Wikipedia
niawiki
https://nia.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Olayama
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Media
Spesial
Huhuo
Sangoguna
Huhuo zangoguna
Wikipedia
Huhuo Wikipedia
Berkas
Huhuo berkas
MediaWiki
Huhuo MediaWiki
Templat
Huhuo templat
Fanolo
Huhuo wanolo
Kategori
Huhuo kategori
Portal
Huhuo portal
TimedText
TimedText talk
Modul
Pembicaraan Modul
Acara
Huhuo Acara
Lowalangi
0
270
28572
28319
2026-09-30T10:30:36Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28572
wikitext
text/x-wiki
{{multiple image
| footer = Gambara ni'oguna'ö ba wangoroma'ö Lowalangi (moroi ba gambera lumalö ba gambölö, ba moroi yaŵa möi tou): [[Niha Keriso]], [[Islam]], [[Hindu]], [[Sikh]], [[Yahudi]] ba Bahaʼi
| perrow = 2
| total_width = 300
| image1 = Michelangelo, Creation of Adam 06.jpg
| image2 = Allah3.svg
| image3 =
| image4 = Ek onkar.svg
| image5 = Tetragrammaton Sefardi.jpg
| image6 = 051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg
| align =
| direction =
| alt1 =
| caption1 =
| caption2 =
| image7 =
}}
'''Lowalangi''' no töi nibe'e [[Ono Niha|Nono Niha]] iada'a khö samösa zamatörö ulidanö ba ösinia ma'afefu ba samatörö fa'auri niha göi. Börö da'ö fagölö geluahania faoma fehede "{{li|id|Allah}}" ba [[li Indonesia]] ma zui "{{li|en|God}}" ba [[li Inggris]].
Heza alua wa mamati niha wa so silö'ö-lö'önia samösa lowalangi ba gulidanö andre, lafotöi da'ö [[teisme]].<ref>[http://www.dictionary.com/browse/theism? ''theism''], dictionary.com, mufaigi me 13/01/2024. {{en}}</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism ''theism''], Merriam-Webster Online Dictionary, mufaigi me 13/01/2024. {{en}}</ref> Oya ngawalö [[teisme]] andrö. Bakha ba agama nifotöi agama [[monoteis]] (simane [[Yahudi]], [[Niha Keriso]] ba [[Islam]]) faduhu dödö niha wa ha samösa lowalangi andrö, wa fondrege mofa'abölö ia, wa ya'ia zamazökhi gofu hadia ia fefu, ba wa khönia oi mamati niha.<ref name="Swinburne">'''Richard Swinburne''', "God" in Ted Honderich (ed), ''The Oxford Companion to Philosophy'', [[Oxford University Press]], 1995.</ref> Ba agama bö'ö nifotöi [[politeis]], lowalangi andrö no "samatörö ulidanö (heŵa'ae tenga ulidanö ma'asagörö bahiza ha föfönia) ma zui samatörö fa'auri niha, ba börö da'ö labe'e khönia wasömbata ma zui khö gofu hadia ia zi tobali fangali zamatörö andre."<ref>{{Cite web |title=god |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/god |website=Cambridge Dictionary}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of GOD |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/god |access-date=2023-02-27 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref>
Söndra niha sanandrösa khö lowalangi no oi fabö'ö-bö'ö. Ato ndra ere [[teologi]] ba [[filosofi]] si no manandraigö ba wangoroma'ö wa so lowalangi, heŵa'ae irugi ma'ökhö lö soboto ([[li Indonesia]] "{{li|id|bukti}}") si tola la'oroma'ö.<ref name="Plantinga">'''Alvin Plantinga''', "God, Arguments for the Existence of", ''Routledge Encyclopedia of Philosophy'', Routledge, 2000.</ref> Bahiza so göi niha bö'ö si lö manema wa so lowalangi ma eheha bö'ö samatörö ulidanö ba fa'auri niha, ba faduhu sibai dödöra wa lö lowalangi (söndra nifotöi [[ateisme]]). Baero da'ö so göi zöndra nifotöi [[agnostisisme]] sanguma'ö wa lö ta'ila na so lowalangi ma lö'ö. Awö da'ö so zanguma'ö wa tanöa fefu no lowalangi samösa (söndra nifotöi [[panteisme]]) ba so göi zanguma'ö wa so sa lowalangi, bahiza tenga ya'ia zamazökhi tanöa fefu ba tenga ya'ia zomböi niha (söndra nifotöi [[deisme]]).
Molo'ö [[teisme]] Lowalangi nifaduhusi tödö niha no samösa Lowalangi sangomasi'ö niha ba sanötöna ena'ö lafolakhömi ia niha faoma fangandrö, fanunö ba folo'ö lala wa'auri si faudu ba daromali Lowalangi andrö.<ref name="Swinburne"/>
== Oroita wehede Lowalangi ==
[[Berkas:COLLECTIE TROPENMUSEUM Houten mannelijk voorouderbeeld Nias TMnr 10001071.jpg|jmpl|Adu zatua si so ba Museum Nusantara, Delft, Belanda]]
Me föna fatua lö tohare [[Niha Keriso]] ba [[Tanö Niha|Danö Niha]], nifotöi "lowalangi" ba gotalua [[Ono Niha|Nono Niha]] tenga somböi ba sokhö banua si yaŵa awö danö simane nifaduhu'ö tödö niha bakha ba agama "monoteis". Lowalangi ha töi wurugö niha si so ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] irugi ma'ökhö.<ref name="jhaemmerle">'''Johannes M. Hämmerle''', ''150 Years of Ethnological Interpretation and Misinterpretation on the Example of Nias, Indonesia'', Anthropos 108, Buku 1 (2013), nga'örö 173-204. {{en}}.</ref><ref>Lowalangi ha ''töi famolakhömi khö duada Hia: Hia Walangi Adu, Hia Walangi Luo'' (''But actually this [Lowalangi] is only the glorius name of father Hia: Hia Walangi Adu, Hia Walangi Luo'') bakha ba Antropos 108, Buku 1 (2013), nga'örö 178.</ref> So darua wondrege wurugö andre si tohare ba [[Tanö Niha|Danö Niha]]: si föföna sibai ya'ia da'ö '''Laturedanö''' sondrugi [[Tanö Niha]] me töra 1.000 fakhe si lalö. Aefa da'ö me 500 fakhe si lalö tohare ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] niha bö'ö sotöi '''Lowalangi'''. Larugi [[Tanö Niha|Danö Niha]] ba zinga nasi tanö ba gatumbukha ba [[Lahusa, Lahusa|Lahusa]] ba awu'a-wu'a ira irege mowanua ira ba [[Kecamatan Börönadu|Mbörönadu]] ba [[Kecamatan Gomo|Gomo]]. Ya'ia andre zi tobali furugö fefu [[Ono Niha|Nono Niha]] sauri ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] irugi ma'ökhö. Lö ta'ila sibai hadia mbörö wa oi mate nga'ötö Laturedanö me no tohare Lowalangi, irege hatö nidunö-dunö nirongoda sanandrösa khöra (iraono mbela sauri ba hogu geu).<ref name="jhaemmerle" />
Me luo da'ö lö nasa [[agama]] ba gotalua [[Ono Niha|Nono Niha]] ba hiza ha '''famosumange zatua'''. No göi i'ila da'a [[Elio Modigliani]] me möi ia wangosili ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] me 1886. Aefa ifaedogö haniha Lowalangi molo'ö ndra [[misionaris]] ba molo'ö wanutunö [[Ono Niha|Ndraono Niha]] si falukha khönia ba [[Tanö Niha|Danö Niha]], ofeta ia ba gangetula, ''Molo'ö ya'o Ono Niha ha samolakhömi zatua'' (''Per me i Nias sono puramente idolatri'').<ref>Elio Modigliani, ''Un viaggio a Nias'', Milan: Treves, 1890, nga'örö 613. {{it}}</ref> Ba li [[Ono Niha|Nono Niha]] föna famolakhömi zatua andre latötöi ia [[fame'e adu]] zatua (li Indonesia "penghormatan leluhur", li Inggris "ancestor worship"). Börö da'ö he Laturedanö ba he Lowalangi tenga töi si fagölö ba döi zamazökhi banua si yaŵa awö danö nifolakhömi niha bakha ba agama [[monoteis]].
Me tohare ndra niha [[Eropa]], töra-töra ndra [[misionaris]] [[Niha Keriso]], lö la'ila lafo'eluaha döi zomböi banua si yaŵa awö danö si so bakha ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]], same'e [[Fulu Goroisa|oroisa si fulu]] khö [[Moze]]. Me ibörötaigö wo'ali [[Luka|Zura Luka]] ba li Niha [[Ernst Ludwig Denninger]], samösa [[misionaris]] [[Gereja Protestan|Protestan]] moroi ba [[Jerman]], i'oguna'ö manö döi "Lowalangi", me lö isöndra döi sabölö faudu ba li Niha. Aefa da'ö latohugö manö wangoguna'ö simanö ira [[misionaris]] tanöbö'ö simane [[Heinrich Sundermann]], sanga'ali [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoi'ö]] ma'asambua ba li Niha, ba si manö göi ndra [[Niha Keriso]] si so ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] irugi iada'a.<ref>'''Uwe Hummel, Tuhoni Telaumbanua''', ''Cross and Adu'', Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer, 2007, nga'örö 20-21. {{en}}</ref><ref>Duma-dumania fehede [[Taromali]] Lowalangi. Da'a no samatörö ulidanö bakha ba agama [[monoteis]]. Na itötöi Lowalangi [[Faulo]], ba da'ö göi niŵaö dödönia, ya'ia da'ö somböi banua siyaŵa awö danö nifolakhömi ba ni'alaŵa'ö he Iraono [[Izeraeli|Gizeraeli]] ba he si tenga (faigi Rom 3:21-31)</ref> Lowalangi si ha töi wurugö [[Ono Niha|Nono Niha]] me föna no tobali iada'a töi khö zomböi banua si yaŵa awö danö ba samatörö fa'auri niha ba gulidanö, nikaoni [[Yesu]] samösa ama (li Aram "abba") ({{SN|Mar|14|36}}).
== Lowalangi, töi mbaŵa ==
[[Berkas:PIA01482 Saturn Montage.jpg|jmpl|Lima mbaŵa samasui Saturnus. Oroma Lowalangi tanö ba gambera fondrege yaŵa]]
Lowalangi no göi töi mbaŵa fondrege ebua numero dua samasui [[planet]] [[Saturnus]]. Me 2010 ihalö gangetula International Astronomical Union (IAU) wa i'otarai 17 Juni 2010 labe'e döi mbaŵa andre Lowalangi. Föna da'ö to'ölö latötöi ia Rhea.<ref>[https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/14721 ''Lowalangi''], planetarynames.wr.usgs.gov, mufaigi me 13/01/2024. {{en}}</ref> IAU andre no organisasi internasional same'e oi töi nösi mbanua siyaŵa. Isöndra mbaŵa andre Giovanni Domenico Cassini me 23 Desember 1672 ba labe'e töinia Rhea i'otarai 1847.<ref>[https://www.space.com/20577-rhea-saturn-s-dirty-snowball-moon.html ''Rhea: Saturn's Dirty Snowball Moon''], space.com, 30/06/2016, mufaigi me 13/01/2024. {{en}}</ref>
== Umbu ==
{{Reflist|18em}}
[[Kategori:Agama]]
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
4kmk54vfiy5ey3haf6crj9bg1nlpmji
Nagole
0
305
28576
28370
2026-09-30T10:31:32Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28576
wikitext
text/x-wiki
'''Nagole''' no föfö mboto sombuyu-mbuyu ba gotalua guli ba töla simane si tola mufera'ö ba mbörö danga ma zui ba [[faha|waha]]. Baero da'ö so göi nifotöi nagole, ya'ia [[ndriwo]].<ref>Ayyıldız, Esat. [https://ia601504.us.archive.org/30/items/klasik-arap-edebiyatinda-et-motifi/Klasik%20Arap%20Edebiyat%C4%B1nda%20Et%20Motifi.pdf “Klasik Arap Edebiyatında Et Motifi”]. ''International Malatya Gastronomy Culture and Tourism Conference''. ed. Aynur Ismayilova – Gunay Rzayeva. 19-24. Malatya: IKSAD Publishing House, 2022.</ref>
== Nagole ==
Nagole no botoŵa sombuyu-mbuyu sombalugö töla, he ba niha ba he ba gaurifö. Eluahania lö fao ba da'ö zimane alakhaö.<ref>{{Cite web |date=2024-01-20 |title=Definition of FLESH |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/flesh |access-date=2024-01-31 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref>
Ba gaurifö si so töla hulu, oroma ombuyu nagole ba abe'e döla.<ref name="Flesh">{{cite web|title=Flesh|publisher=dictionary.reference.com|access-date=14 February 2013|url=http://dictionary.reference.com/browse/flesh}}</ref> Fabö'ö ma'ifu nifotöi nagole ba zinumbua, ya'ia ndroto mboto zinumbua so'ida-idanö, he töla, ŵa'a ma zui bua.<ref>{{Cite web |title=Flesh Definition & Meaning {{!}} Britannica Dictionary |url=https://www.britannica.com/dictionary/flesh |access-date=2024-01-31 |website=www.britannica.com |language=en-US}}</ref> Ba [[nandröta]] lafotöi nagole fefu zi so barö guli tanö yaŵa.<ref>{{Cite book|title=A source-book of biological names and terms|url=https://archive.org/details/sourcebookofbiol0000unse|last=Jaeger|first=Edmund Carroll|author-link=Edmund Jaeger|date=1959|publisher=Thomas|isbn=978-0-398-06179-1|location=Springfield, IL}}</ref>
== Ndriwo ==
[[Berkas:FoodMeat.jpg|jmpl|Nagole safusi ba nagole soyo]]
So dombua ngawalö nagole si tobali ndriwo: nagole safusi ba nagole soyo. Nagole [[manu]] awö [[bebe|mbebe]] lafotöi nagole safusi, ba nagole [[bawi|mbawi]] awö [[öröbao|göröbao]] lafotöi nagole soyo. Oi fabö'ö zu'a-su'a dawö si so bakha ba nagole safusi ba ba nagole soyo awö wa fabö'ö göi lala wondrino ya'ia. Faigi [[tabela]] andre si tou ba wangila zu'a-su'a ha wa'oya [[protein]] awö [[tawö|dawö]] si so bakha ba zi ero nagole:<ref>Farrimond, Stuart, ''The science of cooking''. London, 2017, nga'örö 30.</ref>
{| class="wikitable"
|+ style="text-align: center;" |
|-
! Ngawalö
! Protein
! Tawö
|-
| Manu
| Oya
| Fagölö
|-
| Bebe
| Fagölö
| Fagölö
|-
| Bawi
| Ma'ifu
| Oya
|-
| Öröbao
| Fagölö
| Oya
|}
Moguna wangönöni zu'a-su'a [[protein]] awö [[tawö|dawö]] ba nagole andre, ena'ö tola ta'ila ta'öna'ö wemanga ya'ia. Duma-dumania na andrö manö zi tobali ndriwo ha nagole [[bawi|mbawi]], ba ta'ila wa oya sibai dawö-tawö ba da'ö, ba ha ma'ifu [[protein]]. Börö da'ö na lö famalali gö ba tola mo'amböta mboto ba [[protein]], ba falawu töra [[tawö|dawö]].
Sindruhunia lö salania na oya mu'a [[tawö|dawö]], bahiza manöi zu'a-su'a ''[[kolesterol]]'' ba mboto na mu'a tawö-tawö si so ba nagole si mane nagole [[bawi|mbawi]] andrö. Ba molo'ö ira sangi'ila, itugu alaŵa zu'a-su'a [[kolesterol]] ba itugu tola te'asogö wökhö dödö ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|sakit jantung}}'') ba ma zui ''{{li|id|kanker}}''.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/health-28797106 BBC News, ''How safe is eating meat?'']</ref>
Fabö'ö ia nagole [[manu]]. Bakha ba nagole [[manu]] no oya so ''[[protein]]'' ba ha ma'ifu [[tawö|dawö]]. Börö da'ö abölö moguna ba mboto na mu'a dua kali [[manu]] ba sakali nagole [[bawi|mbawi]]. Baso zura sanandrösa ba [[ndriwo]] ba wangi'ila hadia guna wemanga nagole ba mboto.
== Umbu ==
<references />
[[Kategori:Ngawalö gö]]
[[Kategori:Ndriwo]]
[[Kategori:Bawi]]
[[Kategori:Manu]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
6edhxmznbj5bqhu3axlkqs2o2fulyc0
Ndriwo
0
311
28577
28379
2026-09-30T10:31:42Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28577
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:Roasted Pork Neck Meat with Sweet & Sour Sauce.jpg|jmpl|Nagole mbawi nisala sami sibai.]]
'''Ndriwo''' ma '''Diwo''' no fehede ni'oguna'ö niha ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] si fakhai ba nagole, si tobali faosatö gö na manga niha.<ref>Itaria la'ali ndriwo ba [[li Indonesia]] faoma ''hidangan pencuci mulut'' ([[li Inggris]]: ''dessert''). Lö faudu wamo'elua andrö, börö me ndriwo tenga ha onönöta ba hiza faosatö gö samösa. Andrö laŵa'ö ba [[li Niha]], ''Ilau mamondriwo ndra sibayania.'' Ta'ila wa ''mamondriwo'' ba da'a tenga sara gae, sambua gulo-gulo ma ''es krim'' si to'ölö latötöi ''dessert'' ba [[li Inggris]]. Mamondriwo eluahania mame'e ö si no farahu ba wame'e sumange si fao nagole [bawi|mbawi]] ma zui nagole [[manu]].</ref> Nagole andre tola nagole [[bawi|mbawi]], [[manu]] ma [[i'a]] ba tanöbö'önia. Me föna ha ŵaraö so ndriwo me lö lala wangirö'ö ya'ia. Ha i'a soköli zi tola la'irö'ö ara ba nomo ba tobali ndriwo sasese so ba mbanu-banua misa. Baero da'ö awena so ndriwo, na la'odödögö wanaba [[manu]] ma zui [[bawi]] ba [[urifö]] bö'ö. Ma zui na so [[falöŵa|walöŵa]] ba [[owasa]] bö'ö ba mbanua.<ref>Ma'ökhö me no so lamari sokafu (li Indonesia ''{{li|id|lemari es}}'', tola la'irö'ö nagole andrö, irege tohöna ndriwo gofu hawa'ara omasi niha wemanga ya'ia.</ref> Na ambö wemanga nagole ba mo'amböta ba mboto nifotöi ''zat besi''.<ref>Lö ta'ila na da'ö göi mbörö wa asese so wökhö nifotöi ''anaemia'' ba Danö Niha me föna, ya'ia na lö döla-döla, adogo-dogo hanu-hanu ba manimba-nimba dödö.</ref> Ba ginötö iada'a ta'ila wa heŵa'ae lö manga ndriwo ma nagole niha, tola te'a'asogö nifotöi ''{{li|id|zat besi}}'' soguna ba mboto na tobönö la'a [[nandröta]], [[toru]], [[höwa]], ngawalö [[harita]] ma zui ngawalö [[bulugeu|mbulugeu]] sowuge'e bö'ö.
== Famo'eluaha ==
Me föna so tölu faosatö gö ba [[Tanö Niha|Danö Niha]]: [[gowi]], ndriwo ba [[bulugeu]]. Ba hiza i'otarai me tebörögö wondrou'ö wananö [[fakhe]] ba ginötö wamareta [[Suharto|Presiden Soeharto]]<ref>Fondrou'ö wananö fakhe andre no föfö program wamatörö nifotöi REPELITA (Rencana Pembangunan Lima Tahun)</ref> itugu laröi wemanga [[gowi]] niha irege hatö [[fakhe]] duho gö ni'ara. Börö da'ö faosatö gö no tobali: [[fakhe]], ndriwo ba [[bulugeu]].
Ndriwo no fefu gö moroi ba nagole. Eluahania ndriwo andrö tola nagole [[manu]], [[bebe]], [[bawi]], [[sökha]], [[i'a]] ba tanöbö'önia. Ba hiza lö asese manga nagole [[bebe|mbebe]], [[sökha]], [[i'a]] niha ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] me föna. Börö da'ö na laŵaö ndriwo si lötolalö'ö nagole [[manu]] ba ma zui nagole [[bawi|mbawi]] zi so ba dödöra.
Ba ginötö iada'a no oya wamalala gö tanöbö'ö si tobali ndriwo si tola la'öli ba zogale. Töra-töra niha si toröi ba zahatö ba ngai [[asi|nasi]] ma zui sahatö ba [[fasa]] segebua si mane ba [[Gunungsitoli]], [[Telukdalam]] ba ba mbanua tanöbö'ö. Heŵa'ae si manö, ato nasa niha ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] samakhai ndriwo faoma nagole [[bawi|mbawi]] ba nagole [[manu]] na laŵaö, "He [[sibaya]], hadia so ndriwoda khöu?"
== Guna ==
[[Berkas:Symptoms of anemia.svg|jmpl|Ngawalö dandra-tandra wökhö ''anemia'' ba li Inggris]]
Moguna sibai ba mboto wemanga [[nagole]], börö me tesöndra oya nifotöi ''[[protein]]'', ''[[vitamin]]'' ba ''[[mineral]]'' bakha ba nagole. Duma-dumania moguna khö mboto nifotöi ''[[zat besi]]'',<ref>{{Cite web |url=https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/spotlight-high-iron |title=BBC Good Food, ''Spotlight on... high-iron'' |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614173035/https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/spotlight-high-iron |dead-url=yes }}</ref> sambua ''[[mineral]]'' si so bakha ba nagole. ''Zat besi'' andre hulö [[moto]] sanörö-nöröi fefu ndroto-ndroto mbotoda ba wolohe nifotöi ''[[oksigen]]'' soguna sibai ba [[Do|ndro]]. Börö da'ö niha so'amböta ''zat besi'' tola göna ia fökhö nifotöi [[Anemia|''anaemia'']]:<ref>[https://www.nhs.uk/conditions/iron-deficiency-anaemia/ NHS, ''Iron deficiency anaemia'']</ref> oi manö lö döla-döla, adogo-dogo [[hanu-hanu]], mamözi-mözi [[Tödö|dödö]] ba mo'amböta la'a-la'a [[Uli|guli]].
Töra-töra ba ginötö me mangebua ndraono si mane ba ndröfia zekola SMP irugi SMA ma zui ba ginötö irugi baŵa khö ndra alawe (mangahori ndro) moguna sibai ''zat besi''. Na lö lala wamönösi ya'ia faoma nagole ma zui fangali nagole si mane nitutunö sitou, moguna la'a onönöa ''zat besi'' nifotöi ''suplemen'' ba [[li Indonesia]] si tola la'öli ba fasa ma zui ba [[apotik]].
Ba hiza moguna tetöngöni wa ena'ö tola tahalö ''suplemen'' silötolalö'ö tafahuhuosi khö [[doto]], börö no ide-ide sibai zu'a-su'ania (8,7mg ero ma'ökhö na iramatua ma 8,7mg-14.8mg na ira alawe). Na töra wanga'ida ''suplemen zat besi'', eluahania töra mbosinia ([[li Indonesia]]: ''kelebihan dosis'') ba tola so wökhö tanöbö'ö simane fa'atoba'a nösi dalu ([[li Indonesia]]: ''sembelit''), mofökhö, umuta ba fökhö dalu ma na'i fa'amate töra-töra ba ndraono.
== Su'a-su'a ==
[[Berkas:Spinazie vrouwelijke plant (Spinacia oleracea female plant).jpg|jmpl|Oya ''zat besi'' bakha ba mbulu höwa, börö da'ö tola tobali ia fangali ndriwo/nagole na lö lala wemanga nagole.]]
Ba hiza fanofuda, ha wa'oya moguna mu'a nagole ena'ö obönö ''zat besi'' bakha ba mbotoda? Na molo'ö su'a-su'a nisura ba da'e<ref>[https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/how-much-meat-safe-eat BBC Good Food, ''How much meat is safe to eat?'']</ref> ba moguna manga 50g nagole manu ba 70g nagole mbawi ero ma'ökhö. Eluahania na sakali samigu mu'a 250g - 500g nagole no tola obönö zoguna ba mboto.
Töra moroi ba da'ö lö sala, ba hiza itugu töra wemanga nagole itugu alio göi we'aso wökhö si mane nifotöi [[Kanker|''kanker'']], ya'ia da'ö na so nagole sanöi-nöi manö irege ebua bakha ba mbotoda (''[[tumor]] ganas'').
== Fangali ==
[[Berkas:2016-01 Agaricus bisporus 03.jpg|jmpl|Oya ''zat besi'' göi bakha ba nandröta, börö da'ö tola tobali ia fangali nagole na lö lala wemanga nagole.]]
Tenga ha ba nagole tesöndra ''zat besi'' andrö. So göi ''zat besi'' bakha ba gö si mane [[nandröta]], [[toru]], [[höwa]], ngawalö [[harita]] ba ngawalö mbulu-geu.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/spotlight-high-iron |title=BBC Good Food, ''Spotlight on... high-iron'' |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614173035/https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/spotlight-high-iron |dead-url=yes }}</ref> Eluahania na so wamalali-lali ngawalö gö, itaria nagole ba itaria fangali nagole andre ba tola so wa'abönö ''zat besi'' soguna ba mboto irege lö göna fökhö ''anemia'' ma zui ''kanker'' niŵa'ö moroi yaŵa no mege.
== Faigi göi ==
* [[Nagole]]
== Umbu ==
{{Reflist}}
[[Kategori:Ngawalö gö]]
[[Kategori:Fa'owaöri mboto]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
pmt1c8py1yukyombnlsmale2x4qf7e9
Sura Ni'amoni'ö
0
387
28579
28326
2026-09-30T10:32:27Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28579
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:Gutenberg Bible, New York Public Library, USA. Pic 01.jpg|thumb|375px|Sura Ni'amoni'ö siföföna sibai muraka. Lafotöi ia Sura Ni'amoni'ö Gutenberg, börö me soraka ya'ia samösa niha Jerman sotöi Johannes Gutenberg, niha siföföna manöndra lala wondraka buku]]
'''Sura Ni'amoni'ö''' ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|Kitab Suci}}'') no töi nibe'e ba mbuku fondrege ni'amoni'ö ba zisambu-sambua agama. Sura Ni'amoni'ö bakha agama [[Hindu]] lafotöi ia [[Weda]], bakha ba agama [[Budha]] lafotöi [[Tripitaka]], bakha ba agama [[Islam]] lafotöi ia [[Alquran]], ba bakha ba agama [[Yahudi]] lafotöi ia [[Tanakh]] ma [[Miqra]].
Bakha ba agama [[Niha Keriso]] to'ölö latötöi manö ia Sura Ni'amoni'ö, ba so khönia bakha zura [[Amabu'ulali Siföföna]] (ya'ia da'ö [[Tanakh]] ni'oguna'ö ndra niha [[Yahudi]]) ba [[Amabu'ulali Sibohou]] (nisura ndra solohi khö Yesu aefa wa'amatenia). Ba gotalua [[Niha Keriso]] to'ölö wa da'a niŵa'ö dödöra na latötöi Sura Ni'amoni'ö.
Ba mböröta to'ölö lasura tanga Zura Ni'amoni'ö ba dete garate nifazökhi moroi ba zinumbua sotöi ''papyrus'' (moroi ba döi zinumbua andre göi lahalö wehede ''{{li|en|paper}}'' ba [[li Inggris]]<ref>[https://www.britannica.com/technology/papermaking ''Papermaking''], britannica.com, mufaigi me 03/12/2023, {{en}}.</ref>). Andrö göi wa ebua sibai mböli Zura Ni'amoni'ö ba ambö muzawili ia ba niha ba ginötö da'ö. Bahiza me ngaotu ndröfia si-15 isöndra [[mesin]] woraka [[Johannes Gutenberg]]. Faoma [[mesin]] andre lö sa'ae moguna lasura-tanga hadia ia, irege tola alio sibai wangawalisi sambua buku, ba bölinia göi no tola lakhamö niha sato. Me 1455 iraka Zura Ni'amoni'ö [[Johannes Gutenberg|Gutenberg]],<ref>[https://www.britannica.com/technology/printing-press ''Printing press''], britannica.com, mufaigi me 03/12/2023, {{en}}.</ref> ba i'otarai da'ö oya sa'ae te'a'asogö Zura Ni'amoni'ö irege alio muzawili ia misa ba niha. Me ibörötaigö nifotöi reformasi [[Gereja Protestan|Protestan]] 31 Oktober 1571 [[Martin Luther]], ba no aoha khönia wamazaewe Sura Ni'amoni'ö ba ba wamarou niha wombaso ya'ia.
== Sura Ni'amoni'ö Yahudi-Niha Keriso ==
Lafotöi Zura Ni'amoni'ö amabu'ula li, börö me khönia bakha mufatunö gamabu'ula li [[Lowalangi]] khö niha ba gulidanö si no ibörötaigö khö [[Aberahamo|Gaberahamo]] (da'a nifotöi ndra [[Niha Keriso]] amabu'ula li si föföna) ba furi hö ibohouni mangawuli bakha ba khö [[Yesu]] [[Keriso]] (da'a nifotöi ndra [[Niha Keriso]] amabu'ula li si bohou), heŵa'ae lö latema ira niha [[Yahudi]] wa so gamabu'ula li si bohou.<ref name=":1" >[https://time.com/5606942/jewish-christian-bible/ ''Judaism and Christianity Both Rely on the Hebrew Bible. Why Do They Interpret It So Differently?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928054635/https://time.com/5606942/jewish-christian-bible/ |date=2020-09-28 }}, time.com, mufaigi me 08/11/2023, ({{-en-}}).</ref><ref name=":2" >[https://www.biblica.com/resources/bible-faqs/do-jews-and-christians-basically-have-the-same-religion/ ''Do Jews and Christians basically have the same religion?''], biblica.com, mufaigi me 08/11/2023, ({{-en-}})</ref>
Bahiza tenga ha ba gotaluara niha [[Yahudi]] [[Niha Keriso]] so gamaehuta wa'oya mbuku bakha ba Zura Ni'amoni'ö awö wamotöi ya'ia. Bakha ba gotalua ndra [[Niha Keriso]] samösa so gamaehuta wa'oya mbuku nitema'ö. Andrö wa so mbuku si so bakha ba Zura Ni'amoni'ö [[Gereja Katolik]], bahiza lö ia bakha ba Zura Ni'amoni'ö [[Gereja Protestan]]. Hadia mbörönia?
So gamaehuta andrö börö nifotöi [[otoritas]], sangetu'ö hadia mbuku si tola ba si tebai lafaogö bakha ba Zura Ni'amoni'ö. Bakha ba [[Gereja Katolik]] si no so i'otarai ndra nifahaö Yesu, si muzawili moroi ba [[Yerusalema]] irugi [[Roma]], otoritas andrö ya'ia rafe nifotöi [[Konsili]].<ref>Tola tafaedogö zanandrösa ba '''otoritas''' andre ba wondrakö ba gotalua [[Nono Niha]]. Haniha zi so otoritas wangetu'ö hadia huku (fondrakö) ba hewisa wamatörö ya'ia? Tenga niha si fagölö zangetu'ö ya'ia, bahiza ha niha si so otoritas, ya'ia ndra satua hada/satua mbanua. Simanö göi haniha zangetu'ö hadia mbuku si tola lafaogö bakha ba Zura Ni'amoni'ö. Tenga ero niha zi tola mangetu'ö ya'ia, bahiza ha salaŵa si so otoritas. Bakha ba [[Gereja Katolik]] otoritas andrö so ba rafe nifotöi [[Konsili]] ndra uskup (fao bakha ba da'ö [[Paus]]).</ref> Me tebörögö reformasi [[Protestan]] ba ndröfi 1517 nidönia'ö [[Martin Luther]], lö latema'ö mato ha'uga mbuku si no so bakha ba Zura Ni'amoni'ö. Andrö mbörö wa abölö oya mbuku bakha ba Zura Ni'amoni'ö [[Gereja Katolik]] moroi ba Zura Ni'amoni'ö [[Gereja Protestan]]<ref>Riches, John (2000). "The Bible: A Very Short Introduction". Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-285343-1. nga'örö 7-8 ({{-en-}})</ref><ref> ''Katolisitas'', [https://www.katolisitas.org/apakah-sola-scriptura-kitab-suci-saja-cukup/ "Apakah Sola Scriptura/ "Kitab Suci saja" cukup?"] {{-id-}}</ref><ref> ''Orthodox Info'', [http://orthodoxinfo.com/inquirers/tca_solascriptura.aspx "Sola Scriptura"] ({{-en-}})</ref>
Töra ngaotu fakhe awena lasöndra gangetula ira niha [[Yahudi]] wanema'ö zi 24 mbuku bakha ba Zura Ni'amoni'ö.
Arakhagö simanö göi bakha ba [[Gereja Katolik]] irege te'etu'ö zi 73 mbuku nitema'ö bakha ba Zura Ni'amoni'ö. Tebörögö ia ba [[Konsili]] ba Roma me ndröfi 382. Lafaduhu'ö zui gangolita mbuku Zura Ni'amoni'ö andre dania ba [[Sinode]] ba Hippo (393), itohugö ba [[Konsili]] ba Kartage (397 ba 419), [[Konsili]] ba Florence (1431-1449) ba afuriatania ba [[Konsili]] ba Trente (1545-1563). Da'a nifotöi Sura Ni'amoni'ö ''kanonik''.<ref>Fehede ''kanonik'' tewawalö moroi ba [[li Yunani]] ''kanon'', eluahania afore (sitobali su'a-su'a). Fagölö geluara wehede standar ba [[li Indonesia]].</ref> Khönia bakha so 46 mbuku si tefaböbö ba [[Amabu'ulali Siföföna|Gamabu'ulali Siföföna]], ba 27 mbuku si tefaböbö ba [[Amabu'ulali Sibohou|Gamabu'ulali Sibohou]]. Eluahania so fefu 73 buku bakha ba Zura Ni'amoni'ö [[Gereja Katolik]]. Sura Ni'amoni'ö kanonik andre la'oguna'ö göi bakha ba [[Gereja Ortodoks]] ba ba [[Gereja Anglikan]].
Moroi ba gotalua zi 73 mbuku andrö so mato ha'uga zi lö lafaogö ba Zura Ni'amoni'ö khöra ya'ira gereja-gereja [[Protestan]] (faigi tabel sitou).
== Ngawalö mbuku ba Zura Ni'amoni'ö ==
Ba da'a tou so gangolifa ngawalö mbuku nifaogö bakha ba Zura Ni'amoni'ö, he nitema'ö niha [[Yahudi]], ba he nitema'ö [[Gereja Protestan]] ba [[Gereja Katolik]]
{| class="wikitable"
! rowspan="2" |Li Ibrani<br />Tanakh<br />(24 buku)
! rowspan="2" |Li Yunani<br />Septuaginta<br />(60 buku)
! colspan="2" |Li Indonesia
! rowspan="2" |Li asli tesura ia
|-
! Protestan<br />[[Amabu'ulali Siföföna]]<br />(39 buku)
! Katolik<br />[[Amabu'ulali Siföföna]]<br />(46 buku)
|- style="text-align:center; background:#fff;"
! style="background:#fff;"|
! style="background:#fff;"|''Huku''
! colspan="2" style="background:#fff;" | ''Taurat {{Nobold|ma}}'' ''Pentateukh''
! style="background:#fff;"|
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ccf;"| Beresyit
| style="background:#ccf;"| Genesis
| style="background:#ccf;"| Moze I
| style="background:#ccf;"| Kejadian (fomböi)
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ccf;"| Syemot
| style="background:#ccf;"| Exodos
| style="background:#ccf;"| Moze II
| style="background:#ccf;"| Keluaran (fa'awu'a)
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ccf;"| Vayiqra
| style="background:#ccf;"| Leuitikon
| style="background:#ccf;"| Moze III
| style="background:#ccf;"| Imamat (fa'a'ere)
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ccf;"| Bemidbar
| style="background:#ccf;"| Arithmoi
| style="background:#ccf;"| Moze IV
| style="background:#ccf;"| Bilangan (fangerai)
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ccf;"| Devarim
| style="background:#ccf;"| Deuteronomion
| style="background:#ccf;"| Moze V
| style="background:#ccf;"| Ulangan (fo'amenesi)
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
! style="background:#fff;"|
! style="background:#fff;"|''Sejarah''
! colspan="2" style="background:#fff;" | ''Buku sejarah''
!
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| Yehosyua
| style="background:#fc9;"| Iesous Naue
| style="background:#fc9;"| Yosua
| style="background:#fc9;"| Yosua
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| Syofetim
| style="background:#fc9;"| Kritai
| style="background:#fc9;"| Sanguhuku
| style="background:#fc9;"| Hakim-Hakim
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;"| Rut
| style="background:#fc9;"| Routh
| style="background:#fc9;"| Ruti
| style="background:#fc9;"| Rut
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| rowspan="2" style="background:#fc9;"| Syemuel
| style="background:#fc9;"| 1 Basileion
| style="background:#fc9;"| Samueli I
| style="background:#fc9;"| 1 Samueli
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| 2 Basileion
| style="background:#fc9;"| Samueli II
| style="background:#fc9;"| 2 Samueli
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| rowspan="2" style="background:#fc9;"| Melakhim
| style="background:#fc9;"| 3 Basileion
| style="background:#fc9;"| Razo I
| style="background:#fc9;"| 1 Razo
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| 4 Basileion
| style="background:#fc9;"| Razo II
| style="background:#fc9;"| 2 Razo
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| rowspan="2" style="background:#9f9;"| Divre Hayyamim
| style="background:#fc9;"| 1 Paraleipomenon
| style="background:#fc9;"| Nga'ötö I
| style="background:#fc9;"| 1 Tawarikh
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| 2 Paraleipomenon
| style="background:#fc9;"| Nga'ötö II
| style="background:#fc9;"| 2 Tawarikh
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#fc9;"| 1 Esdras
|
|
| Yunani
|- style="text-align:center;"
| rowspan="2" style="background:#9f9;"| Ezra–Nekhemyah
| rowspan="2" style="background:#fc9;" | 2 Esdras
| style="background:#fc9;"| Esera
| style="background:#fc9;"| Ezra
| Ibrani ba Aram
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| Nehemia
| style="background:#fc9;"| Nehemia
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#fc9;"| Tobit
|
| style="background:#fc9;"| Tobit
| Aram ba Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#fc9;"| Ioudith
|
| style="background:#fc9;"| Yudit
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;"| Ester
| style="background:#fc9;"| Esther
| style="background:#fc9;"| Esitera
| style="background:#fc9;"| Ester
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#fc9;"| 1 Makkabaion
|
| style="background:#fc9;"| 1 Makabe
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#fc9;"| 2 Makkabaion
|
| style="background:#fc9;"| 2 Makabe
| Yunani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#fc9;"| 3 Makkabaion
|
|
| Yunani
|- style="text-align:center;"
|
|
|
|
|
|- style="text-align:center; background:#fff;"
! style="background:#fff;" |
! style="background:#fff;" |''Fa'atua-tua''
! colspan="2" style="background:#fff;" | ''Buku puisi''
! style="background:#fff;" |
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;" | Iyov
| style="background:#9f9;" | Iob
| style="background:#9f9;" | Yobi
| style="background:#9f9;" | Ayub
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;" | Tehillim
| style="background:#9f9;" | Psalmoi
| style="background:#9f9;" | Sinunö
| style="background:#9f9;" | Mazmur
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#9f9;" | Proseukhe Manasse
|
|
| Yunani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;" | Misylei
| style="background:#9f9;" | Paroimiai
| style="background:#9f9;" | Amaedola Zelomo
| style="background:#9f9;" | Amsal
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;" | Qohelet
| style="background:#9f9;" | Ekklesiastes
| style="background:#9f9;" | Sangombakha
| style="background:#9f9;" | Pengkhotbah
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;" | Syir Hasyirim
| style="background:#9f9;" | Asma Asmaton
| style="background:#9f9;" | Sinunö Sebua
| style="background:#9f9;" | Kidung Agung
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#9f9;" | Sophia Salomontos
|
| style="background:#9f9;" | Kebijaksanaan Salomo
| Yunani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#9f9;" | Sophia Iesou Seirakh
|
| style="background:#9f9;" | Yesus bin Sirakh
| Ibrani
|-
!
!
!
!
!
|- style="text-align:center; background:#fff;"
! style="background:#fff;" |
! style="background:#fff;" |''Ira sama'ele'ö sebua''
! colspan="2" style="background:#fff;" | ''Buku ndra sama'ele'ö sebua''
! style="background:#fff;" |
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;" | Yesyayahu
| style="background:#f9f;" | Esaias
| style="background:#f9f;" | Yesaya
| style="background:#f9f;" | Yesaya
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;" | Yirmeyahu
| style="background:#f9f;" | Hieremias
| style="background:#f9f;" | Yeremia
| style="background:#f9f;" | Yeremia
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;" | Eikhah
| style="background:#f9f;" | Threnoi
| style="background:#f9f;" | Ngenu-ngenu Yeremia
| style="background:#f9f;" | Ratapan
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#f9f;" | Baroukh
|
| rowspan="2" style="background:#f9f;" | Barukh
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#f9f;"|Epistole Ieremiou
|
| Yunani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| Yekhezqel
| style="background:#f9f;"| Iezekiel
| style="background:#f9f;"| Hezekieli
| style="background:#f9f;"| Yehezkiel
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;"| Daniyyel
| style="background:#f9f;"| Daniel
| style="background:#f9f;"| Danieli
| style="background:#f9f;"| Daniel
| Aram ba Ibrani
|-
!
!
!
!
!
|- style="text-align:center;"
! style="background:#fff;" |
! style="background:#fff;" |''Ira sama'ele'ö side-ide''
! colspan="2" style="background:#fff;" | ''Buku ndra sama'ele'ö side-ide''
! style="background:#fff;" |
|- style="text-align:center;"
| rowspan="12" style="background:#fc9;" | Trei Asar
| style="background:#ffc;" | Hosee
| style="background:#ffc;" | Hosea
| style="background:#ffc;" | Hosea
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Ioel
| style="background:#ffc;" | Yoeli
| style="background:#ffc;" | Yoel
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Amos
| style="background:#ffc;" | Amosi
| style="background:#ffc;" | Amos
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Obdiou
| style="background:#ffc;" | Obadia
| style="background:#ffc;" | Obaja
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Ionas
| style="background:#ffc;" | Yona
| style="background:#ffc;" | Yunus
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Mikhaias
| style="background:#ffc;" | Mikha
| style="background:#ffc;" | Mikha
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Naoum
| style="background:#ffc;" | Nakhumi
| style="background:#ffc;" | Nahum
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Ambakoum
| style="background:#ffc;" | Habakuki
| style="background:#ffc;" | Habakuk
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Sophonias
| style="background:#ffc;" | Sefania
| style="background:#ffc;" | Zefanya
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Angaios
| style="background:#ffc;" | Hagai
| style="background:#ffc;" | Hagai
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Zakharias
| style="background:#ffc;" | Sakharia
| style="background:#ffc;" | Zakharia
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Malakhias
| style="background:#ffc;" | Maleakhi
| style="background:#ffc;" | Maleakhi
| Ibrani
|}
== Fangali Zura Ni'amoni'ö ba Li Niha ==
Tebörögö wangali Zura Ni'amoni'ö ba li Niha me i'ali zura [[Luka]] ba li Niha [[Ernst Ludwig Denninger]], samösa [[misionaris]] [[Gereja Protestan|Protestan]] moroi ba [[Jerman]], ba ndröfi 1874. Ibe'e döi zura [[Luka]] andrö ''Turia Amusoladödö Gamonita Tesua wa Luka'' ba iraka ia "British and Foreign Bible Society", nitohugö dania "Netherlands Bible Society". I'ali zura [[Luka]] andre ba [[dialek Selatan]] (li raya). Bahiza no ifaruka ira li raya ba li yöu, irege ambö fatema dödö niha wombaso ya'ia.
Awena dania labe'e noro dödö [[Heinrich Sundermann]] wangali Zura Ni'amoni'ö ba li Niha ([[dialek Nias Utara]]), he [[Amabu'ulali Siföföna]] (1910) ba he [[Amabu'ulali Sibohou]] (1889). Laraka dania ia ba ndröfi 1911. Ba wangali Zura Ni'amoni'ö andre no fao awö [[Heinrich Sundermann|Sundermann]] [[Salaŵa Fali'era]] (Ama Mandranga).<ref>''Dachi, D. K.,'' "[https://ononiha.org/678/soera-niamonio-alkitab-berbahasa-nias/ Soera Ni'amoni'ö: Alkitab berbahasa Nias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231008002413/https://ononiha.org/678/soera-niamonio-alkitab-berbahasa-nias/ |date=2023-10-08 }}" {{-id-}}</ref>
Ba mböröta agama [[Niha Keriso]] ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] lafotöi Zura Ni'amoni'ö andrö ''Buku Hia'' ba gotalua niha raya ba ''Buku Lowalangi'' ba gotalua niha yöu.<ref>Uwe Hummel, Tuhoni Telaumbanua, ''Cross and Adu'', Boekencentrum, 2007, nga'örö 245.</ref> Awena furi hö latötöi manö ia Sura Ni'amoni'ö.
== Sura Ni'amoni'ö ba fondraka buku ==
Irugi ma'ökhö so töra 5 miliar Zura Ni'amoni'ö si no laraka ba la'öli niha.<ref>'''Guinness World Records''', [https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-book-of-non-fiction ''Best-selling book''], ({{-en-}})</ref> Ambö töra la'öli niha 100 juta ero röfi,<ref>'''The Economist''', [https://www.economist.com/christmas-specials/2007/12/19/the-battle-of-the-books ''The battle of the books'', ISSN 0013-0613], ({{-en-}})</ref> ba no isösö ngawalö hadia ia ba wa'auri niha, mositöra ba danö [[Eropa]] ba ba [[budaya]] nifotöi budaya [[Barat]].<ref>'''The Washington Times''', [https://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/11/the-bibles-influence-the-bible-as-cultural-influen/ ''The Bible as cultural influence''], ({{-en-}})</ref>
== Faigi göi ==
* [[Angolifa Mbuku Zura Ni'amoni'ö]]
* [[Amabu'ulali Siföföna]]
* [[Amabu'ulali Sibohou]]
* [[Yahudi]]
* [[Israel]]
== Umbu ==
{{Reflist}}
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:Agama]]
[[Kategori:Teologi]]
[[Kategori:Amabu'ulali Siföföna]]
[[Kategori:Amabu'ulali Sibohou]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
afamsyg14d1eoenrvll2g7gp41znq72
Tuho Wamati
0
412
28581
28318
2026-09-30T10:33:42Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28581
wikitext
text/x-wiki
[[File:Paris - Bibl. Mazarine - ms. 0924, f 150v.jpg|thumb|Tuho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö nigambaraini me ambö töra 1300 (so ba Bibliothèque Mazarine ms. 0924 f. 150v). Simane lafa'oli ba laböbögö ia khö ero Nifahaö:
1. [[Fetero]],
2. [[Andrea (Nifahaö Yesu)|Andrea]],
3. [[Yohane ono Zebadaio|Yohane]],
4. [[Yakobo ono Zebadaio]],<!--sic, paragraphs 3 and 4 are switched-->
5. [[Toma (Nifahaö Yesu)|Toma]],
6. [[Yakobo ono Galifao]],
7. [[Filifo (Nifahaö Yesu)|Filifo]],
8. [[Batolomaio (Nifahaö Yesu)|Batolomaio]],
9. [[Mataio (Nifahaö Yesu)|Mataio]],
10. [[Simoni (Nifahaö Yesu)|Simoni]],
11. [[Yuda Tadaio]],
12. [[Matia (Fangali Yuda)|Matia]].]]
'''Tuho Wamati''' ([[li Latin]]: ''Symbolum Apostolorum'' ma ''Symbolum Apostolicum'', [[li Indonesia]]: ''Pengakuan Iman Rasuli'' ma ''Pengakuan Iman Para Rasul'') no sambua furu-furu wamati, ni'oguna'ö ndra [[Niha Keriso]] ba wamaduhu'ö famatira na owulo ira ba wanunö ba ba wangandrö. Ba li bö'ö simane [[li Latin]], [[li Inggris]], [[li Indonesia]], btn. to'ölö latötöi ia Tuho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö Yesu.
Heŵa'ae itaria latötöi ia tuho wamati ndra nifahaö [[Yesu]], sama'anö ya'ia tenga ira nifahaö [[Yesu]] si-12 samösa, bahiza nifa'anö [[Gereja]] ba ngaotu ndröfia si-5, molo'ö ni'oroi'ö ndra satua i'otarai ginötö ndra nifaha'ö [[Yesu]] si-12, ba ginötö me lö nasa fabali-bali ndra [[Niha Keriso]]. Dane-danenia ya'ia da'ö tuho wamati moroi ba ngaotu ndröfia si-4 nisura ba [[li Latin]], li ni'oguna'ö bakha ba Gereja i'otarai ginötö ndra nifahaö [[Fetero]] ba [[Faulo]] si mate ba [[Roma]]. To'ölö la'oguna'ö duho wamati andre i'otarai ngaotu ndröfia si-8 ba irugi ma'ökhö bakha ba ngawalö [[Gereja]] si no oi fabö'ö-bö'ö, mendruamanö bakha ba [[liturgi]] fanunö ba fangandrö ba ba wamahaö [[agama]] [[Niha Keriso]] nifotöi ''[[katekese]]'' bakha ba [[Gereja Katolik]], [[Gereja Lutheran]], [[Gereja Anglikan]], Gereja Presbiterian, Gereja Metodis, btn.
Tuho Wamati andre abölö adogo ia moroi ba [[Tuho Wamati Nikea|Duho Wamati Nikea]] nifa'anö me 381, bahiza fagölö wamöfö'ö ya'ia si tölu faosatö: famaduhu'ö famati khö [[Lowalangi]] Ama, [[Lowalangi]] Ono ba [[Lowalangi]] [[Eheha Ni'amoni'ö]].<ref>{{Cite book|last=Bayes|first=Jonathan F.|url=https://books.google.com/books?id=y5FMAwAAQBAJ&q=The+Apostles%27+Creed+is+trinitarian+in+structure+with+sections+affirming+belief+in+God+the+Father%2C+God+the+Son+and+God+the+Holy+Spirit&pg=PA22|title=The Apostles' Creed: Truth with Passion|date=2010-09-09|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-60899-539-4|language=en}}</ref>
Lö latötöi bakha khönia wabagosa li sanandrösa haniha Keriso simane nifa'anö bakha ba [[Tuho Wamati Nikea|Duho Wamati Nikea]] andrö. Börö da'ö lö latötöi wa'alowalangi [[Yesu]] awö wa'alowalangi [[Eheha Ni'amoni'ö|Geheha Ni'amoni'ö]]. Börö da'ö te oföna lafa'anö ia moroi khö [[Tuho Wamati Nikea|Duho Wamati Nikea]].
Töi "Tuho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö" tesura si oföna sibai bakha ba zura nifa'ohe'ö Sinode Milan me 390, ba ba da'ö bakha tefa'oli wa ero faosatö Duho Wamati si-12 tefaböbö khö samösa Nifahaö si-12.<ref>{{Citation | url = https://books.google.com/books?id=gqrEpBuBGIgC&pg=PA63 | first = Jack | last = Rogers | title = Presbyterian Creeds | publisher = Westminster John Knox Press | year = 1985 | isbn = 978-0-66425496-4 | pages = 62–63}}.</ref><ref>{{cite web|url= http://www.reformed.org/documents/apostles_creed_orr.html |first= James |last=Orr |title=The Apostles' Creed |website=International Standard Bible Encyclopedia |publisher=Reformed |access-date=May 19, 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110622082715/http://www.reformed.org/documents/apostles_creed_orr.html |archive-date= June 22, 2011 |url-status= live}}</ref>
==Waö-waö==
Bakha ba Gereja, tebörögö te'oguna'ö wehede [[li Latin|Latin]] ''{{li|la|symbolum}}'' tobali fangali wehede σύμβολον (eluahania famaduhu'ö famati) moroi ba [[li Yunani]] ba dalu ngaotu ndröfia si-3, bakha ba zura-sura ndra Santo Siprianus awö Santo Firmilian. Duma-dumania isura Santo Firmilian wa fanötöi Ama, Ono ba Eheha Ni'amoni'ö ([[li Indonesia]]: ''rumus trinitas'') no sambua "{{li|la|symbolum}}" (famaduhu'ö famati) awö wa silötolalö'ö latötöi ia ba wamalua [[Fanasa Ni'amoni'ö]] ([[Famayagö Idanö]]).<ref name="CE">{{cite book|url= http://www.newadvent.org/cathen/01629a.htm|archive-url= https://web.archive.org/web/20180717061750/http://www.newadvent.org/cathen/01629a.htm|url-status= dead|archive-date= 2018-07-17|website= [[s:en:Catholic Encyclopedia (1913)/Apostles' Creed|Catholic Encyclopedia (year 1913), Vol.1]]|title= The Apostles' Creed in the Catholic Encyclopedia, editions of 1907|language= en|author1= Thurston, Herbert|place= New York|publisher= Robert Appleton Company}}.</ref>
Töi "{{li|la|Symbolum Apostolicum}} te'oguna'ö si föföna sibai bakha ba zura (te nisura [[Santo Ambrosius]]) moroi ba Konsili Milan sadölö khö Paus Sirikius me 390: "Da lafaduhu'ö Symbolum Apostolicum, si no irorogö Gereja Roma ba zi lö tebulö."<ref>{{cite web|author= Ambrose of Milan |url= http://www.tertullian.org/fathers/ambrose_letters_05_letters41_50.htm#Letter42 | title= Letter 42:5 |publisher= Tertullian.org | access-date = May 19, 2011 | archive-url= https://web.archive.org/web/20110605180149/http://www.tertullian.org/fathers/ambrose_letters_05_letters41_50.htm | archive-date = June 5, 2011 | url-status = live}}</ref><ref name = ODCC:AC>{{Citation | contribution = Apostles' Creed | title = Dictionary of the Christian Church | publisher = Oxford University Press | year = 2005 | isbn = 978-0192802903 | page = 90}}.</ref>
Tuho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö niŵaö Santo Ambrosius ba da'a, no sambua duho wamati sabölö atua ba Roma, fatua lö tefa'anö Duho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö si so khöda ma'ökhö.<ref>{{cite book |last1=Denzinger |first1=Henry |title=The Sources of Catholic Dogma |date=1957 |publisher=B. Herder Book Co |page=4 |edition=30th}}</ref><ref>{{Citation | url = https://books.google.com/books?id=C4I9AAAAYAAJ | first = Gardiner Mumford | last = Day | title = The Apostles' Creed: an interpretation for today | publisher = Scribner | year = 1963 | page = 33}}.</ref><ref>{{Citation | url = https://books.google.com/books?id=woD7QYAjV3QC | first = Arthur Cushman | last = McGiffert | title = The Apostles' Creed: Its Origin, Its Purpose, and Its Historical Interpretation | year = 2008 | isbn = 978-0559851995 | page = 42| publisher = BiblioBazaar }}.</ref> No to'ölö sa'ae ba ginötö da'ö wama'oli famaduhu'ö famati hulö na lafali-lali ira ira Nifahaö si-12 ba wamaduhu'ö ero faosatö Duho Wamati si-12.<ref name = ODCC:AC />
[[File:Somme le Roy f.10v (cropped).png|thumb|Lasura Duho Wamati ira Nifahaö Yesu si-12 molo'ö wanuturu Geheha Ni'amoni'ö (Gambara moroi ba ngaotu ndröfia si-13)]]
Tuho Wamati satua ba Roma no sambua sura nifa'anö molo'ö nisura [[Mataio]] bakha ba {{SN|Mat|28|19}},<ref name= ODCC:AC /> bahiza so ndra ere Zura Ni'amoni'ö sanguma'ö wa no tesura ia ba ngaotu ndröfia si-2 (ambö töra 180).<ref name= ODCC:AC/><ref>{{Citation | title = Documents of the Christian Church | edition = 2nd | editor-first = Henry | editor-last = Bettenson | publisher = London | year = 1963 | page = 23}}.</ref><ref>{{Citation | first = Joseph | last = Lynch | title = The Medieval Church | publisher = Longman | place = London and New York | year = 1992 | page = 7}}.</ref>
"Rumus" fondrege atua si no tesöndra tesura ba gotaluara ndröfi 150 ba 180. Simane tesura ia: "Mamati ndra'o khö Nama si lö ambö fa'abölö - ba khö [[Yesu Keriso]], sangorifi ya'ita - ba khö [[Eheha Ni'amoni'ö|Geheha Ni'amoni'ö]] sondrara tödö, ba [[Gereja]] ni'amoni'ö, ba ba fangefa horö." Simane oroma ba da'ö lö khönia wamagölö sanandrösa khö Keriso simane si so bakha ba Duho Wamati satua ba Roma.<ref>{{cite book |last1=Denzinger |first1=Henry |title=The Sources of Catholic Dogma |date=1957 |publisher=B. Herder Book Co |page=3 |edition=30th}}</ref>
Heŵa'ae no tesöndra ero waosatö Duho Wamati andrö bakha ba zinura ndra Ireneus, Tertulianus, Novatianus, Marselus moroi ba Ankira, Tiranius Rufinus, Ambrosius, Agustinus Hipo, Niceta ba Eusebius Galus,<ref>{{Citation |url= http://www.ccel.org/ccel/schaff/creeds2.iv.i.i.v.html |title= Creeds of Christendom, with a History and Critical notes | volume = II. The History of Creeds | publisher = Christian Classics Ethereal Library | date= July 13, 2005 | access-date = May 19, 2011}}</ref> Tuho Wamati simane si so khöda iada'a tesöndra ia si föföna sibai bakha ba ''{{li|la|De singulis libris canonicis scarapsus}}'' nifa'anö Santo Firminus (Jacques Paul Migne, ''Patrologia Latina'' 89, 1029 ff.), nisura ba gotalua ndröf 710 ba 714.<ref>{{Citation | first = JND | last = Kelly | title = Early Christian Creeds | edition = third | place = London | publisher = Longman, Green & Co | year = 1972 | pages = 398–434}}.</ref> Molo'ö Bettenson awö Maunder tebörögö tesöndra ia bakha ba ''{{li|la|Dicta Abbatis Pirminii de singulis libris canonicis scarapsus}}'', ambö töra döfi 750.<ref>{{Citation | last1 = Bettenson | first1 = Henry | first2 = Chris | last2 = Maunder | title = Documents of the Christian Church | edition = 3 | place = New York | publisher = Oxford University Press | year = 1999 | page = 26}}.</ref>
Lafa'anö zura Duho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö ni'ilada ma'ökhö ba danö Gaul ambö töra ba dalu ngaotu ndröfia si-5.<ref name = "Newadvent">{{Citation | title = Catholic Encyclopedia | contribution = Origin of the Creed | publisher = New advent | contribution-url = http://www.newadvent.org/cathen/01629a.htm}}.</ref> Isura Faustus Riez sambua duho wamati si fagölö sibai ba Duho Wamati si so khöda ma'ökhö. Tola manö wa so khönia teks asli andrö. Teks bö'ö si arakhagö fagölö ba teks si so khöda ma'ökhö tesöndra ba zura moroi ba ngaotu ndröfia si-5. Bahiza Tuho Wamati Satua Roma lö aetu tobali teks liturgi standar bakha ba [[Gereja Katolik]] Roma götö ngaotu ndröfia si-4 irugi si-7. Awena atö tefalali ia faoma versi Galul andrö si yaŵa me ngaotu ndröfia si-8 barö Karolus Agung, samatörö ena'ö te'oguna'ö versi andrö ba zi sagörö amatöröŵania.<ref>Clemens Blume, ''Das Apostolische Glaubensbekenntniß'' (1893), 186f.</ref><ref name =ODCC:AC/>
Lö tesöndra bakha ba Doho Wamati Nikea frasa "No möi ia ba mbanua niha tou" (''{{li|la|descendit ad inferos}}''), samasinga khöda {{SN|Efes|4|9}} ({{li|grc|κατέβη εἰς τὰ κατώτερα μέρη τῆς γῆς}}).<ref>{{Citation | first = Wolfgang | last = Trillhaas | contribution = Creeds, Lutheran Attitude Toward | title = The Encyclopedia of the Lutheran Church | editor-first = Julius | editor-last = Bodensieck | place = Minneapolis | publisher = Augsburg | volume = A–E | page = 629}}.</ref> Tesöndra frasa andre bakha ba zura Rufinus (411), nifotöi Tuho Wamati Aquileia, ba lö sa'ae tesöndra ia ba zura irugi ndröfi 650.<ref>{{Citation | first = Wayne A | last = Grudem | title = Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine | place = Leicester, [[England]]; Grand Rapids, Michigan | publisher = Inter-Varsity Press; Zondervan | year = 2004 | page = 586}}.
Cf. {{cite web |url=http://www.newadvent.org/fathers/2711.htm |last=Rufinus |author-link=Tyrannius Rufinus |title=Commentary on the Apostles' Creed |website=newadvent.org |access-date=October 1, 2016|mode=cs2}}</ref>
Simanö göi frasa "fa'awösa niha ni'amoni'ö", lö ya'ia bakha ba Duho Wamati Satua Roma ma zui bakha ba Duho Wamati Nikea.
Simanö göi frasa "somböi banua si yaŵa awö danö", lö ya'ia bakha ba Duho Wamati Nikea (325), bahiza so ia ba Duho Wamati Nikea-Konstantinopel (381).
Lö la'oguna'ö Duho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö ya'ira [[Gereja Ortodoks]] Timur, tenga börö fatimba khöra waosatö wamati si so bakha khönia, bahiza börö me no so Duho Wamati Nikea. Latimbagö ya'ira delegasi [[Gereja Ortodoks]] ba Konsili Firenze (1431-1449) wa Tuho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö teböbögö khö ndra nifahaö si-12, simane nitema'ö ba Barat. Simanö göi zinöndra Lorenzo Valla, sangosili waö-waö Duho Wamati.<ref>Dorothea Sattler. "Apostolisches Glaubensbekenntnis. I. Dogmen- und Theologiegeschichte". In: Walter Kasper (ed.). ''Lexikon für Theologie und Kirche''. 3rd ed., vol. 1, Herder, Freiburg im Breisgau 1993, c. 878f.</ref> Heŵa'ae simanö lö irai iŵaö [[Gereja Katolik]] Roma wa lasura teks Duho Wamati andrö ira nifahaö samösa. Molo'ö katekismus Roma, lafotöi ia molo'ö ndra nifahaö, börö me Tuho Wamati andrö no sindruhu furu-furu wamati ndra nifahaö.<ref>Patristic Bible Commentary, [https://sites.google.com/site/aquinasstudybible/apostle-s-creed/catechism-of-the-catholic-church-on-the-apostles-creed Catechism of the Catholic Church on the Apostles' Creed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221028003339/https://sites.google.com/site/aquinasstudybible/apostle-s-creed/catechism-of-the-catholic-church-on-the-apostles-creed|date=2022-10-28}}, citing St. Ambrose, Expl. symb. 7: [[Patrologia Latina|PL]] 17, 1196.</ref>
==Ösi zura==
Ba da'e tou so teks asli Duho Wamati ba [[li Latin]], molo'ö faosatönia si felendrua,<ref>{{cite web|url= https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P13.HTM |title= English translation of the Apostles' Creed | work = The Catechism of the Catholic Church | publisher =Holy See |date= March 25, 1997 |access-date= April 26, 2013}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P14.HTM | work =English translation of the Apostles' Creed | title=Part I, Section II | publisher = Holy See | access-date = May 19, 2011 | archive-url= https://web.archive.org/web/20110514000646/https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P14.HTM | archive-date = May 14, 2011 | url-status= live}}</ref> awö fangalinia ba [[li Niha]], he bakha ba [[Gereja Katolik]] ba he ba [[Gereja Protestan]]. Frasa nikhoi barö lö tesöndra ba Duho Wamati Satua Roma simane nisura Tiranius Rufinus.
{|class="wikitable"
|'''Li Latin (sura asli)'''
|'''bakha ba Gereja Katolik'''
|'''bakha ba Gereja Protestan'''
|-
|
1. {{li|la|Credo in Deum Patrem omnipotentem, <u>Creatorem caeli et terrae</u>}},
| Ya'o mamati khö [[Lowalangi]] Ama, si lö ambö fa'abölö, <u>sanga'asogö banua si yaŵa awö danö.</u>
|Ya'o mamati khö [[Lowalangi]] Ama, si lö ambö fa'abölö, <u>somböi banua si yaŵa awö danö</u>
|-
|
2. {{li|la|et in Iesum Christum, Filium Eius unicum, Dominum nostrum,}}
| Ba khö [[Yesu Keriso]], Ononia si ha samösa, So'aya ya'ita,
|ba khö [[Yesu Keriso]] So'aya ya'ita, ono Lowalangi si ha samösa,
|-
|
3. {{li|la|qui <u>conceptus est</u> de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine,}}
| si no <u>te'otabinagö</u> moroi khö [[Eheha Ni'amoni'ö|Geheha Ni'amoni'ö]], <u>ni'adonogö</u> nono alawe [[Maria]],
|<u>nitema</u> ninania [[Maria]] khö [[Eheha Ni'amoni'ö|Geheha Ni'amoni'ö]], ono alawe ia
|-
|
4. {{li|la|<u>passus</u> sub Pontio Pilato, crucifixus, <u>mortuus</u>, et sepultus,}}
| si no <u>manaögö famakao</u> barö mbawa [[Fondrio Filato|Wondrio Filato]], no teforöfa, <u>mate</u> ba lako'o ia.
|No <u>manaögö huku</u> ia barö mbawa [[Fondrio Filato|Wondrio Filato]], teforöfa ia, mate ba lako'o
|-
|
5. {{li|la|<u>descendit ad inferos</u>, tertia die resurrexit a mortuis,}}
| No <u>möi ia ba mbanua niha tou</u>, ba ba ngaluo si tölu no maoso ia moroi ba gotalua zi mate.
|<u>No möi ia ba mbanua niha tou</u>. No maoso ia moroi ba ngai zi mate, me no irugi tölu ngaluo.
|-
|
6. {{li|la|ascendit ad caelos, sedet ad dexteram <u>Dei</u> Patris <u>omnipotentis</u>,}}
| No manahae ia möi ba zorugo, dumadao ba gambölö [[Lowalangi]] Ama <u>si lö ambö fa'abölö</u>.
|No manahae ia, möi ba zorugo, dumadao ba gambölö [[Lowalangi]] Ama, <u>si lö ambö fa'abölö</u>
|-
|
7. {{li|la|inde venturus est<br>iudicare vivos et mortuos.}}
| Moroi ba da'ö mangawuli ia dania, manguhuku niha sauri awö zi no mate.
|I'otarai da'ö mangawuli ia dania, ba wanguhuku niha sauri awö zi no mate
|-
|
8. {{li|la|<u>Credo</u> in Spiritum Sanctum,}}
| <u>Ya'o mamati</u> khö [[Eheha Ni'amoni'ö|Geheha Ni'amoni'ö]],
|<u>Ya'o mamati</u> khö [[Eheha Ni'amoni'ö|Geheha Ni'amoni'ö]],
|-
|
9. {{li|la|sanctam Ecclesiam <u>catholicam,<br>sanctorum communionem</u>,}}
| [[Gereja Katolik|Gereja <u>Katolik</u>]] ni'amoni'ö, <u>fa'awösa ndra niha ni'amoni'ö,</u>
|ba ufati ha sambua banua niha Keriso, ba <u>fa'awösa niha ni'amoni'ö</u>,
|-
|
10. {{li|la|remissionem peccatorum,}}
| fangefa horö,
|fangefa horö
|-
|
11. {{li|la|carnis resurrectionem,}}
| femaoso mboto
|ba femaoso mboto zi mate
|-
|
12. {{li|la|vitam aeternam. Amen.}}<ref>{{cite web|url= https://www.vatican.va/archive/catechism_lt/p1s1c3a2_lt.htm#SYMBOLUM%20FIDEI |trans-title=Faith symbol | title = Symbolum Fidei | work = Catechismus Catholicae Ecclesiae | language = la | publisher=Vatican |date= June 25, 1992 | access-date = August 5, 2014}}</ref>
| fa'auri si lö aetu. Amen.
|ba fa'auri si lö aetu. Ya'aduhu.
|}
So göi teks ba [[li Yunani]], nisöndra awö teks ba [[li Latin]] bakha ba mbuku {{li|la|Psalterium Græcum et Romanum}},
niböbögö khö Paus Gregorius Agung, heŵa'ae tenga sindruhu. Si föföna sibai i'ohalöŵögöigö ia Uskup Agung Ussher me 1647, molo'ö sambua zura nifotöi ''manuscript'' si so ba perpustakaan Corpus Christi College, Cambridge. Teks Latin andrö fagölö ia ba "Duho Wamati Pirminius" ni'ohalöŵögöigö Charles Abel Heurtley (''{{li|la|De Fide Symbolo}}'', 1900, nga'örö 71). Baero da'ö nasa öfa teks ba li Yunani si fabö'ö-bö'ö ma'ifu nisöndra Carl Paul Caspari ba muraka me 1879 (''{{lang|de|Alte und neue Quellen zur Geschichte des Taufsymbols}}'', vol. 3, nga'örö 11).<ref>{{unordered list|{{cite book |last=Bird |first=Michael F. |author-link=Michael F. Bird |date=July 5, 2016 |title=What Christians ought to believe: an introduction to Christian doctrine through the Apostles' Creed |url={{Google books|WLXxCgAAQBAJ|page=185|plainurl=yes}} |location=New York City |publisher=[[HarperCollins]] |page=185 |isbn=978-0-310-52093-1}} |{{Citation |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/creeds2.iv.i.i.i.html |title=Creeds of Christendom, with a History and Critical notes |volume=II. The History of Creeds |publisher=[[CCEL]] |date=February 19, 2009 |access-date=September 29, 2016}}.}}</ref>
Tradisi samöbögö ero faosatö Duho Wamati khö samösa Nifahaö Yesu, no lafalua ia i'otarai ngaotu ndröfia si-6. Bakha ba gambara-gambara fa'alowalangi ba Barat, to'ölö lafangai ira Duho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö ba ira Nifahaö Yesu si-12. Tradisi wamazökhi gambara simane tetohugö irugi götö nifotöi barok (1600 irugi 1750).
