात परास्त यात। थ्व धुंका पलिस्था जूगु एथेन्सया स्वर्ण युग ४०४ इपूइ [[पेलेपोनेसियन हता]]य् एथेन्सया स्पार्ताया ल्हातं पराजयय् क्वचाल। क्लासिकल ग्रीस संस्कृतिया थ्व धुंका शक्तिशाली जूगु रोमन साम्राज्यय् तधंगु प्रभाव लावन। रोमन साम्राज्यं ग्रीक तजिलजिया थी-थी संस्करण [[भूमध्यसागरीय क्षेत्र]य् व युरोपय् प्रचार यात। थ्व कारणं प्राचीन ग्रीसयात पाश्चात्य संस्कृतिया मूलया रुपय् कायेयु या। === रोमन प्रान्त (१४६ ईसापूर्व - ४ गू शताब्दी) === === मध्यकालीन काल (४-१५ शताब्दी) === === भेनिसया कब्जा व अतोमन शासन (१५ गू शताब्दी - १८२१) === === आधुनिक राष्ट्र-राज्य === ==== ग्रीक राजतन्त्र ==== ==== विस्तार, विपद व पुनर्निर्माण ==== ==== तानाशाही, निक्वःगु विश्वयुद्ध व पुननिर्माण ==== ==== ३गू हेलेनिक गणतन्त्र ==== ==स्वयादिसँ== * [[ग्रीस]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} [[Category:ग्रीसया इतिहास]] [[en:History of Greece]] 052c568081cv3c84o9zvkq3u9tpj981 0 308412 1124406 2026-09-10T17:32:46Z Eukesh 11 Redirected page to [[बिजन्तिन साम्राज्य]] 1124406 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[बिजन्तिन साम्राज्य]] a18sd9edp2lp94n718ebgc2zsjbvqyj 0 308413 1124408 2026-09-10T17:33:12Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Greece]] to [[ग्रीसया इतिहास]] 1124408 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ग्रीसया इतिहास]] fc3c3c4j257m4m20vc21ch1xt6okr92 0 308414 1124409 2026-09-10T17:36:52Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''फ्रान्सया इतिहास''' धाःगु छगू पश्चिमी युरोपया मू व प्रभावशाली राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थ्व भूभागयात 'गउल' (Gaul) धकाः म्हसीकीगु खः, गन केल्टिक जनजातित च्वनाच्वन। जुलियस स... 1124409 wikitext text/x-wiki '''फ्रान्सया इतिहास''' धाःगु छगू पश्चिमी युरोपया मू व प्रभावशाली राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थ्व भूभागयात 'गउल' (Gaul) धकाः म्हसीकीगु खः, गन केल्टिक जनजातित च्वनाच्वन। [[जुलियस सिजर]]या नेतृत्वय् रोमन साम्राज्यं थ्व थासय् कब्जा यात। ५गु शताब्दीइ जर्मेनिक फ्र्याङ्क जनजातिया आगमन लिपा 'फ्राङ्किश साम्राज्य' दयेकल, गुकिया नांजाम्ह शासक [[चार्लेम्याग्न]] (Charlemagne) खः। मध्यकालय् फ्रान्स छगू शक्तिशाली सामन्ती राज्य जुल व बेलायत नाप 'सच्छि दँया युद्ध' (Hundred Years' War) य् संलग्न जुल। १७गु शताब्दीइ जुजु लुइस १४म्ह या ईलय् फ्रान्स युरोपया सांस्कृतिक व राजनीतिक केन्द्र जुल। सन् १७८९ या '[[फ्रेन्च क्रान्ति]]' (French Revolution) य् निरंकुश राजतन्त्र पतन जुइधुंका 'स्वतन्त्रता, समानता व बन्धुत्व' या विचाः प्रसार यात। थुकिया लिपा [[नेपोलियन बोनापार्ट]]या उदय जुल सुनां मुक्कं युरोपय् थःगु प्रभाव स्थापित यात। १९गु व २०गु शताब्दीइ फ्रान्सं हलिंन्यंक तःधँगु औपनिवेशिक साम्राज्य दयेकल। निगुलिं विश्वयुद्धय् फ्रान्सं तःधँगु क्षति सहयायेमाल, तर लिपा विजयी राष्ट्र कथं दन। थौंकन्हे फ्रान्स युरोपीय संघया पलिस्थामि दुजः व संयुक्त राष्ट्रसंघया सुरक्षा परिषदया स्थायी सदस्य खः। ==स्वयादिसँ== * [[फ्रान्स]] [[Category:फ्रान्सया इतिहास]] [[en:History of France]] mt1sse8mf805uacggi48m4yeectmvgo 1124411 1124409 2026-09-10T17:37:49Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of France]] to [[फ्रान्सया इतिहास]] 1124409 wikitext text/x-wiki '''फ्रान्सया इतिहास''' धाःगु छगू पश्चिमी युरोपया मू व प्रभावशाली राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थ्व भूभागयात 'गउल' (Gaul) धकाः म्हसीकीगु खः, गन केल्टिक जनजातित च्वनाच्वन। [[जुलियस सिजर]]या नेतृत्वय् रोमन साम्राज्यं थ्व थासय् कब्जा यात। ५गु शताब्दीइ जर्मेनिक फ्र्याङ्क जनजातिया आगमन लिपा 'फ्राङ्किश साम्राज्य' दयेकल, गुकिया नांजाम्ह शासक [[चार्लेम्याग्न]] (Charlemagne) खः। मध्यकालय् फ्रान्स छगू शक्तिशाली सामन्ती राज्य जुल व बेलायत नाप 'सच्छि दँया युद्ध' (Hundred Years' War) य् संलग्न जुल। १७गु शताब्दीइ जुजु लुइस १४म्ह या ईलय् फ्रान्स युरोपया सांस्कृतिक व राजनीतिक केन्द्र जुल। सन् १७८९ या '[[फ्रेन्च क्रान्ति]]' (French Revolution) य् निरंकुश राजतन्त्र पतन जुइधुंका 'स्वतन्त्रता, समानता व बन्धुत्व' या विचाः प्रसार यात। थुकिया लिपा [[नेपोलियन बोनापार्ट]]या उदय जुल सुनां मुक्कं युरोपय् थःगु प्रभाव स्थापित यात। १९गु व २०गु शताब्दीइ फ्रान्सं हलिंन्यंक तःधँगु औपनिवेशिक साम्राज्य दयेकल। निगुलिं विश्वयुद्धय् फ्रान्सं तःधँगु क्षति सहयायेमाल, तर लिपा विजयी राष्ट्र कथं दन। थौंकन्हे फ्रान्स युरोपीय संघया पलिस्थामि दुजः व संयुक्त राष्ट्रसंघया सुरक्षा परिषदया स्थायी सदस्य खः। ==स्वयादिसँ== * [[फ्रान्स]] [[Category:फ्रान्सया इतिहास]] [[en:History of France]] mt1sse8mf805uacggi48m4yeectmvgo 0 308415 1124412 2026-09-10T17:37:49Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of France]] to [[फ्रान्सया इतिहास]] 1124412 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[फ्रान्सया इतिहास]] n14jtw8ab0ewfe4r4dc12na8l4te210 0 308416 1124413 2026-09-10T17:38:29Z Eukesh 11 Redirected page to [[फ्रेञ्च क्रान्ति]] 1124413 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[फ्रेञ्च क्रान्ति]] 34yq28mfup0tqtdfx9vqm7w1hd382be 0 308417 1124414 2026-09-10T17:41:15Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''इटालीया इतिहास''' धाःगु भूमध्यसागरीय क्षेत्रया कला, संस्कृति व साम्राज्यया केन्द्र जुयाच्वंगु राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन एट्रस्कन सभ्याता व लिपा '[[रोमन साम्राज्य]]' (Ro... 1124414 wikitext text/x-wiki '''इटालीया इतिहास''' धाःगु भूमध्यसागरीय क्षेत्रया कला, संस्कृति व साम्राज्यया केन्द्र जुयाच्वंगु राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन एट्रस्कन सभ्याता व लिपा '[[रोमन साम्राज्य]]' (Roman Empire) या उदय जुल, गुकिं मुक्कं युरोप, उत्तर अफ्रिका व मध्यपूर्वय् शासन यात। रोमन साम्राज्यया पतन लिपा इटाली थीथी चिधँपिं राज्य, नगर-राज्य (दसु भेनिस, फ्लोरेन्स, मिलान) व पोपया राज्यय् ब्वथला वन। १४गु निसें १७गु शताब्दीया दथुइ इटाली निसें '[[पुनर्जागरण]]' (Renaissance) न्ह्याः वल, गुकिं हलिमया कला, विज्ञान, व साहित्यय् क्रान्ति हल। [[लियोनार्डो दा भिन्ची]] व [[माइकेलएन्जेलो]] थेंज्याःपिं महान कलाकारत थ्व हे ईलय् दत। १९गु शताब्दीइ जुसेपे गारिबाल्डी व काभुरया नेतृत्वय् 'रिसोरजिमेन्टो' (Risorgimento) आन्दोलन मार्फत सन् १८६१य् इटालीया एकीकृत राज्य दयेकल। प्रथम विश्वयुद्ध लिपा बेनितो मुसोलिनीया नेतृत्वय् फासीवादी (Fascist) तानाशाही शासनया उदय जुल। द्वितीय विश्वयुद्धय् मुसोलिनीया पतन व युद्धया हार लिपा सन् १९४६य् इटाली गणतन्त्र (Republic) पलिस्था जुल। थौंकन्हे इटली युरोपया मू आर्थिक व सांस्कृतिक शक्ति खः व थःगु समृद्ध ऐतिहासिक सम्पदाया निंतिं नां जाः। ==स्वयादिसँ== * [[इटाली]] [[Category:इटलीया इतिहास]] [[en:History of Italy]] t73v3l0hf45f7w1cw04otsgypgovpbj 1124415 1124414 2026-09-10T17:41:25Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Italy]] to [[इटालीया इतिहास]] 1124414 wikitext text/x-wiki '''इटालीया इतिहास''' धाःगु भूमध्यसागरीय क्षेत्रया कला, संस्कृति व साम्राज्यया केन्द्र जुयाच्वंगु राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन एट्रस्कन सभ्याता व लिपा '[[रोमन साम्राज्य]]' (Roman Empire) या उदय जुल, गुकिं मुक्कं युरोप, उत्तर अफ्रिका व मध्यपूर्वय् शासन यात। रोमन साम्राज्यया पतन लिपा इटाली थीथी चिधँपिं राज्य, नगर-राज्य (दसु भेनिस, फ्लोरेन्स, मिलान) व पोपया राज्यय् ब्वथला वन। १४गु निसें १७गु शताब्दीया दथुइ इटाली निसें '[[पुनर्जागरण]]' (Renaissance) न्ह्याः वल, गुकिं हलिमया कला, विज्ञान, व साहित्यय् क्रान्ति हल। [[लियोनार्डो दा भिन्ची]] व [[माइकेलएन्जेलो]] थेंज्याःपिं महान कलाकारत थ्व हे ईलय् दत। १९गु शताब्दीइ जुसेपे गारिबाल्डी व काभुरया नेतृत्वय् 'रिसोरजिमेन्टो' (Risorgimento) आन्दोलन मार्फत सन् १८६१य् इटालीया एकीकृत राज्य दयेकल। प्रथम विश्वयुद्ध लिपा बेनितो मुसोलिनीया नेतृत्वय् फासीवादी (Fascist) तानाशाही शासनया उदय जुल। द्वितीय विश्वयुद्धय् मुसोलिनीया पतन व युद्धया हार लिपा सन् १९४६य् इटाली गणतन्त्र (Republic) पलिस्था जुल। थौंकन्हे इटली युरोपया मू आर्थिक व सांस्कृतिक शक्ति खः व थःगु समृद्ध ऐतिहासिक सम्पदाया निंतिं नां जाः। ==स्वयादिसँ== * [[इटाली]] [[Category:इटलीया इतिहास]] [[en:History of Italy]] t73v3l0hf45f7w1cw04otsgypgovpbj 0 308418 1124416 2026-09-10T17:41:25Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Italy]] to [[इटालीया इतिहास]] 1124416 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[इटालीया इतिहास]] n7ro3x84op1eu5f8vtbqza1654a36ly 0 308419 1124417 2026-09-10T17:41:45Z Eukesh 11 Redirected page to [[लियोनार्दो दा भिन्सी]] 1124417 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[लियोनार्दो दा भिन्सी]] etkx10r8ct0i2ir3gzunbos5q633osy 0 308420 1124419 2026-09-10T17:46:06Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''पोल्याण्डया इतिहास''' ( History of Poland ) धाःगु मध्य युरोपय् दुगु समृद्ध व कठिन संघर्षया इतिहास दुगु राष्ट्रया इतिहास खः। १०गु शताब्दीइ मेस्को न्हापांमिसं (Mieszko I) इसाई धर्म स्वीकार यानाः पो... 1124419 wikitext text/x-wiki '''पोल्याण्डया इतिहास''' ( History of Poland ) धाःगु मध्य युरोपय् दुगु समृद्ध व कठिन संघर्षया इतिहास दुगु राष्ट्रया इतिहास खः। १०गु शताब्दीइ मेस्को न्हापांमिसं (Mieszko I) इसाई धर्म स्वीकार यानाः पोल्याण्ड राज्यया जग दयेकल। १६गु शताब्दीइ पोल्याण्ड व लिथुआनिया स्वानाः 'पोलिश-लिथुआनियन राष्ट्रमण्डल' दयेकल, गुगु थःगु ईया युरोपया दकले तःधँगु व प्रभावशाली राज्यय् छगू जुल। तर १८गु शताब्दीया लिपांगु ब्वय् रुस, प्रशिया व अष्ट्रियां पोल्याण्डयात स्वंगू चरणय् विभाजित यानाः (Partitions of Poland) हलिमया मानकिपां हे विलय यात। पोलिश जनतां थःगु भाषा व संस्कृति म्वाका तल व सन् १९१८य् न्हापांगु विश्वयुद्ध सिधयेधुंकाः पोल्याण्ड हाकनं स्वतन्त्र जुल। १ सेप्टेम्बर १९३९य् नाजी जर्मनीं पोल्याण्डय् आक्रमण यानाः द्वितीय विश्वयुद्धया शुरुआत यात, गुकिं पोल्याण्डयात तःधँगु विनाश व होलोकोस्ट सहः याये माल। द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा पोल्याण्ड सोभियत संघया प्रभाव दुने च्वंगु कम्युनिष्ट राज्य जुल। सन् १९८० या दशकय् [[लेक वालेसा]]या नेतृत्वय् 'सोलिदारनोस्क' (Solidarity) ट्रेड युनियन आन्दोलन न्ह्याः वल, गुकिं सन् १९८९य् कम्युनिष्ट शासनया अन्त्य यात। थौंकन्हे पोल्याण्ड युरोपीय संघ व नेटो (NATO) या छगू महत्त्वपूर्ण लोकतान्त्रिक सदस्य राष्ट्र खः। ==स्वयादिसँ== * [[पोल्याण्ड]] [[Category:पोल्याण्डया इतिहास]] [[en:History of Poland]] 0qkxomv83fs8bwwp7b1a8rrhywzdi2h 1124421 1124419 2026-09-10T17:46:44Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Poland]] to [[पोल्याण्डया इतिहास]] 1124419 wikitext text/x-wiki '''पोल्याण्डया इतिहास''' ( History of Poland ) धाःगु मध्य युरोपय् दुगु समृद्ध व कठिन संघर्षया इतिहास दुगु राष्ट्रया इतिहास खः। १०गु शताब्दीइ मेस्को न्हापांमिसं (Mieszko I) इसाई धर्म स्वीकार यानाः पोल्याण्ड राज्यया जग दयेकल। १६गु शताब्दीइ पोल्याण्ड व लिथुआनिया स्वानाः 'पोलिश-लिथुआनियन राष्ट्रमण्डल' दयेकल, गुगु थःगु ईया युरोपया दकले तःधँगु व प्रभावशाली राज्यय् छगू जुल। तर १८गु शताब्दीया लिपांगु ब्वय् रुस, प्रशिया व अष्ट्रियां पोल्याण्डयात स्वंगू चरणय् विभाजित यानाः (Partitions of Poland) हलिमया मानकिपां हे विलय यात। पोलिश जनतां थःगु भाषा व संस्कृति म्वाका तल व सन् १९१८य् न्हापांगु विश्वयुद्ध सिधयेधुंकाः पोल्याण्ड हाकनं स्वतन्त्र जुल। १ सेप्टेम्बर १९३९य् नाजी जर्मनीं पोल्याण्डय् आक्रमण यानाः द्वितीय विश्वयुद्धया शुरुआत यात, गुकिं पोल्याण्डयात तःधँगु विनाश व होलोकोस्ट सहः याये माल। द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा पोल्याण्ड सोभियत संघया प्रभाव दुने च्वंगु कम्युनिष्ट राज्य जुल। सन् १९८० या दशकय् [[लेक वालेसा]]या नेतृत्वय् 'सोलिदारनोस्क' (Solidarity) ट्रेड युनियन आन्दोलन न्ह्याः वल, गुकिं सन् १९८९य् कम्युनिष्ट शासनया अन्त्य यात। थौंकन्हे पोल्याण्ड युरोपीय संघ व नेटो (NATO) या छगू महत्त्वपूर्ण लोकतान्त्रिक सदस्य राष्ट्र खः। ==स्वयादिसँ== * [[पोल्याण्ड]] [[Category:पोल्याण्डया इतिहास]] [[en:History of Poland]] 0qkxomv83fs8bwwp7b1a8rrhywzdi2h 0 308421 1124422 2026-09-10T17:46:44Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Poland]] to [[पोल्याण्डया इतिहास]] 1124422 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[पोल्याण्डया इतिहास]] 5xqhew671wpiysz8ig6w6iudpl90usf 0 308422 1124423 2026-09-10T17:49:32Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''पोर्चुगलया इतिहास''' धाःगु युरोप महाद्वीपया आइबेरियन प्रायद्वीपय् दुगु आइबेरियाया पुलांगु राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन लुसिटानियन जनजातित च्वनाच्वन व लिपा थ्व क्षे... 1124423 wikitext text/x-wiki '''पोर्चुगलया इतिहास''' धाःगु युरोप महाद्वीपया आइबेरियन प्रायद्वीपय् दुगु आइबेरियाया पुलांगु राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन लुसिटानियन जनजातित च्वनाच्वन व लिपा थ्व क्षेत्र [[रोमन साम्राज्य]] व भिसिगोथ शासन दुने लाःवन। ८गु शताब्दीइ मुस्मां मूर (Moors) तयेसं थ्व क्षेत्रय् कब्जा यात, गुकियात लिपा 'रिकोन्किस्ता' (Reconquista) आन्दोलनया झ्वलय् लितकाल। सन् ११३९य् अल्फोन्सो हेन्रिक्सं पोर्चुगलयात स्वतन्त्र राज्य घोषणा यानाः न्हापांगु जुजु जुल। १५गु व १६गु शताब्दीइ पोर्चुगल 'महान मालेज्याया ई' (Age of Discovery) य् अग्रणी राष्ट्र जुल। भास्को दा गामा, पेद्रो आल्भारेस काब्राल थेंज्याःपिं पोर्चुगीज अन्वेषकतयेसं ब्राजिल, अफ्रिका, व एसिया (गोवा, मकाउ, मल्लका) तक समुद्री मार्ग लुइकाः न्हापांगु विश्वव्यापी औपनिवेशिक साम्राज्य दयेकल। १७५५या लिस्बन भुखाय् व नेपोलियनया आक्रमणं पोर्चुगलया शक्ति म्हो यायेगु भूमिका म्हीत। १९गु शताब्दीइ ब्राजिल स्वतन्त्र जुल। सन् १९१०य् राजतन्त्र क्वचायेधुंका गणतन्त्रया पलिस्था जुल, तर लिपा एन्तोनियो दे ओलिभेरा सालाजारया तानाशाही शासन (Estado Novo) वल। सन् १९७४ या शान्तिपूर्ण 'कार्नेशन क्रान्ति' (Carnation Revolution) य् तानाशाही सिधयाः लोकतन्त्र पुनःबहाली जुल व अफ्रिकी उपनिवेशत स्वतन्त्र जुल। थौंकन्हे पोर्चुगल युरोपीय संघया छगू शान्त व विकसित राष्ट्र खः। ==स्वयादिसँ== * [[पोर्चुगल]] [[Category:पोर्चुगलया इतिहास]] [[en:History of Portugal]] mdcnh5mof6kse5pa2a0q8qo755fag2h 1124424 1124423 2026-09-10T17:49:40Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Portugal]] to [[पोर्चुगलया इतिहास]] 1124423 wikitext text/x-wiki '''पोर्चुगलया इतिहास''' धाःगु युरोप महाद्वीपया आइबेरियन प्रायद्वीपय् दुगु आइबेरियाया पुलांगु राष्ट्रया इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन लुसिटानियन जनजातित च्वनाच्वन व लिपा थ्व क्षेत्र [[रोमन साम्राज्य]] व भिसिगोथ शासन दुने लाःवन। ८गु शताब्दीइ मुस्मां मूर (Moors) तयेसं थ्व क्षेत्रय् कब्जा यात, गुकियात लिपा 'रिकोन्किस्ता' (Reconquista) आन्दोलनया झ्वलय् लितकाल। सन् ११३९य् अल्फोन्सो हेन्रिक्सं पोर्चुगलयात स्वतन्त्र राज्य घोषणा यानाः न्हापांगु जुजु जुल। १५गु व १६गु शताब्दीइ पोर्चुगल 'महान मालेज्याया ई' (Age of Discovery) य् अग्रणी राष्ट्र जुल। भास्को दा गामा, पेद्रो आल्भारेस काब्राल थेंज्याःपिं पोर्चुगीज अन्वेषकतयेसं ब्राजिल, अफ्रिका, व एसिया (गोवा, मकाउ, मल्लका) तक समुद्री मार्ग लुइकाः न्हापांगु विश्वव्यापी औपनिवेशिक साम्राज्य दयेकल। १७५५या लिस्बन भुखाय् व नेपोलियनया आक्रमणं पोर्चुगलया शक्ति म्हो यायेगु भूमिका म्हीत। १९गु शताब्दीइ ब्राजिल स्वतन्त्र जुल। सन् १९१०य् राजतन्त्र क्वचायेधुंका गणतन्त्रया पलिस्था जुल, तर लिपा एन्तोनियो दे ओलिभेरा सालाजारया तानाशाही शासन (Estado Novo) वल। सन् १९७४ या शान्तिपूर्ण 'कार्नेशन क्रान्ति' (Carnation Revolution) य् तानाशाही सिधयाः लोकतन्त्र पुनःबहाली जुल व अफ्रिकी उपनिवेशत स्वतन्त्र जुल। थौंकन्हे पोर्चुगल युरोपीय संघया छगू शान्त व विकसित राष्ट्र खः। ==स्वयादिसँ== * [[पोर्चुगल]] [[Category:पोर्चुगलया इतिहास]] [[en:History of Portugal]] mdcnh5mof6kse5pa2a0q8qo755fag2h 0 308423 1124425 2026-09-10T17:49:40Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Portugal]] to [[पोर्चुगलया इतिहास]] 1124425 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[पोर्चुगलया इतिहास]] 0qwlelvi3v4bp5zfrhyluls1wejkz1s 0 308424 1124427 2026-09-10T17:53:26Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''रुसया इतिहास''' धाःगु हलिमया दकले तःधँगु भूभाग दुगु राष्ट्रया विस्तृत इतिहास खः। ९गु शताब्दीइ पूर्वी स्लाभ मनूतयेसं 'किभन रुस' (Kievan Rus') या पलिस्था यात, गुगु रुसी राज्यया जग खः। १३गु... 1124427 wikitext text/x-wiki '''रुसया इतिहास''' धाःगु हलिमया दकले तःधँगु भूभाग दुगु राष्ट्रया विस्तृत इतिहास खः। ९गु शताब्दीइ पूर्वी स्लाभ मनूतयेसं 'किभन रुस' (Kievan Rus') या पलिस्था यात, गुगु रुसी राज्यया जग खः। १३गु शताब्दीइ मंगोल (गोल्डन होर्ड) आक्रमणं थ्व क्षेत्रयात तहस-नहस यात, तर लिपा मस्कोमितेसं मंगोलतयेत बुकाः मस्को राज्य दयेकल। १६गु शताब्दीइ 'इभान द तेरिबल' न्हापाम्ह जार (Tsar) जुल व [[रुसी साम्राज्य]]या विस्तार न्ह्याकल। पीटर द ग्रेट व क्याथरीन द ग्रेट थेंज्याःपिं शासकतयेसं रुसयात युरोपीय शक्ति व आधुनिक राष्ट्रय् परिणत यात। १९गु शताब्दीइ साम्राज्यया विस्तार साइबेरिया व मध्य एसिया तक जुल। सन् १९१७ या 'बोल्सेभिक क्रान्ति' य् जार शासन मदयेधुंका भ्लादिमिर लेनिनया नेतृत्वय् हलिमया न्हापांगु कम्युनिष्ट राज्य 'सोभियत संघ' (USSR) या पलिस्था जुल। जोसेफ स्टालिनया नेतृत्वय् सोभियत संघं द्वितीय विश्वयुद्धय् नाजी जर्मनीयात बुकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल व हलिमया सुपरपावर जुल। सोभियत संघ व अमेरिका दथुइ ताःहाकःगु '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) जुल। सन् १९९१य् सोभियत संघया विघटन जुल व आधुनिक 'रुसी महासंघ' (Russian Federation) दयावल। थौंकन्हे रुस हलिमया सैन्य व राजनीतिक ख्यलय् छगू मू शक्तिशाली राष्ट्र खः। ==स्वयादिसँ== * [[रुस]] [[Category:रुसया इतिहास]] [[en:History of Russia]] ky4agk7afklv78u9abph4qwomohrkwr 1124428 1124427 2026-09-10T17:53:35Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Russia]] to [[रुसया इतिहास]] 1124427 wikitext text/x-wiki '''रुसया इतिहास''' धाःगु हलिमया दकले तःधँगु भूभाग दुगु राष्ट्रया विस्तृत इतिहास खः। ९गु शताब्दीइ पूर्वी स्लाभ मनूतयेसं 'किभन रुस' (Kievan Rus') या पलिस्था यात, गुगु रुसी राज्यया जग खः। १३गु शताब्दीइ मंगोल (गोल्डन होर्ड) आक्रमणं थ्व क्षेत्रयात तहस-नहस यात, तर लिपा मस्कोमितेसं मंगोलतयेत बुकाः मस्को राज्य दयेकल। १६गु शताब्दीइ 'इभान द तेरिबल' न्हापाम्ह जार (Tsar) जुल व [[रुसी साम्राज्य]]या विस्तार न्ह्याकल। पीटर द ग्रेट व क्याथरीन द ग्रेट थेंज्याःपिं शासकतयेसं रुसयात युरोपीय शक्ति व आधुनिक राष्ट्रय् परिणत यात। १९गु शताब्दीइ साम्राज्यया विस्तार साइबेरिया व मध्य एसिया तक जुल। सन् १९१७ या 'बोल्सेभिक क्रान्ति' य् जार शासन मदयेधुंका भ्लादिमिर लेनिनया नेतृत्वय् हलिमया न्हापांगु कम्युनिष्ट राज्य 'सोभियत संघ' (USSR) या पलिस्था जुल। जोसेफ स्टालिनया नेतृत्वय् सोभियत संघं द्वितीय विश्वयुद्धय् नाजी जर्मनीयात बुकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल व हलिमया सुपरपावर जुल। सोभियत संघ व अमेरिका दथुइ ताःहाकःगु '[[शीत युद्ध]]' (Cold War) जुल। सन् १९९१य् सोभियत संघया विघटन जुल व आधुनिक 'रुसी महासंघ' (Russian Federation) दयावल। थौंकन्हे रुस हलिमया सैन्य व राजनीतिक ख्यलय् छगू मू शक्तिशाली राष्ट्र खः। ==स्वयादिसँ== * [[रुस]] [[Category:रुसया इतिहास]] [[en:History of Russia]] ky4agk7afklv78u9abph4qwomohrkwr 0 308425 1124429 2026-09-10T17:53:35Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Russia]] to [[रुसया इतिहास]] 1124429 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[रुसया इतिहास]] s2gvm4u24bvpgg3tk4ziars9ianx7w2 0 308426 1124431 2026-09-10T17:56:51Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''स्पेनया इतिहास''' धाःगु आइबेरियन प्रायद्वीपय् विकसित जुगु विविध व समृद्ध इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन आइबेरियन व केल्टिक जनजातित च्वनाच्वन, गुकियात लिपा रोमन साम्राज्यं थःगु कब... 1124431 wikitext text/x-wiki '''स्पेनया इतिहास''' धाःगु आइबेरियन प्रायद्वीपय् विकसित जुगु विविध व समृद्ध इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन आइबेरियन व केल्टिक जनजातित च्वनाच्वन, गुकियात लिपा रोमन साम्राज्यं थःगु कब्जा दुने यात। ५गु शताब्दीइ भिसिगोथतयेसं शासन यात व ७११ ईस्वीइ मुस्मां मूर (Moors) तयेसं प्रायद्वीप कब्जा यानाः 'अल-अन्दालुस' दयेकल, गुकिं शिक्षा व कलाया तःधँगु विकास यात। इसाई राज्यतयेसं मुस्मां शासनयात बुकेत 'रिकोन्किस्ता' आन्दोलन न्ह्याकल, गुगु सन् १४९२य् ग्रेनाडाया पतन नापं सिधल। थ्व हे दँय् क्याथोलिक जुजु फर्दिनान्द व रानी इसाबेलाया शासनय् स्पेन एकीकृत जुल व क्रिस्टोफर कोलम्बसयात अमेरिका मालेत छ्वल। १६गु व १७गु शताब्दीइ स्पेनं उत्तर व दक्षिण अमेरिका, फिलिपिन्स नापं तःधँगु विश्वव्यापी साम्राज्य दयेकल व युरोपया मू शक्ति जुल। लिपा औपनिवेशिक युद्ध व आर्थिक संकटं स्पेनया शक्ति म्हो यात व १९गु शताब्दीइ अमेरिकी उपनिवेशत स्वतन्त्र जुल। सन् १९३६ निसें १९३९ तक स्पेनिश गृहयुद्ध (Spanish Civil War) जुल, गुकिया लिच्वः कथं जनरल फ्रान्सिस्को फ्रान्कोया तानाशाही शासन पलिस्था जुल। सन् १९७५य् फ्रान्कोया मृत्यु लिपा जुजु हुआन कार्लोस प्रथमं देय्यात संवैधानिक राजतन्त्र व प्रजातन्त्रय् परिणत यात। थौंकन्हे स्पेन युरोपीय संघया छगू समृद्ध व सांस्कृतिक राष्ट्र खः। ==स्वयादिसँ== * [[स्पेन]] [[Category:स्पेनया इतिहास]] [[en:History of Spain]] pg1aaah3nxscrulo52nshxz34y0xyxh 1124432 1124431 2026-09-10T17:56:58Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Spain]] to [[स्पेनया इतिहास]] 1124431 wikitext text/x-wiki '''स्पेनया इतिहास''' धाःगु आइबेरियन प्रायद्वीपय् विकसित जुगु विविध व समृद्ध इतिहास खः। प्राचीन ईलय् थन आइबेरियन व केल्टिक जनजातित च्वनाच्वन, गुकियात लिपा रोमन साम्राज्यं थःगु कब्जा दुने यात। ५गु शताब्दीइ भिसिगोथतयेसं शासन यात व ७११ ईस्वीइ मुस्मां मूर (Moors) तयेसं प्रायद्वीप कब्जा यानाः 'अल-अन्दालुस' दयेकल, गुकिं शिक्षा व कलाया तःधँगु विकास यात। इसाई राज्यतयेसं मुस्मां शासनयात बुकेत 'रिकोन्किस्ता' आन्दोलन न्ह्याकल, गुगु सन् १४९२य् ग्रेनाडाया पतन नापं सिधल। थ्व हे दँय् क्याथोलिक जुजु फर्दिनान्द व रानी इसाबेलाया शासनय् स्पेन एकीकृत जुल व क्रिस्टोफर कोलम्बसयात अमेरिका मालेत छ्वल। १६गु व १७गु शताब्दीइ स्पेनं उत्तर व दक्षिण अमेरिका, फिलिपिन्स नापं तःधँगु विश्वव्यापी साम्राज्य दयेकल व युरोपया मू शक्ति जुल। लिपा औपनिवेशिक युद्ध व आर्थिक संकटं स्पेनया शक्ति म्हो यात व १९गु शताब्दीइ अमेरिकी उपनिवेशत स्वतन्त्र जुल। सन् १९३६ निसें १९३९ तक स्पेनिश गृहयुद्ध (Spanish Civil War) जुल, गुकिया लिच्वः कथं जनरल फ्रान्सिस्को फ्रान्कोया तानाशाही शासन पलिस्था जुल। सन् १९७५य् फ्रान्कोया मृत्यु लिपा जुजु हुआन कार्लोस प्रथमं देय्यात संवैधानिक राजतन्त्र व प्रजातन्त्रय् परिणत यात। थौंकन्हे स्पेन युरोपीय संघया छगू समृद्ध व सांस्कृतिक राष्ट्र खः। ==स्वयादिसँ== * [[स्पेन]] [[Category:स्पेनया इतिहास]] [[en:History of Spain]] pg1aaah3nxscrulo52nshxz34y0xyxh 0 308427 1124433 2026-09-10T17:56:58Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[History of Spain]] to [[स्पेनया इतिहास]] 1124433 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[स्पेनया इतिहास]] fejr3jnz9ekrvdrn5qhoh8gt5p7pktb 0 308428 1124435 2026-09-10T18:01:06Z Eukesh 11 Redirected page to [[होलोकस्ट]] 1124435 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[होलोकस्ट]] 9qjkzbz8ex6yp7wv06bdzxofz2gqex3 0 308429 1124436 2026-09-10T18:45:52Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''अमेरिकन इन्डियन युद्वत''' ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ... 