Faosatö teks ba angolifa ndra Nifahaö nifakhai ba ero waosatö Duho Wamati, lö irai fagölö fefu. Duma-dumania bakha ba zinura Pelbartus Ladislaus Temesvar, sambua zura moroi ba gangahorita ngaotu ndröfia si-15, tefabali waosatö 5 tobali dombua ba ifasambua waosatö 11 ba 12, ba simane ifaböbögö ia khö ndra Nifahaö:
{{unbulleted list
|1. [[Fetero]],
|2. [[Yohane ono Zebadaio|Yohane]],
|3. [[Yakobo ono Zebadaio]],
|4. [[Andrea (Nifahaö Yesu)|Andrea]],
|5a. [[Filifo (Nifahaö Yesu)|Filifo]],
|5b. [[Toma (Nifahaö Yesu)|Toma]],
|6. [[Batolomaio (Nifahaö Yesu)|Batolomaio]],
|7. [[Mataio (Nifahaö Yesu)|Mataio]],
|8. [[Yakobo ono Galifao]],
|9. [[Simoni (Nifahaö Yesu)|Simoni]],
|10. [[Yuda Tadaio]],
|11–12. [[Matia (Fangali Yuda)|Matia]].<ref>Sermones Pomerii de sanctis II. Pars aestivalis. Sermo XXVII.: Item in divisionis apostolorum festo. [[Hagenau]] 1499.<!--
''Petrus dicens: Credo in Deum, Patrem omnipotentem etc. Secundum Iohannes dicens: Et in Iesum Christum, Filium eius unicum, Dominum nostrum. Tertium posuit Iacobus maior dicens: Qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine. Quartum Andreas dicens: Passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus et sepultus est. Quintum Philippus dicens: Descendit ad inferna. Sextum Thomas dicens: Tertia die resurrexit a mortuis. Septimum Bartholomaeus dicens: Ascendit ad caelos, sedet etc. Octavum Matthaeus dicit: Inde venturus est iudicare vivos etc. Nonum Iacobus minor dicens: Credo in Spiritum Sanctum. Decimum Simon dicit: Sanctam Ecclesiam catholicam, sanctorum communionem. Undecimum Thaddaeus dicens: Remissionem peccatorum, et duodecimum Mathias dicens: Carnis resurrectionem et vitam aeternam.''
--></ref>}}<!--
The division into twelve articles is found also in [[Anabaptist theology|Anabaptist catechesis]]:
{{poemquote|''Leonhart:'' Which of the articles of the creed deal with baptism?
''Hans:'' The ninth and tenth articles, where we confess the universal Christian church, the fellowship of the saints and forgiveness of sins, just as the Lord's Supper is also included there.<ref>{{cite book |editor1-last=Pipkin |editor1-first=H. Wayne |editor2-last=Yoder |editor2-first=John Howard |editor2-link=John Howard Yoder |date=1989 |title=Balthasar Hubmaier, theologian of Anabaptism |url={{Google books|WYnZAAAAMAAJ|page=351|plainurl=yes}} |location=[[Scottdale, Pennsylvania]] |publisher=Herald Press |page=351 |isbn=0-8361-3103-7 |mode=cs2}}; cf. p. 239: {{Citation |last=Hubmaier |first=Balthasar |title=Twelve articles in prayer form |year=1527 |location=Nikolsburg |quote=O my Lord Jesus Christ, institute once again the two bands, namely water baptism and the Supper, with which thou has outwardly girded and bound thy bride.}}</ref>}}
-->
==Fangoguna'ö bakha ba liturgi==
Te'oguna'ö Duho Wamati, he faoma fanötöi ya'ia ma zui faoma fanofu ba fanemali, bakha ba [[liturgi]] [[Niha Keriso]], mendruamanö bakha ba liturgi [[Sakramen Fanasa Ni'amoni'ö|Fanasa Ni'amoni'ö]]/[[Famayagö Idanö]] awö [[liturgi]] [[Ekaristi]].
=== Liturgi Fanasa Ni'amoni'ö ===
Ba mböröta lafa'anö Duho Wamati moroi ba wanofu nitandrösaigö khö ndra somasi manema [[Sakramen Fanasa Ni'amoni'ö|Fanasa Ni'amoni'ö]] ba no fakhili sibai ia ba Duho Wamati ni'oguna'ö ba [[Roma]] ba ngaotu ndröfia si-4.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Apostles-Creed|title=Apostles' Creed |encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=2022-01-15}}</ref> Irugi ma'ökhö te'oguna'ö nasa bakha ba [[Gereja Katolik]] Duho Wamati faoma fanofu ba fanemali ba liturgi [[Sakramen Fanasa Ni'amoni'ö|Fanasa Ni'amoni'ö]], he ba ndraono ba he ba zatua. Ba teks resmi ba li Inggris<ref>International Commission on English in the Liturgy (ICEL), 1974.</ref>, isofu [[ere]]/[[diakon]] same'e [[Sakramen Fanasa Ni'amoni'ö|fanasa]]:
<poem>Hadia mamati ndra'ugö khö [[Lowalangi]], Ama si lö ambö fa'abölö, sanga'asogö banua si yaŵa awö danö?
Hadia mamati ndra'ugö khö [[Yesu Keriso]] So'aya ya'ita, ononia si ha samösa, si tumbu moroi khö [[Maria (Ina Yesu)|Maria]] ono'alawe si lö mamalö-malö, niforöfa, mate ba niko'o ia, ba si maoso moroi ba gotalua zimate, ba iada'a si dadao ba gambölö Nama?
Hadia mamati ndra'ugö khö [[Eheha Ni'amoni'ö|Geheha Ni'amoni'ö]], [[Gereja Katolik]] ni'amoni'ö, fa'awösa ndra niha ni'amoni'ö, fangefa horö, femaoso mboto ba fa'auri silö'aetu?</poem>
Ba zi ero fanofu itemali dania niha sanema [[Sakramen Fanasa Ni'amoni'ö|fanasa]], satua (nifotöi [[katekumen]]) ma samösa zalahi (nifotöi Ama/Ina [[Sakramen Fanasa Ni'amoni'ö|Wanasa]]<ref>Ama/Ina [[Sakramen Fanasa Ni'amoni'ö|Wanasa ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|Bapa/Ibu Baptis}}'', [[li Inggris]]: ''{{li|en|Godfather/Godmother}}'') no niha si hulö ama ma ina ba wamati khö niha sanema [[Sakramen Fanasa Ni'amoni'ö|fanasa]]. Ama/Ina Wanasa andre zango'awögö ya'ia bakha ba wamahaö [[Niha Keriso]] ba samarou tödönia ba wamati götö wa'aurinia. Ba danö, heza abölö moŵa'a hada [[Niha Keriso]] simane ba [[Italia]], [[Spanyol]], btn. tobali Ama/Ina [[Sakramen Fanasa Ni'amoni'ö|Wanasa]] no halöŵö sindruhu lafalua niha. Tobali ira hulö "zibaya" ba wamati.</ref>) na iraono, imane: "Mamati ndra'o". Awena dania ifaduhu'ö [[ere]]/[[diakon]] same'e [[Sakramen Fanasa Ni'amoni'ö|fanasa]]:
<blockquote>Da'a wamatida. Da'a wamati [[Gereja]]. Fao fa'aro dödö tafaduhu'ö ia ba khö [[Yesu Keriso]], [[So'aya]] ya'ita.</blockquote>
Ba latema dania sato: [[Amen]]/Ya duhu.
La'oguna'ö Duho Wamati andre göi Gereja Presbiterian [[Selandia Baru]], heŵa'ae so ba gotalua ndra [[Niha Keriso]] khöra si lö manema wa "tumbu ia moroi khö [[Maria (Ina Yesu)|Maria]] ono'alawe si lö mamalö-malö".<ref>{{Cite web|url=https://knoxchurch.net/2015/09/30/why-use-the-apostles-creed-in-a-baptism/|title=Why use the Apostles' Creed in a baptism?|date=September 29, 2015|website=Knox Church Dunedin|access-date=2022-01-15|archive-date=February 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203030506/https://knoxchurch.net/2015/09/30/why-use-the-apostles-creed-in-a-baptism/|url-status=dead}}</ref>
Simanö göi [[Gereja Episkopal]] Amerika Serikat, la'oguna'ö Duho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö tobali faosatö [[Famayagö Idanö|wamayagö idanö]]. Ibaso Duho Wamati andre niha sanema [[Famayagö Idanö]] awö zango'awögö ya'ia ba niha sato, si tobali fanemali wanofu zame'e [[Famayagö Idanö]], "Hadia mamati ndra'ugö khö [[Lowalangi]] Ama ([[Lowalangi]] Ono, [[Lowalangi]] [[Eheha Ni'amoni'ö]]?"<ref>{{cite book|title=Holy Baptism |work=The (Online) Book of Common Prayer|date=1979|publisher=The Episcopal Church|edition=revised 2007|url=https://www.bcponline.org/Baptism/holybaptism.html|access-date=22 April 2018}}</ref> Famaduhu'ö famati faoma fanofu ba fanemali simane andre lafalua göi ba ginötö liturgi bongi [[Paska]] ba wamohouni amabu'ula [[Famayagö Idanö]].<ref>''The Book of Common Prayer'' (1979). New York: Church Publishing. pp. 292–293.</ref>
No simanö göi nifalua bakha ba [[Gereja Anglikan]]. Bahiza lö lafaogö döi [[Lowalangi]] ba döi Ono awö Eheha Ni'amoni'ö, lamane manö, "Hadia mamati ndra'ugö khö Nononia [[Yesu Keriso]]?" ba "Hadia mamati ndra'ugö khö [[Geheha Ni'amoni'ö]]?" Tenga ha da'ö, na moguna ba tola göi lafabö'öni ''rumus''-nia irege fanemali ero wanofu tobali, "Mamati ndra'o khönia."<ref>{{Cite web|url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/christian-initiation/baptism-and|title=Baptism and Confirmation|website=The Church of England|access-date=2022-01-15}}</ref> Baero da'ö tola göi la'oguna'ö ''rumus'' si so bakha ba ''Book of Common Prayer'', buku zinunö khöra, heza so wanemali si lö to'ölö laŵaö niha ma'ökhö, me ara lafa'anö ia meföna. Duma-dumania fanofu, "Dost thou believe in God the Father ..." ba fanemali, "All this I stedfastly believe." Lala wanguŵaö simane andre lö la'oguna'ö niha sa'ae ma'ökhö.<ref>''Book of Common Prayer'': "[https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/book-common-prayer/public-baptism-infants The Ministration of Public Baptism to Infants]"; "[https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/book-common-prayer/public-baptism-such-are-riper The Order of Baptism for those of Riper Years]"</ref>
La'o'ö göi lala simane ya'ira [[Gereja Lutheran]] na lafa'ema [[Famayagö Idanö|wamayagö idanö]]:
<poem>
Hadia mamati ndra'ugö khö [[Lowalangi]], Ama si lö ambö fa'abölö, sanga'asogö banua si yaŵa awö danö?
Hadia mamati ndra'ugö khö [[Yesu Keriso]], Ononia si ha samösa, So'aya ya'ita, ni'adonogö moroi khö [[Eheha Ni'amoni'ö|Geheha Ni'amoni'ö]], tumbu moroi khö [[Maria (Ina Yesu)|Maria]], tefakao barö mbawa Fondrio Filato, teforöfa, mate ba lako'o ia; möi ia ba mbanua niha tou; ba ba ngaluo si tölu maoso ia; manahae ia möi ba zorugo ba dumadao ba gambölö [[Lowalangi]] Ama si lö ambö fa'abölö; ba moroi ba da'ö mangawuli ia dania wanguhuku niha sauri awö zi no mate?
Hadia mamati ndra'ugö khö [[Eheha Ni'amoni'ö|Geheha Ni'amoni'ö]], Gereja Niha Keriso ni'amoni'ö, fa'awösa ndra niha ni'amoni'ö, fangefa horö, femaoso mboto ba fa'auri si lö aetu?
</poem>
Ba latema dania ya'ira sanema [[Famayagö Idanö|famayagö idanö]], "Ya'ia, mamati ndra'o." Na tebai itema li sanema [[Famayagö Idanö|famayagö idanö]] andrö, ba tola niha sango'awögö ya'ia zanema li.<ref>{{Cite book|title=Lutheran Service Book|url=https://archive.org/details/lutheranserviceb0000luth|last=The Commission on Worship of the Lutheran Church-Missouri Synod|publisher=[[Concordia Publishing House]]|year=2006|isbn=978-0-7586-1217-5|location=St. Louis|pages=[https://archive.org/details/lutheranserviceb0000luth/page/268 268]–271}}</ref>
La'o'ö göi da'a ya'ira Gereja Evangelikal Amerika, simane si no lafa'anö bakha ba mbuku ''Evangelical Lutheran Worship'', si so ba nga'örö 229 mbuku nifo'uli abe'e.
So ma'ifu zi fabö'ö bakha ba Gereja Metodis ba [[Amerika Serikat]]. Baero da'ö no mege yaŵa, lafaduhu'ö wamatira ya'ira sanema [[Famayagö Idanö|famayagö idanö]] khö niha sato si fao ba da'ö, ba ba niha sato tobali ia famaduhu'ö mangawuli famatira.
<poem>Hadia mamati ndra'ugö khö [[Lowalangi]]?
Mamati ndra'o khö [[Lowalangi]], Ama si lö ambö fa'abölö, sanga'asogö banua si yaŵa awö danö.
Hadia mamati ndra'ugö khö [[Yesu Keriso]]?
Mamati ndra'o khö [[Yesu Keriso]], Ononiha si ha samösa, So'aya ya'ita, ni'adonogö moroi khö [[Eheha Ni'amoni'ö|Geheha Ni'amoni'ö]], tumbu moroi khö [[Maria (Ina Yesu)|Maria]], tefakao barö mbawa Fondrio Filato, teforöfa, mate ba lako'o ia; möi ia ba mbanua niha tou; ba ba ngaluo si tölu maoso ia; manahae ia möi ba zorugo ba dumadao ba gambölö [[Lowalangi]] Ama si lö ambö fa'abölö; ba moroi ba da'ö mangawuli ia dania wanguhuku niha sauri awö zi no mate?
Hadia mamati ndra'ugö khö [[Eheha Ni'amoni'ö|Geheha Ni'amoni'ö]]?
Mamati ndra'o khö [[Eheha Ni'amoni'ö|Geheha Ni'amoni'ö]], Gereja Katolik ni'amoni'ö, fa'awösa ndra niha ni'amoni'ö, fangefa horö, femaoso mboto ba fa'auri si lö aetu.<ref>{{Citation | title = The United Methodist Hymnal | chapter = Baptismal Covenant I | page = 35}}.</ref></poem>
=== Liturgi Ekaristi ===
Bakha ba edisi 2002 mbuku Wangowasaini Ekaristi resmi nifotöi Missale Romanum tesura wa "moroi na te'oguna'ö '''Duho Wamati Nikea''', tola la'oguna'ö töra-töra ba ginötö Wuasö ba Paska '''Duho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö''', si no tobali tandra Wanasa Ni'amoni'ö Gereja Roma."<ref>{{Citation |url=https://books.google.com/books?id=IwV6-e0juMEC&q=Roman+Missal+%22baptismal+Symbol%22&pg=PA528 |title=Roman Missal |publisher=Liturgy Training Publications |year=2011 |access-date=2 February 2019|isbn=9781568549910 }}.</ref> Föna da'ö ha Tuho Wamati Nikea ni'ogouna'ö bakha ba [[Fangowasaini Ekaristi|Misa]], heŵa'ae la'oguna'ö ia bakha ba [[Fangowasaini Ekaristi|Misa]] khö ndraono awö wa so göi negara sabölö omasi mamaduhu'ö Duho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö moroi ba Duho Wamati Nikea.
=== Fangandrö ofisi ===
Latötöi Duho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö bakha ba wangandrö ofisi<ref>Lafotöi ofisi wangandrö si lima kali ero ma'ökhö nifalua ndra Niha Keriso i'otarai meföna: fangandrö sihulöwongi (Laudes), fangandrö ba zi laluo (Sext), fangandrö tanö'owi (Tertia), fangandrö aefa aekhu luo (Versper), ba fangandrö fatua lö mörö (Komplet).
Tola ta'ila lafalua da'a ero ma'ökhö ba biara-biara ndra Suster ma Pastor Katolik si so oya ba Danö Niha. Duma-dumania Biara Santa Klara, Jln. Gunungsuci, Gunungsitoli.
Sasese lafalua ya'ira Niha Keriso sato irugi ma'ökhö, ya'ia fangandrö sahulöwongi, fangandrö ba zi laluo, fangandrö aefa atoru luo, ba fangandrö fatua lö mörö.</ref> bakha ba [[Gereja Anglikan]] töra-töra ba wangandrö ba zihulö wongi (lafotöi Matins) ba ba wangandrö ba zibongi (lafotöi Evensong).
Simanö göi lafalua ya'ira Gereja Episkopal ba [[Amerika Serikat]].<ref>''The Book of Common Prayer'' (1979). New York: Church Publishing. p. 66 (Evening Prayer, Rite I, traditional), p. 120 (Evening Prayer, Rite II, ICET).</ref>
Latötöi göi da'a bakha ba wangandrö ofisi Gereja Katolik föna irugi ndröfi 1955.<ref>{{Cite web|url=https://www.newliturgicalmovement.org/2010/10/compendium-of-reforms-of-roman-breviary_24.html|title=Compendium of the Reforms of the Roman Breviary, 1568 - 1961: Part 9.1 - The Simplified Rubrics of 1955}}</ref>
== Fangandrö fangefa'ö horö ==
Ena'ö lasöndra wangefa'ö ösa horö si tosai ya'ira si so ba nahia fangehao nifotöi "indulgensi", moguna latötöi ''Duho Wamati Molo'ö Ndra Nifahaö'' ma zui ''Tuho Wamati Nikea''.<ref>''[[Enchiridion Indulgentiarum]]'', ''Concessiones'', No. 28 §3, Libreria Editrice Vaticana, 4th edition, 2004. {{ISBN|88-209-2785-3}}.</ref>
==Faigi göi==
* [[Gereja]]
* [[Banua Niha Keriso]]
* [[Yesu]]
* [[Sura Ni'amoni'ö]]
== Famotokhi ==
{{Notelist}}
==Umbu==
{{reflist}}
==Basoŵa==
* {{Citation | last1 =Cannata | first1 = Raymond F. | last2 = Reitano | first2 = Joshua D. |author1-link= Raymond F. Cannata|title= Rooted: The Apostles' Creed |year= 2013 |publisher= [[Doulos Resources]] |location = Oro Valley, AZ |isbn= 978-1-937063-92-4}}
*{{cite book|chapter=[[s:A Complete Catechism of the Catholic Religion/First Article|First Article of the Apostle's Creed]]|title=A Complete Catechism of the Catholic Religion|year=1912|publisher=Schwartz, Kirwin & Fauss|first= Joseph|last=Deharbe|translator=Rev. John Fander}}
* {{Citation|last=Lochman|first=Jan Milič|contribution=Apostles' Creed|year=1999|title=Encyclopedia of Christianity|editor-last=Fahlbusch|editor-first=Erwin|volume=1|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofch0001unse_t6f2/page/109 109–10]|place=Grand Rapids|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=0-8028-2413-7|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch0001unse_t6f2/page/109}}
*{{cite book|chapter=[[s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series II/Volume III/Rufinus/Commentary on the Apostles' Creed|Commentary on the Apostles' Creed]]|title=Ante-Nicene Christian Library, Volume III|year=1885|publisher=T. & T. Clark in Edinburgh|author=Rufinus|author-link=Tyrannius Rufinus}}
*{{Cite Catholic Encyclopedia |wstitle=Apostles' Creed |volume=1 |first=Herbert |last=Thurston}}
*{{cite book|chapter=[[s:The catechism of the Council of Trent|Part I. On the Twelve Articles of the Creed.]]|title=The catechism of the Council of Trent|year=1829|publisher=Lucas Brothers|translator=James Donovan}}
==Khai-khai baero==
* {{Cite web | url = http://dominicweb.eu/en/dictionaries/exotic-languages-prayers | title = Audio recordings and texts of the Apostle's Creed and other Christian prayers| language = en }} (with text and approximative [[transliteration]] to Latin alphabet)
* {{Cite web | url = https://sites.google.com/site/aquinasstudybible/apostle-s-creed/st-thomas-aquinas-on-the-apostle-s-creed | title= St. Thomas Aquinas on the Apostle's Creed | access-date= Jan 29, 2019 | language = en | archive-url= https://web.archive.org/web/20150620215903/https://sites.google.com/site/aquinasstudybible/apostle-s-creed/st-thomas-aquinas-on-the-apostle-s-creed | archive-date= June 20, 2015 | url-status = live}}
{{Authority control}}
[[Kategori:Tuho Wamati]]
[[Kategori:Tuho wamati Niha Keriso]]
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:Agama]]
[[Kategori:Fangandrö]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
5epard7vf01wuak2xvvbp1olrl89rc1
Töi mbaŵa
0
421
28583
28376
2026-09-30T10:34:02Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28583
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:2020 calendar.jpg|jmpl|Surambaŵa 2020 ba li Inggris]]
Lö la'erai [[baŵa|mbaŵa]] molo'ö [[döfi|ndröfi]] meföna ba [[Tanö Niha|Danö Niha]]. Awai ni'ilara ha fangerai gofanöŵa [[baŵa|mbaŵa]] ba dalumbanua i'otarai [[tesa'a|desa']]a irugi [[tuli]], ba lafuli zui wangerai moroi föna. Töi [[baŵa|mbaŵa]] si so ba da'e tou no töi [[baŵa|mbaŵa]] niwawalö moroi ba Surambaŵa Paus Gregorius, ni'oguna'ö niha ba zi sagörö ulidanö i'otarai Oktober 1582. Heŵa'ae so ösa zurambaŵa bö'ö simane surambaŵa [[Arab]], surambaŵa [[Tiongkok]], btn. te'oguna'ö sa'atö Zurambaŵa Gregorius andre he ba nahia andrö ba he ba nahia bö'ö ba zi sagörö ulidanö.
Bakha ba [[surambaŵa|zurambaŵa]] andre mufaosa zi döfi felendrua [[baŵa]]. Otu fakhe si lalö lafomaha ira niha ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] wanötöi oi döi [[baŵa|mbaŵa]] si felendrua andrö. Simane tou wanötöira döi-töi mbaŵa andrö meföna (no tefaudugö ba lala wanura EYD):<ref>Heinrich Sundermann, ''Niassisch-deutsches Wörterbuch'', 1905</ref>
[[Januari|Yanuari]], [[Februari|Feberuari]], [[Maret|Mareti]], [[April|Aferili]], <ref name="lagemann">H. Lagemann, Marah Alam, ''Soera Wombaso, Amaosata V'', 1907, nga'örö 43</ref> [[Mei|Mai]], [[Juni|Yuni]], [[Juli|Yuli]], [[Agustus|Auguso]],<ref name="lagemann"/> [[September|Sefitemba]], [[Oktober|Okitoba]], [[November|Nofemba]], [[Desember|Desemba]]
Ma'ökhö andre lö sa'ae la'o'ö lala wanötöi simanö niha ba Danö Niha. No la'o'ö manö lala wanötöi ya'ia ba li Indonesia:
[[Januari]], [[Februari]], [[Maret]], [[April]], [[Mei]], [[Juni]], [[Juli]], [[Agustus]], [[September]], [[Oktober]], [[November]] ba [[Desember]].
== Faigi göi ==
* [[Inötö]]
* [[Inötö ba Danö Niha]]
* [[Miwo manu]]
* [[Tandraluo]]
==Umbu==
<references />
[[Kategori:Surambaŵa]]
[[Kategori:Tandraluo]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
84a1bhe80bjjweoltq4d6g24jjgz5u1
Inötö
0
626
28569
28374
2026-09-30T10:29:43Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28569
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg|jmpl|Tandraluo nifasa ba dowa samözi dorosi side-ide ero afönu sambua jam]]
'''Inötö''' no fa'ara moroi ba zalua sisambua irugi zalua sisambua tö. La'erai da'a faoma fakake nifotöi [[tandraluo]], sangerai faoma faosatö [[detik]], [[menit]], ba [[jam]]. Sara ngaluo (sara sima'ökhö ba sibongi) lafaosa ia tobali 24 [[jam]], te'erai i'otarai talumbongi. Me föna lö dozi niha so [[tandraluo|dandraluo]]. Andrö wa lafataro niha samözi eu ma si'öli sangombakha ba niha ba mbanua wa no afönu sambua [[jam]] ginötö (hulö zi mane samözi kato-kato ma torosi me föna). Moroi ba da'ö so wehede "bözi" ba wanötöi inötö, simane bözi sara, bözi lima, bözi felendrua btn. Börö me te'erai ia moroi ba dalumbongi, andrö me felendrua kali labözi no taluluo da'ö. Na no labözi feleŵalu kali ba laŵaö ba khöda bözi önö tanö'owi ma ''mohede riwi''.
[[Berkas:1908 calendar Tuck's postcard (obverse).jpg|jmpl|Surambaŵa]]
Baero ginötö sero ma'ökhö ni'erai faoma tandraluo andre, so göi ginötö bö'ö sadölö ba hawa'ara so hadia ia. Simane na lamane inötö [[famasi|wamasi]], inötö wemanga, inötö wamahaö ba [[sekola|zekola]], btn.
So göi ginötö ni'erai faoma [[surambaŵa]], heza la'owuloi zi'ero ma'ökhö tobali [[migu]], ero [[migu]] tobali [[baŵa]], ba ero [[baŵa]] tobali [[döfi]]. Aefa da'ö so ngafulu ndröfia ero te'erai fulu fakhe, lafotöi ia alahoitö, ba so zingahönö ndröfia ero te'erai ngahönö fakhe.
[[Berkas:FULL MOON IN JULY 15.jpg|jmpl|Na afönu mbaŵa lafotöi ia tuli ba li Niha]]
Lö ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] wangerai inötö molo'ö [[surambaŵa]] andre meföna. Andrö atö so ia me tohare ndra niha [[Eropa]].
Ba Danö Niha meföna ha la'erai ginötö molo'ö ofanöŵa [[baŵa|mbaŵa]], i'otarai [[tesa'a|desa'a]] lumalö ba [[tuli]], ya'ia na oroma afönu wa'ebua mbaŵa ba mbanua siyaŵa. Me luo da'ö lö nasa khöra fangerai inötö molo'ö döfi. Ni'ilara ya'ia inötö fananö [[fakhe]] ba [[nowi]] ma ba [[laza]] irugi ginötö [[famasi|wamasi]] dania. Andrö göi wa la'oguna'ö wehede [[fakhe]] ba wangerai ndröfi simane na laŵaö, "Ha'uga fakhe nono khöu?" ma zui "Fulu fakhe ubalo-baloi'ö, ga'a."
== Faigi göi ==
* [[Inötö ba Danö Niha]]
* [[Miwo manu]]
* [[Tandraluo]]
* [[Töi mbaŵa]]
== Umbu ==
<references />
[[Kategori:Fakake]]
[[Kategori:Mesin]]
[[Kategori:Surambaŵa]]
[[Kategori:Tandraluo]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
nynlbe6cu0208yoow3av6s1ro9y3h2m
Fökhö Mbua
0
743
28566
28368
2026-09-30T10:28:55Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28566
wikitext
text/x-wiki
'''Fökhö Mbua''' no fökhö salua na ibörögö awuwu halöŵö [[Bua|mbua]] ba wanafi'ö fefu zi ta'unö si so bakha ba nidanö giö fatua lö lumalö ia ba waya. Fökhö da'e tola alua ia ba zi lö arara (nifotöi ''akut'') ba ma zui ba zara (nifotöi ''kronis'').
Alua wökhö mbua si lö arara andrö na ambö ndro sangele ba mbua ma zui na no abobo [[bua|mbua]] börö me no tetiti simane na alabu niha ba telobi löwi-löwi, ma na mesokho mbua.
Fökhö Mbua sarara si to'ölönia no ida'i-da'i wa'aluania ba töra tölu waŵa wa'ara. Itugu ara itugu abölö-bölö ia ba afuriatania [[bua]] andrö tekiko ma laŵa'ö no irugi mbosi si lima ([[li Inggris]]: ''{{li|en|end stage renal disease}}'').
Na no irugi mbosi si lima, ba lö tola mudalu-daluni ia sa'ae. Lö lala wame'e ena'ö sökhi wohalöŵönia mangawuli simane me föna.
Ibörötaigö ia fökhö da'e na so [[Fökhö Gulo|wökhö gulo]], na töra abölö wamangele ndro, ma na abao mbua, ma zui na no mokara bakha mbua. Baero da'ö tola göi fao khönia wökhö tanöbö'ö simane fökhö tödö, fa'atöra wa'abölö wamangele ndro, fökhö döla ba fökhö fo'amböta ndro.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Chronic_kidney_disease ''Chronic Kidney Disease''], mufaigi me 14 Februari 2020 {{-en-}}</ref> <ref>[https://id.wikipedia.org/wiki/Gagal_ginjal_akut ''Gagal Ginjal Akut''], mufaigi me 20 Januari 2020 {{-id-}}</ref>
{{Tandra-tandra}}
Ba mböröta lö oroma sibai ba lö göi murasoi wa edöna alua wökhö [[bua|mbua]]. Awena tebörögö terasoi ia na no irugi abölö-bölö wa'awuwu halöŵö [[bua|mbua]], na no hatö 10-25% moroi ba zi to'ölönia. Oroma ia na no irugi wa'abölö-bölö simane, ya'ia na mo'amböta nidanö giö ma zui lö möi baero giö. Börö da'ö fefu zi ta'unö tetaha bakha ba mboto ba tobali ia langu. Irege tohare dandra tanöbö'ö sabölö-bölö simane fa'alele mboto ma falö fa'abölö mboto, awuwu wangera-ngera, omulö-mulö dödö ba mo'uta. Börö me tebai möi baero giö, idanö si so ba mboto tetaha bakha, irege abao gahe awö danga. Simanö göi awuwu hanu-hanu me tetaha göi idanö bakha ba mbo.<ref name=":0">Nurarif, A.H., & Kusuma, H. (2015), ''Aplikasi Asuhan Keperawatan Berdasarkan Diagnosa Medis & NANDA NIC-NOC (Jilid 2)''. Jogjakarta: Media Action.</ref> <ref>LeMone, P., Burke, K. M., & Bauldoff, G. (2013), ''Medical Surgical Nursing: Critical thinking in patient care''. United Kingdom: Pearson Education.</ref>
{{Famofaosatö}}
So lima ngawalö mbosi wa'abölö-bölö wa'awuwu halöŵö mbua (li Inggris ''Glomerular filtration rate'' ma GFR):<ref>Krol, G. D. (2011). ''Chronic Kidney Disease: Clinical Practice Recommendations for Primary Care Physicians and Healthcare Providers''. Diakses dari https://www.asn-online.org/education/training/fellows/HFHS_CKD_V6.pdf</ref><ref>Kidney Disease Improving Global Outcomes. (2013). KDIGO 2012 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. ''Kidney International Supplements, 3''(1). Diakses dari <nowiki>https://kdigo.org/wp-content/uploads/2017/02/KDIGO_2012_CKD_GL.pdf</nowiki></ref>
{| class="wikitable"
|'''Bosi'''
|'''GFR (ml/min/1,73 m<sup>2</sup>)'''
|'''Famotokhi'''
|-
|1
|≥90
|Bosi nifotöi ''normal'', na tesöndra ''protein'' ba giö
|-
|2
|60-89
|Bosi nifotöi aoha, eluahania to'ölö alua da'a molo'ö ndröfi niha awö dandra ''protein'' si so ba giö
|-
|3A
|45-59
|Bosi nifotöi ''sedang'', eluahania ha ma'ifu ''risiko'' wa göna fökhö mbua
|-
|3B
|30-44
|Bosi nifotöi ''sedang'' irugi abua, eluahania ha ma'ifu ''risiko'' wa toböhöli wohalöŵö mbua (li Indonesia ''gagal ginjal'')
|-
|4
|15-29
|Bosi nifotöi abua, eluahania alaŵa ''risiko'' wa edöna tobali ia fökhö mbua
|-
|5
| rowspan="3" |<15
|Fökhö Mbua
|-
|5D
|Fökhö Mbua: Moguna wanasa ndro (''Hemodialisis''/''peritoneal dialisis'')
|-
|5T
|Fökhö Mbua: Moguna lafalali mbua (''transplantasi ginjal)''
|}
{{Diagnosis}}
[[Berkas:Kidney – acute cortical necrosis.jpg|jmpl|290x290px|Gambara Mbua]]
Sasesenia ibörögö wökhö mbua andrö moroi ba wökhö gulo ba fökhö watöra abölö wamangele ndro (li Inggris ''hypertension'') ba niha satua, ba tanö'bö'ö'nia simane:<ref>[https://www.kidney.org/atoz/content/about-chronic-kidney-disease ''Chronic kidney disease (CKD) - Symptoms, causes, treatment''], mufaigi me 14 Februari 2020 {{-en-}}</ref><ref>[https://www.cdc.gov/kidneydisease/pdf/2019_National-Chronic-Kidney-Disease-Fact-Sheet.pdf ''Chronic Kidney Disease in the United States, 2019''], Centers for Disease Control and Prevention, mufaigi me 14 Februari 2020 {{-en-}}</ref>
# Fa'abao mbua
# Fökhö nga'ötö
# Fa'atoba'a lala giö börö mbetua si tobali kara bakha ba mboto niha
# Börö dungö sangawuli furi ba mbua
# btn.
{{Famadöhö}}
Sökhi na alio mu'ohe khö doto ba wamareso. Na halöŵö mbua no irugi ambö moroi ba zi 15%, lafotöi ia sa'ae no irugi wökhö mbua (faigi yaŵa) ba fao khönia oi dandra sabölö-bölö nisura si yaŵa. Na no irugi zimane eluahania tebai sa'ae mbua wanafi'ö giö, börö da'ö moguna wanasai ndro (li Indonesia ''cuci darah'' ma asese laŵa'ö ''dialysis'').
So dombua lala nitörö ba wanaha ena'ö böi itugu abölö-bölö wökhö da'e:
'''Lala si sara''' ba fanasa ndro. Fanasa ndro andre tola nifalua ba sambua mesin nifotöi ''hemodialysis'', ma zui nifalua bakha ba mbetu'a (lafotöi ia ''peritoneal dialysis''). '''Lala si dua''' ba famalali mbua, eluahania lafalali mbua si no tekiko faoma bua moroi ba niha bö'ö sedöna mamualagö buania (moroi khö dalifusö ma zui khö niha sawena mate). Tefalua da'a faoma operasi ba gödo zofökhö (lafotöi ia ''transplantasi ginjal''). Famalali mbua andre ha tola tefalua bakha ba wuröma operasi (''ruang operasi'') ba gödo zofökhö.
Lö dalu-dalu baero zi dombua lala nitörö andre.<ref name=":0" /><ref>[https://peraturan.bpk.go.id/Home/Download/104032/Permenkes%20Nomor%2038%20Tahun%202016.pdf ''Permenkes Nomor 38 Tahun 2016 tentang Penyelenggaraan Transplantasi Organ,''] mufaigi me 14 Februari 2020 {{-id-}}</ref>
{{Fökhö si fakhai}}
* [[Fökhö Gulo]]
{{Umbu}}
<references />
{{Fanimbagö medis}}
[[Kategori:Fökhö]]
[[Kategori:Ndroto-ndroto mboto]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
0p203l46pz2r0xtb3db4lvp7ikhp8wd
Fökhö Gulo
0
1365
28565
28367
2026-09-30T10:28:44Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28565
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:Type 1 Diabetes Mellitus.jpg|jmpl|Famakao nitörö mboto ba wökhö gulo tipe 1]]
'''Fӧkhӧ Gulo''' (töi resmi ''Diabetes mellitus'', li Indonesia: ''{{li|id|penyakit kencing manis}}'') no ngawalö wӧkhӧ salua börö me falawu oya [[gulo]] bakha ba ndro.<ref name=":3">{{Cite web |title=Diabetes |url=https://www.who.int/health-topics/diabetes |url-status=live |access-date=29 January 2023 |website=[[World Health Organization]] |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129101252/https://www.who.int/health-topics/diabetes }}</ref><ref name="msd">{{cite web |title=Diabetes Mellitus (DM) - Hormonal and Metabolic Disorders |url=https://www.msdmanuals.com/en-gb/home/hormonal-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-dm-and-disorders-of-blood-sugar-metabolism/diabetes-mellitus-dm |website=MSD Manual Consumer Version |access-date=1 October 2022 |archive-date=1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001070047/https://www.msdmanuals.com/en-gb/home/hormonal-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-dm-and-disorders-of-blood-sugar-metabolism/diabetes-mellitus-dm |url-status=live }}</ref> Sohalöŵö bakha ba mboto ena'ö böi töra ba böi göi ambö wa'oya [[gulo]] andre ya'ia da'ö ŵe nifotöi [[insulin]] nifazökhi [[fali'a]]. Na mo'amböta ibe'e tohöna [[insulin]] [[fali'a]], ba tola wa falawu oya [[gulo]] bakha ba mboto. Bahiza tola göi börö me i'osilö'ögö boto halöŵö ŵe andrö.<ref name="Green2011">{{cite book |veditors=Shoback DG, Gardner D |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|url=https://archive.org/details/greenspansbasicc0000unse |year=2011|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0-07-162243-1|chapter=Chapter 17|edition=9th}}</ref> Tandra-tandra si no to'ölö la'ila niha ya'ia da'ö fa'owökhi dödö, fa'asese möi kiö, alö wa'abua mboto ba sautö hörö (baŵainö). Na lö mudalu-daluni, tola tobali mongawalö ia (li Indonesia: ''{{li|id|komplikasi}}'') simane [[fökhö tödö]], [[fökhö hörö]], [[fökhö mbua]] ba fökhö nuo.<ref name="ADA2009">{{cite journal |vauthors=Kitabchi AE, Umpierrez GE, Miles JM, Fisher JN |date=July 2009 |title=Hyperglycemic crises in adult patients with diabetes |url=http://care.diabetesjournals.org/content/32/7/1335.full |url-status=live |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1335–1343 |doi=10.2337/dc09-9032 |pmc=2699725 |pmid=19564476 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625075136/http://care.diabetesjournals.org/content/32/7/1335.full |archive-date=2016-06-25}}</ref> Mate mato 1,5 juta niha ero röfi börö me lö mudalu-daluni ia ma zui ambö faudu dalu-dalunia.<ref name=":3" />
So dombua ngawalö wökhö gulo sasese so, heŵa'ae so sa danö bö'ö göi, ya'ia da'ö nifotöi '''tipe 1''' ba '''tipe 2'''. Ladalu-daluni wökhö gulo tipe 1 faoma fame'e [[insulin]] (la'oguna'ö suti). Na fökhö gulo tipe 2 tola ladalu-daluni ia faoma dalu-dalu nifotöi ''metformin'' awö ''semaglutide'' ba faoma famawu'a lala wa'auri si ero ma'ökhö (li Inggris: ''{{li|en|lifestyle adjustments}}''). So göi wökhö gulo si so ba ginötö manabina ndra'alawe, bahiza döhö manö ia na no tumbu nono dania.
Ba ndröfi 2021, so mato 537 juta niha ba gulidanö si göna fökhö gulo, töra 10% ba gotaluara niha satua. Ba gotalua ndra sofökhö andre 90% göna ira fökhö gulo tipe 2. Molo'ö fangerai, ba ndröfi 2045 edöna so 783 juta niha satua, eluahania samösa ero daŵalu niha, sofökhö gulo, eluahania 46% töra moroi ba wa'oya zofökhö iada'a.<ref>{{Cite web |title=Facts & figures |url=https://idf.org/about-diabetes/facts-figures/ |access-date=2023-08-10 |website=International Diabetes Federation |language=en-GB |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231724/https://idf.org/about-diabetes/facts-figures/ |url-status=live }}</ref> Itugu ara itugu asese göna niha ia, töra-töra ba negara heza so niha sambö fangalui ma zui ha abönö sibai wangaluira.<ref>{{cite journal | vauthors = De Silva AP, De Silva SH, Haniffa R, Liyanage IK, Jayasinghe S, Katulanda P, Wijeratne CN, Wijeratne S, Rajapaksa LC | display-authors = 6 | title = Inequalities in the prevalence of diabetes mellitus and its risk factors in Sri Lanka: a lower middle income country | journal = International Journal for Equity in Health | volume = 17 | issue = 1 | pages = 45 | date = April 2018 | pmid = 29665834 | pmc = 5905173 | doi = 10.1186/s12939-018-0759-3 | doi-access = free }}</ref> Fa'oya zofökhö ira matua arakhagö fagölö ira wa'oya zofökhö ira alawe, ba fökhö gulo andre no numero ŵalu fökhö fondrege asese tobali börö wa'amate niha ba zi sagörö ulidanö.<ref name="Vos2012">{{cite journal | vauthors = Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA | display-authors = 6 | title = Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2163 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2163–2196 | date = December 2012 | pmid = 23245607 | pmc = 6350784 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61729-2 }}</ref><ref>{{cite web |title=The top 10 causes of death |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |website=www.who.int |access-date=18 May 2020 |language=en |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924191646/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |url-status=live }}</ref> Molo'ö fangerai, la'aekhugö ambö töra 760 triliun dollar Amerika niha ba zi sagörö ulidanö ba wamadöhö fökhö andre ero röfi.<ref>{{cite journal | vauthors = Bommer C, Sagalova V, Heesemann E, Manne-Goehler J, Atun R, Bärnighausen T, Davies J, Vollmer S | display-authors = 6 | title = Global Economic Burden of Diabetes in Adults: Projections From 2015 to 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 41 | issue = 5 | pages = 963–970 | date = May 2018 | pmid = 29475843 | doi = 10.2337/dc17-1962 | s2cid = 3538441 | doi-access = free }}</ref>
== Tandra-tandra ==
[[Berkas:Main symptoms of diabetes.svg|jmpl|upright=1.5|Tandra-tandra wökhö gulo sabölö oya so]]
Tandra wökhö gulo sabölö la'ila niha ya'ia da'ö na asese möi kiö, owökhi dödö ba mo'amböta wa'abua mboto.<ref name=":5">{{Cite book |last1=Feather |first1=Adam |title=Kumar and Clark's Clinical Medicine |last2=Randall |first2=David |last3=Waterhouse |first3=Mona |publisher=[[Elsevier]] |year=2021 |isbn=978-0-7020-7868-2 |edition=10th |pages=699–741}}</ref> Bahiza so göi tandra-tandra tanöbö'ö, fao ba ba da'ö lö dage, mosautö hörö (baŵainö) ba ali-ali wamatua ma fa'alawe börö me no ilawusi ia landröta i'i.<ref name=":5" /> So mato matonga wa'oya niha si no göna fökhö gulo si lö oroma tandra-tandra khöra.<ref name=":5" /> Si to'ölönia i'anema'ö oroma tandra-tandra na no göna niha fökhö gulo tipe 1, bahiza lö i'anema'ö oroma dandra-tandra wökhö gulo tipe 2, itaria no ha'uga fakhe manö ba lö nasa oroma ia.<ref>{{Cite book |last1=Goldman |first1=Lee |title=Goldman-Cecil Medicine |url=https://archive.org/details/isbn_9780323532662_2 |last2=Schafer |first2=Andrew |publisher=[[Elsevier]] |year=2020 |isbn=978-0-323-53266-2 |edition=26th |pages=1490–1510}}</ref>
[[Berkas:Diabetes complications.jpg|jmpl|Fökhö hörö, fökhö mbua ba fökhö nuo no lua-lua na mongawalö wökhö gulo]]
Asese so wökhö gulo sabölö-bölö nifotöi ''ketoacidosis'' (langu saisö)<ref>Alua wökhö nifotöi ''ketoadicosis'' na falawu oya zaisö bakha ba mboto. Alua baero zaisö da'a na i'ohalöŵögöigö dawö ate, ena'ö lö aetu modage niha, börö me mo'amböta ''insulin''.</ref> ba tipe 1, heŵa'ae itaria göi alua ia ba tipe 2 na no ara sibai wökhö ma zui na lö mohalöŵö sa'ae sambua [[sel]] nifotöi sel β bakha ba mboto zofökhö.<ref name=":6">{{Cite book |last1=Penman |first1=Ian |title=Davidson's Principles and Practice of Medicine |last2=Ralston |first2=Stuart |last3=Strachan |first3=Mark |last4=Hobson |first4=Richard |publisher=Elsevier |year=2023 |isbn=978-0-7020-8348-8 |edition=24th |pages=703–753}}</ref> Na falawu oya zaisö andre ba tola oroma ia ba tandra-tandra simane fa'omulö-mulö dödö, famu'uta, fökhö dalu, fa'aböu aisö hanu-hanu, fa'ahori mbadu, ba na irege abölö-bölö ia tobali alidifaö zofökhö andrö.<ref name=":6" /> Fökhö sabölö-bölö bö'ö si tola alua ya'ia da'ö nifotöi HHS (li Inggris: ''Hyperosmolar hyperglycemic state'') soroma ba tandra-tandra simane famo'amböta nidanö ba mboto (nifotöi ''dehidrasi''), famo'amböta gulo bakha ba ndro ba tola irege fakuyu wangera-ngera zofökhö ma zui femörö sitebai maoso (nifotöi ''koma'').<ref>{{Cite journal |last1=Willix |first1=Clare |last2=Griffiths |first2=Emma |last3=Singleton |first3=Sally |date=May 2019 |title=Hyperglycaemic presentations in type 2 diabetes |url=https://www1.racgp.org.au/ajgp/2019/may/hyperglycaemic-presentations-in-type-2-diabetes |journal=Australian Journal of General Practice |volume=48 |issue=5 |pages=263–267 |doi=10.31128/AJGP-12-18-4785 |pmid=31129935 |s2cid=167207067 |doi-access=free |access-date=2023-08-10 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230515/https://www1.racgp.org.au/ajgp/2019/may/hyperglycaemic-presentations-in-type-2-diabetes |url-status=live }}</ref>
Famo'amböta gulo bakha ba ndro andre no fökhö si no mu'ila ladalu-daluni faoma fame'e [[insulin]].<ref name=":7">{{Cite journal |last=Amiel |first=Stephanie A. |date=2021-05-01 |title=The consequences of hypoglycaemia |url=https://doi.org/10.1007/s00125-020-05366-3 |journal=Diabetologia |language=en |volume=64 |issue=5 |pages=963–970 |doi=10.1007/s00125-020-05366-3 |issn=1432-0428 |pmc=8012317 |pmid=33550443}}</ref> Na abölö-bölö ia ba tola oroma tandra-tandra simane oya mböböi, maniri döla, manimba dödö sabölö-bölö, fakuyu gera-era, maniri-niri, koma, ba itaria fa'amate.<ref name=":7" /> Na asese alua da'a, ba tola manö alua wa lö oroma dandra-tandra irege tebörögö fakuyu gera-gera zofökhö.<ref name=":7" />
=== Fökhö songawalö na ara wökhö ===
Fökhö songawalö (li Indonesia: ''{{li|ira|komplikasi}}'') si tola alua börö wökhö gulo ya'ia da'ö fa'atekiko nuo si fakhai ba dödö.<ref name=":8">{{Cite web |last= |first= |title=Diabetes - long-term effects |url=http://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/diabetes-long-term-effects |access-date=2023-08-12 |website=Better Health Channel |publisher=Department of Health |language=en |publication-place=Victoria |archive-date=2023-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029233716/https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/diabetes-long-term-effects |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sarwar N, Gao P, Seshasai SR, Gobin R, Kaptoge S, Di Angelantonio E, Ingelsson E, Lawlor DA, Selvin E, Stampfer M, Stehouwer CD, Lewington S, Pennells L, Thompson A, Sattar N, White IR, Ray KK, Danesh J | display-authors = 6 | title = Diabetes mellitus, fasting blood glucose concentration, and risk of vascular disease: a collaborative meta-analysis of 102 prospective studies | journal = Lancet | volume = 375 | issue = 9733 | pages = 2215–2222 | date = June 2010 | pmid = 20609967 | pmc = 2904878 | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60484-9 }}</ref> Eluahania tobali dua kali mosikho fökhö tödö niha si göna fökhö gulo, ba ambö töra 75% niha simate faoma fökhö gulo, mate börö wökhö tödö.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=O'Gara PT, Kushner FG, Ascheim DD, Casey DE, Chung MK, de Lemos JA, Ettinger SM, Fang JC, Fesmire FM, Franklin BA, Granger CB, Krumholz HM, Linderbaum JA, Morrow DA, Newby LK, Ornato JP, Ou N, Radford MJ, Tamis-Holland JE, Tommaso CL, Tracy CM, Woo YJ, Zhao DX, Anderson JL, Jacobs AK, Halperin JL, Albert NM, Brindis RG, Creager MA, DeMets D, Guyton RA, Hochman JS, Kovacs RJ, Kushner FG, Ohman EM, Stevenson WG, Yancy CW |date=January 2013 |title=2013 ACCF/AHA guideline for the management of ST-elevation myocardial infarction: a report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines |journal=Circulation |volume=127 |issue=4 |pages=e368 |doi=10.1161/CIR.0b013e3182742cf6 |pmid=23247304 |doi-access=free}}</ref> Fökhö nuo tanöbö'ö ya'ia tekiko nuo samahele ndro ba guto irege mate [[sel]] bakha ba guto (fökhö nifotöi mate-dambai ma ''stroke'') awö wökhö fa'atolazi nuo ba gahe ba ba danga irege lö tola itörö ndro.<ref>{{cite journal |vauthors=Papatheodorou K, Banach M, Bekiari E, Rizzo M, Edmonds M |date=11 March 2018 |title=Complications of Diabetes 2017 |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2018 |pages=3086167 |doi=10.1155/2018/3086167 |pmc=5866895 |pmid=29713648 |doi-access=free}}</ref>
Fökhö nuo andre tola mo'aekhula ia ba wökhö si fakhai ba hörö, ba mbua ba ba nuo nifotöi ''saraf''.<ref name=":8" /> Fa'atekiko nuo si fakhai ba hörö no börö wa'abösi ma fa'abalunö hörö khö ndra niha sabölö nasa.<ref name=":5" /> Tola göi mo'aekhula ia ba wökhö hörö tanöbö'ö simane fa'abalunö hörö nifotöi ''katarak'' ba ''glaucoma''.<ref name=":5" /> Sökhi na ero döfi möi lafareso höröra khö doto hörö ya'ira sofökhö gulo.<ref>{{Cite web |title=Diabetes eye care |url=https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000078.htm |access-date=2018-03-27 |website=MedlinePlus |publisher=National Library of Medicine |language=en |publication-place=Maryland |archive-date=2018-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328102348/https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000078.htm |url-status=live }}</ref>
Fökhö gulo no fökhö sasese mamobörö [[fökhö mbua]], töra 50% zofökhö bua ba [[Amerika Serikat]].<ref name=":9">{{Cite book |last1=Wing |first1=Edward J |title=Cecil Essentials of Medicine |last2=Schiffman |first2=Fred |publisher=[[Elsevier]] |year=2022 |isbn=978-0-323-72271-1 |edition=10th |location=Pennsylvania |pages=282–297, 662–677}}</ref> Tola göi ifakiko nuo nifotöi ''saraf'' fökhö gulo, duma-dumania na lö raso sa'ae, na alua wökhö nuo, na ombuyu dalu ba tebai auri mba'i ndra matua.<ref name=":5" /> Börö me lö raso sa'ae, mo'aekhula ia ba wökhö simane na abao-ombuyu waha ma ahe, irege obou ba moguna lataba faoma operasi (nifotöi ''amputasi'').<ref name=":5" />
Molo'ö [[data]] si no mu'owuloi, so gamaikhata wökhö gulo tipe 2 faoma wökhö [[awökhu|gawökhu]]. Ya'ira sofökhö gulo abölö mosikho ira göna fökhö [[awökhu|gawökhu]].<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Shuai |last2=Gill |first2=Dipender |last3=Giovannucci |first3=Edward L. |last4=Larsson |first4=Susanna C. |date=March 2022 |title=Obesity, Type 2 Diabetes, Lifestyle Factors, and Risk of Gallstone Disease: A Mendelian Randomization Investigation |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=e529–e537 |doi=10.1016/j.cgh.2020.12.034|pmid=33418132 |doi-access=free |hdl=10044/1/86461 |hdl-access=free }}</ref>
Baero da'ö so göi khai-khaira wökhö gulo ba fa'ambö wangera-ngera (li Inggris: ''{{li|en|cognitive deficit}}''). Oroma da'a bakha ba ngawalö wangosili si no mufalua.<ref name="cognitive">{{cite journal |vauthors=Cukierman T, Gerstein HC, Williamson JD |date=December 2005 |title=Cognitive decline and dementia in diabetes--systematic overview of prospective observational studies |journal=Diabetologia |volume=48 |issue=12 |pages=2460–2469 |doi=10.1007/s00125-005-0023-4 |pmid=16283246 |doi-access=free}}</ref> Fökhö andre itaria göi tobali börö wa asese alau niha sibiha, töra-töra niha si no mangai [[insulin]].<ref>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Hu X, Zhang Q, Zou R |date=November 2016 |title=Diabetes mellitus and risk of falls in older adults: a systematic review and meta-analysis |journal=Age and Ageing |volume=45 |issue=6 |pages=761–767 |doi=10.1093/ageing/afw140 |pmid=27515679 |doi-access=free}}</ref>
== Samobörö ==
{| class="wikitable" style="float:right; margin:10px"
|+Fökhö gulo tipe 1 ba tipe 2 (sifagölö ba sifabö'ö)<ref name=Will2011>{{cite book |title=Williams textbook of endocrinology |publisher=Elsevier/Saunders |isbn=978-1-4377-0324-5 |pages=1371–1435 |edition=12th|year=2011 }}</ref>
|-
! Omböila !! Tipe 1 !! Tipe 2
|-
! Böröta
| I'anema'ö||Ita'i-ta'i
|-
! Ndröfi
| Arakhagö fefu ba ndraono || Arakhagö fefu ba zatua
|-
! Fa'ebua mboto
| Afuo ma to'ölö manö<ref>{{cite journal |vauthors=Lambert P, Bingley PJ | title = What is Type 1 Diabetes? |url=https://archive.org/details/sim_critical-care-medicine_2002-06_30_6_0/page/1 | journal = Medicine | volume = 30 | pages = 1–5 | year = 2002 | doi = 10.1383/medc.30.1.1.28264 }}</ref> || Asese falawu esolo
|-
! Fa'alua langu saisö<ref>Töi resminia ba gotalua ndra doto: ''ketoacidosis''</ref>
| Asese || Itaria
|-
! Otoantibodi<ref>Lafotöi ''otoantibodi'' zalua na ibörötaigö boto wamakiko botoda samösa. Si to'ölönia na so dungö, langu ma gofu hadia ia zi ta'unö simöi bakha ba mboto, ba i'anema'ö isuwö da'ö fefu boto (lafotöi da'a ''antibodi''). Bahiza itaria ''owöhö'' mbotoda samösa, irege tenga udu moroi baero nisuwönia, bahiza ngawalö zoguna ba mboto samösa. Duma-dumania fökhö nifotöi ''kanker'' alua börö me isuwö mboto botoda samösa.</ref>
| Si to'ölönia so || Lö so
|-
! Insulin nifazökhi mboto<ref>Lafotöi ''insulin'' sambua ŵe nifatumbu'ö wali'a. Moguna ŵe andre ba wamatörö ena'ö böi falawu töra ba böi göi falawu lö'ö gulo bakha ba ndro.</ref>
| Arakhagö lö'ö ma lö'ö || Normal, alö<br /> ma monönö
|-
! Fama'ema ba götö mitou
| 0.69 irugi 0.88<ref>{{cite journal | vauthors = Skov J, Eriksson D, Kuja-Halkola R, Höijer J, Gudbjörnsdottir S, Svensson AM, Magnusson PK, Ludvigsson JF, Kämpe O, Bensing S | display-authors = 6 | title = Co-aggregation and heritability of organ-specific autoimmunity: a population-based twin study | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 182 | issue = 5 | pages = 473–480 | date = May 2020 | pmid = 32229696 | doi = 10.1530/EJE-20-0049 | pmc = 7182094 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hyttinen V, Kaprio J, Kinnunen L, Koskenvuo M, Tuomilehto J | title = Genetic liability of type 1 diabetes and the onset age among 22,650 young Finnish twin pairs: a nationwide follow-up study | url = https://archive.org/details/sim_diabetes_2003-04_52_4/page/1052 | journal = Diabetes | volume = 52 | issue = 4 | pages = 1052–1055 | date = April 2003 | pmid = 12663480 | doi = 10.2337/diabetes.52.4.1052 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Condon J, Shaw JE, Luciano M, Kyvik KO, Martin NG, Duffy DL | title = A study of diabetes mellitus within a large sample of Australian twins | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 11 | issue = 1 | pages = 28–40 | date = February 2008 | pmid = 18251672 | doi = 10.1375/twin.11.1.28 | s2cid = 18072879 | url = https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/11913813/study_of_diabetes_mellitus_within_a_large_sample_of_Australian_twins.pdf | access-date = 2021-12-27 | archive-date = 2023-07-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230701154034/https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/11913813/study_of_diabetes_mellitus_within_a_large_sample_of_Australian_twins.pdf | url-status = live }}</ref>|| 0.47 irugi 0.77<ref>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | display-authors = 6 | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | s2cid = 17854531 | doi-access = free }}</ref>
|-
! Fa'asese tesöndra
(nifaosatö molo'ö ndröfi)
| <2 ero 1,000<ref>{{cite journal | vauthors = Lin X, Xu Y, Pan X, Xu J, Ding Y, Sun X, Song X, Ren Y, Shan PF | display-authors = 6 | title = Global, regional, and national burden and trend of diabetes in 195 countries and territories: an analysis from 1990 to 2025 | journal = Scientific Reports | volume = 10 | issue = 1 | pages = 14790 | date = September 2020 | pmid = 32901098 | doi = 10.1038/s41598-020-71908-9 | pmc = 7478957 | bibcode = 2020NatSR..1014790L }}</ref>|| ~6% (ndramatua), ~5% (ndra'alawe)<ref>{{cite journal | vauthors = Tinajero MG, Malik VS | title = An Update on the Epidemiology of Type 2 Diabetes: A Global Perspective | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 50 | issue = 3 | pages = 337–355 | date = September 2021 | pmid = 34399949 | doi = 10.1016/j.ecl.2021.05.013 }}</ref>
|}
Molo'ö [[WHO]] (World Health Organization) so 6 faosatö wökhö gulo: fökhö gulo tipe 1, fökhö gulo tipe 2, fökhö gulo si faruka tandra-tandrania (fao ba da'ö wökhö gulo sara manöi ba niha satua awö wökhö gulo tipe 2 si fao langu saisö), fökhö gulo si so ba ndra'alawe sanabina, "fökhö gulo tipe tanöbö'ö" ba "fökhö gulo si lö nasa mufaosatö".<ref>{{Cite report |url=https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1233344/retrieve |title=Classification of diabetes mellitus 2019 |date=2019 |publisher=World Health Organisation |location=Geneva |isbn=978-92-4-151570-2 |access-date=2023-08-15 |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306070305/https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1233344/retrieve |url-status=live }}</ref> Oya ngawalö wökhö gulo töra moroi ba ni'angeragö niha meföna, ba tola manö wa göna samösa niha tenga ha sambua bahiza mato ha'uga ngawalö wökhö gulo andrö.<ref name="Tuomi2014">{{cite journal |vauthors=Tuomi T, Santoro N, Caprio S, Cai M, Weng J, Groop L |date=March 2014 |title=The many faces of diabetes: a disease with increasing heterogeneity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-22-28-2014_383_9922/page/1084 |journal=Lancet |volume=383 |issue=9922 |pages=1084–1094 |doi=10.1016/S0140-6736(13)62219-9 |pmid=24315621 |s2cid=12679248}}</ref>
=== Fökhö gulo tipe 1 ===
Moroi ba gotalua fefu wökhö gulo, so tipe 1 andre mato 5 irugi 10%. Fondrege tesöndra ia ba wökhö gulo si göna niha sawuyu ndröfi moroi ba zi 20 fakhe;<ref name=":10">{{Cite book |last1=Kumar |first1=V |title=Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease |last2=Abbas |first2=A |last3=Aster |first3=J |publisher=[[Elsevier]] |year=2021 |isbn=978-0-323-60992-0 |edition=10th |location=Pennsylvania |pages=1065–1132}}</ref> bahiza lö te'oguna'ö sa'ae ŵa'öta "fökhö gulo ndraono matua" me tola alua ia göi ba niha satua.<ref name=":9" /> Oroma wa so wökhö andre na mo'amböta nifotöi [[sel]] β ([[sel]] ''beta'') bakha ba wali'a, ba börö da'ö mo'amböta göi [[insulin]], irege tefaböbö ia sa'ae ba wökhö si fakhai ba wa'abölö mboto wolaŵa fökhö nifotöi ''kekebalan tubuh'' ba li Indonesia ma zui ''immune system'' ba li Inggris.<ref name=":10" /> Arakhagö fefu wökhö salua fakhai ia ba zabölö mboto andre, me isuwö mboto botoda samösa (samalua da'a sambua [[sel]] nifotöi T) irege mate oi [[sel]] beta no mege, ba afuriatania falawu mo'amböta [[insulin]].<ref name="Rother">{{cite journal | vauthors = Rother KI | title = Diabetes treatment--bridging the divide | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-04-12_356_15/page/1499 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 356 | issue = 15 | pages = 1499–1501 | date = April 2007 | pmid = 17429082 | pmc = 4152979 | doi = 10.1056/NEJMp078030 }}</ref> Asese möi yaŵa möi tou wa'oya gulo bakha ba ndro niha sofökhö, börö wo'amböta [[insulin]] ba börö wo'amböta wa'abölö wolaŵa nifotöi fökhö gulo ''hypoglycaemia''.<ref name="merck1">{{cite web |last=Brutsaert |first=EF |date=September 2022 |title=Diabetes Mellitus (DM) |url=https://www.msdmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-and-disorders-of-carbohydrate-metabolism/diabetes-mellitus-dm |access-date=2023-08-15 |website=MSD Manual Professional Version |publisher=[[Merck & Co.|Merck Publishing]] |archive-date=2023-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815124233/https://www.msdmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-and-disorders-of-carbohydrate-metabolism/diabetes-mellitus-dm |url-status=live }}</ref>
So ösa wökhö gulo tipe 1 nifa'ema ba götö mitou, heza tesöndra mato ha'uga ngawalö [[gen]] (fao ba da'ö gen HLA) same'e mosikho niha ba wökhö gulo. Na so gen andre ba mboto zi samösa niha, ba tola alua wa göna ia fökhö gulo börö ngawalö hadia ia zi so ba zi fasui (nifotöi ''faktor lingkungan'' ba li Indonesia),<ref name=PetzoldSolimena2015>{{cite journal | vauthors = Petzold A, Solimena M, Knoch KP | title = Mechanisms of Beta Cell Dysfunction Associated With Viral Infection | journal = Current Diabetes Reports | volume = 15 | issue = 10 | pages = 73 | date = October 2015 | pmid = 26280364 | pmc = 4539350 | doi = 10.1007/s11892-015-0654-x | type = Review | quote = So far, none of the hypotheses accounting for virus-induced beta cell autoimmunity has been supported by stringent evidence in humans, and the involvement of several mechanisms rather than just one is also plausible. }}</ref> simane na falemba khöra dungö ite (''virus'') ma zui ngawalö gö ni'ara. So mato ha'uga ngawalö virus andrö, bahiza lö nasa abönö ni'ila hörö nibabaya tanga (''bukti'') moroi ba wangosili ndra ere wökhö.<ref name=PetzoldSolimena2015 /><ref name=ButaliaKaplan2016>{{cite journal | vauthors = Butalia S, Kaplan GG, Khokhar B, Rabi DM | title = Environmental Risk Factors and Type 1 Diabetes: Past, Present, and Future | journal = Canadian Journal of Diabetes | volume = 40 | issue = 6 | pages = 586–593 | date = December 2016 | pmid = 27545597 | doi = 10.1016/j.jcjd.2016.05.002 | type = Review }}</ref>
Tola göna niha wökhö gulo tipe 1 gofu manö ndröfi, heŵa'ae niha satua abölö asese göna fökhö andre. Töi nibe'e ndra ere wökhö na alua zimane ya'ia LADA (''Latent autoimmune diabetes of adults''), eluahania alua wökhö tipe 1 ba niha satua; no ita'i-ta'i wamanöi ya'ia, tenga simane ba ndraono, salio manöi wökhö andre. Börö da'ö itaria latötöi wökhö ba zatua andre "fökhö gulo tipe 1,5". Asese fasala ''diagnosis'' wökhö andre ba niha satua, lawalinga fökhö gulo tipe 2 ia, börö me lasöndra ia ba niha satua.<ref>{{cite journal | vauthors = Laugesen E, Østergaard JA, Leslie RD | title = Latent autoimmune diabetes of the adult: current knowledge and uncertainty | journal = Diabetic Medicine | volume = 32 | issue = 7 | pages = 843–852 | date = July 2015 | pmid = 25601320 | pmc = 4676295 | doi = 10.1111/dme.12700 }}</ref> Börö LADA tesöndra falawu oya ''insulin'' ba niha satua moroi ba na göna ira wökhö gulo tipe 1, bahiza ambö sökhi gulo nifazökhi insulin andrö.<ref>{{Cite web |title=What Is Diabetes? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-diabetes/ |access-date=2023-09-10 |website=Diabetes Daily |language=en-US |archive-date=2023-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004071449/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-diabetes/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Nolasco-Rosales |first1=Germán Alberto |last2=Ramírez-González |first2=Dania |last3=Rodríguez-Sánchez |first3=Ester |last4=Ávila-Fernandez |first4=Ángela |last5=Villar-Juarez |first5=Guillermo Efrén |last6=González-Castro |first6=Thelma Beatriz |last7=Tovilla-Zárate |first7=Carlos Alfonso |last8=Guzmán-Priego |first8=Crystell Guadalupe |last9=Genis-Mendoza |first9=Alma Delia |last10=Ble-Castillo |first10=Jorge Luis |last11=Marín-Medina |first11=Alejandro |last12=Juárez-Rojop |first12=Isela Esther |date=2023-04-29 |title=Identification and phenotypic characterization of patients with LADA in a population of southeast Mexico |journal=Scientific Reports |volume=13 |issue=1 |pages=7029 |doi=10.1038/s41598-023-34171-2 |issn=2045-2322 |pmid=37120620|pmc=10148806 |bibcode=2023NatSR..13.7029N }}</ref>
=== Fökhö gulo tipe 2 ===
[[Berkas:Type 2 Diabetes Mellitus.jpg|jmpl|Na mo'amböta wa'oya ma zui wa'abölö ''insulin'' ba tobali monönö wa'oya gulo bakha ba ndro]]
Manumbu wökhö gulo tipe 2 na mo'amböta wa'abölö ''insulin'' ninönö na wa mo'amböta wa'oyania.<ref name=Green2011/> The defective responsiveness of body tissues to insulin is believed to involve the [[insulin receptor]].<ref>{{Citation |last=Freeman |first=Andrew M. |title=Insulin Resistance |date=2024 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507839/ |access-date=2024-02-13 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29939616 |last2=Acevedo |first2=Luis A. |last3=Pennings |first3=Nicholas |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207020904/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507839/ |url-status=live }}</ref> Fökhö gulo tipe 2 andre no fökhö fondrege asese so, 95% moroi fefu niha si göna fökhö gulo. Ato niha si göna fökhö gulo tipe 2 samörögö faoma fökhö sangoroma'ö wa edöna göna ira dania fökhö gulo tipe 2.<ref>{{cite journal | author = American Diabetes Association | title = 2. Classification and Diagnosis of Diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 40 | issue = Suppl 1 | pages = S11–S24 | date = January 2017 | pmid = 27979889 | doi = 10.2337/dc17-S005 | doi-access = free }}</ref> Tola labatogö ia, ena'ö böi irugi wökhö gulo sindruhu, na la'oguna'ö dalu-dalu same'e ena'ö mofa'abölö ''insulin'' ba mo'amböta wamanumbu gulo.<ref name="pmid30528418">{{cite journal | vauthors = Carris NW, Magness RR, Labovitz AJ | title = Prevention of Diabetes Mellitus in Patients With Prediabetes | journal = The American Journal of Cardiology | volume = 123 | issue = 3 | pages = 507–512 | date = February 2019 | pmid = 30528418 | pmc = 6350898 | doi = 10.1016/j.amjcard.2018.10.032 }}</ref>
Awena irugi da'a te'ali mangawuli zura andre moroi ba Wikipedia Inggris. Tolo Wikipedia Nias ba wanohugö wo'ali ya'ia. Oroma teks ba li Inggris ba modus wanura kode
<!--
Type 2 diabetes is primarily due to lifestyle factors and genetics.<ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 }}</ref> A number of lifestyle factors are known to be important to the development of type 2 diabetes, including [[obesity]] (defined by a [[body mass index]] of greater than 30), lack of [[physical activity]], poor [[Diet (nutrition)|diet]], [[stress (biology)|stress]], and [[urbanization]].<ref name=Will2011/><ref>{{Cite journal |last1=Fletcher |first1=Barbara |last2=Gulanick |first2=Meg |last3=Lamendola |first3=Cindy |date=January 2002 |title=Risk factors for type 2 diabetes mellitus |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11800065 |journal=The Journal of Cardiovascular Nursing |volume=16 |issue=2 |pages=17–23 |doi=10.1097/00005082-200201000-00003 |issn=0889-4655 |pmid=11800065 |access-date=2023-10-12 |archive-date=2023-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020123710/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11800065/ |url-status=live }}</ref> Excess body fat is associated with 30% of cases in people of Chinese and Japanese descent, 60–80% of cases in those of European and African descent, and 100% of Pima Indians and Pacific Islanders.<ref name=Green2011/> Even those who are not obese may have a high [[waist–hip ratio]].<ref name=Green2011/>
Dietary factors such as [[sugar]]-sweetened drinks are associated with an increased risk.<ref name="SSB2010">{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | url = https://archive.org/details/sim_circulation_2010-03-23_121_11/page/1356 | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–1364 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–2483 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> The type of [[fat]]s in the diet is also important, with [[saturated fat]] and [[trans fat]]s increasing the risk and [[polyunsaturated fat|polyunsaturated]] and [[monounsaturated fat]] decreasing the risk.<ref name="Fat2009" /> Eating [[white rice]] excessively may increase the risk of diabetes, especially in Chinese and Japanese people.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | volume = 344 | pages = e1454 | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Lack of physical activity may increase the risk of diabetes in some people.<ref name="pmid22818936">{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–229 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref>
[[Adverse Childhood Experiences Study|Adverse childhood experiences]], including abuse, neglect, and household difficulties, increase the likelihood of type 2 diabetes later in life by 32%, with [[neglect]] having the strongest effect.<ref>{{cite journal | vauthors = Huang H, Yan P, Shan Z, Chen S, Li M, Luo C, Gao H, Hao L, Liu L | display-authors = 6 | title = Adverse childhood experiences and risk of type 2 diabetes: A systematic review and meta-analysis | journal = Metabolism | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1408–1418 | date = November 2015 | pmid = 26404480 | doi = 10.1016/j.metabol.2015.08.019 }}</ref>
[[Antipsychotic|Antipsychotic medication]] side effects (specifically metabolic abnormalities, [[dyslipidemia]] and weight gain) and unhealthy lifestyles (including poor diet and decreased [[physical activity]]), are potential risk factors.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Liu Y, Su Y, You Y, Ma Y, Yang G, Song Y, Liu X, Wang M, Zhang L, Kou C | display-authors = 6 | title = The metabolic side effects of 12 antipsychotic drugs used for the treatment of schizophrenia on glucose: a network meta-analysis | journal = BMC Psychiatry | volume = 17 | issue = 1 | pages = 373 | date = November 2017 | pmid = 29162032 | pmc = 5698995 | doi = 10.1186/s12888-017-1539-0 | doi-access = free }}</ref>
===Gestational diabetes===
{{Main|Gestational diabetes}}
Gestational diabetes resembles type 2 diabetes in several respects, involving a combination of relatively inadequate insulin secretion and responsiveness. It occurs in about 2–10% of all [[pregnancy|pregnancies]] and may improve or disappear after delivery.<ref name=NDIC_Stats>{{cite web|title=National Diabetes Clearinghouse (NDIC): National Diabetes Statistics 2011|url=http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/statistics/#Gestational|publisher=U.S. Department of Health and Human Services|access-date=22 April 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140417143052/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/statistics/#Gestational|archive-date=17 April 2014}}</ref> It is recommended that all pregnant women get tested starting around 24–28 weeks gestation.<ref name=":2">{{Cite journal| vauthors = Soldavini J |date=November 2019|title=Krause's Food & The Nutrition Care Process|journal=Journal of Nutrition Education and Behavior|volume=51|issue=10|pages=1225|doi=10.1016/j.jneb.2019.06.022|s2cid=209272489|issn=1499-4046}}</ref> It is most often diagnosed in the second or third trimester because of the increase in insulin-antagonist hormone levels that occurs at this time.<ref name=":2" /> However, after pregnancy approximately 5–10% of women with gestational diabetes are found to have another form of diabetes, most commonly type 2.<ref name=NDIC_Stats /> Gestational diabetes is fully treatable, but requires careful medical supervision throughout the pregnancy. Management may include dietary changes, blood glucose monitoring, and in some cases, insulin may be required.<ref>{{Cite web|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes/gestational/management-treatment|title=Managing & Treating Gestational Diabetes {{!}} NIDDK|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|language=en-US|access-date=2019-05-06|archive-date=2019-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506202142/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes/gestational/management-treatment|url-status=live}}</ref>
Though it may be transient, untreated gestational diabetes can damage the health of the fetus or mother. Risks to the baby include [[macrosomia]] (high birth weight), [[Congenital heart defect|congenital heart]] and [[central nervous system]] abnormalities, and [[skeletal muscle]] malformations. Increased levels of insulin in a fetus's blood may inhibit fetal [[surfactant]] production and cause [[infant respiratory distress syndrome]]. A [[Bilirubin#Hyperbilirubinemia|high blood bilirubin level]] may result from [[hemolysis|red blood cell destruction]]. In severe cases, perinatal death may occur, most commonly as a result of poor placental perfusion due to vascular impairment. [[Labor induction]] may be indicated with decreased placental function. A [[caesarean section]] may be performed if there is marked [[fetal distress]]<ref>{{cite journal | vauthors = Tarvonen M, Hovi P, Sainio S, Vuorela P, Andersson S, Teramo K | title = Intrapartal cardiotocographic patterns and hypoxia-related perinatal outcomes in pregnancies complicated by gestational diabetes mellitus | journal = Acta Diabetologica | volume = 58 | issue = 11 | pages = 1563–1573 | date = November 2021 | pmid = 34151398 | pmc = 8505288 | doi = 10.1007/s00592-021-01756-0 | s2cid = 235487220 | doi-access = free }}</ref> or an increased risk of injury associated with macrosomia, such as [[shoulder dystocia]].<ref>{{Cite book |author=National Collaborating Centre for Women's and Children's Health |date=February 2015 |chapter=Intrapartum care |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0080685/ |title=Diabetes in Pregnancy: Management of diabetes and its complications from preconception to the postnatal period |publisher=National Institute for Health and Care Excellence (UK) |language=en |access-date=2018-08-21 |archive-date=2021-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828061326/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK328350/ |url-status=live }}</ref>
===Other types===
[[Maturity onset diabetes of the young]] (MODY) is a rare [[Dominance (genetics)|autosomal dominant]] inherited form of diabetes, due to one of several single-gene mutations causing defects in insulin production.<ref>{{cite web|title=Monogenic Forms of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes/monogenic-neonatal-mellitus-mody#3|website=National institute of diabetes and digestive and kidney diseases|publisher=US NIH|access-date=12 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312195627/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes/monogenic-neonatal-mellitus-mody#3|archive-date=12 March 2017}}</ref> It is significantly less common than the three main types, constituting 1–2% of all cases. The name of this disease refers to early hypotheses as to its nature. Being due to a defective gene, this disease varies in age at presentation and in severity according to the specific gene defect; thus, there are at least 13 subtypes of MODY. People with MODY often can control it without using insulin.<ref>{{cite journal | vauthors = Thanabalasingham G, Owen KR | title = Diagnosis and management of maturity onset diabetes of the young (MODY) | journal = BMJ | volume = 343 | issue = oct19 3 | pages = d6044 | date = October 2011 | pmid = 22012810 | doi = 10.1136/bmj.d6044 | s2cid = 44891167 }}</ref>
Some cases of diabetes are caused by the body's tissue receptors not responding to insulin (even when insulin levels are normal, which is what separates it from type 2 diabetes); this form is very uncommon. Genetic mutations ([[Dominance (genetics)|autosomal]] or [[Mitochondrion|mitochondrial]]) can lead to defects in beta cell function. Abnormal insulin action may also have been genetically determined in some cases. Any disease that causes extensive damage to the pancreas may lead to diabetes (for example, [[chronic pancreatitis]] and [[cystic fibrosis]]). Diseases associated with excessive secretion of [[insulin receptor|insulin-antagonistic]] [[hormone]]s can cause diabetes (which is typically resolved once the hormone excess is removed). Many drugs impair insulin secretion and some toxins damage pancreatic beta cells, whereas others increase [[insulin resistance]] (especially [[glucocorticoid]]s which can provoke "[[steroid diabetes]]"). The [[ICD-10]] (1992) diagnostic entity, ''malnutrition-related diabetes mellitus'' (ICD-10 code E12), was deprecated by the [[World Health Organization]] (WHO) when the current taxonomy was introduced in 1999.<ref name="WHO1999-DefDiagClass">{{cite web |publisher=[[World Health Organization]] |title=Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications |year=1999 |url=http://whqlibdoc.who.int/hq/1999/WHO_NCD_NCS_99.2.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030308005119/http://whqlibdoc.who.int/hq/1999/WHO_NCD_NCS_99.2.pdf |archive-date=2003-03-08}}</ref>
Yet another form of diabetes that people may develop is [[double diabetes]]. This is when a type 1 diabetic becomes insulin resistant, the hallmark for type 2 diabetes or has a family history for type 2 diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Cleland SJ, Fisher BM, Colhoun HM, Sattar N, Petrie JR | title = Insulin resistance in type 1 diabetes: what is 'double diabetes' and what are the risks? | journal = Diabetologia | volume = 56 | issue = 7 | pages = 1462–1470 | date = July 2013 | pmid = 23613085 | pmc = 3671104 | doi = 10.1007/s00125-013-2904-2 | publisher = National Library of Medicine }}</ref> It was first discovered in 1990 or 1991.