1124436 wikitext text/x-wiki '''अमेरिकन इन्डियन युद्वत''' ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:अमेरिकन इन्डियन युद्व]] [[en:American Indian Wars]] pd4qhkb3ikoyigrhve9rfv46mbr9q89 1124437 1124436 2026-09-10T18:46:02Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[American Indian Wars]] to [[अमेरिकन इन्डियन युद्वत]] 1124436 wikitext text/x-wiki '''अमेरिकन इन्डियन युद्वत''' ( American Indian Wars ) धाःगु उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् संयुक्त राज्य अमेरिका व मेमेगु युरोपीय औपनिवेशिक सरकारत व थनया मूलवासी अमेरिकी (नेटिभ अमेरिकन) जनजातित दथुइ जुगु ताःहाकःगु सशस्त्र द्वन्द्व व युद्धतयेगु झ्वः खः। थ्व युद्धत १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक न्ह्याःगु खः। अमेरिकाया औपनिवेशिक विस्तार व प्राकृतिक स्रोत-साधनया नियन्त्रण थ्व युद्धतयेगु मू कारण खः। संयुक्त राज्य अमेरिकां 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' (Manifest Destiny) अवधारणा कथं थःगु भूभाग पश्चिम पाखे विस्तार यायेगु झ्वलय् मूलवासी मनूतयेगु परम्परागत थाय्-बाय् निसें पिथनेगु व इमिसं थःगु अधिकार व भूभाग रक्षा यायेत संघर्ष यायेगु ज्या जुल। थ्व युद्धतयेगु दुने जेरोनिमो, सिटिंग बुल, व क्रेजी होर्स थेंज्याःपिं मूलवासी नेतातयेसं तःधँगु प्रतिरोध याःगु खः। अमेरिकन सेना व मूलवासी जनजातित दथुइ वुन्देद नी (Wounded Knee), लिटिल बिगहर्न (Little Bighorn) थेंज्याःगु प्रसिद्ध मुँज्या व युद्धत जुल। थ्व युद्धतयेगु लिच्वः कथं द्वलंद्वः मूलवासी अमेरिकनत मदया वन व इमिसं थःगु परम्परागत भूमि त्वःतेमाल, व इमिसं सरकारं दयेकूगु 'रिजर्भेसन' (Reservation) क्षेत्रय् च्वनेमाल। थुकिसं मूलवासी अमेरिकनतयेगु जनसंख्या, संस्कृति, व जीवनशैलीइ तःधँगु नोक्सान यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सैन्य रुपं मूलवासी जनजातितयेत बुकेधुंकाः थ्व युद्धत सिधल। थ्व युद्ध अमेरिकन इतिहासया छगू जटिल व कारुणिक अध्याय खः, गुकिं आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिकाया सीमा व भूभाग दयेकेगु ख्यलय् मू भूमिका म्हीतल। थौंकन्हे थ्व युद्धयात औपनिवेशिक इतिहास व मानव अधिकारया दृष्टिकोणं अध्ययन यायेगु या। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:अमेरिकन इन्डियन युद्व]] [[en:American Indian Wars]] pd4qhkb3ikoyigrhve9rfv46mbr9q89 0 308430 1124438 2026-09-10T18:46:02Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[American Indian Wars]] to [[अमेरिकन इन्डियन युद्वत]] 1124438 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अमेरिकन इन्डियन युद्वत]] mjgd7w8feyrafpj9lyzo5h5lz120vkb 0 308431 1124440 2026-09-10T18:50:55Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''अमेरिकन फ्रन्तियर''' ( American frontier ) वा '''वाय्‌ल्द वेस्त''' ( Wild West ) धाःगु १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक संयुक्त राज्य अमेरिकाया युरोपीय-अमेरिकन बस्तीतयेगु पश्चिम पाखे... 1124440 wikitext text/x-wiki '''अमेरिकन फ्रन्तियर''' ( American frontier ) वा '''वाय्‌ल्द वेस्त''' ( Wild West ) धाःगु १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक संयुक्त राज्य अमेरिकाया युरोपीय-अमेरिकन बस्तीतयेगु पश्चिम पाखे जुगु ताःहाकःगु भौगोलिक विस्तार खः। थ्व अवधारणां अमेरिकन इतिहास, संस्कृति व राष्ट्रिय म्हसीका दयेकेगु ख्यलय् अतिकं महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हीतल। फ्रन्तियर धाःगु युरोपीय-अमेरिकन मनू दुगु विकसित क्षेत्र व मूलवासी अमेरिकनतयेगु कब्जा दुगु अनपेक्षित/अविकसित भूभाग दथुइ च्वंगु गतिशील सीमा खः। अमेरिकन सरकारं थःगु भूभाग एत्लान्तिक महासागर निसें प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेगु नीति (Manifest Destiny) काःगु खः। थ्व विस्तारया झ्वलय् द्वलंद्वः आप्रवासीत, सापूत (cowboys), बुंज्यामित, खानी ज्यामित, व व्यापारीत पश्चिम पाखे च्वं वन। थ्व ईलय् रेलमार्ग दयेकेगु ज्या, लुं लुइकेगु ज्या (Gold Rush), व बुँज्याया प्रसारं यानाः न्हुगु नगरत व राज्यतयेगु उदय जुल। अथे जुसां थ्व विस्तारं यानाः मूलवासी अमेरिकनतयेगु भूमिइ अतिक्रमण जुल व इपिं नाप [[अमेरिकन इन्डियन युद्वत|ताःहाकःगु युद्ध]] (American Indian Wars) जुल। फ्रन्टियरय् कानुन व व्यवस्थाया कमीं यानाः 'वाय्‌ल्ड वेष्ट' या दन्त्यकथा व काउबोइ संस्कृतिया जन्म जुल। सन् १८९०य् अमेरिकी जनगणना ब्यूरों फ्रन्तियर सीमा सिधःगु घोषणा यात। थौंकन्हे अमेरिकन फ्रन्तियर अमेरिकन संकिपा, साहित्य व लोककथाया छगू मुख्य विषय खः। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:अमेरिकन फ्रन्टियर]] [[en:American frontier]] nwz1fblhflr6o7kym8f4bc7c031xho2 1124441 1124440 2026-09-10T18:51:02Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[American frontier]] to [[अमेरिकन फ्रन्तियर]] 1124440 wikitext text/x-wiki '''अमेरिकन फ्रन्तियर''' ( American frontier ) वा '''वाय्‌ल्द वेस्त''' ( Wild West ) धाःगु १७गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग तक संयुक्त राज्य अमेरिकाया युरोपीय-अमेरिकन बस्तीतयेगु पश्चिम पाखे जुगु ताःहाकःगु भौगोलिक विस्तार खः। थ्व अवधारणां अमेरिकन इतिहास, संस्कृति व राष्ट्रिय म्हसीका दयेकेगु ख्यलय् अतिकं महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हीतल। फ्रन्तियर धाःगु युरोपीय-अमेरिकन मनू दुगु विकसित क्षेत्र व मूलवासी अमेरिकनतयेगु कब्जा दुगु अनपेक्षित/अविकसित भूभाग दथुइ च्वंगु गतिशील सीमा खः। अमेरिकन सरकारं थःगु भूभाग एत्लान्तिक महासागर निसें प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेगु नीति (Manifest Destiny) काःगु खः। थ्व विस्तारया झ्वलय् द्वलंद्वः आप्रवासीत, सापूत (cowboys), बुंज्यामित, खानी ज्यामित, व व्यापारीत पश्चिम पाखे च्वं वन। थ्व ईलय् रेलमार्ग दयेकेगु ज्या, लुं लुइकेगु ज्या (Gold Rush), व बुँज्याया प्रसारं यानाः न्हुगु नगरत व राज्यतयेगु उदय जुल। अथे जुसां थ्व विस्तारं यानाः मूलवासी अमेरिकनतयेगु भूमिइ अतिक्रमण जुल व इपिं नाप [[अमेरिकन इन्डियन युद्वत|ताःहाकःगु युद्ध]] (American Indian Wars) जुल। फ्रन्टियरय् कानुन व व्यवस्थाया कमीं यानाः 'वाय्‌ल्ड वेष्ट' या दन्त्यकथा व काउबोइ संस्कृतिया जन्म जुल। सन् १८९०य् अमेरिकी जनगणना ब्यूरों फ्रन्तियर सीमा सिधःगु घोषणा यात। थौंकन्हे अमेरिकन फ्रन्तियर अमेरिकन संकिपा, साहित्य व लोककथाया छगू मुख्य विषय खः। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:अमेरिकन फ्रन्टियर]] [[en:American frontier]] nwz1fblhflr6o7kym8f4bc7c031xho2 0 308432 1124442 2026-09-10T18:51:03Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[American frontier]] to [[अमेरिकन फ्रन्तियर]] 1124442 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अमेरिकन फ्रन्तियर]] 6z4utn4e4pcimz7oe2h4oy0v4iy504p 0 308433 1124445 2026-09-10T18:55:45Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन''' ( Civil rights movement ) धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद... 1124445 wikitext text/x-wiki '''अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन''' ( Civil rights movement ) धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:नागरिक अधिकार आन्दोलन]] [[en:Civil rights movement]] 4mivngmu72rs73husyi1bamad99b5i4 1124446 1124445 2026-09-10T18:56:01Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Civil rights movement]] to [[अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन]] 1124445 wikitext text/x-wiki '''अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन''' ( Civil rights movement ) धाःगु सन् १९५० व १९६० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिकाय् अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत संस्थागत नस्लवाद, भेदभाव, व कानूनी असमानता विरुद्ध याःगु तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक आन्दोलन खः। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य अफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकतयेत पूर्ण मताधिकार बीगु, रंगभेद (segregation) या अन्त्य यायेगु, व कानूनया न्ह्यःने समान अधिकार प्राप्त यायेगु खः। [[मार्टिन लुथर किङ जुनियर]] थ्व आन्दोलनया मू व सर्वमान्य नेता खः, सुनां अहिंसात्मक विरोध व नागरिक अवज्ञाया माध्यमं आन्दोलनयात न्ह्याकल। [[रोजा पार्क्स]], माल्कम एक्स, व जोन् लुइस थेंज्याःपिं नेतातयेसं नं थ्व आन्दोलनय् तःधँगु योगदान बिल। मोन्टगोमरी बस बहिष्करण (Montgomery bus boycott), वाशिंगटन मार्च (March on Washington), व सेल्मा मार्च थेंज्याःगु ऐतिहासिक घटनात थ्व आन्दोलनया मू मोड खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं अमेरिकन सरकारं सन् १९६४ या नागरिक अधिकार ऐन (Civil Rights Act of 1964) व सन् १९६५ या मताधिकार ऐन (Voting Rights Act of 1965) पारित यात, गुकिं रंगभेद व कानूनी भेदभावयात गैरकानूनी घोषणा यात। थ्व आन्दोलन अमेरिका दुने जक सीमित मजुसे मुक्कं हलिंन्यंक मानव अधिकार व नागरिक स्वतन्त्रताया निंतिं आन्दोलन याइपिं मनूतयेत प्रेरणा बिल। थुकिसं आधुनिक अमेरिकन समाजयात परिमार्जित यात व नागरिक अधिकारया संघर्षयात न्हुगु दिशा बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:नागरिक अधिकार आन्दोलन]] [[en:Civil rights movement]] 4mivngmu72rs73husyi1bamad99b5i4 0 308434 1124447 2026-09-10T18:56:01Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Civil rights movement]] to [[अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन]] 1124447 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अमेरिकाया नागरिक अधिकार आन्दोलन]] oexjjqwht100o6d47t52smf83xzm1m2 0 308435 1124451 2026-09-10T19:02:17Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''क्युबन मिसाइल क्राइसिस''' वा '''क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट''' ( Cuban Missile Crisis ) धाःगु अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व... 1124451 wikitext text/x-wiki '''क्युबन मिसाइल क्राइसिस''' वा '''क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट''' ( Cuban Missile Crisis ) धाःगु अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==स्वयादिसँ== * [[शीत युद्ध]] [[Category:क्युबान मिसाइल क्राइसिस]] [[en:Cuban Missile Crisis]] kb56fywv5fu9z18ovmnj7xmnat4lewk 1124453 1124451 2026-09-10T19:02:58Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Cuban Missile Crisis]] to [[क्युबन मिसाइल क्राइसिस]] 1124451 wikitext text/x-wiki '''क्युबन मिसाइल क्राइसिस''' वा '''क्युबा क्षेप्यास्त्र संकट''' ( Cuban Missile Crisis ) धाःगु अक्टोबर १९६२य् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] व [[सोभियत संघ]] दथुइ १३ न्हि तक जुगु अत्यन्त तनावपूर्ण राजनीतिक व सैन्य मुठभेड खः। थ्व घटना [[शीत युद्ध]]या (Cold War) दकले ग्यानापूगु झका खः, गन निगू परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्रत परमाणु युद्धया (Nuclear War) अतिकं लिक्क थ्यन। थ्व संकटया शुरुआत जुगु ईलय् अमेरिकाया जासुसी विमानं क्युबाय् सोभियत संघं परमाणु क्षमता दुगु क्षेप्यास्त्र दयेकाच्वंगु खँ लुइकल। अमेरिकाया दक्षिण तट निसें क्युबा ९० माइल जक तापाःगु जुयाः थ्व क्षेप्यास्त्रतयेसं अमेरिकाया प्रमुख नगरतयेत याकनं आक्रमण यायेफुगु खः। अमेरिकन राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीं क्युबाया प्यखेरं नौसैनिक घेराबन्दी (naval blockade) यायेगु घोषणा यात व सोभियत संघयात क्षेप्यास्त्र चीकेत चेतावनी बिल। सोभियत नेता निकिता ख्रुश्चेभ व केनेडी दथुइ गम्भीर व गोपनीय खँल्हाबल्हा जुल। लिपा, सोभियत संघं क्युबा निसें थःगु क्षेप्यास्त्र चीकेगु व अमेरिकां क्युबाय् आक्रमण मयायेगु नापं टर्कीइ च्वंगु अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चीकेगु सहमति जुल। थ्व संकटं हलिमयात परमाणु युद्धया विभीषिका निसें पनः व लिपा निगू राष्ट्र दथुइ प्रत्यक्ष सञ्चार माध्यम (Hotline) व परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि दयेकेत ग्वहालि यात। ==स्वयादिसँ== * [[शीत युद्ध]] [[Category:क्युबान मिसाइल क्राइसिस]] [[en:Cuban Missile Crisis]] kb56fywv5fu9z18ovmnj7xmnat4lewk 0 308436 1124454 2026-09-10T19:02:59Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Cuban Missile Crisis]] to [[क्युबन मिसाइल क्राइसिस]] 1124454 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[क्युबन मिसाइल क्राइसिस]] kl4d2c9uc4nxrf03vf0icykdaa624ao 0 308437 1124455 2026-09-10T19:04:00Z Eukesh 11 Redirected page to [[तःहताः २]] 1124455 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[तःहताः २]] jptvyb2t306hkazvhyps9nkcsmkg3as 0 308438 1124456 2026-09-10T19:06:35Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''क्युबाया क्रान्ति''' ( Cuban Revolution ) धाःगु सन् १९५३ निसें १९५९ तक क्युबाय् जुगु छगू सशस्त्र आन्दोलन खः, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकी समर्थन प्राप्त तानाशाह फुल्हेन्सियो बातिस्ता (Fulgencio Batista)... 1124456 wikitext text/x-wiki '''क्युबाया क्रान्ति''' ( Cuban Revolution ) धाःगु सन् १९५३ निसें १९५९ तक क्युबाय् जुगु छगू सशस्त्र आन्दोलन खः, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकी समर्थन प्राप्त तानाशाह फुल्हेन्सियो बातिस्ता (Fulgencio Batista) या शासन क्वदल। थ्व क्रान्तिया नेतृत्व फिदेल कास्त्रो (Fidel Castro), चे गेभारा (Che Guevara), व राउल कास्त्रों '२६ जुलाई आन्दोलन' (26th of July Movement) या नामं याःगु खः। बातिस्ताया भ्रष्टाचार, दमन व तानाशाही विरुद्ध क्युबाया गां व गुंच्व लागाय् छापामार युद्ध (guerrilla warfare) न्ह्याकातःगु खः। १ जनवरी १९५९य् बातिस्ता क्युबा त्वःताः बिस्युं वनेधुंकाः कास्त्रोया क्रान्तिकारी सेनां [[हभाना]] कब्जा यात व न्हुगु सरकार दयेकल। न्हुगु सरकारं क्युबाय् समाजवादी/कम्युनिष्ट राज्यया पलिस्था यात व राष्ट्रियकरणया नीति लागू यात। थुकिं यानाः अमेरिका व क्युबा दथुइ स्वापू बांमलाया वल, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां क्युबाय् आर्थिक प्रतिबन्ध (embargo) यात व बे अफ पिग्स (Bay of Pigs) आक्रमण याकेत स्वल। क्युबाया क्रान्तिं सोभियत संघ नाप क्युबाया लिक्कया स्वापू दयेकल व लातिन अमेरिकान्यंक वामपन्थी आन्दोलनतयेत तःधँगु प्रेरणा बिल। थ्व क्रान्तिं पश्चिमी गोलार्धय् न्हापांगु कम्युनिष्ट राज्यया जन्म बिल। ==स्वयादिसँ== * [[क्युबा]] [[Category:क्युबाया क्रान्ति]] [[en:Cuban Revolution]] j01as4k3q93buazg1ul2khw2n948sr8 1124458 1124456 2026-09-10T19:07:26Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Cuban Revolution]] to [[क्युबाया क्रान्ति]] 1124456 wikitext text/x-wiki '''क्युबाया क्रान्ति''' ( Cuban Revolution ) धाःगु सन् १९५३ निसें १९५९ तक क्युबाय् जुगु छगू सशस्त्र आन्दोलन खः, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकी समर्थन प्राप्त तानाशाह फुल्हेन्सियो बातिस्ता (Fulgencio Batista) या शासन क्वदल। थ्व क्रान्तिया नेतृत्व फिदेल कास्त्रो (Fidel Castro), चे गेभारा (Che Guevara), व राउल कास्त्रों '२६ जुलाई आन्दोलन' (26th of July Movement) या नामं याःगु खः। बातिस्ताया भ्रष्टाचार, दमन व तानाशाही विरुद्ध क्युबाया गां व गुंच्व लागाय् छापामार युद्ध (guerrilla warfare) न्ह्याकातःगु खः। १ जनवरी १९५९य् बातिस्ता क्युबा त्वःताः बिस्युं वनेधुंकाः कास्त्रोया क्रान्तिकारी सेनां [[हभाना]] कब्जा यात व न्हुगु सरकार दयेकल। न्हुगु सरकारं क्युबाय् समाजवादी/कम्युनिष्ट राज्यया पलिस्था यात व राष्ट्रियकरणया नीति लागू यात। थुकिं यानाः अमेरिका व क्युबा दथुइ स्वापू बांमलाया वल, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां क्युबाय् आर्थिक प्रतिबन्ध (embargo) यात व बे अफ पिग्स (Bay of Pigs) आक्रमण याकेत स्वल। क्युबाया क्रान्तिं सोभियत संघ नाप क्युबाया लिक्कया स्वापू दयेकल व लातिन अमेरिकान्यंक वामपन्थी आन्दोलनतयेत तःधँगु प्रेरणा बिल। थ्व क्रान्तिं पश्चिमी गोलार्धय् न्हापांगु कम्युनिष्ट राज्यया जन्म बिल। ==स्वयादिसँ== * [[क्युबा]] [[Category:क्युबाया क्रान्ति]] [[en:Cuban Revolution]] j01as4k3q93buazg1ul2khw2n948sr8 0 308439 1124459 2026-09-10T19:07:26Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Cuban Revolution]] to [[क्युबाया क्रान्ति]] 1124459 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[क्युबाया क्रान्ति]] p51f7h8jnxr4ns7017koc7zbdqdtk4y 0 308440 1124460 2026-09-10T19:11:54Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''डस्ट बाउल''' ( Dust Bowl ) धाःगु सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु ब... 1124460 wikitext text/x-wiki '''डस्ट बाउल''' ( Dust Bowl ) धाःगु सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] * [[वातावरण]] [[Category:डस्ट बाउल]] [[en:Dust Bowl]] c9vibny7n7yr7agqysy9uizxiud5fcz 1124461 1124460 2026-09-10T19:12:01Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Dust Bowl]] to [[डस्ट बाउल]] 1124460 wikitext text/x-wiki '''डस्ट बाउल''' ( Dust Bowl ) धाःगु सन् १९३० या दशकय् संयुक्त राज्य अमेरिका व क्यानादाया दथुया तःधं ख्यः लागाय् (Great Plains) जुगु छगू गम्भीर प्राकृतिक व वातावरणीय विपद् खः। थ्व विपद् तःधँगु गंगु बँ(drought) व तःधँगु फय्-धू (dust storms) नं यानाः जुगु खः। दँय्-दँच्छि तक गंगु बं व बुँज्याया मभिंगु पहः (आपाः बँ छ्यलाः घाँय् सिधयेकेगु)या हुनिइ थनया गंगु चा फसं ब्वयेकाः तःधँगु धूया धुफय् (Black Blizzards) दयेकल। थ्व धुफसं द्वलंद्वः एकड बुँ नष्ट यात व ओक्लाहोमा, तेक्सास, क्यान्सास थेंज्याःगु राज्यतयेत तहस-नहस यात। डस्ट बाउलं यानाः द्वलंद्वः बुंज्यामि व परिवारतयेसं थःगु छेँ व बुँ त्वःताः क्यालिफोर्निया पाखे च्वंवनेमाल (migration)। थ्व वातावरणीय संकट महामन्दीया (Great Depression) ईलय् हे जुगु जुयाः थुकिसं अमेरिकाया अर्थतन्त्रयात झन् कमजोर दयेकल। सरकारं थ्व संकट पुलेतः चा संरक्षण सेवा (Soil Conservation Service) या पलिस्था यात व न्हुगु बुँज्या प्रविधित लागू यात। थ्व घटनां मानव निर्मित वातावरणीय क्षति व प्राकृतिक स्रोतया बांलाक व्यवस्थापन यायेगु महत्त्वयात क्यन। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] * [[वातावरण]] [[Category:डस्ट बाउल]] [[en:Dust Bowl]] c9vibny7n7yr7agqysy9uizxiud5fcz 0 308441 1124462 2026-09-10T19:12:01Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Dust Bowl]] to [[डस्ट बाउल]] 1124462 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[डस्ट बाउल]] qgip9v6jr2wjagudi55bcm1cmpwhwko 0 308442 1124463 2026-09-10T19:14:43Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''म्यानह्यातन प्रोजेक्ट''' ( Manhattan Project ) धाःगु [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धा... 1124463 wikitext text/x-wiki '''म्यानह्यातन प्रोजेक्ट''' ( Manhattan Project ) धाःगु [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:म्यानह्यातन प्रोजेक्ट]] [[en:Manhattan Project]] c504r5lqngwqrqye221pwcg2wj0vx5g 1124464 1124463 2026-09-10T19:14:51Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Manhattan Project]] to [[म्यानह्यातन प्रोजेक्ट]] 1124463 wikitext text/x-wiki '''म्यानह्यातन प्रोजेक्ट''' ( Manhattan Project ) धाःगु [[द्वितीय विश्वयुद्ध]]या ईलय् [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]या नेतृत्वय् बेलायत व क्यानाडाया सहयोगय् न्ह्याकातःगु छगू अत्यन्त गोपनीय अनुसन्धान व विकास कार्यक्रम खः, गुकिया मू उद्देश्य हलिमया न्हापांगु परमाणु बम (atomic bomb) दयेकेगु खः। थ्व प्रोजेक्ट सन् १९४२ निसें १९४६ तक न्ह्याःगु खः व थुकिया सैन्य नेतृत्व मेजर जनरल लेस्ली ग्रोभ्स व वैज्ञानिक नेतृत्व भौतिकशास्त्री जे. रोबर्ट ओपेनहाइमरं (J. Robert Oppenheimer) याःगु खः। लस अलामोस, न्यु मेक्सिको नापं थीथी गुप्त प्रयोगशालाय् द्वलंद्वः वैज्ञानिकतयेसं ज्या याःगु खः। १६ जुलाई १९४५य् 'ट्रिनिटी टेस्ट' (Trinity test) या नामं हलिमया न्हापांगु परमाणु परीक्षण सफल जुल। थ्व प्रोजेक्ट अन्तर्गत दयेकातःगु निगू परमाणु बम 'लिटिल बोइ' व 'फ्याट म्यान' अगस्ट १९४५य् जापानया हिरोशिमा व नागासाकी नगरय् मुइकेगु ज्या जुल, गुकिया लिच्वः कथं द्वितीय विश्वयुद्ध सिधल। म्यानह्यातन प्रोजेक्टं हलिमयात 'परमाणु युग' (Nuclear Age) य् थ्यंकल। थुकिसं विज्ञान, प्रविधि व सैन्य रणनीतिइ तःधँगु हिउपा हल नापं परमाणु ल्वाभःया होड व [[शीत युद्ध]]या आधार दयेकल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:म्यानह्यातन प्रोजेक्ट]] [[en:Manhattan Project]] c504r5lqngwqrqye221pwcg2wj0vx5g 0 308443 1124465 2026-09-10T19:14:51Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Manhattan Project]] to [[म्यानह्यातन प्रोजेक्ट]] 1124465 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[म्यानह्यातन प्रोजेक्ट]] 5qthyq9a0aatd77gf1673uh0rfdnuy2 0 308444 1124466 2026-09-10T19:15:09Z Eukesh 11 Redirected page to [[तःहताः २]] 1124466 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[तःहताः २]] jptvyb2t306hkazvhyps9nkcsmkg3as 0 308445 1124467 2026-09-10T19:16:54Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम''' ( Mexican War of Independence ) धाःगु १८१० निसें १८२१ तक मेक्सिकन जनतां स्पेनिश औपनिवेशिक शासन विरुद्ध याःगु ताःहाकःगु सशस्त्र युद्ध खः। थ्व आन्दोलनया शुरुआत १६... 1124467 wikitext text/x-wiki '''मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम''' ( Mexican War of Independence ) धाःगु १८१० निसें १८२१ तक मेक्सिकन जनतां स्पेनिश औपनिवेशिक शासन विरुद्ध याःगु ताःहाकःगु सशस्त्र युद्ध खः। थ्व आन्दोलनया शुरुआत १६ सेप्टेम्बर १८१०य् पादरी मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या 'ग्रितो दे दोलोरेस' (Grito de Dolores) आह्वान निसें जुगु खः। स्पेनिश साम्राज्यया ३०० दँ स्वया ताःहाकःगु औपनिवेशिक प्रभुत्व, सामाजिक असमानता, व करया विरोधय् थ्व संग्राम न्ह्याःगु खः। हिदाल्गो लिपा होसे मारिया मोरेलोस थेंज्याःपिं नेतातयेसं छापामार युद्धयात न्ह्याकल। ताःहाकःगु युद्ध लिपा, अगस्तिन दे इतुरबिदे व भिसेन्ते गेरेरों 'इगुआला योजना' (Plan of Iguala) दयेकाः संयुक्त क्रान्तिकारी सेना दयेकल। सन् १८२१य् 'कोर्दोबाया सन्धि' (Treaty of Córdoba) य् हस्ताक्षर जुयाः स्पेनं मेक्सिकोयात छगू स्वतन्त्र राष्ट्रया रुपय् स्वीकार यात। थ्व संग्रामया लिच्वः कथं न्हुगु मेक्सिकन साम्राज्य (प्रथम) या पलिस्था जुल, गुगु लिपा गणतन्त्रय् परिणत जुल। थ्व युद्धं मध्य अमेरिकाया इतिहासयात पूर्णतया हिलाबिल व १६ सेप्टेम्बरयात मेक्सिकोया राष्ट्रीय स्वतन्त्रता दिवस कथं हनि। ==स्वयादिसँ== * [[मेक्सिको]] [[Category:मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम]] [[en:Mexican War of Independence]] sayt9o9rt4napspqmt5u5xdcbxq8r51 1124469 1124467 2026-09-10T19:18:21Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Mexican War of Independence]] to [[मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम]] 1124467 wikitext text/x-wiki '''मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम''' ( Mexican War of Independence ) धाःगु १८१० निसें १८२१ तक मेक्सिकन जनतां स्पेनिश औपनिवेशिक शासन विरुद्ध याःगु ताःहाकःगु सशस्त्र युद्ध खः। थ्व आन्दोलनया शुरुआत १६ सेप्टेम्बर १८१०य् पादरी मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या 'ग्रितो दे दोलोरेस' (Grito de Dolores) आह्वान निसें जुगु खः। स्पेनिश साम्राज्यया ३०० दँ स्वया ताःहाकःगु औपनिवेशिक प्रभुत्व, सामाजिक असमानता, व करया विरोधय् थ्व संग्राम न्ह्याःगु खः। हिदाल्गो लिपा होसे मारिया मोरेलोस थेंज्याःपिं नेतातयेसं छापामार युद्धयात न्ह्याकल। ताःहाकःगु युद्ध लिपा, अगस्तिन दे इतुरबिदे व भिसेन्ते गेरेरों 'इगुआला योजना' (Plan of Iguala) दयेकाः संयुक्त क्रान्तिकारी सेना दयेकल। सन् १८२१य् 'कोर्दोबाया सन्धि' (Treaty of Córdoba) य् हस्ताक्षर जुयाः स्पेनं मेक्सिकोयात छगू स्वतन्त्र राष्ट्रया रुपय् स्वीकार यात। थ्व संग्रामया लिच्वः कथं न्हुगु मेक्सिकन साम्राज्य (प्रथम) या पलिस्था जुल, गुगु लिपा गणतन्त्रय् परिणत जुल। थ्व युद्धं मध्य अमेरिकाया इतिहासयात पूर्णतया हिलाबिल व १६ सेप्टेम्बरयात मेक्सिकोया राष्ट्रीय स्वतन्त्रता दिवस कथं हनि। ==स्वयादिसँ== * [[मेक्सिको]] [[Category:मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम]] [[en:Mexican War of Independence]] sayt9o9rt4napspqmt5u5xdcbxq8r51 0 308446 1124470 2026-09-10T19:18:21Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Mexican War of Independence]] to [[मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम]] 1124470 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम]] scik0lced1l1xmfw8xa1nictx7od32b 0 308447 1124472 2026-09-10T19:20:55Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''मेक्सिकन क्रान्ति''' ( Mexican Revolution ) धाःगु सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोय् जुगु छगू तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक क्रान्ति खः। थ्व क्रान्ति ३० दँ स्वया अप्वः ई तक शासन याःम्ह तानाशाह पोर... 1124472 wikitext text/x-wiki '''मेक्सिकन क्रान्ति''' ( Mexican Revolution ) धाःगु सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोय् जुगु छगू तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक क्रान्ति खः। थ्व क्रान्ति ३० दँ स्वया अप्वः ई तक शासन याःम्ह तानाशाह पोर्फिरियो दिआज (Porfirio Díaz) या शासन विरुद्ध न्ह्याःगु खः। फ्रान्सिस्को इ. मादेरों दिआजया तानाशाही शासनयात चुनौती बिल व मुक्कं देशय् क्रान्तिया आह्वान यात। थ्व क्रान्तिकारी आन्दोलनय् एमिलियानो जापाता (Emiliano Zapata) व पान्चो भिल्ला (Pancho Villa) थेंज्याःपिं बुंज्यामि व मजदूर नेतातयेसं मू भूमिका म्हीतल। इमिसं बुँ सुधार, ज्यामि अधिकार, व सामाजिक न्यायया माग यात। थ्व १० दँया ईलय् मेक्सिकोय् ताःहाकःगु आन्तरिक गृहयुद्ध जुल व थीथी राजनीतिक पुचःत दथुइ शक्ति प्राप्त यायेत युद्ध जुल। सन् १९१७य् न्हुगु मेक्सिकन संविधान (Constitution of 1917) पारित जुल, गुकिं सामाजिक अधिकार, बुँ सुधार व शिक्षाया न्हुगु कानूनी आधार दयेकल। मेक्सिकन क्रान्तिं आधुनिक मेक्सिकोया राजनीतिक व सामाजिक संरचना दयेकल व राष्ट्रिय इतिहासयात न्हुगु मोड बिल। ==स्वयादिसँ== * [[मेक्सिको]] [[Category:मेक्सिकन क्रान्ति]] [[en:Mexican Revolution]] hd3b3tdj2mzzz0m43wz6414feonx0xl 1124474 1124472 2026-09-10T19:21:49Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Mexican Revolution]] to [[मेक्सिनक क्रान्ति]] 1124472 wikitext text/x-wiki '''मेक्सिकन क्रान्ति''' ( Mexican Revolution ) धाःगु सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोय् जुगु छगू तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक क्रान्ति खः। थ्व क्रान्ति ३० दँ स्वया अप्वः ई तक शासन याःम्ह तानाशाह पोर्फिरियो दिआज (Porfirio Díaz) या शासन विरुद्ध न्ह्याःगु खः। फ्रान्सिस्को इ. मादेरों दिआजया तानाशाही शासनयात चुनौती बिल व मुक्कं देशय् क्रान्तिया आह्वान यात। थ्व क्रान्तिकारी आन्दोलनय् एमिलियानो जापाता (Emiliano Zapata) व पान्चो भिल्ला (Pancho Villa) थेंज्याःपिं बुंज्यामि व मजदूर नेतातयेसं मू भूमिका म्हीतल। इमिसं बुँ सुधार, ज्यामि अधिकार, व सामाजिक न्यायया माग यात। थ्व १० दँया ईलय् मेक्सिकोय् ताःहाकःगु आन्तरिक गृहयुद्ध जुल व थीथी राजनीतिक पुचःत दथुइ शक्ति प्राप्त यायेत युद्ध जुल। सन् १९१७य् न्हुगु मेक्सिकन संविधान (Constitution of 1917) पारित जुल, गुकिं सामाजिक अधिकार, बुँ सुधार व शिक्षाया न्हुगु कानूनी आधार दयेकल। मेक्सिकन क्रान्तिं आधुनिक मेक्सिकोया राजनीतिक व सामाजिक संरचना दयेकल व राष्ट्रिय इतिहासयात न्हुगु मोड बिल। ==स्वयादिसँ== * [[मेक्सिको]] [[Category:मेक्सिकन क्रान्ति]] [[en:Mexican Revolution]] hd3b3tdj2mzzz0m43wz6414feonx0xl 1124476 1124474 2026-09-10T19:22:00Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[मेक्सिनक क्रान्ति]] to [[मेक्सिकन क्रान्ति]] 1124472 wikitext text/x-wiki '''मेक्सिकन क्रान्ति''' ( Mexican Revolution ) धाःगु सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोय् जुगु छगू तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक क्रान्ति खः। थ्व क्रान्ति ३० दँ स्वया अप्वः ई तक शासन याःम्ह तानाशाह पोर्फिरियो दिआज (Porfirio Díaz) या शासन विरुद्ध न्ह्याःगु खः। फ्रान्सिस्को इ. मादेरों दिआजया तानाशाही शासनयात चुनौती बिल व मुक्कं देशय् क्रान्तिया आह्वान यात। थ्व क्रान्तिकारी आन्दोलनय् एमिलियानो जापाता (Emiliano Zapata) व पान्चो भिल्ला (Pancho Villa) थेंज्याःपिं बुंज्यामि व मजदूर नेतातयेसं मू भूमिका म्हीतल। इमिसं बुँ सुधार, ज्यामि अधिकार, व सामाजिक न्यायया माग यात। थ्व १० दँया ईलय् मेक्सिकोय् ताःहाकःगु आन्तरिक गृहयुद्ध जुल व थीथी राजनीतिक पुचःत दथुइ शक्ति प्राप्त यायेत युद्ध जुल। सन् १९१७य् न्हुगु मेक्सिकन संविधान (Constitution of 1917) पारित जुल, गुकिं सामाजिक अधिकार, बुँ सुधार व शिक्षाया न्हुगु कानूनी आधार दयेकल। मेक्सिकन क्रान्तिं आधुनिक मेक्सिकोया राजनीतिक व सामाजिक संरचना दयेकल व राष्ट्रिय इतिहासयात न्हुगु मोड बिल। ==स्वयादिसँ== * [[मेक्सिको]] [[Category:मेक्सिकन क्रान्ति]] [[en:Mexican Revolution]] hd3b3tdj2mzzz0m43wz6414feonx0xl 0 308448 1124475 2026-09-10T19:21:49Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Mexican Revolution]] to [[मेक्सिनक क्रान्ति]] 1124475 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मेक्सिनक क्रान्ति]] bto5vm5bbyowwl9powy3zc8zumclpmd 0 308449 1124477 2026-09-10T19:22:00Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[मेक्सिनक क्रान्ति]] to [[मेक्सिकन क्रान्ति]] 1124477 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मेक्सिकन क्रान्ति]] 2jnnfa6kbmbjh2iznb9jxrrku5tckxr 0 308450 1124480 2026-09-10T19:25:36Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''मेक्सिकन-अमेरिकी युद्ध''' ( Mexican–American War ) धाःगु सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्... 1124480 wikitext text/x-wiki '''मेक्सिकन-अमेरिकी युद्ध''' ( Mexican–American War ) धाःगु सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] * [[मेक्सिको]] [[Category:मेक्सिकन-अमेरिकी युद्ध]] [[en:Mexican–American War]] m2p8ej780yy6y9vrgpezn622wqshi66 1124481 1124480 2026-09-10T19:26:15Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Mexican–American War]] to [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] 1124480 wikitext text/x-wiki '''मेक्सिकन-अमेरिकी युद्ध''' ( Mexican–American War ) धाःगु सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] * [[मेक्सिको]] [[Category:मेक्सिकन-अमेरिकी युद्ध]] [[en:Mexican–American War]] m2p8ej780yy6y9vrgpezn622wqshi66 1124483 1124481 2026-09-10T19:26:24Z Eukesh 11 1124483 wikitext text/x-wiki '''मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध''' ( Mexican–American War ) धाःगु सन् १८४६ निसें १८४८ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिको दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण सन् १८४५य् तेक्सास गणतन्त्रयात अमेरिकाय् दुथ्याकाः (Annexation of Texas) तेक्सासया सिमाना यात कयाः जुगु विवाद खः। अमेरिकी राष्ट्रपति जेम्स के. पोल्कं 'मेनिफेस्ट डेस्टिनी' नीति अनुसार अमेरिकाया भूभाग प्यासिफिक महासागर तक विस्तार यायेत स्वयाच्वंगु जुल। सिमानाय् जुगु न्हापांगु मुठभेड लिपा अमेरिकां मेक्सिको विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। अमेरिकन सेनां मेक्सिकोया उत्तरी भूभाग कब्जा यात व लिपा मेक्सिको सिटी तक थ्यनाः कब्जा यात। १८४८य् जुगु 'ग्वादालुपे हिदाल्गो सन्धि' (Treaty of Guadalupe Hidalgo) अनुसार युद्ध क्वचाल। थ्व सन्धि कथं मेक्सिकों थःगु कुल भूभागया ५५ प्रतिशत निसें अप्वः भाग (गुकिइ आःया क्यालिफोर्निया, नेभादा, युता, एरिजोना, न्यु मेक्सिको नापं च्वंगु भूभाग ला) अमेरिकायात ५५ लाख डलरय् मीमालः। थ्व युद्धं अमेरिकायात छगू तःधँगु महाद्वीपीय शक्ति दयेकल धाःसा मेक्सिकोयात तःधँगु भूराजनीतिक व आर्थिक नोक्सान यात। थ्व युद्ध लिपा अमेरिकन राजनीतिइ दासप्रथाया विस्तारयात कयाः तःधँगु विवाद जुल, गुकिं लिपा [[अमेरिकन गृहयुद्ध]] (American Civil War) य् तिबः बिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] * [[मेक्सिको]] [[Category:मेक्सिकन-अमेरिकी युद्ध]] [[en:Mexican–American War]] ns2x4js1c3w3wqkhmj0zo979bhnompw 0 308451 1124482 2026-09-10T19:26:15Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Mexican–American War]] to [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] 1124482 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] a6e1eyjfbrm48u5pwr9i9wbwtguo4ij 0 308452 1124492 2026-09-10T19:39:27Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''मनरो सिद्धान्त''' ( Monroe Doctrine ) धाःगु सन् १८२३य् संयुक्त राज्य अमेरिकाया ५म्हम्ह राष्ट्रपति जेम्स मनरो (James Monroe) नं प्रस्तुत याःगु छगू महत्त्वपूर्ण विदेश नीति खः। थ्व सिद्धान्त अनुसार... 1124492 wikitext text/x-wiki '''मनरो सिद्धान्त''' ( Monroe Doctrine ) धाःगु सन् १८२३य् संयुक्त राज्य अमेरिकाया ५म्हम्ह राष्ट्रपति जेम्स मनरो (James Monroe) नं प्रस्तुत याःगु छगू महत्त्वपूर्ण विदेश नीति खः। थ्व सिद्धान्त अनुसार अमेरिकां युरोपीय शक्तितयेत पश्चिमी गोलार्धय् (उत्तर व दक्षिण अमेरिका महाद्वीपय्) न्हुगु औपनिवेशिक विस्तार मयायेत व अमेरिकन राष्ट्रतयेगु आन्तरिक मामलाय् हस्तक्षेप मयायेत चेतावनी बिल। थुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां युरोपीय शक्तितयेगु आन्तरिक मामला व इमिसं दयेकातःगु पुलांगु उपनिवेशय् हस्तक्षेप मयायेगु प्रतिबद्धता व्यक्त यात। थ्व नीतिया मू उद्देश्य लातिन अमेरिकाया न्हुगु स्वतन्त्र राष्ट्रतयेत युरोपीय पुनःकब्जा निसें पनेगु व पश्चिमी गोलार्धय् संयुक्त राज्य अमेरिकाया प्रभाव स्थापित यायेगु खः। न्हापांगु ईलय् अमेरिका नाप थ्व नीति लागू यायेगु सैन्य शक्ति म्हो जुसां बेलायतया नौसेनाया (Royal Navy) सहयोगं थ्व नीति प्रभावकारी जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग व २०गु शताब्दीइ थ्व सिद्धान्तया झ्वलय् अमेरिकां लातिन अमेरिकाय् थःगु राजनीतिक व सैन्य हस्तक्षेप यात उचित सिद्ध यायेत छ्येल। थ्व सिद्धान्त अमेरिकी विदेश नीतिया छगू मू आधार स्तम्भ जुयाः च्वन। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:मनरो सिद्धान्त]] [[en:Monroe Doctrine]] bbjfonizwejgcdfys3j33fkjudx5ztc 1124493 1124492 2026-09-10T19:39:35Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Monroe Doctrine]] to [[मनरो सिद्धान्त]] 1124492 wikitext text/x-wiki '''मनरो सिद्धान्त''' ( Monroe Doctrine ) धाःगु सन् १८२३य् संयुक्त राज्य अमेरिकाया ५म्हम्ह राष्ट्रपति जेम्स मनरो (James Monroe) नं प्रस्तुत याःगु छगू महत्त्वपूर्ण विदेश नीति खः। थ्व सिद्धान्त अनुसार अमेरिकां युरोपीय शक्तितयेत पश्चिमी गोलार्धय् (उत्तर व दक्षिण अमेरिका महाद्वीपय्) न्हुगु औपनिवेशिक विस्तार मयायेत व अमेरिकन राष्ट्रतयेगु आन्तरिक मामलाय् हस्तक्षेप मयायेत चेतावनी बिल। थुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां युरोपीय शक्तितयेगु आन्तरिक मामला व इमिसं दयेकातःगु पुलांगु उपनिवेशय् हस्तक्षेप मयायेगु प्रतिबद्धता व्यक्त यात। थ्व नीतिया मू उद्देश्य लातिन अमेरिकाया न्हुगु स्वतन्त्र राष्ट्रतयेत युरोपीय पुनःकब्जा निसें पनेगु व पश्चिमी गोलार्धय् संयुक्त राज्य अमेरिकाया प्रभाव स्थापित यायेगु खः। न्हापांगु ईलय् अमेरिका नाप थ्व नीति लागू यायेगु सैन्य शक्ति म्हो जुसां बेलायतया नौसेनाया (Royal Navy) सहयोगं थ्व नीति प्रभावकारी जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भाग व २०गु शताब्दीइ थ्व सिद्धान्तया झ्वलय् अमेरिकां लातिन अमेरिकाय् थःगु राजनीतिक व सैन्य हस्तक्षेप यात उचित सिद्ध यायेत छ्येल। थ्व सिद्धान्त अमेरिकी विदेश नीतिया छगू मू आधार स्तम्भ जुयाः च्वन। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:मनरो सिद्धान्त]] [[en:Monroe Doctrine]] bbjfonizwejgcdfys3j33fkjudx5ztc 0 308453 1124494 2026-09-10T19:39:35Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Monroe Doctrine]] to [[मनरो सिद्धान्त]] 1124494 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मनरो सिद्धान्त]] p8a61c9cpv0v14imm2yb7x0o83chfnr 0 308454 1124496 2026-09-10T19:43:42Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''न्यू डिल''' ( New Deal ) धाःगु सन् १९३३ निसें १९३९ या दथुइ अमेरिकन राष्ट्रपति फ्र्याङ्क्लिन डि. रुजभेल्ट (Franklin D. Roosevelt) या प्रशासनं लागू याःगु आर्थिक व सामाजिक सुधार ज्याझ्वःतयेगु छगू तःधँग... 1124496 wikitext text/x-wiki '''न्यू डिल''' ( New Deal ) धाःगु सन् १९३३ निसें १९३९ या दथुइ अमेरिकन राष्ट्रपति फ्र्याङ्क्लिन डि. रुजभेल्ट (Franklin D. Roosevelt) या प्रशासनं लागू याःगु आर्थिक व सामाजिक सुधार ज्याझ्वःतयेगु छगू तःधँगु पुचः खः। थ्व ज्याझ्वः सन् १९२९ या महामन्दीं (Great Depression) यानाः तहस-नहस जुगु अमेरिकन अर्थतन्त्रयात हाकनं म्वाका तयेत व बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक संकट निसें राहत बीत दयेकातःगु खः। न्यू डिलया मू ३ आर (3 Rs) खः: राहत (Relief - बेरोजगार व गरीब मनूतयेत सहायता), पुनःप्राप्ति (Recovery - अर्थतन्त्रयात हाकनं भिंगु थासय् हयेगु), व सुधार (Reform - वित्तीय प्रणालीइ सुधार यानाः भविष्यय् थज्याःगु संकट पनेगु)। थ्व नीति अन्तर्गत सरकारं सार्वजनिक निर्माण ज्याझ्वःत (Civilian Conservation Works, Works Progress Administration) न्ह्याकाः द्वलंद्वः बेरोजगार मनूतयेत ज्या बिल। नापं सामाजिक सुरक्षा ऐन (Social Security Act), बैंक सुधार ऐन, व संघीय जमा बीमा निगम (FDIC) थेंज्याःगु महत्त्वपूर्ण कानूनी व संस्थागत संरचना दयेकल। न्यू डिलं अमेरिकन सरकारया अर्थतन्त्रय् भूमिकायात पूर्णतया हिलाबिल व कल्याणकारी राज्यया जग दयेकल। थुकिसं महामन्दीयात पूवंक सिधयेके मफुसां अमेरिकन जनतायात राहत बिल व द्वितीय विश्वयुद्धया निंतिं अर्थतन्त्रयात बल्लाकेत ग्वहालि यात। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:न्यू डिल]] [[en:New Deal]] dqi73wrrtkjv69ncc8v28z8yvtrjsbj 1124498 1124496 2026-09-10T19:44:26Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[New Deal]] to [[न्यू डिल]] 1124496 wikitext text/x-wiki '''न्यू डिल''' ( New Deal ) धाःगु सन् १९३३ निसें १९३९ या दथुइ अमेरिकन राष्ट्रपति फ्र्याङ्क्लिन डि. रुजभेल्ट (Franklin D. Roosevelt) या प्रशासनं लागू याःगु आर्थिक व सामाजिक सुधार ज्याझ्वःतयेगु छगू तःधँगु पुचः खः। थ्व ज्याझ्वः सन् १९२९ या महामन्दीं (Great Depression) यानाः तहस-नहस जुगु अमेरिकन अर्थतन्त्रयात हाकनं म्वाका तयेत व बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक संकट निसें राहत बीत दयेकातःगु खः। न्यू डिलया मू ३ आर (3 Rs) खः: राहत (Relief - बेरोजगार व गरीब मनूतयेत सहायता), पुनःप्राप्ति (Recovery - अर्थतन्त्रयात हाकनं भिंगु थासय् हयेगु), व सुधार (Reform - वित्तीय प्रणालीइ सुधार यानाः भविष्यय् थज्याःगु संकट पनेगु)। थ्व नीति अन्तर्गत सरकारं सार्वजनिक निर्माण ज्याझ्वःत (Civilian Conservation Works, Works Progress Administration) न्ह्याकाः द्वलंद्वः बेरोजगार मनूतयेत ज्या बिल। नापं सामाजिक सुरक्षा ऐन (Social Security Act), बैंक सुधार ऐन, व संघीय जमा बीमा निगम (FDIC) थेंज्याःगु महत्त्वपूर्ण कानूनी व संस्थागत संरचना दयेकल। न्यू डिलं अमेरिकन सरकारया अर्थतन्त्रय् भूमिकायात पूर्णतया हिलाबिल व कल्याणकारी राज्यया जग दयेकल। थुकिसं महामन्दीयात पूवंक सिधयेके मफुसां अमेरिकन जनतायात राहत बिल व द्वितीय विश्वयुद्धया निंतिं अर्थतन्त्रयात बल्लाकेत ग्वहालि यात। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:न्यू डिल]] [[en:New Deal]] dqi73wrrtkjv69ncc8v28z8yvtrjsbj 0 308455 1124499 2026-09-10T19:44:27Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[New Deal]] to [[न्यू डिल]] 1124499 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[न्यू डिल]] 8o98vmq8533k1adt6ziqzt31rys4mzc 0 308456 1124500 2026-09-10T19:47:33Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''सेप्टेम्बर ११ आक्रमण''' (September 11 attacks) वा '''९/११''' ( 9/11 ) धाःगु ११ सेप्टेम्बर २००१य् इस्लामिक आतंकवादी पुचः अल-कायदां (Al-Qaeda) संयुक्त राज्य अमेरिकाय् याःगु प्यंगू संयोजित आत्मघाती विमान आक्र... 1124500 wikitext text/x-wiki '''सेप्टेम्बर ११ आक्रमण''' (September 11 attacks) वा '''९/११''' ( 9/11 ) धाःगु ११ सेप्टेम्बर २००१य् इस्लामिक आतंकवादी पुचः अल-कायदां (Al-Qaeda) संयुक्त राज्य अमेरिकाय् याःगु प्यंगू संयोजित आत्मघाती विमान आक्रमणया झ्वः खः। थ्व हलिमया इतिहासय् दकले तःधँगु व घातक आतंकवादी आक्रमण खः। १९ म्ह अल-कायदा आतंकवादीतयेसं प्यंगू व्यावसायिक यात्री विमान अपहरण याःगु खः। निगू विमान न्युयोर्क शहरया वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरया (World Trade Center) ट्विन टावरय् (Twin Towers) कयेकाः टावर निगुलिं क्वथल। स्वंगूगु विमान भर्जिनियाय् दुगु अमेरिकन रक्षा मन्त्रालयया मुख्यालय 'पेन्टागन' (Pentagon) य् क्वथल धाःसा प्यंगूगु विमान (युनाइटेड फ्लाईट ९३) यात्रीतयेगु प्रतिरोध लिपा पेन्सिलभेनियाया छगू बुँइ कुतुंवन। थ्व आक्रमणय् २,९७७ म्ह निर्दोष मनूतयेगु मृत्यु जुल व द्वलंद्वः मनूत घाःपाः जुल। थ्व घटना लिपा अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्लु. बुशं 'आतंकवाद विरुद्धया युद्ध' (War on Terror) या घोषणा यात, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां अफगानिस्तान व लिपा इराकय् आक्रमण यात। ९/११ या घटनां हलिमया राजनीति, सुरक्षा नीति, विमानस्थल सुरक्षा व वैदेशिक स्वापूयात पूर्णतया हिलाबिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:सेप्टेम्बर ११ आक्रमण]] [[en:September 11 attacks]] pp4fjedrrc3g1ryd952ubfkw9j74jpm 1124502 1124500 2026-09-10T19:48:16Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[September 11 attacks]] to [[सेप्टेम्बर ११ आक्रमण]] 1124500 wikitext text/x-wiki '''सेप्टेम्बर ११ आक्रमण''' (September 11 attacks) वा '''९/११''' ( 9/11 ) धाःगु ११ सेप्टेम्बर २००१य् इस्लामिक आतंकवादी पुचः अल-कायदां (Al-Qaeda) संयुक्त राज्य अमेरिकाय् याःगु प्यंगू संयोजित आत्मघाती विमान आक्रमणया झ्वः खः। थ्व हलिमया इतिहासय् दकले तःधँगु व घातक आतंकवादी आक्रमण खः। १९ म्ह अल-कायदा आतंकवादीतयेसं प्यंगू व्यावसायिक यात्री विमान अपहरण याःगु खः। निगू विमान न्युयोर्क शहरया वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरया (World Trade Center) ट्विन टावरय् (Twin Towers) कयेकाः टावर निगुलिं क्वथल। स्वंगूगु विमान भर्जिनियाय् दुगु अमेरिकन रक्षा मन्त्रालयया मुख्यालय 'पेन्टागन' (Pentagon) य् क्वथल धाःसा प्यंगूगु विमान (युनाइटेड फ्लाईट ९३) यात्रीतयेगु प्रतिरोध लिपा पेन्सिलभेनियाया छगू बुँइ कुतुंवन। थ्व आक्रमणय् २,९७७ म्ह निर्दोष मनूतयेगु मृत्यु जुल व द्वलंद्वः मनूत घाःपाः जुल। थ्व घटना लिपा अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्लु. बुशं 'आतंकवाद विरुद्धया युद्ध' (War on Terror) या घोषणा यात, गुकिया लिच्वः कथं अमेरिकां अफगानिस्तान व लिपा इराकय् आक्रमण यात। ९/११ या घटनां हलिमया राजनीति, सुरक्षा नीति, विमानस्थल सुरक्षा व वैदेशिक स्वापूयात पूर्णतया हिलाबिल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:सेप्टेम्बर ११ आक्रमण]] [[en:September 11 attacks]] pp4fjedrrc3g1ryd952ubfkw9j74jpm 0 308457 1124503 2026-09-10T19:48:16Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[September 11 attacks]] to [[सेप्टेम्बर ११ आक्रमण]] 1124503 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सेप्टेम्बर ११ आक्रमण]] 2h0yau722904efy1mitjdcubmxx3prc 0 308458 1124504 2026-09-10T19:50:36Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध''' ( Spanish–American War ) धाःगु सन् १८९८य् संयुक्त राज्य अमेरिका व स्पेन दथुइ जुगु छगू चिधँगु तर महत्त्वपूर्ण युद्ध खः। थ्व युद्धया मू कारण क्युबाय् स्पेनिश शासन विरु... 1124504 wikitext text/x-wiki '''स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध''' ( Spanish–American War ) धाःगु सन् १८९८य् संयुक्त राज्य अमेरिका व स्पेन दथुइ जुगु छगू चिधँगु तर महत्त्वपूर्ण युद्ध खः। थ्व युद्धया मू कारण क्युबाय् स्पेनिश शासन विरुद्ध जुयाच्वंगु स्वतन्त्रता संग्राम व हवाना बन्दरगाहय् अमेरिकी युद्धपोत 'युएसएस मेइन' (USS Maine) विस्फोट जुयाः बंयेगु घटना खः। अमेरिकन जनमत व मिडियां ('येलो जर्नलिजम') स्पेनिश अत्याचारया विरोधय् युद्धया वातावरण दयेकल। युद्ध क्युबा व फिलिपिन्सय् ल्वाःगु खः। अमेरिकन नौसेनां फिलिपिन्सया मनिला खाडीइ व क्युबाय् स्पेनिश नौसेनायात याकनं बुकाः निर्णायक विजय प्राप्त यात। युद्ध सन् १८९८ या पेरिस सन्धि (Treaty of Paris) नापं सिधल। थ्व सन्धि अनुसार स्पेनं क्युबाया अधिकार त्वःतल व अमेरिकायात पुएर्तो रिको, गुआम, व फिलिपिन्स (२० लखः डलरय्) बिल। थ्व युद्धया लिच्वः कथं स्पेनिश औपनिवेशिक साम्राज्यया अन्त्य जुल व संयुक्त राज्य अमेरिका छगू हलिं न्यंक समुद्री शक्ति (global power) या रुपय् स्थापित जुल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध]] [[en:Spanish–American War]] 11pm79tyz3vv7zh0iu92ckhzf2bk411 1124505 1124504 2026-09-10T19:51:16Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Spanish–American War]] to [[स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध]] 1124504 wikitext text/x-wiki '''स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध''' ( Spanish–American War ) धाःगु सन् १८९८य् संयुक्त राज्य अमेरिका व स्पेन दथुइ जुगु छगू चिधँगु तर महत्त्वपूर्ण युद्ध खः। थ्व युद्धया मू कारण क्युबाय् स्पेनिश शासन विरुद्ध जुयाच्वंगु स्वतन्त्रता संग्राम व हवाना बन्दरगाहय् अमेरिकी युद्धपोत 'युएसएस मेइन' (USS Maine) विस्फोट जुयाः बंयेगु घटना खः। अमेरिकन जनमत व मिडियां ('येलो जर्नलिजम') स्पेनिश अत्याचारया विरोधय् युद्धया वातावरण दयेकल। युद्ध क्युबा व फिलिपिन्सय् ल्वाःगु खः। अमेरिकन नौसेनां फिलिपिन्सया मनिला खाडीइ व क्युबाय् स्पेनिश नौसेनायात याकनं बुकाः निर्णायक विजय प्राप्त यात। युद्ध सन् १८९८ या पेरिस सन्धि (Treaty of Paris) नापं सिधल। थ्व सन्धि अनुसार स्पेनं क्युबाया अधिकार त्वःतल व अमेरिकायात पुएर्तो रिको, गुआम, व फिलिपिन्स (२० लखः डलरय्) बिल। थ्व युद्धया लिच्वः कथं स्पेनिश औपनिवेशिक साम्राज्यया अन्त्य जुल व संयुक्त राज्य अमेरिका छगू हलिं न्यंक समुद्री शक्ति (global power) या रुपय् स्थापित जुल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध]] [[en:Spanish–American War]] 11pm79tyz3vv7zh0iu92ckhzf2bk411 0 308459 1124506 2026-09-10T19:51:16Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Spanish–American War]] to [[स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध]] 1124506 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[स्पेनिश-अमेरिकन युद्ध]] cvsp9e2etkcwwfcht4e9wggryjt2q6o 0 308460 1124508 2026-09-10T19:54:06Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्यास''' ( Wall Street crash of 1929 ) वा '''ग्रेट क्र्यास''' ( Great Crash ) धाःगु अक्टोबर १९२९य् अमेरिकाया न्युयोर्क शेयर बजारय् (New York Stock Exchange) जुगु हलिमया दकले भीषण शेयर बजाः पतन खः। थ्... 