The following is a list of disorders that may increase the risk of diabetes:<ref name=Robbins>Unless otherwise specified, reference is: Table 20-5 in {{Cite book|author1=Mitchell, Richard Sheppard |author2=Kumar, Vinay |author3=Abbas, Abul K. |author4=Fausto, Nelson |title=Robbins Basic Pathology|url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1 |publisher=Saunders |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-2973-1 |edition=8th |year=2007 }}</ref>
{{Col-float-begin}}
* Genetic defects of β-cell function
** [[Maturity onset diabetes of the young]]
** Mitochondrial DNA mutations
* Genetic defects in insulin processing or insulin action
** Defects in [[proinsulin]] conversion
** Insulin gene mutations
** Insulin receptor mutations
* Exocrine pancreatic defects (see [[Type 3c diabetes]], i.e. pancreatogenic diabetes)
** [[Chronic pancreatitis]]
** [[Pancreatectomy]]
** [[Pancreatic neoplasia]]
** [[Cystic fibrosis]]
** [[Hemochromatosis]]
** [[Fibrocalculous pancreatopathy]]
{{Col-float-break}}
* [[Endocrinopathies]]
** Growth hormone excess ([[acromegaly]])
** [[Cushing syndrome]]
** [[Hyperthyroidism]]
** [[Hypothyroidism]]
** [[Pheochromocytoma]]
** [[Glucagonoma]]
* Infections
** [[Cytomegalovirus infection]]
** [[Coxsackie B4 virus|Coxsackievirus B]]
* Drugs
** [[Glucocorticoids]]
** [[Thyroid hormone]]
** [[β-adrenergic agonist]]s
** [[Statins]]<ref name="pmid20167359">{{cite journal | vauthors = Sattar N, Preiss D, Murray HM, Welsh P, Buckley BM, de Craen AJ, Seshasai SR, McMurray JJ, Freeman DJ, Jukema JW, Macfarlane PW, Packard CJ, Stott DJ, Westendorp RG, Shepherd J, Davis BR, Pressel SL, Marchioli R, Marfisi RM, Maggioni AP, Tavazzi L, Tognoni G, Kjekshus J, Pedersen TR, Cook TJ, Gotto AM, Clearfield MB, Downs JR, Nakamura H, Ohashi Y, Mizuno K, Ray KK, Ford I | display-authors = 6 | title = Statins and risk of incident diabetes: a collaborative meta-analysis of randomised statin trials | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-27-march-5-2010_375_9716/page/735 | journal = Lancet | volume = 375 | issue = 9716 | pages = 735–742 | date = February 2010 | pmid = 20167359 | doi = 10.1016/S0140-6736(09)61965-6 | s2cid = 11544414 }}</ref>
{{Col-float-end}}
==Pathophysiology==
[[Berkas:Suckale08 fig3 glucose insulin day.png|jmpl|upright=1.4|The fluctuation of [[Blood sugar level|blood sugar]] (red) and the sugar-lowering hormone [[insulin]] (blue) in humans during the course of a day with three meals. One of the effects of a [[sucrose|sugar]]-rich vs a [[starch]]-rich meal is highlighted.]]
[[Berkas:Glucose-insulin-release.svg|jmpl|upright=1.4|Mechanism of insulin release in normal pancreatic [[beta cell]]s. Insulin production is more or less constant within the beta cells. Its release is triggered by food, chiefly food containing absorbable glucose.]]
[[Insulin]] is the principal hormone that regulates the uptake of [[glucose]] from the blood into most cells of the body, especially liver, adipose tissue and muscle, except smooth muscle, in which insulin acts via the [[IGF-1]].{{citation needed|date=June 2021}} Therefore, deficiency of insulin or the insensitivity of its [[Receptor (biochemistry)|receptors]] play a central role in all forms of diabetes mellitus.<ref>{{cite web |title=Insulin Basics |url=https://diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/insulin-other-injectables/insulin-basics |publisher=American Diabetes Association |access-date=25 June 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621163852/https://diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/insulin-other-injectables/insulin-basics |archive-date=21 June 2023}}</ref>
The body obtains glucose from three main sources: the intestinal absorption of food; the breakdown of [[glycogen]] ([[glycogenolysis]]), the storage form of glucose found in the liver; and [[gluconeogenesis]], the generation of glucose from non-carbohydrate substrates in the body.<ref name=GreenspanEndo>{{cite book |veditors=Shoback DG, Gardner D |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |url=https://archive.org/details/greenspansbasicc0000unse |year=2011 |publisher=McGraw-Hill Medical |isbn=978-0-07-162243-1|edition=9th}}</ref> Insulin plays a critical role in regulating glucose levels in the body. Insulin can inhibit the breakdown of glycogen or the process of gluconeogenesis, it can stimulate the transport of glucose into fat and muscle cells, and it can stimulate the storage of glucose in the form of glycogen.<ref name=GreenspanEndo />
Insulin is released into the blood by beta cells (β-cells), found in the [[islets of Langerhans]] in the pancreas, in response to rising levels of blood glucose, typically after eating. Insulin is used by about two-thirds of the body's cells to absorb glucose from the blood for use as fuel, for conversion to other needed molecules, or for storage. Lower glucose levels result in decreased insulin release from the beta cells and in the breakdown of glycogen to glucose. This process is mainly controlled by the hormone [[glucagon]], which acts in the opposite manner to insulin.<ref name=GanongsPhys>{{cite book|vauthors=Barrett KE, etal |title=Ganong's review of medical physiology|url=https://archive.org/details/ganongsreviewofm0000unse |year=2012 |publisher=McGraw-Hill Medical |isbn=978-0-07-178003-2 |edition=24th}}</ref>
If the amount of insulin available is insufficient, or if cells respond poorly to the effects of insulin ([[insulin resistance]]), or if the insulin itself is defective, then glucose is not absorbed properly by the body cells that require it, and is not stored appropriately in the liver and muscles. The net effect is persistently high levels of blood glucose, poor [[Protein biosynthesis|protein synthesis]], and other metabolic derangements, such as metabolic [[acidosis]] in cases of complete insulin deficiency.<ref name=GreenspanEndo />
When there is too much glucose in the blood for a long time, the [[kidneys]] cannot absorb it all (reach a threshold of [[reabsorption]]) and the extra glucose gets passed out of the body through [[urine]] ([[glycosuria]]).<ref>{{cite book |vauthors=Murray RK, etal |title=Harper's illustrated biochemistry |url=https://archive.org/details/harpersillustrat0000unse |year=2012|publisher=McGraw-Hill Medical |isbn=978-0-07-176576-3 |edition=29th}}</ref> This increases the [[osmotic pressure]] of the urine and inhibits reabsorption of water by the kidney, resulting in increased urine production ([[polyuria]]) and increased fluid loss. Lost blood volume is replaced osmotically from water in body cells and other body compartments, causing [[dehydration]] and increased thirst ([[polydipsia]]).<ref name=GreenspanEndo /> In addition, intracellular glucose deficiency stimulates appetite leading to excessive food intake (polyphagia).<ref>{{Cite book|title=Juta's Complete Textbook of Medical Surgical Nursing| vauthors = Mogotlane S |publisher=Juta|year=2013|location=Cape Town|pages=839}}</ref>
==Diagnosis==
{{See also|Glycated hemoglobin|Glucose tolerance test}}
Diabetes mellitus is diagnosed with a test for the glucose content in the blood, and is diagnosed by demonstrating any one of the following:<ref name="WHO1999-DefDiagClass" />
* [[Fasting glucose|Fasting plasma glucose level]] ≥ 7.0 mmol/L (126 mg/dL). For this test, blood is taken after a period of fasting, i.e. in the morning before breakfast, after the patient had sufficient time to fast overnight or at least 8 hours before the test.
* [[Plasma glucose]] ≥ 11.1 mmol/L (200 mg/dL) two hours after a 75 gram oral glucose load as in a [[glucose tolerance test]] (OGTT)
* Symptoms of high blood sugar and plasma glucose ≥ 11.1 mmol/L (200 mg/dL) either while fasting or not fasting
* [[Glycated hemoglobin]] (HbA<sub>1C</sub>) ≥ 48 mmol/mol (≥ 6.5 [[Diabetes control and complications trial|DCCT]] %).<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Summary of revisions for the 2010 Clinical Practice Recommendations | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Suppl 1 | pages = S3 | date = January 2010 | pmid = 20042773 | pmc = 2797388 | doi = 10.2337/dc10-S003 | url = http://care.diabetesjournals.org/content/33/Supplement_1/S3.full | access-date = 29 January 2010 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20100113212053/http://care.diabetesjournals.org/content/33/Supplement_1/S3.full | archive-date = 13 January 2010 }}</ref>
{{OGTT}}
A positive result, in the absence of unequivocal high blood sugar, should be confirmed by a repeat of any of the above methods on a different day. It is preferable to measure a fasting glucose level because of the ease of measurement and the considerable time commitment of formal glucose tolerance testing, which takes two hours to complete and offers no prognostic advantage over the fasting test.<ref>{{cite journal | vauthors = Saydah SH, Miret M, Sung J, Varas C, Gause D, Brancati FL | title = Postchallenge hyperglycemia and mortality in a national sample of U.S. adults | url = https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2001-08_24_8/page/1397 | journal = Diabetes Care | volume = 24 | issue = 8 | pages = 1397–1402 | date = August 2001 | pmid = 11473076 | doi = 10.2337/diacare.24.8.1397 | doi-access = free }}</ref> According to the current definition, two fasting glucose measurements at or above 7.0 mmol/L (126 mg/dL) is considered diagnostic for diabetes mellitus.
Per the WHO, people with fasting glucose levels from 6.1 to 6.9 mmol/L (110 to 125 mg/dL) are considered to have [[impaired fasting glycemia|impaired fasting glucose]].<ref>{{cite book |title=Definition and diagnosis of diabetes mellitus and intermediate hyperglycemia: report of a WHO/IDF consultation |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |publisher=World Health Organization |page=21 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511072821/http://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |archive-date=11 May 2012}}</ref> People with plasma glucose at or above 7.8 mmol/L (140 mg/dL), but not over 11.1 mmol/L (200 mg/dL), two hours after a 75 gram oral glucose load are considered to have [[impaired glucose tolerance]]. Of these two prediabetic states, the latter in particular is a major risk factor for progression to full-blown diabetes mellitus, as well as cardiovascular disease.<ref>{{cite journal | vauthors = Santaguida PL, Balion C, Hunt D, Morrison K, Gerstein H, Raina P, Booker L, Yazdi H | display-authors = 6 | title = Diagnosis, prognosis, and treatment of impaired glucose tolerance and impaired fasting glucose | journal = Evidence Report/Technology Assessment | issue = 128 | pages = 1–11 | date = August 2005 | pmid = 16194123 | pmc = 4780988 | url = http://www.ahrq.gov/clinic/epcsums/impglusum.htm | access-date = 20 July 2008 | publisher = [[Agency for Healthcare Research and Quality]] | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20080916030540/http://www.ahrq.gov/clinic/epcsums/impglusum.htm | archive-date = 16 September 2008 }}</ref> The [[American Diabetes Association]] (ADA) since 2003 uses a slightly different range for impaired fasting glucose of 5.6 to 6.9 mmol/L (100 to 125 mg/dL).<ref>{{cite journal | vauthors = Bartoli E, Fra GP, Carnevale Schianca GP | title = The oral glucose tolerance test (OGTT) revisited | journal = European Journal of Internal Medicine | volume = 22 | issue = 1 | pages = 8–12 | date = February 2011 | pmid = 21238885 | doi = 10.1016/j.ejim.2010.07.008 }}</ref>
[[Glycated hemoglobin]] is better than [[fasting glucose]] for determining risks of cardiovascular disease and death from any cause.<ref>{{cite journal | vauthors = Selvin E, Steffes MW, Zhu H, Matsushita K, Wagenknecht L, Pankow J, Coresh J, Brancati FL | display-authors = 6 | title = Glycated hemoglobin, diabetes, and cardiovascular risk in nondiabetic adults | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 362 | issue = 9 | pages = 800–811 | date = March 2010 | pmid = 20200384 | pmc = 2872990 | doi = 10.1056/NEJMoa0908359 | citeseerx = 10.1.1.589.1658 }}</ref>
==Prevention==
{{See also|Prevention of type 2 diabetes}}
There is no known [[Preventive healthcare|preventive]] measure for type 1 diabetes.<ref name="WHO2022">{{cite web |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=www.who.int |access-date=1 October 2022 |archive-date=26 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226173058/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live}}</ref> However, islet autoimmunity and multiple antibodies can be a strong predictor of the onset of type 1 diabetes.<ref>{{Cite journal |last1=Jacobsen |first1=Laura M. |last2=Haller |first2=Michael J. |last3=Schatz |first3=Desmond A. |date=2018-03-06 |title=Understanding Pre-Type 1 Diabetes: The Key to Prevention |journal= Frontiers in Endocrinology|volume=9 |page=70 |doi=10.3389/fendo.2018.00070 |pmid=29559955 |pmc=5845548 |doi-access=free }}</ref> Type 2 diabetes—which accounts for 85–90% of all cases worldwide—can often be prevented or delayed<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Tackling risk factors for type 2 diabetes in adolescents: PRE-STARt study in Euskadi | journal = Anales de Pediatria | volume = 95 | issue = 3 | pages = 186–196 | date = 2020 | pmid = 33388268 | doi = 10.1016/j.anpedi.2020.11.001 | publisher = Anales de Pediatría | doi-access = free }}</ref> by maintaining a [[normal body weight]], engaging in physical activity, and eating a healthy diet.<ref name="WHO2022"/> Higher levels of physical activity (more than 90 minutes per day) reduce the risk of diabetes by 28%.<ref name= BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | display-authors = 6 | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | pages = i3857 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 }}</ref> Dietary changes known to be effective in helping to prevent diabetes include maintaining a diet rich in [[whole grain]]s and [[Dietary fiber|fiber]], and choosing good fats, such as the [[polyunsaturated fat]]s found in nuts, vegetable oils, and fish.<ref name=HarvardNutrition>{{cite web|website=The Nutrition Source|title = Simple Steps to Preventing Diabetes |date = 18 September 2012 |url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/preventing-diabetes-full-story/#references |publisher= Harvard T.H. Chan School of Public Health|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140425020720/http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/preventing-diabetes-full-story/#references|archive-date=25 April 2014}}</ref> Limiting sugary beverages and eating less red meat and other sources of [[saturated fat]] can also help prevent diabetes.<ref name=HarvardNutrition /> Tobacco smoking is also associated with an increased risk of diabetes and its complications, so [[smoking cessation]] can be an important preventive measure as well.<ref>{{cite journal | vauthors = Willi C, Bodenmann P, Ghali WA, Faris PD, Cornuz J | title = Active smoking and the risk of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 298 | issue = 22 | pages = 2654–2664 | date = December 2007 | pmid = 18073361 | doi = 10.1001/jama.298.22.2654 | s2cid = 30550981 }}</ref>
The relationship between type 2 diabetes and the main modifiable risk factors (excess weight, unhealthy diet, physical inactivity and tobacco use) is similar in all regions of the world. There is growing evidence that the underlying determinants of diabetes are a reflection of the major forces driving social, economic and cultural change: [[globalization]], urbanization, population aging, and the general [[health policy]] environment.<ref>{{cite web |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/chp/chronic_disease_report/media/Factsheet1.pdf |title=Chronic diseases and their common risk factors |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017172040/http://www.who.int/chp/chronic_disease_report/media/Factsheet1.pdf |archive-date=2016-10-17 |date=2005 |access-date=30 August 2016}}</ref>
==Management==
{{Main|Diabetes management}}
Diabetes management concentrates on keeping blood sugar levels close to normal, without causing low blood sugar.<ref name="niddk16">{{cite web |title=Managing diabetes |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/managing-diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, US National Institutes of Health |access-date=4 February 2023 |date=1 December 2016 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306044924/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/managing-diabetes |url-status=live }}</ref> This can usually be accomplished with dietary changes,<ref>{{cite journal | vauthors = Toumpanakis A, Turnbull T, Alba-Barba I | title = Effectiveness of plant-based diets in promoting well-being in the management of type 2 diabetes: a systematic review | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 6 | issue = 1 | pages = e000534 | date = 2018-10-30 | pmid = 30487971 | pmc = 6235058 | doi = 10.1136/bmjdrc-2018-000534 }}</ref> exercise, weight loss, and use of appropriate medications (insulin, oral medications).<ref name=niddk16/>
Learning about the disease and actively participating in the treatment is important, since complications are far less common and less severe in people who have well-managed blood sugar levels.<ref name=niddk16/><ref>{{cite journal|title = The effect of intensive diabetes therapy on the development and progression of neuropathy|url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1995-04-15_122_8/page/n54|author=The Diabetes Control and Complications Trial Research Group | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 122 | issue = 8 | pages = 561–568 | date = April 1995 | pmid = 7887548 | doi = 10.7326/0003-4819-122-8-199504150-00001 | s2cid = 24754081 }}</ref> The goal of treatment is an A1C level below 7%.<ref name="niddka1c">{{cite web |title=The A1C test and diabetes |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diagnostic-tests/a1c-test |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, US National Institutes of Health |access-date=4 February 2023 |date=1 April 2018 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204214740/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diagnostic-tests/a1c-test |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=3| vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA, Fitterman N, Balzer K, Boyd C, Humphrey LL, Iorio A, Lin J, Maroto M, McLean R, Mustafa R, Tufte J | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Attention is also paid to other health problems that may accelerate the negative effects of diabetes. These include [[tobacco smoking|smoking]], [[hypertension|high blood pressure]], [[metabolic syndrome]] [[obesity]], and lack of regular [[exercise]].<ref name=niddk16/><ref name=NICE66>{{NICE|66|Type 2 diabetes|2008}}</ref> [[Diabetic shoe|Specialized footwear]] is widely used to reduce the risk of [[diabetic foot ulcer]]s by relieving the pressure on the foot.<ref>{{cite journal | vauthors = Bus SA, van Deursen RW, Armstrong DG, Lewis JE, Caravaggi CF, Cavanagh PR | title = Footwear and offloading interventions to prevent and heal foot ulcers and reduce plantar pressure in patients with diabetes: a systematic review | journal = Diabetes/Metabolism Research and Reviews | volume = 32 | issue = Suppl 1 | pages = 99–118 | date = January 2016 | pmid = 26342178 | doi = 10.1002/dmrr.2702 | s2cid = 24862853 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Heuch L, Streak Gomersall J | title = Effectiveness of offloading methods in preventing primary diabetic foot ulcers in adults with diabetes: a systematic review | journal = JBI Database of Systematic Reviews and Implementation Reports | volume = 14 | issue = 7 | pages = 236–265 | date = July 2016 | pmid = 27532798 | doi = 10.11124/JBISRIR-2016-003013 | s2cid = 12012686 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = van Netten JJ, Raspovic A, Lavery LA, Monteiro-Soares M, Rasmussen A, Sacco IC, Bus SA | title = Prevention of foot ulcers in the at-risk patient with diabetes: a systematic review | journal = Diabetes/Metabolism Research and Reviews | volume = 36 | issue = S1 Suppl 1 | pages = e3270 | date = March 2020 | pmid = 31957213 | doi = 10.1002/dmrr.3270 | s2cid = 210830578 | url = https://eprints.qut.edu.au/220879/1/Van%2BNetten%2Bet%2Bal%2B-%2B2016%2B-%2BPrevention%2Bof%2Bfoot%2Bulcers%2Bsystematic%2Breview.pdf | access-date = 2023-01-23 | archive-date = 2023-02-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230209225712/https://eprints.qut.edu.au/220879/1/Van%2BNetten%2Bet%2Bal%2B-%2B2016%2B-%2BPrevention%2Bof%2Bfoot%2Bulcers%2Bsystematic%2Breview.pdf | url-status = live }}</ref> Foot examination for patients living with diabetes should be done annually which includes sensation testing, foot [[biomechanics]], vascular integrity and foot structure.<ref>{{cite journal | vauthors = Mayfield JA, Reiber GE, Sanders LJ, Janisse D, Pogach LM | title = Preventive foot care in diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = suppl_1 | pages = S63–S64 | date = January 2004 | pmid = 14693928 | doi = 10.2337/diacare.27.2007.S63 | doi-access = free }}</ref>
Concerning those with severe [[Mental disorder|mental illness]], the efficacy of [[type 2 diabetes]] self-management interventions is still poorly explored, with insufficient scientific evidence to show whether these interventions have similar results to those observed in the general population.<ref>{{cite journal | vauthors = McBain H, Mulligan K, Haddad M, Flood C, Jones J, Simpson A | title = Self management interventions for type 2 diabetes in adult people with severe mental illness | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | pages = CD011361 | date = April 2016 | issue = 4 | pmid = 27120555 | doi = 10.1002/14651858.CD011361.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | pmc = 10201333 }}</ref>
===Lifestyle===
{{See also|Diet in diabetes}}
People with diabetes can benefit from education about the disease and treatment, dietary changes, and exercise, with the goal of keeping both short-term and long-term blood glucose levels [[Diabetes management#Glycemic control|within acceptable bounds]]. In addition, given the associated higher risks of cardiovascular disease, lifestyle modifications are recommended to control blood pressure.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | display-authors = 3 | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mottalib A, Kasetty M, Mar JY, Elseaidy T, Ashrafzadeh S, Hamdy O | title = Weight Management in Patients with Type 1 Diabetes and Obesity | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 10 | pages = 92 | date = August 2017 | pmid = 28836234 | pmc = 5569154 | doi = 10.1007/s11892-017-0918-8 }}</ref>
[[Weight loss]] can prevent progression from prediabetes to [[Diabetes mellitus|diabetes type 2]], decrease the risk of cardiovascular disease, or result in a partial remission in people with diabetes.<ref name="ADA2019">{{cite journal | title = 5. Lifestyle Management: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2019'' | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = Suppl 1 | pages = S46–S60 | date = January 2019 | pmid = 30559231 | doi = 10.2337/dc19-S005 | doi-access = free | author1 = American Diabetes Association }}</ref><ref name="ADA2018">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Dennison M, Gardner CD, Garvey WT, Lau KH, MacLeod J, Mitri J, Pereira RF, Rawlings K, Robinson S, Saslow L, Uelmen S, Urbanski PB, Yancy WS | display-authors = 3 | title = Nutrition Therapy for Adults With Diabetes or Prediabetes: A Consensus Report | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 731–754 | date = May 2019 | pmid = 31000505 | pmc = 7011201 | doi = 10.2337/dci19-0014 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> No single dietary pattern is best for all people with diabetes.<ref name=Em2015/> Healthy dietary patterns, such as the [[Mediterranean diet]], [[low-carbohydrate diet]], or [[DASH diet]], are often recommended, although evidence does not support one over the others.<ref name="ADA2019" /><ref name="ADA2018" /> According to the ADA, "reducing overall carbohydrate intake for individuals with diabetes has demonstrated the most evidence for improving glycemia", and for individuals with type 2 diabetes who cannot meet the glycemic targets or where reducing anti-glycemic medications is a priority, [[low-carbohydrate diet|low or very-low carbohydrate diet]]s are a viable approach.<ref name="ADA2018" /> For overweight people with type 2 diabetes, any diet that achieves weight loss is effective.<ref name=Em2015>{{cite journal | vauthors = Emadian A, Andrews RC, England CY, Wallace V, Thompson JL | title = The effect of macronutrients on glycaemic control: a systematic review of dietary randomised controlled trials in overweight and obese adults with type 2 diabetes in which there was no difference in weight loss between treatment groups | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 114 | issue = 10 | pages = 1656–1666 | date = November 2015 | pmid = 26411958 | pmc = 4657029 | doi = 10.1017/S0007114515003475 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Grams J, Garvey WT | title = Weight Loss and the Prevention and Treatment of Type 2 Diabetes Using Lifestyle Therapy, Pharmacotherapy, and Bariatric Surgery: Mechanisms of Action | journal = Current Obesity Reports | volume = 4 | issue = 2 | pages = 287–302 | date = June 2015 | pmid = 26627223 | doi = 10.1007/s13679-015-0155-x | s2cid = 207474124 }}</ref>
A 2020 Cochrane systematic review compared several non-nutritive sweeteners to sugar, placebo and a nutritive low-calorie sweetener ([[tagatose]]), but the results were unclear for effects on HbA1c, body weight and adverse events.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Lohner |first1=Szimonetta |last2=Kuellenberg de Gaudry |first2=Daniela |last3=Toews |first3=Ingrid |last4=Ferenci |first4=Tamas |last5=Meerpohl |first5=Joerg J |date=2020-05-25 |editor-last=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group |title=Non-nutritive sweeteners for diabetes mellitus |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=2020 |issue=5 |pages=CD012885 |doi=10.1002/14651858.CD012885.pub2 |pmc=7387865 |pmid=32449201}}</ref> The studies included were mainly of very low-certainty and did not report on health-related quality of life, diabetes complications, all-cause mortality or socioeconomic effects.<ref name=":4" />
===Medications===
{{Main|Diabetes medication}}
====Glucose control====
{{see also|Anti-diabetic medication}}
Most medications used to treat diabetes act by lowering [[glucose|blood sugar levels]] through different mechanisms. There is broad consensus that when people with diabetes maintain tight glucose control – keeping the glucose levels in their blood within normal ranges – they experience fewer complications, such as [[diabetic nephropathy|kidney problems]] or [[diabetic retinopathy|eye problems]].<ref>{{cite journal | vauthors = Rosberger DF | title = Diabetic retinopathy: current concepts and emerging therapy | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 42 | issue = 4 | pages = 721–745 | date = December 2013 | pmid = 24286948 | doi = 10.1016/j.ecl.2013.08.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = MacIsaac RJ, Jerums G, Ekinci EI | title = Glycemic Control as Primary Prevention for Diabetic Kidney Disease | journal = Advances in Chronic Kidney Disease | volume = 25 | issue = 2 | pages = 141–148 | date = March 2018 | pmid = 29580578 | doi = 10.1053/j.ackd.2017.11.003 }}</ref> There is however debate as to whether this is appropriate and [[cost effective]] for people later in life in whom the risk of hypoglycemia may be more significant.<ref name=Pozzilli2014>{{cite journal | vauthors = Pozzilli P, Strollo R, Bonora E | title = One size does not fit all glycemic targets for type 2 diabetes | journal = Journal of Diabetes Investigation | volume = 5 | issue = 2 | pages = 134–141 | date = March 2014 | pmid = 24843750 | pmc = 4023573 | doi = 10.1111/jdi.12206 }}</ref>
There are a number of different classes of anti-diabetic medications. Type 1 diabetes requires treatment with [[insulin]], ideally using a "basal bolus" regimen that most closely matches normal insulin release: long-acting insulin for the [[basal rate]] and short-acting insulin with meals.<ref name=NICENG17>{{cite web |title=Type 1 diabetes in adults: diagnosis and management |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng17 |website=www.nice.org.uk |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |date=26 August 2015 |access-date=25 December 2020 |archive-date=10 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210211840/https://www.nice.org.uk/guidance/NG17 |url-status=live }}</ref> Type 2 diabetes is generally treated with medication that is taken by mouth (e.g. [[metformin]]) although some eventually require injectable treatment with insulin or [[GLP-1 agonist]]s.<ref name=NICENG28>{{cite web |title=Type 2 diabetes in adults: management |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng28 |website=www.nice.org.uk |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |date=2 December 2015 |access-date=25 December 2020 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222155551/https://www.nice.org.uk/guidance/ng28 |url-status=live }}</ref>
[[Metformin]] is generally recommended as a first-line treatment for type 2 diabetes, as there is good evidence that it decreases mortality.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 | url = http://www.aafp.org/afp/2009/0101/p29.pdf | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20130505033552/http://www.aafp.org/afp/2009/0101/p29.pdf | archive-date = 2013-05-05 }}</ref> It works by decreasing the liver's production of glucose, and increasing the amount of glucose stored in peripheral tissue.<ref name=Drugs2005>{{cite journal | vauthors = Krentz AJ, Bailey CJ | title = Oral antidiabetic agents: current role in type 2 diabetes mellitus | journal = Drugs | volume = 65 | issue = 3 | pages = 385–411 | date = 2005 | pmid = 15669880 | doi = 10.2165/00003495-200565030-00005 | s2cid = 29670619 }}</ref> Several other groups of drugs, mainly oral medication, may also decrease blood sugar in type 2 diabetes. These include agents that increase insulin release ([[sulfonylurea]]s), agents that decrease absorption of sugar from the intestines ([[acarbose]]), agents that inhibit the enzyme dipeptidyl peptidase-4 (DPP-4) that inactivates incretins such as GLP-1 and GIP ([[sitagliptin]]), agents that make the body more sensitive to insulin ([[thiazolidinedione]]) and agents that increase the excretion of glucose in the urine ([[SGLT2 inhibitor]]s).<ref name=Drugs2005/> When insulin is used in type 2 diabetes, a long-acting formulation is usually added initially, while continuing oral medications.<ref name=AFP09/>
Some severe cases of type 2 diabetes may also be treated with insulin, which is increased gradually until glucose targets are reached.<ref name="AFP09" /><ref>{{Citation| author1 = Consumer Reports| author2-link = American College of Physicians| author2 = American College of Physicians| date = April 2012| title = Choosing a type 2 diabetes drug – Why the best first choice is often the oldest drug| publisher = [[Consumer Reports]]| work = High Value Care| url = http://consumerhealthchoices.org/wp-content/uploads/2012/04/High-Value-Care-Diabetes-ACP.pdf| access-date = August 14, 2012| url-status=live| archive-url = https://web.archive.org/web/20140702223552/http://consumerhealthchoices.org/wp-content/uploads/2012/04/High-Value-Care-Diabetes-ACP.pdf| archive-date = July 2, 2014| author1-link = Consumer Reports}}</ref>
====Blood pressure lowering====
[[Cardiovascular disease]] is a serious complication associated with diabetes, and many international guidelines recommend blood pressure treatment targets that are lower than 140/90 mmHg for people with diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | display-authors = 3 | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> However, there is only limited evidence regarding what the lower targets should be. A 2016 systematic review found potential harm to treating to targets lower than 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> and a subsequent systematic review in 2019 found no evidence of additional benefit from blood pressure lowering to between 130 – 140mmHg, although there was an increased risk of adverse events.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | pages = e026686 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 }}</ref>
2015 American Diabetes Association recommendations are that people with diabetes and albuminuria should receive an inhibitor of the renin-angiotensin system to reduce the risks of progression to end-stage renal disease, cardiovascular events, and death.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Fox CS, Golden SH, Anderson C, Bray GA, Burke LE, de Boer IH, Deedwania P, Eckel RH, Ershow AG, Fradkin J, Inzucchi SE, Kosiborod M, Nelson RG, Patel MJ, Pignone M, Quinn L, Schauer PR, Selvin E, Vafiadis DK | display-authors = 3 | title = Update on Prevention of Cardiovascular Disease in Adults With Type 2 Diabetes Mellitus in Light of Recent Evidence: A Scientific Statement From the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 38 | issue = 9 | pages = 1777–1803 | date = September 2015 | pmid = 26246459 | pmc = 4876675 | doi = 10.2337/dci15-0012 }}</ref> There is some evidence that [[angiotensin converting enzyme inhibitors]] (ACEIs) are superior to other inhibitors of the renin-angiotensin system such as [[angiotensin receptor blockers]] (ARBs),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | display-authors = 3 | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | url = https://archive.org/details/sim_jama-internal-medicine_2014-05_174_5/page/773 | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> or [[aliskiren]] in preventing cardiovascular disease.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Although a more recent review found similar effects of ACEIs and ARBs on major cardiovascular and renal outcomes.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B |author5-link=Barry R. Davis| display-authors = 3 | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | pages = e1001971 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 |doi-access=free }}</ref> There is no evidence that combining ACEIs and ARBs provides additional benefits.<ref name=":1" />
==== Aspirin ====
The use of [[aspirin]] to prevent cardiovascular disease in diabetes is controversial.<ref name=":0" /> Aspirin is recommended by some in people at high risk of cardiovascular disease, however routine use of aspirin has not been found to improve outcomes in uncomplicated diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS | display-authors = 3 | title = Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation | url = https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2010-06_33_6/page/1395 | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 6 | pages = 1395–1402 | date = June 2010 | pmid = 20508233 | pmc = 2875463 | doi = 10.2337/dc10-0555 }}</ref> 2015 American Diabetes Association recommendations for aspirin use (based on expert consensus or clinical experience) are that low-dose aspirin use is reasonable in adults with diabetes who are at intermediate risk of cardiovascular disease (10-year cardiovascular disease risk, 5–10%).<ref name=":0" /> National guidelines for England and Wales by the [[National Institute for Health and Care Excellence]] (NICE) recommend against the use of aspirin in people with type 1 or type 2 diabetes who do not have confirmed cardiovascular disease.<ref name=NICENG17/><ref name=NICENG28/>
===Surgery===
[[Bariatric surgery|Weight loss surgery]] in those with [[obesity]] and type 2 diabetes is often an effective measure.<ref name="Picot2009">{{cite journal |vauthors=Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ |date=September 2009 |title=The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation |journal=Health Technology Assessment |volume=13 |issue=41 |pages=1–190, 215–357, iii–iv |doi=10.3310/hta13410 |pmid=19726018 |doi-access=free |hdl=10536/DRO/DU:30064294|hdl-access=free }}</ref> Many are able to maintain normal blood sugar levels with little or no medications following surgery<ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–124 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> and long-term mortality is decreased.<ref name=Schum2009/> There is, however, a short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> The [[body mass index]] cutoffs for when surgery is appropriate are not yet clear.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–631 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> It is recommended that this option be considered in those who are unable to get both their weight and blood sugar under control.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-16-22-2012_379_9833/page/2300 | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–2311 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref>
A [[pancreas transplant]] is occasionally considered for people with type 1 diabetes who have severe complications of their disease, including [[Chronic kidney disease|end stage kidney disease]] requiring [[kidney transplantation]].<ref>{{cite web|title=Pancreas Transplantation|url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/treatment-and-care/transplantation/pancreas-transplantation.html|publisher=American Diabetes Association|access-date=9 April 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413123750/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/treatment-and-care/transplantation/pancreas-transplantation.html|archive-date=13 April 2014}}</ref>
===Self-management and support===
In countries using a [[general practitioner]] system, such as the United Kingdom, care may take place mainly outside hospitals, with hospital-based specialist care used only in case of complications, difficult blood sugar control, or research projects. In other circumstances, general practitioners and specialists share care in a team approach. Evidence has shown that social prescribing led to slight improvements in blood sugar control for people with type 2 diabetes.<ref>{{Cite journal |title=Can social prescribing improve the health of people with diabetes? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/can-social-prescribing-improve-the-health-of-people-with-diabetes/ |access-date=26 January 2024 |website=National Institute for Health and Care Research - NIHR Evidence |date=2024 |doi=10.3310/nihrevidence_61876 |s2cid=267264134 |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126130722/https://evidence.nihr.ac.uk/alert/can-social-prescribing-improve-the-health-of-people-with-diabetes/ |url-status=live }}</ref> Home [[telehealth]] support can be an effective management technique.<ref name="Polisena">{{cite journal | vauthors = Polisena J, Tran K, Cimon K, Hutton B, McGill S, Palmer K | title = Home telehealth for diabetes management: a systematic review and meta-analysis | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 11 | issue = 10 | pages = 913–930 | date = October 2009 | pmid = 19531058 | doi = 10.1111/j.1463-1326.2009.01057.x | s2cid = 44260857 }}</ref>
The use of [[technology]] to deliver educational programs for adults with type 2 diabetes includes computer-based self-management interventions to collect for tailored responses to facilitate self-management.<ref name="pal">{{cite journal | vauthors = Pal K, Eastwood SV, Michie S, Farmer AJ, Barnard ML, Peacock R, Wood B, Inniss JD, Murray E | display-authors = 3 | title = Computer-based diabetes self-management interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | pages = CD008776 | date = March 2013 | volume = 2013 | pmid = 23543567 | pmc = 6486319 | doi = 10.1002/14651858.CD008776.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> There is no adequate evidence to support effects on [[cholesterol]], [[blood pressure]], [[Behavior change (public health)|behavioral change]] (such as [[physical activity]] levels and dietary), [[Depression (mood)|depression]], weight and [[Quality of life (healthcare)|health-related quality of life]], nor in other biological, cognitive or emotional outcomes.<ref name=pal/><ref>{{cite journal | vauthors = Wei I, Pappas Y, Car J, Sheikh A, Majeed A | title = Computer-assisted versus oral-and-written dietary history taking for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 12 | pages = CD008488 | date = December 2011 | volume = 2011 | pmid = 22161430 | pmc = 6486022 | doi = 10.1002/14651858.CD008488.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref>
==Epidemiology==
{{Main|Epidemiology of diabetes}}
[[Berkas:Prevalence of Diabetes by Percent of Country Population (2014) Gradient Map.png|jmpl|upright=1.4|Rates of diabetes worldwide in 2014. The worldwide prevalence was 9.2%.]]
[[Berkas:Diabetes mellitus world map-Deaths per million persons-WHO2012.svg|jmpl|upright=1.4|Mortality rate of diabetes worldwide in 2012 per million inhabitants {{Div col|small=yes|colwidth=10em}}{{legend|#ffff20|28–91}}{{legend|#ffe820|92–114}}{{legend|#ffd820|115–141}}{{legend|#ffc020|142–163}}{{legend|#ffa020|164–184}}{{legend|#ff9a20|185–209}}{{legend|#f08015|210–247}}{{legend|#e06815|248–309}}{{legend|#d85010|310–404}}{{legend|#d02010|405–1879}}{{div col end}}]]
In 2017, 425 million people had diabetes worldwide,<ref name="IDF2017">{{cite book|vauthors=Elflein J|url=https://www.statista.com/statistics/271442/number-of-diabetics-worldwide/|title=Estimated number diabetics worldwide|date=10 December 2019|access-date=17 May 2020|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729234033/https://www.statista.com/statistics/271442/number-of-diabetics-worldwide/|url-status=live}}</ref> up from an estimated 382 million people in 2013<ref name=Shi2014>{{cite journal | vauthors = Shi Y, Hu FB | title = The global implications of diabetes and cancer | journal = Lancet | volume = 383 | issue = 9933 | pages = 1947–1948 | date = June 2014 | pmid = 24910221 | doi = 10.1016/S0140-6736(14)60886-2 | s2cid = 7496891 }}</ref> and from 108 million in 1980.<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Global Report on Diabetes |publisher=World Health Organization |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/204871/9789241565257_eng.pdf |access-date=20 September 2018 |date=2016 |archive-date=16 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180516185526/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/204871/9789241565257_eng.pdf |url-status=live }}</ref> Accounting for the shifting age structure of the global population, the prevalence of diabetes is 8.8% among adults, nearly double the rate of 4.7% in 1980.<ref name=IDF2017/><ref name=WHO2016/> Type 2 makes up about 90% of the cases.<ref name=Vos2012 /><ref name=Will2011/> Some data indicate rates are roughly equal in women and men,<ref name=Vos2012/> but male excess in diabetes has been found in many populations with higher type 2 incidence, possibly due to sex-related differences in insulin sensitivity, consequences of obesity and regional body fat deposition, and other contributing factors such as high blood pressure, tobacco smoking, and alcohol intake.<ref>{{cite journal | vauthors = Gale EA, Gillespie KM | title = Diabetes and gender | url = https://archive.org/details/sim_diabetologia_2001-01_44_1/page/3 | journal = Diabetologia | volume = 44 | issue = 1 | pages = 3–15 | date = January 2001 | pmid = 11206408 | doi = 10.1007/s001250051573 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Meisinger C, Thorand B, Schneider A, Stieber J, Döring A, Löwel H | title = Sex differences in risk factors for incident type 2 diabetes mellitus: the MONICA Augsburg cohort study | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 1 | pages = 82–89 | date = January 2002 | pmid = 11784224 | doi = 10.1001/archinte.162.1.82 | doi-access = free }}</ref>
The WHO estimates that diabetes resulted in 1.5 million deaths in 2012, making it the 8th leading cause of death.<ref name="WHO2013Top10">{{cite web |date=October 2013 |title=The top 10 causes of death Fact sheet N°310 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs310/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170530121727/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs310/en/ |archive-date=30 May 2017 |publisher=World Health Organization}}</ref><ref name=WHO2016 /> However another 2.2 million deaths worldwide were attributable to high blood glucose and the increased risks of cardiovascular disease and other associated complications (e.g. kidney failure), which often lead to premature death and are often listed as the underlying cause on death certificates rather than diabetes.<ref name=WHO2016 /><ref>Public Health Agency of Canada, ''Diabetes in Canada: Facts and figures from a public health perspective''. Ottawa, 2011.</ref> For example, in 2017, the [[International Diabetes Federation]] (IDF) estimated that diabetes resulted in 4.0 million deaths worldwide,<ref name=IDF2017/> using modeling to estimate the total number of deaths that could be directly or indirectly attributed to diabetes.<ref name=IDF2017/>
Diabetes occurs throughout the world but is more common (especially type 2) in more developed countries. The greatest increase in rates has however been seen in low- and middle-income countries,<ref name=WHO2016 /> where more than 80% of diabetic deaths occur.<ref>{{cite journal | vauthors = Mathers CD, Loncar D | title = Projections of global mortality and burden of disease from 2002 to 2030 | journal = PLOS Medicine | volume = 3 | issue = 11 | pages = e442 | date = November 2006 | pmid = 17132052 | pmc = 1664601 | doi = 10.1371/journal.pmed.0030442 | doi-access = free }}</ref> The fastest prevalence increase is expected to occur in Asia and Africa, where most people with diabetes will probably live in 2030.<ref name="Wild2004" /> The increase in rates in developing countries follows the trend of urbanization and lifestyle changes, including increasingly sedentary lifestyles, less physically demanding work and the global nutrition transition, marked by increased intake of foods that are high energy-dense but nutrient-poor (often high in sugar and saturated fats, sometimes referred to as the "Western-style" diet).<ref name=WHO2016 /><ref name="Wild2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | url = https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2004-05_27_5/page/1047 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–1053 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> The global number of diabetes cases might increase by 48% between 2017 and 2045.<ref name=IDF2017/>
As of 2020, 38% of all US adults had prediabetes.<ref name="CDC 2018">{{cite web | title=Prevalence of Prediabetes Among Adults - Diabetes | website=CDC | date=2018-03-13 | url=https://www.cdc.gov/diabetes/data/statistics-report/prevalence-of-prediabetes.html | access-date=2022-12-15 | archive-date=2023-03-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230306070935/https://www.cdc.gov/diabetes/data/statistics-report/prevalence-of-prediabetes.html | url-status=live }}</ref> [[Prediabetes]] is an early stage of diabetes.
==History==
{{Main|History of diabetes}}
Diabetes was one of the first diseases described,<ref>{{cite book| vauthors = Ripoll BC, Leutholtz I |title=Exercise and disease management|publisher=CRC Press|location=Boca Raton|isbn=978-1-4398-2759-8 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25|edition=2nd|date=2011-04-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403054841/https://books.google.com/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25|archive-date=2016-04-03 }}</ref> with an [[Ancient Egypt|Egyptian]] manuscript from {{Abbr|c.|circa}} 1500 [[Common Era|BCE]] mentioning "too great emptying of the urine."<ref name=History2010/> The [[Ebers papyrus]] includes a recommendation for a drink to take in such cases.<ref name="Roberts">{{cite magazine|vauthors=Roberts J|title=Sickening sweet|magazine=Distillations|date=2015|volume=1|issue=4|pages=12–15|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/sickening-sweet|access-date=20 March 2018|archive-date=13 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113141421/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/sickening-sweet|url-status=live}}</ref> The first described cases are believed to have been type 1 diabetes.<ref name=History2010>{{cite book | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|page=3|url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 |edition=2nd |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404170919/https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 |archive-date=2016-04-04}}</ref> Indian physicians around the same time identified the disease and classified it as ''madhumeha'' or "honey urine", noting the urine would attract ants.<ref name=History2010/><ref name="Roberts"/>
The term "diabetes" or "to pass through" was first used in 230 BCE by the Greek [[Apollonius (physician)|Apollonius of Memphis]].<ref name=History2010/> The disease was considered rare during the time of the [[Roman empire]], with [[Galen]] commenting he had only seen two cases during his career.<ref name=History2010/> This is possibly due to the diet and lifestyle of the ancients, or because the clinical symptoms were observed during the advanced stage of the disease. Galen named the disease "diarrhea of the urine" (diarrhea urinosa).<ref name="Laios"/>
The earliest surviving work with a detailed reference to diabetes is that of [[Aretaeus of Cappadocia]] (2nd or early 3rd{{nbsp}}century CE). He described the symptoms and the course of the disease, which he attributed to the moisture and coldness, reflecting the beliefs of the "[[Pneumatic school|Pneumatic School]]". He hypothesized a correlation between diabetes and other diseases, and he discussed differential diagnosis from the snakebite, which also provokes excessive thirst. His work remained unknown in the West until 1552, when the first Latin edition was published in Venice.<ref name="Laios">{{cite journal | vauthors = Laios K, Karamanou M, Saridaki Z, Androutsos G | title = Aretaeus of Cappadocia and the first description of diabetes | journal = Hormones | volume = 11 | issue = 1 | pages = 109–113 | year = 2012 | pmid = 22450352 | doi = 10.1007/BF03401545 | url = http://www.hormones.gr/pdf/HORMONES%202012,%20109-113.pdf | url-status = live | s2cid = 4730719 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170104092212/http://www.hormones.gr/pdf/HORMONES%202012%2C%20109-113.pdf | archive-date = 2017-01-04 }}</ref>
Two types of diabetes were identified as separate conditions for the first time by the Indian physicians [[Sushruta]] and [[Charaka]] in 400–500 CE with one type being associated with youth and another type with being overweight.<ref name=History2010/> Effective treatment was not developed until the early part of the 20th century when Canadians [[Frederick Banting]] and [[Charles Best (medical scientist)|Charles Best]] isolated and purified insulin in 1921 and 1922.<ref name=History2010/> This was followed by the development of the long-acting insulin [[NPH insulin|NPH]] in the 1940s.<ref name=History2010/>
===Etymology===
The word ''diabetes'' ({{IPAc-en|ˌ|d|aɪ|.|ə|ˈ|b|iː|t|iː|z}} or {{IPAc-en|ˌ|d|aɪ|.|ə|ˈ|b|iː|t|ᵻ|s}}) comes from [[Latin]] ''diabētēs'', which in turn comes from [[Ancient Greek]] [[wikt:διαβήτης|διαβήτης]] (''diabētēs''), which literally means "a passer through; a [[siphon]]".<ref name=OED_diabetes>Oxford English Dictionary. ''diabetes''. Retrieved 2011-06-10.</ref> [[Ancient Greece|Ancient Greek]] [[physician]] [[Aretaeus of Cappadocia]] ([[Floruit|fl.]] 1st{{nbsp}}century [[Common Era|CE]]) used that word, with the intended meaning "excessive discharge of urine", as the name for the disease.<ref name=OnlineEtymology_diabetes>{{cite web | vauthors = Harper D |title= Online Etymology Dictionary. ''diabetes.'' |year= 2001–2010 |url= http://www.etymonline.com/index.php?search=diabetes&searchmode=none |access-date= 2011-06-10 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20120113074242/http://www.etymonline.com/index.php?search=diabetes&searchmode=none |archive-date= 2012-01-13 }}</ref><ref>Aretaeus, ''De causis et signis acutorum morborum (lib. 2)'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:abo:tlg,0719,002:2:2&lang=original Κεφ. β. περὶ Διαβήτεω (Chapter 2, ''On Diabetes'', Greek original)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702232821/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Aabo%3Atlg%2C0719%2C002%3A2%3A2&lang=original |date=2014-07-02 }}, on Perseus</ref> Ultimately, the word comes from Greek διαβαίνειν (''diabainein''), meaning "to pass through",<ref name=OED_diabetes/> which is composed of δια- (''dia''-), meaning "through" and βαίνειν (''bainein''), meaning "to go".<ref name=OnlineEtymology_diabetes/> The word "diabetes" is first recorded in English, in the form ''diabete'', in a medical text written around 1425.
The word ''[[wikt:mellitus|mellitus]]'' ({{IPAc-en|m|ə|ˈ|l|aɪ|t|ə|s}} or {{IPAc-en|ˈ|m|ɛ|l|ᵻ|t|ə|s}}) comes from the classical Latin word ''mellītus'', meaning "mellite"<ref name=OED_mellite>Oxford English Dictionary. ''mellite''. Retrieved 2011-06-10.</ref> (i.e. sweetened with honey;<ref name=OED_mellite/> honey-sweet<ref name=MyEtymology_mellitus>{{cite web |title=MyEtimology. ''mellitus.'' |url=http://www.myetymology.com/latin/mellitus.html |access-date=2011-06-10 |url-status=usurped |archive-url =https://web.archive.org/web/20110316045914/http://www.myetymology.com/latin/mellitus.html |archive-date=2011-03-16 }}</ref>). The Latin word comes from ''mell''-, which comes from ''mel'', meaning "honey";<ref name=OED_mellite/><ref name=MyEtymology_mellitus/> sweetness;<ref name=MyEtymology_mellitus/> pleasant thing,<ref name=MyEtymology_mellitus/> and the suffix -''ītus'',<ref name=OED_mellite/> whose meaning is the same as that of the English suffix "-ite".<ref name="OED_-ite">Oxford English Dictionary. ''-ite''. Retrieved 2011-06-10.</ref> It was [[Thomas Willis]] who in 1675 added "mellitus" to the word "diabetes" as a designation for the disease, when he noticed the urine of a person with diabetes had a sweet taste (glycosuria). This sweet taste had been noticed in urine by the ancient Greeks, Chinese, Egyptians, Indians, and [[Persian people|Persians]] {{citation needed|date=April 2022}}.
==Society and culture==
{{Further|List of films featuring diabetes}}
The 1989 "[[St. Vincent Declaration]]"<ref>{{Cite book| vauthors = Tulchinsky TH, Varavikova EA |title=The New Public Health, Second Edition| url = https://archive.org/details/newpublichealth0000tulc_2 |publisher=[[Academic Press]]|year=2008|page=[https://archive.org/details/newpublichealth0000tulc_2/page/200 200]|location=New York|isbn=978-0-12-370890-8}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Piwernetz K, Home PD, Snorgaard O, Antsiferov M, Staehr-Johansen K, Krans M | title = Monitoring the targets of the St Vincent Declaration and the implementation of quality management in diabetes care: the DIABCARE initiative. The DIABCARE Monitoring Group of the St Vincent Declaration Steering Committee | url = https://archive.org/details/sim_diabetic-medicine_1993-05_10_4/page/371 | journal = Diabetic Medicine | volume = 10 | issue = 4 | pages = 371–377 | date = May 1993 | pmid = 8508624 | doi = 10.1111/j.1464-5491.1993.tb00083.x | s2cid = 9931183 }}</ref> was the result of international efforts to improve the care accorded to those with diabetes. Doing so is important not only in terms of quality of life and life expectancy but also economically{{snd}}expenses due to diabetes have been shown to be a major drain on health{{snd}}and productivity-related resources for healthcare systems and governments.
Several countries established more and less successful national diabetes programmes to improve treatment of the disease.<ref name="EO005-Dubois&Bankauskaite">{{cite journal |vauthors=Dubois H, Bankauskaite V | title = Type 2 diabetes programmes in Europe | journal = Euro Observer | volume = 7 | issue = 2 | pages = 5–6 | year = 2005 | url = http://www2.lse.ac.uk/LSEHealthAndSocialCare/pdf/euroObserver/Obsvol7no2.pdf | url-status=live | archive-url = https://web.archive.org/web/20121024171754/http://www2.lse.ac.uk/LSEHealthAndSocialCare/pdf/euroObserver/Obsvol7no2.pdf | archive-date = 2012-10-24 }}</ref>
=== Diabetes stigma ===
Diabetes stigma describes the negative attitudes, judgment, discrimination, or prejudice against people with diabetes. Often, the stigma stems from the idea that diabetes (particularly Type 2 diabetes) resulted from poor lifestyle and unhealthy food choices rather than other causal factors like genetics and social determinants of health.<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2022-11-03 |title=Diabetes Stigma: Learn About It, Recognize It, Reduce It |url=https://www.cdc.gov/diabetes/library/features/diabetes_stigma.html |access-date=2023-10-31 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031192432/https://www.cdc.gov/diabetes/library/features/diabetes_stigma.html |url-status=live }}</ref> Manifestation of stigma can be seen throughout different cultures and contexts. Scenarios include diabetes statuses affecting marriage proposals, workplace-employment, and social standing in communities.<ref>{{Cite journal |last1=Schabert |first1=Jasmin |last2=Browne |first2=Jessica L. |last3=Mosely |first3=Kylie |last4=Speight |first4=Jane |date=2013-03-01 |title=Social Stigma in Diabetes |journal=The Patient - Patient-Centered Outcomes Research |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.1007/s40271-012-0001-0 |pmid=23322536 |s2cid=207490680 |issn=1178-1661|doi-access=free }}</ref>
Stigma is also seen internally, as people with diabetes can also have negative beliefs about themselves. Often these cases of self-stigma are associated with higher diabetes-specific distress, lower self-efficacy, and poorer provider-patient interactions during diabetes care.<ref>{{Cite journal |last1=Puhl |first1=Rebecca M. |last2=Himmelstein |first2=Mary S. |last3=Hateley-Browne |first3=Jessica L. |last4=Speight |first4=Jane |date=October 2020 |title=Weight stigma and diabetes stigma in U.S. adults with type 2 diabetes: Associations with diabetes self-care behaviors and perceptions of health care |url=https://doi.org/10.1016/j.diabres.2020.108387 |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=168 |pages=108387 |doi=10.1016/j.diabres.2020.108387 |pmid=32858100 |s2cid=221366068 |issn=0168-8227}}</ref>
=== Racial and economic inequalities ===
Racial and ethnic minorities are disproportionately affected with higher prevalence of diabetes compared to non-minority individuals.<ref>{{Cite journal |last1=Spanakis |first1=Elias K. |last2=Golden |first2=Sherita Hill |date=December 2013 |title=Race/Ethnic Difference in Diabetes and Diabetic Complications |journal=Current Diabetes Reports |volume=13 |issue=6 |pages=10.1007/s11892–013–0421–9 |doi=10.1007/s11892-013-0421-9 |issn=1534-4827 |pmc=3830901 |pmid=24037313}}</ref> While US adults overall have a 40% chance of developing type 2 diabetes, Hispanic/Latino adults chance is more than 50%.<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2022-04-04 |title=Hispanic/Latino Americans and Type 2 Diabetes |url=https://www.cdc.gov/diabetes/library/features/hispanic-diabetes.html |access-date=2023-10-31 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031192358/https://www.cdc.gov/diabetes/library/features/hispanic-diabetes.html |url-status=live }}</ref> African Americans also are much more likely to be diagnosed with diabetes compared to White Americans. Asians have increased risk of diabetes as diabetes can develop at lower BMI due to differences in visceral fat compared to other races. For Asians, diabetes can develop at a younger age and lower body fat compared to other groups. Additionally, diabetes is highly underreported in Asian American people, as 1 in 3 cases are diagnosed compared to the average 1 in 5 for the nation.<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2022-11-21 |title=Diabetes and Asian American People |url=https://www.cdc.gov/diabetes/library/spotlights/diabetes-asian-americans.html |access-date=2023-10-31 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031192358/https://www.cdc.gov/diabetes/library/spotlights/diabetes-asian-americans.html |url-status=live }}</ref>
People with diabetes who have neuropathic symptoms such as numbness or tingling in feet or hands are twice as likely to be [[unemployed]] as those without the symptoms.<ref name="pmid17563611">{{cite journal | vauthors = Stewart WF, Ricci JA, Chee E, Hirsch AG, Brandenburg NA | title = Lost productive time and costs due to diabetes and diabetic neuropathic pain in the US workforce | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-occupational-and-environmental-medicine_2007-06_49_6/page/672 | journal = Journal of Occupational and Environmental Medicine | volume = 49 | issue = 6 | pages = 672–679 | date = June 2007 | pmid = 17563611 | doi = 10.1097/JOM.0b013e318065b83a | s2cid = 21487348 }}</ref>
In 2010, diabetes-related emergency room (ER) visit rates in the United States were higher among people from the lowest income communities (526 per 10,000 population) than from the highest income communities (236 per 10,000 population). Approximately 9.4% of diabetes-related ER visits were for the uninsured.<ref name="hcup-us.ahrq">{{cite journal |author1=Washington R.E. |author2=Andrews R.M. |author3=Mutter R.L. |title=Emergency Department Visits for Adults with Diabetes, 2010 |date=November 2013 |website=HCUP Statistical Brief #167 |publisher=Agency for Healthcare Research and Quality |url=http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb167.jsp |location=Rockville MD |pmid=24455787 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203011036/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb167.jsp |archive-date=2013-12-03 }}</ref>
===Naming===
The term "type 1 diabetes" has replaced several former terms, including childhood-onset diabetes, juvenile diabetes, and insulin-dependent diabetes mellitus. Likewise, the term "type 2 diabetes" has replaced several former terms, including adult-onset diabetes, obesity-related diabetes, and noninsulin-dependent diabetes mellitus. Beyond these two types, there is no agreed-upon standard nomenclature.<ref>{{Cite web|title=Type 1 vs. Type 2 Diabetes Differences: Which One Is Worse?|url=https://www.medicinenet.com/type_1_vs_type_2_diabetes_similarities_differences/article.htm|access-date=2021-03-21|website=MedicineNet|language=en|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414120708/https://www.medicinenet.com/type_1_vs_type_2_diabetes_similarities_differences/article.htm|url-status=live}}</ref>
Diabetes mellitus is also occasionally known as "sugar diabetes" to differentiate it from [[diabetes insipidus]].<ref>{{cite book| vauthors = Parker K |title= Living with diabetes|date=2008|publisher=Facts On File|location=New York|isbn=978-1-4381-2108-6|page=[https://archive.org/details/livingwithdiabet0000park/page/143 143]|url=https://archive.org/details/livingwithdiabet0000park|url-access=registration}}</ref>
==Other animals==
{{main|Diabetes in dogs|Diabetes in cats}}
Diabetes can occur in mammals or reptiles.<ref>{{cite journal | vauthors = Niaz K, Maqbool F, Khan F, Hassan FI, Momtaz S, Abdollahi M | title = Comparative occurrence of diabetes in canine, feline, and few wild animals and their association with pancreatic diseases and ketoacidosis with therapeutic approach | journal = Veterinary World | volume = 11 | issue = 4 | pages = 410–422 | date = April 2018 | pmid = 29805204 | pmc = 5960778 | doi = 10.14202/vetworld.2018.410-422 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Stahl SJ | chapter =Hyperglycemia in Reptiles |date=2006-01-01 | title = Reptile Medicine and Surgery | edition = Second |pages=822–830 | veditors = Mader DR |place=Saint Louis |publisher=W.B. Saunders |language=en |doi=10.1016/b0-72-169327-x/50062-6 |isbn=978-0-7216-9327-9 }}</ref> Birds do not develop diabetes because of their unusually high tolerance for elevated blood glucose levels.<ref>{{cite journal | vauthors = Sweazea KL | title = Revisiting glucose regulation in birds - A negative model of diabetes complications | journal = Comparative Biochemistry and Physiology. Part B, Biochemistry & Molecular Biology | volume = 262 | pages = 110778 | date = 8 July 2022 | pmid = 35817273 | doi = 10.1016/j.cbpb.2022.110778 | s2cid = 250404382 }}</ref>
In animals, diabetes is most commonly encountered in dogs and cats. Middle-aged animals are most commonly affected. Female dogs are twice as likely to be affected as males, while according to some sources, male cats are more prone than females. In both species, all breeds may be affected, but some small dog breeds are particularly likely to develop diabetes, such as [[Poodle|Miniature Poodles]].<ref name=Merck>{{cite web | title=Diabetes mellitus | website= Merck Veterinary Manual | edition = 9th | url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/40302.htm | year=2005 | access-date=2011-10-23 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20110927154816/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F40302.htm | archive-date=2011-09-27 }}</ref>
Feline diabetes is strikingly similar to human type 2 diabetes. The [[Burmese cat|Burmese]], [[Russian Blue]], [[Abyssinian cat|Abyssinian]], and [[Norwegian Forest cat|Norwegian Forest]] cat breeds are at higher risk than other breeds. Overweight cats are also at higher risk.<ref>{{cite book|vauthors=Öhlund M|title=Feline diabetes mellitus Aspects on epidemiology and pathogenesis|publisher=Acta Universitatis agriculturae Sueciae|isbn=978-91-7760-067-1|url=https://pub.epsilon.slu.se/14746/1/ohlund_m_171123.pdf|access-date=2017-12-18|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413223918/https://pub.epsilon.slu.se/14746/1/ohlund_m_171123.pdf|url-status=live}}</ref>
The symptoms may relate to fluid loss and polyuria, but the course may also be insidious. Diabetic animals are more prone to infections. The long-term complications recognized in humans are much rarer in animals. The principles of treatment (weight loss, oral antidiabetics, subcutaneous insulin) and management of emergencies (e.g. ketoacidosis) are similar to those in humans.<ref name=Merck/>
Da'a tou teks nisura zanura siföföna ...