1124508 wikitext text/x-wiki '''सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्यास''' ( Wall Street crash of 1929 ) वा '''ग्रेट क्र्यास''' ( Great Crash ) धाःगु अक्टोबर १९२९य् अमेरिकाया न्युयोर्क शेयर बजारय् (New York Stock Exchange) जुगु हलिमया दकले भीषण शेयर बजाः पतन खः। थ्व घटना २४ अक्टोबर १९२९ ('ब्ल्याक थर्सडे') निसें न्ह्याःगु खः व २९ अक्टोबर ('ब्ल्याक ट्युजडे') य् शेयरया भाः तःधँगु मात्राय् कुहाँ वयाः चरमोत्कर्षय् थ्यन। १९२० या दशकय् जुगु अत्यधिक सट्टाबाजी (speculation), ऋणया अप्वः छ्येलेज्या, व शेयरया भाः अस्वाभाविक रुपं थहा वनाः थ्व संकटया वातावरण दयेकातःगु खः। बजाः कुहाँ वयेधुंकाः द्वलंद्वः लगानीकर्तातयेगु धेबा मन्त, बैंकत क्वचाल/बर्बाद जुल, व उद्योग-धन्दात बन्द जुल। थ्व शेयर बजार पतनं अमेरिका जक मखुसें मुक्कं हलिंन्यंक 'महामन्दी' (Great Depression) या शुरुआत यात, गुगु १० दँ तक दयाच्वन। थुकिं यानाः हलिंन्यंक बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक मन्दी अप्वया वल। थ्व संकट लिपा शेयर बजाःयात नियन्त्रण व नियमन यायेत अमेरिकाय् प्रतिभूति व विनिमय आयोग (SEC) थेंज्याःगु वित्तीय संस्थातयेगु पलिस्था जुल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्यास]] [[en:Wall Street crash of 1929]] qaubhigk62cfaqd1hxdcegvdk3hwf1k 1124510 1124508 2026-09-10T19:55:14Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Wall Street crash of 1929]] to [[सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्याश]] 1124508 wikitext text/x-wiki '''सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्यास''' ( Wall Street crash of 1929 ) वा '''ग्रेट क्र्यास''' ( Great Crash ) धाःगु अक्टोबर १९२९य् अमेरिकाया न्युयोर्क शेयर बजारय् (New York Stock Exchange) जुगु हलिमया दकले भीषण शेयर बजाः पतन खः। थ्व घटना २४ अक्टोबर १९२९ ('ब्ल्याक थर्सडे') निसें न्ह्याःगु खः व २९ अक्टोबर ('ब्ल्याक ट्युजडे') य् शेयरया भाः तःधँगु मात्राय् कुहाँ वयाः चरमोत्कर्षय् थ्यन। १९२० या दशकय् जुगु अत्यधिक सट्टाबाजी (speculation), ऋणया अप्वः छ्येलेज्या, व शेयरया भाः अस्वाभाविक रुपं थहा वनाः थ्व संकटया वातावरण दयेकातःगु खः। बजाः कुहाँ वयेधुंकाः द्वलंद्वः लगानीकर्तातयेगु धेबा मन्त, बैंकत क्वचाल/बर्बाद जुल, व उद्योग-धन्दात बन्द जुल। थ्व शेयर बजार पतनं अमेरिका जक मखुसें मुक्कं हलिंन्यंक 'महामन्दी' (Great Depression) या शुरुआत यात, गुगु १० दँ तक दयाच्वन। थुकिं यानाः हलिंन्यंक बेरोजगारी, गरीबी व आर्थिक मन्दी अप्वया वल। थ्व संकट लिपा शेयर बजाःयात नियन्त्रण व नियमन यायेत अमेरिकाय् प्रतिभूति व विनिमय आयोग (SEC) थेंज्याःगु वित्तीय संस्थातयेगु पलिस्था जुल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्यास]] [[en:Wall Street crash of 1929]] qaubhigk62cfaqd1hxdcegvdk3hwf1k 0 308461 1124511 2026-09-10T19:55:14Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Wall Street crash of 1929]] to [[सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्याश]] 1124511 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सन् १९२९ या वाल स्ट्रीट क्र्याश]] qp3l0wdtyzmh6vkonuc6tlebtlxspbt 0 308462 1124513 2026-09-10T19:57:55Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''सन् १८१२ या युद्ध''' ( War of 1812 ) धाःगु सन् १८१२ निसें १८१५ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व बेलायत (ब्रिटिश साम्राज्य) दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण बेलायत व फ्रान्स दथु... 1124513 wikitext text/x-wiki '''सन् १८१२ या युद्ध''' ( War of 1812 ) धाःगु सन् १८१२ निसें १८१५ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व बेलायत (ब्रिटिश साम्राज्य) दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण बेलायत व फ्रान्स दथुइ जुयाच्वंगु नेपोलियन युद्धया (Napoleonic Wars) प्रभाव खः। बेलायती नौसेनां अमेरिकन व्यापारिक जहाजतयेत पनेगु, अमेरिकन नाविकतयेत जबरजस्ती बेलायती सेनाय् दुथ्याकेगु ('impressment'), व उत्तर अमेरिकाया मूलवासी जनजातितयेत अमेरिका विरुद्ध थकायेगु यानाच्वंगु जुल। अमेरिकां थःगु राष्ट्रिय सम्प्रभुता व समुद्री अधिकार रक्षा यायेत बेलायत विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। थ्व युद्ध उत्तर अमेरिकाया सिमानाय्, एटलान्तिक महासागरय्, व क्यानाडाया सिमानाय् ल्वाःगु खः। युद्धया झ्वलय् १८१४य् बेलायती सेनां अमेरिकाया राजधानी वाशिंगटन डिसीय् आक्रमण यानाः ह्वाइट हाउस व क्यापिटल भवनय् मि च्याका बिल। लिपा सन् १८१४ या लिपांगु भागय् 'गेन्ट सन्धि' (Treaty of Ghent) य् हस्ताक्षर जुयाः युद्ध सिधल व निगुलिं राष्ट्रतयेसं युद्ध स्वया न्ह्यःया सिमाना कायम यात। थ्व युद्धं अमेरिका दुने राष्ट्रियताया भावना अप्वःकल व बेलायत नाप लिपाया ईलय् स्थायी शान्ति व मित्रताया वातावरण दयेकल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:सन् १८१२ या युद्ध]] [[en:War of 1812]] fu47ezq9k6ov6c3kya2sqxclpd3i8s8 1124515 1124513 2026-09-10T19:58:50Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[War of 1812]] to [[सन् १८१२ या युद्ध]] 1124513 wikitext text/x-wiki '''सन् १८१२ या युद्ध''' ( War of 1812 ) धाःगु सन् १८१२ निसें १८१५ तक संयुक्त राज्य अमेरिका व बेलायत (ब्रिटिश साम्राज्य) दथुइ जुगु सशस्त्र द्वन्द्व खः। थ्व युद्धया मू कारण बेलायत व फ्रान्स दथुइ जुयाच्वंगु नेपोलियन युद्धया (Napoleonic Wars) प्रभाव खः। बेलायती नौसेनां अमेरिकन व्यापारिक जहाजतयेत पनेगु, अमेरिकन नाविकतयेत जबरजस्ती बेलायती सेनाय् दुथ्याकेगु ('impressment'), व उत्तर अमेरिकाया मूलवासी जनजातितयेत अमेरिका विरुद्ध थकायेगु यानाच्वंगु जुल। अमेरिकां थःगु राष्ट्रिय सम्प्रभुता व समुद्री अधिकार रक्षा यायेत बेलायत विरुद्ध युद्ध घोषणा यात। थ्व युद्ध उत्तर अमेरिकाया सिमानाय्, एटलान्तिक महासागरय्, व क्यानाडाया सिमानाय् ल्वाःगु खः। युद्धया झ्वलय् १८१४य् बेलायती सेनां अमेरिकाया राजधानी वाशिंगटन डिसीय् आक्रमण यानाः ह्वाइट हाउस व क्यापिटल भवनय् मि च्याका बिल। लिपा सन् १८१४ या लिपांगु भागय् 'गेन्ट सन्धि' (Treaty of Ghent) य् हस्ताक्षर जुयाः युद्ध सिधल व निगुलिं राष्ट्रतयेसं युद्ध स्वया न्ह्यःया सिमाना कायम यात। थ्व युद्धं अमेरिका दुने राष्ट्रियताया भावना अप्वःकल व बेलायत नाप लिपाया ईलय् स्थायी शान्ति व मित्रताया वातावरण दयेकल। ==स्वयादिसँ== * [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[Category:सन् १८१२ या युद्ध]] [[en:War of 1812]] fu47ezq9k6ov6c3kya2sqxclpd3i8s8 0 308463 1124516 2026-09-10T19:58:50Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[War of 1812]] to [[सन् १८१२ या युद्ध]] 1124516 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सन् १८१२ या युद्ध]] e3lzhofelsxmrwgoa80d6ma121xbfr8 0 308464 1124518 2026-09-10T20:05:41Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''मिसातयेगु मताधिकार''' ( Women's suffrage ) धाःगु मिसातयेत निर्वाचनय् भोट बीगु (मताधिकार) व राजनीतिक प्रक्रियाय् सहभागी जुयेगु कानूनी व संवैधानिक अधिकार खः। १९गु शताब्दी स्वया न्ह्यः हलिमय... 1124518 wikitext text/x-wiki '''मिसातयेगु मताधिकार''' ( Women's suffrage ) धाःगु मिसातयेत निर्वाचनय् भोट बीगु (मताधिकार) व राजनीतिक प्रक्रियाय् सहभागी जुयेगु कानूनी व संवैधानिक अधिकार खः। १९गु शताब्दी स्वया न्ह्यः हलिमया आपालं देशय् मिसातयेत भोट बीगु अधिकार निसें वंचित यानातःगु खः। थ्व असमानता व कानूनी भेदभाव विरुद्ध १८गु शताब्दीया लिपांगु भाग निसें मिसा अधिकारकर्मीतयेसं 'सफ्राजेट' (Suffragettes) आन्दोलन न्ह्याकल। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य मिसातयेत मिजंत थें हे समान राजनीतिक व नागरिक अधिकार बीकेगु खः। न्युजिल्याण्ड हलिमया न्हापांगु थन्याःगु स्वशासित राष्ट्र जुल गन सन् १८९३य् सकल बालिग मिसातयेत मताधिकार प्रदान यात। थुकिया लिपा अष्ट्रेलिया, फिनल्याण्ड, व मेमेगु युरोपीयन राष्ट्रतयेसं मिसातयेत मताधिकार बीगु कानून पारित यात। प्रथम विश्वयुद्ध व द्वितीय विश्वयुद्धया ईलय् मिसातयेसं सामाजिक व आर्थिक ख्यलय् याःगु योगदानं थ्व आन्दोलनयात झन बल्लाकल। अमेरिकाय् सन् १९२०य् १९गु संवैधानिक संशोधन मार्फत व ब्रिटेनय् सन् १९२८य् मिसातयेत पूर्ण मताधिकार प्राप्त जुल। लिपा संयुक्त राष्ट्रसंघं (UN) सन् १९४८या मानव अधिकारया विश्वव्यापी घोषणापत्रय् मिसातयेगु मताधिकारयात मौलिक अधिकारया रुपय् स्वीकार यात। थौंकन्हे हलिमया थ्यं मथ्यं फुक्क लोकतान्त्रिक राष्ट्रय् मिसातयेत मताधिकार प्राप्त दु। मिसातयेगु मताधिकारं लैंगिक समानता, मिसा सशक्तीकरण, व लोकतन्त्रया सुदृढीकरणय् अतिकं महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हीती। थ्व आन्दोलन नागरिक अधिकार व मानव अधिकारया इतिहासया छगू मू सफलता खः। ==स्वयादिसँ== * [[मानव अधिकार]] [[Category:महिला मताधिकार]] [[en:Women's suffrage]] 527k1u6ghfyxh62eyoyz8d4olh1cwhf 1124519 1124518 2026-09-10T20:05:51Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Women's suffrage]] to [[मिसातयेगु मताधिकार]] 1124518 wikitext text/x-wiki '''मिसातयेगु मताधिकार''' ( Women's suffrage ) धाःगु मिसातयेत निर्वाचनय् भोट बीगु (मताधिकार) व राजनीतिक प्रक्रियाय् सहभागी जुयेगु कानूनी व संवैधानिक अधिकार खः। १९गु शताब्दी स्वया न्ह्यः हलिमया आपालं देशय् मिसातयेत भोट बीगु अधिकार निसें वंचित यानातःगु खः। थ्व असमानता व कानूनी भेदभाव विरुद्ध १८गु शताब्दीया लिपांगु भाग निसें मिसा अधिकारकर्मीतयेसं 'सफ्राजेट' (Suffragettes) आन्दोलन न्ह्याकल। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य मिसातयेत मिजंत थें हे समान राजनीतिक व नागरिक अधिकार बीकेगु खः। न्युजिल्याण्ड हलिमया न्हापांगु थन्याःगु स्वशासित राष्ट्र जुल गन सन् १८९३य् सकल बालिग मिसातयेत मताधिकार प्रदान यात। थुकिया लिपा अष्ट्रेलिया, फिनल्याण्ड, व मेमेगु युरोपीयन राष्ट्रतयेसं मिसातयेत मताधिकार बीगु कानून पारित यात। प्रथम विश्वयुद्ध व द्वितीय विश्वयुद्धया ईलय् मिसातयेसं सामाजिक व आर्थिक ख्यलय् याःगु योगदानं थ्व आन्दोलनयात झन बल्लाकल। अमेरिकाय् सन् १९२०य् १९गु संवैधानिक संशोधन मार्फत व ब्रिटेनय् सन् १९२८य् मिसातयेत पूर्ण मताधिकार प्राप्त जुल। लिपा संयुक्त राष्ट्रसंघं (UN) सन् १९४८या मानव अधिकारया विश्वव्यापी घोषणापत्रय् मिसातयेगु मताधिकारयात मौलिक अधिकारया रुपय् स्वीकार यात। थौंकन्हे हलिमया थ्यं मथ्यं फुक्क लोकतान्त्रिक राष्ट्रय् मिसातयेत मताधिकार प्राप्त दु। मिसातयेगु मताधिकारं लैंगिक समानता, मिसा सशक्तीकरण, व लोकतन्त्रया सुदृढीकरणय् अतिकं महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हीती। थ्व आन्दोलन नागरिक अधिकार व मानव अधिकारया इतिहासया छगू मू सफलता खः। ==स्वयादिसँ== * [[मानव अधिकार]] [[Category:महिला मताधिकार]] [[en:Women's suffrage]] 527k1u6ghfyxh62eyoyz8d4olh1cwhf 1124522 1124519 2026-09-10T20:06:48Z Eukesh 11 1124522 wikitext text/x-wiki '''मिसातयेगु मताधिकार''' ( Women's suffrage ) धाःगु मिसातयेत निर्वाचनय् भोट बीगु (मताधिकार) व राजनीतिक प्रक्रियाय् सहभागी जुयेगु कानूनी व संवैधानिक अधिकार खः। १९गु शताब्दी स्वया न्ह्यः हलिमया आपालं देशय् मिसातयेत भोट बीगु अधिकार निसें वंचित यानातःगु खः। थ्व असमानता व कानूनी भेदभाव विरुद्ध १८गु शताब्दीया लिपांगु भाग निसें मिसा अधिकारकर्मीतयेसं 'सफ्राजेट' (Suffragettes) आन्दोलन न्ह्याकल। थ्व आन्दोलनया मू उद्देश्य मिसातयेत मिजंत थें हे समान राजनीतिक व नागरिक अधिकार बीकेगु खः। न्युजिल्याण्ड हलिमया न्हापांगु थन्याःगु स्वशासित राष्ट्र जुल गन सन् १८९३य् सकल बालिग मिसातयेत मताधिकार प्रदान यात। थुकिया लिपा अष्ट्रेलिया, फिनल्याण्ड, व मेमेगु युरोपीयन राष्ट्रतयेसं मिसातयेत मताधिकार बीगु कानून पारित यात। प्रथम विश्वयुद्ध व द्वितीय विश्वयुद्धया ईलय् मिसातयेसं सामाजिक व आर्थिक ख्यलय् याःगु योगदानं थ्व आन्दोलनयात झन बल्लाकल। अमेरिकाय् सन् १९२०य् १९गु संवैधानिक संशोधन मार्फत व ब्रिटेनय् सन् १९२८य् मिसातयेत पूर्ण मताधिकार प्राप्त जुल। लिपा संयुक्त राष्ट्रसंघं (UN) सन् १९४८या मानव अधिकारया विश्वव्यापी घोषणापत्रय् मिसातयेगु मताधिकारयात मौलिक अधिकारया रुपय् स्वीकार यात। थौंकन्हे हलिमया थ्यं मथ्यं फुक्क लोकतान्त्रिक राष्ट्रय् मिसातयेत मताधिकार प्राप्त दु। मिसातयेगु मताधिकारं लैंगिक समानता, मिसा सशक्तीकरण, व लोकतन्त्रया सुदृढीकरणय् अतिकं महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हीती। थ्व आन्दोलन नागरिक अधिकार व मानव अधिकारया इतिहासया छगू मू सफलता खः। ==स्वयादिसँ== * [[मताधिकार]] [[Category:महिला मताधिकार]] [[en:Women's suffrage]] j2hxgnzh3pshitrdeeepb8ppfa72v9w 0 308465 1124520 2026-09-10T20:05:51Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Women's suffrage]] to [[मिसातयेगु मताधिकार]] 1124520 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मिसातयेगु मताधिकार]] 9ogvlyx6hl346rwiafkz935bqboe0ku 0 308466 1124523 2026-09-10T20:12:12Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''रूढिवाद''' वा '''संरक्षणवाद''' ( Conservatism ) धाःगु छगू सामाजिक व राजनीतिक दर्शन खः, गुकिं परम्परागत संस्था, रीतिरिवाज, व स्थापित सामाजिक मूल्य-मान्यतायात संरक्षण व म्वाका तयेगु खँय् बः बी।... 1124523 wikitext text/x-wiki '''रूढिवाद''' वा '''संरक्षणवाद''' ( Conservatism ) धाःगु छगू सामाजिक व राजनीतिक दर्शन खः, गुकिं परम्परागत संस्था, रीतिरिवाज, व स्थापित सामाजिक मूल्य-मान्यतायात संरक्षण व म्वाका तयेगु खँय् बः बी। थ्व विचारधारां समाजय् याकनं जुइगु तःधँगु हिलेज्या वा क्रान्ति स्वया बिस्तारं हिलेगु बाय् महिलेगु ज्यायात अप्वः प्राथमिकता बी। रूढिवादया मान्यता अनुसार इतिहास निसें चले जुया वःगु परम्परा, धर्म, परिवार व सामाजिक संरचनां समाजयात स्थिरता व व्यवस्था बी। थ्व विचारधाराया पलिस्था युरोपय् १८गु शताब्दीइ जुगु [[फ्रेञ्च क्रान्ति]]या प्रतिक्रियाया रुपय् जुगु खः, गन [[एडमण्ड बर्क]] (Edmund Burke) यात आधुनिक रूढिवादया अबु कथं कायेगु या। रूढिवादीतयेसं व्यक्तिगत जिम्मेवारी, निजी सम्पत्तिया अधिकार, व कानूनया शासनयात महत्त्व बी। इमिसं सरकारया अत्यधिक हस्तक्षेप स्वया स्थानीय समुदाय व परम्परागत संस्थातयेगु भूमिकायात अप्वः विश्वास याइ। थौंकन्हे हलिंन्यंक थीथी प्रकारया रूढिवाद खनेदु, गथे कि सामाजिक रूढिवाद, आर्थिक रूढिवाद, व सांस्कृतिक रूढिवाद। सामाजिक रूढिवादं परम्परागत पारिवारिक मूल्य व धर्मया रक्षाय् बः बी धाःसा आर्थिक रूढिवादं मुक्त बजाः व म्हो कर प्रणालीयात समर्थन याइ। रूढिवादं समाजया निरन्तरता व इतिहास नापया स्वापू म्वाका तयेगु कुतः याइ। अथे जुसां सामाजिक प्रगति व समानताया अभियानय् बाधा याइ धकाः थुकिया आलोचना नं जुइगु या। थ्व विचारधारा हलिमया मू राजनीतिक सिद्धान्ततयेगु दुने छगू खः। ==स्वयादिसँ== * [[राजनीति]] [[Category:रूढिवाद]] [[en:Conservatism]] 0scyvvs0f62icgg5nqwao3npp0yx4f9 1124524 1124523 2026-09-10T20:12:19Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Conservatism]] to [[रूढिवाद]] 1124523 wikitext text/x-wiki '''रूढिवाद''' वा '''संरक्षणवाद''' ( Conservatism ) धाःगु छगू सामाजिक व राजनीतिक दर्शन खः, गुकिं परम्परागत संस्था, रीतिरिवाज, व स्थापित सामाजिक मूल्य-मान्यतायात संरक्षण व म्वाका तयेगु खँय् बः बी। थ्व विचारधारां समाजय् याकनं जुइगु तःधँगु हिलेज्या वा क्रान्ति स्वया बिस्तारं हिलेगु बाय् महिलेगु ज्यायात अप्वः प्राथमिकता बी। रूढिवादया मान्यता अनुसार इतिहास निसें चले जुया वःगु परम्परा, धर्म, परिवार व सामाजिक संरचनां समाजयात स्थिरता व व्यवस्था बी। थ्व विचारधाराया पलिस्था युरोपय् १८गु शताब्दीइ जुगु [[फ्रेञ्च क्रान्ति]]या प्रतिक्रियाया रुपय् जुगु खः, गन [[एडमण्ड बर्क]] (Edmund Burke) यात आधुनिक रूढिवादया अबु कथं कायेगु या। रूढिवादीतयेसं व्यक्तिगत जिम्मेवारी, निजी सम्पत्तिया अधिकार, व कानूनया शासनयात महत्त्व बी। इमिसं सरकारया अत्यधिक हस्तक्षेप स्वया स्थानीय समुदाय व परम्परागत संस्थातयेगु भूमिकायात अप्वः विश्वास याइ। थौंकन्हे हलिंन्यंक थीथी प्रकारया रूढिवाद खनेदु, गथे कि सामाजिक रूढिवाद, आर्थिक रूढिवाद, व सांस्कृतिक रूढिवाद। सामाजिक रूढिवादं परम्परागत पारिवारिक मूल्य व धर्मया रक्षाय् बः बी धाःसा आर्थिक रूढिवादं मुक्त बजाः व म्हो कर प्रणालीयात समर्थन याइ। रूढिवादं समाजया निरन्तरता व इतिहास नापया स्वापू म्वाका तयेगु कुतः याइ। अथे जुसां सामाजिक प्रगति व समानताया अभियानय् बाधा याइ धकाः थुकिया आलोचना नं जुइगु या। थ्व विचारधारा हलिमया मू राजनीतिक सिद्धान्ततयेगु दुने छगू खः। ==स्वयादिसँ== * [[राजनीति]] [[Category:रूढिवाद]] [[en:Conservatism]] 0scyvvs0f62icgg5nqwao3npp0yx4f9 0 308467 1124525 2026-09-10T20:12:19Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Conservatism]] to [[रूढिवाद]] 1124525 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[रूढिवाद]] resjdefktdrbreb21q97dg8rxx0ydw6 0 308468 1124527 2026-09-10T20:20:40Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''देशभक्ति''' ( Patriotism ) धाःगु थःगु देय् वा मातृभूमिप्रतिया मतिना, आदर, निष्ठा, व समर्पित जुइगु भावना खः। थ्व भावनां नागरिकतयेत थःगु देशया हित, समृद्धि, व सुरक्षाया निंतिं ज्या यायेत व म... 1124527 wikitext text/x-wiki '''देशभक्ति''' ( Patriotism ) धाःगु थःगु देय् वा मातृभूमिप्रतिया मतिना, आदर, निष्ठा, व समर्पित जुइगु भावना खः। थ्व भावनां नागरिकतयेत थःगु देशया हित, समृद्धि, व सुरक्षाया निंतिं ज्या यायेत व मालेबिले त्याग यायेत प्रेरणा बी। देशभक्ति धाःगु [[राष्ट्रवाद]] (nationalism) नाप ज्वःगु धारणा जुसां थ्व निगुलिं यक्व पाः। देशभक्तिं थःगु देय्यात मतिना यायेगु व थुकिया सकारात्मक मूल्य-मान्यताया रक्षा यायेगु खँय् बः बी, धाःसा राष्ट्रवादं आपालं थःगु राष्ट्रयात मेगु स्वया श्रेष्ठ धैगु अन्धविश्वासयात बः बी। देशभक्त मनूं थःगु देय्या इतिहास, संस्कृति, व उपलब्धिइ गर्व याइ नापं देय् दुने च्वंगु कमी-कमजोरीयात सुधार यायेत नं स्वइ। थ्व भावना सामाजिक एकता व राष्ट्रिय दायित्वया भावना ब्वलंकेत अति आवश्यक जुइ। देशभक्तिया अभिव्यक्ति थीथी कथं जुयेफु, गथे कि राष्ट्रिय चिं आदर यायेगु, कर पुलेगु, कानून पालना यायेगु, व समाजसेवा यायेगु। संकटया ईलय् वा युद्धया ईलय् देशभक्तिया भावनां नागरिकतयेत देशया रक्षाया निंतिं एकीकृत याइ। शिक्षा व सांस्कृतिक ज्याझ्वःतयेसं मनूतेगु नुगलय् देशभक्तिया जग दयेकेत ग्वहालि याइ। थ्व भावना भावनाय् जक सीमित मजुसे राष्ट्र निर्माणया सकारात्मक ज्याय् परिणत जुइफु। देशभक्ति छगू स्वस्थ समाज व बल्लाःगु राष्ट्रया छता मू आधार खः। ==स्वयादिसँ== * [[राजनीति]] [[Category:देशभक्ति]] [[en:Patriotism]] dl8x55m6r99y7inrxvxpnz4puqnq7v8 1124528 1124527 2026-09-10T20:20:48Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Patriotism]] to [[देशभक्ति]] 1124527 wikitext text/x-wiki '''देशभक्ति''' ( Patriotism ) धाःगु थःगु देय् वा मातृभूमिप्रतिया मतिना, आदर, निष्ठा, व समर्पित जुइगु भावना खः। थ्व भावनां नागरिकतयेत थःगु देशया हित, समृद्धि, व सुरक्षाया निंतिं ज्या यायेत व मालेबिले त्याग यायेत प्रेरणा बी। देशभक्ति धाःगु [[राष्ट्रवाद]] (nationalism) नाप ज्वःगु धारणा जुसां थ्व निगुलिं यक्व पाः। देशभक्तिं थःगु देय्यात मतिना यायेगु व थुकिया सकारात्मक मूल्य-मान्यताया रक्षा यायेगु खँय् बः बी, धाःसा राष्ट्रवादं आपालं थःगु राष्ट्रयात मेगु स्वया श्रेष्ठ धैगु अन्धविश्वासयात बः बी। देशभक्त मनूं थःगु देय्या इतिहास, संस्कृति, व उपलब्धिइ गर्व याइ नापं देय् दुने च्वंगु कमी-कमजोरीयात सुधार यायेत नं स्वइ। थ्व भावना सामाजिक एकता व राष्ट्रिय दायित्वया भावना ब्वलंकेत अति आवश्यक जुइ। देशभक्तिया अभिव्यक्ति थीथी कथं जुयेफु, गथे कि राष्ट्रिय चिं आदर यायेगु, कर पुलेगु, कानून पालना यायेगु, व समाजसेवा यायेगु। संकटया ईलय् वा युद्धया ईलय् देशभक्तिया भावनां नागरिकतयेत देशया रक्षाया निंतिं एकीकृत याइ। शिक्षा व सांस्कृतिक ज्याझ्वःतयेसं मनूतेगु नुगलय् देशभक्तिया जग दयेकेत ग्वहालि याइ। थ्व भावना भावनाय् जक सीमित मजुसे राष्ट्र निर्माणया सकारात्मक ज्याय् परिणत जुइफु। देशभक्ति छगू स्वस्थ समाज व बल्लाःगु राष्ट्रया छता मू आधार खः। ==स्वयादिसँ== * [[राजनीति]] [[Category:देशभक्ति]] [[en:Patriotism]] dl8x55m6r99y7inrxvxpnz4puqnq7v8 0 308469 1124529 2026-09-10T20:20:48Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Patriotism]] to [[देशभक्ति]] 1124529 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[देशभक्ति]] kabcy3k23v2zec2nshcxn2fq8ah3wuj 0 308470 1124531 2026-09-11T00:19:08Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = एमील दुर्खिम | native_name = Émile Durkheim }} '''एमील दुर्खिम''' (Émile Durkheim; [[अप्रिल १५]], १८५८ – [[नोभेम्बर १५]], १९१७) छम्ह फ्रान्सेली समाजशास्त्री खः। वय्‌कःयात आधुनिक समाजशास्त्रया पलिस्थापिं म... 1124531 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = एमील दुर्खिम | native_name = Émile Durkheim }} '''एमील दुर्खिम''' (Émile Durkheim; [[अप्रिल १५]], १८५८ – [[नोभेम्बर १५]], १९१७) छम्ह फ्रान्सेली समाजशास्त्री खः। वय्‌कःयात आधुनिक समाजशास्त्रया पलिस्थापिं मध्ये छम्हया कथं कायेगु या। वय्‌कलं समाजशास्त्रयात छगू स्वतन्त्र अध्ययनया विषयया कथं पलिस्था यायेत तःधंगु योगदान बियादील। वय्‌कःया मू ज्याय् सामाजिक तथ्य, श्रम विभाजन, व आत्महत्याया अध्ययन ला। वय्‌कलं सामाजिक निष्ठा व एकताया सिद्धान्त विकसित यानादील। वय्‌कःया कथं समाज छगू यन्त्र थें मखुसे जीव थें ज्या याइगु छगू संरचना खः। वय्‌कलं सामूहिक चेतनाया अवधारणा न्ह्यःब्वयादिल। वय्‌कःया ज्यां आधुनिक समाजशास्त्र व मानवशास्त्रय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। वय्‌कःया प्रसिद्ध सफू 'द डिभिजन अफ लेबर इन सोसाइटी' खः। वय्‌कः धर्मया सामाजिक अध्ययनया लागिं नं नां जाः। वय्‌कःया विचारं प्रकार्यवाद (Functionalism) या जग तयेगु ज्या यात। वय्‌कःया मृत्यु पेरिसय् जुगु खः। वय्‌कःयात समाजशास्त्रया आधुनिक युगया अबु कथं नं कायेगु या। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:समाजशास्त्र]] [[en:Émile Durkheim]] paviy3o2bq40vbp84nw46u0pgc83qta 1124532 1124531 2026-09-11T00:19:21Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Émile Durkheim]] to [[एमील दुर्खिम]] 1124531 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = एमील दुर्खिम | native_name = Émile Durkheim }} '''एमील दुर्खिम''' (Émile Durkheim; [[अप्रिल १५]], १८५८ – [[नोभेम्बर १५]], १९१७) छम्ह फ्रान्सेली समाजशास्त्री खः। वय्‌कःयात आधुनिक समाजशास्त्रया पलिस्थापिं मध्ये छम्हया कथं कायेगु या। वय्‌कलं समाजशास्त्रयात छगू स्वतन्त्र अध्ययनया विषयया कथं पलिस्था यायेत तःधंगु योगदान बियादील। वय्‌कःया मू ज्याय् सामाजिक तथ्य, श्रम विभाजन, व आत्महत्याया अध्ययन ला। वय्‌कलं सामाजिक निष्ठा व एकताया सिद्धान्त विकसित यानादील। वय्‌कःया कथं समाज छगू यन्त्र थें मखुसे जीव थें ज्या याइगु छगू संरचना खः। वय्‌कलं सामूहिक चेतनाया अवधारणा न्ह्यःब्वयादिल। वय्‌कःया ज्यां आधुनिक समाजशास्त्र व मानवशास्त्रय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। वय्‌कःया प्रसिद्ध सफू 'द डिभिजन अफ लेबर इन सोसाइटी' खः। वय्‌कः धर्मया सामाजिक अध्ययनया लागिं नं नां जाः। वय्‌कःया विचारं प्रकार्यवाद (Functionalism) या जग तयेगु ज्या यात। वय्‌कःया मृत्यु पेरिसय् जुगु खः। वय्‌कःयात समाजशास्त्रया आधुनिक युगया अबु कथं नं कायेगु या। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:समाजशास्त्र]] [[en:Émile Durkheim]] paviy3o2bq40vbp84nw46u0pgc83qta 0 308471 1124533 2026-09-11T00:19:21Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Émile Durkheim]] to [[एमील दुर्खिम]] 1124533 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[एमील दुर्खिम]] rcuywzs6fh1bn0amssvyn7p0p972566 14 308472 1124534 2026-09-11T00:19:33Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: [[पुचः:समाज]] 1124534 wikitext text/x-wiki [[पुचः:समाज]] os6a8xhkcsadvohjehf1ifya92dpct6 0 308473 1124535 2026-09-11T00:22:19Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = फ्रान्स बोआस | native_name = Franz Boas }} '''फ्रान्स बोआस''' (Franz Boas; [[जुलाई ९]], १८५८ – [[डिसेम्बर २१]], १९४२) छम्ह जर्मन-अमेरिकन मानवशास्त्रमी खः। वय्‌कःयात "अमेरिकन मानवशास्त्रया अबु" (Father of American Anthro... 1124535 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = फ्रान्स बोआस | native_name = Franz Boas }} '''फ्रान्स बोआस''' (Franz Boas; [[जुलाई ९]], १८५८ – [[डिसेम्बर २१]], १९४२) छम्ह जर्मन-अमेरिकन मानवशास्त्रमी खः। वय्‌कःयात "अमेरिकन मानवशास्त्रया अबु" (Father of American Anthropology) धकाः म्हसीकिगु या। वय्‌कलं आधुनिक मानवशास्त्रया जग तयादील। वय्‌कलं वैज्ञानिक पद्धतियात मानवशास्त्रय् प्रयोग यायेगु खँय् तिबः बियादील। वय्‌कःया सांस्कृतिक सापेक्षतावाद (Cultural Relativism) या सिद्धान्त नांजाः। थ्व सिद्धान्त कथं गुगुं नं संस्कृतियात मेगु संस्कृतिया तुलनाय् बांलाःगु वा मखु धकाः स्वये मज्यु। वय्‌कलं नश्लवाद (Racism) या तःच्वलं विरोध यानादील। वय्‌कलं प्यंगू ख्यःया मानवशास्त्र (Four-field anthropology) या अवधारणा विकास यानादील। थुकिं म्ह, तजिलजि, भाय् व पुरातत्व मानवशास्त्रयात छथासं हयेगु ज्या यात। वय्‌कः कोलम्बिया विश्वविद्यालयय् प्राध्यापक जुयादिल। वय्‌कःया यक्व विद्यार्थीत लिपा नांजाःपिं मानवशास्त्री जुल। वय्‌कःया योगदानं भाषाशास्त्र व संस्कृति अध्ययनय् तःधंगु हिउपाः हल। वय्‌कःया मृत्यु न्युयोर्क शहरय् जुगु खः। ==स्वयादिसँ== * [[मानवशास्त्र]] * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:मानवशास्त्र]] [[en:Franz Boas]] g8j2t1nyou9luyk6f5q0llrqkcbne1k 1124536 1124535 2026-09-11T00:23:03Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Franz Boas]] to [[फ्रान्स बोआस]] 1124535 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = फ्रान्स बोआस | native_name = Franz Boas }} '''फ्रान्स बोआस''' (Franz Boas; [[जुलाई ९]], १८५८ – [[डिसेम्बर २१]], १९४२) छम्ह जर्मन-अमेरिकन मानवशास्त्रमी खः। वय्‌कःयात "अमेरिकन मानवशास्त्रया अबु" (Father of American Anthropology) धकाः म्हसीकिगु या। वय्‌कलं आधुनिक मानवशास्त्रया जग तयादील। वय्‌कलं वैज्ञानिक पद्धतियात मानवशास्त्रय् प्रयोग यायेगु खँय् तिबः बियादील। वय्‌कःया सांस्कृतिक सापेक्षतावाद (Cultural Relativism) या सिद्धान्त नांजाः। थ्व सिद्धान्त कथं गुगुं नं संस्कृतियात मेगु संस्कृतिया तुलनाय् बांलाःगु वा मखु धकाः स्वये मज्यु। वय्‌कलं नश्लवाद (Racism) या तःच्वलं विरोध यानादील। वय्‌कलं प्यंगू ख्यःया मानवशास्त्र (Four-field anthropology) या अवधारणा विकास यानादील। थुकिं म्ह, तजिलजि, भाय् व पुरातत्व मानवशास्त्रयात छथासं हयेगु ज्या यात। वय्‌कः कोलम्बिया विश्वविद्यालयय् प्राध्यापक जुयादिल। वय्‌कःया यक्व विद्यार्थीत लिपा नांजाःपिं मानवशास्त्री जुल। वय्‌कःया योगदानं भाषाशास्त्र व संस्कृति अध्ययनय् तःधंगु हिउपाः हल। वय्‌कःया मृत्यु न्युयोर्क शहरय् जुगु खः। ==स्वयादिसँ== * [[मानवशास्त्र]] * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:मानवशास्त्र]] [[en:Franz Boas]] g8j2t1nyou9luyk6f5q0llrqkcbne1k 0 308474 1124537 2026-09-11T00:23:04Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Franz Boas]] to [[फ्रान्स बोआस]] 1124537 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[फ्रान्स बोआस]] 37kf0mnw42doahuhebbr8x8lmbyoyvf 0 308475 1124538 2026-09-11T00:26:42Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = म्याक्स विबर | native_name = Max Weber }} '''म्याक्स विबर''' (Max Weber; [[अप्रिल २१]],१८६४ – [[जुन १४]], १९२०) छम्ह जर्मन समाजशास्त्री व अर्थशास्त्री खः। वय्‌कलःयात कार्ल मार्क्स व एमिल दुर्खिम नापं... 1124538 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = म्याक्स विबर | native_name = Max Weber }} '''म्याक्स विबर''' (Max Weber; [[अप्रिल २१]],१८६४ – [[जुन १४]], १९२०) छम्ह जर्मन समाजशास्त्री व अर्थशास्त्री खः। वय्‌कलःयात कार्ल मार्क्स व एमिल दुर्खिम नापं आधुनिक समाजशास्त्रया पलिस्थापिं मध्ये छम्ह कथं म्हसीकीगु याइ। वय्‌कःया कर्मचारीतन्त्र (Bureaucracy) व सामाजिक ज्या (Social Action) या सिद्धान्त नांजाः। वय्‌कलं 'द प्रोटेस्टन्ट एथिक एण्ड द स्पिरिट अफ क्यापिटलिज्म' नांया प्रसिद्ध सफू च्वयादील। थ्व सफूति वय्‌कलं धर्म व अर्थशास्त्र दथुया स्वापूयात क्यनादीगु दु। वय्‌कलं समाजशास्त्रय् व्याख्यात्मक समाजशास्त्र (Verstehen) या अवधारणा हयादील। वय्‌कःया कथं सामाजिक ज्यायात थुइकेत मनुया भाव व अर्थयात थुइकेगु आवश्यक दु। वय्‌कलं सत्ताया स्वंगू प्रकार (परम्परागत, करिश्मा आधारित व कानुनी) या व्याख्या यानादील। वय्‌कःया च्वसुं आधुनिक राजनीतिशास्त्र व प्रशासनय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। वय्‌कःया ज्यां तर्कसंगतता (Rationalization) या प्रक्रियायात थुइकेत ग्वहाली याइ। वय्‌कः म्युनिख शहरय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:समाजशास्त्र]] [[en:Max Weber]] laxs60nyoy60b9meaouqx138w0ikh7y 1124539 1124538 2026-09-11T00:26:50Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Max Weber]] to [[म्याक्स विबर]] 1124538 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = म्याक्स विबर | native_name = Max Weber }} '''म्याक्स विबर''' (Max Weber; [[अप्रिल २१]],१८६४ – [[जुन १४]], १९२०) छम्ह जर्मन समाजशास्त्री व अर्थशास्त्री खः। वय्‌कलःयात कार्ल मार्क्स व एमिल दुर्खिम नापं आधुनिक समाजशास्त्रया पलिस्थापिं मध्ये छम्ह कथं म्हसीकीगु याइ। वय्‌कःया कर्मचारीतन्त्र (Bureaucracy) व सामाजिक ज्या (Social Action) या सिद्धान्त नांजाः। वय्‌कलं 'द प्रोटेस्टन्ट एथिक एण्ड द स्पिरिट अफ क्यापिटलिज्म' नांया प्रसिद्ध सफू च्वयादील। थ्व सफूति वय्‌कलं धर्म व अर्थशास्त्र दथुया स्वापूयात क्यनादीगु दु। वय्‌कलं समाजशास्त्रय् व्याख्यात्मक समाजशास्त्र (Verstehen) या अवधारणा हयादील। वय्‌कःया कथं सामाजिक ज्यायात थुइकेत मनुया भाव व अर्थयात थुइकेगु आवश्यक दु। वय्‌कलं सत्ताया स्वंगू प्रकार (परम्परागत, करिश्मा आधारित व कानुनी) या व्याख्या यानादील। वय्‌कःया च्वसुं आधुनिक राजनीतिशास्त्र व प्रशासनय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। वय्‌कःया ज्यां तर्कसंगतता (Rationalization) या प्रक्रियायात थुइकेत ग्वहाली याइ। वय्‌कः म्युनिख शहरय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:समाजशास्त्र]] [[en:Max Weber]] laxs60nyoy60b9meaouqx138w0ikh7y 0 308476 1124540 2026-09-11T00:26:50Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Max Weber]] to [[म्याक्स विबर]] 1124540 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[म्याक्स विबर]] f6mdman2a6yooi8k149vszz4j3lqs08 0 308477 1124541 2026-09-11T00:29:11Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = मारिया मोन्टेसरी | native_name = Maria Montessori }} '''मारिया मोन्टेसरी''' (Maria Montessori; अगस्ट ३१, १८७० – मे ६, १९५२) छम्ह इतालियन चिकित्सक व शिक्षाविद् खः। वय्‌कः थःगु क्रान्तिकारी शिक्षा पद्धति "मो... 1124541 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = मारिया मोन्टेसरी | native_name = Maria Montessori }} '''मारिया मोन्टेसरी''' (Maria Montessori; अगस्ट ३१, १८७० – मे ६, १९५२) छम्ह इतालियन चिकित्सक व शिक्षाविद् खः। वय्‌कः थःगु क्रान्तिकारी शिक्षा पद्धति "मोन्टेसरी विधि" (Montessori Method) या लागिं हलिंन्यंक नां जाः। वय्‌कः इटालीया प्रथम मिसा डाक्टर मध्ये छम्ह खः। वय्‌कलं मस्तय्‌गु स्वाभाविक विकास व स्व-अध्ययनय् तिबः बियादील। वय्‌कःया शिक्षण पद्धतिइ मस्तय्‍त स्वतन्त्रता, व्यावहारिक अभ्यास, व थःगु गतिं ल्ययेगु अवसर बीगु या। वय्‌कलं "कासा देइ बाम्बिनी" (मस्तय्‌गु छेँ) नांया प्रथम संस्था दयेकादिल। वय्‌कःया सिद्धान्त कथं मस्त विशेष वातावरणय् ब्वनीबलय् स्वतःस्फूर्त कथं ब्वनेगु क्षमता दइ। वय्‌कःया थ्व विधियात हलिंन्यंक स्वीकार यात। वय्‌कःयात नोबेल शान्ति सिरपाया लागिं नं मनोनयन याःगु खः। वय्‌कःया ज्यां पूर्व-प्राथमिक शिक्षाया ख्यलय् तःधंगु परिवर्तन हयाबिल। वय्‌कः नीदरल्याण्डय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[शिक्षा]] [[पुचः:शिक्षाविद्]] [[पुचः:शिक्षा]] [[en:Maria Montessori]] hop8vgg4gflfti4rcfn42m5vjvnb4xu 1124542 1124541 2026-09-11T00:29:22Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Maria Montessori]] to [[मारिया मोन्टेसरी]] 1124541 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = मारिया मोन्टेसरी | native_name = Maria Montessori }} '''मारिया मोन्टेसरी''' (Maria Montessori; अगस्ट ३१, १८७० – मे ६, १९५२) छम्ह इतालियन चिकित्सक व शिक्षाविद् खः। वय्‌कः थःगु क्रान्तिकारी शिक्षा पद्धति "मोन्टेसरी विधि" (Montessori Method) या लागिं हलिंन्यंक नां जाः। वय्‌कः इटालीया प्रथम मिसा डाक्टर मध्ये छम्ह खः। वय्‌कलं मस्तय्‌गु स्वाभाविक विकास व स्व-अध्ययनय् तिबः बियादील। वय्‌कःया शिक्षण पद्धतिइ मस्तय्‍त स्वतन्त्रता, व्यावहारिक अभ्यास, व थःगु गतिं ल्ययेगु अवसर बीगु या। वय्‌कलं "कासा देइ बाम्बिनी" (मस्तय्‌गु छेँ) नांया प्रथम संस्था दयेकादिल। वय्‌कःया सिद्धान्त कथं मस्त विशेष वातावरणय् ब्वनीबलय् स्वतःस्फूर्त कथं ब्वनेगु क्षमता दइ। वय्‌कःया थ्व विधियात हलिंन्यंक स्वीकार यात। वय्‌कःयात नोबेल शान्ति सिरपाया लागिं नं मनोनयन याःगु खः। वय्‌कःया ज्यां पूर्व-प्राथमिक शिक्षाया ख्यलय् तःधंगु परिवर्तन हयाबिल। वय्‌कः नीदरल्याण्डय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[शिक्षा]] [[पुचः:शिक्षाविद्]] [[पुचः:शिक्षा]] [[en:Maria Montessori]] hop8vgg4gflfti4rcfn42m5vjvnb4xu 0 308478 1124543 2026-09-11T00:29:22Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Maria Montessori]] to [[मारिया मोन्टेसरी]] 1124543 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मारिया मोन्टेसरी]] 7c6bdgjhpjob353ouxg4bontf7h96sm 0 308479 1124544 2026-09-11T02:29:01Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = Marcel Mauss }} '''मार्सेल मोस''' (Marcel Mauss; मे १०, १८७२ – फेब्रुअरी १०, १९५०) छम्ह फ्रेञ्च समाजशास्त्री व मानवशास्त्त्री खः। वय्‌कः प्रसिद्ध समाजशास्त्री [[एमिल दुर्खिम]]या पासा व शिष्य ख... 1124544 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Marcel Mauss }} '''मार्सेल मोस''' (Marcel Mauss; मे १०, १८७२ – फेब्रुअरी १०, १९५०) छम्ह फ्रेञ्च समाजशास्त्री व मानवशास्त्त्री खः। वय्‌कः प्रसिद्ध समाजशास्त्री [[एमिल दुर्खिम]]या पासा व शिष्य खः। वय्‌कःयात फ्रेञ्च मानवशास्त्रया जग तइम्ह मनुया कथं कायेगु या। वय्‌कःया मू सफू 'द गिफ्ट' (The Gift) खः। थ्व सफूति वय्‌कलं उपहार बीगु व कायेगु परम्पराया सामाजिक व आर्थिक अर्थया व्याख्या यानादील। वय्‌कःया कथं उपहार बियेगु-कायेगु ज्यां छगू सामाजिक दायित्व व एकताया भावना निर्माण याइ। वय्‌कलं "सम्पूर्ण सामाजिक तथ्य" (Total Social Fact) या अवधारणा विकसित यानादील। वय्‌कःया थ्व सिद्धान्तं लिपाया मानवशास्त्री क्लोड लेभी-स्ट्रसयात तःधंगु प्रभाव लाकल। वय्‌कलं शारीरिक अभ्यास (Techniques of the Body) या विषयय् नं अनुसन्धान यानादील। वय्‌कःया ज्यां अर्थशास्त्र व मानवशास्त्रया स्वापूयात न्हूगु दिशाय् हयाबिल। वय्‌कः पेरिसय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] * [[मानवशास्त्र]] [[पुचः:मानवशास्त्र]] [[en:Marcel Mauss]] 6w4h0yzx2bcdkmwtrxyatb3cpjz17vv 1124545 1124544 2026-09-11T02:29:09Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Marcel Mauss]] to [[मार्सेल मोस]] 1124544 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Marcel Mauss }} '''मार्सेल मोस''' (Marcel Mauss; मे १०, १८७२ – फेब्रुअरी १०, १९५०) छम्ह फ्रेञ्च समाजशास्त्री व मानवशास्त्त्री खः। वय्‌कः प्रसिद्ध समाजशास्त्री [[एमिल दुर्खिम]]या पासा व शिष्य खः। वय्‌कःयात फ्रेञ्च मानवशास्त्रया जग तइम्ह मनुया कथं कायेगु या। वय्‌कःया मू सफू 'द गिफ्ट' (The Gift) खः। थ्व सफूति वय्‌कलं उपहार बीगु व कायेगु परम्पराया सामाजिक व आर्थिक अर्थया व्याख्या यानादील। वय्‌कःया कथं उपहार बियेगु-कायेगु ज्यां छगू सामाजिक दायित्व व एकताया भावना निर्माण याइ। वय्‌कलं "सम्पूर्ण सामाजिक तथ्य" (Total Social Fact) या अवधारणा विकसित यानादील। वय्‌कःया थ्व सिद्धान्तं लिपाया मानवशास्त्री क्लोड लेभी-स्ट्रसयात तःधंगु प्रभाव लाकल। वय्‌कलं शारीरिक अभ्यास (Techniques of the Body) या विषयय् नं अनुसन्धान यानादील। वय्‌कःया ज्यां अर्थशास्त्र व मानवशास्त्रया स्वापूयात न्हूगु दिशाय् हयाबिल। वय्‌कः पेरिसय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] * [[मानवशास्त्र]] [[पुचः:मानवशास्त्र]] [[en:Marcel Mauss]] 6w4h0yzx2bcdkmwtrxyatb3cpjz17vv 0 308480 1124546 2026-09-11T02:29:09Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Marcel Mauss]] to [[मार्सेल मोस]] 1124546 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मार्सेल मोस]] plgv6r5f1wzp9tmbqfi9v4hwq4xv8vl 0 308481 1124547 2026-09-11T02:32:36Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = ब्रोनिसलाभ मालिनाउस्की | native_name = Bronisław Malinowski }} '''ब्रोनिसलाभ मालिनाउस्की''' (Bronisław Malinowski; [[अप्रिल ७]], १८८४ – [[मे १६]], १९४२) छम्ह पोल्याण्डय् बूपिम् ब्रिटिश मानवशास्त्री खः। वय्‌कःयात... 1124547 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ब्रोनिसलाभ मालिनाउस्की | native_name = Bronisław Malinowski }} '''ब्रोनिसलाभ मालिनाउस्की''' (Bronisław Malinowski; [[अप्रिल ७]], १८८४ – [[मे १६]], १९४२) छम्ह पोल्याण्डय् बूपिम् ब्रिटिश मानवशास्त्री खः। वय्‌कःयात [[ख्यःज्या]] (Fieldwork) व तपेंक ब्वति कयाः स्वयेज्या (Participant Observation) या आधुनिक पद्धतिया प्रणेता कथं म्हसीकी। वय्‌कलं ट्रोब्रियान्ड न्हसिभुपुचलय् सुदूर ख्यःज्या यानाः नां जाःगु अध्ययन यानादील। वय्‌कःया नांजाःगु सफू 'आर्गोनट्स अफ द वेस्टर्न प्यासिफिक' (Argonauts of the Western Pacific) खः। वय्‌कलं प्रकार्यवाद (Functionalism) या मानवशास्त्रीय सिद्धान्त विकास यानादील। वय्‌कःया कथं सांस्कृतिक परम्परात व संस्थात मनुया आधारभूत शारीरिक व मनोवैज्ञानिक आवश्यकता पूवंकेत दइगु खः। वय्‌कःया ज्यां मानवशास्त्रयात सफूया अध्ययनं लिकयाः प्रत्यक्ष व्यावहारिक ख्यलय् हयाबिल। वय्‌कः लण्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्सय् प्राध्यापक जुयादिल। वय्‌कःया अनुसन्धान पद्धतिं लिपाया मानवी अनुसन्धानय् तःधंगु हिउपाः हयाबिल। वय्‌कः अमेरिकाय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[मानवशास्त्र]] [[पुचः:मानवशास्त्र]] [[en:Bronisław Malinowski]] 5ze7z67tbdhy72ycq2dboas9tku7v9e 1124548 1124547 2026-09-11T02:32:55Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Bronisław Malinowski]] to [[ब्रोनिस्लाभ मालिनाउस्की]] 1124547 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ब्रोनिसलाभ मालिनाउस्की | native_name = Bronisław Malinowski }} '''ब्रोनिसलाभ मालिनाउस्की''' (Bronisław Malinowski; [[अप्रिल ७]], १८८४ – [[मे १६]], १९४२) छम्ह पोल्याण्डय् बूपिम् ब्रिटिश मानवशास्त्री खः। वय्‌कःयात [[ख्यःज्या]] (Fieldwork) व तपेंक ब्वति कयाः स्वयेज्या (Participant Observation) या आधुनिक पद्धतिया प्रणेता कथं म्हसीकी। वय्‌कलं ट्रोब्रियान्ड न्हसिभुपुचलय् सुदूर ख्यःज्या यानाः नां जाःगु अध्ययन यानादील। वय्‌कःया नांजाःगु सफू 'आर्गोनट्स अफ द वेस्टर्न प्यासिफिक' (Argonauts of the Western Pacific) खः। वय्‌कलं प्रकार्यवाद (Functionalism) या मानवशास्त्रीय सिद्धान्त विकास यानादील। वय्‌कःया कथं सांस्कृतिक परम्परात व संस्थात मनुया आधारभूत शारीरिक व मनोवैज्ञानिक आवश्यकता पूवंकेत दइगु खः। वय्‌कःया ज्यां मानवशास्त्रयात सफूया अध्ययनं लिकयाः प्रत्यक्ष व्यावहारिक ख्यलय् हयाबिल। वय्‌कः लण्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्सय् प्राध्यापक जुयादिल। वय्‌कःया अनुसन्धान पद्धतिं लिपाया मानवी अनुसन्धानय् तःधंगु हिउपाः हयाबिल। वय्‌कः अमेरिकाय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[मानवशास्त्र]] [[पुचः:मानवशास्त्र]] [[en:Bronisław Malinowski]] 5ze7z67tbdhy72ycq2dboas9tku7v9e 0 308482 1124549 2026-09-11T02:32:55Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Bronisław Malinowski]] to [[ब्रोनिस्लाभ मालिनाउस्की]] 1124549 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ब्रोनिस्लाभ मालिनाउस्की]] 9wq0niqrt5162d7knqt53ghtob1er73 0 308483 1124550 2026-09-11T02:34:50Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = एडवर्ड बर्नेज | native_name = Edward Bernays }} '''एडवर्ड बर्नेज''' (Edward Bernays; नोभेम्बर २२, १८९१ – मार्च ९, १९९५) छम्ह अस्ट्रियन-अमेरिकी जनसम्पर्क (Public Relations) विशेषज्ञ खः। वय्‌कःयात "जनसम्पर्कया अबु" (Fat... 1124550 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = एडवर्ड बर्नेज | native_name = Edward Bernays }} '''एडवर्ड बर्नेज''' (Edward Bernays; नोभेम्बर २२, १८९१ – मार्च ९, १९९५) छम्ह अस्ट्रियन-अमेरिकी जनसम्पर्क (Public Relations) विशेषज्ञ खः। वय्‌कःयात "जनसम्पर्कया अबु" (Father of Public Relations) धकाः म्हसीकिगु या। वय्‌कः नां जाःम्ह मनोविश्लेषक [[सिग्मण्ड फ्रायड]]या पासाया काय् खः। वय्‌कलं फ्रायडया मनोविज्ञान सिद्धान्तयात विज्ञापन व जनसम्पर्कय् छ्यलादील। वय्‌कलं जनमत गथे यानाः नियन्त्रण व परिवर्तन याये फइ धइगु खँय् तःधंगु अध्ययन यानादील। वय्‌कःया प्रसिद्ध सफू 'प्रोपोगान्डा' (Propaganda) खः। वय्‌कलं तःधंगु व्यापारिक संस्था व सरकारया लागिं जनमत अनुकूल यायेगु ज्या यानादील। वय्‌कःया रणनीतिं आधुनिक कर्पोरेट विज्ञापन व राजनीति प्रचारप्रसारय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। वय्‌कःया ज्यायात जनमतया वैज्ञानिक व्यवस्थापन धकाः नं धायेगु या। वय्‌कः १०३ दँया उमेरय् क्याम्ब्रिज, म्यासाचुसेट्सय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:जनसम्पर्क]] [[en:Edward Bernays]] pl0rnsu2crrh4eucionxfcu6nswquas 1124551 1124550 2026-09-11T02:34:59Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Edward Bernays]] to [[एडवर्ड बर्नेज]] 1124550 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = एडवर्ड बर्नेज | native_name = Edward Bernays }} '''एडवर्ड बर्नेज''' (Edward Bernays; नोभेम्बर २२, १८९१ – मार्च ९, १९९५) छम्ह अस्ट्रियन-अमेरिकी जनसम्पर्क (Public Relations) विशेषज्ञ खः। वय्‌कःयात "जनसम्पर्कया अबु" (Father of Public Relations) धकाः म्हसीकिगु या। वय्‌कः नां जाःम्ह मनोविश्लेषक [[सिग्मण्ड फ्रायड]]या पासाया काय् खः। वय्‌कलं फ्रायडया मनोविज्ञान सिद्धान्तयात विज्ञापन व जनसम्पर्कय् छ्यलादील। वय्‌कलं जनमत गथे यानाः नियन्त्रण व परिवर्तन याये फइ धइगु खँय् तःधंगु अध्ययन यानादील। वय्‌कःया प्रसिद्ध सफू 'प्रोपोगान्डा' (Propaganda) खः। वय्‌कलं तःधंगु व्यापारिक संस्था व सरकारया लागिं जनमत अनुकूल यायेगु ज्या यानादील। वय्‌कःया रणनीतिं आधुनिक कर्पोरेट विज्ञापन व राजनीति प्रचारप्रसारय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। वय्‌कःया ज्यायात जनमतया वैज्ञानिक व्यवस्थापन धकाः नं धायेगु या। वय्‌कः १०३ दँया उमेरय् क्याम्ब्रिज, म्यासाचुसेट्सय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:जनसम्पर्क]] [[en:Edward Bernays]] pl0rnsu2crrh4eucionxfcu6nswquas 0 308484 1124552 2026-09-11T02:34:59Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Edward Bernays]] to [[एडवर्ड बर्नेज]] 1124552 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[एडवर्ड बर्नेज]] 54c0vhuco1htn1r0u8j7l9n3rn6vvut 0 308485 1124553 2026-09-11T02:36:53Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = मार्गरेट मीड | native_name = Margaret Mead }} '''मार्गरेट मीड''' (Margaret Mead; डिसेम्बर १६, १९०१ – नोभेम्बर १५, १९७८) छम्ह नां जाःम्ह अमेरिकी सांस्कृतिक मानवशास्त्री खः। वय्‌कलं प्रशान्त महासागरीय... 1124553 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = मार्गरेट मीड | native_name = Margaret Mead }} '''मार्गरेट मीड''' (Margaret Mead; डिसेम्बर १६, १९०१ – नोभेम्बर १५, १९७८) छम्ह नां जाःम्ह अमेरिकी सांस्कृतिक मानवशास्त्री खः। वय्‌कलं प्रशान्त महासागरीय क्षेत्रया संस्कृति, लिङ्ग, व मस्तय्‌गु विकासया अध्ययन यानादील। वय्‌कःया प्रसिद्ध सफू 'कमिंग अफ एज इन समोआ' (Coming of Age in Samoa) खः। थ्व सफूति वय्‌कलं समोआया ल्याम्ह/ल्यासे व्यवहारया सांस्कृतिक पक्ष न्ह्यःने तयादील। वय्‌कःया अनुसन्धानं क्यन कि मनुया व्यवहार व व्यक्तित्व जैविक स्वया सांस्कृतिक वातावरणं अप्वः निर्धारित जुइ। वय्‌कलं पश्चिमी समाजया लिङ्ग सम्बन्धी परम्परागत अवधारणायात चुनौती बियादील। वय्‌कः सार्वजनिक ख्यलय् मानवशास्त्रया महत्त्वयात न्ह्यःने हयेत सफल जुयादिल। वय्‌कलं अमेरिकन म्यूजियम अफ नेचुरल हिस्ट्रीय् तःधंगु ई तक ज्या यानादील। वय्‌कःया च्वसुं १९६० व १९७० या दशकया मिसा अधिकार आन्दोलनय् तःधंगु प्रभाव लाकल। वय्‌कः न्युयोर्क शहरय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[मानवशास्त्र]] [[पुचः:मानवशास्त्र]] [[en:Margaret Mead]] i7mfuifinrvull8ml5cs915ir5au9s2 1124554 1124553 2026-09-11T02:37:01Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Margaret Mead]] to [[मार्गरेट मीड]] 1124553 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = मार्गरेट मीड | native_name = Margaret Mead }} '''मार्गरेट मीड''' (Margaret Mead; डिसेम्बर १६, १९०१ – नोभेम्बर १५, १९७८) छम्ह नां जाःम्ह अमेरिकी सांस्कृतिक मानवशास्त्री खः। वय्‌कलं प्रशान्त महासागरीय क्षेत्रया संस्कृति, लिङ्ग, व मस्तय्‌गु विकासया अध्ययन यानादील। वय्‌कःया प्रसिद्ध सफू 'कमिंग अफ एज इन समोआ' (Coming of Age in Samoa) खः। थ्व सफूति वय्‌कलं समोआया ल्याम्ह/ल्यासे व्यवहारया सांस्कृतिक पक्ष न्ह्यःने तयादील। वय्‌कःया अनुसन्धानं क्यन कि मनुया व्यवहार व व्यक्तित्व जैविक स्वया सांस्कृतिक वातावरणं अप्वः निर्धारित जुइ। वय्‌कलं पश्चिमी समाजया लिङ्ग सम्बन्धी परम्परागत अवधारणायात चुनौती बियादील। वय्‌कः सार्वजनिक ख्यलय् मानवशास्त्रया महत्त्वयात न्ह्यःने हयेत सफल जुयादिल। वय्‌कलं अमेरिकन म्यूजियम अफ नेचुरल हिस्ट्रीय् तःधंगु ई तक ज्या यानादील। वय्‌कःया च्वसुं १९६० व १९७० या दशकया मिसा अधिकार आन्दोलनय् तःधंगु प्रभाव लाकल। वय्‌कः न्युयोर्क शहरय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[मानवशास्त्र]] [[पुचः:मानवशास्त्र]] [[en:Margaret Mead]] i7mfuifinrvull8ml5cs915ir5au9s2 0 308486 1124555 2026-09-11T02:37:01Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Margaret Mead]] to [[मार्गरेट मीड]] 1124555 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मार्गरेट मीड]] 37l8mnv0qvulqpmd69w0qz1vokt2l8i 0 308487 1124556 2026-09-11T02:38:42Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = टालकोट पार्सन्स | native_name = Talcott Parsons }} '''टालकोट पार्सन्स''' (Talcott Parsons; डिसेम्बर १३, १९०२ – मे ८, १९७९) छम्ह नां जाःम्ह अमेरिकी समाजशास्त्री खः। वय्‌कः २०गू शताब्दीया अमेरिकाया दकलय् प... 1124556 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = टालकोट पार्सन्स | native_name = Talcott Parsons }} '''टालकोट पार्सन्स''' (Talcott Parsons; डिसेम्बर १३, १९०२ – मे ८, १९७९) छम्ह नां जाःम्ह अमेरिकी समाजशास्त्री खः। वय्‌कः २०गू शताब्दीया अमेरिकाया दकलय् प्रभावशाली समाजशास्त्री मध्ये छम्ह खः। वय्‌कलं संरचनात्मक प्रकार्यवाद (Structural Functionalism) या सिद्धान्त विकास यानादील। वय्‌कःया मू सफू 'द स्ट्रक्चर अफ सोसल एक्शन' व 'द सोसल सिस्टम' खः। वय्‌कलं समाजयात छगू जटिल प्रणालीया कथं क्यनादील, गन सकल ब्वःतेसं समाजया स्थायित्वया लागिं ज्या याइ। वय्‌कलं "AGIL मोदेल" या अवधारणा हयादील, गुकिं समाजया प्यंगू आधारभूत आवश्यकता (Adaptation, Goal Attainment, Integration, Latency) या व्याख्या याइ। वय्‌कलं हार्भर्ड विश्वविद्यालयय् तःधंगु ई तक प्राध्यापक जुयाः ज्या यानादील। वय्‌कःया सिद्धान्तं अमेरिकन समाजशास्त्रयात तःधंगु मार्गदर्शन यात। वय्‌कः जर्मनीइ मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:समाजशास्त्र]] [[en:Talcott Parsons]] kzfxqrp391z6rjgktn8uoy9n7em56im 1124557 1124556 2026-09-11T02:38:49Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Talcott Parsons]] to [[टालकोट पार्सन्स]] 1124556 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = टालकोट पार्सन्स | native_name = Talcott Parsons }} '''टालकोट पार्सन्स''' (Talcott Parsons; डिसेम्बर १३, १९०२ – मे ८, १९७९) छम्ह नां जाःम्ह अमेरिकी समाजशास्त्री खः। वय्‌कः २०गू शताब्दीया अमेरिकाया दकलय् प्रभावशाली समाजशास्त्री मध्ये छम्ह खः। वय्‌कलं संरचनात्मक प्रकार्यवाद (Structural Functionalism) या सिद्धान्त विकास यानादील। वय्‌कःया मू सफू 'द स्ट्रक्चर अफ सोसल एक्शन' व 'द सोसल सिस्टम' खः। वय्‌कलं समाजयात छगू जटिल प्रणालीया कथं क्यनादील, गन सकल ब्वःतेसं समाजया स्थायित्वया लागिं ज्या याइ। वय्‌कलं "AGIL मोदेल" या अवधारणा हयादील, गुकिं समाजया प्यंगू आधारभूत आवश्यकता (Adaptation, Goal Attainment, Integration, Latency) या व्याख्या याइ। वय्‌कलं हार्भर्ड विश्वविद्यालयय् तःधंगु ई तक प्राध्यापक जुयाः ज्या यानादील। वय्‌कःया सिद्धान्तं अमेरिकन समाजशास्त्रयात तःधंगु मार्गदर्शन यात। वय्‌कः जर्मनीइ मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:समाजशास्त्र]] [[en:Talcott Parsons]] kzfxqrp391z6rjgktn8uoy9n7em56im 0 308488 1124558 2026-09-11T02:38:49Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Talcott Parsons]] to [[टालकोट पार्सन्स]] 1124558 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[टालकोट पार्सन्स]] fijc3xlwsldk2n9un8llsaux6tsj273 0 308489 1124559 2026-09-11T02:40:37Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = थियोडोर डब्ल्यू अडोर्नो | native_name = Theodor W. Adorno }} '''थियोडोर डब्ल्यू अडोर्नो''' (Theodor W. Adorno; सेप्टेम्बर ११, १९०३ – अगस्ट ६, १९६९) छम्ह जर्मन दार्शनिक, समाजशास्त्री व संगीतशास्त्री खः। वय्... 