== Fombagi wökhö gulo ==
[[Berkas:Gas gangrene2.jpg|jmpl|257x257px|Obou duturukahe börö wökhö gulo]]
Fombagi wӧkhӧ gulo molo'ӧ mbӧrӧ (''etiologi'') ma hadia ia zi tobali bӧrӧnia. ''American Diabetes Association'' (ADA) la mane sasesenia fӧkhӧ gulo te'odombua ya'ia da'ӧ fӧkhӧ gulo tipe 1 ba fӧkhӧ gulo tipe 2.<ref name=":1" /> Dombua tipe wӧkhӧ gulo da'e tesura ia molo'ӧ numero ba ''Arab'' tenga numero ba ''Romawi'', bӧrӧ numero II romawi asese elungu niha wamaigi ba lawalinga numero 11 (felezara).<ref>American Diabetes Association. (2003). [http://dx.doi.org/10.2337/diacare.26.2007.S5 Report of the Expert Committee on the Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus: Classification of Diabetes Mellitus and Other Categories of Glucose Regulation]. ''Diabetes Care'', ''26''(Suppl. 1), S5-S20. </ref> Tou da'e wangombakha sadogo-dogo wӧkhӧ gulo tipe 1 ba tipe 2.
=== '''Fӧkhӧ gulo tipe 1''' ===
Fӧkhӧ gulo tipe 1 alua bӧrӧ wӧkhӧ ''autoimun'', sel beta si so ba galakhaӧ (''pankreas'') afufu ba niha sombuyu (''rentan'') si'otarai ba dalu (nga'ӧtӧ) ba tebai mamazӧkhi isuli.<ref name=":0" /> ADA lamane fӧkhӧ gulo tipe 1 sasesenia musӧndra ba ndraono ba iraono sibohou ebua, furihӧ lafotӧi ia fӧkhӧ gulo ''juvenile''. Fӧkhӧ gulo da'e ha alua ia 5% ba niha sigӧna wӧkhӧ gulo, tandrania fa'afufu ''sel beta'' ba galakhaӧ. Da'e bӧrӧ angorudua wӧkhӧ nga'ӧtӧ (''genetik''), fatahana mboto (''imunologi''), ba tola manӧ bӧrӧ likunga (simane, tungö'ite [''virus'']) ba bӧrӧ tanӧ'bӧ'ӧ sitola fakhai ba wa'afufu ''sel beta'' ba galakhaӧ. Fӧkhӧ gulo tipe 1 tola alua ia ba zi 25-50% ba zifaero sifagӧlӧ (''kembar identik''), 6% ba zi fa'talifusӧ, ba 5% mi'tou ba nga'ӧtӧ.<ref name=":3">Black, J. M., & Hawks, J. H. (2014). ''Keperawatan Medikal Bedah: Manajemen Klinis untuk Hasil yang Diharapkan'' (8<sup>th</sup> edisi). Singapore: Elsevier</ref> Tandra wӧkhӧ gulo tipe 1 da'e ya'ia da'ӧ asese kiӧ (''poliuria''), owӧkhi dӧdӧ sabӧlӧ-bӧlӧ (''polidipsia''), asese olofo (''polifagia''), ba fa'alӧ wa'abua silӧ taraso.<ref name=":4">Khardori, R. (2016). ''[http://emedicine.medscape.com/article/117739-overview Type 2 Diabetes Mellitus]''. ''Practice Essentials''. Muhalö me 19 Baŵa si dua 2021, moroi ba [http://emedicine.medscape.com emedicine.medscape.com].</ref>
=== '''Fӧkhӧ gulo tipe 2''' ===
Fӧkhӧ gulo tipe 2 ya'ia da'ӧ masaala ba mboto bӧrӧ me alӧ wa'abӧlӧ ''sel'' ba wanema isuli nifotӧi ''resistensi'' isuli.<ref name=":0" /> Fӧkhӧ gulo tipe 2 andre tesӧndra 90% irugi 95% ba gangarahuta zatua si'no gӧna fӧkhӧ gulo da'e.<ref>Centers for Disease Control and Prevention. (2014). [http://www.cdc.gov/diabetes%20/pubs/statsreport14/national-diabetes-report-web.pdf National Diabetes Statistics Report, 2014]. ''National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion.'' Muhalö me 19 Baŵa si dua, moroi ba [http://www.cdc.gov cdc.gov].</ref> Awena te'ila wӧkhӧ da'e na no aefa ndrӧfi si 40 fakhe ba sasesenia ba zatua, sesolo (''obesitas''), ba ''etnik'' awӧ ''ras'' si no mutandrai.<ref name=":3" /> Fӧkhӧ gulo tipe 2 alua bӧrӧ nga'ӧtӧ ba bӧrӧ likunga gӧi. Nga'ӧtӧ fakhai ia ba wame'e baero isuli ba ''retensi'' isuli, ba bӧrӧ likunga fakhai ia ba wa'esolo, tӧra manga, ambӧ fa olaraga, siteresi, awӧ wa'atua.<ref>Kaku, K. (2010). [https://www.med.or.jp/english/journal/pdf/2010_01/041_046.pdf Pathophysiology of Type 2 Diabetes and Its Treatment Policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123223356/https://www.med.or.jp/english/journal/pdf/2010_01/041_046.pdf |date=2020-11-23 }}. ''Japan Medical Association'', ''53''(1), 41-46. Muhalö me 19 Baŵa si dua, moroi ba [https://www.med.or.jp med.or.jp].</ref>
Ato niha si'gӧna fӧkhӧ gulo tipe 2 andre lӧ te'ila ma lӧ murasoi dandrania. Bahiza, so dandra si'te'ila bӧro wӧkhӧ gulo tipe 2 ya'ia da'ӧ:<ref name=":5">Khardori, R. (2016). [http://emedicine.medscape.com/article/117853-overview Type 2 Diabetes Mellitus]. ''Practice Essentials''. Muhalö me 19 Baŵa si dua, moroi ba [http://emedicine.medscape.com emedicine.medscape.com].</ref>
# Tandra sasese murasoi ba si no ara simane, asese kiӧ, owӧkhi dӧdӧ sabӧlӧ-bӧlӧ, oya manga, ba alӧ wa'abua.
# Alӧ mangi'ila.
# Omboyu ndroto-ndroto tanӧ tou (i'otarai lӧwi-lӧwi irugi zuru gahe).
# Ifeksi zungӧ, simane ''balanitis'' ba nonomatua.
== Fökhö tanö'bö'ö salua börö wökhö gulo ==
Fa'alawa gulo ba ndro (''Hiperglikemia'') sarara tola tekiko ngawalӧ ndroto-ndroto siofӧnania ''saraf'' ba uo. Masaala samakiko fa'auri niha sigӧna fӧkhӧ gulo si lӧ muzago ya'ia da'ӧ fa'alawa gulo ba ndro sifao ''ketoasidosis''.<ref>Khan, A. N., Macdonald, S., Turnbull, I., & Chandramohan, M. (2015). ''[http://emedicine.medscape.com/article/391989-overview Imaging in Neuropathic Arthropathy (Charcot Joint)]''. Muhalö me 19 Baŵa si dua, moroi ba [http://emedicine.medscape.com emedicine.medscape.com].</ref> Fӧkhӧ tanӧ'bӧ'ӧ salua bӧrӧ wӧkhӧ gulo ya'ia da'ӧ:<ref name=":2" />
# Alio gӧna fӧkhӧ dӧdӧ ba fӧkhӧ fa'ombuyu (''stroke'')
# Fa'atekiko ''saraf'' ba gahe irege alua zokho gahe (ulkus kaki), mӧi zungӧ (infeksi), irege tola la taba gahe.
# Au'a bӧrӧ tekiko nuo si'ide-ide ba hӧrӧ.
# Bӧrӧ [[Fökhö mbua|wӧkhӧ mbua]].
# Fa'amate ba zigӧna wӧkhӧ gulo dua kali '''(lipat)''' moroi ba zilӧ gӧna fӧkhӧ da'e.
# Masaala halӧwӧ zatua (''disfungsi seksual'')
== Famareso wökhö gulo (''diagnostic test'') ==
Famareso wӧkhӧ da'e ya'ia da'ӧ la tesi ba ''laboratorium'' lalania la su'a wa'alawa gulo ndro. <ref>Hannon, R. A., Pooler, C., & Porth, C. M. (2010). ''Porth Pathophysiology: Consepts of Altered Health States'' (1<sup>st</sup> Ed.). Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.</ref> Fotesi gulo ndro da'e ya'ia da'ӧ:<ref>Williams, L. S., & Hopper, P. D. (2015). ''Understanding Medical Surgical Nursing'' (5<sup>th</sup> Ed.). Philadelphia: F.A Davis Company.</ref>
==== Gulo dro fuasӧ/''Fasting Plasma Glucose Level'' (FPG) ====
ADA imane gulo ndro fuasӧ si ''normal'' ya'ia da'ӧ ambӧ moroi ba zi 100 mg/dl. Niha tola la'''diagnosa'' mo fӧkhӧ gulo na gulo ndro fuasӧnia 126 mg/dl ma tӧra, nihalӧ si'lӧ'ӧ-lӧ'ӧ'nia 8 (walu) ja fuasӧ. Na gulo ndro fuasӧ ba zi 100-125 mg/dl, eluahania niha da'e tegadu gulo ndro fuasӧnia ma tefotӧi ia ba li bӧ'ӧ ''Impaired Fasting Glucose'' (IFG) ba tola gӧna fӧkhӧ gulo (''pradiabetes'').
==== Famareso gulo ndro si'lӧ tatu ginӧtӧ/''Random Plasma Glucose'' (RPG) ====
Gulo ndro sifaruka tefotӧi ia gulo ndro gofu hawa'ara manӧ wamareso. Famareso gulo da'e lӧ'moguna wama'anӧ ma inӧtӧ wemanga. Fӧkhӧ gulo na RPG 200 mg/dl ma tӧra sifao dandra wӧkhӧ gulo.
==== ''Oral Glucose Tolerance Test'' ====
Famareso gulo ndro aefa manga zami-ami ma tefotӧi ia ba li bӧ'ӧ ''Oral Glucose Tolerance Test'' (OGTT). Moguna ba wamaduhu'ӧ ''diagnosis'' wӧkhӧ gulo ba niha sokhӧ gulo ndro si normal ofeta alawa ma ha ma'ifu tedou. OGTT da'e manu'a gulo ndro ba ginӧtӧ aefa wamazu idanӧ si so gulo. Fӧkhӧ gulo na fa'alawa ndro ba zi 200 mg/dl ma tӧra na aefa 2 (dua) ja, na gulo ndro ba zi 140-199 mg/dl aefa 2 (dua) ja, la ''diagnosa'' ia IFG faoma ''pradiabetes''.
==== ''Glycohemoglobin'' ''Test'' ====
''Glycohemoglobin'' la tӧtӧi ia gӧi ''glycosylated hemoglobin'' (HbA<sub>1c</sub>) ma ''hemoglobin A1C''. HbA<sub>1c</sub> te'oguna'ӧ ia tobali dane-dane awӧ ba wamaigi fa'atedou ''kontrol'' wӧkhӧ gulo. Su'a-su'a si ''normal'' HbA<sub>1c</sub> ya'ia da'ӧ 4% ofeta 6%, te'tӧtӧi fӧkhӧ gulo na HbA<sub>1c</sub> ba zi 6,5% ma tӧra, ba na HbA<sub>1c</sub> ba gotalua zi 6% ofeta 6,5% tola tobali diabetes (''pradiabetes'').
== Hadia nifalua na tohare wökhö da'e? ==
=== '''Fӧkhӧ gulo tipe 1''' ===
Nifalua ba wӧkhӧ gulo tipe 1 ya'ia da'ӧ:<ref name=":4" />
# Muzago (''Kontrol'') gulo
# Muzago gulo samӧsa.
# Dalu-dalu isuli.
# ''Diet'' ba mohalӧwӧ ma fa olaraga.
=== '''Fӧkhӧ gulo tipe 2''' ===
Nifalua ba wӧkhӧ gulo tipe 2 ya'ia da'ӧ:<ref name=":5" />
# Mangalӧsi wa'aoha (''risiko'') gӧna wӧkhӧ nuo si'ide-ide he bahӧrӧ ba he ba mbua, lalania mu'zago gulo ndro ba fa'alawa ndro.
# Mangalӧsi wa'aoha gӧna wӧkhӧ nua sebua si so ba nuo dӧdӧ (''koroner''), nuo ba guto (''serebrovaskuler''), ba nuo ba mboto tanӧ'bӧ'ӧ (''perifer'').
# Mangalӧsi wa'aoha ''metabolisme'' ba ''neurologi'', lalania ''kontrol'' gulo ba ndro.
-->
== Fökhö si fakhai ==
* [[Fökhö Mbua]]
== Khai-khai baero ==
* [https://www.diabetes.org American Diabetes Association]
* [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas]
* [https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/resources-for-health-educators/national-eye-health-education-program/nehep-partnership-directory/national-diabetes-education-program National Diabetes Education Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220415182511/https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/resources-for-health-educators/national-eye-health-education-program/nehep-partnership-directory/national-diabetes-education-program |date=2022-04-15 }}
* [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019]
* {{cite journal | vauthors = Polonsky KS | title = The past 200 years in diabetes | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-10-04_367_14/page/1332 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 367 | issue = 14 | pages = 1332–1340 | date = October 2012 | pmid = 23034021 | doi = 10.1056/NEJMra1110560 | s2cid = 9456681 | doi-access = free }}
* {{cite web | url = https://medlineplus.gov/diabetes.html | publisher = U.S. National Library of Medicine | work = MedlinePlus | title = Diabetes }}
== Umbu ==
{{Reflist|18em}}
[[Kategori:Fökhö]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
n4rhobq9fp8y890k0p4serovpjcumhr
Harry Potter
0
1400
28567
28378
2026-09-30T10:29:20Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28567
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox book
| name = Harry Potter
| title_orig =
| translator =
| image = Berkas:Harry Potter wordmark.svg
| image_caption = Logo ''Harry Potter'', te'oguna'ö si föföna sibai ba seri novel edisi Amerika Serikat ba aefa da'ö ba seri filem
| author = [[J.K. Rowling]]
| illustrator =
| cover_artist =
| country = [[Britania Raya]]
| language =[[li Inggris]]
| genre = [[Fantasi]], [[fiksi remaja]], [[misteri]], [[cerita seru]], realisme sihir
| publisher = Bloomsbury Publishing (Britania Raya)<br />Scholastic Press (Amerika Serikat)
| release_date = 29 Juni 1997 – 21 Juli 2007
| timeline = 1991 - 2017
| media_type = Cetak (uli sawe'e & uli sito'ölö)<br />[[Buku audio]]<br />[[Buku elektronik]]
| pages = 3.407
}}
{{infobox
| above = Edisi Indonesia
| image =
| caption =
| headerstyle =
| label1 = Judul
| data1 = ''Harry Potter''
| label2= Sangali
|data2= Listiana Srisanti
|label3=Penerbit
|data3=[[Gramedia Pustaka Utama]]
|label4=Baŵa terbit
|data4= September 2000 – Januari 2008
| label5 =Nga'örö
|data5= 5.248
|label6=Seri
|data6= 1. ''[[Harry Potter dan Batu Bertuah]]''<br />2. ''[[Harry Potter dan Kamar Rahasia]]''<br />3. ''[[Harry Potter dan Tawanan Azkaban]]''<br />4. ''[[Harry Potter dan Piala Api]]''<br />5. ''[[Harry Potter dan Orde Phoenix]]''<br />6. ''[[Harry Potter dan Pangeran Berdarah Campuran]]''<br />7. ''[[Harry Potter dan Relikui Kematian]]''
}}
'''Harry Potter''' no töi fitu novel fantasi nifa'anö [[J.K. Rowling]], samösa zanura moroi ba [[Skotlandia]], [[Britania Raya]]. Bakha ba novel andre itutunö Rowling hadia nitörö Harry Potter, samösa iraono si so elemu awö Ron Weasley ba Hermione Granger, awönia sekola Sekolah Sihir Hogwarts. Tuho nitutunö bakha ba ziha'uga novel andre ya'ia hadia nilau Harry ba wolaŵa Lord Voldemort, samösa niha so'elemu göi, somasi wogamö fa'auri silö'aetu, somasi mangalani gelemu niha bö'ö, somasi mame'e barö mbawania niha si lö elemu ba somasi mamunu fefu niha somba'agö ya'ia ba wamalua fefu da'a, mendrua manö Harry.
[[Berkas:J. K. Rowling 2010.jpg|jmpl|Somböi ''Harry Potter'' J.K. Rowling]]
I'otarai la'efasi novel si föföna ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' (ba Indonesia la'efasi ia faoma töi ''Harry Potter dan Batu Bertuah'') me 30 Juni 1997, i'anema'ö populer ia, lasuno ia ato niha, ba gofu heza oya tefamawa ia.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm|title=Potter's place in the literary canon|publisher=BBC News|last=Allsobrook|first=Dr. Marian|date=18 Juni 2003|accessdate=15 Oktober 2007|archive-date=2008-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080109162755/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm|dead-url=no}}</ref> Töra 600 juga ngawua novel moroi ba seri andre tefamawa ba zi sagörö ulidanö, ba börö da'ö tobali novel fondrege la'öli niha sagötö inötö, ba no la'ali ia ba 85 li ba gulidanö.<ref name="Harry Potter copies">{{cite press release |author=<!--Not stated--> |title=Scholastic Marks 25 Year Anniversary of The Publication of J.K. Rowling's Harry Potter and the Sorcerer's Stone |url=http://mediaroom.scholastic.com/press-release/scholastic-marks-25-year-anniversary-publication-jk-rowling-s-harry-potter-and-sorcere |location=New York, New York |publisher=Scholastic |agency= |date=2023-02-06 |access-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313054050/http://mediaroom.scholastic.com/press-release/scholastic-marks-25-year-anniversary-publication-jk-rowling-s-harry-potter-and-sorcere|archive-date=13 August 2021|url-status=live}}</ref><ref name="Translations for Harry Potter">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7649962.stm|title=Rowling 'makes £5 every second'|date=3 Oktober 2008|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=17 Oktober 2008|archive-date=2009-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090311003331/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7649962.stm|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite news|url=http://entertainment.time.com/2013/07/31/because-its-his-birthday-harry-potter-by-the-numbers/|publisher=Time|title=Because It's His Birthday: Harry Potter, By the Numbers|author=TIME staff|date=31 Juli 2013|access-date=2014-12-27|archive-date=2013-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801013055/http://entertainment.time.com/2013/07/31/because-its-his-birthday-harry-potter-by-the-numbers/|dead-url=no}}</ref> Öfa novel safuria ba seri andre no ikhamö sambua rekor tobali novel fondrege alio tefamawa ba zi'ogötö'ö tanö.
Bakha ba novel andre oya lala wangera-ngera nifotöi ''genre'': so fantasi<ref>Lafotöi ''fantasi'' sambua nidunö-dunö si lö irai alua ba wa'auri niha, si ha alua ia bakha ba wangera-ngera zanura ya'ia. Eluahania lö tola falukha ita khö niha nitutunö ba da'ö ba lö göi irai alua zalua khönia ba wa'auri niha sauri ba gotaluada.</ref>, so ''misteri'', so ''cerita seru'', so wekolisa (''petualangan'') ba so göi ''roman'', irege tesöndra oya zi fakhai ba budaya khönia bakha.<ref>{{cite web|last=Fry|first=Stephen|authorlink=Stephen Fry|url=http://www.accio-quote.org/articles/2005/1205-bbc-fry.html|title=Living with Harry Potter|publisher=BBC Radio 4|date=10 Desember 2005|accessdate=10 Desember 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090602092002/http://www.accio-quote.org/articles/2005/1205-bbc-fry.html|archivedate=2009-06-02|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|title=Harry Up!|work=Entertainment Weekly|last=Jenson|first=Jeff|year=2000|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,85524~5~0~,00.html|accessdate=20 September 2007|date=7 September 2000|archive-date=2012-07-30|archive-url=https://archive.today/20120730/http://www.ew.com/ew/article/0,,85524~5~0~,00.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=The Last Chapter|author=Nancy Carpentier Brown|publisher=Our Sunday Visitor|year=2007|url=http://www.osv.com/Portals/0/images/pdf/TheLastChapter.pdf|accessdate=28 April 2009|archive-date=2007-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013134200/http://www.osv.com/Portals/0/images/pdf/TheLastChapter.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web |author=J. K. Rowling |title=J. K. Rowling at the Edinburgh Book Festival |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 |accessdate=10 Oktober 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060820213620/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 |archivedate=2006-08-20 |deadurl=yes }}</ref> Molo'ö Rowling, tema si tobali tuho novel andre ya'ia fa'amate.<ref name="Geordie Greig">{{cite news|author=Geordie Greig|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/01/10/nrowl110.xml|title='There would be so much to tell her...'|newspaper=The Daily Telegraph|accessdate=4 April 2007|date=11 Januari 2006|location=London|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml|dead-url=yes}}</ref> Bahiza so göi tema tanöbö'ö simane korupsi awö söndra sanandrösa ba niha bö'ö si lö aetu negatif.<ref name="Mzimba, Lizo, moderator. Interview with [[Steve Kloves]] and J.K. Rowling">{{cite news|url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm|publisher=Quick Quotes Quill|title=Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling|moderator=Lizo Mzimba|date=28 Juli 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040104114558/http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htmaccess|archivedate=2004-01-04|access-date=2013-01-24|dead-url=no}}</ref>
Ba mböröta novel Harry Potter andre niraka Bloomsbury ba [[Britania Raya]] awö Scholastic Press ba [[Amerika Serikat]]. Aefa da'ö oya sa'ae penerbit bö'ö ba zi sagörö ulidanö soraka ya'ia, simane [[Gramedia Pustaka Utama]] ba [[Indonesia]]. No göi labali'ö seri filem fefu novel andre ira Warner Bros Pictures, ba no tobali ia filem fondrege oya mu'öli tiket ba zi'ogötö'ö tanö.
Baero da'ö oya göi merek wogale nifazökhi moroi ba seri ''Harry Potter'' andre si no tobali töra 25 milliar dollar AS mbölinia.<ref name="HP brand worth">{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/movers_and_shakers/article3663197.ece|title=Business big shot: Harry Potter author JK Rowling|accessdate=14 Juli 2009|location=London|newspaper=The Times|first=Susan|last=Thompson|date=2 April 2008|archive-date=2012-07-08|archive-url=https://archive.today/20120708/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/movers_and_shakers/article3663197.ece|dead-url=no}}</ref> Börö wa'oya la'öli ia niha, no göi tobali sanura fondrege mo'okhöta Rowling.<ref>{{cite news
|first =
|last =
|author = Watson, Julie dan Kellner, Tomas
|coauthors =
|url = http://www.forbes.com/maserati/billionaires2004/cx_jw_0226rowlingbill04.html
|title = J.K. Rowling And The Billion-Dollar Empire
|work =
|publisher = [http://www.forbes.com/ Forbes.com]
|pages =
|page =
|date = 26 Februari 2004
|accessdate = 19 Maret 2006
|archive-date = 2021-01-11
|archive-url = https://web.archive.org/web/20210111180754/https://www.forbes.com/maserati/billionaires2004/cx_jw_0226rowlingbill04.html
|dead-url = no
}}</ref> Moroi ba ''Harry Potter'' andre lafazökhi oi bisnis tanöbö'ö simane media digital (nisura Rowling samösa), filem (''Fantastic Beasts and Where to Find Them''), atraksi wisata awö studio tur ba [[London]] awö nifotöi ''taman hiburan'' (''The Wizarding World of Harry Potter'' ba ''Universal Destinations & Experiences'').
Awena irugi ba da'a zi no mufareso. Oya gumbu si fasala ba gahe, börö me lö nasa awai ia.
=== Harry Potter dan Batu Bertuah ===
Itema zura wa no latema ia ba zekola Hogwarts Harry ba luo wa'atumbunia si-11. Itörö kereta api ba we'amöi ba nahia heza so zekola andrö. Toröi ia ba [[asrama]] Gryffindor, heza göi toröi Hermione faoma Ron.<ref name=":1">Britannica Encyclopedia. [https://www.britannica.com/topic/Harry-Potter-and-the-Philosophers-Stone Harry Potter and the Philosopher's Stone]. Mufaigi me 27/02/2021.</ref>
Ba ginötö da'ö so ba Hogwarts sambua gara si so fetua (nifotöi ''batu bertuah'') ba no labini'ö ia moroi khö Voldemort. Bahiza lö la'ia ira Harrry faoma awönia haniha zedöna mangokhögö gara andre, wa Voldemort ia andrö. Lawalinga i ya'ia guru kelas khöra sotöi Severus Snape. Awena tö la'ila haniha ia me lasöndra Voldemort samini'ö ya'ia barö gambala gurura sotöi Quirrell. Lö sa'ae boto khö Voldemort, ha noso zi so khönia, si tola i'iago ba mboto niha bö'ö.<ref name=":1" />
== Khai-khai baero ==
* [https://www.audible.com/ep/HarryPotter Audiobook Harry Potter]
* [https://gbp.shop.pottermore.com/collections/ebooks E-book Harry Potter]
== Umbu ==
<references />
[[Kategori:Novel]]
[[Kategori:Skotlandia]]
[[Kategori:Britania Raya]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
10kiw5o2sxwx9ptd92b3er90h4u2qm0
Inötö ba Danö Niha
0
2703
28570
28375
2026-09-30T10:30:15Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28570
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:Lozi Mbölökha.jpg|jmpl|Tandraluo mbölökha]]
Lafa'oli wanandra ginötö ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] meföna molo'ö tandra-tandra ni'ilara alua götö zi ma'ökhö ba si bongi. Baero wangerai ginötö si'ero ma'ökhö, so nasa wangerai ginötö molo'ö gofanöŵa mbaŵa ba mbanua si yaŵa ba fangerai döfi wangahalö ba danö. Awena dania me no tohare niha safusi uli solohe [[surambaŵa]], labörötaigö göi niha wangerai luo ba zi samigu, ba zi sara waŵa ba ba zi döfi. Faigi zanandrösa ba da'a ba zura [[Inötö]] sisa.
[[Berkas:Lozi Mbagolö.jpg|jmpl|Tandraluo ba dowa]]
== Ngenoli ginötö ba zi sara ngaluo ==
* Talumbongi: 00:00
* Aefa talumbongi: 00:30 – 02:00
* Samuza kearö: 02:00 – 02:30
* Miwo manu siföföna: 02:30 – 03:00
* Miwo manu simendrua: 03:00 – 03:30
* Miwo manu simedölu: 03:30 – 04:00
* Miwo manu sifadoro: 04:00 – 04:30
* Miwo manu safuria: 04:30 – 05:00
* Mofanö zamölö akhe: 05:00 – 05:30
* Afusi wali ma oroma newali: 05:30 – 05:45
* Mohede riŵi: 05:45 – 06:00
* Tumbu luo: 06:00
* Sihulöwongi, mofanö niha ba halöŵö: 06:30 – 07:00
* Te'anö niha ba halöŵö: 07:00 – 07:30
* Otufo namo: 08:00
* Ibörögö numalö yaŵa luo: 09:00
* Mohede riŵi: 05:45 – 06:00
* Tumbu luo: 06:00
* Ahulö wongi, mofanö niha ba halöŵö: 06:30 – 07:00
* Te'anö niha ba halöŵö: 07:00 – 07:30
* Otufo namo: 08:00
* Ibörögö numalö yaŵa luo: 09:00
* Numalö yaŵa luo: 10:00
* Lumalö yomo zondrino: 11:00
* Mangawuli zimilo: 11:30
* Inötö wemanga ba zi taluluo: 11:45
* Laluo: 12:00
* Ahole yöu: 13:00
* Manaere yöu: 14:00
* Aruru yöu: 15:00
* Aso'a yöu: 16:00
* Mangawuli zimilo: 17:00
* Aekhu luo: 18:00
* Manuge manu: 18:15
* Manunu fandru: 18:30
* Mondrino gö bongi : 19:00
* Fatutu ogömi: 19:30
* Asoso gö bongi: 20:00
* Manga niha ba zibongi : 20:00 – 20:45
* Monganga afo bongi: 20:45 – 21:30
* Mörö niha: 21:30 – 22:00
* Ahono mörö niha: 22:00 – 23:00
* Saraö tö talumbongi: 23:00 – 24:00
== Ngenoli ngaluo ba zi samigu ==
Lö la'erai ngaluo ero migu niha ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] meföna. Awena dania lafaosatö ngaluo tobali migu me tohare niha ndrawa awö niha safusi uli ba [[Tanö Niha|Danö Niha]]. Andrö göi wa töi-töi ngaluo andre tenga [[li Niha]] ia bahiza niwawalö moroi ba li [[li Melayu]]/[[li Arab]] awö moroi ba [[li Portugis]]/[[li Latin]].
Töi Migu tehalö moroi ba [[li Portugis]] ''domingo'', eluahania luo Zo'aya, börö me ba luo andrö owulo ndra [[niha Keriso]] ba wamolakhömi [[So'aya]], si no lafalua ira solohi khö [[Yesu]] i'otarai ginötö aefa wemaosonia moroi ba gotalua zimate.
* Migu (moroi ba [[li Portugis]] Domingo)
* Sinaya (moroi ba [[li Melayu]] Senin)
* Salasa (moroi ba [[li Melayu]] Selasa)
* Rabu (moroi ba [[li Melayu]] Rabu)
* Khami (moroi ba [[li Melayu]] Khamis)
* Zumaha (moroi ba [[li Melayu]] Jumaat)
* Satu (moroi ba [[li Melayu]] Sabtu)
== Ngenoli ginötö ba zi sara waŵa ==
[[Berkas:FULL MOON IN SEPTEMBER 10 2022.jpg|jmpl|Baŵa safönu wa'ebua nifotöi '''tuli''' me 10 September 2022]]
Baero wangerai inötö molo'ö si ma'ökhö ba si bongi, la'erai göi ginötö ba [[Tanö Niha|Danö Niha]] meföna molo'ö gofanöŵa mbaŵa (nifotöi ''{{li|en|lunar calendar}}'' ba [[li Inggris]]). Lahörögö [[baŵa|mbaŵa]] ba dalu mbanua i'otarai lö oroma ia (nifotöi fasulöna), ba itugu ara itugu ebua ia, irege afönu wa'ebuania (nifotöi tuli), ba aefa da'ö itugu ara itugu ide-ide ia, irege taya zui (nifotöi aekhu mbaŵa).
[[Berkas:Crescent moon - Hilal.jpg|jmpl|Baŵa salö wa'ebua nifotöi '''tesa'a''']]
* Sambua Desa'a
* Dua Desa'a
* Tölu Desa'a
* Öfa Desa'a
* Lima Desa'a
* Önö Desa'a
* Mewitu Desa'a
* Meŵalu Desa'a
* Meziŵa Desa'a
* Mawulu Desa'a
* Mewelezara Desa'a
* Mewelendrua Desa'a
* Meweledölu Desa'a
* Mewele'öfa Desa'a
* Tuli
* Solumö'ö ma Samuza Akhömi
* Mendrua Akhömi
* Medölu Akhömi
* Mendröfa Akhömi
* Melima Akhömi
* Me'önö Akhömi
* Mewitu Akhömi
* Meŵalu Akhömi (Börö Zikho)
* Meziŵa Akhömi (Sikho)
* Mewulu Akhömi (Börö Mugu)
* Mewelezara Wa'aekhu (Angekhula Mugu)
* Felendrua Wa'aekhu (Börö Ndriwakha)
* Sambua lö aekhu (Talu Ndriŵa)
* Aekhu mbaŵa (Ahakhöŵa)
* Fasulöna
== Ngenoli ginötö ba zi döfi ==
[[Berkas:Man harvesting rice in Don Det, Laos.jpg|jmpl|Inötö wamasi ba danö Laos]]
Börö me la'erai ginötö molo'ö gofanöŵa mbaŵa (nifotöi ''{{li|en|lunar calendar}}'' ba [[li Inggris]]), lö fangerai zi döfi (nifotöi ''{{li|en|solar calendar}}'' ba [[li Inggris]]) ba Danö Niha meföna. Ni'ilara ha inötö wananö, fanese ba famasi ba nowi ma ba laza nifotöi ndröfi wangahalö. Faigi zanandrösa ba da'a ba zura [[Inötö]] sisa.
[[Berkas:Dry season planting Mutarnee north Queensland July 1984 IMG 0010.jpg|jmpl|Inötö wananö ba danö Australia]]
* Inötö Wamohu tanö-nowi, folowi naha gowi ma folowi laza (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi önö tanö ba gatumbukha), gamaudu April – Mei ba ndröfi ndra niha Keriso (nifotöi döfi [[Masehi]] ba [[li Indonesia]], nihalö moroi ba wehede Mesias, töi wogaoni khö [[Yesu Keriso]]).
* Inötö Wananö fakhe (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi ŵalu), gamaudu Juni – Juli ba ndröfi ndra niha Keriso.
* Inötö Wanese ma fangofösi börö wakhe (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi fulu), gamaudu Agustus – September ba ndröfi ndra niha Keriso.
* Inötö Wanese simendrua ma moweto wakhe (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi felendrua), gamaudu Oktober – November ba ndröfi ndra niha Keriso.
* Inötö Mewo ma mamasi ba zahulö (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi fele'öfa ma ba zibözi dua tanö'owi), gamaudu Desember - Januari ba ndröfi ndra niha Keriso.
* Inötö Wamasi (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi fele'önö ma ba zibözi öfa tanö'owi), gamaudu Januari – Februari ba ndröfi ndra niha Keriso.
* Inötö Wamakha ma fangofösi börö gowi ba zabe'e tanö (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi feleŵalu ma ba zibözi önö tanö'owi), gamaudu Februari – Maret ba ndröfi ndra niha Keriso.
== Fangerai inötö ==
* Ha mamö'i hörö (ambö töra 1 detik)
* Ahou ba manu (ambö töra 2 detik)
* Sandrohu wikho-wikho (ambö töra 6 detik)
* Aboto lölö afo (ambö töra 2 menit)
* Alölö afo (ambö töra 5 menit)
* Ahakhö roko sisara (ambö töra 10 menit)
* Mo'otu nidanö ni'ukhugö (ambö töra 15 menit)
* Sambadu fofanö (ambö töra 30 menit)
* Dua mbadu fofanö(ambö töra 1 jam)
* Matonga luo (ambö töra 6 jam)
* Ma'ö-ma'ökhö (ambö töra 12 jam)
* Sara luo sara wongi (24 jam)
* Samigu (7 ngaluo)
* Sara waŵa
* Mowua rigi (ambö töra 3 waŵa)
* Mowua nohi (ambö töra 6 fakhe)
* Owalusö ndraono (ambö töra 18 fakhe)
== Faigi göi ==
* [[Inötö]]
* [[Miwo manu]]
* [[Tandraluo]]
* [[Töi mbaŵa]]
== Umbu ==
<references />
[[Kategori:Surambaŵa]]
[[Kategori:Tandraluo]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
17byg23ztl7b3vxxl6opw1ej1jcvgqg
Bösi
0
3948
28562
28377
2026-09-30T10:28:03Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28562
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:Swollen eye with conjunctivitis.jpg|jmpl|Hörö sabao börö mbösi]]
'''Bösi''' ([[li Indonesia]]: ''konjungtivitis'', [[li Inggris]]: ''conjunctivitis'') no sambua wökhö hörö si göna wenaeta guli nono hörö. Tola alua ia börö nifotöi ''[[alergi]]'' ma zui börö halöŵö dungö ite simane [[bakteri]] ma [[virus]]. Oroma ia khöda na oroyo-royo hörö, ali-ali, mo'ida-idanö ba itaria hulö zi so ngawua gawu-gawu bakha ba hörö. Hewa'ae no simanö lö möi ia fangalösi ba wamaigi hadia ia ba lö göi tobali ia börö wa'atekiko hörö. Fökhö andre lö abölö-bölö ba na no aefa dua migu döhö manö ia, heŵa'ae lö mudalu-daluni.
{{Tandra-tandra}}
Si to'ölönia göna fatambai hörö, he kabera ba he kambölö. Tandra-tandrania: so zoroyo-oroyo ba guli nono hörö, mo'ida-idanö, itaria so zi fakhai si hulö ningo nifotöi mutö (asese oroma ba zihulöwongi), ali-ali ba itaria taraso hulö na so gawu-gawu bakha ba hörö.
{{Famofaosatö}}
Molo'ö wamareso ndra sohalöŵö sifakhai ba wökhö, börö wökhö bösi tola ''[[bakteri]]'' mazui ''[[virus]]'', ba tola göi nifotöi ''[[alergi]]''.
{{Diagnosis}}
Lala wamareso fökhö andre ya'ia da'ö lafaigi na oyo nono hörö ba aefa da'ö na mo'ida-idanö ia. Simane si no tefaehagö yaŵa, baero nifotöi [[alergi]], börö si'ai wökhö andre ya'ia da'ö [[infeksi]] nifobörö [[bakteri]] ma zui [[virus]]. Heŵa'ae simanö so göi mbörö tanöbö'ö simane na möi bakha ba hörö:
* böböi hörö
* gawu-gawu same'e tobali azaza nono hörö
* fanagaŵa ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|sampo}}'')
* simbo
* ''klorin'' (dalu-dalu nifaruka bakha ba nidanö, ena'ö mate dungö wökhö ba te'ehaogö ia)
ma zui börö me no mangehao gi'i ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|jamur}}'') ma zui ngawalö zauri side-ide samobörö fökhö nifotöi ''{{li|id|parasit}}'' bakha ba hörö,
Bösi asese tesöndra ia ba ndraono, me tola fatöfa khöra [[bakteri]] ma [[virus]] ba zekola ma zui ba nahia wolaya iraono sigide-ide.<ref>dr. Fadhli Rizal Makarim (26 Mei 2022), [https://www.halodoc.com/kesehatan/konjungtivitis ''Konjungtivitis''], halodoc.com, mufaigi me 9 Februari 2023. {{-id-}}</ref>
{{Famadöhö}}
Asese labe'e dalu-dalu nifotöi [[antibiotik]] ira matiri ba ira dokter, bahiza awai faudu la'oguna'ö da'a na [[bakteri]] zama'aso mbösi andrö. Antibiotik andre so nibe'e bakha ba mböböi hörö (ba zatua ba ba ndraono) ba so göi nigule'ö. Na bösi andre nifa'aso moroi ba [[bakteri]] nifotöi ''gonorrhea'' ma zui ''klamidia'' ba sasese la'oguna'ö ba wodalu-daluni ya'ia sambua dalu-dalu ni'a ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|antibiotik oral}}'').
Na börönia [[virus]] ma tungö tanöbö'ö ba zaya-zaya gölö wangoguna'ö ''antibiotik''.<ref>[https://www.nhs.uk/conditions/antibiotics/uses/ Antibiotics Use], mufaigi me 13 Maret 2023. {{en}}</ref>.
Ba ölö na la'oguna'ö ''antibiotik'' si lötolalö'ö mangelama wangoguna'ö ya'ia, börö na lö'ö ba tobali a'öba bakteri ba dalu-dalu andrö ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|resistensi antibiotik}}'', [[li Inggris]]: ''{{li|en|antibiotic resistance}}'').<ref>Faigi göi [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antibiotic-resistance Antibiotic resistance] moroi ba WHO {{en}}</ref>
Simane si no musura yaŵa lö moguna dalu-dalu. Fökhö andre döhö manö na no irugi ha'uga ngaluo (2 migu).
Baero da'ö asese göi labe'e mböböi hörö ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|tetes mata}}''), ba hiza moguna da'a ha ba wangokafu ma'ifu, tenga si'ai dalu-dalu ia.<ref>Sasese tesöndra bakha ba mböböi hörö: polyethylene glycol, polyvinyl alkohol, propylene glycol, carboxymethylcellulose, povidone, glycerine ba fanikha mineral.</ref>
Itaria na börö mbösi andrö börö nifotöi ''[[alergi]]'' ba la'oguna'ö dalu-dalu nifotöi ''antihistamin'' nibe'e bakha ba mböböi hörö. Lala da'a ba wangalösi fa'ali-ali nono hörö soyo awö ba wangalösi fa'abao nono hörö.<ref>dr. Fadhli Rizal Makarim (26 Mei 2022), [https://www.halodoc.com/kesehatan/konjungtivitis ''Konjungtivitis''], halodoc.com, mufaigi me 13 Maret 2023. {{-id-}}</ref>.
{{Onönöta}}
Ba [[Danö Niha]] asese labali'ö fango'aya niha mbösi andre. Asese lamane wa göna mbösi samösa niha börö me no ikiöni ia bela. Baero da'ö so göi zanguma'ö, wa börönia börö me oya manga asio. Ba hiza fefu da'a tenga sindruhu, ha fanguma'ö niha meföna me lö la'ila wa ''[[bakteri]]'' ma zui ''[[virus]]'' zama'aso fökhö andre.
{{Fökhö si fakhai}}
* [[Au'a]]
{{Khai-khai baero}}
* [https://www.nhs.uk/conditions/conjunctivitis/ Conjunctivitis], National Health Service England, mufaigi me 27/01/2023. {{en}}
* [https://www.webmd.com/eye-health/eye-health-conjunctivitis Conjunctivitis (Pinkeye)], WebMD, mufaigi me 27/01/2023. {{en}}
{{Umbu}}
<references />
[[Kategori:Fökhö]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
im8x0sse2knpmjbq00wmigi7puknoi4
Sakramen Fondrege Ni'amoni'ö
0
3973
28578
28371
2026-09-30T10:32:14Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28578
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:Última Cena - Juan de Juanes.jpg|jmpl|375px|Femanga safuria nigambaraini Juan de Juanes (a.t. 1562). Oroma ifazaŵa roti Yesu ba fönania so mako ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|piala}}'') si so bakha agu]]
'''Sakramen Fondrege Ni'amoni'ö''' ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|Sakramen Maha Kudus}}'', [[li Inggris]]: ''{{li|en|The Blessed Sacrament}}'') no töi roti ba [[agu]] si no tobali boto awö do Keriso me mufahowu'ö ia bakha ba wangowasaini [[misa]]/[[Ekaristi]]. Töi andre te'oguna'ö ia bakha ba [[Gereja Katolik]] ba ba gereja bö'ö simane [[Gereja Anglikan]], [[Gereja Lutheran]], [[Gereja Metodis]]<ref>{{cite book|title=The Doctrines and Discipline of the Methodist Church|url=https://archive.org/details/doctrinesdiscipl0000na|year=1960|publisher=The Methodist Publishing House|location=Nashville, Tennessee |language=English|page=[https://archive.org/details/doctrinesdiscipl0000na/page/522 522]|quote=Ba ginötö möi bakha ba gereja, ifaköu ia sanema komuni ba ihatö'ö ia ba Sakramen Fondrege Ni'amoni'ö faoma fangandrö awö famatou ba dödö nifotöi ''meditasi''}}</ref> btn. Faduhu dödö gereja-gereja sondrorogö tradisi da'a wa sindruhu so Yesu Keriso samösa bakha ba roti awö agu si no mufahowu'ö andrö, ba börö da'ö silötolalö mu'irö'ö ia na so zi tosai. To'ölö la'irö'ö zi tosai boto Keriso da'a bakha ba Gereja ba nahia nifotöi [[tabernakel]] si lö mamalö muhola wandru khönia bongi ma'ökhö. Oroma na so Sakramen Fondrege Ni'amoni'ö bakha ba zi sambua Gereja, ya'ia na so wandru sihola nifataro ba zinga [[tabernakel]] andrö.
== Gereja Katolik ==
Ekaristi no owasa fondrege ni'amoni'ö bakha ba [[Gereja Katolik]]. Baero wamondrondrongo ba ba wamotokhi Taromali, so nifotöi fangandrö saohagölö sebua ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|Doa Syukur Agung}}''). Lafalua wangandrö saohagölö sebua andrö molo'ö ni'oroi'ö [[Yesu]] samösa ba wamohowu'ö roti ba agu ena'ö tobali dania boto ba do [[Keriso]]. Iŵa'ö [[Yesu]] samösa, "Botogu da'e" ba "Dogu da'e".<ref>Faigi Mat 26:26-28; Mar 14:22-24; Luk 22:19-20; Yoh 6:48-58</ref> Börö da'ö molo'ö [[teologi]] Katolik, tenga ha roti ba agu sa'ae ba hiza no tobali boto ba do Keriso roti ba agu si no mufahowu'ö bakha ba gowasa [[Ekaristi]]. Salua simane lafotöi ia bakha ba teologi ''transubstansiasi''.
No tobali [[tradisi]] bakha ba [[Gereja Katolik]] wa la'irö'ö zi tosai Sakramen Fondrege Ni'amoni'ö andre bakha ba nahia nifotöi [[tabernakel]] nifehola fandru bongi ma'ökhö. Börö da'ö göi wa te'amoni'ö sibai na möi niha bakha ba sambua [[Gereja Katolik]]. Ba asese möi niha mangandrö föna Sakramen Fondrege Ni'amoni'ö andrö baero ginötö wangowasaini [[Ekaristi]].
[[File:Oblater_Alterbr%C3%B8d_3.jpg|jmpl|375px|Roti ni'oguna'ö bakha ba wangowasaini Ekaristi. To'ölö latötöi ia bakha ba Gereja Katolik ''[[hosti]]'']]
[[File:US_Navy_100912-M-2275H-196_A_command_chaplain_holds_church_services_aboard_USS_Kearsarge.jpg|jmpl|375px|Ifaduwa agu bakha ba mako (piala) samösa ere ba wangowasaini Ekaristi]]
== Gereja Anglikan ==
''Lö nasa sawai''
== Gereja Lutheran ==
''Lö nasa sawai''
== Gereja Metodis ==
''Lö nasa sawai''
{{Basoŵa}}
* {{Cite web | title = Kitab Hukum Kanonik (''Codex Iuris Canonici'') | date = 1983 | url = https://www.vatican.va/archive/ENG1104/_P39.HTM#4.1.0.3.1.2.916 | publisher = Libreria Editrice Vaticana | ref = {{harvid|CIC|1983}} }}
{{Khai-khai baero}}
* [http://www.newadvent.org/cathen/05584a.htm ''The Blessed Eucharist as a Sacrament''], [http://www.newadvent.org/ newadvent.org] (Ensiklopedi Katolik) {{en}}
* [http://www.savior.org/ Savior.org] (Video siaran langsung Sakramen Fondrege Ni'amoni'ö ba savior.org)
* [http://www.usccb.org/catechism/text/pt2sect2chpt1art3.htm#1376 Faosatö 1376 Katekismus Gereja Katolik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060208233521/http://www.usccb.org/catechism/text/pt2sect2chpt1art3.htm#1376|date=2006-02-08}}
* [http://www.ewtn.com/faith/teachings/euchmenu.htm EWTN ''The Holy Eucharist''], [http://www.ewtn.com/ EWTN] (bolokha gu'ö heza oya tesöndra wamahaö Katolik sanandrösa ba Ekaristi) {{en}}
* [http://westernorthodox.blogspot.com/2006/06/melkite-rite-of-benediction-of-most.html Ritus Famahowu'ö], [http://westernorthodox.blogspot.com/ Gereja Katolik Yunani Melkit]
== Umbu ==
<references />
{{Börö zura}}
[[Kategori:Agama]]
[[Kategori:Agama Katolik]]
[[Kategori:Sakramen]]
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
rqejcdlsuk0po3etoer0f1m9a72rng0
Mareko
0
4019
28574
28329
2026-09-30T10:31:07Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28574
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox santo
|honorific_prefix = [[Santo]]
|name = Mareko
|birth_date = a.t. 12
|death_date = a.t. 68 (56 fakhe)
|image = Berkas:St Mark.JPG
|imagesize =
|caption = Gambara Santo Mareko ba zandrela gereja paroki SS Mary and Lambert, Stonham Aspal, Suffolk, Inggris
|birth_place = Kirene (iada negara [[Libya]]) molo'ö tradisi Koptik<ref name=cocn>{{cite web | title=St. Mark The Apostle, Evangelist | publisher=Coptic Orthodox Church Network| url= http://www.copticchurch.net/topics/synexarion/mark.html| access-date = November 21, 2012}}</ref>
|titles = Sanura [[Injil]], [[Martir]]
|feast_day=
* 25 April ([[Agama Katolik]] ba [[Ortodoks Timur]] (kalender Julian))
* 30 Parmouti (Ortodoks Timur) ma 8 Mei (Ortodoks Koptik ba Ortodoks Timur molo'ö kalender Gregorian)
|venerated_in = Fefu gereja ndra niha Keriso samolakhömi niha ni'amoni'ö
|beatified_date =
|beatified_place =
|beatified_by =
|canonized_date =
|canonized_place =
|canonized_by =
|major_shrine = Basilika Santo Marco ([[Venesia]], [[Italia]])<br />Katedral Santo Markus ([[Aleksandria]], [[Mesir]])
|patronage = Pengacara, Venesia,<ref name="Walsh, p. 21">[[#Walsh|Walsh]], p. 21.</ref> Mesir, Koptik,<ref>{{cite book|title=Through Cyprus|first=Agnes Smith |last=Lewis|year= 2008| isbn=9780884022848| page =65|publisher=University of Michigan Press|quote=St. Mark is the patron saint of the Copts.}}</ref> Mainar, Podgorica<ref>https://borba.me/markovdan-slava-podgorice/</ref>
|suppressed_Date =
|prayer =
|prayer_attrib =
|death_place = [[Aleksandria]], [[Mesir]] (barö wamatörö Roma me luo da'ö)
| major_works = [[Turia Somuso Dödö Nisura Mareko]] (niböbögö khö Mareko)
}}
'''Mareko''' ([[li Latin]] Marcus; [[li Yunani]] Μᾶρκος; [[li Aramaia]] ܡܪܩܘܣ; [[li Geʽez]] ማርቆስ; [[li Ibrani]] מארק) ma '''Mareko Yohane'''<ref name="HalZin">HalZin 12:1-17</ref> ma asese göi latötöi ia '''Santo Mareko''', no samösa niha niŵaö tradisi sanura Zura Mareko. Ha sambalö fao-dödö ndra ere [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] modern wa sanura [[Sura Mareko|Zura Mareko]] no samösa niha bö'ö si lö ta'ila töi ba tenga Mareko samösa.<ref name=sanders /><ref name=lost /><ref name=nickle /><ref name="Carolina2004" /> Molo'ö tradisi<ref>Latötöi ''tradisi'' fefu ni'oroi'ö zatua föna, nitohu-tohugö wanutunö ba ni'o'ö-o'ö niha irugi iada'a. Moroi ba li Latin ''traditio'', eluahania nifa'ema. Tradisi Gereja eluahania fefu goroisa nifa'ema i'otrarai ndra niha Keriso si föföna aefa götö Yesu, nitohugö wanutunö irugi ma'ökhö ba ni'o'ö ndra niha Keriso i'otarai me föna.</ref> Gereja, ifasindro Gereja Keuskupan Aleksandria Mareko, si tobali sambua moroi ba zilima dadaoma ndra niha Keriso nifotöi ''patriarkat''<ref>So lima nifotöi patriarkat, ya'ia da'ö tuho nahia (li Indonesia ''pusat'') ndra niha Keriso, ya'ia da'ö Roma, Antiokhia, Aleksandria, Konstantinopel ba furi hö Yerusalem</ref> bakha ba agama [[Niha Keriso]]. Te'owasaini wanörö-tödö khönia ero 25 April ba simbol<ref>Latötöi ''simbol'' gofu hadia ni'oguna'ö niha tobali tandra ba wangosalahini gofu hadia ia bö'ö. Duma-dumania na ta'ila dandra röfa ba no salahi wa'anihakeriso da'ö. Itaria la'oguna'ö niha gambara wofo beo ma zui mbua ndruria tobali simbol Danö Niha. Mandrera soyo afusi no tobali simbol negara Indonesia.</ref> khönia harimo so'afi.<ref name=EECp720>{{Citation|last=Senior|first=Donald P.|year=1998|edition = 2nd|contribution=Mark|editor1-last=Ferguson|editor1-first=Everett|title=Encyclopedia of Early Christianity|place=New York and London|publisher=Garland Publishing, Inc.|page=720|isbn= 0-8153-3319-6}}</ref>
== Haniha ia (identitas) ==
[[Berkas:Leone marciano andante - Vittore Carpaccio - Google Cultural Institute.jpg|thumb|330px|[[Singo]] so'afi no simbol Mareko Sanura Injil ma asese laŵa'ö ia Singo Santo Mareko. Nisura ba gambara andre: ''PAX TIBI MARCE EVANGELISTA MEVS'' ("Fa'ahono-dödö khöu, Mareko, sanura turia somuso dödö khögu"). Singo simane andre no göi simbol kota Venesia, [[Italia]] (oroma bakha ba gambara andrö)]]
Molo'ö William Lane (1974), so "tradisi si lö mamalö" sanguma'ö wa Mareko Yohane no Mareko Sanura Injil samösa,<ref>{{cite book |last=Lane |first=William L.|author-link=William L. Lane|chapter=The Author of the Gospel |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nIjPDDlweUgC&pg=PA21 |title=The Gospel According to Mark |series=[[New International Commentary on the New Testament]] |year=1974 |publisher=Eerdmans |location=Grand Rapids |pages=21–3 |isbn=978-0-8028-2502-5}}</ref> ba ba wa Mareko Yohane no talifusö tiri khö [[Baranaba]].<ref>Mark: Images of an Apostolic Interpreter, nga'örö 55 mbuku C. Clifton Black – 2001 –"... infrequent occurrence in the Septuagint (Num 36:11; Tob 7:2) to its presence in Josephus (JW 1.662; Ant 1.290, 15.250) and Philo (On the Embassy to Gaius 67), anepsios consistently carries the connotation of "cousin," though ..."</ref> Ba hiza bakha ba zura ''On the Seventy Apostles'' ifabö'öni Hipolitus moroi ba Roma zi datölu niha andrö: Mareko Sanura Injil ({{SN|TimII|4|11}}), Mareko Yohane (HalZin 12:12,25; 13:5,13; {{SN|HalZin|15|37|hafaza=1}}) ba Mareko talifusö tiri khö Baranaba ({{SN|Kol|4|10}}; {{SN|Fil|1|24}}).<ref>{{cite book |author=Hippolytus |author-link=Hippolytus of Rome |chapter=The same Hippolytus on the Seventy Apostles |chapter-url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf05.iii.v.iii.html |title=Ante-Nicene Fathers|title-link=Ante-Nicene Fathers }}</ref> Molo'ö Hipolitus, fefu ira si datölu andre te'erai ba gotalua ndra "nifahaö si fitu ngafulu" nifatenge [[Yesu]] ba wamazaewe turia somuso-dödö ({{SN|Luk|10|1}}) ba danö Yudaia.
Molo'ö [[Eusebius moroi ba Kaisarea]] (''Historia Ecclesiastica'' 2.9.1–4), ba ndröfi si sara wamatörönia Yudaia (ndröfi 41), ibunu Yakobo ono Zebedaio Herode Agripa I ba ifara'u'ö Wetero, sedöna mubunu aefa [[Paska]]. Bahiza i'efa'ö Wetero mala'ika ba zahöli-höli dödö ba te'efa'ö moroi ba wogamö Herode (HalZin 12:1-19). Isaŵa Antiokhia Fetero ba ba döfi si dua wamatörö Klaudius (döfi 42; ''Hist. Eccl.'' 2.14.6) mofanö ia möi ba Roma itörö Anatolia (ba negara Turki iada'a) (itörö khö ndra niha samati ba Pontus, Galatia, Kapadokia, Asia ba Bithinia, simane nisura ba {{SN|FetI|1|1}}). Ba lala wofanönia andrö falukha ia khö Mareko ba ihalö Mareko tobali awönia ba lala awö tobali sangali li khönia. Isusura ngawalö huhuo sebua khö Wetero götö wefaora andrö Mareko ba si no isura andre tobali dania böröta Zura Mareko (''Hist. Eccl.'' 15-16). Aefa da'ö iröi Wetero Mareko, ilau ia ba Aleksandria ba döfi si tölu wamatörö Klaudius (döfi 43).<ref>{{cite book |first=Jack |last=Finegan |title=Handbook of Biblical Chronology |location=Peabody, MA |publisher=Hendrickson |year=1998 |page=374 |isbn=978-1-56563-143-4}}</ref>
Molo'ö HalZin 15:39, aefa sinode ba Yerusalema möi Mareko ba Siprus fao awönia Baranaba.