1124559 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = थियोडोर डब्ल्यू अडोर्नो | native_name = Theodor W. Adorno }} '''थियोडोर डब्ल्यू अडोर्नो''' (Theodor W. Adorno; सेप्टेम्बर ११, १९०३ – अगस्ट ६, १९६९) छम्ह जर्मन दार्शनिक, समाजशास्त्री व संगीतशास्त्री खः। वय्‌कः फ्र्याङ्कफर्ट स्कूल (Frankfurt School) या क्रिटिकल थ्योरी (Critical Theory) या मू विचारक मध्ये छम्ह खः। वय्‌कलं म्याक्स होर्कहाइमर नाप जानाः 'डायलेक्टिक अफ इनलाइटनमेन्ट' नांया नां जाःगु सफू च्वयादील। वय्‌कःया ज्यां आधुनिक पुँजीवादी समाज, संस्कृति उद्योग (Culture Industry), व अधिनायकवादया कडा आलोचना यात। वय्‌कःया कथं आधुनिक जनसंस्कृतिं मनुयात निष्क्रिय व नियन्त्रित याइ। वय्‌कलं 'द अथरिटेरियन पर्सनालिटी' नांया सामाजिक-मनोवैज्ञानिक अध्ययनय् नं तःधंगु योगदान बियादील। वय्‌कः संगीतया सिद्धान्त व सौन्दर्यशास्त्रया नं तःधंगु ज्ञाता खः। वय्‌कःया विचारं आधुनिक सामाजिक चिन्तन व नव-मार्क्सवादय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। वय्‌कः स्विट्जरल्याण्डय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:दार्शनिक]] [[en:Theodor W. Adorno]] iwmitj5ng18qiukgqgc06a47trriqo8 1124560 1124559 2026-09-11T02:40:46Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Theodor W. Adorno]] to [[थियोडोर डब्ल्यू अडोर्नो]] 1124559 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = थियोडोर डब्ल्यू अडोर्नो | native_name = Theodor W. Adorno }} '''थियोडोर डब्ल्यू अडोर्नो''' (Theodor W. Adorno; सेप्टेम्बर ११, १९०३ – अगस्ट ६, १९६९) छम्ह जर्मन दार्शनिक, समाजशास्त्री व संगीतशास्त्री खः। वय्‌कः फ्र्याङ्कफर्ट स्कूल (Frankfurt School) या क्रिटिकल थ्योरी (Critical Theory) या मू विचारक मध्ये छम्ह खः। वय्‌कलं म्याक्स होर्कहाइमर नाप जानाः 'डायलेक्टिक अफ इनलाइटनमेन्ट' नांया नां जाःगु सफू च्वयादील। वय्‌कःया ज्यां आधुनिक पुँजीवादी समाज, संस्कृति उद्योग (Culture Industry), व अधिनायकवादया कडा आलोचना यात। वय्‌कःया कथं आधुनिक जनसंस्कृतिं मनुयात निष्क्रिय व नियन्त्रित याइ। वय्‌कलं 'द अथरिटेरियन पर्सनालिटी' नांया सामाजिक-मनोवैज्ञानिक अध्ययनय् नं तःधंगु योगदान बियादील। वय्‌कः संगीतया सिद्धान्त व सौन्दर्यशास्त्रया नं तःधंगु ज्ञाता खः। वय्‌कःया विचारं आधुनिक सामाजिक चिन्तन व नव-मार्क्सवादय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। वय्‌कः स्विट्जरल्याण्डय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:दार्शनिक]] [[en:Theodor W. Adorno]] iwmitj5ng18qiukgqgc06a47trriqo8 0 308490 1124561 2026-09-11T02:40:46Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Theodor W. Adorno]] to [[थियोडोर डब्ल्यू अडोर्नो]] 1124561 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[थियोडोर डब्ल्यू अडोर्नो]] i90g6afz9zpulko2jkkjufc5yaprg1d 0 308491 1124562 2026-09-11T02:42:39Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = क्लाउद लेभी-स्ट्रस | native_name = Claude Lévi-Strauss }} '''क्लाउद लेभी-स्ट्रस''' (Claude Lévi-Strauss; नोभेम्बर २८, १९०८ – अक्टोबर ३०, २००९) छम्ह फ्रान्सेली मानवशास्त्री व जातीयशास्त्री (Ethnologist) खः। वय्‌कःयात... 1124562 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = क्लाउद लेभी-स्ट्रस | native_name = Claude Lévi-Strauss }} '''क्लाउद लेभी-स्ट्रस''' (Claude Lévi-Strauss; नोभेम्बर २८, १९०८ – अक्टोबर ३०, २००९) छम्ह फ्रान्सेली मानवशास्त्री व जातीयशास्त्री (Ethnologist) खः। वय्‌कःयात संरचनात्मक मानवशास्त्र (Structural Anthropology) या अबु कथं म्हसीकीगु याइ। वय्‌कलं भाषाशास्त्रया सिद्धान्तयात मानवशास्त्रय् प्रयोग यानाः संस्कृतिया संरचना थुइकेगु ज्या यानादील। वय्‌कःया मू सफू 'द रो एण्ड द कुक्ड' व 'स्ट्रक्चरल एन्थ्रोपोलोजी' खः। वय्‌कःया कथं फुक्कं मानव मतिइ छगू हे कथंया आधारभूत संरचना दइ, गुकिं संस्कृतिया निर्माण याइ। वय्‌कलं मिथक, थःथिति (Kinship), व आचारव्यवहारया गम्भीर विश्लेषण यानादील। वय्‌कःया ज्यां structuralism धाःगु बौद्धिक आन्दोलनयात हलिंन्यंक प्रसिद्ध यानाबिल। वय्‌कःया च्वसुं मानवशास्त्र, दर्शनशास्त्र व साहित्यय् तःधंगु प्रभाव लाकल। वय्‌कः १०० दँ म्वानाः पेरिसय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[मानवशास्त्र]] [[पुचः:मानवशास्त्र]] [[en:Claude Lévi-Strauss]] fj7uqofik2zoxrbd216uhkmpz89m5d7 1124563 1124562 2026-09-11T02:42:47Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Claude Lévi-Strauss]] to [[क्लाउद लेभी-स्ट्रस]] 1124562 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = क्लाउद लेभी-स्ट्रस | native_name = Claude Lévi-Strauss }} '''क्लाउद लेभी-स्ट्रस''' (Claude Lévi-Strauss; नोभेम्बर २८, १९०८ – अक्टोबर ३०, २००९) छम्ह फ्रान्सेली मानवशास्त्री व जातीयशास्त्री (Ethnologist) खः। वय्‌कःयात संरचनात्मक मानवशास्त्र (Structural Anthropology) या अबु कथं म्हसीकीगु याइ। वय्‌कलं भाषाशास्त्रया सिद्धान्तयात मानवशास्त्रय् प्रयोग यानाः संस्कृतिया संरचना थुइकेगु ज्या यानादील। वय्‌कःया मू सफू 'द रो एण्ड द कुक्ड' व 'स्ट्रक्चरल एन्थ्रोपोलोजी' खः। वय्‌कःया कथं फुक्कं मानव मतिइ छगू हे कथंया आधारभूत संरचना दइ, गुकिं संस्कृतिया निर्माण याइ। वय्‌कलं मिथक, थःथिति (Kinship), व आचारव्यवहारया गम्भीर विश्लेषण यानादील। वय्‌कःया ज्यां structuralism धाःगु बौद्धिक आन्दोलनयात हलिंन्यंक प्रसिद्ध यानाबिल। वय्‌कःया च्वसुं मानवशास्त्र, दर्शनशास्त्र व साहित्यय् तःधंगु प्रभाव लाकल। वय्‌कः १०० दँ म्वानाः पेरिसय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[मानवशास्त्र]] [[पुचः:मानवशास्त्र]] [[en:Claude Lévi-Strauss]] fj7uqofik2zoxrbd216uhkmpz89m5d7 0 308492 1124564 2026-09-11T02:42:47Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Claude Lévi-Strauss]] to [[क्लाउद लेभी-स्ट्रस]] 1124564 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[क्लाउद लेभी-स्ट्रस]] pou72zmoohl78hgvefdbgjkxpskbi8l 0 308493 1124565 2026-09-11T02:44:29Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = क्लिफोर्ड गिर्ट्ज | native_name = Clifford Geertz }} '''क्लिफोर्ड गिर्ट्ज''' (Clifford Geertz; अगस्ट २३, १९२६ – जुलाई ३, २००६) छम्ह अमेरिकी सांस्कृतिक मानवशास्त्री खः। वय्‌कः व्याख्यात्मक मानवशास्त्र (In... 1124565 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = क्लिफोर्ड गिर्ट्ज | native_name = Clifford Geertz }} '''क्लिफोर्ड गिर्ट्ज''' (Clifford Geertz; अगस्ट २३, १९२६ – जुलाई ३, २००६) छम्ह अमेरिकी सांस्कृतिक मानवशास्त्री खः। वय्‌कः व्याख्यात्मक मानवशास्त्र (Interpretive Anthropology) या विकासया लागिं नां जाः। वय्‌कःया दकलय् प्रसिद्ध सफू 'द इन्टरप्रिटेशन अफ कल्चर' (The Interpretation of Cultures) खः। वय्‌कलं संस्कृतियात छगू प्रतीकात्मक प्रणालीया कथं कयादील, गुकियात थुइकेत अर्थया व्याख्या यायेगु आवश्यक दु। वय्‌कलं "थिक डिस्क्रिप्शन" (Thick Description) या अनुसन्धान पद्धति न्ह्यःने तयादील। थ्व पद्धतिं सामाजिक व्यवहारया सूक्ष्म व गम्भीर अर्थ शोध याइ। वय्‌कलं इन्डोनेसिया (जाभा, बाली) व मोरक्कोय् तःधंगु ख्यःज्या यानादील। वय्‌कः इन्स्टिच्युट फर एडभान्स स्टडी, प्रिन्सटनय् प्राध्यापक जुयादिल। वय्‌कःया विचारं मानवशास्त्र स्वया पिने नं इतिहास व साहित्य अध्ययनय् तःधंगु प्रभाव लाकल। वय्‌कः फिलाडेल्फियाय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[मानवशास्त्र]] [[पुचः:मानवशास्त्र]] [[en:Clifford Geertz]] 3rn2pdw9ks56apu73h8futyr0oqa2wv 1124566 1124565 2026-09-11T02:44:37Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Clifford Geertz]] to [[क्लिफोर्ड गिर्ट्ज]] 1124565 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = क्लिफोर्ड गिर्ट्ज | native_name = Clifford Geertz }} '''क्लिफोर्ड गिर्ट्ज''' (Clifford Geertz; अगस्ट २३, १९२६ – जुलाई ३, २००६) छम्ह अमेरिकी सांस्कृतिक मानवशास्त्री खः। वय्‌कः व्याख्यात्मक मानवशास्त्र (Interpretive Anthropology) या विकासया लागिं नां जाः। वय्‌कःया दकलय् प्रसिद्ध सफू 'द इन्टरप्रिटेशन अफ कल्चर' (The Interpretation of Cultures) खः। वय्‌कलं संस्कृतियात छगू प्रतीकात्मक प्रणालीया कथं कयादील, गुकियात थुइकेत अर्थया व्याख्या यायेगु आवश्यक दु। वय्‌कलं "थिक डिस्क्रिप्शन" (Thick Description) या अनुसन्धान पद्धति न्ह्यःने तयादील। थ्व पद्धतिं सामाजिक व्यवहारया सूक्ष्म व गम्भीर अर्थ शोध याइ। वय्‌कलं इन्डोनेसिया (जाभा, बाली) व मोरक्कोय् तःधंगु ख्यःज्या यानादील। वय्‌कः इन्स्टिच्युट फर एडभान्स स्टडी, प्रिन्सटनय् प्राध्यापक जुयादिल। वय्‌कःया विचारं मानवशास्त्र स्वया पिने नं इतिहास व साहित्य अध्ययनय् तःधंगु प्रभाव लाकल। वय्‌कः फिलाडेल्फियाय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[मानवशास्त्र]] [[पुचः:मानवशास्त्र]] [[en:Clifford Geertz]] 3rn2pdw9ks56apu73h8futyr0oqa2wv 0 308494 1124567 2026-09-11T02:44:37Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Clifford Geertz]] to [[क्लिफोर्ड गिर्ट्ज]] 1124567 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[क्लिफोर्ड गिर्ट्ज]] j7iydw6nrpnrwa65n09aeq171wkv20t 0 308495 1124568 2026-09-11T02:46:09Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: {{Infobox person | name = पियरे बोर्दिउ | native_name = Pierre Bourdieu }} '''पियरे बोर्दिउ''' (Pierre Bourdieu; अगस्ट १, १९३० – जनवरी २३, २००२) छम्ह नां जाःम्ह फ्रान्सेली समाजशास्त्री, दार्शनिक व जन-बुद्धिजीवी खः। वय्‌कःया ज्यां... 1124568 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = पियरे बोर्दिउ | native_name = Pierre Bourdieu }} '''पियरे बोर्दिउ''' (Pierre Bourdieu; अगस्ट १, १९३० – जनवरी २३, २००२) छम्ह नां जाःम्ह फ्रान्सेली समाजशास्त्री, दार्शनिक व जन-बुद्धिजीवी खः। वय्‌कःया ज्यां समाजशास्त्र, शिक्षा व संस्कृति अध्ययनय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। वय्‌कलं "ह्याबिटस" (Habitus), "सांस्कृतिक पूँजी" (Cultural Capital), व "ख्यः" (Field) थेंज्याःगु सामाजिक अवधारणा विकसित यानादील। वय्‌कःया मू सफू 'डिस्टिंक्शन: अ सोसल क्रिटिक अफ द जजमेन्ट अफ टेस्ट' खः। थ्व सफूति वय्‌कलं मनुया सौन्दर्य व रुचि गथे यानाः सामाजिक वर्ग नाप स्वानाच्वं धकाः क्यनादीगु दु। वय्‌कलं समाजय् प्रभुत्व व असमानता गथे यानाः सांस्कृतिक माध्यमं निरन्तरता काइ धइगु खँया विश्लेषण यानादील। वय्‌कः कलेज द फ्रान्सय् समाजशास्त्रया अध्यक्ष जुयादिल। वय्‌कः सामाजिक न्याय व नव-उदारवादया विरोधय् नं सक्रीय जुयादिल। वय्‌कः पेरिसय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:समाजशास्त्र]] [[en:Pierre Bourdieu]] 037o3zq1xmwrafxrzbcvsq7ni80ztjb 1124569 1124568 2026-09-11T02:46:17Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Pierre Bourdieu]] to [[पियरे बोर्दिउ]] 1124568 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = पियरे बोर्दिउ | native_name = Pierre Bourdieu }} '''पियरे बोर्दिउ''' (Pierre Bourdieu; अगस्ट १, १९३० – जनवरी २३, २००२) छम्ह नां जाःम्ह फ्रान्सेली समाजशास्त्री, दार्शनिक व जन-बुद्धिजीवी खः। वय्‌कःया ज्यां समाजशास्त्र, शिक्षा व संस्कृति अध्ययनय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। वय्‌कलं "ह्याबिटस" (Habitus), "सांस्कृतिक पूँजी" (Cultural Capital), व "ख्यः" (Field) थेंज्याःगु सामाजिक अवधारणा विकसित यानादील। वय्‌कःया मू सफू 'डिस्टिंक्शन: अ सोसल क्रिटिक अफ द जजमेन्ट अफ टेस्ट' खः। थ्व सफूति वय्‌कलं मनुया सौन्दर्य व रुचि गथे यानाः सामाजिक वर्ग नाप स्वानाच्वं धकाः क्यनादीगु दु। वय्‌कलं समाजय् प्रभुत्व व असमानता गथे यानाः सांस्कृतिक माध्यमं निरन्तरता काइ धइगु खँया विश्लेषण यानादील। वय्‌कः कलेज द फ्रान्सय् समाजशास्त्रया अध्यक्ष जुयादिल। वय्‌कः सामाजिक न्याय व नव-उदारवादया विरोधय् नं सक्रीय जुयादिल। वय्‌कः पेरिसय् मन्त। ==स्वयादिसँ== * [[समाजशास्त्र]] [[पुचः:समाजशास्त्र]] [[en:Pierre Bourdieu]] 037o3zq1xmwrafxrzbcvsq7ni80ztjb 0 308496 1124570 2026-09-11T02:46:17Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Pierre Bourdieu]] to [[पियरे बोर्दिउ]] 1124570 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[पियरे बोर्दिउ]] s1skae31o4la3trknjoxe1lm128shvd 0 308497 1124571 2026-09-11T02:51:47Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''अजुरान सल्तनत''' (Ajuran Sultanate) छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागर... 1124571 wikitext text/x-wiki '''अजुरान सल्तनत''' (Ajuran Sultanate) छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[सोमालिया]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Ajuran Sultanate]] iwrs6pk6bngwe6snso37zr0w58qf9w8 1124573 1124571 2026-09-11T02:52:31Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Ajuran Sultanate]] to [[अजुरान सल्तनत]] 1124571 wikitext text/x-wiki '''अजुरान सल्तनत''' (Ajuran Sultanate) छगू सोमाली मुस्मां साम्राज्य खः, गुकिं १३गु निसें १७गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् शासन याःगु खः। थ्व राज्य मध्यकालीन युगय् हिन्द महासागरया व्यापारय् छगू प्रभावशाली शक्तिया रूपय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था अजुरान राजवंशं याःगु खः, गुकिं [[सोमालिया]]या मध्य व दक्षिण ब्वयात छधी यानाः छगू केन्द्रीकृत राज्य निर्माण यात। थ्व सल्तनत थगु परिष्कृत ल-सीका (hydrological engineering) व [[क्वाः]] दयेकेगु निंतिं नांजाः। थःगु बुँज्याया सिंचाई प्रणालीयात सशक्त यायेत इपिं हाइड्रोलिक इन्जिनियरिङय् विशेषज्ञ जुयाच्वन। अजुरान सल्तनतं [[मोगादिशु]] व मेमेगु तटीय नगरतया माध्यमं चीन, भारत, फारस व अरब निसें व्यापारिक स्वापू तयातःगु खः। थ्व राज्यं समुद्र पारया रेशम, मस्ला व वसः व्यापारयात नियन्त्रण यात। थ्व सल्तनतया जलसेनां विदेशी आक्रमणकारीत, विशेष यानाः पोर्चुगिजतयेत सोमाली तटं पराजित यानाः थःगु क्षेत्रया रक्षा यात। थ्व साम्राज्यय् इस्लामी कानून (शरीया) व कर प्रणाली पूर्ण रूपं लागू जुयाच्वन। १७गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक विद्रोह व स्थानीय कबीलातेगु स्वायत्तताया कारणं थ्व साम्राज्यया पतन जुल। थ्व साम्राज्यं अफ्रिकाय् इस्लामी स्थापत्य व जल-इन्जिनियरिङया तःधंगु योगदान बियावंगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[सोमालिया]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Ajuran Sultanate]] iwrs6pk6bngwe6snso37zr0w58qf9w8 0 308498 1124574 2026-09-11T02:52:31Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Ajuran Sultanate]] to [[अजुरान सल्तनत]] 1124574 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अजुरान सल्तनत]] t3r43ubna5gqhjp9039kpjeb44pl0v8 0 308499 1124576 2026-09-11T02:56:05Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''अल्मोराविद राजवंश''' (Almoravid dynasty) ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर Berber मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु... 1124576 wikitext text/x-wiki '''अल्मोराविद राजवंश''' (Almoravid dynasty) ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर Berber मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या [[अन्दालुसिया]] (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Almoravid dynasty]] os4dm591uzg9z3ztwofxykffh62p92g 1124578 1124576 2026-09-11T02:56:44Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Almoravid dynasty]] to [[अल्मोराविद राजवंश]] 1124576 wikitext text/x-wiki '''अल्मोराविद राजवंश''' (Almoravid dynasty) ११गु शताब्दीइ उत्तर अफ्रिकाय् पलिस्था जूगु छगू बर्बर Berber मुस्मां साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया उदय वर्तमान [[माउरी तानिया]] व [[मोरक्को]]या लागां सुरु जूगु खः। थ्व राजवंशया संस्थापकत बर्बर संहाजा (Sanhaja) जनजातिया मनूत खः। अब्दुल्लाह इब्न यासिनं थ्व धार्मिक व सैनिक आन्दोलनया नेतृत्व यानादीगु खः। यूसुफ इब्न ताशफिन थ्व राजवंशया छम्ह मू व शक्तिशाली शासक खः, गुम्हेस्यां मराकेश (Marrakech) नगरयात थःगु राजधानी दयेकाः साम्राज्यया विस्तार यात। अल्मोराविद राजवंशं उत्तरी अफ्रिका निसें कयाः आइबेरियन प्रायद्वीप (आधुनिक स्पेन व पोर्चुगल) या [[अन्दालुसिया]] (Al-Andalus) तक्क थःगु राज्य विस्तार यात। इपिं १०८६इ अन्दालुसियाय् वनाः क्रिश्चियन सेनायात जाल्लाका (Zallaca) या युद्धय् पराजित यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिका व भूमध्यसागरीय क्षेत्र दथुइ व्यापार व इस्लामी संस्कृतियात तःधंगु प्रवर्धन यात। अल्मोराविद साम्राज्यया पालय् कला, स्थापत्य व इस्लामी विद्वताया तःधंगु विकास जुल। १२गु शताब्दीया मध्यय् अल्मोहाद (Almohad) आन्दोलनया उदय लिपा थ्व राजवंशया पतन जुल। थ्व राजवंशं उत्तर अफ्रिका व युरोपया इतिहासय् छगू महत्त्वपूर्ण छाप त्वःतावंगु दु। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Almoravid dynasty]] os4dm591uzg9z3ztwofxykffh62p92g 0 308500 1124579 2026-09-11T02:56:44Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Almoravid dynasty]] to [[अल्मोराविद राजवंश]] 1124579 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अल्मोराविद राजवंश]] spxvn54vkn3b4g5nlgah6n98a0kbrhi 0 308501 1124580 2026-09-11T02:59:17Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''इथियोपियन साम्राज्य''' (Ethiopian Empire), गुकियात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया प... 1124580 wikitext text/x-wiki '''इथियोपियन साम्राज्य''' (Ethiopian Empire), गुकियात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। ==स्वयादिसँ== * [[इथियोपिया]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Ethiopian Empire]] 1xqq0n0kka2ru1jkycmoenk8sxzikt6 1124584 1124580 2026-09-11T03:01:55Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Ethiopian Empire]] to [[इथियोपियन साम्राज्य]] 1124580 wikitext text/x-wiki '''इथियोपियन साम्राज्य''' (Ethiopian Empire), गुकियात अक्सुम लिपाया कालखण्डय् 'अबिसिनिया' (Abyssinia) धकाः नं म्हसीकी, अफ्रिकाया छगू ऐतिहासिक साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य १२७०इ सोलोमोनिक राजवंशया पलिस्था निसें १९७४ तक्क अस्तित्वय् दयातःगु खः। थ्व साम्राज्य अफ्रिकाया नेकू (Horn of Africa) लागाय् लाःगु आधुनिक इथियोपिया व इरिट्रियाया क्षेत्रय् दयाच्वन। थ्व अफ्रिकाया उप-सहारा क्षेत्रया दकलय् पुलांगु व निरन्तरता दुगु स्वतन्त्र राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्यय् इसाई धर्म (इथियोपियन अर्थोडक्स चर्च) राजकीय धर्मया रूपय् स्थापित जुयाच्वन। साम्राज्यया इतिहासय् अरब, उस्मानी (Ottoman) साम्राज्य व जःलाखःला मुस्मां सल्तनतत नाप यक्व युद्धत जुल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् सम्राट मेनेलिक द्वितीयं साम्राज्यया सीमा विस्तार यानाः आधुनिक इथियोपियाया रूप दयेकल। इथियोपियन साम्राज्यं १८९६इ अड्वाया युद्धय् (Battle of Adwa) इटालियन सेनायात पराजित यानाः अफ्रिकाय् युरोपीय औपनिवेशिक विस्तारयात पनाबिल। थ्व कारणं इथियोपिया औपनिवेशिक युगय् नं थःगु स्वतन्त्रता कायम यायेफूगु अफ्रिकन देय् जुल। साम्राज्यया अन्तिम सम्राट हैल सेलासी १ खः, गुम्हेसित १९७४इ सैनिक तख्तापलटं पदच्युत यात। थ्व साम्राज्यया इतिहास अफ्रिकन स्वाभिमान व संस्कृतिया प्रतीकया कथं कायेगु या। ==स्वयादिसँ== * [[इथियोपिया]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Ethiopian Empire]] 1xqq0n0kka2ru1jkycmoenk8sxzikt6 0 308502 1124585 2026-09-11T03:01:55Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Ethiopian Empire]] to [[इथियोपियन साम्राज्य]] 1124585 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[इथियोपियन साम्राज्य]] pypdp0lsqtfpkntmwfbbjvm9db9qxzt 0 308503 1124587 2026-09-11T03:04:39Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''घाना साम्राज्य''' (Ghana Empire) पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क कायम जुयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसी... 1124587 wikitext text/x-wiki '''घाना साम्राज्य''' (Ghana Empire) पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क कायम जुयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Ghana Empire]] nv7vqnmifq74o1xx4hdudgir8vg3lgj 1124590 1124587 2026-09-11T03:06:23Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Ghana Empire]] to [[घाना साम्राज्य]] 1124587 wikitext text/x-wiki '''घाना साम्राज्य''' (Ghana Empire) पश्चिमी अफ्रिकाय् ३०० निसें १२३५ तक्क कायम जुयाच्वंगु छगू शक्तिशाली मध्यकालीन साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्ययात स्थानीय भाषाय् 'वागादु' (Wagadou) धकाः नं म्हसीकी। आधुनिक घाना देय् स्वया पृथक थ थ्व साम्राज्य वर्तमान [[माउरी तानिया]], [[सेनेगल]] व [[माली]]या क्षेत्रय् लाःगु खः। सोनिनके (Soninke) प्रजातिया मनूतयेसं थ थ्व साम्राज्यया पलिस्था याःगु खः। साम्राज्यया मू राजधानी [[कुम्बी सालेह]] (Koumbi Saleh) खः, गन व्यापार व शासनया तःधंगु केन्द्र दयाच्वन। घाना साम्राज्य सहारा पार (Trans-Saharan) व्यापारया मू केन्द्र खः, गन लुँ व चि (salt) या व्यापार दकलय् मू खः। साम्राज्यया जुजुयात 'घाना' (युद्धया नायक) धाइगु खः, गुकिया नामं लिपा साम्राज्यया नामकरण जुल। घानाया जुजुतयेसं थःगु राज्यय् लुँया व्यापारय् कर तयाः अपार सम्पत्ति आर्जन यात। थ्व राज्यं भूमध्यसागरीय लागा व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ व्यापारिक बहुल स्वापू दयेकल। ११गु शताब्दी लिपा उत्तर अफ्रिकाया [[अल्मोराविद]]या आक्रमण व व्यापारिक मार्गया परिवर्तनं घाना साम्राज्य कमजोर जुयावन। १२३५इ सोसः (Soso) साम्राज्य व लिपा माली साम्राज्यं थुकियात थःगु अधीनय् यात। थ्व साम्राज्यं पश्चिमी अफ्रिकाय् राज्य निर्माण व व्यापारया जग दयेकल। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Ghana Empire]] nv7vqnmifq74o1xx4hdudgir8vg3lgj 0 308504 1124591 2026-09-11T03:06:23Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Ghana Empire]] to [[घाना साम्राज्य]] 1124591 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[घाना साम्राज्य]] 4hiyqz738banioo3z8h3h7im7fm24qc 0 308505 1124593 2026-09-11T03:07:45Z Eukesh 11 Redirected page to [[अल्मोराविद राजवंश]] 1124593 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अल्मोराविद राजवंश]] spxvn54vkn3b4g5nlgah6n98a0kbrhi 0 308506 1124594 2026-09-11T03:10:39Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''कानेम–बोर्नु साम्राज्य''' (Kanem–Bornu Empire) मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चा... 1124594 wikitext text/x-wiki '''कानेम–बोर्नु साम्राज्य''' (Kanem–Bornu Empire) मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Kanem–Bornu Empire]] m5pl58mdwmf4yf7n2xoc1xjxxbuqh2p 1124597 1124594 2026-09-11T03:12:31Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Kanem–Bornu Empire]] to [[कानेम–बोर्नु साम्राज्य]] 1124594 wikitext text/x-wiki '''कानेम–बोर्नु साम्राज्य''' (Kanem–Bornu Empire) मध्य अफ्रिकाय् ९गु शताब्दी निसें १९गु शताब्दी तक्क न्हापां कानेम व लिपा बोर्नुया रूपय् दयाच्वंगु छगू तःधंगु साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्य चाड पुखू (Lake Chad) या नाप-लागाय् लाःगु आधुनिक [[नाइजेरिया]], [[नाइजर]], [[चाड]] व [[क्यामरुन]]या भागय् दयाच्वन। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सेफुवा (Sayfawa) राजवंशं याःगु खः, गुकिं अफ्रिकाय् दकलय् ताःहाकःगु समय तक्क शासन यात। ११गु शताब्दीइ थ्व साम्राज्यया शासकतयेसं इस्लाम धर्म स्वीकार यात, गुकिं थुकियात इस्लामी जगत नाप स्वायेत ग्वाहालि यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा व्यापार, मुख्यतया दास, सलः व वसःया व्यापारय् आधारित जुयाच्वन। १४गु शताब्दीइ आन्तरिक संघर्ष व बिलाला (Bulala) जनजातिया आक्रमणया कारणं साम्राज्यया केन्द्र कानेमं बोर्नु लागाय् स्थानान्तरण जुल। १६गु शताब्दीइ इद्रिस अलोमा (Idris Alooma) या शासनकालय् थ्व साम्राज्य थःगु शक्तिया उत्कर्षय् थ्यन। अलोमां साम्राज्यय् सैनिक सुधार यानाः [[उस्मानी साम्राज्य]] नाप तुपः/बन्दुक व सैनिक सल्लाहकार हयाः सेनायात आधुनिक यात। थ्व साम्राज्यं सहारा पार व्यापार मार्गया सुरक्षा व नियन्त्रण यात। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् आन्तरिक कमजोरी व फुलाणी जिहाद लिपा १८९३इ राबिह जुबैरया आक्रमणं थ थ्व साम्राज्यया अन्त्य जुल। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Kanem–Bornu Empire]] m5pl58mdwmf4yf7n2xoc1xjxxbuqh2p 0 308507 1124598 2026-09-11T03:12:31Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Kanem–Bornu Empire]] to [[कानेम–बोर्नु साम्राज्य]] 1124598 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[कानेम–बोर्नु साम्राज्य]] figwh0gz9ivch3q8q9frp05h2h55ikx 0 308508 1124599 2026-09-11T03:12:54Z Eukesh 11 Redirected page to [[कानेम–बोर्नु साम्राज्य]] 1124599 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[कानेम–बोर्नु साम्राज्य]] figwh0gz9ivch3q8q9frp05h2h55ikx 0 308509 1124602 2026-09-11T03:14:06Z Eukesh 11 Redirected page to [[क्यामेरून]] 1124602 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[क्यामेरून]] ip4xcnvkyu120ig1wqvnljj9y10msht 0 308510 1124605 2026-09-11T03:19:10Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''माली साम्राज्य''' (Mali Empire) पश्चिमी अफ्रिकाय् १२३५ निसें १६७० तक्क दयाच्वंगु छगू विशाल व तःमि मन्दिङ्गो (Mandinka) साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सुन्दिआता केइता (Sundiata Keita) नं सोसः स... 1124605 wikitext text/x-wiki '''माली साम्राज्य''' (Mali Empire) पश्चिमी अफ्रिकाय् १२३५ निसें १६७० तक्क दयाच्वंगु छगू विशाल व तःमि मन्दिङ्गो (Mandinka) साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सुन्दिआता केइता (Sundiata Keita) नं [[सोसः साम्राज्य]]यात बुकाः याःगु खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]] (Niger River) या ताःहाकःगु लागाय् दयाच्वन व थुकिया मू राजधानी [[नियानी]] (Niani) खः। माली साम्राज्यं [[घाना साम्राज्य]]या पुलांगु व्यापारिक मार्ग व लुँ-चि या खानीत थःगु नियन्त्रणय् लाकल। थुकिया दकलय् नांजाःम्ह शासक [[मान्सा मुसा]] (Mansa Musa) खः, गुम्हेस्यां १३२४इ मक्काया हज यात्रा यानाः थःगु अपार लुँ व धन-सम्पत्ति ब्वयेगु ज्या यानादिल। मान्सा मुसाया पालय् [[तिम्बक्तु]] (Timbuktu) नगर इस्लामी शिक्षा, कला व व्यापारया हलिमय् नांजाःगु केन्द्र जुल। तिम्बक्तुया संकोरे विश्वविद्यालय (Sankore University) य् द्वलंद्व पाण्डुलिपि व विद्वानत मुन। माली साम्राज्यया समृद्धिया मू आधार सहारा पार व्यापार, बुँज्या व कर प्रणाली खः। थ थ्व साम्राज्यय् 'कुरुकान फुगा' (Kurukan Fuga) नांया मौखिक संविधान आधारित कानुन लागू जुयाच्वन। १५गु शताब्दी लिपा [[सांगहाई साम्राज्य]]या उदय व आन्तरिक उत्तराधिकारया द्वन्द्वं माली साम्राज्य कमजोर जुयावन। थ्व साम्राज्ययात अफ्रिकाय् संस्कृति, समृद्धिया व इस्लामी सभ्यताया स्वर्णयुगया रूपय् कायेगु या। ==स्वयादिसँ== *[[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Mali Empire]] 526r2kmsl0y6895tuem4bjnq0r03n1l 1124607 1124605 2026-09-11T03:20:01Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Mali Empire]] to [[माली साम्राज्य]] 1124605 wikitext text/x-wiki '''माली साम्राज्य''' (Mali Empire) पश्चिमी अफ्रिकाय् १२३५ निसें १६७० तक्क दयाच्वंगु छगू विशाल व तःमि मन्दिङ्गो (Mandinka) साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सुन्दिआता केइता (Sundiata Keita) नं [[सोसः साम्राज्य]]यात बुकाः याःगु खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]] (Niger River) या ताःहाकःगु लागाय् दयाच्वन व थुकिया मू राजधानी [[नियानी]] (Niani) खः। माली साम्राज्यं [[घाना साम्राज्य]]या पुलांगु व्यापारिक मार्ग व लुँ-चि या खानीत थःगु नियन्त्रणय् लाकल। थुकिया दकलय् नांजाःम्ह शासक [[मान्सा मुसा]] (Mansa Musa) खः, गुम्हेस्यां १३२४इ मक्काया हज यात्रा यानाः थःगु अपार लुँ व धन-सम्पत्ति ब्वयेगु ज्या यानादिल। मान्सा मुसाया पालय् [[तिम्बक्तु]] (Timbuktu) नगर इस्लामी शिक्षा, कला व व्यापारया हलिमय् नांजाःगु केन्द्र जुल। तिम्बक्तुया संकोरे विश्वविद्यालय (Sankore University) य् द्वलंद्व पाण्डुलिपि व विद्वानत मुन। माली साम्राज्यया समृद्धिया मू आधार सहारा पार व्यापार, बुँज्या व कर प्रणाली खः। थ थ्व साम्राज्यय् 'कुरुकान फुगा' (Kurukan Fuga) नांया मौखिक संविधान आधारित कानुन लागू जुयाच्वन। १५गु शताब्दी लिपा [[सांगहाई साम्राज्य]]या उदय व आन्तरिक उत्तराधिकारया द्वन्द्वं माली साम्राज्य कमजोर जुयावन। थ्व साम्राज्ययात अफ्रिकाय् संस्कृति, समृद्धिया व इस्लामी सभ्यताया स्वर्णयुगया रूपय् कायेगु या। ==स्वयादिसँ== *[[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Mali Empire]] 526r2kmsl0y6895tuem4bjnq0r03n1l 1124609 1124607 2026-09-11T03:23:13Z Eukesh 11 1124609 wikitext text/x-wiki '''माली साम्राज्य''' (Mali Empire) पश्चिमी अफ्रिकाय् १२३५ निसें १६७० तक्क दयाच्वंगु छगू विशाल व तःमि मन्दिङ्गो (Mandinka) साम्राज्य खः। थ्व साम्राज्यया पलिस्था सुन्दिआता केइता (Sundiata Keita) नं [[सोसः साम्राज्य]]यात बुकाः याःगु खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]] (Niger River) या ताःहाकःगु लागाय् दयाच्वन व थुकिया मू राजधानी [[नियानी]] (Niani) खः। माली साम्राज्यं [[घाना साम्राज्य]]या पुलांगु व्यापारिक मार्ग व लुँ-चि या खानीत थःगु नियन्त्रणय् लाकल। थुकिया दकलय् नांजाःम्ह शासक [[मान्सा मुसा]] (Mansa Musa) खः, गुम्हेस्यां १३२४इ मक्काया हज यात्रा यानाः थःगु अपार लुँ व धन-सम्पत्ति ब्वयेगु ज्या यानादिल। मान्सा मुसाया पालय् [[तिम्बक्तु]] (Timbuktu) नगर इस्लामी शिक्षा, कला व व्यापारया हलिमय् नांजाःगु केन्द्र जुल। तिम्बक्तुया संकोरे विश्वविद्यालय (Sankore University) य् द्वलंद्व पाण्डुलिपि व विद्वानत मुन। माली साम्राज्यया समृद्धिया मू आधार सहारा पार व्यापार, बुँज्या व कर प्रणाली खः। थ थ्व साम्राज्यय् 'कुरुकान फुगा' (Kurukan Fuga) नांया मौखिक संविधान आधारित कानुन लागू जुयाच्वन। १५गु शताब्दी लिपा [[सांगहाई साम्राज्य]]या उदय व आन्तरिक उत्तराधिकारया द्वन्द्वं माली साम्राज्य कमजोर जुयावन। थ्व साम्राज्ययात अफ्रिकाय् संस्कृति, समृद्धिया व इस्लामी सभ्यताया स्वर्णयुगया रूपय् कायेगु या। ==शासक== ===मान्सा मुसा=== {{मू पौ|मान्सा मुसा}} '''मान्सा मुसा''' (शासनकाल: १३१२–१३३७) पश्चिम अफ्रिकाया [[माली साम्राज्य]] (Mali Empire) या झिम्हम जुजु खः। "मान्सा" धयागु उपाधि खः गुकिया अर्थ "जुजु" वा "सम्राट" जुइ। छुं स्रोत कथं वय्कःयात इतिहासया दकलय् तःमिम्ह मनूया कथं म्हसीकातःगु दु। मान्सा मुसाया पालय् माली साम्राज्य क्षेत्रफलय् तसकं तःधं जुल व थ्व लुँ व [[चि]] या व्यापारया केन्द्र जुल। वय्कःया [[मक्का]] (Mecca) या तीर्थयात्रा इतिहासय् नांजाः। मान्सा मुसाया जन्म १३गु शताब्दीया अन्त्यपाखे जूगु खः। वय्कः सुन्दियाता कीता (Sundiata Keita), गुम्हेस्यां माली साम्राज्य पलिस्था यानादीगु खः, वय्कःया काय्चा खः। मुसा जुजु जुइ न्ह्यःया जुजु अबुबकरी द्वितीय (Abu Bakr II) आन्ध्र महासागर (Atlantic Ocean) पार यायेगु अभियानय् वनाः लिहाँ मवयेवं, सन् १३१२ य् मुसा मालीया जुजु जुयादिल। सन् १३२४ य् मान्सा मुसां [[मक्का]]या तीर्थयात्रा (हज) यानादिल, गुकिं वय्कःयात हलिम न्यंकं नांजाकल। थ्व यात्राया वर्णन इतिहासय् "अभूतपूर्व" धकाः यानातःगु दु। वयकः नाप ६०,००० मनूतय्गु लवाजम (यात्रामि) दुगु खः। थुकिलि १२,००० दास दुगु खः, व हरेक दासयाके ४ पाउण्ड (१.८ केजी) लुँया कथि दुगु खः। वय्कः नाप ८० उंथ (Camels) दुगु खः, व हरेक उंथयाके ३०० पाउण्ड (१३६ केजी) लुँ दुगु खः। वय्कःया लवाजम [[इजिप्ट]]या [[कायरो]] थ्यंबलय्, मान्सा मुसां अनया गरिब जनतायात व अधिकारीतय्त उलि लुँ दान बियादिल कि, कायरोय् लुँया भाः हे कुहाँ वल। इतिहासकारतय्गु कथं, लुँया भाः सामान्य अवस्थाय् थ्यनेत १२ दँ माल। थ्व इतिहासया छगू जक अज्याःगु घटना खः गन "दान" या कारणं अर्थतन्त्रय् मुद्रास्फीति (Inflation) जुल।<ref>Goodwin, A.J.H. (1957). "The Medieval Empire of Ghana". ''South African Archaeological Bulletin''.</ref> मान्सा मुसाया शासनकालय् माली साम्राज्यया सिमाना आन्ध्र महासागर निसें आधुनिक नाइजर (Niger) खुसि तक थ्यन। थ्व साम्राज्यय् आःया [[माली]], [[सेनेगल]], [[गाम्बिया]], [[गिनी]], [[नाइजर]], [[नाइजेरिया]], [[चाड]], व [[मौरिटानिया]]या भूभाग लाः। मान्सा मुसां मक्का लिहाँ वयेगु झ्वलय् नांजाःपिं वास्तुकार व विद्वानतय्त माली ब्वना हयादिल। वय्कलं "तिम्बक्तु" शहरयात ज्ञान व व्यापारया केन्द्र दयेकादिल। सन् १३२७ य् वय्कलं तिम्बक्तुइ थ्व नांजाःगु मसजिद दयेकादिल, गुगु आः नं अन दु। वय्कःया पालय् तिम्बक्तुइ सान्कोर मदरसा (विश्वविद्यालय) पलिस्था जुल, गन हलिम न्यंकंया विद्यार्थी ब्वँ वइगु खः। थन २५,००० विद्यार्थी दुगु व हलिमया दकलय् तःधंगु पुस्तकालय मध्ये छगू दुगु खः। ==स्वयादिसँ== *[[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Mali Empire]] 35y9yps71i3oav23vrps4az92cdxrv2 0 308511 1124608 2026-09-11T03:20:01Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Mali Empire]] to [[माली साम्राज्य]] 1124608 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[माली साम्राज्य]] 3j50d63mbbjmpabq2j7teo58ku4w6lu 0 308512 1124610 2026-09-11T03:23:25Z Eukesh 11 Redirected page to [[माउरी तानिया]] 1124610 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[माउरी तानिया]] rj8gmwfb5saeenoiznddvo76i702yk0 0 308513 1124613 2026-09-11T03:29:57Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''सोङ्गहाइ साम्राज्य''' (Songhai Empire) १५गु व १६गु शताब्दीइ पश्चिमी अफ्रिकाय् स्थापित अफ्रिकन इतिहासया दकलय् तःधंगु साम्राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]]या क्षेत्रय् विक... 1124613 wikitext text/x-wiki '''सोङ्गहाइ साम्राज्य''' (Songhai Empire) १५गु व १६गु शताब्दीइ पश्चिमी अफ्रिकाय् स्थापित अफ्रिकन इतिहासया दकलय् तःधंगु साम्राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]]या क्षेत्रय् विकास जुल व थुकिया मू केन्द्र गाओ (Gao) नगर खः। न्हापा माली साम्राज्यया अधीनय् च्वंगु सांगहाईं लिपा थःगु स्वतन्त्रता कायम यानाः विशाल साम्राज्य दयेकल। साम्राज्यया महान संस्थापक सन्नी अली (Sonni Ali) नं थःगु सैनिक अभियानं [[तिम्बक्तु]] व [[जेन्ने]] (Djenné) थें जाःगु मू व्यापारिक नगरत कब्जा यात। सन्नी अली लिपा अस्किया मोहम्मद (Askia Mohammad) साम्राज्यया शासक जुल, गुम्हेस्यां केन्द्रीकृत प्रशासनिक प्रणाली व इस्लामी कानुन लागू यात। अस्किया मोहम्मदया पालय् सोङ्गहाइ साम्राज्यं कला, विज्ञान, व इस्लामी शिक्षाया ख्यले तःधंगु प्रगति यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा पार व्यापारय् आधारित जुयाच्वन, गन लुँ, दास, व चि मू व्यापारिक वस्तुत खः। सोङ्गहाइ साम्राज्यया शक्तिशाली सेना व व्यवस्थित नौसेनां [[नाइजर खुसि]]या व्यापार मार्गया सुरक्षा यानाच्वन। १५९१इ मोरक्कोया सादी राजवंशं तोन्दिबीया युद्धय् (Battle of Tondibi) आधुनिक तुपः/बन्दुक व तोपया प्रयोग यानाः सोङ्गहाइ सेनायात पराजित यात। थ थ्व पराजय लिपा सोङ्गहाइ साम्राज्य छिन्नभिन्न जुल व अफ्रिकाय् विशाल साम्राज्यतया युग क्वचाल। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Songhai Empire] lyxkoixzdzphi9p10gf32wpn6ojio5f 1124616 1124613 2026-09-11T03:31:31Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Songhai Empire]] to [[सोङ्गहाइ साम्राज्य]] 1124613 wikitext text/x-wiki '''सोङ्गहाइ साम्राज्य''' (Songhai Empire) १५गु व १६गु शताब्दीइ पश्चिमी अफ्रिकाय् स्थापित अफ्रिकन इतिहासया दकलय् तःधंगु साम्राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]]या क्षेत्रय् विकास जुल व थुकिया मू केन्द्र गाओ (Gao) नगर खः। न्हापा माली साम्राज्यया अधीनय् च्वंगु सांगहाईं लिपा थःगु स्वतन्त्रता कायम यानाः विशाल साम्राज्य दयेकल। साम्राज्यया महान संस्थापक सन्नी अली (Sonni Ali) नं थःगु सैनिक अभियानं [[तिम्बक्तु]] व [[जेन्ने]] (Djenné) थें जाःगु मू व्यापारिक नगरत कब्जा यात। सन्नी अली लिपा अस्किया मोहम्मद (Askia Mohammad) साम्राज्यया शासक जुल, गुम्हेस्यां केन्द्रीकृत प्रशासनिक प्रणाली व इस्लामी कानुन लागू यात। अस्किया मोहम्मदया पालय् सोङ्गहाइ साम्राज्यं कला, विज्ञान, व इस्लामी शिक्षाया ख्यले तःधंगु प्रगति यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा पार व्यापारय् आधारित जुयाच्वन, गन लुँ, दास, व चि मू व्यापारिक वस्तुत खः। सोङ्गहाइ साम्राज्यया शक्तिशाली सेना व व्यवस्थित नौसेनां [[नाइजर खुसि]]या व्यापार मार्गया सुरक्षा यानाच्वन। १५९१इ मोरक्कोया सादी राजवंशं तोन्दिबीया युद्धय् (Battle of Tondibi) आधुनिक तुपः/बन्दुक व तोपया प्रयोग यानाः सोङ्गहाइ सेनायात पराजित यात। थ थ्व पराजय लिपा सोङ्गहाइ साम्राज्य छिन्नभिन्न जुल व अफ्रिकाय् विशाल साम्राज्यतया युग क्वचाल। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Songhai Empire] lyxkoixzdzphi9p10gf32wpn6ojio5f 1124618 1124616 2026-09-11T03:31:38Z Eukesh 11 1124618 wikitext text/x-wiki '''सोङ्गहाइ साम्राज्य''' (Songhai Empire) १५गु व १६गु शताब्दीइ पश्चिमी अफ्रिकाय् स्थापित अफ्रिकन इतिहासया दकलय् तःधंगु साम्राज्यत मध्ये छगू खः। थ्व साम्राज्य [[नाइजर खुसि]]या क्षेत्रय् विकास जुल व थुकिया मू केन्द्र गाओ (Gao) नगर खः। न्हापा माली साम्राज्यया अधीनय् च्वंगु सांगहाईं लिपा थःगु स्वतन्त्रता कायम यानाः विशाल साम्राज्य दयेकल। साम्राज्यया महान संस्थापक सन्नी अली (Sonni Ali) नं थःगु सैनिक अभियानं [[तिम्बक्तु]] व [[जेन्ने]] (Djenné) थें जाःगु मू व्यापारिक नगरत कब्जा यात। सन्नी अली लिपा अस्किया मोहम्मद (Askia Mohammad) साम्राज्यया शासक जुल, गुम्हेस्यां केन्द्रीकृत प्रशासनिक प्रणाली व इस्लामी कानुन लागू यात। अस्किया मोहम्मदया पालय् सोङ्गहाइ साम्राज्यं कला, विज्ञान, व इस्लामी शिक्षाया ख्यले तःधंगु प्रगति यात। साम्राज्यया अर्थव्यवस्था सहारा पार व्यापारय् आधारित जुयाच्वन, गन लुँ, दास, व चि मू व्यापारिक वस्तुत खः। सोङ्गहाइ साम्राज्यया शक्तिशाली सेना व व्यवस्थित नौसेनां [[नाइजर खुसि]]या व्यापार मार्गया सुरक्षा यानाच्वन। १५९१इ मोरक्कोया सादी राजवंशं तोन्दिबीया युद्धय् (Battle of Tondibi) आधुनिक तुपः/बन्दुक व तोपया प्रयोग यानाः सोङ्गहाइ सेनायात पराजित यात। थ थ्व पराजय लिपा सोङ्गहाइ साम्राज्य छिन्नभिन्न जुल व अफ्रिकाय् विशाल साम्राज्यतया युग क्वचाल। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Songhai Empire]] 37f0fx46a00bqhwlq77mjxrnf45io4b 0 308514 1124617 2026-09-11T03:31:31Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Songhai Empire]] to [[सोङ्गहाइ साम्राज्य]] 1124617 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सोङ्गहाइ साम्राज्य]] s0t6k0g5h08lsbe5bg09y0jimizbszs 14 308515 1124619 2026-09-11T03:31:56Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: [[पुचः:अफ्रिका]] 1124619 wikitext text/x-wiki [[पुचः:अफ्रिका]] bwi9ucu57rnb92qtnzzya2c2gc4clyd 0 308516 1124622 2026-09-11T03:38:31Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''सहारा पार व्यापार''' (Trans-Saharan trade) उत्तर अफ्रिका व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ [[सहारा मरुभूमि]] जुयाः जुइगु छगू ऐतिहासिक व्यापारिक मार्ग व व्यवस्था खः। थ्व व्यापार ८गु शताब्दी निसें १६गु शत... 1124622 wikitext text/x-wiki '''सहारा पार व्यापार''' (Trans-Saharan trade) उत्तर अफ्रिका व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ [[सहारा मरुभूमि]] जुयाः जुइगु छगू ऐतिहासिक व्यापारिक मार्ग व व्यवस्था खः। थ्व व्यापार ८गु शताब्दी निसें १६गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया अर्थव्यवस्था व संस्कृतिया मू आधार जुयाच्वन। थ थ्व व्यापारय् ऊँट (camel caravans) यात छ्यलाः तःधंगु क्रान्ति हयाबिल, छाय्‌धाःसा ऊँटं मरुभूमिइ ताःहाकःगु लं जुया वनेगु क्षमता दयातःगु खः। उत्तर अफ्रिकां मू रूपं चि (salt), वसः, सलः, व थीथी वस्तुत दक्षिण पाखे व्यापार याःगु खः। दक्षिणया पश्चिमी अफ्रिकी साम्राज्यत (घाना, माली, व सोङ्गहाइ साम्राज्य) नं लुँ (gold), किसि वा (ivory), व दासत उत्तर पाखे छ्वइगु खः। थ्व व्यापार मार्गं मरुभूमिइ सिजिल्मासा, गदामेस, तिटम्बक्तु, गाओ, व अगदेस थें जाःगु समृद्ध नगरतया विकास यात। व्यापार नापं थ्व मार्गं अफ्रिकाय् इस्लाम धर्म, अरबी भाषा, व इस्लामी संस्कृतिया प्रसारय् महत्त्वपूर्ण योगदान बिल। अफ्रिकी जुजुतयेसं थ्व व्यापार मार्गय् कर तयाः अपार धन-सम्पत्ति आर्जन यात। १६गु शताब्दीइ युरोपीय समुद्री व्यापार मार्गया विकास लिपा सहारा पार व्यापारया महत्त्व याउँना वल। थ्व व्यापारिक व्यवस्थां मध्यकालीन अफ्रिकायात उत्तर अफ्रिका व भूमध्यसागरीय संसार नाप स्वायेगु ज्या यात। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Trans-Saharan trade]] t2p39in73q2eessm8kmqwgl69ksizar 1124623 1124622 2026-09-11T03:38:40Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Trans-Saharan trade]] to [[सहारा पार व्यापार]] 1124622 wikitext text/x-wiki '''सहारा पार व्यापार''' (Trans-Saharan trade) उत्तर अफ्रिका व उप-सहारा अफ्रिका दथुइ [[सहारा मरुभूमि]] जुयाः जुइगु छगू ऐतिहासिक व्यापारिक मार्ग व व्यवस्था खः। थ्व व्यापार ८गु शताब्दी निसें १६गु शताब्दी तक्क अफ्रिकाया अर्थव्यवस्था व संस्कृतिया मू आधार जुयाच्वन। थ थ्व व्यापारय् ऊँट (camel caravans) यात छ्यलाः तःधंगु क्रान्ति हयाबिल, छाय्‌धाःसा ऊँटं मरुभूमिइ ताःहाकःगु लं जुया वनेगु क्षमता दयातःगु खः। उत्तर अफ्रिकां मू रूपं चि (salt), वसः, सलः, व थीथी वस्तुत दक्षिण पाखे व्यापार याःगु खः। दक्षिणया पश्चिमी अफ्रिकी साम्राज्यत (घाना, माली, व सोङ्गहाइ साम्राज्य) नं लुँ (gold), किसि वा (ivory), व दासत उत्तर पाखे छ्वइगु खः। थ्व व्यापार मार्गं मरुभूमिइ सिजिल्मासा, गदामेस, तिटम्बक्तु, गाओ, व अगदेस थें जाःगु समृद्ध नगरतया विकास यात। व्यापार नापं थ्व मार्गं अफ्रिकाय् इस्लाम धर्म, अरबी भाषा, व इस्लामी संस्कृतिया प्रसारय् महत्त्वपूर्ण योगदान बिल। अफ्रिकी जुजुतयेसं थ्व व्यापार मार्गय् कर तयाः अपार धन-सम्पत्ति आर्जन यात। १६गु शताब्दीइ युरोपीय समुद्री व्यापार मार्गया विकास लिपा सहारा पार व्यापारया महत्त्व याउँना वल। थ्व व्यापारिक व्यवस्थां मध्यकालीन अफ्रिकायात उत्तर अफ्रिका व भूमध्यसागरीय संसार नाप स्वायेगु ज्या यात। ==स्वयादिसँ== * [[अफ्रिकाया इतिहास]] [[पुचः:अफ्रिकाया इतिहास]] [[en:Trans-Saharan trade]] t2p39in73q2eessm8kmqwgl69ksizar 0 308517 1124624 2026-09-11T03:38:40Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Trans-Saharan trade]] to [[सहारा पार व्यापार]] 1124624 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सहारा पार व्यापार]] 91rqlzqscaem1r03zl36mdcefj40116 0 308518 1124625 2026-09-11T03:39:14Z Eukesh 11 Redirected page to [[सहारा]] 1124625 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सहारा]] p6a8qlqoyns01dxtoola3nfyyfhiotm 0 308519 1124626 2026-09-11T04:24:31Z Avilnu 31836 न्हुगु पौ: '''रवि वर्मा''' आधुनिक युगया संज्ञानविज्ञान, व्यवहारसाङ्ख्यिकी, व सङ्गणकीय ज्ञानप्रविधिया ख्यलय् लब्धप्रतिष्ठित छम्ह भारतीय अनुसन्धाता व विद्वान् खः। वय्‌कलं विशेष यानाः मानव... 1124626 wikitext text/x-wiki '''रवि वर्मा''' आधुनिक युगया संज्ञानविज्ञान, व्यवहारसाङ्ख्यिकी, व सङ्गणकीय ज्ञानप्रविधिया ख्यलय् लब्धप्रतिष्ठित छम्ह भारतीय अनुसन्धाता व विद्वान् खः। वय्‌कलं विशेष यानाः मानवीय अन्तःकरणया क्रियाकलापय्, आत्मप्रत्ययसातत्यया मीमांसास, व परिमाणात्मक साङ्ख्यिकीय प्रतिमान दयेकेगु ज्याय् थःगु मौलिक योगदान बियादीगु दु। [[पुचः:रवि वर्मा]] 85puzg7l7fedjn53wq8r4l7ahfd2iou 14 308520 1124627 2026-09-11T04:24:49Z Avilnu 31836 न्हुगु पौ: थ्व पुचः संज्ञानविज्ञान, व्यवहारसाङ्ख्यिकी, व सङ्गणकीय ज्ञानप्रविधिया शोधकर्ता '''[[रवि वर्मा]]'''नाप सम्बन्धित विषयतयेगु लागिं जक खः। 