Molo'ö tradisi, me döfi 49, eluahania 19 fakhe aefa wanahae Yesu ba zorugo, möi mukoli Mareko ba Aleksandria ba ba da'ö ifasindro Gereja. [[Gereja Ortodoks]] Koptik ba Gereja Ortodoks Aleksandria awö [[Gereja Katolik]] Koptik, oi latötöi wurugöra khö ndra niha Keriso siföföna ba Aleksandria andre.<ref name="georgetown1">{{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/egypt |title=Egypt |publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]] |access-date=December 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111220145046/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/egypt |archive-date=December 20, 2011 |url-status=dead }} See drop-down essay on "Islamic Conquest and the Ottoman Empire"</ref> So ösa ngawalö bakha ba liturgi Koptik si'otarai moroi khö Mareko samösa.<ref>{{cite web|title=The Christian Coptic Orthodox Church Of Egypt|url=http://www.coptic.net/EncyclopediaCoptica/|website=Encyclopedia Coptica|access-date=26 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20050831164722/http://www.coptic.net/EncyclopediaCoptica/|archive-date=August 31, 2005|url-status=dead}}</ref> Tobali Mareko uskup siföföna Aleksandria ba lafolakhömi göi ia tobali samasindro fa'anihakeriso ba Afrika.<ref name=OSVESp401>{{cite book
|last1=Bunson |first1=Matthew |last2=Bunson |first2=Margaret |last3=Bunson |first3=Stephen |title=Our Sunday Visitor's Encyclopedia of Saints |url=https://archive.org/details/oursundayvisitor0000buns_j4r7 |publisher=Our Sunday Visitor Publishing Division |year=1998 |place=Huntington, Indiana |page=[https://archive.org/details/oursundayvisitor0000buns_j4r7/page/401 401] |isbn=0-87973-588-0}}</ref>
Molo'ö Eusebius (''Hist. Eccl. '' 2.24.1), te i'ali Mareko Paus Anianus moroi ba [[Aleksandria]] ba döfi si ŵalu wamatörö [[Nero]] (döfi 62/63), lö i ta'ila sibai, börö wa'amatenia. Furi hö iŵa'ö tradisi Koptik wa labunu ia börö wamatinia (to'ölö laŵaö da'ö bakha ba tradisi Gereja ''martir'') me döfi 68.<ref name=cocn/><ref name=macrory>{{cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/09672c.htm |title=Catholic Encyclopedia, St. Mark |access-date=March 1, 2013 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.biblegateway.com/passage/?search=acts%2015:36-40&version=NASB|title=Acts 15:36–40|work=Bible Gateway}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.biblegateway.com/passage/?search=2timothy%204:11&version=NASB|title=2timothy 4:11 NASB – Only Luke is with me. Pick up Mark and – Bible Gateway|work=Bible Gateway}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.biblegateway.com/passage/?search=philemon%201:24&version=NASB|title=Philemon 1:24|work=Bible Gateway}}</ref>
Ha sambalö sambua zöndra arakhagö fefu gere [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] modern wa sanura Zura Mareko no samösa niha si lö ta'ila töi ba tenga Mareko samösa.<ref name="Ehrman 2004 p. ">{{cite book | last=Ehrman | first=Bart D. | title=The New Testament | url=https://archive.org/details/newtestamenthist0000ehrm_r9h4 | publisher=Oxford University Press, USA | date=2004 | isbn=0-19-515462-2 | pages=[https://archive.org/details/newtestamenthist0000ehrm_r9h4/page/n91 58]–59 | quote=Proto-orthodox Christians of the second century, some decades after most of the New Testament books had been written, claimed that their favorite Gospels had been penned by two of Jesus' disciples—Matthew, the tax collector, and John, the beloved disciple—and by two friends of the apostles—Mark, the secretary of Peter, and Luke, the travelling companion of Paul. Scholars today, however, find it difficult to accept this tradition for several reasons.}}</ref><ref name="Staff 2012 p. 344">{{cite book | author=Holman Reference Staff | title=Holman Illustrated Bible Handbook | publisher=B&H Publishing Group | year=2012 | isbn=978-1-4336-7833-2 | url=https://books.google.com/books?id=qc_GBAAAQBAJ&pg=PT344 | access-date=13 August 2023 | page=PT344 | quote=Most critical scholars deny that Mark was the author or that he wrote on the basis of Peter's recollections}}</ref><ref name="B&H Publishing Group 2006 p. 1454">{{cite book | title=Holman Illustrated Study Bible-HCSB | publisher=B&H Publishing Group | year=2006 | isbn=978-1-58640-277-8 | url=https://books.google.com/books?id=Dz2QxQUrFxoC&pg=PA1454 | access-date=13 August 2023 | page=1454 | quote=Most critical scholars deny that Mark was the author or that he wrote on the basis of Peter's recollections}}</ref><ref name="Easley 2002 p. 233">{{cite book | last=Easley | first=Kendell H. | title=Holman Quicksource Guide to Understanding the Bible: A Book-By-Book Overview | publisher=B&H Publishing Group | series=Holman QuickSource | year=2002 | isbn=978-1-4336-7134-0 | url=https://books.google.com/books?id=ucy4AwAAQBAJ&pg=PT233 | access-date=13 August 2023 | page=PT233 | quote=Most critical scholars deny that Mark was the author or that he wrote on the basis of Peter's recollections}}</ref><ref name="Craig Lüdemann Copan Tacelli 2000 p. 43">{{cite book | last1=Craig | first1=William Lane | last2=Lüdemann | first2=Gerd | last3=Copan | first3=Paul | last4=Tacelli | first4=Ronald K. | title=Jesus' Resurrection: Fact Or Figment?: A Debate Between William Lane Craig & Gerd Ludemann | publisher=InterVarsity Press | year=2000 | isbn=978-0-8308-1569-2 | url=https://books.google.com/books?id=kPhL1w9-JbEC&pg=PA43 | language=nl | access-date=13 August 2023 | page=43 | quote=I wanted to use that quotation in order to show that the results of historical scholarship can be made known to the public—especially to believers—only with difficulty. Many Christians feel threatened if they hear that most of what was written in the Bible is (in historical terms) untrue and that none of the four New Testament Gospels was written by the author listed at the top of the text.}}</ref><ref name="Jeon Baugh 2017 p. 181">{{cite book | last1=Jeon | first1=Jeong Koo | last2=Baugh | first2=Steve | title=Biblical Theology: Covenants and the Kingdom of God in Redemptive History | publisher=Wipf & Stock | year=2017 | isbn=978-1-5326-0580-2 | url=https://books.google.com/books?id=rVoQDgAAQBAJ&pg=PA181 | access-date=13 August 2023 | page=181 fn. 10 | quote=10. Just as historical critical scholars deny the Mosaic authorship of the Pentateuch, so they also deny the authorship of the four Gospels by Matthew, Mark, Luke, and John. [...] But today, these persons are not thought to have been the actual authors.}}</ref><ref name=sanders>{{cite book|author=E. P. Sanders|title=The Historical Figure of Jesus|url=https://books.google.com/books?id=lkbTL36ZgPIC&pg=PT103|date=30 November 1995|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-0-14-192822-7|page=103|quote="We do not know who wrote the gospels. They presently have headings: ‘according to Matthew’, ‘according to Mark’, ‘according to Luke’ and ‘according to John’. The Matthew and John who are meant were two of the original disciples of Jesus. Mark was a follower of Paul, and possibly also of Peter; Luke was one of Paul's converts.<sup>5</sup> These men – Matthew, Mark, Luke and John – really lived, but we do not know that they wrote gospels. Present evidence indicates that the gospels remained untitled until the second half of the second century."}}</ref><ref name=lost>{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|author-link=Bart D. Ehrman|title=Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew|url=https://books.google.com/books?id=URdACxKubDIC&pg=PA235|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-518249-1|page=235|quote=Why then do we call them Matthew, Mark, Luke, and John? Because sometime in the second century, when proto-orthodox Christians recognized the need for apostolic authorities, they attributed these books to apostles (Matthew and John) and close companions of apostles (Mark, the secretary of Peter; and Luke, the traveling companion of Paul). Most scholars today have abandoned these identifications,<sup>11</sup> and recognize that the books were written by otherwise unknown but relatively well-educated Greek-speaking (and writing) Christians during the second half of the first century.}}</ref><ref name=nickle>{{cite book |last=Nickle |first=Keith Fullerton |title=The Synoptic Gospels: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=5SSytjasmAgC&pg=PA43|date=January 1, 2001|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-22349-6|page=43|quote=We must candidly acknowledge that all three of the Synoptic Gospels are anonymous documents. None of the three gains any importance by association with those traditional figures out of the life of the early church. Neither do they lose anything in importance by being recognized to be anonymous. Throughout this book the traditional names are used to refer to the authors of the first three Gospels, but we shall do so simply as a device of convenience. }}</ref><ref name="Carolina2004">{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|author-link=Bart D. Ehrman|title=Truth and Fiction in The Da Vinci Code : A Historian Reveals What We Really Know about Jesus, Mary Magdalene, and Constantine|url=https://books.google.com/books?id=vbLK6kn5T-EC&pg=PA110|date=November 1, 2004|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-534616-9|page=110-111|quote=We call these books, of course, Matthew, Mark, Luke, and John. And for centuries Christians have believed they were actually written by these people: two of the disciples of Jesus, Matthew the tax collector (see Matt. 9:9) and John, the “beloved disciple” (John 21:24), and two companions of the apostles, Mark, the secretary of Peter, and Luke, the traveling companion of Paul. These are, after all, the names found in the titles of these books. But what most people don’t realize is that these titles were added later, by second-century Christians, decades after the books themselves had been written, in order to be able to claim that they were apostolic in origin. Why would later Christians do this? Recall our earlier discussion of the formation of the New Testament canon: only those books that were apostolic could be included. What was one to do with Gospels that were widely read and accepted as authoritative but that in fact were written anonymously, as all four of the New Testament Gospels were? They had to be associated with apostles in order to be included in the canon, and so apostolic names were attached to them.}}</ref><ref name=ehrman>Bart D. Ehrman (2000:43) ''The New Testament: a historical introduction to early Christian writings.'' Oxford University Press.</ref><ref name="Ehrman 2006 p. 143">{{cite book | last=Ehrman | first=Bart D. | title=The Lost Gospel of Judas Iscariot: A New Look at Betrayer and Betrayed | publisher=Oxford University Press | year=2006 | isbn=978-0-19-971104-8 | url=https://books.google.com/books?id=oBuJMhJlTYwC&pg=PA143 | access-date=13 August 2023 | page=143 | quote=The Gospels of the New Testament are therefore our earliest accounts. These do not claim to be written by eyewitnesses to the life of Jesus, and historians have long recognized that they were produced by second- or third-generation Christians living in different countries than Jesus (and Judas) did, speaking a different language (Greek instead of Aramaic), experiencing different situations, and addressing different audiences.}}</ref><ref name="Ehrman 2000 p. 55">{{cite book | last=Ehrman | first=Bart D. | title=The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings | publisher=Oxford University Press | year=2000 | isbn=978-0-19-512639-6 | url=https://books.google.com/books?id=kF8RAQAAIAAJ | access-date=13 August 2023 | page=55 | quote=We have already learned significant bits of information about these books. They were written thirty-five to sixty-five years after Jesus’ death by authors who did not know him, authors living in different countries who were writing at different times to different communities with different problems and concerns. The authors all wrote in Greek and they all used sources for the stories they narrate. Luke explicitly indicates that his sources were both written and oral. These sources appear to have recounted the words and deeds of Jesus that had been circulating among Christian congregations throughout the Mediterranean world. At a later stage we will consider the question of the historical reliability of these stories. Here we are interested in the Gospels as pieces of early Christian literature.}}</ref><ref name="Boring 2012 p. 522">{{cite book | last=Boring | first=M. Eugene | title=An Introduction to the New Testament: History, Literature, Theology | publisher=Presbyterian Publishing Corporation | year=2012 | isbn=978-0-664-25592-3 | url=https://books.google.com/books?id=leFrgkyEtusC&pg=PA522 | access-date=13 August 2023 | page=522 | quote=Beginning with Papias in the second century, a tradition developed in various forms that attributed the authorship of the Gospel of Mark to this John Mark, who had been the companion of both Paul and Peter (Eusebius, ''Hist. eccl.'' 3.39.15). In all its variations, the ancient tradition makes clear that Mark's Gospel was accepted and valued in the church, not because of its historical accuracy, but because it represented Peter's apostolic authority. The Gospel of Mark itself makes no claim to have been written by an eyewitness and gives no evidence of such authorship. While most critical scholars consider the actual author's name to be unknown, the traditional view that Mark was written in Rome by a companion of Peter is still defended by some scholars who begin with the church tradition cited above and do not find convincing historical evidence to disprove it.<sup>6</sup> For convenience, in this book we continue to refer to the Gospels by the names of their traditional authors.}}</ref><ref name="Ray 2018 p. 123">{{cite book | last=Ray | first=Ronald R. | title=Systematics Critical and Constructive 1: Biblical-Interpretive-Theological-Interdisciplinary | publisher=Pickwick Publications | year=2018 | isbn=978-1-5326-0016-6 | url=https://books.google.nl/books?id=-j9qDwAAQBAJ&pg=PA123 | access-date=15 August 2023 | page=123 | quote=Authorship by an apostle was so unimportant to early recognition of a writing's authority that names of apostles (Matthew and John) or names of people thought to be associated with apostles (Mark and Luke respectively with Peter and Paul) were only attached to the four Gospels at the beginning of the second century, after those had gained recognition primarily because of churchly appreciation of their content. Having studied the content of John and Matthew, historical-critical scholarship massively doubts that the Hellenistic Fourth Gospel was authored by the apostle John, and widely doubts that the First Gospel was written by the apostle Matthew. That the author of Mark was Peter's associate also seems unlikely, since that Gospel is very Hellenistic and Peter—according to both Acts and Paul—was highly Jewish. Similarly, that the author of Luke was Paul's companion is most improbable, since Acts's accounts concerning Paul conflict much with what Paul's epistles report. Again, had any of the Gospels been written by apostles, why were their names attached so late?<sup>125</sup> Nor would apostle associates have been apostles!}}</ref><ref name="Foster 2012 p. 176">Which is not a new claim, see {{cite book | last=Foster | first=Douglas A. | title=The Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement | publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company | year=2012 | isbn=978-1-4674-2736-4 | url=https://books.google.nl/books?id=gv-AEAAAQBAJ&pg=PT176 | access-date=15 August 2023 | page=176 | quote=During this period Disciples scholars such as Willett began to study at interdenominational theological schools and secular universities, and for the first time the Stone-Campbell Movement engaged historical criticism as the primary perspective on biblical interpretation. While Campbell's "Seven Rules" had advocated a kind of historical criticism, traditional conclusions about authorship, date, and the nature of biblical documents had been assumed, so that no one in the first generation had supposed that the consistent application of Campbell's own principles would lead to results that challenged and overturned these conclusions. By the end of the nineteenth century, those who followed the critical method arrived at a new set of conclusions that made the Bible look entirely different. Among these new conclusions: the Pentateuch was not written by Moses but represented a long development within history, the prophets were not making long-range predictions about Jesus and the church, but spoke to the issues of their own time; the Gospels were not independent 'testimonies" that provided "evidence" for the historical facts about Jesus' life and teaching, but were interdependent (Matthew and Luke used Mark and "Q"); also, the Gospels were not written by apostles and contained several layers of reinterpreted traditions.}}</ref> Duma-dumania ambö i'ila geografi Palestina sanura Zura Mareko (te börö me lö irai möi ia ba da'ö),<ref name="leach">{{cite book | last=Leach | first=Edmund | editor-last1=Alter | editor-first1=Robert | editor-last2=Kermode | editor-first2=Frank | title=The Literary Guide to the Bible | publisher=Harvard University Press | year=1990 | isbn=978-0-674-26141-9 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=MSEwEAAAQBAJ&pg=PT354 | chapter=Fishing for men on the edge of the wilderness | page=590 | quote=5. The geography of Gospel Palestine, like the geography of Old Testament Palestine, is symbolic rather than actual. It is not clear whether any of the evangelists had ever been there.}}</ref><ref>{{cite book | last=Wells | first=George Albert | title=Cutting Jesus Down to Size: What Higher Criticism Has Achieved and Where It Leaves Christianity | publisher=Open Court | year=2013 | isbn=978-0-8126-9867-1 | url=https://books.google.com/books?id=KuccAwAAQBAJ&pg=PA25 | access-date=13 August 2023 | page=25 | quote=Mark's knowledge even of Palestine's geography is likewise defective. [...] Kümmel (1975, p. 97) writes of Mark's "numerous geographical errors"}}</ref><ref>{{cite book | last=Hengel | first=Martin | title=Between Jesus and Paul: Studies in the Earliest History of Christianity | publisher=Wipf and Stock Publishers | year=2003 | isbn=978-1-7252-0077-7 | url=https://books.google.com/books?id=uVj7DwAAQBAJ&pg=PA98 | access-date=13 August 2023 | page=98 | quote=Furthermore, it is more than doubtful whether evangelists like Mark or Luke ever caught sight of a map of Palestine.}}</ref><ref name="Evans 2014 p. 252"/>{{sfn|Reddish|2011|p=36|ps=: "Evidence in the Gospel itself has led many readers of the Gospel to question the traditional view of authorship. The author of the Gospel does not seem to be too familiar with Palestinian geography. [...] Is it likely that a native of Palestine, as John Mark was, would have made such errors?" [...] Also, certain passages in the Gospel contain erroneous statements about Palestinian or Jewish practices."}} "sindruhu tenga sohalöŵö ba danö ma zui sondra'u i'a ba nasi ia",<ref name="leach"/> ambö i'ila hada zi to'ölö ba niha [[Yahudi]] (moroi ba Palestina),<ref name="Evans 2014 p. 252"/>{{sfn|Reddish|2011|p=36|ps=: "Evidence in the Gospel itself has led many readers of the Gospel to question the traditional view of authorship. The author of the Gospel does not seem to be too familiar with Palestinian geography. [...] Is it likely that a native of Palestine, as John Mark was, would have made such errors?" [...] Also, certain passages in the Gospel contain erroneous statements about Palestinian or Jewish practices."}} ba te samösa "niha Yahudi Yunani sitoröi baero danö Palestina" ia.<ref>{{cite book | last=Watts Henderson | first=Suzanne | editor-last1=Coogan | editor-first1=Michael | editor-last2=Brettler | editor-first2=Marc | editor-last3=Newsom | editor-first3=Carol | editor-last4=Perkins | editor-first4=Pheme | title=The New Oxford Annotated Bible: New Revised Standard Version | publisher=Oxford University Press | year=2018 | isbn=978-0-19-027605-8 | chapter=The Gospel according to Mark | chapter-url=https://books.google.com/books?id=T05WDwAAQBAJ&pg=PA1431 | access-date=13 August 2023 | page=1431 | quote=suggest that the evangelist was a Hellenized Jew who lived outside of Palestine.}}</ref> Itema i Mitchell Reddish wa töi zanura Sura Mareko Mareko, bahiza lö ta'ila Mareko haniha.{{sfn|Reddish|2011|p=36|ps=: "Evidence in the Gospel itself has led many readers of the Gospel to question the traditional view of authorship. The author of the Gospel does not seem to be too familiar with Palestinian geography. [...] Is it likely that a native of Palestine, as John Mark was, would have made such errors?" [...] Also, certain passages in the Gospel contain erroneous statements about Palestinian or Jewish practices."}} Simanö göi, "iŵaö Francis Moloney wa sanura ya'ia samösa niha sotöi Mareko, ba hiza te tenga Mareko nitötöi bakha ba [[Amabu'ulali Sibohou|Gamabu'ulali Sibohou]]".<ref name="Tucker Kuecker 2020 p. 70">{{cite book | last1=Tucker | first1=J. Brian | last2=Kuecker | first2=Aaron | title=T&T Clark Social Identity Commentary on the New Testament | publisher=Bloomsbury Publishing | year=2020 | isbn=978-0-567-66785-4 | url=https://books.google.com/books?id=tKbDDwAAQBAJ&pg=PA70 | access-date=13 August 2023 | page=70 | quote=Francis Moloney suggests the author was someone named Mark, though maybe not any of the Marks mentioned in the New Testament (Moloney, 11-12).}}</ref> Iŵaö göi zimanö ''The Routledge Encyclopedia of the Historical Jesus'': latötöi ia Mareko, ba hiza lö la'ila ira ere Zura Ni'amoni'ö haniha Mareko andrö.<ref name="Evans 2014 p. 252">{{cite book | last=Hatina | first=Thomas R. |editor-last=Evans | editor-first=Craig A. | title=The Routledge Encyclopedia of the Historical Jesus | publisher=Taylor & Francis | year=2014 | isbn=978-1-317-72224-3 | chapter=Gospel of Mark | chapter-url=https://books.google.com/books?id=StasAgAAQBAJ&pg=PA252 | access-date=13 August 2023 | page=252 | quote=Like the other synoptics, Mark's Gospel is anonymous. Whether it was originally so is, however, difficult to know. Nevertheless, we can be fairly certain that it was written by someone named Mark. [...] The difficulty is ascertaining the identity of Mark. Scholars debate [...] or another person simply named Mark who was not native to Palestine. Many scholars have opted for the latter option due to the Gospel's lack of understanding of Jewish laws (1:40-45; 2:23-28; 7:1-23), incorrect Palestinian geography (5:1-2, 12-13; 7:31), and concern for Gentiles (7:24-28:10) (e.g. Marcus 1999: 17-21).}}</ref>
Arakhagö fefu gere Zura Ni'amoni'ö ha sara zöndra wa fefu injil si öfa buku tenga nisura niha si no mangila hörö Yesu samösa.<ref name="Millard 2006">{{Cite book|last=Millard|first=Alan|chapter=Authors, Books, and Readers in the Ancient World|editor1-last=Rogerson|editor1-first=J.W.|editor2-last=Lieu|editor2-first=Judith M.|title=The Oxford Handbook of Biblical Studies|publisher=Oxford University Press|year= 2006|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eKZYMifS1fAC&dq=%22written+virtually+entirely+in+a+form+of+ancient+Greek%22&pg=PA558|isbn=978-0199254255|page=558|quote=The historical narratives, the Gospels and Acts, are anonymous, the attributions to Matthew, Mark, Luke, and John being first reported in the mid-second century by Irenaeus}}</ref>{{sfn|Reddish|2011|pp=13, 42}}{{sfn|Cousland|2010|p=1744}}{{sfn|Cousland|2018|p=1380}} So sa ösa zangosili konservatif<ref>Latötöi ''konservatif'' niha sabölö aolo ba wombelegö hadia ni'oroi'ö moroi meföna/zatua föna. Si fa'ero eluaha khönia ya'ia ''progresif'', eluahania abölö aolo ba wangalui hadia zindruhu iada'a ba latema hadia ia ni'oroi'ö me föna ha na sindruhu ia aefa lafatörö ia ba wamareso ilmiah.</ref> samorege wa sanura injil si'öfa andrö simane niŵa'ö tradisi, ba hiza no laröi zöndra andre ya'ira arakhagö fefu gere zura ma ndregenia na laŵa'ö ia ba lö laforege sibai.{{sfn|Lindars|Edwards|Court|2000|p=41}}
== Niŵaö Zura Ni'amoni'ö ba tradisi ==
Wa laŵa'ö isura Zura Mareko Mareko samösa, tebörögö ia moroi khö Papias moroi ba Hierapolis (a.t. döfi 60–130).<ref>http://oyc.yale.edu/sites/default/files/canon_0.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705013329/http://oyc.yale.edu/sites/default/files/canon_0.pdf |date=2016-07-05 }} {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref><ref name="Papias01">{{cite book|chapter=[[s:Ante-Nicene Christian Library/Fragments of Papias|Exposition of the Oracles of the Lord]]|title=Ante-Nicene Christian Library, Volume I|year=1885|publisher=T. & T. Clark in Edinburgh|author=Papias|author-link=Papias of Hierapolis|translator=Alexander Roberts and James Donaldson}}</ref><ref name=NJBCp596>{{Citation
|last=Harrington
|first=Daniel J.
|year=1990
|contribution=The Gospel According to Mark
|editor1-last=Brown
|editor1-first=Raymond E.
|editor1-link=Raymond_E._Brown
|editor2-last=Fitzmyer
|editor2-first=Joseph A.
|editor2-link=Joseph_A._Fitzmyer
|editor3-last=Murphy
|editor3-first=Roland E.
|title=The New Jerome Biblical Commentary
|place=Englewood Cliffs, NJ
|publisher=Prentice Hall
|page=596
|isbn=0-13-614934-0
}}</ref> Ba hiza laŵa'ö ira ere zura moroi ba ''Trinity Evangelical Divinity School'' wa niŵa'ö Papias andrö "arakhagö lö mangiwa dödö" no Mareko Yohane.<ref>D. A. Carson, Douglas J. Moo and Leon Morris, ''An Introduction to the New Testament'' (Apollos, 1992), 93.</ref> Molo'ö ira ere zura modern, aökö wamotokhi ba dödö informasi moroi khö Papias.<ref name="MuddimanBarton2010">{{cite book|first1=Henry|last1=Wansbrough|editor-first1=John|editor-last1=Muddiman|editor-first2=John|editor-last2=Barton|title=The Gospels|url=https://books.google.com/books?id=utMUDAAAQBAJ&pg=PA243|date=22 April 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958025-5|page=243|quote=Finally it is important to realize that none of the four gospels originally included an attribution to an author. All were anonymous, and it is only from the fragmentary and enigmatic and—according to Eusebius, from whom we derive the quotation—unreliable evidence of Papias in 120/130 CE that we can begin to piece together any external evidence about the names of their authors and their compilers. This evidence is so difficult to interpret that most modern scholars form their opinions from the content of the gospels themselves, and only then appeal selectively to the external evidence for confirmation of their findings.}}</ref>
Ha sambalö li Gereja Ortodoks Koptik ba Aleksandria wa sanura Sura Mareko no Mareko Yohane andrö, awö wa ya'ia no samösa ba gotalua ndra nifahaö si 70 nifatenge Keriso ({{SN|Luk|10|1}}), simane nifaduhu'ö Hipolitus moroi ba Roma.<ref name=Shen01/> Laforege göi tradisi Koptik wanguma'ö wa ifonaha ndra nifahaö ba nomonia sanura Sura Mareko aefa wa'amate Yesu, ba wa itörö nomo Mareko Yesu Keriso si no maoso (Yoh 20), ba wa möi tou Geheha Ni'amoni'ö yaŵara ba nomonia andrö göi.<ref name=Shen01/> Inönö na, laŵa'ö wa Mareko no samösa ba gotalua genoni sama'ema idanö si no tobali agu ba walöŵa ba Kana (Yoh 2:1–11).<ref name="Shen01">[[Pope Shenouda III of Alexandria|Pope Shenouda III]], ''The Beholder of God Mark the Evangelist Saint and Martyr'', Chapter One. [http://tasbeha.org/content/hh_books/Stmark/ Tasbeha.org]</ref>
Molo'ö tradisi Koptik, tumbu Mareko ba Kirene, sambua kota ba Afrika Utara (iada'a [[Libya]]). Inönö tradisi andre wa ba da'a mangawuli dania Mareko aefa ifatenge ia Faulo ba Golose (Kol 4:10; Filem 24. So ösa zanguma'ö wa sindruhunia tenga Mareko da'a ba hiza Mareko talifusö tiri Baranaba) ba tobali enoninia ba Roma (TimII 4:11); Moroi ba Kirene andre awu'a ia dania möi ba Aleksandria.<ref name=SUSCopt>{{cite web
|publisher = Coptic Orthodox Diocese of the Southern United States
|url = http://www.suscopts.org/diocese/about/
|title = About the Diocese
|access-date = 2023-08-11
|archive-date = 2013-01-13
|archive-url = https://archive.today/20130113145639/http://www.suscopts.org/diocese/about/
|dead-url = yes
}}</ref><ref>{{cite web
|url = http://www.suscopts.org/coptic-orthodox/church/saint-mark/
|title = Saint Mark
|access-date = May 14, 2009
|archive-date = December 10, 2023
|archive-url = https://web.archive.org/web/20231210053927/http://www.suscopts.org/coptic-orthodox/church/saint-mark/
|dead-url = yes
}}</ref> Me mangawuli Mareko ba Aleksandria, la'afökhösi tödö halöŵönia ira niha si lö mamati, börö me ifanudu dödö niha ba wamolakhömi lowalangi ndra niha Yunani.<ref name=Shen07/> Me ndröfi 68, latawi zinali ba mbaginia, ladönia ia sagötö lala irege mate ia.<ref name=Shen07>Paus Shenouda III, ''The Beholder of God Mark the Evangelist Saint and Martyr'', Faza fitu. [http://tasbeha.org/content/hh_books/Stmark/ Tasbeha.org]</ref>
== Famolakhömi ==
[[Berkas:La tradizione del dono del "Bocol".jpg|thumb|Owasa mbunga ''Festa del bocoło'' ba Venisia (Italia)]]
La'owasaini gowasa Santo Mareko ira Gereja Katolik ba Gereja Ortodoks Timur ero 25 April. Gereja bö'ö sangoguna'ö kalender Julian, la'owasaini ia ero 8 Mei kalender Gregorian irugi döfi 2099. I'owasaini gowasa Santo Mareko Gereja Ortodoks Koptik ero 30 Parmouti, si faudu ba zi 25 April ba kalender Julian ma 8 Mei ba kalender Gregorian.
Tefabö'öni Mareko Yohane moroi ba Mareko sanura Injil ba mbaŵa gowasa wanörö-tödö ya'ira, Mareko Yohane te'owasaini 27 September (faudu ma Martirologi Romawi) ba Mareko sanura injil 25 April.
Bakha ba wa'awösa [[Gereja Anglikan]] la'owasaini Mareko faoma sambua festival sebua ero 25 April.<ref>{{Cite web|title=The Calendar|url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar|access-date=2021-03-27|website=The Church of England|language=en}}</ref>
== Mareko bakha ba "seni" ==
Fondrege asese lagambaraini Mareko Sanura Injil faoma gambara, heza isura-sura ma zui igogohe khönia [[Injil]].<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/christianiconog00millgoog|page=[https://archive.org/details/christianiconog00millgoog/page/n369 356]|quote=St. Mark iconography.|title=Christian Iconography: The Trinity. Angels. Devils. Death. The soul. The Christian scheme. Appendices|first=Adolphe Napoléon|last=Didron|date=February 20, 1886|publisher=G. Bell|via=Internet Archive}}</ref> Bakha ba tradisi niha Keriso, la'oguna'ö gambara zingo tobali simbol Mareko Sanura Injil.<ref>{{Cite web|url=http://www.christianiconography.info/mark.html|title=St. Mark in Art|website=www.christianiconography.info}}</ref>
[[Singo]] andre no singo ba danö-simate nitutunö Mareko bakha ba injil Mareko; tola göi lagambaraini ia tobali uskup nifasui ha'uga singo; ma zui gambara niha sanolo ya'ira soloyo ba Venesia, Italia. Asese göi oroma ia i'ohe mbuku si so nisura ''pax tibi Marce'' ma zui igogohe mbulu nohi ba sambua buku. Ba gambara tanöbö'ö la'oroma'ö Mareko samösa niha sololohe buku ma gölu-gölu zura ba ba zingania so zingo so'afi. [[Singo]] andre tola eluahania femaoso Yesu moroi ba gotalua zimate, börö faduhu dödö niha wa teboka sambua hörö zingo na mörö ia, irege tobali famaedo Keriso ba lewatönia ba Keriso si tobali razo.
So göi gambara Mareko faoma zinali ba mbaginia ba ma zui oroma ia wangefa'ö ndra sawuyu (si no tobali niha Keriso) moroi khö niha Sarasene.
== Galeri ==
<gallery widths="154px" heights="200px" perrow="4" caption="Mareko Sanura Injil">
Accademia - St Mark's Body Brought to Venice by Jacopo Tintoretto.jpg|Gambara ndra saniaga sangosao'ö boto Santo Mareko ba Venesia, nifalului ndra biarawan Yunani, nifazökhi Tintoretto
Codexaureus 21.jpg|Gambara Mareko samondrondrongo khö singo so'afi (bakha ba injil Lorsch)
Vangeli di ebbone (evangelista marco), epernay, Bibliothèque municipale, Ms. 1 f 18 v., 20,8x26 cm, ante 823.jpg|Gambara Mareko Sanura Injil samaigi singo (a.t. döfi 823)
Folio 19v - The Martyrdom of Saint Mark.jpg|Gambara sangoroma'ö me tobali ''martir'' Santo Mareko (Musée Condé, Chantilly, a.t. döfi 1412 ba 1416)
Andrea Mantegna 087.jpg|Gambara ''Santo Mareko'' nifazökhi Andrea Mantegna, 1448
Evangelist-with-lion.jpg|Gambara Mareko Sanura Injil faoma singo, 1524
Bodleian Library MS. Arm. d.13. Armenian Gospels-0041-0.jpg|Gambara Mareko ba injil Armenia moroi ba ndröfi 1609 si so ba Bodleian Library, Oxford, Inggris
Åhus kyrka-15.jpg|Gambara Santo Mareko ba nahia zekola wanunö ba Gereja Santa Maria, Åhus, Swedia
Pasquale Ottino San Marcos escribe sus Evangelios al dictado de San Pedro Musée des Beaux-Arts, Bordeaux.jpg|Gambara Santo Mareko sanura injil Mareko moroi ba wanutunö Santo Fetero, nifazökhi Pasquale Ottino, ngaotu ndröfi si-17, Beaux-Arts, Bordeaux
Il Pordenone - San Marco - Budapest.jpg|Gambara Mareko Sanura Injil nifazökhi Il Pordenone (a.t. 1484 – 1539)
GRM Inv. J-3179.jpg|Gambara Mareko Sanura Injil si so ba mbawagöli Katedral Kazan, St. Petersburg, Rusia, 1804
Tzanes Emmanuel - St Mark the Evangelist - Google Art Project.jpg|Ikon Mareko Sanura Injil, 1657
San Marco cathedral in Venice.JPG|Gereja Basilika Santo Mareko
Nuremberg chronicles f 104r 1.png|Gambara Santo Mareko bakha ba zura Nuremberg Chronicle
Stmark.jpg|Gambara Santo Mareko nifazökhi Donatello (1411–1413), Florence, Italia
</gallery>
== Nahia tefolakhömi ia ==
* Basilika Santo Mareko (Venesia, Italia)
* Katedral Santo Mareko Ortodoks Koptik (Aleksandria, [[Mesir]])
* Gereja Santo Mareko (Belgrade, [[Serbia]])
* Katedral Santo Mareko Ortodoks Koptik (Kairo, [[Mesir]])
* Gereja Santo Mareko in-the-Bowery ([[New York City]], [[Amerika Serikat]])
== Faigi göi ==
* [[Mataio]]
* [[Sura Mataio]]
* [[Mareko]]
* [[Sura Mareko]]
* [[Luka]]
* [[Sura Luka]]
* [[Yohane]]
* [[Injil Yohane]]
* [[Sura Yohane]]
== Basoŵa ==
* {{Cite book
|last1 = Fant
|first1 = Clyde E.
|last2 = Reddish
|first2 = Mitchell E.
|title = Lost Treasures of the Bible
|publisher = Eerdmans
|year = 2008
|url = https://books.google.com/books?id=Dj6zVQJz7zYC
|isbn = 9780802828811
}}
* {{Cite book
|last = Reddish
|first = Mitchell
|title = An Introduction to The Gospels
|year = 2011
|publisher = Abingdon Press
|url = https://books.google.com/books?id=hliGUOv18cQC
|isbn = 978-1426750083
}}
* {{Cite book|first=J.R.C.|last=Cousland|editor-first4=Pheme|editor-last4=Perkins|editor-first1=Michael David|editor-last1=Coogan|editor-first2=Marc Zvi|editor-last2=Brettler|editor-first3=Carol Ann|editor-last3=Newsom|title=The New Oxford Annotated Bible: New Revised Standard Version|url=https://archive.org/details/newoxfordannotat0000unse_i0x8|publisher=Oxford University Press|year=2010|page=[https://archive.org/details/newoxfordannotat0000unse_i0x8/page/1744 1744]|isbn=978-0-19-528955-8}}
* {{cite book|first=J.R.C.|last=Cousland|editor-first1=Michael David|editor-last1=Coogan|editor-first2=Marc Zvi|editor-last2=Brettler|editor-first3=Carol Ann|editor-last3=Newsom|editor-first4=Pheme|editor-last4=Perkins|title=The New Oxford Annotated Bible: New Revised Standard Version|url=https://books.google.com/books?id=T05WDwAAQBAJ&pg=PA1380|date=1 March 2018|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-027605-8|page=1380}}
* {{Cite book
| title = The Johannine Literature
| last1 = Lindars | first1 = Barnabas
| last2 = Edwards | first2 = Ruth
| last3 = Court | first3 = John M.
| year = 2000
| publisher = A&C Black
| url = https://books.google.com/books?id=qVOD0PhayhsC
| isbn = 978-1-84127-081-4
}}
{{Umbu}}
{{Reflist|colwidth=22em}}
{{Authority control}}
[[Kategori:Mareko]]
[[Kategori:Sura Mareko]]
[[Kategori:Niha ni'amoni'ö]]
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:Turia Somuso Dödö]]
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
[[Kategori:Nifahaö Yesu]]
[[Kategori:Biografi]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
p4ayxjanlhc7ykfd24f5xzod4xy18wh
Mataio
0
4076
28575
28328
2026-09-30T10:31:20Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28575
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox santo
|honorific_prefix = [[Santo]]
|name = Mataio
|death_date = Ngaotu ndröfi si-1
|feast_day = 21 September (niha Keriso ba Barat)<br />22 Oktober (Ortodoks Koptik)<br />16 November (niha Keriso ba Timur)
|venerated_in = Gereja Ortodoks Timur<br />[[Gereja Katolik]]<br />Gereja Katolik Timur<br />Ortodoks Timur<br />Gereja Timur<br />Persekutuan Anglikan<br />[[Gereja Lutheran]]
|image = Berkas:Rubens apostel mattheus grt.jpg
|caption = Santo Mataio (a.t. 1611) nigambaraini Peter Paul Rubens
|birth_place = Kafanauma,{{sfn|Easton|1897}} Galilaia, Kerajaan Romawi
|death_place = [[Etiopia]]
|titles = Nifahaö, Sanura Injil, Martir
|canonized_date =
|attributes = Mala'ika
|patronage = Akuntan; kota Salerno (Italia); ira sohalöŵö ba bank; sangowuloi bea; ya'ira samazökhi parfum; pegawai negeri<ref name=stmatthewscathedral.org />
|major_works = [[Sura Mataio|Turia Somuso Dödö Nisura Mataio]]
}}
'''Mataio''' ([[li Ibrani]] מַתִּתְיָהוּ, te'adogo'ö מַתִּי; [[li Aramaia]] ܡܰܬ݁ܰܝ; [[li Yunani]] Μαθθαῖος; [[li Koptik]] ⲙⲁⲧⲑⲉⲟⲥ; [[li Latin]] Matthaeus; li Indonesia Matius) ma asese lakaoni ia '''Santo Mataio''' no töi samösa moroi ba gotalua ndra nifahaö Yesu si felendrua. Molo'ö tradisi niha Keriso, ya'ia göi samösa moroi ba gotalua zi daöfa zanura [[Injil]], sanura Sura Mataio, ba börö da'ö tehöngö göi ia faoma töi '''Mataio Sanura Injil''', sambua döi si lö latema arakhagö fefu gere Zura Ni'amoni'ö, heŵa'ae so göi zanohugö manguma'ö wa Mataio zanura Injil andrö.{{sfn|Allison|2010|p=27}}
Isura Amabu'ulali Sibohou wa i'o'ö Yesu Mataio tobali nifahaö Yesu. Furi da'ö laŵaö ira tua Gereja simane [[Ireneus]] ba [[Klemens moroi ba Aleksandria]] wa ituriagö Injil Mataio khö ndra angowuloa Yahudi ba danö Yudea, fatua lö awu'a ia ba negara bö'ö.
== Mataio bakha ba Gamabu'ulali Sibohou ==
[[Berkas:Bodleian Library MS. Arm. d.13. Armenian Gospels-0039-0.jpg|thumb|upright|Gambara Mataio bakha ba Injil Armenia 1609, ni'irö'ö ba Bodleian Library]]
Bakha ba {{SN|Mataio|9|9}} awö {{SN|Mataio|10|3}} tetötöi Mataio samösa niha sangowuloi bea ba Kafanauma, si dadao ba gödo wanema bea me tekaoni ia wolo'ö Yesu. Tefa'oli göi ia ba gotalua ndra nifahaö si felendrua, ba hiza lö nisura sanandrösa heza moroi ia bakha ba {{SN|Mar|3|18}}, {{SN|Luk|6|15}} ba ba {{SN|HalZin|1|13}}. Ba ayati si fagölö ba Mataio 9:9, lasura Mareko 2:14 ba Luka 5:27 zanandrösa ba wogaoni Lewi, sanema bea, ono Alfeus, ba hiza lö irai latötöi Injil Mareko ba injil Luka wa Lewi andrö no samösa moroi ba gotalua ndra nifahaö si felendrua.
== Halöŵö fa'a'enoni ==
Ituriagö Amabu'ulali Sibohou wa i'o'ö Yesu Mataio, tobali samösa nifahaö. Aefa da'ö la'iagö sambua lote ira nifahaö ({{SN|HalZin|1|10|14}}) (latötöi ia kenakel ba gotalua ndra niha Keriso me föna) ba Yerusalema.{{sfn|Jacquier|1911}} Toröi ndra nifahaö ba Yerusalema ba ba mbanua sifasui ba laturiagö wa Yesu andrö no Keriso.
Ba mbuku ''Talmud [[Babilonia]]'' (Sanhedrin 43a), tesura wa "Mattai" andrö no samösa moroi ba gotalua zi dalima nifahaö "Jeshu".{{sfn|Schneemelcher|2003|p=17}}
Laŵaö ira tua Gereja simane [[Ireneus]] (''Against Heresies'' 3.1.1) ma zui Klemens moroi ba Aleksandria wa ituriagö Injil Mataio khö ndra niha Yahudi ba danö Yudaia, fatua lö möi ia ba mbanua zobanua. Lö la'ila ya'ira sanura me föna hadia mbanua zobanua andrö, ba hiza latötöi [[Etiopia]] arakhagö fefu gumbu zura.{{sfn|Jacquier|1911}} Ira [[Gereja Katolik]] ba [[Gereja Ortodoks]] la'o'ö tradisi wa mate Mataio tobali ''martir'' (niha nibunu börö wamatinia) ba hulö i'ombakha'ö hewisa labunu ia ''Talmud [[Babilonia]]'' bakha ba Sanhedrin 43a.{{sfn|Lardner|1838|p=299}}{{sfn|Bock|2002|p=164}}
Molo'ö tradisi Gereja, me möi mangombakha Mataio ba Etiopia, ibe'e tobali niha Keriso Ephigenia, ono alawe khö razo Etiopia Egippus<ref>''The Golden Legend of Jacobus de Voragine'', trans. and adapted by Ryan, Granger and Helmut Ripperger. (Arno Press: Longmans, Green & Co) 1941. pp. 561–566.</ref> ba aefa da'ö te'angaruwusi ia tobali biarawati. Me i'ali Egippus razo Hirtacus, i'andrö khö Mataio ena'ö tola omasi Ephigenia mangowalu khönia. Börö da'ö ikaoni razo Hirtacus Mataio ena'ö fao ia ba [[misa]] ba hari migu föna da'ö. Bakha ba misa andrö ihöwö razo Hirtacus andrö Mataio ba wangisönia Ephigenia, si no tobali biarawati ba börö da'ö no sangowalu khö Keriso. Bakha ba wönunia ifatenge zaradadunia razo andrö ba wamunu Mataio si sindro nasa ba [[altar]], irege tebunu ia tobali [[martir]].<ref name=ROCOR2004>The Autonomous Orthodox Metropolia of Western Europe and the Americas (ROCOR). ''St. Hilarion Calendar of Saints for the year of our Lord 2004.'' St. Hilarion Press (Austin, TX). p. 70.</ref>
== Injil Mataio ==
[[Berkas:Rembrandt - Saint Matthew and the angel.jpg|jmpl|upright|Gambara ''Santo Mataio faoma Mala'ika'' nigambaraini [[Rembrandt]] (1661)]]
Ifaduhu'ö tradisi Gereja meföna wa Mataio zanura Turia Somuso Dödö nisura Mataio. Si föföna sibai manguma'ö da'a ya'ia ngawalö zinura moroi ba ngaotu ndröfia si sara ba si dua, simane sinura uskup Papias moroi ba Hierapolis (a.t. döfi 60–163),{{sfn|Martin|2012}} sangai niŵaö Eusebius, samösa ere Hikaya Gereja (döfi 260–340), imane: "I'owuloi ngawalö ngawua wehede (''logia'': nidunö-dunö khö Yesu) ba li Ibrani Mataio, ba ifo'eluaha ia ndrege wa'abölönia."{{sfn|Turner|2008|p=15–16}}{{efn|name=Eusebius}}{{sfn|Bingham|1998|p=64}} Simanö göi iŵa'ö teolog sotöi Origenes (a.t. 184 – a.t. 253) wa Injil si föföna no nisura Mataio,{{sfn|Edwards|2009|p=18}}{{sfn|Repschinski|2000|p=14}} ba wa Injil andrö khönia no tesura ba li Ibrani ba zahatö ba Yerusalema si lalö khö ndra niha Keriso Ibrani ba ni'ali ba li Yunani. Injil asli ba li Ibrani andrö te'irö'ö ba perpustakaan Kaisaria. Ba gangahorita ngaotu ndröfia si öfa lafazökhi sambua kopi Injil andrö ira fa'awösa Nazarene ba labe'e ia khö Hieronimus{{sfn|Nicholson|1879|p=82}} ni'oguna'önia dania ba halöŵö wangosili Zura Ni'amoni'ö.{{sfn|Saint Jerome|2000|p=10}} Latötöi Injil Mataio me luo da'ö ''Turia Somuso Dödö molo'ö niha Heberaio''{{sfn|Hultgren|Haggmark|1996|p=122}} ba itaria göi ''Turia Somuso Dödö ndra Nifahaö''{{sfn|Nicholson|1879|p=26}}{{sfn|Dods|1858|p=iv}} ba faduhu dödö niha me luo da'ö wa injil andre no tanömö zura asli ''Mataio Yunani'' si so bakha ba Zura Ni'amoni'ö.{{sfn|Harrison|1964|p=152}} Ba hiza no latenaŵa da'a ira ere Zura Ni'amoni'ö modern simane Bart D. Ehrman ba James R. Edwards.{{sfn|Edwards|2009|p=245}}{{sfn|Ehrman|1999|p=43}} Faigi göi nifotöi ''hipotese dombua-gumbu''.<ref>'''Hipotese dombua-gumbu''' no sambua zöndra nifaehagö ndra ere zura Ni'amoni'ö ba wamotokhi hana wa oya zi fagölö ba so göi zi fabö'ö ba gotalua zi tölu injil Mataio, Mareko ba Luka. Molo'ö famotokhi andre me lasura injil khöra ira Mataio ba Luka, la'oguna'ö '''injil Mareko'''. Awena lanönö göi nidunö-dunö si tesöndra ba zura '''Q''', ya'ia da'ö angowuloa angowuloa nidunö-dunö sanandrösa khö Yesu ba gotalua ndra niha Keriso.</ref>{{sfn|Mills|Wilson|2003|p=942}}{{sfn|Epiphanius of Salamis|1987|p=129}}
Ha sambalö latema'ö arakhagö fefu gere Zura Ni'amoni'ö modern wa sanura Injil Mataio no niha bö'ö si lö ta'ila töi ba tenga Mataio samösa.{{sfn|Muddiman|Barton|2010|p=27}}{{sfn|Allison|2010|p=27}} Lö nibe'enia döinia bakha ba teks sanura injil Mataio ba molo'ö ndra ere Zura Ni'amoni'ö, awena ba ngaotu ndröfia si dua tenönö döi zura "molo'ö Mataio".{{sfn|Harrington|1991|p=8}}{{sfn|Nolland|2005|p=16}}
== Injil bö'ö si lö resmi ("apokrif") ==
[[Berkas:Matthaeus San Giovanni in Laterano 2006-09-07.jpg|thumb|upright|Gambara ''Santo Mataio'' nigambaraini Camillo Rusconi (1713–1715), so ba Basilika Sebua Santo Yohane Lateran ba Roma]]
Ba ngaotu ndröfia si tölu, la'oguna'ö injil Keriso-Yahudi niböbögö khö Mataio ya'ira niha Keriso Yahudi simane fa'awösa Nazarene ba fa'awösa Ebionita. Tesöndra gakhökhöla si toröi moroi ba injil andre bakha ba zura Hieronimus, sura Epiphanius ba ba zura tanöbö'ö. La'o'ö wamaosatö ngawalö zura andre arakhagö fefu zangosili Zura Ni'amoni'ö: Injil ndra fa'awösa Nazarene (36 fragmen), Injil ndra niha Ebionita (7 fragmen) ba Injil ndra niha Yahudi (7 fragmen) si tesöndra bakha ba Gamabu'ulali Sibohou ''apokrif''<ref>Lafotöi ''apokrif'' fefu zura injil si ''lö resmi'' tetema'ö bakha ba Gereja, simane injil ndra Nazarene, injil ndra Ebionita, injil ndra niha Heberaio, injil Tomas btn. Lö te'oguna'ö ia bakha ba Gereja me manumbu dödö niha ba wa'afatulönia. Bahiza la'oguna'ö oi zura andre ira ere Zura Ni'amoni'ö ba wangosili hewisa zalua me luo no ba ginötö Yesu.</ref> nifa'anö Schneemelcher. Laŵa'ö ira komentator si no mangosisi'o ngawalö teks andre wa tesura ia ba li Yunani ba tefaböbö ia ba Mataio Yunani.{{sfn|Vielhauer|Strecker|2003|p=542}} So ösa ndra komentator sanguma'ö wa teks andre no akhökhöla (li Indonesia ''fragmen'') moroi ba injil asli ba li Ibrani ba ba li Aramaia si no taya.
Injil nifotöi Pseudo-Mataio no sambua zura nifa'anö ba ngaotu ndröfia si fitu moroi ba zi tölu zura ''apokrif'' tanöbö'ö ya'ia da'ö Injil Yakobus, Foloi ba Mesir, ba Injil Nono Side-ide nisura Tomas.
Ifasinga Hieronimus, wa molo'ö ndra fa'awösa Nazarene, Injil Heberaio khöra no nisura Mataio {{sfn|Saint Jerome|2000|p=10}} heŵa'ae laŵa'ö ira [[Ireneus]] ba Epiphanius moroi ba Salami wa sindruhunia injil andre ha nisura mangawuli Injil resmi (''kanonik''). So ma'ifu nösi Injil andre si tesöndra ba ngawalö zura ndra [[tua Gereja]], niŵa'ö nisura Mataio.{{sfn|Mills|Wilson|2003|p=942}} Lö iŵa'ö Epiphanius wa Mataio zanura Injil Heberaio, ha iböbögö wanguma'ö simanö khö ndra Ebionita (sambua wa'awösa niha Keriso selungu).{{sfn|Epiphanius of Salamis|1987|p=129}}
[[Berkas:Matthew the Apostle. Detail of the mosaic in the Basilica of San Vitale. Ravena, Italy.jpg|jmpl|upright|Gambara ''Mataio Nifahaö'', detil mosaik si so ba Basilika Santo Vitale, Ravenna, ngaotu ndröfia si önö]]
== Fanörö-tödö khönia ==
Latema'ö Mataio tobali samösa niha ni'amoni'ö (''santo'') ya'ira [[Gereja Katolik]], [[Gereja Ortodoks Timur]], [[Gereja Lutheran]]{{sfn|ELCA|2006|p=57}} ba [[Gereja Anglikan]]. La'owasaini wanörö-tödö khönia ero 21 September ba Barat ba ero 16 November ba Timur (Ba gereja-gereja solo'ö kalender Julian te'aekhugö ia ero 29 November kalender Gregorian modern, saekhu ba 16 November ba kalender Julian). Latörö-tödö göi Mataio ba Gereja Ortodoks ero 30 Juni (13 Juli) fao awö ndra nifahaö bö'ö, nifotöira ''Synaksis ndra Nifahaö Ni'amoni'ö''. So lewatönia ba gereja Katedral Salerno ba Italia Selatan. Bakha ba Gereja Anglikan ba Inggris la'owasaini ia faoma sambua festival sebua ero 21 September.<ref name=Calendar />
Simane ya'ira sanura Injil tanöbö'ö, asese göi tegambaraini Mataio bakha ba ''seni'' niha Keriso faoma aurifö nitötöi bakha ba zura Wama'ele'ö 4:7.<ref>{{SN|Fam|4|7}}</ref> Si to'ölö labe'e fao bakha ba gambara Mataio ya'ia samösa niha si so afi. Tölu gambara Mataio nifazökhi Caravaggio si so ba Gereja San Luigi dei Francesi ba [[Roma]], heza oroma ikaoni Mataio Yesu moroi ba halöŵönia ba wangowuloi bea, no tölu gambara fondrege tehöngö ba ''seni'' Barat.
== Bakha ba Islam ==
Itötöi Al-Qur'an wa so ndra nifahaö Yesu, ba hiza lö itötöi döira, ha ifotöi ira "sanolo halöŵö Lowalangi".<ref>{{Cite quran|3|49|e=53|s=ns}}</ref> Ba hiza latötöi döi ndra nifahaö andrö ira samo'eluaha Al-Qur'an ba laŵaö wa fao ba da'ö Mataio.{{sfn|Noegel|Wheeler|2003|p=86}} Latohugö sambua tradisi ira samo'eluaha Al-Qur'an wa Mataio ba Andrea no darua nifahaö si möi ba Etiopia ba wanuriagö turia Lowalangi.
== Bakha ba arsitektur ==
Ba narö zagö Basilika Wanuriagö ba Nazareta so gambara Mataio Nifahaö awö hikayania faoma razo Eglypus moroi ba Etiopia ba iraono khönia. Te'oroma'ö hewisa me i'oloi'ö ira Mataio moroi khö gafökha. Itutunö Sura Ni'amoni'ö hewisa me ibali'ö niha Keriso razo andrö awö ndraono khönia Mataio. Tenga ha itutunö gambara Mataio andre hadia nifazökhi Mataio bakha ba Zura Ni'amoni'ö, ba hiza ifasinga göi wa edöna tobali ''martir'' Mataio. Me labunu Mataio Nifahaö, tobali ia ''martir'' khö agama niha Keriso börö me tebunu ia ba wamatinia ba ba wamahaönia. Itolo ita fogambaraini gambara ba narö zagö Basilika Wanuriagö andre ena'ö aboto ba dödöda hewisa ba ginötö föna andrö me tobali agama wa'anihakeriso. I'oroma'ö sambua nikhoi sadölö ba gotaluara Etiopia ba Nazareta, heza so ibu kota iada'a.<ref name=stmatthewscathedral.org>{{cite web|url=http://www.stmatthewscathedral.org/events/2013/09/happy-feast-st-matthew |title=Cathedral of St. Matthew the Apostle, Washington, D.C |publisher=Stmatthewscathedral.org |date=2013-09-21 |access-date=2014-07-10}}</ref><ref name=franciscanmedia.org>{{Cite web |title=Saint Matthew |website=franciscanmedia.org |publisher=Franciscan Media |access-date=21 September 2020 |url=https://www.franciscanmedia.org/saint-matthew/ |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008010504/https://www.franciscanmedia.org/saint-matthew/ |dead-url=yes }}</ref><ref name=Calendar>{{Cite web|title=The Calendar|url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar|access-date=2021-03-27|website=The Church of England|language=en}}</ref><ref name="Jewish">{{Cite journal |last1=Nees |first1=Lawrence |last2=Boehm |first2=Barbara Drake |last3=Holcolmb |first3=Melanie |date=2018 |title=Pleasurable Perplexity: Reflecting the Holy City |url=https://www.jstor.org/stable/90025854 |journal=The Jewish Quarterly Review |volume=108 |issue=4 |pages=551–561 |jstor=90025854 |issn=0021-6682}}</ref><ref name="Neophilologus">Jasmine A. L. Kilburn. 2003. "The Contrasted `Other' in the Old English Apocryphal Acts of Matthew, Simon and Jude." Neophilologus 87 (1) (01): 137–151.</ref><ref name=Humanities>Naomi, Simhony. 2020. "The Central Synagogue of Nazareth Illit and its Architectural Dialogue with Nazareth’s Basilica of the Annunciation." Humanities & Social Sciences Communications 7 (1) (12).</ref>
== Bakha ba zura fiksi ==
* Novel The Master and Margarita
== Galeri ==
<gallery widths="154px" heights="200px" perrow="4" caption="Mataio Sanura Injil">
Saint Matthew2.jpg|Santo Mataio bakha ba Injil Ebbo
MattewIslam.JPG|''Isura injil Santo Mataio ba mala'ika sogogohe ya'ia'', gambara Islam a.t.. 1530 nifazökhi Kesu Das khö razo Mughal
The Calling of Saint Matthew-Caravaggo (1599-1600).jpg|''Fogaoni Santo Mataio'', nigambaraini Caravaggio (1599–1600)
Guido Reni - St Matthew and the Angel.jpg|''Santo Mataio ba Mala'ika'' nigambaraini Guido Reni (1620–1630)
MatthewSt.Matts.jpg|Gambara Santo Mataio ba Gereja Lutheran Jerman ba Charleston, South Carolina
Saint Matthew (crop) - Triumphal arch - Sant'Apollinare in Classe - Ravenna 2016.jpg|Ikon Santo Mataio ba Basilika Santo Apolinaris, Ravenna
Giuseppe Bernardi-Matthew-BMA.jpg|Adu Santo Mataio nifazökhi moroi ba dambu nibogö nifazökhi Giuseppe Bernardi
Salerno 2013-05-17 10-47-55.jpg|Lewatö barö Gereja Katedral Salerno
Helsinki Cathedral Matthew the Evangelist.jpg|Adu Santo Mataio nifazökhi August Wredow ba zagö Katedral Helsinki
</gallery>
== Faigi göi ==
* [[Mataio]]
* [[Sura Mataio]]
* [[Mareko]]
* [[Sura Mareko]]
* [[Luka]]
* [[Sura Luka]]
* [[Yohane]]
* [[Injil Yohane]]
* [[Sura Yohane]]
== Famotokhi ==
{{notelist|notes=
{{efn|name=Eusebius|Eusebius, "History of the Church" 3.39.14–17, c. 325 CE, teks Yunani 16: "ταῦτα μὲν οὖν ἱστόρηται τῷ Παπίᾳ περὶ τοῦ Μάρκου· περὶ δὲ τοῦ Ματθαῖου ταῦτ’ εἴρηται· Ματθαῖος μὲν οὖν Ἑβραΐδι διαλέκτῳ τὰ λόγια συνετάξατο, ἡρμήνευσεν δ’ αὐτὰ ὡς ἧν δυνατὸς ἕκαστος. Oya te'ali ba li Inggris, referensi standar nifazökhi Philip Schaff ba [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf201.iii.viii.xxxix.html CCEL]: "[C]oncerning Matthew he [Papias] writes as follows: 'So then(963) Matthew wrote the oracles in the Hebrew language, and every one interpreted them as he was able.'(964)" Versi online fao ba da'ö wamotokhi ba gahe 963 awö 964 moroi khö Schaff.<br>Iŵa'ö göi [[Ireneus moroi ba Lyons]] (mate a.t. 202) zimane da'ö, te ihalö moroi khö Papias, bakha ba ''Against Heresies'', [http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf01.ix.iv.ii.html Book III, Chapter 1], ''"Matthew also issued a written Gospel among the Hebrews in their own dialect"''}}
}}
== Basoŵa ==
{{refbegin|2|indent=yes}}
*{{cite EB1911|first=James Vernon |last=Bartlet|wstitle=Matthew, St|volume=17}}
*{{cite book| first=Dale C. Jr. |last=Allison|author-link=Dale Allison|editor-first1=John|editor-last1=Muddiman|editor-first2=John|editor-last2=Barton|title=The Gospels|url=https://books.google.com/books?id=utMUDAAAQBAJ&pg=PA27|date=22 April 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958025-5|page=27}}
*{{cite book|last=Bingham|first=D. Jeffrey |title=Irenaeus' Use of Matthew's Gospel in Adversus Haereses|url=https://books.google.com/books?id=5vRvCYSw4DIC&pg=PA64|year=1998|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-90-6831-964-4}}
*{{cite book|last=Bock|first=Darrell L. |title=Studying the Historical Jesus: A Guide to Sources and Methods|url=https://books.google.com/books?id=sZooDflYCwEC&pg=PA164|year=2002|publisher=Baker Academic|isbn=978-1-58558-596-0}}
*{{cite book|last1=Davies|first1=William David |last2=Finkelstein|first2=Louis |title=The Cambridge History of Judaism: Volume 2, The Hellenistic Age|url=https://books.google.com/books?id=L20ipjJ-efYC|year=1984|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-21929-7}}
*{{cite book |first=John Bovee |last=Dods |editor=Gibson Smith |year=1858 |url=https://archive.org/details/gospeljesus00dodsgoog |quote=Gospel of the Apostles. |title=The Gospel of Jesus |publisher=G. Smith }}
*{{cite EBD|wstitle=Matthew}}
*{{cite book|last=Edwards|first=James R. |title=The Hebrew Gospel and the Development of the Synoptic Tradition|url=https://books.google.com/books?id=Vs9YXAB_axYC&pg=PA18|year=2009|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-6234-1}}
*{{cite book|first=Bart D.|last=Ehrman|author-link=Bart D. Ehrman|title=Jesus: Apocalyptic Prophet of the New Millennium|url=https://books.google.com/books?id=U8_QCwAAQBAJ&pg=PA45|date=23 September 1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-802888-8|page=45}}
*{{cite book|first=Bart D.|last=Ehrman|title=A Brief Introduction to the New Testament|url=https://books.google.com/books?id=NrRBAQAAIAAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-536934-2|page=56}}
*{{cite book|ref={{sfnref|ELCA|2006}}|publisher=Evangelical Lutheran Church in America|title=Evangelical Lutheran Worship|url=https://books.google.com/books?id=UnOnQwAACAAJ|year=2006|via=Augsburg Fortress|isbn=978-0-8066-5672-4|chapter=Lesser Festivals, Commemorations, and Occasions}}
*{{cite book|author=Epiphanius of Salamis|author-link=Epiphanius of Salamis|title=The Panarion of Ephiphanius of Salamis|url=https://books.google.com/books?id=s9-utOHPLfEC&pg=PA129|volume=Book I (sects 1–46)|year=1987|publisher=Brill|isbn=90-04-07926-2|translator=Frank Williams}}
*{{cite book|last=Freedman|first= David Noel |title=The Anchor Bible Reference Library|year=2001|publisher=Doubleday|title-link=Anchor Bible Series}}
*{{cite book |last=Harrison |first=Everett Falconer |year=1964 |url=https://books.google.com/books?id=qh7b4o6JQpIC&pg=PA152 |title=Introduction to the New Testament|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=9780802847867 }}
*{{cite book|last=Hezser|first=Catherine |title=Jewish Literacy in Roman Palestine|url=https://books.google.com/books?id=zlrxbYml2ioC&pg=PA172|year=2001|publisher=Mohr Siebeck|isbn=978-3-16-147546-7}}
*{{cite book|last1=Hultgren|first1=Arland J. |last2=Haggmark|first2=Steven A. |title=The Earliest Christian Heretics: Readings from Their Opponents|url=https://books.google.com/books?id=_wLZAAAAMAAJ|year=1996|publisher=Fortress Press|isbn=978-0-8006-2963-2}}
*{{cite CE1913|wstitle=St. Matthew|first=Eugène |last=Jacquier|volume=10}}
*{{cite book |author=Saint Jerome |editor=Thomas P. Halton |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=uqzY1zBtKg0C&q=%22composed%20a%20gospel%20of%20Christ%22&pg=PA10 |title=On Illustrious Men (The Fathers of the Church, Volume 100) |publisher=CUA Press |isbn=978-0813201009 }}
*{{cite book|last=Lardner|first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Lardner|title=The Works of Nathaniel Lardner|chapter-url=https://books.google.com/books?id=DX89AAAAYAAJ&pg=PA299|year=1838|publisher=W. Ball|volume=5|chapter=St Matthew, Apostle and Evangelist}}
*{{Cite web |title=Introduction to New Testament History and Literature |last=Martin |first=Dale B. |work=oyc.yale.edu |date=2012 |publisher=Yale University |access-date=21 September 2020 |url= https://oyc.yale.edu/sites/default/files/canon_0.pdf }}
*{{cite journal|first=Werner G. |last=Marx|title=Money Matters in Matthew|url=https://archive.org/details/sim_the-bibliotheca-sacra_1979-06_136_542/page/148 |journal=Bibliotheca Sacra|volume= 136|issue=542|date=April–June 1979|pages=148–157}}
*{{cite book|last1=Mills|first1=Watson E. |last2=Wilson|first2=Richard F. |title=Mercer Commentary on the New Testament|url=https://books.google.com/books?id=iNLZYtBEw0sC&pg=PA942|year=2003|publisher=Mercer University Press|isbn=978-0-86554-864-0}}
*{{Cite book|last1=Muddiman|first1=John|url=https://books.google.com/books?id=utMUDAAAQBAJ&pg=PA27|title=The Gospels|last2=Barton|first2=John|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958025-5}}
*{{cite book|last=Nicholson|first=E.B. |author-link=E.B. Nicholson|title=The Gospel according to the Hebrews, its fragments tr. and annotated, with a critical analysis of the evidence relating to it|url=https://books.google.com/books?id=Cb4CAAAAQAAJ&pg=PA82|year=1879}}
*{{cite book |author1-last= Noegel|author1-first= Scott B.|author2-last= Wheeler|author2-first= Brandon M.|date= 2003|title= Historical Dictionary of Prophets in Islam and Judaism|url= https://books.google.com/books?id=6aTXAAAAMAAJ|location= Lanham, MD|publisher= Scarecrow Press (Rowman & Littlefield)|isbn= 978-0810843059}}
*{{cite book|chapter-url=https://archive.org/details/cu31924095207126/page/n651/mode/2up |title=The International Standard Bible Encyclopedia|chapter= Matthew |editor-first=James|editor-last= Orr |publisher=The Howard-Severance Co.|location=Chicago |year=1915 }}
*{{cite book|last=Repschinski|first=Boris |title=The Controversy Stories in the Gospel of Matthew: Their Redaction, Form und [sic] Relevance for the Relationship Between the Matthean Community and Formative Judaism|url=https://books.google.com/books?id=X2VLANXcZsYC&pg=PA14|year=2000|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=978-3-525-53873-9}}
*{{cite book|editor-last=Schneemelcher|editor-first=Wilhelm |title=New Testament Apocrypha: Writings relating to the Apostles; Apocalypses and related subjects|url=https://books.google.com/books?id=v6IqqnEoN3QC&pg=PA17|year=2003|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-22722-7|translator=Robert McLachlan Wilson}}
*{{Cite book|last=Theissen|first=Gerd|url=https://books.google.com/books?id=zhQsAQAAMAAJ|author-link=Gerd Theissen|title=The New Testament: History, Literature, Religion|date=2003|publisher=T & T Clark|isbn=978-0-567-08949-6}}
*{{cite book|editor-last=Schneemelcher|editor-first=Wilhelm |author-link=Wilhelm Schneemelcher|title=New Testament Apocrypha: Writings relating to the Apostles; Apocalypses and related subjects|url=https://books.google.com/books?id=v6IqqnEoN3QC&pg=PA17|year=2003|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-22722-7|translator=Robert McLachlan Wilson|last1=Vielhauer |last2=Strecker|first1=Philipp|first2=Georg}}
*{{Cite journal|last1=NEES |first1=LAWRENCE |author2=Barbara Drake Boehm |author3=Melanie Holcolmb |title=Pleasurable Perplexity: Reflecting the Holy City |journal=The Jewish Quarterly Review |volume=108 |issue=4 |year=2018 |pages=551–561 |doi=10.1353/jqr.2018.0038 |jstor=90025854 |s2cid=165897158 |url=https://www.jstor.org/stable/90025854}}
{{refend}}
== Basoŵa onönöta ==
{{refbegin|2|indent=yes}}
* {{Cite book|editor-last=Aune|editor-first=David E. |title=The Gospel of Matthew in current study|publisher=Eerdmans|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=E8lZ7BXzt0sCe|isbn=978-0-8028-4673-0}}
* {{Cite book|last=Aune|first=David E.|title=The New Testament in its literary environment|publisher=Westminster John Knox Press|year=1987|url=https://books.google.com/books?id=XdSto1nkx9AC|isbn=978-0-664-25018-8}}
* {{Cite book
|last=Beaton
|first=Richard C.
|chapter=How Matthew Writes
|editor1-last=Bockmuehl
|editor1-first=Markus
|editor2-last=Hagner
|editor2-first=Donald A.
|title=The Written Gospel
|publisher=Oxford University Press
|year=2005
|chapter-url=https://books.google.com/books?id=pAZxCMRztQ4C&pg=PA116
|isbn=978-0-521-83285-4
}}
* {{Cite book|last=Browning|first=W. R. F.|title=Oxford Dictionary of the Bible|publisher=Oxford University Press|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=lKsdAtPUoRgC&q=W.+R.+F.+Browning,+Gospel+of+Matthew,+A+dictionary+of+the+Bible|isbn=978-0-19-860890-5}}
* {{Cite book|last=Burkett|first=Delbert|title=An introduction to the New Testament and the origins of Christianity|publisher=Cambridge University Press|year=2002|url=https://books.google.com/books?id=EcsQknxV-xQC&q=Gospel+of+Matthew|isbn=978-0-521-00720-7}}
* {{Cite book
|last = Casey
|first = Maurice
|author-link = Maurice Casey
|title = Jesus of Nazareth: An Independent Historian's Account of His Life and Teaching
|publisher = Continuum
|year = 2010
|url = https://books.google.com/books?id=lXK0auknD0YC
|isbn = 978-0-567-64517-3
}}
* {{Cite book|last=Clarke|first=Howard W.|title=The Gospel of Matthew and Its Readers|publisher=Indiana University Press|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=5BB70m7EVPkC&q=Howard+W.+Clarke+%282003%29|isbn=978-0-253-34235-5}}
* {{Cite book
|editor1-last = Cross
|editor1-first = Frank L.
|editor1-link = Frank Leslie Cross
|editor2-last = Livingstone
|editor2-first = Elizabeth A.
|title = The Oxford Dictionary of the Christian Church
|contribution = Matthew, Gospel acc. to St.
|page = 1064
|publisher = Oxford University Press
|year = 2005
|orig-year = 1997
|edition = 3
|url = http://www.biblicalwritings.com/the-oxford-dictionary-of-the-christian-church/?alfa=M&word=Matthew,%0AGospel+acc.+to+St.+
|isbn = 978-0-19-280290-3
|access-date = 14 November 2015
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150923184503/http://www.biblicalwritings.com/the-oxford-dictionary-of-the-christian-church/?alfa=M&word=Matthew,%0AGospel+acc.+to+St.+
|archive-date = 23 September 2015
|url-status = dead
|df = dmy-all
}}
* {{Cite book|last=Dunn|first=James D. G.|title=Jesus Remembered|publisher=Eerdmans|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=G4qpnvoautgC|isbn=978-0-8028-3931-2}}
* {{cite book |last = Ehrman |first = Bart D. |title = Did Jesus Exist?: The Historical Argument for Jesus of Nazareth |year = 2012 |publisher = HarperCollins |isbn = 978-0-06-220460-8 |url = https://books.google.com/books?id=hf5Rj8EtsPkC&pg=PT102 }}
* {{Cite book
|last=Fuller
|first=Reginald H.
|chapter=Biblical Theology
|editor1-last=Metzger
|editor1-first=Bruce M.
|editor2-last=Coogan
|editor2-first=Michael D.
|title=The Oxford Guide to Ideas & Issues of the Bible
|publisher=Oxford University Press
|year=2001
|isbn=9780195149173
|chapter-url=https://books.google.com/books?id=aml3tEWoOVEC&pg=PA68
}}
* {{cite encyclopedia |last = Hagner |first = D. A. |editor-last = Bromiley |editor-first = Geoffrey W. |title = International Standard Bible Encyclopedia, Vol. 3: K-P |contribution = Matthew, Gospel According to |pages = 280–8 |year = 1986 |publisher = Wm. B. Eerdmans |isbn = 978-0-8028-8163-2 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=Zkla5Gl_66oC&pg=PA280 }}
* {{cite book|last=Harris |first=Stephen L. |title=Understanding the Bible |url=https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8 |location=Palo Alto |publisher=Mayfield |year=1985 }}
* {{Cite book
|last=Kowalczyk
|first=A.
|title=The influence of typology and texts of the Old Testament on the redaction of Matthew's Gospel
|publisher=Bernardinum
|year=2008
|url=http://digital.fides.org.pl/publication/814
|isbn=978-83-7380-625-2
}}
* {{Cite book
|last=Kupp
|first=David D.
|title=Matthew's Emmanuel: Divine Presence and God's People in the First Gospel
|url=https://archive.org/details/matthewsemmanuel0000kupp
|publisher=Cambridge University Press
|year=1996
|isbn=978-0-521-57007-7
}}
* {{Cite book
|last=Levine
|first=Amy-Jill
|chapter=Visions of kingdoms: From Pompey to the first Jewish revolt
|editor1-last=Coogan
|editor1-first=Michael D.
|title=The Oxford History of the Biblical World
|publisher=Oxford University Press
|year=2001
|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&pg=PT546
|isbn=978-0-19-513937-2
}}
* {{Cite book
|last1=Levison
|first1=J.
|last2=Pope-Levison
|first2=P.
|chapter=Christology
|editor1-last=Dyrness
|editor1-first=William A.
|editor2-last=Kärkkäinen
|editor2-first=Veli-Matti
|title=Global Dictionary of Theology
|publisher=InterVarsity Press
|year=2009
|isbn=9780830878116
|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ncqkZnDSeo4C&pg=PA167
}}
* {{Cite book|last=Luz|first=Ulrich|title=Studies in Matthew|publisher=Eerdmans|year=2005|url=https://books.google.com/books?id=voRVZFEpNsAC&q=Luz+Studies+in+Matthew|isbn=978-0-8028-3964-0}}
* {{Cite book|last=Luz|first=Ulrich|title=The Theology of the Gospel of Matthew|publisher=Cambridge University Press|year=1995|url=https://books.google.com/books?id=cKl5M_MQMoYC|isbn=978-0-521-43576-5}}
* {{Cite book
|last=McMahon
|first=Christopher
|chapter=Introduction to the Gospels and Acts of the Apostles
|editor-last=Ruff
|editor-first=Jerry
|title=Understanding the Bible: A Guide to Reading the Scriptures
|publisher=Cambridge University Press
|year=2008
|isbn=9780884898528
|chapter-url=https://books.google.com/books?id=al4d-3t6rqwC&pg=PA57
}}
* {{Cite book|last=Morris|first=Leon|title=New Testament Theology|publisher=Zondervan|year=1986|url=https://books.google.com/books?id=6D3o6fZd67EC&q=Morris+New+Testament+Theology|isbn=978-0-310-45571-4}}
* {{Cite book
|last=Peppard
|first=Michael
|title=The Son of God in the Roman World: Divine Sonship in Its Social and Political Context
|publisher=Oxford University Press
|year=2011
|url=https://books.google.com/books?id=iH4Zk-3MJJcC&pg=PA133|isbn=9780199753703
}}
* {{Cite book|last=Perkins|first=Pheme|chapter=The Synoptic Gospels and the Acts of the Apostles: Telling the Christian Story|chapter-url=https://books.google.com/books?id=PSHCRgS_SAUC&pg=PR7|title=The Cambridge Companion to Biblical Interpretation|isbn=0521485932|date=1998-07-28}}, in {{Cite book|editor-last=Kee|editor-first=Howard Clark|title=The Cambridge companion to the bible: part 3|url=https://archive.org/details/cambridgecompani00keeh|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=978-0-521-48593-7}}
* {{Cite book|last=Saldarini|first=Anthony|chapter=Matthew|year=2003|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&pg=PA1000|title=Eerdmans commentary on the Bible|isbn=0802837115}}, in {{Cite book|last1=Dunn|first1=James D. G.|last2=Rogerson|first2=John William|title=Eerdmans Commentary on the Bible|publisher=Eerdmans|year=2003|isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book|last=Saldarini|first=Anthony|title=Matthew's Christian-Jewish Community|publisher=University of Chicago Press|year=1994|url=https://books.google.com/books?id=btSZh4_vzqoC|isbn=978-0-226-73421-7}}
* {{Cite book
|last=Sanford
|first=Christopher B.
|title=Matthew: Christian Rabbi
|publisher=Author House
|year=2005
|isbn=9781420883718
|url=https://books.google.com/books?id=FYw3MGiYgSkC
}}
* {{Cite book
|last=Scholtz
|first=Donald
|title=Jesus in the Gospels and Acts: Introducing the New Testament
|publisher=Saint Mary's Press
|year=2009
|isbn=9780884899556
|url=https://books.google.com/books?id=royKA4FeMB4C&pg=PA34
}}
* {{Cite book|last=Senior|first=Donald|chapter=Directions in Matthean Studies|url=https://books.google.com/books?id=E8lZ7BXzt0sC|title=The Gospel of Matthew in Current Study: Studies in Memory of William G. Thompson, S.J|isbn=0802846734|year=2001}}, in {{Cite book|editor-last=Aune|editor-first=David E. |title=The Gospel of Matthew in current study|url=https://archive.org/details/gospelofmatthewi0000unse_o7v3|publisher=Eerdmans|year=2001|isbn=978-0-8028-4673-0}}
* {{Cite book|last=Senior|first=Donald|title=What are they saying about Matthew?|publisher=PaulistPress|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=xuyaPmvwnLEC&q=What+are+they+saying+about+Matthew|isbn=978-0-8091-3624-7}}
* {{Cite book|last=Stanton|first=Graham|title=A gospel for a new people: studies in Matthew|publisher=Westminster John Knox Press|year=1993|url=https://books.google.com/books?id=GytxXOIsF-0C&q=Stanton%2BA+Gospel+for+a+New+People|isbn=978-0-664-25499-5}}
* {{Cite book|last=Strecker|first=Georg|title=Theology of the New Testament|publisher=Walter de Gruyter|year=2000 |orig-year=1996 |url=https://books.google.com/books?id=_6NxpAvdrOgC&q=Strecker+Theology+New+Testament|isbn=978-0-664-22336-6}}
* {{Cite book
|last=Tuckett
|first=Christopher Mark
|title=Christology and the New Testament: Jesus and His Earliest Followers
|publisher=Westminster John Knox Press
|year=2001
|isbn=9780664224318
|url=https://books.google.com/books?id=J5Zr0_CsEcwC&q=christology+matthew&pg=PA119
}}
* {{Cite book|last=Van de Sandt|first=H. W. M.|chapter=''Introduction''|url=https://books.google.com/books?id=cTE0FQtrphwC&q=Matthew+and+the+Didache|title=Matthew and the Didache: Two Documents from the Same Jewish–Christian Milieu?|isbn=9023240774|year=2005}}, in {{Cite book|last=Van de Sandt|first=H. W. M.|title=Matthew and the Didache|publisher=Royal Van Gorcum&Fortress Press|year=2005|isbn=978-90-232-4077-8}}
* {{Cite book|last=Weren|first=Wim|chapter=The History and Social Setting of the Matthean Community|url=https://books.google.com/books?id=cTE0FQtrphwC&q=Matthew+and+the+Didache|title=Matthew and the Didache: Two Documents from the Same Jewish–Christian Milieu?|isbn=9023240774|year=2005}}, in {{Cite book|editor-last=Van de Sandt|editor-first=H. W. M.|title=Matthew and the Didache|publisher=Royal Van Gorcum&Fortress Press|year=2005|isbn=978-90-232-4077-8}}
{{refend}}
== Komentar ==
{{refbegin|2|indent=yes}}
* {{Cite book|last=Allison|first=D. C.|author-link=Dale Allison|title=Matthew: A Shorter Commentary|publisher=T&T Clark|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=m_OShrBh0I0C&q=Allison+Matthew:+a+shorter+commentary|isbn=978-0-567-08249-7}}
* {{Cite book|last1=Davies|first1=W. D.|author-link=W. D. Davies|last2=Allison|first2=D. C.|title=Matthew 1–7|publisher=T&T Clark|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=VQzZc7KYUKgC&q=Davies+and+Allison+%E2%80%94+Matthew+1-7|isbn=978-0-567-08355-5 }}
* {{Cite book|last1=Davies|first1=W. D.|last2=Allison|first2=D. C.|title=Matthew 8–18|publisher=T&T Clark|year=1991|url=https://books.google.com/books?id=ZdpE84GmWiIC&q=Davies+and+Allison+%E2%80%94+Matthew+8-18&pg=PA211|isbn=978-0-567-08365-4}}
* {{Cite book|last1=Davies|first1=W. D.|last2=Allison|first2=D. C.|title=Matthew 19–28|publisher=T&T Clark|year=1997|url=https://books.google.com/books?id=QEKQ_iBhX7UC&q=Davies+and+Allison+%E2%80%94+Matthew+19-28|isbn=978-0-567-08375-3}}
* {{Cite book |last = Duling |first = Dennis C. |editor-last=Aune |editor-first = David E. |title = The Blackwell Companion to the New Testament |contribution = The Gospel of Matthew |publisher = Wiley-Blackwell |year = 2010 |isbn = 978-1-4051-0825-6 |url=https://books.google.com/books?id=ygcgn8h-jo4C&q=%22Chapter+18+The+Gospel+of+Matthew%22&pg=PA295}}
* {{Cite book|last=France|first=R. T.|title=The Gospel of Matthew|publisher=Eerdmans|year=2007|url=https://books.google.com/books?id=0ruP6J_XPCEC&q=%22A+pre-70+date+for+Matthew%22&pg=PA19 |isbn=978-0-8028-2501-8 |page=19}}
* {{Cite book |last=Harrington|first=Daniel J.|title=The Gospel of Matthew | publisher=Liturgical Press|year=1991|url= https://books.google.com/books?id=bNf13S3k2w0C|isbn=9780814658031 }}
* {{Cite book|last=Keener|first=Craig S.|title=A commentary on the Gospel of Matthew|publisher=Eerdmans|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=sWzhEdBZOp4C&q=Craig+S.+Keener+%E2%80%94+A+Commentary+on+the+Gospel+of+Matthew|isbn=978-0-8028-3821-6}}
* {{Cite book|last=Luz|first=Ulrich|author-link=Ulrich Luz|title=Matthew 1–7: a commentary|url=https://archive.org/details/matthew17contine0000luzu|publisher=Fortress Press|year=1992|isbn=978-0-8006-9600-9}}
* {{Cite book|last=Luz|first=Ulrich|title=Matthew 8–20: a commentary|publisher=Fortress Press|year=2001|isbn=978-0-8006-6034-5|url-access=registration|url=https://archive.org/details/matthewcommentar0000luzu}}
* {{Cite book|last=Luz|first=Ulrich|title=Matthew 21–28: a commentary|publisher=Fortress Press|year=2005|isbn=978-0-8006-3770-5|url-access=registration|url=https://archive.org/details/matthewcommentar0000luzu}}
* {{Cite book|last=Morris|first=Leon|title=The Gospel according to Matthew|publisher=Eerdmans|year=1992|url=https://books.google.com/books?id=-pwaSKcHyEEC&q=Leon+Morris+%E2%80%94+The+Gospel+According+to+Matthew|isbn=978-0-85111-338-8}}
* {{Cite book|last=Nolland|first=John|title=The Gospel of Matthew: A Commentary on the Greek Text|publisher=Eerdmans|year=2005|isbn=0802823890}}
* {{Cite book|last=Turner|first=David L.|title=Matthew|publisher=Baker|year=2008|url=https://books.google.com/books?id=8z9LSdKLUl4C&q=David+Turner|isbn=978-0-8010-2684-3}}
{{refend}}
== Khai-khai baero ==
*[https://web.archive.org/web/20121118101557/http://www.mcah.columbia.edu/medmil/pages/non-mma-pages/text_links/gl_matthew.html Saint Matthew the Apostle] from The ''[[Golden Legend]]''
*[http://ocafs.oca.org/FeastSaintsViewer.asp?SID=4&ID=1&FSID=103313 Apostle and Evangelist Matthew] Orthodox [[icon]] and [[synaxarion]]
*[https://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/audiences/2006/documents/hf_ben-xvi_aud_20060830_en.html Benedict XVI, "Matthew", General audience, 30 August 2006]
*[https://opinion.inquirer.net/81926/the-caravaggio-effect "The Caravaggio Effect"]
== Umbu ==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
[[Kategori:Mataio]]
[[Kategori:Sura Mataio]]
[[Kategori:Niha ni'amoni'ö]]
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:Turia Somuso Dödö]]
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
[[Kategori:Nifahaö Yesu]]
[[Kategori:Biografi]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
loc0c9uitnczvxxwcbp9jjytwt6kgbo
Luka
0
4121
28573
28331
2026-09-30T10:30:48Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28573
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox santo
|honorific_prefix = [[Santo]]
|name = Luka Sanura Injil
|image = Berkas:St Luke.JPG
|caption = Gambara Luka Sanura Injil ba zandrela gereja paroki SS Mary and Lambert, Stonham Aspal, Suffolk, Inggris
|birth_date = Ba gotalua ndröfi 1 ba 16
|birth_place = [[Antiokia]], [[Suriah]] (provinsi Roma me luo da'ö), Kerajaan Romawi<br />(iada'a Antakya, Provinsi Hatay, Turki)
|death_place = Thebes, [[Yunani]], Boeotia, Achaea (provinsi Roma), Kerajaan Romawi<br />(iada'a Thebes, [[Yunani]])
|death_date = Ba gotalua ndröfi 84 ba 100 (molo'ö tradisi 84 fakhe)
|feast_day = 18 Oktober
|venerated_in = Fefu gereja niha Keriso samosumange niha ni'amoni'ö (santo/santa), agama Druze<ref name= "S. Swayd 2009 109">{{cite book|title= The A to Z of the Druzes| first=Samy |last=S. Swayd|year= 2009 | isbn= 978-0-81086836-6| page =109 |publisher=Rowman & Littlefield|quote= They also cover the lives and teachings of some biblical personages, such as Job, Jethro, Jesus, John, Luke, and others}}</ref>
|titles = Nifahaö, Sanura Injil, Martir
|beatified_date =
|beatified_place =
|beatified_by =
|canonized_date =
|attributes = Sanura Injil, doto, buku faoma fena, ni'o'awöni öröbao so'afi, sogambaraini ''ikon'' Maria ina Yesu, ngawalö fakake ba wamazökhi gambara
|patronage = Seniman, ono matua, doto, doto operasi, sohalöŵö ba danö, sonekhe fahuhuo, btn.<ref name=catholicsaints.info />
|major_shrine = Padua, Italia
|major_works = Turia Somuso Dödö nisura Luka, Halöŵö Zinenge
|issues =
}}
'''Luka''' ([[li Latin]] ''Lucas''; [[li Yunani]] Λουκᾶς; [[li Ibrani]] לוקאס; [[li Aramaia]] ܠܘܩܐ/לוקא) ma asese göi lakaoni khönia '''Santo Luka''' no samösa ba gotalua zi daöfa zanura injil kanonik,<ref>Injil kanonik ya'ia da'ö injil si so bakha ba mbuku Gamabu'ulali Sibohou. Baero da'ö so göi mato ha'uga injil nisura niha bö'ö si lö itema Gereja tobali injil nifotöi injil apokrif.</ref> molo'ö tradisi. Laböbögö khönia wanura [[Sura Luka|injil Luka]] ba [[Halöŵö Zinenge]] ira tua Gereja<ref>Lafotöi tua Gereja (li Indonesia ''bapak Gereja'') ya'ira sanura ngawalö buku ba sura sanandrösa ba wamati niha Keriso ba ngaotu ndröfia si sara irugi si lima (?). Si to'ölönia ya'ira andre no ere teologi ba ölö göi ere filosofia.</ref>. Lafaduhu'ö gö da'a ira tokoh si tedou moroi ba mböröta niha Keriso simane Heronimus awö Eusebius, ba hiza lö boto si tola mugogohe si tola la'oguna'ö ira ere Zura Ni'amoni'ö, he sekular ba he göi religius, sanguma'ö wa sanura injil Luka andrö no Luka samösa.