1124627 wikitext text/x-wiki थ्व पुचः संज्ञानविज्ञान, व्यवहारसाङ्ख्यिकी, व सङ्गणकीय ज्ञानप्रविधिया शोधकर्ता '''[[रवि वर्मा]]'''नाप सम्बन्धित विषयतयेगु लागिं जक खः। mbe1dboo5l7oqnasd84m4t4se06u9g3 0 308521 1124628 2026-09-11T05:52:05Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''मानकिपा प्रक्षेप''' (Map projection) धाःगु पृथ्वीया ग्वःलाःगु (3D) भःयात भ्वतय् वा स्क्रिनय् (2D) क्यनेगु गणितीय विधि खः। पृथ्वी ग्वःलाःगु कारणं थुकिया भःयात विकृति (distortion) मयासें समतल भ्वतय् क... 1124628 wikitext text/x-wiki '''मानकिपा प्रक्षेप''' (Map projection) धाःगु पृथ्वीया ग्वःलाःगु (3D) भःयात भ्वतय् वा स्क्रिनय् (2D) क्यनेगु गणितीय विधि खः। पृथ्वी ग्वःलाःगु कारणं थुकिया भःयात विकृति (distortion) मयासें समतल भ्वतय् क्यने फैमखु। थ्व विकृतिं आकार, क्षेत्र, हाकः वा दिशा मध्ये छुं न छुं खँयात प्रभावित याइ। मानकिपामितयेसं थःगु आवश्यकता कथं थीथी प्रकारया प्रक्षेप छ्येलि। मानकिपा प्रक्षेपयात मुख्य रूपं सिलिन्द्रिकल (cylindrical), कोनिकल (conical), व समतलीय (azimuthal) प्रक्षेपय् विभक्त यायेगु या। छुं प्रक्षेपं क्षेत्रफलय् शुद्धता हइ धाःसा छुं प्रक्षेपं कोण वा दिशायात पाय्छि क्यनि। गथे कि, नेभिगेसनया निंतिं मरकेटर प्रक्षेप बांलाः तर थुकिलि ध्रुवीय क्षेत्रया आकार यक्व तःधं क्यनि। बंग्वाराया पाय्छि प्रतिनिधित्व यायेत थःगु उद्देश्य कथं योग्य प्रक्षेप ल्ययेगु मानकिपाकलाया मू ज्या खः। गणित व भूगोलया थ्व संगमं झीत संसारयात द्विआयामी रुपय् स्वयेत ग्वाहालि याइ। ==स्वयादिसँ== * [[भूगोल]] [[पुचः:मानकिपा]] [[en:Map projection]] afp7aitni3pt4etdzdvy925x53quls3 1124629 1124628 2026-09-11T05:52:32Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Map projection]] to [[मानकिपा प्रक्षेप]] 1124628 wikitext text/x-wiki '''मानकिपा प्रक्षेप''' (Map projection) धाःगु पृथ्वीया ग्वःलाःगु (3D) भःयात भ्वतय् वा स्क्रिनय् (2D) क्यनेगु गणितीय विधि खः। पृथ्वी ग्वःलाःगु कारणं थुकिया भःयात विकृति (distortion) मयासें समतल भ्वतय् क्यने फैमखु। थ्व विकृतिं आकार, क्षेत्र, हाकः वा दिशा मध्ये छुं न छुं खँयात प्रभावित याइ। मानकिपामितयेसं थःगु आवश्यकता कथं थीथी प्रकारया प्रक्षेप छ्येलि। मानकिपा प्रक्षेपयात मुख्य रूपं सिलिन्द्रिकल (cylindrical), कोनिकल (conical), व समतलीय (azimuthal) प्रक्षेपय् विभक्त यायेगु या। छुं प्रक्षेपं क्षेत्रफलय् शुद्धता हइ धाःसा छुं प्रक्षेपं कोण वा दिशायात पाय्छि क्यनि। गथे कि, नेभिगेसनया निंतिं मरकेटर प्रक्षेप बांलाः तर थुकिलि ध्रुवीय क्षेत्रया आकार यक्व तःधं क्यनि। बंग्वाराया पाय्छि प्रतिनिधित्व यायेत थःगु उद्देश्य कथं योग्य प्रक्षेप ल्ययेगु मानकिपाकलाया मू ज्या खः। गणित व भूगोलया थ्व संगमं झीत संसारयात द्विआयामी रुपय् स्वयेत ग्वाहालि याइ। ==स्वयादिसँ== * [[भूगोल]] [[पुचः:मानकिपा]] [[en:Map projection]] afp7aitni3pt4etdzdvy925x53quls3 1124634 1124629 2026-09-11T05:57:48Z Eukesh 11 1124634 wikitext text/x-wiki '''मानकिपा प्रक्षेप''' (Map projection) धाःगु पृथ्वीया ग्वःलाःगु (3D) भःयात भ्वतय् वा स्क्रिनय् (2D) क्यनेगु गणितीय विधि खः। पृथ्वी ग्वःलाःगु कारणं थुकिया भःयात विकृति (distortion) मयासें समतल भ्वतय् क्यने फैमखु। थ्व विकृतिं आकार, क्षेत्र, हाकः वा दिशा मध्ये छुं न छुं खँयात प्रभावित याइ। मानकिपामितयेसं थःगु आवश्यकता कथं थीथी प्रकारया प्रक्षेप छ्येलि। मानकिपा प्रक्षेपयात मुख्य रूपं सिलिन्द्रिकल (cylindrical), कोनिकल (conical), व समतलीय (azimuthal) प्रक्षेपय् विभक्त यायेगु या। छुं प्रक्षेपं क्षेत्रफलय् शुद्धता हइ धाःसा छुं प्रक्षेपं कोण वा दिशायात पाय्छि क्यनि। गथे कि, नेभिगेसनया निंतिं मरकेटर प्रक्षेप बांलाः तर थुकिलि ध्रुवीय क्षेत्रया आकार यक्व तःधं क्यनि। बंग्वाराया पाय्छि प्रतिनिधित्व यायेत थःगु उद्देश्य कथं योग्य प्रक्षेप ल्ययेगु मानकिपाकलाया मू ज्या खः। गणित व भूगोलया थ्व संगमं झीत संसारयात द्विआयामी रुपय् स्वयेत ग्वाहालि याइ। ==ताजि== ===मरकेटर=== मरकेटर प्रक्षेपण धागु छगू नां जाःगु सिलिन्द्रिकल [[मानकिपा प्रक्षेप]] (cylindrical map projection) खः। थुकियात १५६९इ फ्लेमिश भूगोलविद व मानकिपामि गेरार्डस मरकेटरं (Gerardus Mercator) दयेकादीगु खः। थ्व प्रक्षेपया दकलय् तःधंगु विशेषता थ्व खः कि थुकिलि लःया जहाजया मार्ग (rhumb lines) तपेंगु ध्वःया रुपय् क्यनि, गुकिं जलयात्रा व नेभिगेसनय् तःधंगु सुविधा बी। थ्व प्रक्षेपय् अक्षांश व देशांतर ध्वःत छगू मेगुयात ९० डिग्रीया कोणय् (समतल) बाइ। तर, थ्व प्रक्षेपया छगू तःधंगु कमजोरी धाःगु भूमध्यरेखा निसें ध्रुव पाखे वनेबलय् थाय्‌तयेगु आकार यक्व तःधं जुया विकृत जुइगु खः। दसुया निंतिं, थ्व नक्साय् ग्रिनल्यान्द अफ्रिका स्वया तःधं क्यनि, धाथेंया लागाय् धाःसा अफ्रिका ग्रिनल्यान्द स्वया १४ ब्व तःधं। थ्व विकृति दःसां नं थुकिया कोणगत शुद्धताया कारणं नेभिगेसन व समुद्री यात्रा ख्यले थुकिया छ्यलेज्या आः तक्क नं जुयाच्वंगु दु। आधुनिक कम्प्युटर नक्सा व वेब म्यापिङ (गथे कि गूगल म्याप्स) य् नं थुकिया हे परिमार्जित रूप छ्येलि। थ्व मानव इतिहासय् दकलय् अप्वः प्रभाव दयेकूगु मानकिपा प्रक्षेपत मध्ये छगू खः। ==स्वयादिसँ== * [[भूगोल]] [[पुचः:मानकिपा]] [[en:Map projection]] tug56k76whafqr2kyh07fyyz7xwvq40 0 308522 1124630 2026-09-11T05:52:32Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Map projection]] to [[मानकिपा प्रक्षेप]] 1124630 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मानकिपा प्रक्षेप]] 1nco1kzpxu2qq7k42ws3mma56be2fpd 0 308523 1124631 2026-09-11T05:56:30Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''मरकेटर प्रक्षेपण''' (Mercator projection) धागु छगू नां जाःगु सिलिन्द्रिकल [[मानकिपा प्रक्षेप]] (cylindrical map projection) खः। थुकियात १५६९इ फ्लेमिश भूगोलविद व मानकिपामि गेरार्डस मरकेटरं (Gerardus Mercator) दयेकादीगु ख... 1124631 wikitext text/x-wiki '''मरकेटर प्रक्षेपण''' (Mercator projection) धागु छगू नां जाःगु सिलिन्द्रिकल [[मानकिपा प्रक्षेप]] (cylindrical map projection) खः। थुकियात १५६९इ फ्लेमिश भूगोलविद व मानकिपामि गेरार्डस मरकेटरं (Gerardus Mercator) दयेकादीगु खः। थ्व प्रक्षेपया दकलय् तःधंगु विशेषता थ्व खः कि थुकिलि लःया जहाजया मार्ग (rhumb lines) तपेंगु ध्वःया रुपय् क्यनि, गुकिं जलयात्रा व नेभिगेसनय् तःधंगु सुविधा बी। थ्व प्रक्षेपय् अक्षांश व देशांतर ध्वःत छगू मेगुयात ९० डिग्रीया कोणय् (समतल) बाइ। तर, थ्व प्रक्षेपया छगू तःधंगु कमजोरी धाःगु भूमध्यरेखा निसें ध्रुव पाखे वनेबलय् थाय्‌तयेगु आकार यक्व तःधं जुया विकृत जुइगु खः। दसुया निंतिं, थ्व नक्साय् ग्रिनल्यान्द अफ्रिका स्वया तःधं क्यनि, धाथेंया लागाय् धाःसा अफ्रिका ग्रिनल्यान्द स्वया १४ ब्व तःधं। थ्व विकृति दःसां नं थुकिया कोणगत शुद्धताया कारणं नेभिगेसन व समुद्री यात्रा ख्यले थुकिया छ्यलेज्या आः तक्क नं जुयाच्वंगु दु। आधुनिक कम्प्युटर नक्सा व वेब म्यापिङ (गथे कि गूगल म्याप्स) य् नं थुकिया हे परिमार्जित रूप छ्येलि। थ्व मानव इतिहासय् दकलय् अप्वः प्रभाव दयेकूगु मानकिपा प्रक्षेपत मध्ये छगू खः। ==स्वयादिसँ== * [[मानकिपा]] * [[मानकिपा प्रक्षेप]] [[पुचः:मानकिपा]] [[en:Mercator projection]] rztozn8e0n1oq33ta4tjd45h8oe8imn 1124632 1124631 2026-09-11T05:56:40Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Mercator projection]] to [[मरकेटर प्रक्षेपण]] 1124631 wikitext text/x-wiki '''मरकेटर प्रक्षेपण''' (Mercator projection) धागु छगू नां जाःगु सिलिन्द्रिकल [[मानकिपा प्रक्षेप]] (cylindrical map projection) खः। थुकियात १५६९इ फ्लेमिश भूगोलविद व मानकिपामि गेरार्डस मरकेटरं (Gerardus Mercator) दयेकादीगु खः। थ्व प्रक्षेपया दकलय् तःधंगु विशेषता थ्व खः कि थुकिलि लःया जहाजया मार्ग (rhumb lines) तपेंगु ध्वःया रुपय् क्यनि, गुकिं जलयात्रा व नेभिगेसनय् तःधंगु सुविधा बी। थ्व प्रक्षेपय् अक्षांश व देशांतर ध्वःत छगू मेगुयात ९० डिग्रीया कोणय् (समतल) बाइ। तर, थ्व प्रक्षेपया छगू तःधंगु कमजोरी धाःगु भूमध्यरेखा निसें ध्रुव पाखे वनेबलय् थाय्‌तयेगु आकार यक्व तःधं जुया विकृत जुइगु खः। दसुया निंतिं, थ्व नक्साय् ग्रिनल्यान्द अफ्रिका स्वया तःधं क्यनि, धाथेंया लागाय् धाःसा अफ्रिका ग्रिनल्यान्द स्वया १४ ब्व तःधं। थ्व विकृति दःसां नं थुकिया कोणगत शुद्धताया कारणं नेभिगेसन व समुद्री यात्रा ख्यले थुकिया छ्यलेज्या आः तक्क नं जुयाच्वंगु दु। आधुनिक कम्प्युटर नक्सा व वेब म्यापिङ (गथे कि गूगल म्याप्स) य् नं थुकिया हे परिमार्जित रूप छ्येलि। थ्व मानव इतिहासय् दकलय् अप्वः प्रभाव दयेकूगु मानकिपा प्रक्षेपत मध्ये छगू खः। ==स्वयादिसँ== * [[मानकिपा]] * [[मानकिपा प्रक्षेप]] [[पुचः:मानकिपा]] [[en:Mercator projection]] rztozn8e0n1oq33ta4tjd45h8oe8imn 0 308524 1124633 2026-09-11T05:56:40Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Mercator projection]] to [[मरकेटर प्रक्षेपण]] 1124633 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मरकेटर प्रक्षेपण]] jctlte3lrm4s8wl1u3oa9j4ln5xq4ps 0 308525 1124635 2026-09-11T06:00:47Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''प्रधान दिशा''' (Cardinal directions) धाःगु भूगोल व नेभिगेसनय् छ्येलिगु मू प्यता दिशा खः। थ्व दिशा थथे दु: उत्तर (North), दक्षिण (South), पूर्व (East), व पश्चिम (West)। थ्व प्यता दिशां झीत पृथ्वीया सतहय् थःगु स्थि... 1124635 wikitext text/x-wiki '''प्रधान दिशा''' (Cardinal directions) धाःगु भूगोल व नेभिगेसनय् छ्येलिगु मू प्यता दिशा खः। थ्व दिशा थथे दु: उत्तर (North), दक्षिण (South), पूर्व (East), व पश्चिम (West)। थ्व प्यता दिशां झीत पृथ्वीया सतहय् थःगु स्थिति व दिशा निर्धारण यायेत मू आधार बइ। पूर्व धगु सूर्य लुइगु दिशा खः धाःसा पश्चिम धगु सूर्य अस्त जुइगु दिशा खः। उत्तर व दक्षिण दिशां पृथ्वीया भौगोलिक ध्रुवतयेत क्यनि। थ्व प्यता मू दिशाया दथुइ उप-दिशा (intercardinal directions) नं जुइ, गथे कि उत्तर-पूर्व (North-East), दक्षिण-पूर्व (South-East), दक्षिण-पश्चिम (South-West), व उत्तर-पश्चिम (North-West)। दिशा ज्याभः/खेज्याभः कम्पास (Compass) यात छ्यलाः उत्तर दिशा म्हसीके फइ, गुकिया आधारय् मेमेगु दिशा अःपुक्क सीकेफइ। मानकिपाय् अप्वः धया थें उत्तर दिशायात च्वय्‌या भागय् क्यनेगु विश्वव्यापी चलन दु। यात्रा, सैन्य सञ्चालन, उडान व दैनिक जीवनय् दिशा ज्ञानया महत्त्व तःधं। थ्व अवधारणां मानव इतिहासय् यात्रा व अन्वेषणयात सम्भव दयेकल। ==स्वयादिसँ== * [[दिशा]] * [[खे]] * [[भूगोल]] [[पुचः:भूगोल]] [[en:Cardinal direction]] ovzdn39fi8qjlgnao27634qr8d2o9do 1124636 1124635 2026-09-11T06:02:23Z Eukesh 11 1124636 wikitext text/x-wiki '''प्रधान दिशा''' (Cardinal directions) धाःगु भूगोल व नेभिगेसनय् छ्येलिगु मू प्यता दिशा खः। थ्व दिशा थथे दु: उत्तर (North), दक्षिण (South), पूर्व (East), व पश्चिम (West)। थ्व प्यता दिशां झीत पृथ्वीया सतहय् थःगु स्थिति व दिशा निर्धारण यायेत मू आधार बइ। पूर्व धगु सूर्य लुइगु दिशा खः धाःसा पश्चिम धगु सूर्य अस्त जुइगु दिशा खः। उत्तर व दक्षिण दिशां पृथ्वीया भौगोलिक ध्रुवतयेत क्यनि। थ्व प्यता मू दिशाया दथुइ उप-दिशा (intercardinal directions) नं जुइ, गथे कि उत्तर-पूर्व (North-East), दक्षिण-पूर्व (South-East), दक्षिण-पश्चिम (South-West), व उत्तर-पश्चिम (North-West)। दिशा ज्याभः/खेज्याभः कम्पास (Compass) यात छ्यलाः उत्तर दिशा म्हसीके फइ, गुकिया आधारय् मेमेगु दिशा अःपुक्क सीकेफइ। मानकिपाय् अप्वः धया थें उत्तर दिशायात च्वय्‌या भागय् क्यनेगु विश्वव्यापी चलन दु। यात्रा, सैन्य सञ्चालन, उडान व दैनिक जीवनय् दिशा ज्ञानया महत्त्व तःधं। थ्व अवधारणां मानव इतिहासय् यात्रा व अन्वेषणयात सम्भव दयेकल। ==नेपालभाषाया नां== ''शिवदेव संस्कारित रुद्रवर्ण महाविहार छगू अध्ययन'' सफूति च्वमि हेमराज शाक्यजुं थीथी दिशाया नां थथे कनादीगु दु: * पूर्वदिशायात - वता * दक्षिणदिशायात - यता * पच्शिमदिशायात - येता * उत्तरदिशायात - यन्ता * पूर्वदक्षिणकुंयात - वकुलि * दक्षिणपश्चिमकुंयात - यकुलि * पश्‍चिमउत्तरकुंयात - येकूलि * उत्तरपूर्वकुंयात - यंकुलि ==स्वयादिसँ== * [[दिशा]] * [[खे]] * [[भूगोल]] [[पुचः:भूगोल]] [[en:Cardinal direction]] egidvmfrwh3fjyupgtkt0kdzhr4kini 1124637 1124636 2026-09-11T06:02:39Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Cardinal direction]] to [[प्रधान दिशा]] 1124636 wikitext text/x-wiki '''प्रधान दिशा''' (Cardinal directions) धाःगु भूगोल व नेभिगेसनय् छ्येलिगु मू प्यता दिशा खः। थ्व दिशा थथे दु: उत्तर (North), दक्षिण (South), पूर्व (East), व पश्चिम (West)। थ्व प्यता दिशां झीत पृथ्वीया सतहय् थःगु स्थिति व दिशा निर्धारण यायेत मू आधार बइ। पूर्व धगु सूर्य लुइगु दिशा खः धाःसा पश्चिम धगु सूर्य अस्त जुइगु दिशा खः। उत्तर व दक्षिण दिशां पृथ्वीया भौगोलिक ध्रुवतयेत क्यनि। थ्व प्यता मू दिशाया दथुइ उप-दिशा (intercardinal directions) नं जुइ, गथे कि उत्तर-पूर्व (North-East), दक्षिण-पूर्व (South-East), दक्षिण-पश्चिम (South-West), व उत्तर-पश्चिम (North-West)। दिशा ज्याभः/खेज्याभः कम्पास (Compass) यात छ्यलाः उत्तर दिशा म्हसीके फइ, गुकिया आधारय् मेमेगु दिशा अःपुक्क सीकेफइ। मानकिपाय् अप्वः धया थें उत्तर दिशायात च्वय्‌या भागय् क्यनेगु विश्वव्यापी चलन दु। यात्रा, सैन्य सञ्चालन, उडान व दैनिक जीवनय् दिशा ज्ञानया महत्त्व तःधं। थ्व अवधारणां मानव इतिहासय् यात्रा व अन्वेषणयात सम्भव दयेकल। ==नेपालभाषाया नां== ''शिवदेव संस्कारित रुद्रवर्ण महाविहार छगू अध्ययन'' सफूति च्वमि हेमराज शाक्यजुं थीथी दिशाया नां थथे कनादीगु दु: * पूर्वदिशायात - वता * दक्षिणदिशायात - यता * पच्शिमदिशायात - येता * उत्तरदिशायात - यन्ता * पूर्वदक्षिणकुंयात - वकुलि * दक्षिणपश्चिमकुंयात - यकुलि * पश्‍चिमउत्तरकुंयात - येकूलि * उत्तरपूर्वकुंयात - यंकुलि ==स्वयादिसँ== * [[दिशा]] * [[खे]] * [[भूगोल]] [[पुचः:भूगोल]] [[en:Cardinal direction]] egidvmfrwh3fjyupgtkt0kdzhr4kini 0 308526 1124638 2026-09-11T06:02:39Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Cardinal direction]] to [[प्रधान दिशा]] 1124638 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[प्रधान दिशा]] gsr00umy0kn2tl2hy8be4u4bdqepwtg 0 308527 1124639 2026-09-11T06:05:45Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''ग्लोब''' (Globe) धगु पृथ्वी वा मेमेगु खगोलीय पिण्डया छगू त्रिआयामी (3D) ग्वलाःगु मोडेल खः। थ्व पृथ्वीया वास्तविक आकार व भौगोलिक वैशिष्ट्ययात दकलय् पाय्छि रूपं क्यनेगु साधन खः। चकं मा... 1124639 wikitext text/x-wiki '''ग्लोब''' (Globe) धगु पृथ्वी वा मेमेगु खगोलीय पिण्डया छगू त्रिआयामी (3D) ग्वलाःगु मोडेल खः। थ्व पृथ्वीया वास्तविक आकार व भौगोलिक वैशिष्ट्ययात दकलय् पाय्छि रूपं क्यनेगु साधन खः। चकं [[मानकिपा]] स्वया ग्लोबया मू फायदा धाःगु थुकिलि महाद्वीप व महासागरतयेगु आकार, क्षेत्रफल, हाकः/ब्याः व कुं छुं नं प्रकारया विकृति (distortion) जुइमखु। ग्लोबय् अक्षांश (latitude) व देशांतर (longitude) रेखात क्यनातःगु दइ गुकिं थाय्या स्थिति निर्धारण यायेत ग्वाहालि याइ। ग्लोबयात पृथ्वीया अक्ष (axis) थें हे बेक्वेकाः (tilt) दयेकातःगु दइ, गुकिं पृथ्वी थःगु अक्षय् चाल व ऋतु हिलाः थुइकेत ग्वाहालि याइ। इतिहासय् दकलय् पुलांगु ल्यनाच्वंगु ग्लोब मार्टिन बेहाइमं (Martin Behaim) १४९२इ दयेकूगु खः। भूगोल शिक्षण, खगोल विज्ञान व विश्व मानकिपा थुइकेत ग्लोब छगू उत्तम शैक्षिक ज्याभः खः। थुकियात स्वयाः झीसं पृथ्वीया ग्वःलाःगु रुप व थुकियात सूर्यया प्रभावयात अःपुक्क थुइकेफइ। ==स्वयादिसँ== * [[भूगोल]] [[पुचः:भूगोल]] [[en:Globe]] bck9mus34j3y9r0ec7mg0k7cdc5kiw3 1124640 1124639 2026-09-11T06:05:52Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Globe]] to [[ग्लोब]] 1124639 wikitext text/x-wiki '''ग्लोब''' (Globe) धगु पृथ्वी वा मेमेगु खगोलीय पिण्डया छगू त्रिआयामी (3D) ग्वलाःगु मोडेल खः। थ्व पृथ्वीया वास्तविक आकार व भौगोलिक वैशिष्ट्ययात दकलय् पाय्छि रूपं क्यनेगु साधन खः। चकं [[मानकिपा]] स्वया ग्लोबया मू फायदा धाःगु थुकिलि महाद्वीप व महासागरतयेगु आकार, क्षेत्रफल, हाकः/ब्याः व कुं छुं नं प्रकारया विकृति (distortion) जुइमखु। ग्लोबय् अक्षांश (latitude) व देशांतर (longitude) रेखात क्यनातःगु दइ गुकिं थाय्या स्थिति निर्धारण यायेत ग्वाहालि याइ। ग्लोबयात पृथ्वीया अक्ष (axis) थें हे बेक्वेकाः (tilt) दयेकातःगु दइ, गुकिं पृथ्वी थःगु अक्षय् चाल व ऋतु हिलाः थुइकेत ग्वाहालि याइ। इतिहासय् दकलय् पुलांगु ल्यनाच्वंगु ग्लोब मार्टिन बेहाइमं (Martin Behaim) १४९२इ दयेकूगु खः। भूगोल शिक्षण, खगोल विज्ञान व विश्व मानकिपा थुइकेत ग्लोब छगू उत्तम शैक्षिक ज्याभः खः। थुकियात स्वयाः झीसं पृथ्वीया ग्वःलाःगु रुप व थुकियात सूर्यया प्रभावयात अःपुक्क थुइकेफइ। ==स्वयादिसँ== * [[भूगोल]] [[पुचः:भूगोल]] [[en:Globe]] bck9mus34j3y9r0ec7mg0k7cdc5kiw3 0 308528 1124641 2026-09-11T06:05:52Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Globe]] to [[ग्लोब]] 1124641 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ग्लोब]] h0w4r8v5h2bkwk2g1n3ols26o75uy2j 0 308529 1124642 2026-09-11T06:08:30Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''सीमा''' वा '''सिमाना''' (Border) धगु छगू राजनीतिक वा भौगोलिक ब्वथला ध्वः खः गुकिं राज्य, देय् वा प्रशासनिक क्षेत्रयात बायेगु ज्या याइ। सिमानां छगू राष्ट्रया सम्प्रभुता (sovereignty) व अधिकार क्ष... 1124642 wikitext text/x-wiki '''सीमा''' वा '''सिमाना''' (Border) धगु छगू राजनीतिक वा भौगोलिक ब्वथला ध्वः खः गुकिं राज्य, देय् वा प्रशासनिक क्षेत्रयात बायेगु ज्या याइ। सिमानां छगू राष्ट्रया सम्प्रभुता (sovereignty) व अधिकार क्षेत्र निर्धारण याइ। सिमाना निसर्गिक वा प्राकृतिक (गथे कि खुसि, च्वः, महासागर) जुयेफु, वा कृत्रिम (मानव निर्मित ध्वः, पःखाः, बार) जुयेफु। अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना निर्धारण सन्धि, सम्झौता व इतिहासया आधारय् जुइ। सिमानाया सुरक्षा यायेत देय्तयेसं सीमा सुरक्षा बल, भन्सार व पासपोर्ट नियन्त्रणया व्यवस्था याइ। छुं सिमाना खुल्ला जुइ (गथे कि युरोपीय संघया दुनेया देय्त) धाःसा छुं सिमाना कडा सुरक्षा दुगु व बन्द जुइ। इतिहासय् सिमानायात कयाः यक्व युद्ध व विवाद जूगु दु। सिमानां भूभागयात जक अलग याइगु मजुसे थ्व कानुन, नागरिकता, नागरिक अधिकार व कर प्रणालीयात नं विभाजित याइ। ==स्वयादिसँ== * [[भूगोल]] [[पुचः:राजनीतिक भूगोल]] [[en:Border]] fqy1385xhu33hjptbpamibzf0rznuay 1124643 1124642 2026-09-11T06:08:37Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Border]] to [[सीमा]] 1124642 wikitext text/x-wiki '''सीमा''' वा '''सिमाना''' (Border) धगु छगू राजनीतिक वा भौगोलिक ब्वथला ध्वः खः गुकिं राज्य, देय् वा प्रशासनिक क्षेत्रयात बायेगु ज्या याइ। सिमानां छगू राष्ट्रया सम्प्रभुता (sovereignty) व अधिकार क्षेत्र निर्धारण याइ। सिमाना निसर्गिक वा प्राकृतिक (गथे कि खुसि, च्वः, महासागर) जुयेफु, वा कृत्रिम (मानव निर्मित ध्वः, पःखाः, बार) जुयेफु। अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना निर्धारण सन्धि, सम्झौता व इतिहासया आधारय् जुइ। सिमानाया सुरक्षा यायेत देय्तयेसं सीमा सुरक्षा बल, भन्सार व पासपोर्ट नियन्त्रणया व्यवस्था याइ। छुं सिमाना खुल्ला जुइ (गथे कि युरोपीय संघया दुनेया देय्त) धाःसा छुं सिमाना कडा सुरक्षा दुगु व बन्द जुइ। इतिहासय् सिमानायात कयाः यक्व युद्ध व विवाद जूगु दु। सिमानां भूभागयात जक अलग याइगु मजुसे थ्व कानुन, नागरिकता, नागरिक अधिकार व कर प्रणालीयात नं विभाजित याइ। ==स्वयादिसँ== * [[भूगोल]] [[पुचः:राजनीतिक भूगोल]] [[en:Border]] fqy1385xhu33hjptbpamibzf0rznuay 0 308530 1124644 2026-09-11T06:08:37Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Border]] to [[सीमा]] 1124644 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सीमा]] 2xv5za1b6l3fqu43a3ve8fwvbbgr0vj 0 308531 1124645 2026-09-11T06:11:40Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''सर्वेक्षण''' वा '''नाप-ज्या''' (Surveying) धागु पृथ्वीया भःया फुति तयेगु त्रिआयामी (3D) स्थिति व इपिं दथुया हाकः, कुं व जाः सीकेगु दुसिका व कला खः। थ्व ख्यले गणित, भौतिकशास्त्र व इन्जिनियरिङया... 1124645 wikitext text/x-wiki '''सर्वेक्षण''' वा '''नाप-ज्या''' (Surveying) धागु पृथ्वीया भःया फुति तयेगु त्रिआयामी (3D) स्थिति व इपिं दथुया हाकः, कुं व जाः सीकेगु दुसिका व कला खः। थ्व ख्यले गणित, भौतिकशास्त्र व इन्जिनियरिङया सिद्धान्त छ्येलि। सर्वेक्षणया ज्यां प्राप्त तथ्यांकया आधारय् नक्सा दयेकेगु, सिमाना निर्धारण यायेगु व निर्माण कार्यया निंतिं खाका (layout) दयेकीगु जुइ। इन्जिनियरिङ, निर्माण, शहरी योजना, नक्सांकन व भूमि स्वामित्व निर्धारणय् सर्वेक्षणया मू भूमिका दइ। पुलांगु ईलय् साधारण खिपः व थियोडोलाइट (theodolite) छ्येलिगु खः धाःसा आः टोटेल स्टेशन (Total Station), जिपिएस (GPS), व ड्रोन (drone) थेंज्याःगु आधुनिक उपकरण छ्येलि। सर्वेक्षणं भूमि सम्बन्धी विवाद समाधान यायेत व कानूनी नक्सा (cadastral map) दयेकेत ग्वाहालि याइ। थ्व प्रविधिया बँयागु शुद्ध तथ्यांक विना सडक, ताँ, भवन व मेमेगु संरचना दयेके थाकुइ। ==स्वयादिसँ== * [[भूगोल]] [[पुचः:इन्जिनियरिङ]] [[en:Surveying]] mtvkugqht0mvz59esydtphf5iuqhwf6 1124646 1124645 2026-09-11T06:11:49Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Surveying]] to [[सर्वेक्षण]] 1124645 wikitext text/x-wiki '''सर्वेक्षण''' वा '''नाप-ज्या''' (Surveying) धागु पृथ्वीया भःया फुति तयेगु त्रिआयामी (3D) स्थिति व इपिं दथुया हाकः, कुं व जाः सीकेगु दुसिका व कला खः। थ्व ख्यले गणित, भौतिकशास्त्र व इन्जिनियरिङया सिद्धान्त छ्येलि। सर्वेक्षणया ज्यां प्राप्त तथ्यांकया आधारय् नक्सा दयेकेगु, सिमाना निर्धारण यायेगु व निर्माण कार्यया निंतिं खाका (layout) दयेकीगु जुइ। इन्जिनियरिङ, निर्माण, शहरी योजना, नक्सांकन व भूमि स्वामित्व निर्धारणय् सर्वेक्षणया मू भूमिका दइ। पुलांगु ईलय् साधारण खिपः व थियोडोलाइट (theodolite) छ्येलिगु खः धाःसा आः टोटेल स्टेशन (Total Station), जिपिएस (GPS), व ड्रोन (drone) थेंज्याःगु आधुनिक उपकरण छ्येलि। सर्वेक्षणं भूमि सम्बन्धी विवाद समाधान यायेत व कानूनी नक्सा (cadastral map) दयेकेत ग्वाहालि याइ। थ्व प्रविधिया बँयागु शुद्ध तथ्यांक विना सडक, ताँ, भवन व मेमेगु संरचना दयेके थाकुइ। ==स्वयादिसँ== * [[भूगोल]] [[पुचः:इन्जिनियरिङ]] [[en:Surveying]] mtvkugqht0mvz59esydtphf5iuqhwf6 0 308532 1124647 2026-09-11T06:11:49Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Surveying]] to [[सर्वेक्षण]] 1124647 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सर्वेक्षण]] civnuwxs34zp66fms804dj3jflbnnn4 0 308533 1124649 2026-09-11T06:17:53Z Eukesh 11 न्हुगु पौ: '''जाः''' (Elevation) धगु छगू भौगोलिक फुति वा स्थानया समुद्र सतह (mean sea level) स्वया च्वय् च्वंगु लम्बवत् हाकः खः। थुकियात मुख्य रूपं मिटर वा फिटय् मापन याइ। भूगोल व मानकिपाकलाय् जाः छगू अति महत्... 1124649 wikitext text/x-wiki '''जाः''' (Elevation) धगु छगू भौगोलिक फुति वा स्थानया समुद्र सतह (mean sea level) स्वया च्वय् च्वंगु लम्बवत् हाकः खः। थुकियात मुख्य रूपं मिटर वा फिटय् मापन याइ। भूगोल व मानकिपाकलाय् जाः छगू अति महत्त्वपूर्ण कारक खः गुकिं जलवायु, तापमान, वनस्पति व मनू च्वनिगु थाय्यात प्रत्यक्ष प्रभाव याइ। आपालं जाः अप्वया वनेबलय् वायुमण्डलीय दबाव व तापमान म्हो जुया वनि। पृथ्वीया दकलय् तःजाःगु थाय् सगरमाथा (Mount Everest) खः गुकिया जाः समुद्र सतह स्वया ८,८४८.८६ मिटर च्वय् दु। मानकिपाय् जाः क्यनेत समोच्च ध्वः (contour lines) वा थीथी रङ (color shading) या छ्यलेज्या जुइ। जाःया ज्ञान इन्जिनियरिङ, जलविज्ञान, उडान नेभिगेसन व मौसम विज्ञानया निंतिं अति आवश्यक दइ। समुद्र सतह स्वया क्वय् च्वंगु भूभागयात 'ऋणात्मक जाः' धाइ। ==स्वयादिसँ== * [[भूगोल]] [[पुचः:भूगोल]] [[en:Elevation]] 0citdfgjoaokb5n1mxjuzbtjzivakaa 1124652 1124649 2026-09-11T06:19:07Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Elevation]] to [[जाः (भूगोल)]] 1124649 wikitext text/x-wiki '''जाः''' (Elevation) धगु छगू भौगोलिक फुति वा स्थानया समुद्र सतह (mean sea level) स्वया च्वय् च्वंगु लम्बवत् हाकः खः। थुकियात मुख्य रूपं मिटर वा फिटय् मापन याइ। भूगोल व मानकिपाकलाय् जाः छगू अति महत्त्वपूर्ण कारक खः गुकिं जलवायु, तापमान, वनस्पति व मनू च्वनिगु थाय्यात प्रत्यक्ष प्रभाव याइ। आपालं जाः अप्वया वनेबलय् वायुमण्डलीय दबाव व तापमान म्हो जुया वनि। पृथ्वीया दकलय् तःजाःगु थाय् सगरमाथा (Mount Everest) खः गुकिया जाः समुद्र सतह स्वया ८,८४८.८६ मिटर च्वय् दु। मानकिपाय् जाः क्यनेत समोच्च ध्वः (contour lines) वा थीथी रङ (color shading) या छ्यलेज्या जुइ। जाःया ज्ञान इन्जिनियरिङ, जलविज्ञान, उडान नेभिगेसन व मौसम विज्ञानया निंतिं अति आवश्यक दइ। समुद्र सतह स्वया क्वय् च्वंगु भूभागयात 'ऋणात्मक जाः' धाइ। ==स्वयादिसँ== * [[भूगोल]] [[पुचः:भूगोल]] [[en:Elevation]] 0citdfgjoaokb5n1mxjuzbtjzivakaa 0 308534 1124653 2026-09-11T06:19:07Z Eukesh 11 Eukesh moved page [[Elevation]] to [[जाः (भूगोल)]] 1124653 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जाः (भूगोल)]] dpt8td7xhsrf9ojvevto0s1g09er940