Latötöi Luka mato ha'uga kali ba adogo-dogo buku Gamabu'ulali Sibohou awö sura nifotöi Sura khö ndra niha ba Kolose<ref>{{SN|Kol|4|14}}</ref> ba laŵa'ö wa doto ia (li Yunani ''fysikos'', niha samadöhö fökhö); molo'ö fangi'ila Luka andre no samösa doto ba no göi samösa nifahaö khö Waulo.
I'otarai mböröta ndra niha Keriso no laŵaö wa niha ni'amoni'ö Luka (li Latin ''santo''). Faduhu dödö niha wa samösa ''martir'' ia (eluahania mate labunu ia börö wamatinia), lataŵi mbaginia ba döla ''zaitun'', heŵa'ae so zi lö faduhu tödö wa simanö zalua khönia.{{efn|name=martyred?}} Lafolakhömi ia tobali ''Santo Luka sanura Injil'' ira [[Gereja Katolik]] ba gereja segebua tanöbö'ö ba baero da'ö tobali ia solumö'ö (li Indonesia ''pelindung'') ndra seniman, doto, iraono matua, doto sangoperasi, mahasiswa ba ira samöfölö urifö. La'owasaini wanörötödö khönia ero 18 Oktober.<ref name= catholicnewsagency.com /><ref>{{cite web|title=The Calendar|url= https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar|access-date=27 March 2021|website=The Church of England}}</ref>
== Fa'aurinia ==
[[Berkas:Evangelist Lucas.jpg|thumb|Gambara Luka Sanura Injil nifagamöi Crispijn van de Passe de Oude.<ref name=ugent.be />]]
Faduhu dödö ato gere Zura Ni'amoni'ö wa Luka andre no samösa doto sauri ba wöfö [[Yunani]] kota [[Antiokia]] ba danö [[Suriah]] föna (provinsi [[Roma]]),{{efn|name=Hackett}} ba wa tumbu ia ba sambua ngambatö [[Yunani]],<ref>{{Cite web |date=August 10, 2023 |title=St. Luke |url=https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=76 |url-status=live |access-date=August 10, 2023 |website=Catholic Online}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 10, 2023 |title=BIOGRAPHY OF ST. LUKE |url=https://stlukes-parish.org/biography-of-st-luke |url-status=live |access-date=August 10, 2023 |website=BIOGRAPHY OF ST. LUKE |publisher=St. Luke the Evangelist Parish |archive-date=August 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811064542/https://stlukes-parish.org/biography-of-st-luke |dead-url=yes }}</ref> heŵa'ae so ösa gere Zura Ni'amoni'ö ba teolog sanguma'ö wa Luka no samösa niha [[Yahudi]] Yunani.{{sfn|Harris|1980|pp=266–68}}{{sfn|Strelan|2013|pp=102–10}}
Ölö ato zanema'ö wa teologi injil Luka ba sura Halöŵö Zinenge te'aekhugö khö ndra niha Keriso si tenga Yahudi, so sa'atö zanguma'ö wa abölö atöla ba dödö wa lasura injil Luka ba sura Halöŵö Zinenge soguna khö sambua komunitas si so bakha niha Yahudi ba niha bö'ö, börö me hulö ifa'ösö sibai wangombakha böröta misi khö ndra niha si tenga Yahudi bakha ba Zura Ni'amoni'ö (faigi wangoguna'ö Yes 49:6 ba injil Luka awö sura Halöŵö Zinenge).{{sfn|Koet|1989|pp=157–58}}{{sfn|Koet|2006|pp= 4–5}}
Moroi ba sambua test DNA (nihalö moroi ba mboto Luka molo'ö tradisi) te'oroma'ö wa Luka andre no samösa niha [[Suriah]].<ref>{{Cite journal |last1=Vernesi |first1=Cristiano |last2=Di Benedetto |first2=Giulietta |last3=Caramelli |first3=David |last4=Secchieri |first4=Erica |last5=Simoni |first5=Lucia |last6=Katti |first6=Emile |last7=Malaspina |first7=Patrizia |last8=Novelletto |first8=Andrea |last9=Marin |first9=Vito Terribile Wiel |last10=Barbujani |first10=Guido |date=6 November 2001 |title=Genetic characterization of the body attributed to the evangelist Luke |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=23 |pages=13460–13463 |doi=10.1073/pnas.211540498 |issn=0027-8424 |pmid=11606723|pmc=60893 |bibcode=2001PNAS...9813460V |doi-access=free }}</ref>
Gofu haniha Luka andre, niha Yahudi ma zui tenga, ma zui amarukhatara, oroma moroi ba kualitas li Yunani injil Luka ba Halöŵö Zinenge wa sindruhu niha salaŵa famahaö ia ba gotalua fefu zanura ngawalö mbuku bakha ba Gamabu'ulali Sibohou. Moroi ba wangoguna'önia amaedola moroi ba teks klasik Yunani föna simane Homer, Aesop, Epimenides, Euripides, Plato ba Aratus oroma wa i'ila oi zura Yunani andrö. Eluahania si lötolalö'ö no fao ia ba wamahaö molo'ö kurikulum Yunani, ni'oguna'ö ba danö si fasui nasi Mediterania ngaotu fakhe aefa ginötö Luka.<ref>{{cite book|first=Steve |last=Reece |title=The Formal Education of the Author of Luke-Acts |publication-place=London |publisher=T&T Clark |date=2022 |pages=29–50 |isbn=978-0-567-70588-4}}</ref>
Sura si föföna sibai manötöi Luka ya'ia Sura Waulo khö Filemo 1:24.<ref>{{SN|Fil|1|24}}</ref> Latötöi göi ia bakha ba {{SN|Kol|4|14}} ba ba {{SN|TimII|4|11}}. Ya'ira si darua andre, Filemo ba Timoteo, no nifahaö Waulo.{{sfn|Milligan|2006|p=149}}{{sfn|Mornin|2006|p=74}}{{sfn|Aherne|1910}}{{sfn|Smith|1935|p=792}}{{sfn|von Harnack|1907|p=5}}
Aefa da'ö latötöi ia bakha ba zura Anti-Marcionite<ref>Anti-Marconite no tölu wehede famasao khö zi tölu injil Mataio, Mareko ba Luka ba tefa'anö a.t. ngaotu ndröfia si dua.</ref> ni'oguna'ö tobali famasao injil Luka, sambua zura nifa'anö ba ngaotu ndröfia si dua.
Iŵaö Epifanius moroi ba Salamis wa Luka no samösa ba gotalua ndra nifahaö si 70 (''Panarion'' 51.11) ba ifasinga Yohane Krisostomus wa "talifusö" niŵaö Waulo bakha ba {{SN|KorII|8|18}} no Luka ma zui Baranaba (''Homily 18 on Second Corinthians'' sanandrösa ba Korindro II 8:18).
Na tatema wa sindruhu Luka zanura injil Luka ba sura Halöŵö Zinenge, ba tola ta'ila haniha ia moroi ba detil bakha ba zura andrö. Lö isura wa i'ila hörönia samösa halöŵö Yesu, ba hiza asese i'oguna'ö wehede "ya'aga" me itutunö misi Waulo bakha ba Halöŵö Zinenge, eluahania no fao ia ba i'ila hörönia samösa zalua andrö.{{sfn|Bartlet|1911}}
Moroi ba komposisi zura injil Luka ba Halöŵö Zinenge awö wa'oya ngawua wehede ni'oguna'ö, oroma wa sanura ya'ia no niha si no mamahaö. Oroma sibai da'a bakha ba sambua wehede niŵaö bakha ba zura Waulo khö niha Kolose sanandrösa ba "wamoto", si tobali samabalö Luka moroi ba zanura ngawalö zura bö'ö bakha ba Gamabu'ulali Sibohou.
{{blockquote|¹⁰I'owai ami Arisaro, awögu nikuru andrö, ba Mareko, talifusö MBaranaba andrö. ¹¹I'owai ami göi Yesu andrö sotöi Yuso. Ha da'ö nawögu niha niboto, sohalöŵö ba mbanua Lowalangi; no tobali fondrara dödögu ira. … ¹⁴I'owai ami Luka, doto andrö, ni'omasi'ö, ba Dema.|source={{SN|Kol|4|10|11}}.}}
Börö komentar andre lafurugö ira komentator wa Luka andrö no tenga niha Yahudi. Na sindruhu da'a, eluahania ha Luka zi tenga niha Yahudi moroi ba gotalua ndra sanura ngawalö mbuku bakha ba Gamabu'ulali Sibohou. Ba hiza tenga ha da'a zi tola tobali furu-furu. Heŵa'ae laŵaö niha wa Luka andrö no samösa niha Keriso si tenga niha Yahudi, so göi gere Zura Ni'amoni'ö sanguma'ö wa ya'ia no samösa niha Yahudi si tobali niha Yunani.{{sfn|Harris|1980|pp=266–68}}{{sfn|Strelan|2013|pp=102–10}}{{sfn|McCall|1996}} Eluahania tola niha Yahudi solo'ö sibai ritual Yahudi ba niha Yahudi si lö molo'ö sibai ritual andrö.{{sfn|Bartlet|1911}}
Itutunö we'aso Luka awö Waulo ba Roma sura TimII 4:11 lö ara fatua lö mate Waulo: "Ha Luka nawögu". Ba gangahorita zura Halöŵö Zinenge, tesura ha'uga kali ba da'ö hulö na no fao ba i'ila samösa Luka zalua nisurania ba Roma, fao ba da'ö me isura {{SN|HalZin|28|16}}: "Ba no marugi Roma…"
So ösa zanguma'ö wa no göi fao Luka wanura sura khö niha Heberaio.{{sfn |Fonck|1910}}
Mate Luka me 84 ndröfinia ba Boeotia, molo'ö tradisi si föföna sibai ba ni'o'ö oya Gereja.{{sfn|Butler|1991|p=342}} Molo'ö Nikephoros Kallistos Xanthopoulos, samösa gere sejarah moroi ba Yunani Greek ngaotu ndröfia si-14 (ba tanöbö'önia), tesöndra lewatö Luka ba Thebes (Yunani), ba hiza gama-gama awö föfö gamatelania no lafawu'a ba ba [[Konstantinopel]] me ndröfi 357.{{sfn|Migne|1901|loc=cols 875–78}}
== Sanura injil Luka ba Halöŵö Zinenge ==
Lö itötöi döi zanura ya'ia injil Luka.{{sfn|Sanders|1995|pp=63–64}}{{sfn|Ehrman|2000|p=43}}{{sfn|Senior|Achtemeier|Karris|2002|p=328}}{{sfn|Nickle|2001|p=43}} Tenga nisura zangila hörö halöŵö Yesu injil Luka, ba lö göi niŵaö injil Luka samösa wa sanura ya'ia no fao ba i'ila Yesu. Fabö'ö sibai da'a ba Halöŵö Zinenge i'otarai faza 16.{{sfn|Ehrman|2005|p=235}}{{sfn|Ehrman|2004|p=110}}{{sfn|Ehrman|2006|p=143}} Ba hiza labotokhi arakhagö fefu ira sangali injil Luka ba Halöŵö Zinenge ba li bö'ö wa tesura zi dombua buku andre aekhu khö Teofilo.
Bakha ba teks si föföna sibai injil andre (Papyrus 75 = Papyrus Bodmer XIV-XV) nisura me döfi 200 teböbögö wanura ya'ia khö Luka. Simanö göi bakha ba zinura [[Ireneus]] moroi ba ndröfi 180 awö fragmen Muratorian, sambua teks ba li Latin nisura ngaotu ndröfia si-7, ni'ali moroi ba teks Yunani nisura me döfi 170.{{sfn|Brown|1997|p=267}}
Itaria lafotöi injil Luka ba Halöŵö Zinenge ira ere Zura Ni'amoni'ö Luk–HalZin, sambua halöŵö ni'odombua buku. Luk-HalZin no 27.5% nösi ba Gamabu'ulali Sibohou, eluahania kontribusi fondrege ebua zi samösa zanura.{{sfn|Boring|2012|p=556}}
[[Berkas:De heilige Lucas schildert de Madonna - Maarten van Heemskerck-1532.JPG|thumb|''Igambaraini Maria Ono Alawe Si Lö Mamalö Luka'', nigambaraini Maarten van Heemskerck, 1532]]
== Luka sanura buku "sejarah" ==
Ato gere Zura Ni'amoni'ö sanguma'ö wa bua halöŵö Luka (Luka-HalZin) tefalua bakha ba tradisi nifotöi historiografi Yunani.{{sfn|Grant|1963|loc=Ch. 10}} Bakha ba Luk 1:1–4, nilau hulö investigasi historis, i'ombakha'ö Luka khö zombaso wa sinurania andre tefaböbö ba ngafu sejarah.{{sfn|Bauckham|2017|p=117}} Lö ha sara dödö niha sanandrösa ba hewisa wama'oli sinura Luka. So gere sejarah sanguma'ö wa nisura Luka andrö fondrege sindruhu (li Indonesia ''akurat''),{{sfn|Ramsay|1915|p=222}}{{sfn|Blaiklock|1970|p=96}} ba so ösa zi lö fao tödö ba da'ö.{{sfn|Powell|1989|p=6}}{{sfn|McGrew|2019}}{{sfn|Flew|1966|p=}}{{sfn|Bradley|1874|p=44}}{{efn|name=McGrew's conclusion}}
Börö wa sindruhu wanutunönia banua, kota, hulo, simanö göi wa sindruhu ngawalö döi resmi (li Indonesia ''gelar''), isura William Mitchell Ramsay, samösa gere arkeologi, wa "Luka no samösa ere sejarah bosi fondrege alaŵa; nisurania tenga ha sindruhu boto (li Indonesia ''fakta'') … si lötolalö'ö göi tefa'oli ia ba gotalua ndra ere sejarah fondrege zebua töi."{{sfn|Ramsay|1915|p=222}} Isura Edward Musgrave Blaiklock, samösa profesor bolo klasik ba Auckland University: "Börö me detil ba atmosfer nisurania sindruhu-ndruhu (li Indonesia ''akurat''), fagölö Luka khö Thucydides. Halöŵö Zinenge no tenga bua wanufa tödö ndra niha samati, bahiza no fanutunö hadia zalua si tola tafaduhusi tödö. … Sinura Luka andrö no hulö halöŵö arkeologis si föföna sibai mangoroma'ö sindruhu."{{sfn|Blaiklock|1970|p=96}} No idou'ö wangi'ila boto historis ba fa'asindruhu (li Indonesia ''akurasi'') zinura Luka Colin Hemer, samösa gere Gamabu'ulali Sibohou.{{sfn|Hemer|1989|pp=104–7}}
Sanadrösa ba gaekhuta Halöŵö Zinenge, isura ere Gamabu'ulali Sibohou Luke Timothy Johnson wa "Ifili ba ifa'oli nisurania Luka ena'ö faudu ba gohitö dödönia ba wobela wamati, ba ba wamalua da'ö i'o'ö standar satua historiografi."{{sfn|Johnson|1991|p=474}} I'o'ö zöndra andre göi Richard Heard, sangila wa so zo'amböta historis börö dandrösa wanurania ba börö göi wa mo'amböta gumbu informasi khönia."{{sfn|Heard|1950|loc= Ch. 13: The Acts of the Apostles}}
Ba ginötö modern andre, labago niha kompetensi Luka tobali sanura sejarah, molo'ö hewisa zöndra ''a priori'' niha zanandrösa ba ngawalö hadia ia si tebai labotokhi molo'ö ilmu (li Indonesia ''adikodrati'').{{sfn|Powell|1989|p=6}} I'otarai ginötö nifotöi fa'ateboka-hörö (li Indonesia ''pencerahan'', li Inggris ''enlightenment'') la'oguna'ö metode naturalisme ira ere sejarah,{{sfn|Ehrman|2000|p=229}}{{sfn|McGrew|2019}}{{sfn|Flew|1966|p=}}{{sfn|Bradley|1874|p=44}}{{efn|name= McGrew's conclusion}}{{efn|name= CraigEhrman2006}} ba khö ndra ere sejarah simane, no sambua tandraŵa na tobali umbu sejarah fefu lala wanutunö si tefaböbö ba ''adikodrati'' simane salua sahöli-höli dödö, mala'ika, afökha, btn. Iŵaö Mark Allan Powell wa "lö ta'ila na ohitö dödö Luka wanura sambua sejarah. Isura zinurania Luka ba wanuriagö, ba wamarou ba ba wame'e eluaha. Lö isura zinurania ba wondrorogö hadia zalua khö nga'ötö miföna. Na tabe'e ba dödöda zimane ba tobali ia hulö gosö-osö safuria nibökö ba hasi Luka tobali sanura sejarah."{{sfn|Powell|1989|p=6}}
Iŵaö Robert M. Grant wa so ha'uga zi lö tola alua bakha ba zinura Luka, heŵa'ae omasi Luka tefaogö ia bakha ba tradisi historis, duma-dumania fa'oya niha sato samondrongo huhuo Wetero bakha ba {{SN|HalZin|4|4}}. Baero da'ö so göi zi lö faudu molo'ö angolita ginötö (li Indonesia ''kronologi'') duma-dumania me iŵaö Luka wa "itötöi Toida awö Yuda Gamalieli ba gangolifa ginötö si fasala, börö me sindruhunia maoso Toida töra fulu fakhe aefa muhede Gamalieli andrö (HalZin 5:36–37)",{{sfn|Grant|1963|loc=Ch. 10}} heŵa'ae so nasa wasöndrata zöndra sanandrösa ba gangolifa ginötö andre.<ref>{{cite web|url= https://biblehub.com/commentaries/acts/5-36.htm|title = Acts 5:36 Commentaries: "For some time ago Theudas rose up, claiming to be somebody, and a group of about four hundred men joined up with him. But he was killed, and all who followed him were dispersed and came to nothing}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.christian-thinktank.com/qtheudy.html |title=Good Question… |publisher=Christian thinktank | accessdate=8 March 2022}}</ref>
Isura Brent Landau:
{{blockquote|Hewisa tola tabaso sambua injil, si ndruhu ia ba zalua side-ide bahiza lö tola alua ia ba zalua segebua? Sambua lala wamotokhi da'a ya'ia wa faduhu dödö Luka wa fa'atumbu Yesu no fondrege fahöna khö zi sagörö ulidanö irege ifangai zalua andre faoma salua (nitufa tödö) samatörö ulidanö ma'asagörö nilau samatörö Roma, si no manguma'ö wa ya'ia andrö no "sangorifi" ba "ono Lowalangi" — bahiza ya'ia andrö tenga sa. Khö samösa zanura sejarah solo'ö lahe Thucydides, tola manö tetema'ö prosedur simanö.<ref name=Landau />}}
== Luka samösa "seniman" ==
[[Berkas:Evangelist Luka pishustchiy ikonu.jpg|thumb|upright|Igambaraini gambara (''ikon'') Maria Ono Alawe Si Lö Mamalö-malö si föföna sibai]]
Iŵaö tradisi niha Keriso i'otarai ngaotu ndröfia si-8 wa Luka andrö no sogambaraini ''ikon'' si föföna sibai. Laŵaö wa no igambaraini Maria ba Ononia, duma-dumania gambara Hodegetria si so ba [[Konstantinopel]] (no taya). I'otarai ngaotu ndröfia si-11 so mato ha'uga gambara moroi khönia nifolakhömi niha (li Indonesia ''dihargai''), fao ba da'ö ikon Madonna Saitö moroi ba Częstochowa, ikon Theotokos khö Vladimir ba ikon ''Madonna del Rosario''. Laŵaö wa no göi igambaraini Wetero ba Faulo ba wa no igambaraini sambua mbuku injil.{{sfn|Grigg|1987|pp=3–9}}{{efn|name=Bacci}}
Fa'awösa Santo Luka si tesöndra ba oya kota ba Eropa ba ginötö ngahönö ndröfia, töra-töra Flanders ma "Accademia di San Luca" ba Roma — nifasindro ba oya kota ba Eropa götö ngaotu ndröfia si-16 — sangowuloi ba sobelegö ndra seniman samazökhi gambara. No to'ölö sibai tradisi sanguma'ö wa igambaraini ikon Maria ba Yesu Luka ba Gereja Ortodoks Timur. La'o'ö göi tradisi andre ira niha Keriso Santo Tomas ba India sanguma'ö wa ikon Theotokos si so khöra no ni'ohe Santo Tomas ba India.{{efn|name=Hosten}}
Isura A.I. Uspensky wa ikon niŵaö nifazökhi Luka sanura injil no molo'ö amuata Byzantin ba awena to'ölö laŵaö ba ngaotu ndröfia si 5 irugi 6.<ref>[https://azbyka.ru/otechnik/Aleksandr_Uspenskij/o-hudozhestvennoj-dejatelnosti-evangelista-luki/ Александр Иванович Успенский. О художественной деятельности евангелиста Луки : I, II. Ев. Лука как иконописец. Ев. Лука как резчик : Реф., чит. 8 нояб. 1900 г. в заседании Церк.-археол. отд. при Общ. люб. духов. просвещения тов. пред. Отд. А.И. Успенским. - Москва : типо-лит. И. Ефимова, 1901. - 12 с.; 27.]</ref>
== Tanda khönia ("simbol") ==
[[Berkas:Hermen Rode 001.jpg|thumb|upright|Gambara fa'awösa seni Santo Luka ba sambua [[altar]] nifosandrela nifazökhi Hermen Rode, Lübeck, Jerman (1484)]]
Ba seni tradisional simane gambara ba nifotöi mosaik ba gereja-gereja, asese tegambaraini Santo Luka faoma öröbao, sasese so afi. Itaria na i ha simbol öröbao andrö, töra-töra na la'oroma'ö simbol ndra sanura injil si daöfa.{{sfn|Zuffi|2003|p=8}}{{sfn|Audsley|Audsley|1865|p=94}}
== Fanörö-tödö khönia ==
La'owasaini wanörö-tödö khö Luka ba Gerja Ortodoks Timur,<ref>{{Cite web |title= Лука, Апостол |url= http://drevo-info.ru/articles/10326.html |access-date=16 July 2022 |website= Drevo-info |language=ru}}</ref> simane göi fanörö-tödö ndra nifahaö ba sanura injil bö'ö, faoma owasa si ha'uga hari wa'ara. Da'a tou ngaluo gowasa nifalua ero röfi:
* 4 Januari: Sinaksis ndra Nifahaö si-70.<ref>{{Cite web |title=Synaxis of the Seventy Apostles |url=https://www.oca.org/saints/lives/2018/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104055229/https://www.oca.org/saints/lives/2018/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles |archive-date=January 4, 2021 |access-date=2023-04-30 |website=www.oca.org}}</ref>
* 22 April: Owasa Natanaeli nifahaö Yesu, Luka sanura injil, Klemens moroi ba Sardise ma Klemens moroi ba Roma ba Apelles moroi ba Heraklion (so gumbu ba li Yunani sanguma'ö wa Santo Luka no niha bö'ö moroi khö Luka sanura injil).<ref>{{Cite web |title=Apostle and Evangelist Luke of the Seventy |url=https://www.oca.org/saints/lives/2014/04/22/101181-apostle-and-evangelist-luke-of-the-seventy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430135925/https://www.oca.org/saints/lives/2014/04/22/101181-apostle-and-evangelist-luke-of-the-seventy |archive-date=April 30, 2023 |access-date=2023-04-30 |website=www.oca.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Holy Apostles of the 70 Apelles, Luke (Loukios), and Clement |url=https://www.oca.org/saints/lives/2014/04/22/101182-holy-apostles-of-the-70-apelles-luke-loukios-and-clement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430135545/https://www.oca.org/saints/lives/2014/04/22/101182-holy-apostles-of-the-70-apelles-luke-loukios-and-clement |archive-date=April 30, 2023 |access-date=2023-04-30 |website=www.oca.org}}</ref> Lafalua göi gowasa andre ero 10 September.
* 20 Juni: Famawu'a wöfö mboto ba okhöta Luka Nifahaö, Andrea Nifahaö ba Tomas Nifahaö, Eliseus Sama'ele'ö, Lazarus moroi ba Persia martir nisöndra döfi 960 ba ginötö razo Romanos I Lekapenos (919–44) moroi ba biara Santa Agusta lumalö ba Gereja ndra Nifahaö ba Konstantinopel ba ginötö razo konstantinus VII (a.t. 956–970) nidönia'ö Patriark Polyeuctus moroi ba Konstantinopel (956–70).<ref>{{Cite web |title=June 20, 2023. + Orthodox Calendar |url=https://orthochristian.com/calendar/20230620.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430140249/https://orthochristian.com/calendar/20230620.html |archive-date=April 30, 2023 |access-date=2023-04-30 |website=orthochristian.com}}</ref>
* 10 September: Owasa ndra nifahaö si-70: Natanaeli nifahaö Yesu, Luka sanura injil, Klemens moroi ba Sardise ma Klemens moroi ba Roma ba Apelles moroi ba Heraklion. Owasa andre tefalua göi ero 22 April.
* 18 Oktober: Owasa Luka Nifahaö ba Sanura Injil.<ref>{{Cite web |title=Apostle and Evangelist Luke |url=https://www.oca.org/saints/lives/2022/10/18/102993-apostle-and-evangelist-luke |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123193835/https://www.oca.org/saints/lives/2022/10/18/102993-apostle-and-evangelist-luke |archive-date=November 23, 2022 |access-date=2023-04-30 |website=www.oca.org}}</ref>
Baero da'ö so gowasa bö'ö khö Luka, inötö lafalua ia ba zi lö fagölö ngaluonia ero röfi:
* Sinaksis fefu ndra niha ni'amoni'ö moroi ba Akhaia, si to'ölönia ba luo migu fatua lö alua gowasa Santo Andrea (November 30).<ref>{{Cite web |last=Sanidopoulos |first=John |date=November 28, 2010 |title=Synaxis of the Achaean Saints |url=https://www.johnsanidopoulos.com/2010/11/synaxis-of-achaean-saints.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327193259/https://www.johnsanidopoulos.com/2010/11/synaxis-of-achaean-saints.html |archive-date=March 27, 2023 |access-date=2023-04-30 |website=Orthodox Christianity Then and Now}}</ref>
* Sinaksis ndra niha ni'amoni'ö moroi ba Boeotia, ba luo Sabtu safuria ba mbaŵa si lima.<ref>{{Cite web |last=Sanidopoulos |first=John |date=May 27, 2017 |title=Synaxis of All Saints of Boeotia |url=https://www.johnsanidopoulos.com/2017/05/synaxis-of-all-saints-of-boeotia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207144712/https://www.johnsanidopoulos.com/2017/05/synaxis-of-all-saints-of-boeotia.html |archive-date=February 7, 2023 |access-date=2023-04-30 |website=Orthodox Christianity Then and Now}}</ref>
== Akhökhöla mbotonia ("relik") ==
Ŵalu föfö mboto ba siŵa föfö högö, oi muzawili ba zi fabö'ö nahia, te'oroma'ö tobali föfö mboto Luka sanura injil.<ref>[[Ludovic Lalanne]]. [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Curiositsdestra00lalagoog.pdf&page=138 Curiosités des traditions, des mœurs et des légendes, 1847. / р. 148]</ref><ref>[[Jacques Collin de Plancy|Jacques Albin Simon Collin de Plancy]]. [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Dictionnaire_critique_des_reliques_et_des_images_miraculeuses,_T2.pdf&page=141 Dictionnaire critique des reliques et des images miraculeuses, T. 2. 1827 / р. 131]</ref>
I'öli oi wöfö mboto (li Indonesia ''relik'') andre George moroi ba Serbia]] moroi khö Sultan Murad II (30.000 hua gana'a). Me i'alani Bosnia razo Ottoman, i'amawa relik andrö ndronga razo Serbia khö Republik Venesia ba Italia.{{sfn|Fine|1975|p=331}}
Me ndöfi 1992, i'andrö khö uskup Antonio Mattiazzo moroi ba Padua uskup agung Athena ba aefa da'ö uskup agung Yunani (Metropolitan Ieronymos) ena'ö ifangawuli oi ''relik'' Santo Luka sedöna mu'irö'ö ba nahia heza so lewatö Santo Luka, ba heza lafolakhömi ia irugi ma'ökhö. Börö wangandrö uskup andre, labörögö wamalua fangosili ilmiah ngawalö relik andrö ba Padua. This prompted a scientific investigation of the relics in [[Padua]] mangoguna'ö teknologi modern nifotöi ''carbon-14 dating''. Bua wangosili andrö: relik andrö moroi khö samösa niha moroi ba Suriah simate ba gotalua ndröfi 72 ba 416.{{sfn|Marin|Trolese|2003}}{{sfn|Craig|2001}} Aefa da'ö ifa'ohe'ö sara nosu Santo Luka uksup Padua khö Metropolitan Ieronymos ena'ö tola la'irö'ö ia ba lewatö Santo Luka ba Thebes.<ref name=Tornielli />{{sfn|Wade|2001}}
Da'a oi nahia heza te'irö'ö relik Santo Luka:
* Botonia, ba Biara Santa Giustina ba Padua, [[Italia]]
* Högönia, ba Katedral Santo Vitus ba Prague, [[Ceko]]
* Sara nosunia, ba lewatönia ba Thebes, [[Yunani]]
{{blockquote|Ma'owuloi göi wöfö moroi ba [[Suriah]] ba ba [[Yunani]]. Me lafaedogö ngawalö wöfö mboto andre faoma wöfö moroi ba Anatolia nitötöi bakha ba ngawalö zura, matenaŵa zöndra sanguma'ö wa boto andre boto niha Yunani, bahiza boto niha Suriah ia. Heŵa'ae simanö arakhagö lö tola wa tohare niha andre moroi ba Turki iada'a, abölö tola wa tohare ia moroi ba Suriah. I'oroma'ö bua wangosili faoma DNA wa boto andrö moroi ba Suriah, ba fangalinia ba Konstantinopel.<ref name="Vernesi Benedetto Caramelli Secchieri 2001 p.">{{cite journal | last1=Vernesi | first1=Cristiano | last2=Benedetto | first2=Giulietta Di | last3= Caramelli | first3=David | last4= Secchieri | first4=Erica | last5= Simoni | first5=Lucia | last6=Katti | first6=Emile | last7=Malaspina | first7=Patrizia | last8=Novelletto | first8=Andrea | last9=Marin | first9= Vito Terribile Wiel | last10= Barbujani | first10=Guido | title=Genetic characterization of the body attributed to the evangelist Luke | journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=98 | issue=23 | date= 6 November 2001 | pages= 13460–63 | pmid=11606723 | doi= 10.1073/pnas.211540498 | pmc= 60893 | bibcode=2001PNAS...9813460V | doi-access=free}}</ref>|Famöfö'ö mbua wangosili DNA wöfö mboto niŵaö niha boto Luka sanura injil}}
== Galeri ==
<gallery widths="154px" heights="200px" perrow="4" caption="Luka Sanura Injil">
Luke_writing.jpg
142082810-612x612.jpg
Luke_the_Evangelist.jpg
Saint_luke.jpg
Nuremberg_chronicles_f_108r_1.png
Icon of the blessed Virgin Mary by Luke the Evangelist.jpg
</gallery>
== Faigi göi ==
* [[Mataio]]
* [[Sura Mataio]]
* [[Mareko]]
* [[Sura Mareko]]
* [[Luka]]
* [[Sura Luka]]
* [[Yohane]]
* [[Injil Yohane]]
* [[Sura Yohane]]
== Famotokhi ==
{{notelist|refs=
{{efn|name=martyred?|{{harvnb|Aherne|1910}} notes that it is controversial whether he actually died a martyr's death}}
{{efn|name=Hackett|Luke, was born in [[Antioch]], by profession was a physician.{{Harvnb|Hackett|1858|p=12}} He had become a disciple of the apostle Paul and later followed Paul until his [Paul's] martyrdom. He died at the age of 84 years.{{Harvnb|Hackett|1858|p=335}} }}
{{efn|name=Bacci|The basic study on the legends concerning Saint Luke as a painter is {{harvnb|Bacci|1998}} }}
{{efn|name=Hosten| Father '''H. Hosten''' in his book ''Antiquities'' notes the following "The picture at the mount is one of the oldest, and, therefore, one of the most venerable Christian paintings to be had in India. Other traditions hold that St. Luke painted two icons which currently are in Greece: the "Theotokos Mega Spileotissa" (Our Lady of the Great Cave, where supposedly Saint Luke lived for a period of time in asceticism) and the "Panagia Soumela", and "Panagia Kykkou" which are in Cyprus."}}
{{efn|name=CraigEhrman2006|Historians can only establish what probably happened in the past, and by definition a miracle is the least probable occurrence. And so, by the very nature of the canons of historical research, we can't claim historically that a miracle probably happened. By definition, it probably didn't. And history can only establish what probably did.{{Harvnb|Craig|Ehrman|2006}} }}
{{efn|name=McGrew's conclusion|McGrew's conclusion: historians work with [[methodological naturalism]], which precludes them from establishing miracles as objective historical facts;{{Harvnb |Flew| 1966|p= 146}} cf. {{Harvnb |Bradley |1874|p= 44}}.}}
}}
== Basoŵa ==
{{refbegin|2|indent=yes}}
*{{cite CE1913|wstitle=Gospel of Saint Luke|volume=9|last=Aherne|first= Cornelius}}
*{{Cite book |last1=Audsley |first1= William |chapter-url= https://books.google.com/books?id=GN5UAAAAcAAJ&pg=PA94 |title=Handbook of Christian Symbolism |last2= Audsley |first2= George Ashdown |publisher=Day & Son |year=1865 |chapter= VI. Symbols and emblems of the Evangelists and the Apostles}}
* {{Cite book |last=Bacci |first= Michele |title=Il pennello dell'Evangelista. Storia delle immagini sacre attribuite a san Luca |date=1998 |publisher=Gisem-Ets |location=Pisa |language=it}}
*{{cite EB1911|first=James Vernon |last=Bartlet|volume=17|wstitle= Luke}}
*{{Cite book |last=Bauckham |first= Richard |url= https://books.google.com/books?id=qYfMDgAAQBAJ&pg=PA117 |title= Jesus and the Eyewitnesses: The Gospels as Eyewitness Testimony |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2017 |isbn= 978-1-4674-4680-8}}
*{{Cite book |last=Blaiklock |first= E. M. |url= https://books.google.com/books?id=YgSNvwEACAAJ |title=The Archaeology of the New Testament |publisher= Zondervan |year=1970}}
* {{Cite book |last=Boring |first=M. Eugene |url= https://books.google.com/books?id=leFrgkyEtusC&pg=PA556 |title=An Introduction to the New Testament: History, Literature, Theology |publisher=Westminster John Knox Press |year=2012 |isbn= 978-0-66425592-3}}
*{{Cite book |last=Bradley |first= Francis Herbert |url= https://books.google.com/books?id=zDdPAQAAMAAJ&pg=PA44 |title=The Presuppositions of Critical History |publisher=J. Parker |year=1874 |isbn= 978-0-598-72059-7}}
*{{Cite book |last=Brown |first= Raymond Edward |url= https://books.google.com/books?id=gk_uAAAAMAAJ |title=An Introduction to the New Testament |publisher= Doubleday |year=1997 |isbn= 978-0-385-24767-2 |author-link= Raymond E. Brown}}
*{{Cite book |last=Butler |first= Alban |url= https://archive.org/details/butlerslivesofsa00butl/page/342 |title=Butler's Lives of the Saints |date=1991 |publisher=HarperColllins Publishers |isbn=978-0-06-069299-5 |editor-last=Walsh |editor-first= Michael |location=New York |author-link= Alban Butler}}
*{{Cite news |last=Craig |first=Olga |date=21 October 2001 |title=DNA test pinpoints St Luke the apostle's remains to Padua |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |url= https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/1360095/DNA-test-pinpoints-St-Luke-the-apostles-remains-to-Padua.html |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/1360095/DNA-test-pinpoints-St-Luke-the-apostles-remains-to-Padua.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status= live}}{{cbignore}}
*{{Citation |last1=Craig |first1= William Lane |title=Is There Historical Evidence for the Resurrection of Jesus? : A debate held at College of the Holy Cross, Worcester, Massachusetts |date=28 March 2006 |url= http://www.bringyou.to:80/apologetics/p96.htm |archive-url= https://web.archive.org/web/20100810074856/http://www.bringyou.to:80/apologetics/p96.htm |access-date= 10 August 2010 |archive-date=10 August 2010 |last2= Ehrman |first2=Bart D.}}
*{{Cite book |last=Ehrman |first= Bart D. |url= https://books.google.com/books?id=kF8RAQAAIAAJ |title=The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings |publisher=University Press |year= 2000 |isbn=978-0-19-512639-6 |location=Oxford |author-link=Bart D. Ehrman}}
*{{Cite book |last=Ehrman |first= Bart D. |url= https://books.google.com/books?id=vbLK6kn5T-EC&pg=PA110 |title=Truth and Fiction in The Da Vinci Code: A Historian Reveals What We Really Know about Jesus, Mary Magdalene, and Constantine |publisher= University Press |year=2004 |isbn= 978-0-19-534616-9 |location=Oxford |author-link=Bart D. Ehrman}}
*{{Cite book |last=Ehrman |first = Bart D. |url= https://books.google.com/books?id=URdACxKubDIC&pg=PA235 |title=Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew |publisher=University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-518249-1 |location=Oxford |author-link=Bart D. Ehrman}}
*{{Cite book |last=Ehrman |first= Bart D. |url= https://books.google.com/books?id=oBuJMhJlTYwC&pg=PA143 |title=The Lost Gospel of Judas Iscariot: A New Look at Betrayer and Betrayed |publisher=University Press |year= 2006 |isbn=978-0-19-971104-8 |location=Oxford |author-link=Bart D. Ehrman}}
*{{Cite book |last=Fine |first=John van Antwerp |url= https://books.google.com/books?id=8sDYAAAAMAAJ&pg=PA331 |title=The Bosnian Church: A New Interpretation : a Study of the Bosnian Church and Its Place in State and Society from the 13th to the 15th Centuries |publisher=East European quarterly |year=1975 |isbn= 978-0-914710-03-5}}
*{{Cite book |last=Flew |first= Antony |url= https://books.google.com/books?id=JcV9AAAAMAAJ |title=God & Philosophy |publisher=Hutchinson |year=1966 |location=London}}
*{{cite CE1913|wstitle=Epistle to the Hebrews|first=Leopold |last= Fonck|volume=7}}
*{{Cite book |last=Hackett |first= Horatio Balch |title=A Commentary on the Original Text of the Acts of the Apostles |url=https://archive.org/details/acommentaryonor00hackgoog |date=1858 |publisher=Gould and Lincoln; Sheldon, Blakeman & Co. |author-link= Horatio Balch Hackett}}
*{{Cite book |last=Harris |first= Stephen L. |url= https://books.google.com/books?id=TGJKeHOmGhwC |title=Understanding the Bible: a reader's guide and reference |publisher=Mayfield |year= 1980 |isbn=978-0-87484-472-6}}
*{{Cite book |last=Heard |first= Richard |url= https://books.google.com/books?id=oQwXAAAAIAAJ |title=An Introduction to the New Testament |publisher=A. & C. Black |year=1950 |chapter= 13: The Acts of the Apostles |archive-url= https://web.archive.org/web/20100412184041/http://www.religion-online.org/showchapter.asp?title=531&C=557 |archive-date=12 April 2010 |chapter-url= http://www.religion-online.org/showchapter.asp?title=531&C=557}}
*{{Cite book |last=Koet |first=Bart J. |url= https://books.google.com/books?id=liFVAAAAYAAJ |title=Five Studies on Interpretation of Scripture in Luke-Acts |publisher=University Press |year=1989 |isbn= 978-90-6186-330-4 |location= Leuven}}
*{{Cite book |last=Koet |first=Bart J. |url= https://books.google.com/books?id=K9_QsLPsKYMC |title=Dreams and Scripture in Luke-Acts: Collected Essays |publisher=Peeters |year=2006 |isbn=978-90-429-1750-7}}
*{{Cite book |last=Grant |first= Robert McQueen |url= https://books.google.com/books?id=2VQJAQAAIAAJ |title=A Historical Introduction to the New Testament |publisher=Harper & Row |year=1963 |chapter= 10: The Gospel of Luke and the Book of Acts |isbn=9780006427063 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100621102923/http://religion-online.org/showchapter.asp?title=1116&C=1230 |archive-date=21 June 2010 |chapter-url= http://religion-online.org/showchapter.asp?title=1116&C=1230}}
*{{Cite journal |last=Grigg |first= Robert |date=1987 |title=Byzantine Credulity as an Impediment to Antiquarianism |journal=[[Gesta (journal)|Gesta]] |volume=26 |issue= 1 |pages=3–9 |doi=10.2307/767073 |jstor=767073|s2cid=191950669 }}
*{{Cite book |last=Hemer |first= Colin J. |url=https://books.google.com/books?id=xPspGyJSteUC |title=The Book of Acts in the Setting of Hellenistic History |publisher=Mohr |year=1989 |isbn=978-3-16-145451-6}}
*{{Cite book |last=Johnson |first= Luke Timothy |url= https://books.google.com/books?id=eum1ijxbr6kC&pg=PA474 |title=The Gospel of Luke |publisher=Liturgical Press |year=1991 |isbn= 978-0-8146-5805-5 |series=Sacra Pagina}}
*{{Cite book |title=San Luca evangelista testimone della fede che unisce. Atti del Congresso internazionale, Padova, 16–21 ottobre 2000 |date=2003 |publisher= Istituto per la storia ecclesiastica Padovana |editor-last=Marin |editor-first=V.T.W. |volume=I–III |location=Padua |editor-last2=Trolese |editor-first2=F.G.B |language=it}} Documenting an international congress in Padua in 2000 on the topic of Luke the evangelist, including his relics.
*{{cite web |last=McCall |first= Thomas S. |date=March 1996 |title= Was Luke a Gentile? |url= https://www.levitt.com/essays/luke |access-date=19 October 2020 |website= Levitt Letter}}
*{{Citation |last=McGrew |first= Timothy |title=Miracles |url= https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/miracles/ |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |year= 2019 |editor-first =Edward N. | editor-last = Zalta |edition=Spring}}
*{{Cite book |chapter-url= https://archive.org/stream/patrologicursus11migngoog#page/n441/mode/2up | series =Patrologia Graeca |date=1901 |editor-last=Migne |editor-first=J.P. |location=Paris | title = Ecclesiasticae Historiae Nicephori Callisti | volume = II | chapter = XLIII}} (In Greek and Latin parallel)
*{{Cite book |last=Milligan |first= George |url= https://books.google.com/books?id=x5lLAwAAQBAJ&pg=PA149 |title=The New Testament Documents: Their Origin and Early History |publisher=Wipf & Stock |year=2006 |isbn= 978-1-59752-641-8 |orig-year=1913}}
*{{Cite book |last=Mornin |first= Edward |url= https://books.google.com/books?id=TDwbvgAACAAJ |title=Saints: A Visual Guide |publisher=Frances Lincoln |year=2006 |isbn=978-0-7112-2606-7}}
*{{Cite book |last=Nickle |first= Keith Fullerton |url= https://books.google.com/books?id=5SSytjasmAgC&pg=PA43 |title=The Synoptic Gospels: An Introduction |publisher=Westminster John Knox Press |year=2001 |isbn= 978-0-664-22349-6}}
*{{Cite book |last=Powell |first= Mark Allan |url= https://books.google.com/books?id=9jRu8_-GlKMC&pg=PA6 |title=What are They Saying about Luke? |publisher= Paulist Press |year=1989 |isbn= 978-0-8091-3111-2}}
*{{Cite book |last=Ramsay |first=Sir William Mitchell |url= https://archive.org/details/cu31924029303760/page/n237/mode/2up |title=The Bearing of Recent Discovery on the Trustworthiness of the New Testament |publisher=Hodder and Stoughton |year=1915 |author-link= William Mitchell Ramsay}}
*{{Cite book |last=Sanders |first=E. P. |title=The Historical Figure of Jesus |url=https://archive.org/details/historicalfigure0000sand_v5c9 |date=1995 |publisher= Penguin}}
*{{Cite book |last1=Senior |first1= Donald |url= https://books.google.com/books?id=VrmW1eXBILgC&pg=PA328 |title= Invitation to the Gospels |last2= Achtemeier |first2=Paul J. |last3= Karris |first3=Robert J. |publisher= Paulist Press |year=2002 |isbn= 978-0-8091-4072-5}}
*{{Citation |title=New Outlook |date= 1935 |volume=165 |editor-last=Smith |editor-first= Alfred Emanuel |publisher=Outlook Pub. Co.}}
*{{Cite book |last=Strelan |first= Rick |url= https://books.google.com/books?id=AeTdi13weAoC&pg=PA102 |title=Luke the Priest: The Authority of the Author of the Third Gospel |publisher= Ashgate |year=2013 |isbn= 978-1-4094-7788-4}}
*{{Cite book |last=von Harnack |first= Adolf |title=Luke the Physician: The Author of the Third Gospel |date=1907 |publisher= Williams & Norgate; [[G.P. Putnam's Sons]] |series=New Testament Studies | volume = I}}
*{{Cite news |last=Wade |first = Nicholas |date=16 October 2001 |title= Body of St. Luke Gains Credibility |work=[[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2001/10/16/world/body-of-st-luke-gains-credibility.html}}
*{{Cite book |last=Zuffi |first= Stefano |chapter-url= https://books.google.com/books?id=tL3YeduAk8gC&pg=PA8 |title=Gospel Figures in Art |publisher=Getty Publications |year= 2003 |isbn= 978-0-89236-727-6 |chapter=The Evangelists and their symbols}}
{{refend}}
== Basoŵa onönöta ==
{{refbegin}}
* [[I. Howard Marshall]]. ''Luke: Historian and Theologian''. Downers Grove, [[Illinois|IL]]: InterVarsity Press.
* [[F. F. Bruce]], ''[http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/speeches_bruce.pdf The Speeches in the Acts of the Apostles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531103401/http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/speeches_bruce.pdf |date=31 May 2012 }}.'' London: The Tyndale Press, 1942.
* Helmut Koester. ''Ancient Christian Gospels''. Harrisburg, [[Pennsylvania|PA]]: Trinity Press International, 1999.
* Burton L. Mack. ''Who Wrote the New Testament?: The Making of the Christian Myth''. San Francisco, [[California|CA]]: HarperCollins, 1996.
* J. Wenham, "The Identification of Luke", ''[[Evangelical Quarterly]]'' 63 (1991), 3–44
{{refend}}
== Khai-khai baero ==
{{Commons category|Luke the Evangelist}}
* [http://www.allaboutthejourney.org/saint-luke.htm Biblical Interpretation of Texts of Saint Luke]
* [http://www.earlychristianwritings.com/luke.html Early Christian Writings: ''Gospel of Luke'' e-texts, introductions]
* [http://www.pnas.org/cgi/content/full/211540498v1?maxtoshow National Academy of Sciences on Luke the Evangelist]
* [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=76 Patron Saint Luke]
* [https://web.archive.org/web/20070311192236/http://www.glaubenswege.ch/Evangelist_Lukas.html Photo of the grave of Luke in Padua (in German)]
* [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A05E6D61E3FF935A25753C1A9679C8B63 DNA testing of the Saint Luke corpse]
* [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=76, Catholic Online]
== Umbu ==
{{Reflist|refs=
<ref name=catholicsaints.info>{{cite web|url=http://catholicsaints.info/saint-luke-the-evangelist/|title=Saint Luke the Evangelist | work = Catholic saints |date=27 December 2008}}</ref>
<ref name=catholicnewsagency.com>{{cite web|url=https://www.catholicnewsagency.com/saint/st-luke-the-evangelist-23|title=St. Luke The Evangelist|website=Catholic News Agency|access-date=16 October 2018|archive-date=16 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016203317/https://www.catholicnewsagency.com/saint/st-luke-the-evangelist-23|dead-url=yes}}</ref>
<ref name=ugent.be>{{cite web|title= Evangelist Lucas|url= https://lib.ugent.be/viewer/archive.ugent.be:E1FF1A70-D142-11E7-9D8C-0D306EE4309A#?c=&m=&s=&cv=&xywh=-1680,0,5842,2450|access-date= 2 October 2020|publisher= Ghent University Library|archive-date= 8 October 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201008003123/https://lib.ugent.be/viewer/archive.ugent.be:E1FF1A70-D142-11E7-9D8C-0D306EE4309A#?c=&m=&s=&cv=&xywh=-1680,0,5842,2450|dead-url= yes}}</ref>
<ref name=Tornielli>{{cite web|url= http://www.traces-cl.com/archive/2000/novembre/luca.htm|title=The Beloved Physician|last= Tornielli |first=Andrea|archive-url=https://web.archive.org/web/20090607075349/http://www.traces-cl.com/archive/2000/novembre/luca.htm|archive-date=7 June 2009|url-status=dead}}</ref>
<ref name=Landau>{{cite web|title= Was Luke a Historian?|url= https://www.bibleodyssey.org/en/passages/related-articles/was-luke-a-historian|access-date= 15 July 2020|website= Bible odyssey|first= Brent|last= Landau|date= n.d.|archive-date= 15 July 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200715232043/https://www.bibleodyssey.org/en/passages/related-articles/was-luke-a-historian|dead-url= yes}}</ref>
}}
{{Authority control}}
[[Kategori:Luka]]
[[Kategori:Sura Luka]]
[[Kategori:Niha ni'amoni'ö]]
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:Turia Somuso Dödö]]
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
[[Kategori:Nifahaö Yesu]]
[[Kategori:Biografi]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
dlgvibon95g257knve97y97nas1330m
Yohane
0
4125
28584
28332
2026-09-30T10:34:10Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28584
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox santo
|honorific_prefix = [[Santo]]
|name = Yohane Sama'anö Injil
|birth_date = ba gotalua a.t döfi 6-9
|death_date = a.t. 100<ref name=Theophylact>{{Citation|author=Saint [[Sophronius of Jerusalem]]|orig-year=c. 600|year=2007|title=The Explanation of the Holy Gospel According to John|chapter=The Life of the Evangelist John|publisher=Chrysostom Press|publication-place=[[House Springs, Missouri]], United States|isbn=978-1-889814-09-4|pages=2–3}}</ref>
|feast_day = 27 Desember (Niha Keriso Barat); 8 Mei ba 26 September (Gereja Ortodoks Timur)
|venerated_in = [[Gereja Katolik]]<br>[[Gereja Katolik Timur]]<br>[[Gereja Ortodoks Timur]]<br>Fa'awösa [[Gereja Anglikan]]<br>[[Gereja Lutheran]]
|image = Berkas:Saint John in the stained glass of the church of St Mary and St Lambert (Stonham Aspal, Suffolk - 12-02-2009).jpg
|imagesize =
|caption = Gambara Yohane Sanura Injil ba zandrela gereja paroki SS Mary and Lambert, Stonham Aspal, Suffolk, Inggris
|titles = Sanura Injil, Nifahaö, Teologo
|attributes = Moyo, Mako (Piala), Gölu-Gölu Zura
|patronage =
|major_works = Turia Somuso Dödö nisura Yohane<br>Sura Yohane<br>Fama'ele'ö
}}
'''Yohane''' ([[li Yunani]] Ἰωάννης; [[li Aramaia]] ܝܘܚܢܢ; [[li Ge'ez]] ዮሐንስ; [[li Arab]] يوحنا الإنجيلي; [[li Latin]] Ioannes; [[li Ibrani]] יוחנן; [[li Koptik]] ⲓⲱⲁⲛⲛⲏⲥ ma ⲓⲱ̅ⲁ) ma '''Yohane Sanura Injil''' ba asese göi latötöi ia '''Santo Yohane''' no samösa niha sanura sura Yohane molo'ö ndra tua Gereja meföna ([[tradisi]]). Bakha ba tradisi laŵaö niha Keriso wa Yohane andrö no fagölö ira Yohane nifahaö Yesu, Yohane moroi ba Patmos ba Yohane Satua Niha Samati,<ref name="Harris" /> heŵa'ae no latenaŵa da'a arakhagö fefu gere Zura Ni'amoni'ö modern.<ref name="Ehrman" />
== Haniha ia ==
[[Berkas:Johannes (evangelist).jpg|jmpl|274x274px|Gambara niraka Yohane Sama'anö Injil. Te'irö'ö ia ba Ghent University Library.<ref>{{Cite web|title=Evangelist Johannes|url=https://lib.ugent.be/viewer/archive.ugent.be:E3E2CDAA-D142-11E7-9D8C-0D306EE4309A#?c=&m=&s=&cv=&xywh=-1300,-136,5055,2713|access-date=2 October 2020|website=lib.ugent.be}}</ref>]]
I'ombakha'ö khöda Injil Yohane wa so samösa "nifahaö ni'omasi'ö Yesu" si lö mutötöi töi, si no "mamaduhu'ö ba manura" turia injil.<ref name = "TM1998 2">Theissen, Gerd and Annette Merz. The historical Jesus: a comprehensive guide. Fortress Press. 1998. translated from German (1996 edition). Chapter 2. Christian sources about Jesus.</ref> Hulö na sanura injil andre, i'odödögö wamini'ö haniha sibai döi zanura ya'ia. Na tafaedogö zi tölu injil ''sinoptik''<ref>Lafotöi sinoptik zi tölu injil Mataio, Mareko ba Luka, börö oya nösinia si fakhili-khili, irege na lafasinga ira fefu (li Indonesia ''sinopsis'') tola oroma wa no fagölö ma fakhili nösinia.</ref> ba na ta'angeragö wa töi zanura ya'ia Fetero awö na tatörö tödö wa Yakobo no tobali ''martir''<ref>''Martir'' no töi sasese la'oguna'ö bakha ba tradisi gereja, me i'otarai mböröta lö aetu so niha Keriso nibunu börö wamatira khö Keriso. Itutunö Halöŵö Zinenge hewisa me tobali martir Stefanus.</ref> me ndröfi 44,<ref>HalZin 12:2</ref> arakhagö gofu heza faduhu dödö niha wa sanura andrö no Yohane nifahaö Yesu (heŵa'ae so zanguma'ö wa ha ibe'e hulö ya'ia zanura).<ref name = "TM1998">Theissen, Gerd and Annette Merz. The historical Jesus: a comprehensive guide. Fortress Press. 1998. translated from German (1996 edition)</ref>
Iŵaö tradisi niha Keriso wa Yohane Sanura Injil andrö no Yohane nifahaö Yesu samösa. Baero Wetero ba Yakobo, Yohane no samösa moroi ba gotalua zi datölu börö zanuhe gereja ba Yerusalema aefa wa'amate Yesu.<ref name="Harris John">[[Stephen L Harris|Harris, Stephen L.]], ''Understanding the Bible''. Palo Alto: Mayfield. 1985. "John" p. 302-310</ref> No samösa ia moroi ba gotalua nifahaö si felendrua. Molo'ö tradisi ya'ia nifahaö fondrege awuyu ndröfi ba safuria mate moroi ba gotaluara fefu. Laŵaö wa alaŵa sibai ndröfinia ba mate ia me irugi inötö khönia ba Nefeso aefa ndröfi 98, götö wamatörö kaisaro Traian. Börö da'ö moroi ba gotalua ndra nifahaö, ha Yohane zi lö mate tobali ''martir''.
Laŵaö wa a.t. döfi 95 latibo'ö ia ba hulo Patmos, heza isura Zura [[Fama'ele'ö|Wama'ele'ö]]. Ba hiza so ösa zanguma'ö wa sanura Sura Wama'ele'ö no samösa niha bö'ö sotöi Yohane Satua Niha Samati ma zui niha bö'ö si lö ta'ila töi.<ref>{{cite book |title=In Encyclopaedia Britannica, Britannica concise encyclopedia |date=2017 |publisher=Britannica Digital Learning |location=Chicago IL}}</ref> Iforege Bauckham wanguma'ö wa khö ndra niha Keriso si föföna no fagölö ira Yohane Sanura Injil andrö ba Yohane Satua Niha Samati.<ref name="Bauckham2007">Bauckham, Richard (2007)) ''[https://books.google.com/books?id=QQzjDM_L7-oC The Testimony of the Beloved Disciple]''.</ref>
== Sanura ngawalö zura Yohane ==
No fabago zöndra ndra ere Zura Ni'amoni'ö i'otarai ngaotu ndröfia si-2 ba zanadrösa ba haniha zanura oi ngawalö zura Yohane (Injil Yohane, tölu zura Yohane ba sura Wama'ele'ö).<ref>F. L. Cross, ''The Oxford Dictionary of the Christian Church'', (New York: [[Oxford University Press]], 1997), 45</ref> Tuho nifadönira ya'ia haniha zanura oi sura andrö ba hezo zura nisura Yohane ni'ilada.
Iböbögö tradisi Ortodoks Timur zanura fefu zura Yohane khö Yohane nifahaö Yesu.<ref name=Harris>Stephen L Harris, ''Understanding the Bible,'' (Palo Alto: Mayfield, 1985), 355</ref>
Ba ngaotu ndröfia si-6 iŵaö ''Decretum Gelasianum'' wa sanura [[Sura Yohane II]] ba [[Sura Yohane III]] no samösa niha bö'ö sotöi "Yohane, samösa ere" (faigi göi Yohane Satua Niha Samati).<ref>Since the 18th century, the Decretum Gelasianum has been associated with the [[Council of Rome]] (382), although historians dispute the connection.</ref> Ira ere sejarah simane H.P.V. Nunn,<ref>{{cite book|last=Nunn|first=Rev Henry Preston Vaughan (H.P.V.)|title=The Fourth Gospel: An Outline of the Problem and Evidence|url=https://biblicalstudies.org.uk/article_4thgospel_nunn.html|date= 1 January 1946|publisher=London The Tyndale Press|asin=B002NRY6G2|pages=10–13, 14–18, 19, 21–35, 37–39}}</ref> ba ere sejarah si tenga niha Keriso simane Reza Aslan,<ref>{{cite book|last=Aslan|first=Reza |title=ZEALOT: The Life and Times of Jesus of Nazareth|url=https://archive.org/details/zealotlifetimeso00reza|date= 16 July 2013|publisher=Random House; Illustrated Edition, NY Times Press|isbn=978-2523470201|page=XX}}</ref> ba Bart Ehrman,<ref>{{cite book|last=Ehrman|first=Bart|title=Jesus: Apocalyptic Prophet of the Millenium|url=http://www.bartdehrman.com/jesus-apocalyptic-prophet-of-the-new-millennium/|date=May 2001|publisher=Oxford University Press Press|isbn=978-0195124743|pages=41–44, 90–93|access-date=2023-08-20|archive-date=2021-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204045247/https://www.bartdehrman.com/jesus-apocalyptic-prophet-of-the-new-millennium/|dead-url=yes}}</ref> lö latema wa Yohane nifahaö Yesu zanura oi zura Yohane, lö na'i sambua ba gotalua zura andrö.
Faduhu dödö arakhagö fefu gere zura Ni'amoni'ö modern wa lö sambua zura Yohane nisura Yohane nifahaö Yesu.,<ref name="Fourth Gospel 1985 p. 355">"Although ancient traditions attributed to the Apostle John the Fourth Gospel, the Book of Revelation, and the three Epistles of John, modern scholars believe that he wrote none of them." [[Stephen L Harris|Harris, Stephen L.]], ''Understanding the Bible'' (Palo Alto: Mayfield, 1985) p. 355</ref><ref name="Kelly2012">{{cite book|last=Kelly|first=Joseph F.|title=History and Heresy: How Historical Forces Can Create Doctrinal Conflicts|url=https://books.google.com/books?id=923-w0Knq-AC&pg=PA115|date=1 October 2012|publisher=Liturgical Press|isbn=978-0-8146-5999-1|page=115}}</ref> heŵa'ae so ösa ira simane J.A.T. Robinson, F.F. Bruce, Leon Morris ba Martin Hengel,<ref>{{cite book |last=Hengel |first=Martin |title=Four Gospels and the One Gospel of Jesus Christ, 1st edition |url=https://archive.org/details/fourgospelsonego0000heng |page=[https://archive.org/details/fourgospelsonego0000heng/page/40 40] |isbn=978-1-56338-300-7 |publisher=Trinity Press International |year=2000}}</ref> sanguma'ö wa silö'ö-lö'önia sambua ba gotalua zura Yohane, töra-töra Injil Yohane, no nisura Yohane nifahaö Yesu.<ref name="Morris1995">Morris, Leon (1995) ''[https://books.google.com/books?id=II-33dS9esAC&q=Continental+scholars&pg=PA4 The Gospel According to John]'' Volume 4 of The new international commentary on the New Testament, Wm. B. Eerdmans Publishing, {{ISBN|978-0-8028-2504-9}}, pp. 4–5, 24, 35–7. "Continental scholars have ... abandoned the idea that this gospel was written by the apostle John, whereas in Great Britain and America scholarship has been much more open to the idea." Abandonment is due to changing opinion rather "than to any new evidence." "Werner, Colson, and I have been joined, among others, by I. Howard Marshall and J.A.T. Robinson in seeing the evidence as pointing to John the son of Zebedee as the author of this Gospel." The view that John's history is substandard "is becoming increasingly hard to sustain. Many recent writers have shown that there is good reason for regarding this or that story in John as authentic. ... It is difficult to ... regard John as having little concern for history. The fact is John is concerned with historical information. ... John apparently records this kind of information because he believes it to be accurate. ... He has some reliable information and has recorded it carefully. ... The evidence is that where he can be tested John proves to be remarkably accurate."
*Bruce 1981 pp. 52–4, 58. "The evidence ... favor[s] the apostolicity of the gospel. ... John knew the other gospels and ... supplements them. ... The synoptic narrative becomes more intelligible if we follow John." John's style is different so Jesus' "abiding truth might be presented to men and women who were quite unfamiliar with the original setting. ... He does not yield to any temptation to restate Christianity. ... It is the story of events that happened in history. ... John does not divorce the story from its Palestinian context."
*Dodd p. 444. "Revelation is distinctly, and nowhere more clearly than in the Fourth Gospel, a historical revelation. It follows that it is important for the evangelist that what he narrates happened."
*Temple, William. "Readings in St. John's Gospel". MacMillan and Co, 1952. "The synoptists give us something more like the perfect photograph; St. John gives us the more perfect portrait".
*Edwards, R. A. "The Gospel According to St. John" 1954, p 9. One reason he accepts John's authorship is because "the alternative solutions seem far too complicated to be possible in a world where living men met and talked".
*Hunter, A. M. "Interpreting the New Testament" P 86. "After all the conjectures have been heard, the likeliest view is that which identifies the Beloved Disciple with the Apostle John.</ref><ref name="Strobel, Lee 1998">Dr. [[Craig Blomberg]], cited in Lee Strobel ''The Case for Christ'', 1998, Chapter 2.
*Marshall, Howard. "The Illustrated Bible Dictionary", ed J. D. Douglas et al. Leicester 1980. II, p 804
*Robinson, J. A. T. "The Priority of John" P 122
*Cf. Marsh, "John seems to have believed that theology was not something which could be used to read a meaning into events but rather something that was to be discovered in them. His story is what it is because his theology is what it is; but his theology is what it is because the story happened so" (p 580–581).</ref>
Tola manö wa injil Yohane ba si tölu zura Yohane no nisura samösa niha.<ref name=Harris/> Bahiza so ösa ere Zura Ni'amoni'ö sanguma'ö wa sanura zura Yohane fabö'ö moroi ba zanura injil Yohane, heŵa'ae fefu ia te'a'asogö moroi ba sambua komunitas.<ref>Ehrman, pp. 178–9.</ref> Molo'ö tradisi injil Yohane ba sura Yohane tohare moroi ba Nefeso, a.t. 90-100, heŵa'ae so gere Zura Ni'amoni'ö sanguma'ö wa moroi ba Suriah oi zura andrö.<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Raymond E. |author-link=Raymond E. Brown |title=Introduction to the New Testament |year=1997 |publisher=Anchor Bible |page=[https://archive.org/details/introductiontone00brow_0/page/334 334] |location=New York |isbn=0-385-24767-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/introductiontone00brow_0/page/334 }}</ref>
Na manandrösa ba zura Wama'ele'ö, fao dödö arakhagö fefu gere Zura Ni'amoni'ö wa sanura ya'ia no niha bö'ö, ya'ia da'ö Yohane moroi ba Patmos, a.t. döfi 95, ba so ösa wöfö zura andrö soroi ba ndröfia 60 ba ginötö kaisaro [[Nero]].<ref name=Harris/><ref name=Ehrman>{{Cite book|last=Ehrman |first=Bart D.|author-link=Bart D. Ehrman |title=The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings |year=2004 |publisher=Oxford |location=New York |isbn=0-19-515462-2 |page=468 }}</ref>
== Luo wangowasaini ya'ia ==
Luo wanörö-tödö khö Santo Yohane bakha ba [[Gereja Katolik]], fa'awösa [[Gereja Anglikan|Anglikan]] ba ba [[Gereja Lutheran]], te'owasaini ero 27 Desember, ngaluo si tölu ba ginötö Natal.<ref name="Dame2006">{{cite book|last=Frandsen|first=Mary E. |title=Crossing Confessional Boundaries : The Patronage of Italian Sacred Music in Seventeenth-Century Dresden|url=https://archive.org/details/crossingconfessi00fran_0|url-access=registration|date=4 April 2006|publisher=Oxford University Press|language=en |isbn=9780195346367|page=[https://archive.org/details/crossingconfessi00fran_0/page/161 161]|quote=On the Feast of St. John the Evangelist (the third day of Christmas) in 1665, for example, peranda presented two concertos in the morning service, his ''O Jesu mi dulcissime'' and ''Verbum caro factum est'', and presented his ''Jesus dulcis'', ''Jesu pie'' and ''Atendite fideles'' at Vespers.}}</ref> Bakha ba kalender Trentine (ni'oguna'ö i'otarai me ifakhoi ia Paus Pius V ba ndröfi 1568) tetohugö wangowasaini ya'ia irugi 3 Januari (samigu wa'ara ma latötöi ia bakha ba liturgi Latin ''Octave''). Ibatogö wamalua Octave andre Paus Pius XII ba ndröfi 1955.<ref>General Roman Calendar of Pope Pius XII</ref> Afusi no la'a-la'a liturgi wanörö-tödö Santo Yohane bakha ba tradisi.
La'owasaini göi luo andre ira nifotöi fa'awösa Freemasons i'otarai ngahönö ndröfia si-18, ba ngaluo da'ö göi tefa'olo Presiden ba ya'ira nifotöi Grand Masters si bohou ndra freemasons.<ref>{{Cite web|url=https://www.masonrytoday.com/index.php?new_month=12&new_day=27&new_year=2015|title=Today in Masonic History - Feast of St. John the Evangelist|website=www.masonrytoday.com|access-date=28 December 2019}}</ref>
== Yohane bakha ba ngawalö gambara ==
Bakha ba tradisi to'ölö la'oroma'ö Yohane ba zi dua ngawalö: ma samösa niha satua si so gambi safusi, ma zui samösa nono matua si lö gambi.<ref name=HallJerousek>Umbu:
*James Hall, ''Dictionary of Subjects and Symbols in Art,'' (New York: Harper & Row, 1979), 129, 174-75.
*Carolyn S. Jerousek, "Christ and St. John the Evangelist as a Model of Medieval Mysticism," ''Cleveland Studies in the History of Art,'' Vol. 6 (2001), 16.
</ref><ref name=BritannicaOnline>{{cite encyclopedia |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]] |title=Saint John the Apostle |url=https://www.britannica.com/biography/Saint-John-the-Apostle |access-date=4 August 2017 |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |location=Chicago, Illinois}}</ref> Bakha ba seni [[Bizantin]] to'ölö la'oroma'ö ia si hulö niha satua andrö, te nihalö moroi ba lala wogambaraini [[Sokrates]].<ref>
Jadranka Prolović, "Socrates and St. John the Apostle: the interchangеable similarity of their portraits" ''Zograf,'' vol. 35 (2011), 9: "It is difficult to locate when and where this iconography of John originated and what the prototype was, yet it is clearly visible that this iconography of John contains all of the main characteristics of well-known antique images of Socrates. This fact leads to the conclusion that Byzantine artists used depictions of Socrates as a model for the portrait of John."</ref> Bakha ba seni Eropa Barat to'ölö lagambaraini ia si hulö ono matua, ba no so gambara simane ba Roma si'otarai ngaotu ndröfia si-4.<ref name="BritannicaOnline" />
Ba gambara, adu ba ba zura nifazökhi ba ginötö nifotöi ''Abad Pertengahan'', asese la'oroma'ö Santo Yohane simane onomatua soroma hulö ira'alawe (li Indonesia ''feminin'') (li Inggris ''androgynous'').<ref>*James Hall, ''Dictionary of Subjects and Symbols in Art,'' (New York: Harper & Row, 1979), 129, 174-75.
*[[Jeffrey F. Hamburger]], ''St. John the Divine: The Deified Evangelist in Medieval Art and Theology.'' (Berkeley: University of California Press, 2002), xxi-xxii; ibidem, 159-160.
*Carolyn S. Jerousek, "Christ and St. John the Evangelist as a Model of Medieval Mysticism," ''Cleveland Studies in the History of Art,'' Vol. 6 (2001), 16.
*Annette Volfing, ''John the Evangelist and Medieval Writing: Imitating the Inimitable.'' (Oxford: Oxford University Press, 2001), 139.
</ref> Laböbögö lala wangoroma'ö simanö ira ere sejarah ba niha sedöna tobali samaigi gambara andrö dania.<ref>*[[Jeffrey F. Hamburger]], ''St. John the Divine: The Deified Evangelist in Medieval Art and Theology.'' (Berkeley: University of California Press, 2002), xxi-xxii.
*Carolyn S. Jerousek, "Christ and St. John the Evangelist as a Model of Medieval Mysticism" ''Cleveland Studies in the History of Art,'' Vol. 6 (2001), 20.
*Sarah McNamer, ''Affective Meditation and the Invention of Medieval Compassion'', (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2010), 142-148.
*Annette Volfing, ''John the Evangelist and Medieval Writing: Imitating the Inimitable.'' (Oxford: Oxford University Press, 2001), 139.
</ref> Duma-dumania gambara sangoroma'ö ya'ia hulö ira'alawe tefazökhi ena'ö abölö ahatö ia ba ndra alawe samaigi gambara andrö.<ref>
* Carolyn S. Jerousek, "Christ and St. John the Evangelist as a Model of Medieval Mysticism" ''Cleveland Studies in the History of Art,'' Vol. 6 (2001), 20.
* Annette Volfing, ''John the Evangelist and Medieval Writing: Imitating the Inimitable.'' (Oxford: Oxford University Press, 2001), 139.
</ref> Ba zimanö, iŵaö Sarah McNamer wa börö status ''androgynous'' Yohane andre, tola tobali ia salahi ''gender'' nomoro tölu, ya'ia da'ö ba gotaluara ndra alawe ba ba ndra matua<ref>
Sarah McNamer, ''Affective Meditation and the Invention of Medieval Compassion'', (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2010), 142.
</ref> ba heza tola la'ila ira samösa niha samati iramatua<ref>
Sarah McNamer, ''Affective Meditation and the Invention of Medieval Compassion'', (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2010), 145.
</ref> somasi molo'ö gamuata wa'alowalangi sangofönai'ö worasoi tödö (li Indonesia ''affective piety''), solo'ö lala wanou'ö fa'auri khö Zokhö (li Inggris ''devotion'') sangofönai'ö wa'alulu dödö (li Indonesia ''emosi''), soya la'o'ö niha ba ginötö ''Abad Pertengahan'', ba si lö faudu ba wa'aonomatua (li Indonesia ''maskulinitas'').<ref>
Sarah McNamer, ''Affective Meditation and the Invention of Medieval Compassion'', (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2010), 142-148.</ref>
Nidunö-dunö (li Indonesia ''legenda'') nisura bakha ba zura "Halöŵö Yohanes" no tobali umbu ngawalö gambara nifazökhi ba "Abad Pertengahan". Moroi khönia tumbu zöndra wa tobali nifahaö Yohane me awuyu-wuyu ia nasa.<ref name="BritannicaOnline" /> Sambua gambara sasese te'oroma'ö fao khö Yohane ya'ia da'ö mako (li Indonesia ''piala''), asese göi oroma möi baero gulö moroi ba mako andrö.<ref name="Hall1979">James Hall, "John the Evangelist," ''Dictionary of Subjects and Symbols in Art,'' rev. ed. (New York: Harper & Row, 1979)</ref> Molo'ö sambua nidunö-dunö bakha ba "Halöŵö Yohane",<ref>J.K. Elliot (ed.), ''A Collection of Apocryphal Christian Literature in an English Translation Based on M.R. James'' (New York: Oxford University Press, 1993/2005), 343-345.</ref> samuza ma'ökhö tetandraigö Yohane wamadu moroi ba mako si no labe bakha langu ba wangoroma'ö wa'abölö wamatinia, ba börö wanolo Zo'aya lö manga khönia langu andrö.<ref name="Hall1979" /><ref>J K Elliott, "Graphic Versions: Did non-biblical stories about Jesus and the saints originate more in art than text?", ''Times Literary Supplement'', 14 December 2018, pp. 15-16, referring to the El Greco painting.</ref> Tola göi lafakhai mako andrö ba Wemanga Safuria ma zui ba wehede Keriso khö Yohane ba Yakobo: "Mibadu sa nösi mako andrö khögu dania."<ref>''Bible'' {{Bibleverse||Matthew|20:23}}</ref><ref name="CathEnc">Fonck, L. (1910). [http://www.newadvent.org/cathen/08492a.htm St. John the Evangelist]. In ''The Catholic Encyclopedia'' (New York: Robert Appleton Company). Retrieved 14 August 2017 from New Advent.</ref> Molo'ö ''Catholic Encyclopedia'' (1910), faduhu dödö niha sangila wa simbol andre awena tebörögö ba ngaotu ndröfia si-13.<ref name="CathEnc" /> So nasa sambua tö nidunö-dunö sanguma'ö wa no irai larino Yohane bakha ba wanikha ba ba zahöli-höli dödö lö tekiko ia.<ref>J K Elliott, "Graphic Versions: Did non-biblical stories about Jesus and the saints originate more in art than text?", ''Times Literary Supplement'', 14 December 2018, pp. 15-16, referring to a thirteenth-century manuscript in Cambridge known as the Trinity College Apocalypse.</ref> Gambara tanöbö'ö sasese mangoroma'ö Yohane ya'ia buku ma gölu-gölu zura, si tobali tandra ngawalö zinurania.<ref name="Hall1979" /> Lagambaraini göi Yohane Sanura Injil faoma moyo, sara ba gotalua ngawalö gomböila nifa'ele'ö khö Hezekieli (1:10) ba si so göi bakha ba mbuku Wama'ele'ö (4:7).<ref name="CathEnc" />
<gallery widths="154px" heights="200px" perrow="4" caption="Yohane Sanura Injil">
Joan_de_Joanes_-_St_John_the_Evangelist_-_WGA12061.jpg|Santo Yohane Sanura Injil nifazökhi Vicente Juan Masip (1507–1579)
Zampieri St John Evangelist.jpg|Santo Yohane Sanura Injil nifazökhi Domenichino (1621–29)
1490 Gleismüller Johannes auf Patmos anagoria.JPG|Santo Yohane Sanura Injil nifazökhi ba hulo Patmos, 1490
Piero di Cosimo (Piero di Lorenzo) - St. John the Evangelist, c. 1500.jpg|Santo Yohane Sanura Injil nifazökhi Piero di Cosimo (1504–6), Honolulu Museum of Art
El Greco, The Vision of Saint John (1608-1614).jpg |Fama'ele'ö khö Santo Yohane nifazökhi El Greco (1608–1614)
Simone Cantarini - São João Batista em Meditação.jpg|Mangandrö Santo Yohane Sanura Injil nifazökhi Simone Cantarini (1612–1648), Bologna, Italia
Sts-john-and-bartholomew-with-donor-dosso-dossi.jpg|Santo Yohane ba Bartolomeus nifazökhi Dosso Dossi
Enniscorthy St. Aidan's Cathedral East Aisle Second Window Evangelist John Detail 2009 09 28.jpg|Sandrela Gereja Katedral St. Aidan, Irlandia
Cano - San Juan.jpg|''Santo Yohane ba Mako si so langu'' nifazökhi Alonzo Cano (1635–1637), Spanyol
GRM Inv. J-3182.jpg|''Santo Yohane ba moyo'' nifazökhi Vladimir Borovikovsky ba Gereja Katedral Kazan, Saint Petersburg, Rusia
KellsFol291vPortJohn.jpg|Sambua potret moroi ba mbuku Book of Kells, a.t. döfi 800
El Greco 034.jpg|''Santo Yohane ba mako'' nifazökhi El Greco
St-johns-seminary-st-john.jpg|Adu ''Yohane Sanura Injil'' ba mbagolö Seminari Santo Yohane (Massachusetts), Boston
De Grey Hours f.26.v St. John the Evangelist.png|Santo Yohane Sanura Injil bakha ba sambua zura moroi ngaotu ndröfi si-14
San Juan Evangelista, por Francisco Pacheco.jpg|''Santo Yohane Sanura Injil'' nifazökhi Francisco Pacheco (1608), Museo del Prado
Prochorus and St John Miniature, 1224.jpg|Prokorus ba Santo Yohane bakha ba injil Xoranasat 1224 (sura moroi ba Armenia)
</gallery>
== Faigi göi ==
* [[Mataio]]
* [[Sura Mataio]]
* [[Mareko]]
* [[Sura Mareko]]
* [[Luka]]
* [[Sura Luka]]
* [[Yohane]]
* [[Injil Yohane]]
* [[Sura Yohane]]
== Khai-khai baero ==
{{Commons category|Saint John the Evangelist}}
* [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/305163/Saint-John-the-Apostle "Saint John the Apostle." ''Encyclopædia Britannica'' Online.]
* [http://www.answers.com/topic/john-saint Answers.com]
* [http://www.christianiconography.info/john.html St. John the Evangelist] at the [http://www.christianiconography.info Christian Iconography] web site
* Caxton's translations of the ''[[Golden Legend]]''{{'}}s two chapters on St. John: [http://www.christianiconography.info/goldenLegend/john.htm Of St. John the Evangelist] and [http://www.christianiconography.info/goldenLegend/johnPortLatin.htm The History of St. John Port Latin]
== Umbu ==
{{Reflist|30em}}
{{Authority control}}
[[Kategori:Yohane]]
[[Kategori:Injil Yohane]]
[[Kategori:Sura Yohane]]
[[Kategori:Niha ni'amoni'ö]]
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:Turia Somuso Dödö]]
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
[[Kategori:Nifahaö Yesu]]
[[Kategori:Biografi]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
cr2smvwornlvqa3jnuxxrtejc24qtum
Tabernakel
0
4187
28580
28372
2026-09-30T10:32:39Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28580
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:Tabernakel in het koor van de Onze-Lieve-Vrouw van Fatimakerk (Gijmel).jpg|mini|Tabernakel si so bakha ba gereja ba Aarschot-Gijmel ([[Belgia]])]]
'''Tabernakel''' (li Latin ''tabernaculum'' eluahania ose-ose) no sambua nahia ba wangirö'ö [[Sakramen Fondrege Ni'amoni'ö]], ya'ia da'ö roti ba agu si no mufahowu'ö tobali boto awö do [[Keriso]], si tosai ero wangowasaini [[misa]] ma [[ekaristi]].<ref>{{cite book |first=William Warde |last=Fowler |author-link=William Warde Fowler |title=The Religious Experience of the Roman People |url=https://archive.org/details/religiousexperie0000fowl_q3a3 |location=London |date=1922 |page=[https://archive.org/details/religiousexperie0000fowl_q3a3/page/209 209]}}</ref><ref>{{cite book |first=John |last=Scheid |author-link=John Scheid |title=An Introduction to Roman Religion |url=https://archive.org/details/introductiontoro00sche|url-access=registration|publisher=Indiana University Press |date=2003|pages=[https://archive.org/details/introductiontoro00sche/page/113 113–114]}}</ref><ref>{{cite news |last=Linderski |first=Jerzy|title=The Augural Law |work=Aufstieg und Niedergang der römischen Welt |volume=II |number=16 |date=1986 |pages=2164–2288}}</ref> Börö me faduhu dödö ndra Niha Keriso wa sindruhu boto awö do Keriso ia, andrö la'irö'ö ba la'amoni'ö ia. Lalau da'a bakha ba [[Gereja Katolik]], [[Gereja Anglikan]], [[Gereja Ortodoks Timur]] awö ba [[Gereja Lutheran]]. To'ölö wa la'amoni'ö nahia si so tabernakel ba tobali ia nahia wangandrö.
Ba fa'awösa Mormon ba simanö göi ba fa'awösa solo'ö khö Calvin, lafotöi tabernakel sambua gosali ma nahia ni'oguna'öra ba wangandrö.
[[Berkas:Stiftshuette Modell Timnapark.jpg|jmpl|Tabernakel nifasindro ba Timna Valley Park, [[Israel]]. Simane oroma nose-ose nifotöi tabernakel andrö nifawu'a-wu'a ndraono Gizeraeli götö wanöröra tanösimate.]]
Fehede tabernakel tehalö moroi ba li Ibrani ''mischkan'' (משכן) eluahania ose-ose (li Indonesia ''kemah'', ''tenda''). Ifazökhi tabernakel andre [[Moze]] ba [[hili Sinai]] aefa itema [[fulu goroisa]].<ref>Faigi MozeII 25–31 ba 35–40</ref> Bakha ba tabernakel andre la'irö'ö gara wanura heza tesura [[fulu goroisa]] andrö. I'otarai da'ö lö aetu awu'a tabernakel andre fao awö ndraono [[Izeraeli|Gizeraeli]] ba wanöröra tanösimate irege larugi danö amabu'ula ba danö [[Kana'ana]]. Me 440 fakhe aefa da'ö, lafawu'a gara wanura fulu goroisa moroi ba nose-ose nifawu'a-wu'a lumalö ba Gosali Sebua ba [[Yerusalem]], si tobali omo Lowalangi sindruhu.
== Umbu ==
<references />
[[Kategori:Agama]]
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:Gereja Katolik]]
[[Kategori:Liturgi]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
m9wdvw8hzrflnwe75bh2vgl67qoecnr
Kabel
0
4240
28571
28369
2026-09-30T10:30:26Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28571
wikitext
text/x-wiki
'''Kabel''' ma asese göi latötöi ia meföna '''kaŵe''' no töi zinali nifazökhi moroi ba [[tambagö]] (li Indonesia "tembaga") ma zui moroi ba galasi, ni'oguna'ö ba wamatörö [[data]] [[elektronik]]<ref name="Communication">{{en}} Grant, August E & Meadows, Jennifer H. (eds.) (2008). ''Communication Technology Update and Fundamental,'' Eleventh Edition. Boston: Focal Press</ref> ma zui ba wamatörö hou [[listrik]], irege tola lafa'ohe'ö [[data]] andrö moroi ba zi sambua nahia lumalö ba nahia bö'ö. Oya ta'ila kabel nifazökhi moroi ba tambagö, me da'ö zi oföna la'oguna'ö niha, bahiza iada'a itugu oya lafasa kabel nifazökhi moroi ba galasi nifotöi [[kabel serat optik]], me abölö alio ba abölö oya [[data]] [[elektronik]] si tola ifatörö (faigi gambara tou).
Oya te'oguna'ö ngawalö kabel andre. Tola tobali ia kabel [[listrik]] (samatörö hou [[listrik]] ba nomo-omo misa), kabel [[TV]], kabel [[komputer]] (samatörö hou [[data]] [[elektronik]] sasese latötöi göi kabel ethernet ma RJ-45) ma zui tobali kabel [[telepon]].
== Oroita wehede ==
Tohare wehede kabel ba danö Indonesia moroi ba [[li Belanda]] "kabel",<ref>{{Cite web|title=Kabel - betekenis en definitie {{!}} Nederlands Woordenboek|url=https://www.woordenboeken.nu/betekenis?q=kabel&dict=nl|website=www.woordenboeken.nu|language=nl|access-date=2021-09-23}}</ref> niwawalö ndra niha Belanda moroi ba [[li Latin]] "capulum"<ref>{{Cite web|title=CAPULUM, Glossarium mediae et infimae latinitatis, Du Cange et al.|url=http://ducange.enc.sorbonne.fr/CAPULUM|website=ducange.enc.sorbonne.fr|language=la|access-date=2021-09-23|archive-date=2022-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220617021712/http://ducange.enc.sorbonne.fr/CAPULUM|dead-url=yes}}</ref>, eluahania tali ma sinali.
== Galeri ==
<gallery>
Berkas:RG-59.jpg|Kabel koaksial/sepaksi: fombugö ba fombalu (A-C), tambagö samatörö data elektronik (D)
Berkas:Optical breakout cable.jpg|Kabel serat optik: oroma oya khönia kabel moroi ba galasi
Berkas:Leitungsende Abisoliert en.svg|Kabel listrik si so tölu kabel tambagö bakha
</gallery>
== Faigi göi ==
* [[Elektronik]]
* [[Komputer]]
* [[Wi-Fi]]
{{Umbu}}
<references />
[[Kategori:Elektronik]]
[[Kategori:Komputer]]
[[Kategori:Teknologi]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
3wm742fkfczjkl0987antxq5wsqxtfe
Amabu'ulali Siföföna
0
4308
28586
27661
2026-09-30T10:35:15Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28586
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:Entire Tanakh scroll set.png|jmpl|Gölu-gölu zura nifotöi "Tanakh" ba gotalua ndra niha [[Yahudi]] ma Sura Amabu'ulali Siföföna ba gotalua ndra Niha Keriso]]
Buku '''Amabu'ulali Siföföna''' no tambali [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] ndra [[Niha Keriso]], ya'ia da'ö 24 zura nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] ndra niha [[Yahudi]], inönö mato ha'uga zura bö'ö. Ngawalö zura andre göi nibaso [[Yesu]] samösa.<ref>Duma-dumania faigi Luk 4:17-21</ref> Latötöi ia ''Tanakh'' ba gotalua ndra niha [[Yahudi]], si no adogoa moroi ba ''Tora'' (ngawalö mbuku si fakhai ba goi-goi ma huku, ya'ia zi-5 mbuku Moze), ''Nevi'im'' (buku ndra sama'ele'ö) ba ''Ketuvim'' (ngawalö zura bö'ö). Tesura oi fefu mbuku andre ba li [[Ibrani]] ba so göi ösa nisura ba li [[Aram]], li ni'oguna'ö [[Yesu]] samösa. Sanura ya'ia no oi fabö'ö-bö'ö, simanö göi ginötö wanura ya'ia, itaria so töra ngaotu fakhe ba gotaluara.<ref>{{Citation |last=Jones|first= Barry A|chapter= Canon of the Old Testament|chapter-url = https://books.google.com/books?id=qRtUqxkB7wkC&q=Old+Testament&pg=PP1 |editor-first =David Noel | editor-last = Freedman|title= Dictionary of the Bible|publisher= William B Eerdmans | year = 2000|isbn = 978-90-5356-503-2}}</ref> <ref name=" Lim 2005 41">{{cite book |title= The Dead Sea Scrolls: A Very Short Introduction|url= https://archive.org/details/deadseascrollsve0000limt|last= Lim|first= Timothy H.|year= 2005|publisher= Oxford University Press |location= Oxford|page= [https://archive.org/details/deadseascrollsve0000limt/page/41 41]}}</ref>
No to'ölö ba gotalua ndra [[Niha Keriso]] wa laföfö'ö zura [[Amabu'ulali Siföföna|Gamabu'ulali Siföföna]] tobali öfa faosatö:
# Buku ''Pentateuch'', ya'ia da'ö silima mbuku siföföna nifotöi ''Torah'' ba gotalua ndra niha [[Yahudi]] ba buku Moze bakha ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] ba li Niha;
# Buku ''Hikaya'', ya'ia da'ö ngawalö zura sanutunö waö-waö soi [[Israel]], i'otarai me lahalö danö [[Kana'ana]] tobali tanöra irugi me i'alani ira razo [[Nebukanesa]] ba ifawu'a ira ba danö [[Babilonia]];
# Buku ''Fa'atua-tua'', ya'ia da'ö ngawalö zura sangerönusi sisökhi ba silösökhi ba gulidanö; ba
# Buku ndra ''Sama'ele'ö'', ya'ia da'ö ngawalö zura sanandrösa khö ndra sama'ele'ö sangombakha hadia lua-luania na la'erogö [[Lowalangi]] niha.
Ngawalö zura si so bakha ba [[Amabu'ulali Siföföna|Gamabu'ula-li Siföföna]] andre no oi fabö'ö wama'oli ba fanötöi ya'ia, dali ndraha [[Gereja|gereja]] [[Niha Keriso]]. Bakha ba [[Gereja Ortodoks]] ba fefu [[Gereja|gereja]] nifotöi [[Gereja Timur]] so 49 mbuku. Bakha ba [[Gereja Katolik]] so 46 buku ba bakha ba ato [[Gereja Protestan]] so 39 buku.<ref>{{Citation |last=Bultman|first=Christoph|chapter=Deuteronomy|url= https://books.google.com/books?id=3surkLVdw3UC&q=Deuteronomy |editor1-first =John | editor1-last = Barton | editor2-first = John | editor2-last = Muddiman |title=Oxford Bible Commentary|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn= 978-0-19-875500-5}}</ref>
== Buku Zura Ni'amoni'ö ba adogoania ==
Ae baso zura [[Angolifa Mbuku Zura Ni'amoni'ö]] ba wamaigi ngawalö buku Zura Ni'amoni'ö ba adogoania.
== Amaehuta Zura Ni'amoni'ö Yahudi, Gereja Katolik ba Gereja Protestan ==
Heŵa'ae la'oguna'ö [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] si fagölö, no oi fabö'ö wa'oya ba itaria fabö'ö göi döi mbuku bakha ba agama [[Yahudi]], ba [[Gereja Katolik]] ba ba [[Gereja Protestan]]. Bokai [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] ba baso ba da'ö hadia mbörö wa oi fabö'ö-bö'ö ia.
{| class="wikitable"
! rowspan="2" |''Li Ibrani''<br />[[Tanakh]]<br />(24 buku)
! rowspan="2" |''Li Yunani''
[[Septuaginta]]<br />(60 buku)
! colspan="2" |''Li Indonesia''
! rowspan="2" |Li asli tesura ia
|-
! Protestan<br />[[Amabu'ulali Siföföna]]<br />(39 buku)
! Katolik<br />[[Amabu'ulali Siföföna]]<br />(46 buku)
|- style="text-align:center; background:#fff;"
! style="background:#fff;"|
! style="background:#fff;"|''Huku''
! colspan="2" style="background:#fff;" | ''Taurat {{Nobold|ma}}'' ''Pentateukh''
! style="background:#fff;"|
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ccf;"| Beresyit
| style="background:#ccf;"| Genesis
| style="background:#ccf;"| Moze I
| style="background:#ccf;"| Kejadian (fomböi)
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ccf;"| Syemot
| style="background:#ccf;"| Exodos
| style="background:#ccf;"| Moze II
| style="background:#ccf;"| Keluaran (fa'awu'a)
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ccf;"| Vayiqra
| style="background:#ccf;"| Leuitikon
| style="background:#ccf;"| Moze III
| style="background:#ccf;"| Imamat (fa'a'ere)
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ccf;"| Bemidbar
| style="background:#ccf;"| Arithmoi
| style="background:#ccf;"| Moze IV
| style="background:#ccf;"| Bilangan (fangerai)
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ccf;"| Devarim
| style="background:#ccf;"| Deuteronomion
| style="background:#ccf;"| Moze V
| style="background:#ccf;"| Ulangan (fo'amenesi)
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
! style="background:#fff;"|
! style="background:#fff;"|''Sejarah''
! colspan="2" style="background:#fff;" | ''Buku sejarah''
!
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| Yehosyua
| style="background:#fc9;"| Iesous Naue
| style="background:#fc9;"| Yosua
| style="background:#fc9;"| Yosua
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| Syofetim
| style="background:#fc9;"| Kritai
| style="background:#fc9;"| Sanguhuku
| style="background:#fc9;"| Hakim-Hakim
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;"| Rut
| style="background:#fc9;"| Routh
| style="background:#fc9;"| Ruti
| style="background:#fc9;"| Rut
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| rowspan="2" style="background:#fc9;"| Syemuel
| style="background:#fc9;"| 1 Basileion
| style="background:#fc9;"| Samueli I
| style="background:#fc9;"| 1 Samueli
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| 2 Basileion
| style="background:#fc9;"| Samueli II
| style="background:#fc9;"| 2 Samueli
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| rowspan="2" style="background:#fc9;"| Melakhim
| style="background:#fc9;"| 3 Basileion
| style="background:#fc9;"| Razo I
| style="background:#fc9;"| 1 Razo
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| 4 Basileion
| style="background:#fc9;"| Razo II
| style="background:#fc9;"| 2 Razo
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| rowspan="2" style="background:#9f9;"| Divre Hayyamim
| style="background:#fc9;"| 1 Paraleipomenon
| style="background:#fc9;"| Nga'ötö I
| style="background:#fc9;"| 1 Tawarikh
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| 2 Paraleipomenon
| style="background:#fc9;"| Nga'ötö II
| style="background:#fc9;"| 2 Tawarikh
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#fc9;"| 1 Esdras
|
|
| Yunani
|- style="text-align:center;"
| rowspan="2" style="background:#9f9;"| Ezra–Nekhemyah
| rowspan="2" style="background:#fc9;" | 2 Esdras
| style="background:#fc9;"| Esera
| style="background:#fc9;"| Ezra
| Ibrani ba Aram
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| Nehemia
| style="background:#fc9;"| Nehemia
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#fc9;"| Tobit
|
| style="background:#fc9;"| Tobit
| Aram ba Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#fc9;"| Ioudith
|
| style="background:#fc9;"| Yudit
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;"| Ester
| style="background:#fc9;"| Esther
| style="background:#fc9;"| Esitera
| style="background:#fc9;"| Ester
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#fc9;"| 1 Makkabaion
|
| style="background:#fc9;"| 1 Makabe
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#fc9;"| 2 Makkabaion
|
| style="background:#fc9;"| 2 Makabe
| Yunani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#fc9;"| 3 Makkabaion
|
|
| Yunani
|- style="text-align:center;"
|
|
|
|
|
|- style="text-align:center; background:#fff;"
! style="background:#fff;" |
! style="background:#fff;" |''Fa'atua-tua''
! colspan="2" style="background:#fff;" | ''Buku puisi''
! style="background:#fff;" |
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;" | Iyov
| style="background:#9f9;" | Iob
| style="background:#9f9;" | Yobi
| style="background:#9f9;" | Ayub
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;" | Tehillim
| style="background:#9f9;" | Psalmoi
| style="background:#9f9;" | Sinunö
| style="background:#9f9;" | Mazmur
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#9f9;" | Proseukhe Manasse
|
|
| Yunani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;" | Misylei
| style="background:#9f9;" | Paroimiai
| style="background:#9f9;" | Amaedola Zelomo
| style="background:#9f9;" | Amsal
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;" | Qohelet
| style="background:#9f9;" | Ekklesiastes
| style="background:#9f9;" | Sangombakha
| style="background:#9f9;" | Pengkhotbah
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;" | Syir Hasyirim
| style="background:#9f9;" | Asma Asmaton
| style="background:#9f9;" | Sinunö Sebua
| style="background:#9f9;" | Kidung Agung
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#9f9;" | Sophia Salomontos
|
| style="background:#9f9;" | Kebijaksanaan Salomo
| Yunani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#9f9;" | Sophia Iesou Seirakh
|
| style="background:#9f9;" | Yesus bin Sirakh
| Ibrani
|-
!
!
!
!
!
|- style="text-align:center; background:#fff;"
! style="background:#fff;" |
! style="background:#fff;" |''Ira sama'ele'ö sebua''
! colspan="2" style="background:#fff;" | ''Buku ndra sama'ele'ö sebua''
! style="background:#fff;" |
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;" | Yesyayahu
| style="background:#f9f;" | Esaias
| style="background:#f9f;" | Yesaya
| style="background:#f9f;" | Yesaya
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;" | Yirmeyahu
| style="background:#f9f;" | Hieremias
| style="background:#f9f;" | Yeremia
| style="background:#f9f;" | Yeremia
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;" | Eikhah
| style="background:#f9f;" | Threnoi
| style="background:#f9f;" | Ngenu-ngenu Yeremia
| style="background:#f9f;" | Ratapan
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#f9f;" | Baroukh
|
| rowspan="2" style="background:#f9f;" | Barukh
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
|
| style="background:#f9f;"|Epistole Ieremiou
|
| Yunani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#fc9;"| Yekhezqel
| style="background:#f9f;"| Iezekiel
| style="background:#f9f;"| Hezekieli
| style="background:#f9f;"| Yehezkiel
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#9f9;"| Daniyyel
| style="background:#f9f;"| Daniel
| style="background:#f9f;"| Danieli
| style="background:#f9f;"| Daniel
| Aram ba Ibrani
|-
!
!
!
!
!
|- style="text-align:center;"
! style="background:#fff;" |
! style="background:#fff;" |''Ira sama'ele'ö side-ide''
! colspan="2" style="background:#fff;" | ''Buku ndra sama'ele'ö side-ide''
! style="background:#fff;" |
|- style="text-align:center;"
| rowspan="12" style="background:#fc9;" | Trei Asar
| style="background:#ffc;" | Hosee
| style="background:#ffc;" | Hosea
| style="background:#ffc;" | Hosea
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Ioel
| style="background:#ffc;" | Yoeli
| style="background:#ffc;" | Yoel
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Amos
| style="background:#ffc;" | Amosi
| style="background:#ffc;" | Amos
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Obdiou
| style="background:#ffc;" | Obadia
| style="background:#ffc;" | Obaja
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Ionas
| style="background:#ffc;" | Yona
| style="background:#ffc;" | Yunus
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Mikhaias
| style="background:#ffc;" | Mikha
| style="background:#ffc;" | Mikha
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Naoum
| style="background:#ffc;" | Nakhumi
| style="background:#ffc;" | Nahum
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Ambakoum
| style="background:#ffc;" | Habakuki
| style="background:#ffc;" | Habakuk
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Sophonias
| style="background:#ffc;" | Sefania
| style="background:#ffc;" | Zefanya
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Angaios
| style="background:#ffc;" | Hagai
| style="background:#ffc;" | Hagai
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Zakharias
| style="background:#ffc;" | Sakharia
| style="background:#ffc;" | Zakharia
| Ibrani
|- style="text-align:center;"
| style="background:#ffc;" | Malakhias
| style="background:#ffc;" | Maleakhi
| style="background:#ffc;" | Maleakhi
| Ibrani
|}
== Faigi göi ==
* [[Sura Ni'amoni'ö]]
* [[Angolifa Mbuku Zura Ni'amoni'ö]]
* [[Amabu'ulali Sibohou]]
* [[Yahudi]]
* [[Israel]]
== Umbu ==
{{Reflist}}
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:Agama]]
[[Kategori:Teologi]]
[[Kategori:Yahudi]]
[[Kategori:Amabu'ulali Siföföna]]
[[Kategori:Amabu'ulali Sibohou]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
r9q6nc3ykrtwj9ndkkb82zy0t8tecu7
Fangowasaini Ekaristi
0
4314
28564
28366
2026-09-30T10:28:30Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28564
wikitext
text/x-wiki
[[File:Última Cena - Juan de Juanes.jpg|thumb|upright=1.4|Asese lagambaraini Wangowasaini Ekaristi bakha ba ''seni'' Niha Keriso.<ref>''Gospel Figures in Art'' by Stefano Zuffi 2003 {{ISBN|978-0892367276}} nga'örö 252</ref> Duma-dumania bakha ba gambara andre nigambaraini Vicente Juan Masip (ngaotu ndröfia si-16) molo'ö gambara ''Femangan Safuria'' nigambaraini Leonardo da Vinci]]
'''Fangowasaini Ekaristi''' (ma asese göi latötöi ia '''Misa''') no töi sambua halöŵö fangandrö ba fanunö bakha ba [[Gereja Katolik]], heza mufondrondrongo [[Taromali|Daromali Lowalangi]] ba mufa'ema roti ba agu si no tobali boto ba do [[Keriso]] samösa. Ba [[Gereja Protestan]] asese göi latötöi da'a [[Femanga Gö Ni'amoni'ö]]. Fehede ''ekaristi'' tehalö moroi ba li Yunani εὐχαριστία (''eucharistia''), eluahania fangandrö saohagölö, sasese la'oguna'ö bakha ba zura [[Amabu'ulali Sibohou|Gamabu'ulali Sibohou]].<ref>{{cite web|url=https://biblehub.com/greek/2169.htm |title=Strong's Greek: 2169. εὐχαριστία (eucharistia) – thankfulness, giving of thanks |publisher=Biblehub.com |access-date=2019-05-16}}</ref> Töi andre tetohugö te'oguna'ö irugi ma'ökhö bakha ba [[Gereja Anglikan]], [[Gereja Ortodoks]] ba mendrua manö bakha ba [[Gereja Katolik]] ba ba mato ha'uga [[Gereja Protestan]].
Hada wangowasaini Ekaristi andre tebörögö mufalua ba ginötö ndra nifahaö [[Yesu]] samösa. Ba zi bongi fatua lö laforöfa ia, i'owuloi ndra nifahaönia ba wemanga safuria Yesu. Bakha ba wemanga safuria andrö ifahowu'ö roti ba agu tobali boto ba donia, ba i'oroi'ö khö ndra nihafahaönia ena'ö latohugö wangowasaini simane ba wanörötödö khönia. Tesura da'a si föföna sibai bakha ba zura [[Faulo|Waulo]] khö [[Niha Keriso]] ba mbanua Korindro ({{SN|KorI|11|23|25}}) ba aefa da'ö bakha ba [[Injil]] [[Mareko]] ({{SN|Mar|14|22|25}}), [[Mataio]] ({{SN|Mat|26|26|29}}) awö [[Luka]] ({{SN|Luk|22|13|20}}) me imane,
<blockquote>Me manga ira ba zi bongi, ihalö roti Yesu, i'andrö saohagölö,<ref>Ba nahia wehede ''i'andrö saohagölö'' andre tesura bakha ba teks asli ba li Yunani ''εὐχαριστήσας''</ref> iboboto roti ba ibe'e khö ndra nifahaönia imane, "Mitema ba mi'a; botogu da'e nibe'e soguna khömi." Aefa da'ö ihalö mako, i'andrö saohagölö, ibe'e khö ndra nifahaönia imane, "Mitema ba mibadu; dogu da'e, do gamabu'ula li sibohou, niduwagö soguna khömi. Mifalua zimane ba wanörötödö ya'o."<ref>Fehede andre no mufaudugö (li Indonesia ''disarikan'') molo'ö teks si no oi fabö'ö-bö'ö wama'oli ya'ia bakha ba Korindro I, Mareko, Mataio ba Luka.</ref></blockquote>
Aefa da'ö itutunö [[Luka]] bakha ba zura [[Halöŵö Zinenge]] wa lö aetu owulo ndra solohi khö [[Yesu]] ero luo Migu ba "wamoboto roti ba ba wangandrö" ({{SN|HalZin|2|42}}; {{SN|HalZin|20|7|hafaza=1}}). I'otarai da'ö irugi ma'ökhö lö aetu owulo ndra [[Niha Keriso]] ba wangowasaini Ekaristi.
== Töi Ekaristi ==
Simane si no tesura yaŵa tehalö wehede andre moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] me ihalö wangandrö saohagölö [[Yesu]]. Baero döi andre la'oguna'ö göi niha Katolik ba zi sagörö ulidanö döi '''Misa''' (li Inggris ''mass'', li Jerman ''Messe''). Fehede andrö tehalö moroi ba li Latin ''missa'', niŵa'ö gere ba gangahorita wangowasaini Ekaristi me imane ''ite missa est'', eluahania ambö töra: Lau, no awai wangowasaini Ekaristi. Mi'ofanö ba mifolakhömi Lowalangi ba wa'aurimi.
== Faosatö Gowasa Ekaristi ==
=== Famobörö ===
* Sinunö
* Fangowai
* Fehede Famasao
* Famalalini era-era
* [[Litani]]
* Sinunö Fanuno (ha ba luo Migu ma Owasa sebua)
=== Liturgi Taromali ===
* Fombaso I
* Sinunö Fanemali
* Fombaso II
* Sinunö Föna Injil
* Fombaso Injil
* [[Homilia]]
* Tuho Wamati
* Fangandrö Niha Samati
=== Liturgi Ekaristi ===
* Fama'anö buala
* Sinunö buala
* Fangandrö Saohagölö Sebua ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|Doa Syukur Agung}}'')
** Prefasi
** Anamnese
** Doksologi
* [[Komuni]]
** Fangandrö Zo'aya (He Ama Khöma)
** Ono Mbiri-biri
** Fanema [[Komuni]]
** Sinunö [[Komuni]]
** Fangandrö [[Komuni]]
=== Fangasiwai ===
* Angombakhata
* Famahowu'ö
* Sinunö Fangasiwai
== Umbu ==
<references />
[[Kategori:Yesu]]
[[Kategori:Agama]]
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:Gereja Katolik]]
[[Kategori:Amabu'ulali Sibohou]]
[[Kategori:Teologi]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
egd5revr9zd23mm8yyvz084emw0291s
Turia Somuso Dödö
0
4316
28582
28373
2026-09-30T10:33:53Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28582
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:Papyrus 66 (GA).jpg|jmpl|Buku Gamabu'ulali Sibohou nisura ba li Yunani ba garate nifotöi papirus]]
'''Turia Somusodödö''' (li Indonesia {{li|id|''Injil''}}) no töi ni'oguna'ö ndra [[Niha Keriso]] tobali töi nidunö-dunö sanandrösa khö [[Yesu]] [[Keriso]], si no tobali turia somuso-dödö ba niha samati khönia. Fehede "turia somuso dödö" andre no eluaha ba li Niha wehede {{li|grc-x-koine|εὐαγγέλιον}} (''evangelion'') ba li [[Yunani]], heza tesura zura [[Amabu'ulali Sibohou|Gamabu'ulali Sibohou]]. Me föna la'oguna'ö wehede andre ba wangombakha turia si fakhai khö razo. Duma-dumania angombakhata wa no tumbu khönia nono ma wa edöna tohare ia ba zi sambua banua ma zui wa so goi-goi sibohou same'e aoha noro-dödö niha-mbanua, btn. Bakha ba zura [[Amabu'ulali Sibohou|Gamabu'ulali Sibohou]] te'oguna'ö wehede andre ha ba zi '''öfa mbuku''' sanutunö waö-waö wa'auri Yesu i'otarai tumbu ia irugi mate ia ba manahae ba zorugo,<ref>Cross, Frank Leslie; Livingstone, Elizabeth A. (2005). [https://books.google.com/books?id=fUqcAQAAQBAJ ''The Oxford Dictionary of the Christian Church'']. Oxford University Press, nga'örö 697, {{en}}.</ref><ref>Alexander, Loveday (2006). "What is a Gospel?". In Barton, Stephen C. (ed.). [https://books.google.com/books?id=lX16qfiZkOoC ''The Cambridge Companion to the Gospels.''] Cambridge University Press, nga'örö 16, {{en}}.</ref> ya'iada'ö buku [[Mataio]], [[Mareko]], [[Luka]] ba [[Yohane]]. Duma-dumania ibörötaigö wanura buku khönia [[Mareko]] faoma fehede famasao andre, "Böröta duria somusodödö andrö, khö Yesu Keriso", ba nahia "duria somusodödö" andrö tesura ba li Yunani {{li|grc-x-koine|εὐαγγέλιον}}.
== Töi Injil ==
Tohare ba [[Indonesia]] wehede [[Yunani]] {{li|grc-x-koine|εὐαγγέλιον}} andre moroi ba li [[Arab]] {{li|ar|إِنْجِيل}} si tobali ''injil'' ba li Melayu. Da'ö mbörö wa ba li Indonesia latötöi Duria Somusodödö andrö [[Injil]]. Töi [[Injil]] andre göi zito'ölö la'oguna'ö bakha ba [[liturgi]] [[Gereja Katolik]] ba [[Danö Niha]].
== Inötö Wanura ==
[[Berkas:Relationship between synoptic gospels-en.svg|jmpl|Umbu zinura Injil Mareko, Luka ba Yohane. Oroma ba da'ö göi wa so gumbu nifotöi Q ma ''double tradition''.]]
Molo'ö wangosili ndra ere [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] tesura zi öfa mbuku [[Injil]] andre ba gotalua ndröfi 66 ba 110, eluahania töra 30 fakhe aefa wa'amate [[Yesu]].<ref>Perkins, Pheme (1998). "The Synoptic Gospels and the Acts of the Apostles: Telling the Christian Story". In Barton, John (ed.). [https://books.google.com/books?id=PSHCRgS_SAUC ''The Cambridge companion to biblical interpretation'']. Westminster John Knox Press, nga'örö 241, {{en}}.</ref><ref>Reddish, Mitchell (2011). [https://books.google.com/books?id=hliGUOv18cQC ''An Introduction to The Gospels'']. Abingdon Press, nga'örö 108,144, {{en}}.</ref><ref>Lincoln, Andrew (2005). [https://books.google.com/books?id=eYmxAwAAQBAJ&q=%22final+form%22%22some+time+between+90+and+110+ce%22&pg=PA18 ''Gospel According to St John'']. Bloomsbury Publishing, nga'örö 18, {{en}}</ref> Ba mböröta lö fao tesura döi zanura ya'ia irege lö la'ila niha haniha oi zanura [[Injil]] andrö. Awena ba ngaotu ndröfia si-2 lanönö niha oi döi Mataio, Mareko, Luka ba Yohane, eluahania me no oi mate niha sangila ya'ira.<ref>Reddish, Mitchell (2011). [https://books.google.com/books?id=hliGUOv18cQC ''An Introduction to The Gospels'']. Abingdon Press, nga'örö 13,42, {{en}}.</ref>
Molo'ö zinöndra ato gere [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]], si föföna sibai tesura ba ya'ia Injil [[Mareko]]. Aefa da'ö la'oguna'ö zura [[Mareko]] andre ya'ira sanura Injil [[Mataio]] ba [[Luka]] ba wanura Injil khöra, ba lanönö göi nidunö-dunö moroi ba gumbu zura bö'ö (ba gotaluania sura nibe'e töi '''Q''' ba gotalua ndra ere [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]]).<ref>Levine, Amy-Jill (2009). [https://books.google.com/books?id=HIp_0N3uPPcC&q=%22held+by+the+majority+of+scholars+today%22%22four-source+theory%22&pg=PA6 "Introduction"]. In Levine, Amy-Jill; Allison, Dale C. Jr.; Crossan, John Dominic (eds.). The Historical Jesus in Context. Princeton University Press, nga'örö 6, {{en}}.</ref>
Andrö asese lafotöi zitölu ngawalö buku [[Injil]] siföföna andre ''Injil sinopsis'', börö me ösira bakha so zifagölö (nihalö moroi khö [[Mareko]]) ba so göi zifabö'ö (nihalö moroi khö Q. Faigi gambara ba zinga sisa sangoroma'ö hewisa gamakhaita zi tölu mbuku [[Injil]] andre. Bakha ba gambara andrö latötöi gumbu Q faoma ''double tradition'')
Injil [[Yohane]] tesura ara furi da'ö, ba la'oguna'ö ia ba gotalua ndra niha si no tefaböbö ba gangowuloa nifotöi angowuloa khö [[Yohane]].<ref>Burge, Gary M. (2014). [https://books.google.com/books?id=StasAgAAQBAJ&q=%22The+gospel+of+john+has+been+both+esteemed+as+a+valid+source%22&pg=PA236 "Gospel of John"]. In Evans, Craig A. (ed.). Routledge Encyclopedia of the Historical Jesus. Routledge, nga'örö 307, {{en}}.</ref>
== Faigi göi ==
* [[Mataio]]
* [[Mareko]]
* [[Luka]]
* [[Yohane]]
* [[Sura Ni'amoni'ö]]
* [[Amabu'ulali Sibohou|Amabu'ula-li Sibohou]]
== Umbu ==
<references />
[[Kategori:Mataio]]
[[Kategori:Mareko]]
[[Kategori:Luka]]
[[Kategori:Yohane]]
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
[[Kategori:Amabu'ulali Sibohou]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
ak4rn9hxy1ddiisnke60eoi6d9lii3z
Amabu'ulali Sibohou
0
4321
28585
27234
2026-09-30T10:34:56Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28585
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:Vulgata Sixtina - title page.jpg|jmpl|Sura Ni'amoni'ö ba li Latin. Da'a Zura Ni'amoni'ö ni'oguna'ö töra ngahönö fakhe a matonga bakha ba [[Gereja]] ma'asambua i'otarai ginötö me i'ali ia meföna ba ndröfi 382 St. Hieronimus moroi ba li Yunani. Te'oguna'ö ia nasa irugi ma'ökhö bakha ba [[Gereja]] Katolik]]
'''Amabu'ulali Sibohou''' ([[li Yunani]] satua ''{{li|grc|Ἡ Καινὴ Διαθήκη}} (Hē Kainḕ Diathḗkē)''; [[li Latin]] ''{{li|la|Novum Testamentum}}'') no sambua gangowuloa mbuku sitobali tambali [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] resmi ni'oguna'ö ndra [[Niha Keriso]]. Bakha ba ngawalö mbuku andre tesura he ngawalö wamahaö [[Yesu]] awö ngawalö nidunö-dunö sifakhai ba wa'aurinia, ba he göi hadia zalua si fakhai ba wa'auri ndra [[Niha Keriso]] me ngaotu ndröfia sisara. Tambalinia ya'ia gangowuloa mbuku [[Amabu'ulali Siföföna|Gamabu'ulali Siföföna]], si'arakhagö fagölö khö [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] ni'oguna'ö ndra niha [[Yahudi]]. Te'osambua'ö fefu mbuku andre ([[Amabu'ulali Siföföna|Amabu'ulali Siföföna]] ba Amabu'ulali Sibohou) tobali sambua buku nifotöi [[Sura Ni'amoni'ö]] ndra [[Niha Keriso]].<ref>[https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/texts/bible.shtml ''BBC – Religions – Christianity: The Bible''], bbc.co.uk, mufaigi me 23/09/2023, {{en}}.</ref>
Buku Gamabu'ulali Sibohou no angowuloa zura nisura zi hadauga zanura ba li Yunani satua nifotöi "Koine" ba nisura ba ginötö si no oi fabö'ö-bö'ö. So khönia bakha 27 mbuku ba no fagölö ia khö dozi daha [[Gereja]], he [[Gereja Ortodoks]], [[Gereja Katolik]], [[Gereja Anglikan]] ba he ngawalö [[Gereja Protestan]] si no oi fabö'ö-bö'ö.<ref>Gil, Jesus; Dominguez, Joseangel (2022). ''Bible Portico''. Ni'ali Helena Scott moroi ba Saxum International Foundation, nga'örö 15.</ref> Buku si 27 andrö ya'ia:
* 4 [[Injil]] ([[Mataio]], [[Mareko]], [[Luka]] ba [[Yohane]])
* [[Halöŵö Zinenge]]
* 13 zura [[Faulo|Waulo]]
* Sura khö niha [[Heberaio]]
* 7 zura ndra nifahaö [[Yesu]]
* Buku [[Fama'ele'ö|Wama'ele'ö]]
Ifa'oli zi 27 mbuku andre si föföna sibai tuada Atanasius, samösa uskup [[Aleksandria]] me döfi 367.<ref>Lindberg, Carter (2006). ''A Brief History of Christianity''. Blackwell Publishing. nga'örö [https://archive.org/details/briefhistorychri00lind/page/n26 15], mufaigi me 09/12/2023, {{en}}.</ref> Arakhagö 30 fakhe aefa da'ö lafatunö ba latema'ö gangolita 27 mbuku Zura Gamabu'uali Sibohou andre ba [[konsili]] Hipo me döfi 393, ba aefa da'ö ba [[konsili]] Kartage me döfi 397. Bahiza awena sa dania aro ia me i'a'aro'ö ia [[Paus]] Inosensius I me döfi 405. Bakha ba ziha'uga [[konsili]] andre göi lafa'oli ngawalö mbuku sedöna fao bakha ba zura [[Amabu'ulali Siföföna|Gamabu'ulali Siföföna]], fao ba da'ö ngawalö mbuku nifotöi ''[[deuterokanonika]]'', si so bakha ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] [[Gereja Katolik]] irugi iada'a.<ref>Kümmel, Werner Georg (1975). [https://archive.org/details/introductiontone00kum_u2q ''Introduction to the New Testament.''] Ni'ali Howard Clark Kee. Nashville: Abdingdon Press. {{en}}.</ref>
Molo'ö ''New Oxford Annotated Bible'', "Arakhagö fao dödö fefu gere [[Sura Ni'amoni'ö|Zura Ni'amoni'ö]] wa lasura zi öfa mbuku [[Turia Somuso Dödö|Duria Somuso Dödö]] ([[li Indonesia]]: ''{{li|id|Injil}}'') ira sanura [[Injil]] öfawulu irugi önö ngafulu fakhe aefa wa'amate [[Yesu]]. Börö da'ö tenga nisura niha si no mangila samösa halöŵö [[Yesu]] ia ma zui nisura ba ginötö auri ba mamahaö [[Yesu]] nasa."<ref>Cousland, J.R.C. (2010). Coogan, Michael David; Brettler, Marc Zvi; Newsom, Carol Ann; Perkins, Pheme (eds.). ''The New Oxford Annotated Bible: New Revised Standard Version.'' Oxford University Press. Nga'örö 1744. {{en}}.</ref><ref>Cousland, J.R.C. (1 March 2018). Coogan, Michael David; Brettler, Marc Zvi; Newsom, Carol Ann; Perkins, Pheme (eds.). ''The New Oxford Annotated Bible: New Revised Standard Version.'' Oxford University Press. Nga'örö 1380. {{en}}.</ref> Duma-dumania [[Luka]] sama'anö sura Luka. Simane nisura bakha ba ''ESV Study Bible'', [[Luka]] andrö no nga'ötö sidua ndra [[Niha Keriso]]. Eluahania lö ni'ilania [[Yesu]] ba lö irai faondra ira. Ba wama'anö sura [[Luka]], i'owuloi nidunö-dunö niha si no irai mangila halöŵö [[Yesu]] ({{SN|Luk|1|1|4}}), inönö nasa wa no irai fao ia mukoli awö [[Faulo|Waulo]] ({{SN|HalZin|16|10|17}}), simane nifaduhu'ö [[Faulo|Waulo]] samösa bakha zurania ba {{SN|Kol|4|14}}, {{SN|Filem|1|23|24}}, ba {{SN|TimII|4|11}}.
== Töi ba Gamabu'ulali Sibohou ==
''Edöna musura''
== Ngawalö mbuku ==
''Edöna musura''
== Faigi göi ==
* [[Sura Ni'amoni'ö]]
* [[Angolifa Mbuku Zura Ni'amoni'ö]]
* [[Amabu'ulali Siföföna]]
* [[Yahudi]]
* [[Israel]]
== Umbu ==
{{Reflist}}
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:Agama]]
[[Kategori:Teologi]]
[[Kategori:Yahudi]]
[[Kategori:Amabu'ulali Siföföna]]
[[Kategori:Amabu'ulali Sibohou]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
ot979p29ny4ba5lxkoeomqxw2yu5rjh
Fandru ni'amoni'ö
0
4714
28563
28365
2026-09-30T10:28:16Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]]; added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28563
wikitext
text/x-wiki
[[Berkas:Tabernakel in het koor van de Onze-Lieve-Vrouw van Fatimakerk (Gijmel).jpg|mini|Fandru ni'amoni'ö sihola, tandra wa so mboto Keriso bakha ba tabernakel andre]]
'''Fandru ni'amoni'ö''' no fandru si lö mamalö muhola nifataro ba [[tabernakel]] si so bakha boto Keriso.<ref>{{cite book |first=William Warde |last=Fowler |author-link=William Warde Fowler |title=The Religious Experience of the Roman People |url=https://archive.org/details/religiousexperie0000fowl_q3a3 |location=London |date=1922 |page=[https://archive.org/details/religiousexperie0000fowl_q3a3/page/209 209]}}</ref><ref>{{cite book |first=John |last=Scheid |author-link=John Scheid |title=An Introduction to Roman Religion |url=https://archive.org/details/introductiontoro00sche|url-access=registration|publisher=Indiana University Press |date=2003|pages=[https://archive.org/details/introductiontoro00sche/page/113 113–114]}}</ref><ref>{{cite news |last=Linderski |first=Jerzy|title=The Augural Law |work=Aufstieg und Niedergang der römischen Welt |volume=II |number=16 |date=1986 |pages=2164–2288}}</ref> Boto [[Keriso]] ba da'e no [[roti]] si no mufahowu'ö tobali boto Keriso bakha ba [[Misa]] ([[Fangowasaini Ekaristi|Ekaristi]]) ba börö da'ö tenga sa'ae roti si to'ölö ia. Tandra wa so mboto [[Keriso]] bakha ba sambua [[tabernakel]] ya'ia na muhola wandru ni'amoni'ö, si tobali tandra ba niha wa nahia andre sinangea mu'amoni'ö, me ba da'ö so [[Keriso]] samösa. To'ölö möi ndra niha samati ba wangandrö föna [[tabernakel]] si so boto [[Keriso]]. Bakha ba [[liturgi]] gereja so sambua wangandrö ni'oniagö ba wamolakhömi we'aso [[Keriso]] andre ya'ia '''Fangalulu Föna [[Sakramen Fondrege Ni'amoni'ö]]''', sambua hada ndra Niha Keriso nitohugö mufalua irugi ma'ökhö bakha ba [[Gereja Katolik]], [[Gereja Ortodoks]], [[Gereja Anglikan]], [[Gereja Lutheran]], btn.
== Ngawalö döi ==
No fabö'ö-bö'ö döi Wandru ni'amoni'ö he ba negara bö'ö ba he ba li bö'ö. Lafotöi ia "{{li|id|lampu tabernakel}}" ba [[li Indonesia]]. Ba [[li Inggris]] oya döinia ndrege gereja ma tanö. So zanötöi ya'ia "{{li|en|sanctuary lamp}}", "{{li|en|chancel lamp}}" awö "{{li|en|altar lamp}}" ba so göi zanötöi ya'ia "{{li|en|eternal light}}" ma zui "{{li|en|everlasting light}}". Töi si faudu ya'ia '''fandru ni'amoni'ö''' börö me tenga fandru si to'ölö ma zui ha fandru altar ia, bahiza no fandru sangoroma'ö wa so mboto Keriso bakha ba tabernakel nihagaininia.
== Faigi göi ==
* [[Sakramen Fondrege Ni'amoni'ö]]
* [[Fangowasaini Ekaristi]]
* [[Tabernakel]]
== Umbu ==
<references />
[[Kategori:Niha Keriso]]
[[Kategori:Liturgi]]
[[Kategori:Teologia]]
[[Kategori:No mufareso]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
lbwcpcxy3sn4uk4nbb012wjmijdxz2p
Hoho/Ue Sondroi
0
4783
28550
27805
2026-09-30T10:23:33Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28550
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
<div class="hoho">
{{Kotak info hoho
| judul = Ue Sondroi
| deskripsi = Hoho si tola mu'oguna'ö ba wamarou niha, ena'ö la'otahögö hadia ia iada'a fatua lö tobali ebua ia
| deskripsi_id = Hoho untuk berbagai kesempatan, mis. memperingatkan orang supaya cepat bertindak sebelum satu masalah menjadi terlalu besar untuk dihadapi
| deskripsi_en = Hoho for various occasions, e.g. warning people to act quickly before a problem becomes too big to deal with.
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Johannes Hæmmerle (editor), ''He'iwisa ba Danö Neho?'', 1998, nga'örö 94-96.
| url =
}}
<poem>Me manana nue sondroi monö,
me manana nue sondroi waga,
manana ia sagörö mbulu,
manöi ia zi sandroto töla.
Ba lö na sa maniarö zi'ulu,
ba lö na sa maniarö zalaŵa.
Me manana nue sondroi monö,
me manana nue sondroi waga,
manana ia ida'i-da'i,
manana ia ifanasa-nasa,
ifali tou mbawagöli zi hönö,
ifali tou mbawagöli zoya.
Ba lö na sa maniarö zi'ulu,
ba lö na sa maniarö zalaŵa.
Me manana nue sondroi monö,
me manana nue sondroi waga,
ifali tou dalu newali,
ifali tou dalu golayama.
Ba lö na sa maniarö zi'ulu,
ba lö na sa maniarö zalaŵa.
Me manana nue sondroi monő,
me manana nue sondroi waga,
ifali tou mbehu ni'o'iraono,
ifali tou mbehu ni'oniha.
Ba lö na sa maniarö zi'ulu,
ba lö na sa maniarö zalaŵa.
Me manana nue sondroi monö,
me manana nue sondroi waga,
ifali tou mbörö gehomo,
ifali mbörö zilalöyaŵa.
Ba lö na sa maniarö zi'ulu,
ba lö na sa maniarö zalaŵa.
Me manana nue sondroi monö,
me manana nue sondroi waga,
ifali yomo hörö dane-dane,
ifali yomo hörö lawa-lawa.
Ba lö na sa maniarö zi'ulu,
ba lö na sa maniarő zalaŵa.
Me manana nue sondroi monö,
me manana nue sondroi waga,
ifali dalu mbatö sörömi,
ifali dalu mbatö söröna.
Ba lö na sa maniarö zi'ulu,
ba lö na sa maniarö zalaŵa.
Me manana nue sondroi monö,
me manana nue sondroi waga,
ifali sa daböla mbalaki,
ifali sa daböla gana'a.
Ba lö na sa maniarö zi'ulu,
ba lö na sa maniarö zalaŵa.
Ifali daböla zi buruci,
ifali daböla zi ta'una,
awena maniarö zi'ulu,
awena maniarö zalaŵa.</poem>
</div>
=== Nitöngöni ===
Böi bulö'ö zi fakhai ba lala wehede dalu danö (dialek Nias Tengah). Hoho andre moroi ba Neho, Nias Tengah.
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hada]]
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
kktb7ie7urkztb8f5bm5tknvelgmczt
Hoho/Sirao ba Barasi Ana'a
0
4787
28548
27804
2026-09-30T10:22:51Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28548
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
<div class="hoho">
{{Kotak info hoho
| judul = Sirao ba Barasi Ana'a
| deskripsi = Hoho fanuno khö Sirao ba Barasi Ana'a
| deskripsi_id = Hoho penghormatan kepada Sirao dan Barasi Ana'a
| deskripsi_en = A tribute Hoho to Sirao and Barasi Ana'a
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Johannes Hæmmerle, ''He'iwisa ba Danö Neho?'', 1998, nga'örö 105-108
| url =
}}
<poem>Ama Sirao uwu zi hönö,
Ama Sirao uwu zato,
dasiŵa nono fegölö-gölö,
dasiŵa nono felaŵa-laŵa.
Ono sia'a we'acumbu,
ono sia'a we'aböla,
balugu hönö zamösa,
siŵa mosaembu dalina,
siŵa monöu mbalö lela,
solau omo sebua omo föna,
nihonogöi fombambaya,
nicuwu ikhu mbulusa,
nicuwu ikhu kala-kala,
nadoya gehomo föna,
ehomo furi afökha,
ndriŵa ba dalu belada,
ndriŵa ba nai bekhu ndriŵa.
Balazi wombambaya,
söfu wamanö-manösa,
ba gulidanö ölia,
ba gulidanö daya-daya.
Khö mbalugu Hönö Zamösa,
khö nama si Hönö Ana'a,
manöi zigölu baora,
manöi mboroe ba wulaŵa,
mobögi narö zi lata,
helua narö lawa-lawa.
Hiza ndronania owöliŵa,
inada Barasi Ana'a,
luke-luke da'una,
lai-lai gowöliŵa,
na so dome hörö zinata,
na so dome hörö lawa-lawa,
ilau ma'iki kumaka-kaka,
icuyu mbola ue bola sasa,
sinasa hili masöla,
sinasa mbawagöli Zuha.
Irugi dalu mbatö eŵata,
ilau manowai manona-nona.
So ni'obari ba zina,
ni'oboroe ba dalina,
so ba högö ni'otaraŵa,
ba dalunia ni'okota.
Andrö wö luke-luke da'una,
andrö wö lai-lai gowöliŵa.
Ibizi nafo niha,
ibizi no itakeraini mbalaota,
no ikambölöi mbola-bola.
Uwai laosi sanewö-newökha,
uwai wö hifa-hifa zaraha,
ba no sa heu-heu kadö laoya.
Ya'ia wino magege magaga,
ya'ia wino magiao ba harefa,
ha sa ikhu za'a wamu'a,
ha ikhu zuru wombambaya.
Hadia wamasoli wamaruka?
Ya'ia mbako mö'u mbako mö'a,
ya'ia mbako mbu'alö laehuwa,
sahoi dödögu na lö u'ila,
safuo ndra'o na lö ubabaya,
manana ndraono ba döla,
manöi zacua ba wundraha,
siŵa monöu mbulu liwiö,
siŵa monöu mbulu döla.
Lakhete mbulu zai sa'a,
manali zai tete döwa,
lakhete zai tete döwa,
manali zai naoma-naoma.
Balazi wombaya-mbaya,
söfu wamalö-malökha,
khö zaŵatö börö zamuza,
khö zosu'a börö zaledaŵa,
khö luke-luke da'una,
khö lai-lai gowöliŵa.
Idölö ba mbate'e furöma,
ihalö wakhe tölu hinaoya,
ibe ba lösu ananögia,
ihalö halu töla gana'a,
icucu i'ekha-ekha,
ilau manikhi i'ata-ata,
ba niru afi zumbila,
niru afi gogowaya.
Ba me no awali ia böra,
ihalö lamaeha si sazumba,
ibe ba cuhi-cuhi fanaya,
ihalö mbulu geu lufa-lufa,
me mo'ocu ia alua yaŵa,
tobali ete-ete fanikha,
tobali tou si no mufaruka.
Ba me atöla mbagolö fafa,
ba hua wakhe Tori'i-tora'a,
ba hua wakhe Toria ana Zuha,
zabuso ndra'o he lö u'a,
sabiha ndra'o he lö uwawaya.
Hulö lafaböbö mbulusa,
hulö lafanai kala-kala,
i'otarai danö fao zigi,
irugi yaŵa mbulu fao zina,
khö ninada Bari Ana'a,
ndrona mbalugu Hönö Zamösa,
amada Sihönö Ana'a.
</poem>
</div>
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hada]]
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
0u5pmomo401j5trlajs9f8xqzsp1t43
Hoho/Angolifa nösi
0
4828
28529
27859
2026-09-30T09:31:08Z
Slaia
39
monönö ösi
28529
wikitext
text/x-wiki
== Waö-waö Duada Hia ==
* [[Hoho/Böröta Niha Tou ba Danö|Böröta Niha Tou ba Danö]]
* [[Hoho/Böröta Danö|Böröta Danö]]
* [[Hoho/Fa'acumbu Duada Hia|Fa'acumbu Duada Hia]]
* [[Hoho/Lafailo Tou ba Danö|Lafailo Tou ba Danö]]
* [[Hoho/Tanömö zi Siŵa Motöi|Tanömö zi Siŵa Motöi]]
* [[Hoho/Fo'okhöta Duada Hia|Fo'okhöta Duada Hia]]
* [[Hoho/Fa'atua-tua Duada Hia|Fa'atua-tua Duada Hia]]
* [[Hoho/Irugi Inötö Wa'asatua|Irugi Inötö Wa'asatua]]
* [[Hoho/Böröta Nadua Nuwu (Adu Salahi Zatua)|Böröta Nadua Nuwu (Adu Salahi Zatua)]]
* [[Hoho/Mofanö Dödö Hia|Mofanö Dödö Hia]]
* [[Hoho/Fa'atohare Lakhömi|Fa'atohare Lakhömi]]
== Hoho Moroi ba Dalu Danö ==
* [[Hoho/Ue Sondroi|Ue Sondroi]]
* [[Hoho/Sirao ba Barasi Ana'a|Sirao ba Barasi Ana'a]]
== Hoho tanöbö'ö ==
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
faiyyhjo8lbyk5exzt6707aqpr7mnwp
28535
28529
2026-09-30T10:14:52Z
Slaia
39
typos
28535
wikitext
text/x-wiki
== Waö-waö Duada Hia ==
* [[Hoho/Böröta Niha Tou ba Danö|Böröta Niha Tou ba Danö]]
* [[Hoho/Böröta Danö|Böröta Danö]]
* [[Hoho/Fa'acumbu Duada Hia|Fa'acumbu Duada Hia]]
* [[Hoho/Lafailo Tou ba Danö|Lafailo Tou ba Danö]]
* [[Hoho/Tanömö zi Siŵa Motöi|Tanömö zi Siŵa Motöi]]
* [[Hoho/Fo'okhöta Duada Hia|Fo'okhöta Duada Hia]]
* [[Hoho/Fa'acua-cua Duada Hia|Fa'acua-cua Duada Hia]]
* [[Hoho/Irugi Inötö Wa'asatua|Irugi Inötö Wa'asatua]]
* [[Hoho/Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zatua)|Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zatua)]]
* [[Hoho/Mofanö Dödö Hia|Mofanö Dödö Hia]]
* [[Hoho/Fa'atohare Lakhömi|Fa'atohare Lakhömi]]
== Hoho Moroi ba Dalu Danö ==
* [[Hoho/Ue Sondroi|Ue Sondroi]]
* [[Hoho/Sirao ba Barasi Ana'a|Sirao ba Barasi Ana'a]]
== Hoho tanöbö'ö ==
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
kqq8t9mq6hx61fjlbz72shmq6anxi0o
28536
28535
2026-09-30T10:15:36Z
Slaia
39
28536
wikitext
text/x-wiki
== Waö-waö Zuada Hia ==
* [[Hoho/Böröta Niha Tou ba Danö|Böröta Niha Tou ba Danö]]
* [[Hoho/Böröta Danö|Böröta Danö]]
* [[Hoho/Fa'acumbu Duada Hia|Fa'acumbu Duada Hia]]
* [[Hoho/Lafailo Tou ba Danö|Lafailo Tou ba Danö]]
* [[Hoho/Tanömö zi Siŵa Motöi|Tanömö zi Siŵa Motöi]]
* [[Hoho/Fo'okhöta Duada Hia|Fo'okhöta Duada Hia]]
* [[Hoho/Fa'acua-cua Duada Hia|Fa'acua-cua Duada Hia]]
* [[Hoho/Irugi Inötö Wa'asatua|Irugi Inötö Wa'asatua]]
* [[Hoho/Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zatua)|Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zatua)]]
* [[Hoho/Mofanö Dödö Hia|Mofanö Dödö Hia]]
* [[Hoho/Fa'atohare Lakhömi|Fa'atohare Lakhömi]]
== Hoho Moroi ba Dalu Danö ==
* [[Hoho/Ue Sondroi|Ue Sondroi]]
* [[Hoho/Sirao ba Barasi Ana'a|Sirao ba Barasi Ana'a]]
== Hoho tanöbö'ö ==
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
e49ibgxr0ihslhuz1inxzfnovar03kt
28547
28536
2026-09-30T10:20:19Z
Slaia
39
28547
wikitext
text/x-wiki
== Waö-waö Zuada Hia ==
* [[Hoho/Böröta Niha Tou ba Danö|Böröta Niha Tou ba Danö]]
* [[Hoho/Böröta Danö|Böröta Danö]]
* [[Hoho/Fa'acumbu Duada Hia|Fa'acumbu Duada Hia]]
* [[Hoho/Lafailo Tou ba Danö|Lafailo Tou ba Danö]]
* [[Hoho/Tanömö zi Siŵa Motöi|Tanömö zi Siŵa Motöi]]
* [[Hoho/Fo'okhöta Duada Hia|Fo'okhöta Duada Hia]]
* [[Hoho/Fa'acua-cua Duada Hia|Fa'acua-cua Duada Hia]]
* [[Hoho/Irugi Inötö Wa'asacua|Irugi Inötö Wa'asacua]]
* [[Hoho/Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zatua)|Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zatua)]]
* [[Hoho/Mofanö Dödö Hia|Mofanö Dödö Hia]]
* [[Hoho/Fa'atohare Lakhömi|Fa'atohare Lakhömi]]
== Hoho Moroi ba Dalu Danö ==
* [[Hoho/Ue Sondroi|Ue Sondroi]]
* [[Hoho/Sirao ba Barasi Ana'a|Sirao ba Barasi Ana'a]]
== Hoho tanöbö'ö ==
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
qmyintgn7sl1qgrt15m8ffiqa9jaqpc
28597
28547
2026-09-30T10:50:06Z
Slaia
39
typos
28597
wikitext
text/x-wiki
== Waö-waö Zuada Hia ==
* [[Hoho/Böröta Niha Tou ba Danö|Böröta Niha Tou ba Danö]]
* [[Hoho/Böröta Danö|Böröta Danö]]
* [[Hoho/Fa'acumbu Zuada Hia|Fa'acumbu Zuada Hia]]
* [[Hoho/Lafailo Tou ba Danö|Lafailo Tou ba Danö]]
* [[Hoho/Tanömö zi Siŵa Motöi|Tanömö zi Siŵa Motöi]]
* [[Hoho/Fo'okhöta Zuada Hia|Fo'okhöta Zuada Hia]]
* [[Hoho/Fa'acua-cua Zuada Hia|Fa'acua-cua Zuada Hia]]
* [[Hoho/Irugi Inötö Wa'asacua|Irugi Inötö Wa'asacua]]
* [[Hoho/Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zacua)|Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zacua)]]
* [[Hoho/Mofanö Dödö Hia|Mofanö Dödö Hia]]
* [[Hoho/Fa'atohare Lakhömi|Fa'atohare Lakhömi]]
== Hoho Moroi ba Dalu Danö ==
* [[Hoho/Ue Sondroi|Ue Sondroi]]
* [[Hoho/Sirao ba Barasi Ana'a|Sirao ba Barasi Ana'a]]
== Hoho tanöbö'ö ==
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
5bys88xv0dcdaetwscci481sslf331a
Sangoguna:Slaia/Asal-usul Orang Nias
2
5049
28468
28464
2026-09-29T12:34:16Z
Slaia
39
28468
wikitext
text/x-wiki
Pulau Nias berada di ujung barat Indonesia, sekitar 120 kilometer dari pulau Sumatra. Orang Nias menyebut pulau ini '''Tanö Niha''' ("Tanah Manusia") dan diri mereka sendiri '''Ono Niha''' ("Keturunan Manusia").<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 14</ref> Pulau ini telah memikat para penjelajah, antropolog, dan sejarawan selama berabad-abad.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 15-17</ref>, bukan hanya karena monumen batu megalitik, arsitektur rumah panggung tradisional yang megah, serta tradisi lompat batu (''hombo batu'') yang legendaris.<ref>van Oven et al., 2011, 1349-1350</ref>
Pertanyaan yang telah lama menggelitik para peneliti adalah tentang dari mana Ono Niha sebenarnya berasal. Pertanyaan ini sering muncul mengingat bahasa Nias agak berbeda dari bahasa-bahasa daerah di sekitarnya dan budaya Nias lebih mengingatkan kita akan budaya masyarakat Naga dari daerah Nagaland di perbatasan India-Myanmar daripada akan budaya-budaya lainnya di Indonesia.
Untuk memecahkan teka-teki ini, kita menempuh tiga jalur yang sangat berbeda: kesaksian '''mitologi''', penemuan '''arkeologi''', serta cetak biru mikroskopis genetika ('''DNA''').<ref>van Oven et al., 2011, 1349-1350</ref> Dengan merajut ketiga utas ini, kita berusaha melacak perjalanan epik para leluhur Nias.
== 1. Berdasarkan Kesaksian Mitologis ==
Sampai sekarang orang Nias mewariskan sejarah secara turun-temurun melalui tradisi lisan.<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref> Di sore atau malam hari, kakek-nenek akan duduk bersama cucu-cucu mereka di langkan jendela rumah tradisional yang panjang (''zara-zara''), melantunkan syair-syair puitis yang disebut '''''Hoho''''' untuk menceritakan asal-usul mereka.<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref>
=== Kampung Teteholi Ana'a ===
Menurut '''Hoho''' ini leluhur pertama orang Nias diturunkan di sebuah kampung lengendaris bernama '''Teteholi Ana'a'''.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 18-25</ref> Tempat ini digambarkan sebagai tempat yang berdiri di atas bukit dan karena itu sering diasosiasikan dengan langit. Untuk menggambarkan betapa makmmur penduduk di Teteholi Ana'a, kampung itu dikatakan memiliki banyak emas, baik yang bermutu rendah ''hamo gana'a'' maupun yang berkadar tinggi emas murni ''balaki''.<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref>
Dalam mitos tersebut, yang memerintah Teteholi Ana'a adalah raja bernama '''Sirao'''.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 18-25</ref> Suatu hari Sirao mengadakan perlombaan bagi sembilan putranya untuk menentukan siapa dari antara mereka yang akan mewarisi takhtanya.<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref> Yang memenangkan lomba tsb. adalah putra bungsunya '''Luomewöna''', juga dikenal sebagai '''Saho'''. Luomewöna, secara harafiah berarti hari kemenangan, berhasil menunjukkan keseimbangan yang luar biasa dengan memanjat ujung tombak dan duduk di atas mata tombak yang tajam seperti seekor ayam jago.<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref> Luomewöna pun mewarisi kerajaan Teteholi Ana'a.<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref>
Sementara itu, saudara-saudaranya disebarkan ke "bumi" menjadi leluhur Ono Niha.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 18-25</ref> Yang pertama adalah '''Tuada Hia''' (atau '''Hia Walangi Sinada''').<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 18-25</ref> Beliau mendarat di "jantung" pulau Nias, yakni di '''Börönadu''' di daerah '''Gomo'''. Dialah yang membawa peradaban ke Nias: rumah tradisional Nias pertama (''Omo Niha''), tempat pemujaan leluhur pertama (''osali''), timbangan keadilan untuk emas dan beras, serta hukum adat yang mulia.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 18-25</ref> Dari kampung awal Börönadu keturunan Tuada Hia menyebar ke berbagai penjuru pulau Nias.
=== Penyebaran Manusia ===
Ada kisah mitologis lain, yang berusaha menjelaskan penyebaran manusia tsb. Dan kendati ada beberapa pertanyaan mendasar tentang hal ini, misalnya apakah Tuada Hia benar leluhur pertama orang Nias atau empat bersaudara merupakan leluhur bersama, patut kita sisipkan di sini, sekedar untuk melihat bagaimana satu mitologi terbentuk untuk menerangkan sesuatu tanpa memikirkan konsistensi dari kisah tsb.
Menurut mitos ini ketika '''Tuada Hia''' turun di Gomo, yang terletak di tengah pulau, bobot tubuhnya yang sangat berat membuat pulau Nias miring ke arah Selatan.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 229</ref> Untuk memulihkan keseimbangan pulau, leluhur bernama '''Gözö''' diturunkan di Hilimaziaya di ujung Utara.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 229</ref> Namun hal ini menyebabkan pulau melengkung di bagian tengah. Maka diturunkanlah leluhur ketiga, '''Daeli Sanau Talinga''', di bagian Timur, dan leluhur keempat, '''Hulu Börö Tanötanö''', di bagian Barat di tepi Sungai Oyo.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 229</ref> Melalui pembagian ini, keseimbangan geografis pulau Nias berhasil dipulihkan, dan harmoni pun tercipta di seluruh pulau.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 229</ref>
Anda pasti telah melihat inkonsitensi mitos ini dibanding dengan mitos-mitos lainnya yang beredar di Tanö Niha. Misalnya dikatakan bahwa yang "turun" ke "bumi" adalah Tuada Hia dengan ketiga saudaranya. Mitos-mitos lainnya mengatakan hanya Tuada Hia yang turun ke bumi dan keturunannya memenuhi seluruh pulau. Namun misi dari program Warisan Nias adalah merebut kembali narasi. Dan untuk bisa menemukan narasi yang konsisten, kita harus mengetahui juga narasi yang kurang masuk akal. Dalam arti itu kita menyertakan mitos ini dan mitos-mitos lainnya di sini.
=== Pohon Tora'a ===
Kendati susah menyelaraskannya dengan narasi koheren asal-usul Ono Niha, kita patut menyebut mitos pohon Tora'a, yang diceritakan berbeda-beda tergantung daerah di Nias. Pohon '''Tora'a,''' juga dikenal sebagai pohon '''Fösi''', merupakan satu jenis pohon yang tumbuh di Nias, namun menempati posisi mistis pada zaman dahulu sebelum kedatangan Kekristenan.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 226, 347</ref> Konon, ketika manusia pertama meninggal, pohon kehidupan Tora'a bertumbuh dari jantungnya.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 226</ref> Pohon memiliki tiga dahan besar.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 237</ref> Dari dahan paling atas lahirlah roh-roh, termasuk dewa dunia atas '''Lowalangi''' (atau Lowalani di Selatan) dan dewa dunia bawah '''Laturedanö'''.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 237, 238</ref> Dari buah dan bunga emasnya lahirlah umat manusia.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 216, 226</ref>
Menariknya, mitos-mitos ini sebenarnya adalah metafora simbolis yang menceritakan '''proses kehamilan dan kelahiran''' manusia. P. Johannes Hämmerle sampai pada kesimpulan ini setelah membandingkan hasil penelitian arkeologis dan genetik modern dengan berbagai Hoho, yang dia kumpulkan dari berbagai daerah di Nias.<ref>Hämmerle, 2013, 30, 57</ref>
Dia menemukan bahwa menurut berbagai ''Hoho'' tsb "sembilan lapis langit" yang disebut dalam mitos-mitos ini sebenarnya merupakan bahasa simbolik yang menunjuk pada sembilan bulan kehamilan. "Teteholi Ana'a" merupakan nama simbolis rahim ibu, "sungai Zea" yang meluap merupakan kata lain dari pecahnya air ketuban, dan "mulut" dari mana pohon Tora'a muncul adalah kiasan puitis untuk anatomi reproduksi wanita.<ref>Hämmerle, 2013, 57, 132, 133</ref>
=== Putri Siraso dari Asia ===
Sebelum mengakhiri bagian ini pantaslah kita sebut satu lagi mitos lain tentang '''Putri Siraso''', yang diceritakan di wilayah Nias Tengah dan Selatan.<ref>Hämmerle, 2013, 46, 75</ref> Siraso adalah seorang putri raja dari daratan Asia, yang hamil di luar nikah.<ref>Hämmerle, 2013, 75</ref> Demi menyelamatkannya dari hukuman mati, keluarganya menaikkannya ke sebuah perahu kayu yang dilengkapi perbekalan dan seekor anjing, lalu menghanyutkannya ke samudra luas.<ref>Hämmerle, 2013, 75</ref> Perahu tersebut terapung menyeberangi Samudra Hindia dan akhirnya terdampar di pantai Timur Nias.<ref>Hämmerle, 2013, 75</ref> Di sana, Siraso melahirkan putranya yang diberi nama '''Telögu'''.<ref>Hämmerle, 2013, 75</ref> Ketika Telögu dewasa, ia mengelilingi pulau untuk mencari istri namun tidak menemukan satu pun manusia lain.<ref>Hämmerle, 2013, 75</ref> Akhirnya, ia kembali dan menikahi ibunya sendiri tanpa mengetahui identitas aslinya, menjadi leluhur garis ibu bagi masyarakat Nias.<ref>Hämmerle, 2013, 75</ref>
Yang menarik mitos-mitos ini juga mencatat bahwa sebelum kelompok Hia dan Siraso tiba di pulau Nias, "penduduk pribumi" telah mendiami pulau tsb. Sebagian dari mereka berkulit terang tinggal di atas pohon. Orang Nias menamakan mereka '''Ono Mbela'''. Sebagian lainnya hidup dalam gua-gua gelap (identik dengan dunia bawah) dan dinamakan keturunan '''Laturedanö'''.<ref>Hämmerle, 2013, 44, 46, 127</ref> Seperti yang akan kita lihat, hasil penelitian ilmiah bisa membantu kita menerangkan siapa "penghuni pribumi" Nias ini, yang akhirnya punah setelah "kaum petani migran" tiba di Nias.
=== Rangkuman Kesaksian Mitologis ===
Sebelum kita melompat ke hasil penemuan ilmiah asal-usul Nias, kita coba rangkumkan kesaksian mitologis ini. Ada tiga kemungkinan asal orang Nias: diturunkan dari kampung Teteholi Ana'a, lahir dari pohon kehidupan Tora'a, dan akhirnya dari "seberang laut"/Asia menurut legenda Putri Siraso. Seperti akan menjadi jelas kemudian, semua tempat ini menunjuk pada satu tempat dan perjalanan epik leluhur Nias dari tempat tsb. ke pulau Nias.
Di sini kita patut memberi dua catatan tambahan tentang kampung Teteholi Ana'a.
Pertama, bila kita membaca mitos tentang Teteholi Ana'a sebagaimana layaknya mitos-mitos lain di dunia, mau tak mau kita mulai berpikir legenda ini bisa jadi merupakan narasi untuk mengingat kampung halaman. Dan manusia cederung mengidolakan kampung halaman, terutama dalam hal Tuada Hia, yang membawa teknologi dan peradaban ke Nias dari tempat asal:<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 18-25</ref> teknologi pembangunan rumah tradisional, ritus pemujaan leluhur, timbangan emas dan beras, serta hukum adat. Dalam konteks ini kampung Teteholi Ana'a disebut penuh emas, satu bahasa simbolis untuk menandakan kemajuan, kemegahan dan kemakmuran kampung tsb.
Kedua, seperti disebut P. Johannes Hämmerle di atas,<ref>Hämmerle, 2013, 30, 57, 132, 133</ref> kampung Teteholi Ana'a adalah nama lain dari kampung pertama leluhur orang Nias di Gomo, yakni '''kampung Börönadu sendiri'''. Secara leksikal "tete holi" berarti satu pemukiman di atas bukit dan karena itu dianggap berada di "atas langit". Dari kampung inilah orang Nias "lahir" dan berketurunan banyak dan akhirnya menyebar ke seluruh pulau.
Kampung di atas bukit tinggal merupakan ingatan instinktif bagi orang Nias dewasa ini. Namun pada zaman dulu orang Nias biasa mendirikan pemukiman di atas bukit. Dan kampung (''"banua"'') merupakan kosmos kehidupan orang Nias dengan tata sosial yang terstruktur. Adalah penjajah Belanda yang pada tahun 1908 memaksa orang Nias meninggalkan pemukiman di atas bukit ("tete holi") dan pindah ke pinggir jalan besar.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 54, 61, 160, 274, 336</ref> Kampung di atas bukit (''tete holi'') tinggal menjadi kenangan indah (''ana'a'') akan satu sistem kemasyarakatan sempurna, yang telah hilang.
== 2. Berdasarkan Penemuan Arkeologis ==
Bila mitologi berbicara tentang asal usul orang Nias lewat metafora puitis, arkeologi berbicara dengan bukti fisik masa lalu.
=== Kaum Pribumi Penghuni Gua ===
Pada tahun 1999, Museum Pusaka Nias memelopori penggalian arkeologi ilmiah pertama di pulau Nias, bertempat di gua '''Tögi Ndrawa''', dekat Gunungsitoli.<ref>Hämmerle, 2013, 37</ref> Hasilnya sangat mengejutkan: ditemukan bukti fisik bahwa manusia telah mendiami pulau Nias sejak setidaknya '''12.000 tahun yang lalu'''.<ref>Hämmerle, 2013, 30, 37</ref>
Para penghuni gua purba ini tergolong dalam kebudayaan pemburu-pengumpul pra-Neolitikum yang dikenal berbudaya '''Hoabinhian'''.<ref>Hämmerle, 2013, 22, 30, 127</ref> Mereka menggunakan alat-alat batu sederhana, meramu tanaman liar, dan berburu hewan hutan.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 149</ref> Dan seperti telah kita lihat di atas, keberadaan para penghuni gua ini sangat cocok dengan legenda tentang "Laturedanö", yang dikisahkan dalam mitos Nias, sebagai penghuni dunia bawah, yakni gua gelap.<ref>Hämmerle, 2013, 36, 127</ref>
=== Kedatangan Petani Migran ===
Ribuan tahun setelah zaman gua purba, sebuah kelompok migran baru mendarat di pantai Timur pulau Nias.<ref>van Oven et al., 2011, 149</ref> Catatan arkeologi menunjukkan bahwa sekitar tahun '''1000 hingga 1450 M''', masyarakat agraris (petani) yang maju mulai menetap di pulau ini.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 117, 223</ref> Berbeda dengan pemburu-pengumpul, kelompok baru ini sudah mempraktikkan cocok tanam padi, menggunakan peralatan besi, mengenakan perhiasan emas yang rumit, dan mendirikan rumah-rumah kayu yang kokoh.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 46, 223</ref> Kehadiran mereka membawa kemajuan, sehingga penduduk pribumi, para penghuni gua purba dan penghuni pohon, pun turut mengadopsi peradaban baru ini.<ref>Hämmerle, 2013, 46</ref>
=== Budaya Batu Megalitik ===
Nias dikenal di dunia sebagai salah satu kebudayaan megalitik (batu besar), yang masih hidup sampai sekarang.<ref>van Oven et al., 2011, 145</ref> Batu-batu ini bisa memberi petunjuk tentang asal usul orang Nias dan kapan mereka sampai di Nias.
Para wisatawan sering mengira bahwa tugu batu (''behu''), kursi kehormatan (''osa-osa''), dan meja batu yang ada di desa-desa Nias telah berusia ribuan tahun.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 247, 285</ref> Namun, penelitian arkeologi menyingkapkan fakta yang mengejutkan: tradisi megalitik di Nias sebenarnya '''tergolong sangat muda'''.<ref>Hämmerle, 2013, 43</ref> Sebagian besar monumen batu tersebut didirikan antara '''200 hingga 500 tahun yang lalu'''.<ref>Hämmerle, 2013, 43</ref>
Itu berarti peradaban ini turut dibawa ke Nias oleh kaum petani, yang dipimpin oleh Tuada Hia. Itu berarti pula bahwa batu-batu megalitik Nias didirikan ratusan tahun setelah berbagai candi di Sumatera dan di Jawa telah berdiri. Apakah leluhur orang Nias mendengar atau bahkan melihat batu-batu tsb. dalam perjalanan mereka ke Nias?
Namun seperti dibahas panjang lebar di tulisan lainnya dalam seri ini ([[Sangoguna:Slaia/Batu Megalit Nias|Batu Megalitik Nias]]) dibanding peradaban serupa di tempat lain di dunia, batu-batu megalit Nias sangat unik.
Bila di tempat lain batu serupa didirikan sebagai tempat pemujaan '''para dewa''' atau monumen bagi tokoh '''yang telah meninggal''', batu megalit megalit Nias didirikan untuk '''menandai status sosial''' seorang bangsawan '''yang masih hidup'''. Orang Nias, biasanya kepala kampung (disebut ''balugu'' di Utara atau ''si'ulu'' di Selatan), mendirikan batu megalit dalam pesta besar bernama '''owasa''', untuk menghormati leluhur, memamerkan kekayaan perhiasan emas mereka, serta meningkatkan status sosial mereka di mata masyarakat.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 247, 285</ref>
== 3. Berdasarkan Cetak Biru Genetik ==
Alat paling modern dan presisi yang sering digunakan untuk melacak asal-usul dan migrasi manusia adalah analisa genetik (DNA). Pada tahun 2002 dan 2003, ahli genetika Jerman Dr. Ingo Kennerknecht bekerja sama dengan Museum Pusaka Nias mengumpulkan sampel DNA dari sekitar 400 orang Nias di berbagai penjuru pulau.<ref>Hämmerle, 2013, 37, 38</ref> Hasil analisis genetika ini sangat mengejutkan dan meluruskan berbagai narasi asal-usul orang Nias.
=== Bukan dari Tanah Batak, Burma, atau India ===
Di masa lalu, banyak peneliti luar berspekulasi tentang asal-usul orang Nias:
* Sebagian pejabat kolonial Belanda menduga orang Nias adalah keturunan orang '''Batak''' dari Sumatra.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 221, 222</ref>. Dalam tulisan "Tarombo Si Raja Batak", bahkan O.H. Sihite Panderadja menempatkan orang Nias dalam silsilah orang Batak,<ref>Sihite, 1941</ref> atau lebih tepat, Serius Lase menginterpretasikan nama Sijau Nias, putra sulung Ompu Raja Ijolma dalam buku Sihite tsb, sebagai leluhur orang Nias.<ref>Lase
(1997), 9.</ref>
* Misionaris Jerman pertama di Nias, Ludwig Denninger, menduga orang Nias berasal dari '''Burma''' (Myanmar).<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 221, 223</ref>
* Sebagian peneliti lainnya menghubungkan Nias dengan suku '''Naga''' di India Timur Laut, karena kemiripan batu megalitik dan pesta babi.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 223</ref>
'''Penelitian DNA membantah seluruh teori tersebut'''. Secara genetik Orang Nias modern tidak memiliki hubungan dekat dengan suku Batak, Burma, maupun India.<ref>van Oven et al., 2011, 162, 182</ref>
=== Tanah Air Ono Niha: Formosa ===
Hasil analisis DNA menunjukkan bahwa orang Nias modern hampir 100% merupakan '''keturunan bangsa Austronesia'''.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 182</ref> Kode genetika mereka (lebih lanjut di bawah) merujuk langsung pada '''ekspansi Austronesia''', sebuah migrasi bahari raksasa yang bermula dari pulau '''Formosa''' (sekarang '''Taiwan''') sekitar 4.000 hingga 5,000 tahun yang lalu.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 182</ref> Para pelaut ulung ini mengarungi samudra ke arah selatan melalui Filipina, hingga akhirnya menetap di Kepulauan Nusantara, termasuk pulau Nias.<ref>van Oven et al., 2011, 182</ref>
=== Genetika yang Sangat Homogen ===
Biasanya, pulau-pulau yang dekat dengan daratan besar (seperti Sumatra) memiliki keragaman genetik yang tinggi karena perkawinan antar populasi. Namun, Nias adalah kasus yang sangat langka: '''masyarakat Nias modern secara genetik sangat mirip satu sama lain (sangat homogen)'''.<ref>Hämmerle, 2013, 33, 35</ref> Seluruh populasi yang berjumlah lebih dari 700.000 jiwa saat ini diturunkan dari '''sekelompok kecil leluhur pendiri''' yang mengalami penyempitan populasi (''bottleneck'') dan isolasi yang sangat ketat di masa lalu.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 145, 183</ref>
=== Garis Ibu vs Garis Ayah yang Kontras ===
Di balik kemiripan genetika tersebut, para ilmuwan menemukan perbedaan yang sangat menarik antara DNA ayah (garis keturunan laki-laki) dan DNA ibu (garis keturunan perempuan):<ref>van Oven et al., 2011, 156, 159</ref>
* '''DNA Ayah (Kromosom-Y) terpisah sangat ketat''': DNA ayah menunjukkan perbedaan yang sangat mencolok antara Nias bagian Utara dan Selatan.<ref>van Oven et al., 2011, 158, 173</ref> Garis keturunan ayah di Nias Utara didominasi oleh haplogroup '''O-M119*''', sementara garis keturunan ayah di Nias Selatan hampir sepenuhnya didominasi oleh haplogroup '''O-M110''' (mencapai 86,4%).<ref>van Oven et al., 2011, 156, 158, 162</ref> Nyaris tidak ada pertukaran garis keturunan laki-laki antara Utara dan Selatan.<ref>van Oven et al., 2011, 173</ref>
* '''DNA Ibu (mtDNA) tercampur merata''': Sebaliknya, DNA yang diwariskan dari garis ibu tidak mengenal batas Utara-Selatan.<ref>van Oven et al., 2011, 159, 181</ref> Haplogroup garis ibu yang paling dominan, '''Y2''' (ditemukan dalam persentase luar biasa tinggi, yaitu 40%), tersebar merata di seluruh pelosok pulau Nias.<ref>van Oven et al., 2011, 159, 178</ref>
Mengapa DNA ibu tercampur merata sementara DNA ayah terpisah ketat? Rahasianya terletak pada adat pernikahan Nias.<ref>van Oven et al., 2011, 146, 181</ref> Orang Nias menganut sistem kekerabatan patrilineal dengan adat pernikahan '''patrilokal'''.<ref>van Oven et al., 2011, 146</ref> Artinya, seorang laki-laki harus menikah dengan perempuan dari klan/desa lain, dan setelah menikah, sang istri harus pindah menetap di desa suaminya.<ref>van Oven et al., 2011, 146</ref> Selama ratusan generasi, para perempuan terus berpindah antar-desa di seluruh pulau Nias, menyebarkan dan membaurkan DNA garis ibu, sementara para laki-laki tetap tinggal di desa leluhur mereka, menjaga DNA garis ayah tetap terisolasi di wilayah masing-masing.<ref>van Oven et al., 2011, 181</ref>
=== Misteri "Pergantian Populasi" ===
Penemuan genetika di atas sekaligus melahirkan sebuah teka-teki besar: jika arkeologi membuktikan manusia telah hidup di gua Tögi Ndrawa 12.000 tahun lalu, tetapi DNA membuktikan bahwa orang Nias modern murni keturunan Austronesia (Taiwan, 4.000 tahun lalu), '''mengapa tak ada jejak DNA para penghuni gua purba tersebut?'''
Hasil DNA sangat tegas: para pemburu-pengumpul berusia 12.000 tahun lalu '''tidak meninggalkan jejak genetika sama sekali''' pada tubuh orang Nias modern.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 182</ref> Alih-alih saling mengawini dan bercampur darah, para petani Austronesia yang baru datang sepenuhnya '''menggantikan''' populasi pribumi pulau tersebut.<ref>van Oven et al., 2011, 182</ref>
Meskipun penyebab pastinya masih misterius, para ilmuwan menduga faktor utamanya adalah '''penyakit'''.<ref>Hämmerle, 2013, 127</ref> Para petani Austronesia yang baru datang hidup berdampingan dengan hewan ternak dan membawa virus-virus penyakit baru.<ref>Hämmerle, 2013, 127</ref> Para penghuni gua yang hidup terisolasi tidak memiliki kekebalan tubuh sama sekali terhadap penyakit-penyakit baru tersebut, sehingga wabah mematikan kemungkinan besar menyapu bersih seluruh populasi purba, meninggalkan pulau dalam keadaan kosong untuk dihuni oleh para petani baru.<ref>Hämmerle, 2013, 127</ref>
=== Misteri Bahasa Nias ===
Perbedaan DNA ayah yang sangat tajam antara Nias Utara (O-M119*) dan Selatan (O-M110) membuktikan bahwa pulau Nias dihuni melalui '''beberapa gelombang kedatangan kelompok kecil pendiri''' (''founder events'') yang tiba di waktu yang berbeda, dan bukan satu migrasi tunggal yang masif.<ref>van Oven et al., 2011, 173, 174</ref>
Selain itu, keragaman genetik menunjukkan bahwa '''haplogroup O-M110 (Nias Selatan) memiliki keragaman internal yang lebih tinggi dibandingkan O-M119* (Nias Utara)'''.<ref>van Oven et al., 2011, 158, 173</ref> Ini berarti garis keturunan ayah di Nias Selatan berusia lebih tua atau tiba lebih awal di pulau ini, sementara garis keturunan ayah di Nias Utara berasal dari gelombang kedatangan yang lebih baru yang kemudian menyebar dengan sangat cepat.<ref>van Oven et al., 2011, 174</ref>
Jika para leluhur tiba dalam gelombang yang berbeda dan hidup terisolasi di wilayah masing-masing, bagaimana mungkin mereka semua berbicara dalam satu bahasa yang sama, yaitu '''Li Nono Niha'''?<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 230</ref>
Misteri ini bisa dijelaskan demikian:
* '''Rumpun Bahasa yang Sama''': Karena seluruh gelombang migrasi berasal dari satu nenek moyang Austronesia yang sama di Taiwan, sejak awal mereka sudah berbicara dalam dialek-dialek yang saling berkerabat erat dari rumpun bahasa Malayo-Polynesian.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 145</ref>
* '''Namun Tidak Sama Persis!''' Meskipun menggunakan bahasa yang sama, isolasi yang berlangsung berabad-abad menciptakan perbedaan dialek yang sangat tajam antara Nias Utara dan Selatan.<ref>van Oven et al., 2011, 146, 231</ref>
* '''Penyatuan Bahasa''': Selama berabad-abad, interaksi perdagangan lokal, pertemuan adat, dan interaksi sosial lainnya membantu menyatukan bahasa mereka.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 232</ref> Kini, orang Nias Utara dan Selatan dapat saling memahami dengan sangat baik, sambil tetap bangga mempertahankan kosakata khas daerah masing-masing.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 232</ref>
=== Sepupu Orang Nias ===
Skala migrasi pelaut Austronesia yang luar biasa ini tertulis langsung dalam DNA para lelaki Nias di bagian Selatan.<ref>van Oven et al., 2011, 162, 169</ref>
Penanda DNA ayah '''O-M110''' yang sangat dominan di Nias Selatan (86,4%) '''sama sekali tidak ditemukan''' di daratan Sumatra maupun Malaysia.<ref>van Oven et al., 2011, 162</ref> Namun, jika kita melihat ke arah timur menyeberangi Samudra Pasifik, tanda genetika yang sama persis ini muncul dengan persentase tinggi di kalangan '''suku asli Taiwan''' (32.6%), '''Filipina''' (12.8%), dan yang luar biasa, ribuan kilometer di Pasifik di kalangan penduduk '''Kepulauan Admiralty dan Trobriand''' di wilayah Melanesia, dekat Papua Nugini.<ref>van Oven et al., 2011, 162</ref>
Ini membuktikan bahwa leluhur Ono Niha adalah bagian dari salah satu migrasi bahari terbesar dalam sejarah manusia, meninggalkan jejak genetika dan kebudayaan mereka di separuh belahan dunia, mulai dari pesisir Afrika Timur hingga pulau-pulau terpencil di Samudra Pasifik.<ref>van Oven et al., 2011, 144</ref> DNA orang Nias mengandung bukti "arkeologis" migrasi bangsa-bangsa kuno dari Afrika Timur sampai ke lautan Pasifik.
== Mengapa Orang Nias Unik? ==
Jika kita melihat pulau Sumatra, Jawa, atau Bali, suku-suku di sana sangat banyak bercampur darah dengan pulau tetangga, pedagang India, atau saudagar Arab.<ref>Ingo Kennerknecht_The Genetics Of Nias, 5</ref> Mengapa orang Nias tetap mempertahankan keunikan genetik dan budaya mereka yang begitu murni?
Orang Nias memiliki "benteng ganda" yang melindungi mereka dari pengaruh luar:
=== Benteng Geografis yang Alami ===
Nias dikelilingi oleh laut dalam dengan gelombang laut yang terkenal sangat ganas.<ref>van Oven et al., 2011, 145</ref> Berbeda dengan laut pedalaman Nusantara yang tenang, perairan di sekitar Nias sangat berbahaya bagi pelaut asing yang tidak mengenal medannya, membuat pulau ini jarang dikunjungi oleh pendatang asing di masa lalu.<ref>van Oven et al., 2011, 145</ref>
=== Perisai Budaya ===
Secara historis, Ono Niha memiliki budaya perang dan tradisi berburu kepala (''emali'') yang sangat ditakuti.<ref>Hämmerle, 2013, 41, 127</ref> Berburu kepala adalah bagian penting dari martabat sosial; seorang pria bahkan tidak diizinkan menikah sebelum berhasil membawa pulang kepala musuh.<ref>Hämmerle, 2013, 41, Hummel & Telaumbanua, 2007, 302</ref> Desa-desa dibangun di atas bukit-bukit tinggi yang dibentengi dengan parit-parit pertahanan yang dalam.<ref>Hämmerle, 2013, 116</ref> Reputasi para kesatria yang tangguh dan menakutkan ini membuat kerajaan-kerajaan Hindu-Buddha besar (seperti Sriwijaya atau Majapahit) maupun kesultanan Islam di Sumatra tidak pernah bisa menjajah atau menetap secara damai di pulau ini.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 223</ref>
=== Babi Alih-alih Kerbau ===
Isolasi yang mendalam ini tercermin dengan sangat jelas dalam kebudayaan Nias. Di Sumatra (seperti suku Batak atau Minangkabau) dan wilayah Indonesia lainnya, hewan yang memainkan peranan utama dalam upacara adat adalah kerbau. Namun, Nias berdiri sendiri secara unik: '''Ono Niha secara khusus menyembelih babi (''bawi'') dalam pesta adat owasa mereka'''.<ref>Hämmerle, 2013, 78, Hummel & Telaumbanua, 2007, 223</ref> Babi adalah simbol tertinggi dari kekayaan, kehormatan, dan harmoni kosmis di pulau ini.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 248, 273</ref>
== Rangkuman ==
Dengan memadukan kisah '''mitologi''', penemuan fisik dari '''arkeologi''', serta cetak biru ilmiah dari '''DNA''', kita akhirnya mendapat gambaran yang lebih jelas tentang penduduk pribumi Nias, kedatangan petani migran, yang menjadi leluhur orang Nias modern, perjalanan mereka dari pulau Formosa ke pulau Nias, dan teknologi serta peradaban yang mereka bawa ke Nias.
* '''Mitologi''' melestarikan ingatan akan tanah air leluhur di seberang laut, pendaratan Tuada Hia di Gomo, dan penyebaran manusia ke berbagai tempat di pulau, serta keberadaan masyarakat asli Nias (keturunan Bela dan Laturedanö).<ref>Hämmerle, 2013, 46, 75, 225, 229</ref>
* '''Arkeologi''' menunjukkan bahwa Nias telah dihuni selama 12.000 tahun, bahwa tradisi batu megalit yang spektakuler merupakan kreativitas budaya yang tergolong muda dalam beberapa abad terakhir.<ref>Hämmerle, 2013, 30, 43</ref>
* '''Penelitian DNA''' membuktikan bahwa suku Nias modern adalah keturunan murni dari para pelaut tangguh Austronesia asal Formosa yang datang dalam beberapa gelombang, sepenuhnya menggantikan populasi gua purba, dan mempertahankan kemurnian budaya mereka melalui adat pernikahan patrilokal serta isolasi geografis yang ketat.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 181, 182</ref>
Bagi generasi muda Nias, warisan sejarah ini adalah sumber kebanggaan yang sangat besar. Ono Niha bukanlah sekadar masyarakat pulau terpencil. Mereka adalah keturunan dari kaum penjelajah samudra terbesar dalam sejarah peradaban manusia, pembawa teknologi dan budaya ke Pulau Nias, dan akan terus menulis lembaran-lembaran sejarah baru, hari ini dan esok.
== Bacaan ==
* '''Hämmerle, Johannes M.''' (2013). ''150 Years of Ethnological Interpretation and Misinterpretation on the Example of Nias, Indonesia''. Anthropos, Vol. 108, No. 1, hlm. 173-204.
* '''Hummel, Uwe & Telaumbanua, Tuhoni.''' (2007). ''Cross and Adu: A Socio-Historical Study on the Encounter Between Christianity and the Indigenous Culture on Nias and the Batu Islands, Indonesia (1865-1965)''. Utrecht University.
* '''Kennerknecht, Ingo & Hämmerle, Johannes M.''' (2009). ''The Genetics of Nias – Concepts and First Data''. Yayasan Pusaka Nias.
* '''Lase, Serius''' (1997). ''Membantah''. Sinar Indonesia Baru (SIB). Medan. Sabtu 11.01.1997.
* '''Sihite Panderadja, O.H.''' (1941). ''Tarombo Si Raja Batak''. Medan.
* '''Van Oven, Mannis et al.''' (2011). ''Unexpected Island Effects at an Extreme: Reduced Y Chromosome and Mitochondrial DNA Diversity in Nias''. Molecular Biology and Evolution, Vol. 28, No. 4, hlm. 1349-1361.
== Tentang Penulis ==
'''''Sirus Laia''' belajar filsafat, teologi, dan informatika di Indonesia, Jerman dan Inggris. Bersama teman-teman seperjuangan berusaha mendokumentasikan sejarah, budaya dan bahasa Nias secara digital di Wikipedia, Wikikamus dan Wikibuku sejak 2020. Motto gerakan ini dalam bahasa Indonesia adalah "'''Membebaskan pengetahuan dalam bahasa Nias'''" dan dalam bahasa Nias "'''Moroi khöda, soguna khöda ba soguna khö ndraonoda miföna'''."''
== Catatan kaki ==
{{Reflist|18em}}
[[Kategori:Nias Heritage]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Warisan Nias]]
b57h1l6lonii3pi1tipnweqoj8r86p2
Sangoguna:Slaia/Origin of Ono Niha
2
5051
28469
28466
2026-09-29T12:35:17Z
Slaia
39
28469
wikitext
text/x-wiki
''Friendly note: This article was auto translated from Indonesian. The original article is [[Sangoguna:Slaia/Asal-usul Orang Nias|here]]''
Nias Island is located at the western edge of Indonesia, approximately 120 kilometers from the island of Sumatra. The people of Nias call the island '''Tanö Niha''' (''Land of Humans'') and refer to themselves as '''Ono Niha''' (''Descendants of Humans'').<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 14</ref> This island has captivated explorers, anthropologists, and historians for centuries,<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 15-17</ref> and not only because of its megalithic stone monuments, magnificent traditional stilt-house architecture, and the legendary stone-jumping tradition (''hombo batu'').<ref>van Oven et al., 2011, 1349-1350</ref>
A question that has long intrigued researchers concerns the true origins of the Ono Niha. This question frequently arises because the Nias language differs significantly from surrounding regional languages, and Nias culture is more reminiscent of the Naga people of Nagaland, on the India-Myanmar border, than of other cultures in Indonesia.
To solve this puzzle, we take three very different paths: the testimony of '''mythology''', the discovery of '''archaeology''', as well as the microscopic blueprint of genetics ('''DNA''').<ref>van Oven et al., 2011, 1349-1350</ref> By weaving together these three threads, we attempt to trace the epic journey of the ancestors of Nias.
== 1. Based on Mythological Testimony ==
Until today the Nias people pass down their history through generations via oral tradition.<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref> In the late afternoon or evening, grandparents would sit with their grandchildren on the window ledge of the long traditional house (''zara-zara''), chanting poetic verses known as '''Hoho''' to recount their origins.<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref>
=== Teteholi Ana'a Village ===
According to the '''Hoho''', the first ancestors of the Nias people descended into a legendary village named '''Teteholi Ana'a'''.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 18-25</ref> This place is described as being situated atop a hill (''tete holi'')and is therefore often associated with the heavens/sky (''langi''). To illustrate the prosperity of the inhabitants of Teteholi Ana'a, the village is said to have possessed abundant gold, ranging from low-grade gold (''hamo gana'a'') to high-purity gold (''balaki'').<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref>
In the myth, Teteholi Ana'a was ruled by a king named Sirao.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 18-25</ref> One day, Sirao held a competition for his nine sons to determine which of them would inherit his throne.<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref> The winner of the contest was his youngest son, Luomewöna, also known as Saho.<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref> Luomewöna, whose name literally means "the day of victory", demonstrated extraordinary balance by climbing to the tip of a spear and perching upon its sharp point like a rooster.<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref> Consequently, Luomewöna inherited the kingdom of Teteholi Ana'a.<ref>Hämmerle, 2013, 178-188</ref>
Meanwhile, his siblings were dispersed across the "earth" to become the ancestors of the Ono Niha.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 18-25</ref> The first among them was '''Tuada Hia''' (or '''Hia Walangi Sinada''').<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 18-25</ref> He landed in the "heart" of Nias Island, specifically at '''Börönadu''' in the '''Gomo''' region. It was he who brought civilization to Nias: the first traditional Nias house (''Omo Niha''), the first ancestral shrine (''osali''), scales of justice for weighing gold and rice, and a noble customary law.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 18-25</ref> From the original village of Börönadu, Tuada Hia's descendants spread to various parts of Nias Island.
=== Human Dispersal ===
There is another mythological tale that attempts to explain this human dispersal. Although there are fundamental questions surrounding this — such as whether Tuada Hia was truly the first ancestor of the Nias people or if the four siblings were the common ancestors — the story is nonetheless worth including here, if only to observe how a myth is constructed to explain something without regard for narrative consistency.
According to this myth, when '''Tuada Hia''' descended at Gomo, located in the center of the island, his immense weight caused the island of Nias to tilt toward the south.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 229</ref> To restore the island's balance, an ancestor named '''Gözö''' was sent down at Hilimaziaya, at the northern end.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 229</ref> However, this caused the island to bow in the middle. Consequently, a third ancestor, '''Daeli Sanau Talinga''', was sent down in the east, and a fourth, '''Hulu Börö Tanötanö''', in the west along the banks of the Oyo River.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 229</ref> Through this distribution, the geographical balance of Nias was successfully restored, and harmony was established across the entire island.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 229</ref>
You have surely noticed the inconsistencies in this myth compared to others circulating in Tanö Niha. For instance, the myth says that Tuada Hia and his three siblings were the ones who "descended" to "earth." Other myths however claim that only Tuada Hia descended to earth and that his descendants populated the entire island.
=== The Tora'a Tree ===
Although it is difficult to reconcile with a coherent narrative regarding the origins of the Ono Niha (the people of Nias), the myth of the Tora'a tree, recounted in various ways depending on the region in Nias, is worth mentioning. The '''Tora'a''' tree, also known as the '''Fösi''' tree, is a species native to Nias that held a mystical significance in ancient times before the arrival of Christianity.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 226, 347</ref> Legend has it that the Tora'a tree of life grew from the heart of the first human when he died.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 226</ref> The tree possessed three large branches.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 237</ref> From the uppermost branch emerged the spirits, including the god of the upper world, '''Lowalangi''' (or '''Lowalani''' in the South), and the god of the underworld, '''Laturedanö'''.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 237, 238</ref> From its golden fruit and flowers the humanity was born.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 216, 226</ref>
Interestingly, these myths are actually symbolic metaphors recounting the human process of pregnancy and birth. Johannes Hämmerle reached this conclusion after comparing the results of modern archaeological and genetic research with various ''Hoho'' traditional chants that he had collected from different regions of Nias.<ref>Hämmerle, 2013, 30, 57</ref>
He discovered that, according to these various ''Hoho'', the "nine layers of the sky" mentioned in the myths actually constitute symbolic language referring to the nine months of pregnancy. "Teteholi Ana'a" is a symbolic name for the mother's womb, the overflowing "Zea River" is a metaphor for the breaking of the amniotic sac, and the "mouth" from which the Tora'a tree emerges is a poetic allusion to female reproductive anatomy.<ref>Hämmerle, 2013, 57, 132, 133</ref>
=== Princess Siraso from Asia ===
Before concluding this section, let see another myth of '''Princess Siraso''', recounted in the Central and Southern regions of Nias.<ref>Hämmerle, 2013, 46, 75</ref> Siraso was a king's daughter from the Asian mainland who became pregnant out of wedlock.<ref>Hämmerle, 2013, 75</ref> To save her from execution, her family placed her in a wooden boat, equipped with provisions and a dog, and set her adrift on the open ocean.<ref>Hämmerle, 2013, 75</ref> The boat drifted across the Indian Ocean and eventually ran aground on the east coast of Nias.<ref>Hämmerle, 2013, 75</ref> There, Siraso gave birth to a son named '''Telögu'''.<ref>Hämmerle, 2013, 75</ref> When Telögu came of age, he traveled around the island in search of a wife but found no other human beings.<ref>Hämmerle, 2013, 75</ref> Ultimately, he returned and married his own mother without knowing her true identity, becoming the maternal ancestor of the Nias people.<ref>Hämmerle, 2013, 75</ref>
Interestingly, these myths also record that before the Hia and Siraso groups arrived on Nias Island, "indigenous inhabitants" already occupied the island. Some of them were light-skinned and lived in trees; the Nias people called them '''Ono Mbela'''. Others lived in dark caves (associated with the underworld) and were known as the descendants of '''Laturedanö'''.<ref>Hämmerle, 2013, 44, 46, 127</ref> As we shall see, scientific research findings can help shed light on the identity of these "indigenous inhabitants" of Nias, who eventually went extinct after the arrival of "migrant farmers" on the island.
=== Summary of Mythological Accounts ===
Before we delve into scientific findings regarding the origins of the Nias people, let us summarize these mythological accounts. There are three possible origins for the Nias people: descended from the village of Teteholi Ana'a, born from the Tora'a tree of life, and finally arrived from "across the see" (Asia) according to the legend of Princess Siraso. As we will see later, all these references point to a single location and the epic journey of the Nias ancestors from that place to the island of Nias.
At this point, it is worth adding two further notes regarding the village of Teteholi Ana'a.
First, much like other myths around the world, when reading the myth of Teteholi Ana'a, one inevitably begins to view the legend as a narrative for remembering one's homeland. People tend to idealize their place of origin, particularly in the case of Tuada Hia, who brought technology and civilization to Nias from his homeland:<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 18-25</ref> traditional house-building techniques, ancestor worship rituals, scales for weighing gold and rice, and customary law. In this context, the village of Teteholi Ana'a is described as being filled with gold, a symbolic expression signifying the village's advancement, grandeur, and prosperity.
Secondly, as noted by Hämmerle above,<ref>Hämmerle, 2013, 30, 57, 132, 133</ref> the village of '''Teteholi Ana'a''' is another name for the first ancestral village of the Nias people in Gomo, namely the village of '''Börönadu''' itself. Lexically, "tete holi" signifies a settlement situated atop a hill, and is thus considered to be located "above the sky." It was from this village that the Nias people "originated" and multiplied, eventually spreading across the entire island.
For the Nias people today, the hilltop village exists only as an instinctive memory. Yet, in the past, they customarily established their settlements on hilltops. The village (''banua'') constituted the cosmos of Nias life, characterized by a structured social order. It was the Dutch colonial authorities who, in 1908, compelled the Nias people to abandon these hilltop settlements (''tete holi'') and relocate to the sides of main roads.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 54, 61, 160, 274, 336</ref> The hilltop village (''tete holi'') remains merely a cherished memory (''ana'a'') of a perfect social system that has since vanished.
== 2. Based on Archaeological Findings ==
While mythology speaks of the origins of the Nias people through poetic metaphors, archaeology speaks through physical evidence of the past.
=== Indigenous Cave Dwellers ===
In 1999, the Nias Heritage Museum (Museum Pusaka Nias) pioneered the first scientific archaeological excavation on Nias Island, located at the '''Tögi Ndrawa''' cave near Gunungsitoli.<ref>Hämmerle, 2013, 37</ref> The results were remarkable: physical evidence was discovered indicating that humans had inhabited Nias Island since at least '''12,000 years ago'''.<ref>Hämmerle, 2013, 30, 37</ref>
These ancient cave dwellers belonged to a pre-Neolithic hunter-gatherer culture known as the '''Hoabinhian''' culture.<ref>Hämmerle, 2013, 22, 30, 127</ref> They utilized simple stone tools, gathered wild plants, and hunted forest animals.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 149</ref> Furthermore, as previously noted, the existence of these cave dwellers aligns closely with the legend of '''Laturedanö''', who is described as an inhabitant of the underworld, specifically the dark cave.<ref>Hämmerle, 2013, 36, 127</ref>
=== Arrival of Migrant Farmers ===
Thousands of years after the era of ancient cave dwellers, a new group of migrants landed on the east coast of Nias Island.<ref>van Oven et al., 2011, 149</ref> Archaeological records indicate that between approximately '''1000 and 1450 CE''', an advanced agrarian society (farmers) began to settle on the island.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 117, 223</ref> Unlike the hunter-gatherers, this new group practiced rice cultivation, utilized iron tools, wore intricate gold jewelry, and constructed sturdy wooden houses.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 46, 223</ref> Their presence brought advancement, leading the indigenous population — the ancient cave and tree dwellers — to adopt this new civilization.<ref>Hämmerle, 2013, 46</ref>
=== Megalithic Stone Culture ===
Nias is known for its megalithic culture, which remains active to this day.<ref>van Oven et al., 2011, 145</ref> These stones can provide clues regarding the origins of the Nias people and when they arrived on the island.
Tourists often assume that the stone monuments (''behu''), seats of honor (''osa-osa''), and stone tables found in Nias villages date back thousands of years.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 247, 285</ref> However, archaeological research has revealed a surprising fact: the megalithic tradition in Nias is actually '''quite recent'''.<ref>Hämmerle, 2013, 43</ref> Most of these stone monuments were erected between '''200 and 500 years ago'''.<ref>Hämmerle, 2013, 43</ref>
This implies that this civilization was brought to Nias by a group of farmers led by Tuada Hia. It also means that the megalithic stones of Nias were erected centuries after various temples in Sumatra and Java had already been built. Did the ancestors of the Nias people hear about or even see those stones during their journey to Nias?
However, as discussed at length in another article in this series ([[Sangoguna:Slaia/Nias Megalithic Stones|Nias Megalithic Stones]]), the megalithic stones of Nias are unique when compared to similar structures found elsewhere in the world.
While similar stones in other regions were erected as places of worship for '''deities''' or as monuments to '''deceased''' figures, Nias megaliths were raised to '''mark the social status''' of a '''living nobleman'''. Nias individuals — typically village chiefs (known as ''balugu'' in the North or ''si'ulu'' in the South) — would erect these megaliths during grand feasts called '''owasa''' to honor their ancestors, display their wealth in gold ornaments, and elevate their social standing within the community.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 247, 285</ref>
== 3. Based on the Genetic Blueprint ==
The most modern and precise tool frequently used to trace human origins and migration is genetic (DNA) analysis. In 2002 and 2003, German geneticist Dr. Ingo Kennerknecht collaborated with the Nias Heritage Museum to collect DNA samples from approximately 400 Nias people across the island.<ref>Hämmerle, 2013, 37, 38</ref> The results of this genetic analysis were striking and clarified various narratives regarding the origins of the Nias people.
=== Not from the Land of the Batak, Burma, or India ===
In the past, many foreign researchers speculated about the origins of the Nias people:
* Some Dutch colonial officials hypothesized that the Nias people were descendants of the '''Batak''' people from Sumatra.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 221, 222</ref> In the "Tarombo Si Raja Batak", O.H. Sihite Panderadja even placed the Nias people within the Batak genealogy,<ref>Sihite, 1941</ref> or more precisely, Serius Lase interpreted the name Sijau Nias, the eldest son of Ompu Raja Ijolma in Sihite's book, as the ancestor of the Nias people.<ref>Lase (1997), 9.</ref>
* The first German missionary on Nias, Ludwig Denninger, hypothesized that the Nias people originated from '''Burma''' (Myanmar).<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 221, 223</ref>
* Other researchers have linked the Nias people to the '''Naga''' tribe of Northeast India, citing similarities in megalithic stones and pig-feast traditions.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 223</ref>
'''DNA research refutes all these theories'''. Genetically, modern Nias people do not share a close relationship with the Batak, Burmese, or Indian peoples.<ref>van Oven et al., 2011, 162, 182</ref>
=== The Homeland of the Ono Niha: Formosa ===
DNA analysis results indicate that modern Nias people are almost 100% '''descendants of the Austronesian peoples'''.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 182</ref> Their genetic markers (discussed further below) point directly to the '''Austronesian expansion''', a massive maritime migration that originated from the island of '''Formosa''' (now '''Taiwan''') approximately 4,000 to 5,000 years ago.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 182</ref> These skilled seafarers navigated southward through the Philippines, eventually settling in the Indonesian archipelago, including the island of Nias.<ref>van Oven et al., 2011, 182</ref>
=== Highly Homogeneous Genetics ===
Typically, islands located near a large landmass (such as Sumatra) exhibit high genetic diversity due to interbreeding between populations. However, Nias represents a rare exception: '''modern Nias people are genetically very similar to one another (highly homogeneous)'''.<ref>Hämmerle, 2013, 33, 35</ref> The entire current population of over 700,000 individuals descends from '''a small group of founding ancestors''' who experienced a population bottleneck and strict isolation in the past.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 145, 183</ref>
=== Contrasting Maternal and Paternal Lineages ===
Beyond those genetic similarities, scientists discovered a fascinating difference between paternal DNA (male lineage) and maternal DNA (female lineage):<ref>van Oven et al., 2011, 156, 159</ref>
* '''Paternal DNA (Y-chromosome) is sharply differentiated''': Paternal DNA reveals a striking contrast between North and South Nias.<ref>van Oven et al., 2011, 158, 173</ref> Paternal lineages in North Nias are dominated by haplogroup '''O-M119*''', whereas those in South Nias are almost entirely dominated by haplogroup '''O-M110''' (reaching 86.4%).<ref>van Oven et al., 2011, 156, 158, 162</ref> There is virtually no exchange of male lineages between the North and the South.<ref>van Oven et al., 2011, 173</ref>
* '''Maternal DNA (mtDNA) is evenly mixed''': In contrast, DNA inherited through the maternal line shows no North-South division.<ref>van Oven et al., 2011, 159, 181</ref> The most dominant maternal haplogroup, '''Y2''' (found at an exceptionally high frequency of 40%), is evenly distributed across the entire island of Nias.<ref>van Oven et al., 2011, 159, 178</ref>
Why is maternal DNA evenly mixed while paternal DNA remains strictly segregated? The secret lies in Nias marriage customs.<ref>van Oven et al., 2011, 146, 181</ref> The Nias people follow a patrilineal kinship system with '''patrilocal''' marriage customs.<ref>van Oven et al., 2011, 146</ref> This means that a man must marry a woman from a different clan or village, and upon marriage, the wife must move to her husband's village.<ref>van Oven et al., 2011, 146</ref> Over hundreds of generations, women have continuously moved between villages across Nias Island, spreading and blending maternal lineage DNA, while men have remained in their ancestral villages, keeping paternal lineage DNA isolated within their respective regions.<ref>van Oven et al., 2011, 181</ref>
=== The Mystery of the "Population Replacement" ===
The aforementioned genetic findings give rise to a major puzzle: if archaeology proves that humans inhabited the Tögi Ndrawa cave 12,000 years ago, yet DNA evidence shows that modern Nias people are purely of Austronesian descent (originating from Taiwan 4,000 years ago), '''why is there no trace of DNA from those ancient cave dwellers?'''
The DNA results are unequivocal: the hunter-gatherers from 12,000 years ago '''left no genetic trace whatsoever''' in modern Nias people.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 182</ref> Rather than interbreeding and mixing, the newly arrived Austronesian farmers completely '''replaced''' the island's indigenous population.<ref>van Oven et al., 2011, 182</ref>
Although the exact cause remains a mystery, scientists suspect that the primary factor was '''disease'''.<ref>Hämmerle, 2013, 127</ref> Newly arrived Austronesian farmers lived in close proximity to livestock and introduced new disease-causing viruses.<ref>Hämmerle, 2013, 127</ref> The cave dwellers, who had lived in isolation, possessed no immunity whatsoever to these new diseases; consequently, a deadly epidemic likely wiped out the entire ancient population, leaving the island empty for the new farmers to inhabit.<ref>Hämmerle, 2013, 127</ref>
=== The Mystery of the Nias Language ===
The stark contrast in paternal DNA between North Nias (O-M119*) and South Nias (O-M110) demonstrates that Nias Island was populated through '''multiple waves of small founding groups''' (''founder events'') arriving at different times, rather than a single, massive migration.<ref>van Oven et al., 2011, 173, 174</ref>
Furthermore, genetic diversity indicates that '''haplogroup O-M110 (South Nias) exhibits higher internal diversity compared to O-M119* (North Nias)'''.<ref>van Oven et al., 2011, 158, 173</ref> This implies that the paternal lineage in South Nias is older or arrived earlier on the island, whereas the paternal lineage in North Nias originated from a more recent wave of arrival that subsequently spread very rapidly.<ref>van Oven et al., 2011, 174</ref>
If the ancestors arrived in different waves and lived in isolation within their respective regions, how could they all speak the same language, namely '''Li Nono Niha'''?<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 230</ref>
This mystery can be explained as follows:
* '''Shared Language Family''': Since all migration waves originated from a single Austronesian ancestor in Taiwan, the groups spoke closely related dialects of the Malayo-Polynesian language family from the very beginning.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 145</ref>
* '''But Not Exactly the Same!''' Despite sharing the same language, centuries of isolation created stark dialectal differences between North and South Nias.<ref>van Oven et al., 2011, 146, 231</ref>
* '''Language Unification''': Over the centuries, local trade, customary gatherings, and other social interactions helped unify their language.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 232</ref> Today, people from North and South Nias can understand each other very well, while proudly maintaining the distinctive vocabulary of their respective regions.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 232</ref>
=== Cousins of the Nias People ===
The extraordinary scale of this Austronesian seafarer migration is inscribed directly into the DNA of men from South Nias.<ref>van Oven et al., 2011, 162, 169</ref>
The paternal DNA marker '''O-M110''', which is highly prevalent in South Nias (86.4%), is '''completely absent''' from mainland Sumatra and Malaysia.<ref>van Oven et al., 2011, 162</ref> However, looking eastward across the Pacific Ocean, this exact same genetic marker appears at high frequencies among '''the indigenous peoples of Taiwan''' (32.6%) and '''the Philippines''' (12.8%), and remarkably thousands of kilometers away in the Pacific among the populations of '''the Admiralty and Trobriand Islands''' in Melanesia, near Papua New Guinea.<ref>van Oven et al., 2011, 162</ref>
This proves that the ancestors of the Ono Niha were part of one of the greatest maritime migrations in human history, leaving behind genetic and cultural traces across half the globe, from the coast of East Africa to remote islands in the Pacific Ocean.<ref>van Oven et al., 2011, 144</ref> The DNA of the Nias people contains "archaeological" evidence of the migration of ancient peoples from East Africa to the Pacific.
== Why Are the People of Nias Unique? ==
If we look at the islands of Sumatra, Java, or Bali, the ethnic groups there have extensively intermixed with people from neighboring islands, Indian traders, or Arab merchants.<ref>Ingo Kennerknecht_The Genetics Of Nias, 5</ref> Why have the people of Nias managed to preserve such a pure genetic and cultural uniqueness?
The people of Nias possess a "double fortress" that shields them from external influences:
=== A Natural Geographic Bulwark ===
Nias is surrounded by deep waters and waves notorious for their ferocity.<ref>van Oven et al., 2011, 145</ref> In contrast to the calm inland seas of the archipelago, the waters surrounding Nias are extremely hazardous to foreign mariners unfamiliar with the terrain, resulting in the island rarely being visited by outsiders in the past.<ref>van Oven et al., 2011, 145</ref>
=== Cultural Shield ===
Historically, the Ono Niha possessed a warrior culture and a headhunting tradition (''emali'') that were greatly feared.<ref>Hämmerle, 2013, 41, 127</ref> Headhunting was a crucial aspect of social status; a man was not even permitted to marry until he had successfully brought home an enemy's head.<ref>Hämmerle, 2013, 41, Hummel & Telaumbanua, 2007, 302</ref> Villages were built atop high hills and fortified with deep defensive trenches.<ref>Hämmerle, 2013, 116</ref> The reputation of these formidable and fearsome warriors ensured that neither the great Hindu-Buddhist kingdoms (such as Sriwijaya or Majapahit) nor the Islamic sultanates of Sumatra were ever able to colonize or peacefully settle the island.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 223</ref>
=== Pigs Instead of Water Buffaloes ===
This profound isolation is clearly reflected in Nias culture. In Sumatra (such as among the Batak or Minangkabau peoples) and other regions of Indonesia, the water buffalo is the animal that plays a central role in traditional ceremonies. However, Nias stands apart in a unique way: '''the Ono Niha specifically slaughter pigs (''bawi'') during their ''owasa'' traditional feasts'''.<ref>Hämmerle, 2013, 78; Hummel & Telaumbanua, 2007, 223</ref> On the island, the pig serves as the ultimate symbol of wealth, honor, and cosmic harmony.<ref>Hummel & Telaumbanua, 2007, 248, 273</ref>
== Summary ==
By combining mythological narratives, physical archaeological findings, and scientific DNA blueprints, we finally gain a clearer picture of the indigenous inhabitants of Nias and the migrant farmers who became the ancestors of the modern Nias people, tracing their journey from the island of Formosa to Nias, as well as the technology and civilization they brought with them.
* '''Mythology''' preserves the memory of the ancestral homeland across the sea, the landing of '''Tuada Hia''' at '''Gomo''', the dispersal of people to various locations on the island, and the existence of the indigenous Nias people (descendants of '''Bela''' and '''Laturedanö''').<ref>Hämmerle, 2013, 46, 75, 225, 229</ref>
* '''Archaeology''' indicates that Nias has been inhabited for 12,000 years, and that the spectacular megalithic stone tradition represents a relatively recent cultural innovation, emerging only within the last few centuries.<ref>Hämmerle, 2013, 30, 43</ref>
* '''DNA research''' demonstrates that the modern Nias people are the direct descendants of Austronesian seafarers from Formosa who arrived in several waves; they completely replaced the ancient cave-dwelling population and preserved their cultural purity through patrilocal marriage customs and strict geographic isolation.<ref>van Oven et al., 2011, 144, 181, 182</ref>
For the younger generation of Nias, this historical heritage is a source of enormous pride. Ono Niha is not just a remote island community. They are the descendants of the greatest ocean explorers in the history of human civilization, brought technology and culture to Nias Island, and will continue to write new pages of history, today and tomorrow.
== Sources ==
* '''Hämmerle, Johannes M.''' (2013). ''150 Years of Ethnological Interpretation and Misinterpretation on the Example of Nias, Indonesia''. Anthropos, Vol. 108, No. 1, pp. 173-204.
* '''Hummel, Uwe & Telaumbanua, Tuhoni.''' (2007). ''Cross and Adu: A Socio-Historical Study on the Encounter Between Christianity and the Indigenous Culture on Nias and the Batu Islands, Indonesia (1865-1965)''. Utrecht University.
* '''Kennerknecht, Ingo & Hämmerle, Johannes M.''' (2009). ''The Genetics of Nias – Concepts and First Data''. Yayasan Pusaka Nias.
* '''Lase, Serius''' (1997). ''Membantah''. Sinar Indonesia Baru (SIB). Medan. Sabtu 11.01.1997.
* '''Sihite Panderadja, O.H.''' (1941). ''Tarombo Si Raja Batak''. Medan.
* '''Van Oven, Mannis et al.''' (2011). ''Unexpected Island Effects at an Extreme: Reduced Y Chromosome and Mitochondrial DNA Diversity in Nias''. Molecular Biology and Evolution, Vol. 28, No. 4, pp. 1349-1361.
== About the Author ==
'''''Sirus Laia''' studied philosophy, theology, and computer science in Indonesia, Germany, and the United Kingdom. Together with fellow campaigners, he has been working to document Nias history, culture, and language digitally on Wikipedia, Wiktionary, and Wikibooks since 2020. The motto of this movement in Indonesian is "'''Membebaskan pengetahuan dalam bahasa Nias'''" ("Make knowledge free in the Nias language"), and in Nias: "'''Moroi khöda, soguna khöda ba soguna khö ndraonoda miföna'''" ("By us, for us and for the generation to come").''
== References ==
{{Reflist|18em}}
[[Kategori:Nias Heritage]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Warisan Nias]]
q7gjhabvlcxy4kl0q5rr7cku5hvju2k
Wikipedia:SN/Filemo
4
5109
28470
2026-09-30T08:28:53Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28470
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Filemo''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|'''Zoera Ni'amoni'ö''']] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 284-285.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza''': [[Wikipedia:SN/Filemo/1|1]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
81epn3qo7jlz3nnk5jyru56d46gkcpz
Wikipedia:SN/Filifi
4
5110
28471
2026-09-30T08:29:11Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28471
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Filifi''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 256-260.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Filifi/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Filifi/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Filifi/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Filifi/4|4]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
bd2z6a3fgjsrmmslbfttgulydgr2fhn
Wikipedia:SN/Galatia
4
5111
28472
2026-09-30T08:29:30Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28472
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Galatia''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 242-249.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Galatia|'''Olayama Zura Galatia:''']] [[Wikipedia:SN/Galatia/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Galatia/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Galatia/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Galatia/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Galatia/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Galatia/6|6]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
cttt719u31ffc8c1pm3r385jt29wqip
Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge
4
5112
28473
2026-09-30T08:29:42Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28473
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Papyrus 29 (POxy1597).jpg|jmpl|Akhökhöla zura Halöŵö Zinenge 26:7–8,20 si so ba Bodleian Library, Oxford, Inggris]]
Da'a newali zura '''Halöŵö Zinenge''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 149-190.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura Halöŵö Zinenge.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Halöŵö Zinenge/28|28]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
hno8ovguzox4kql404j9ueqn4a78ne3
Wikipedia:SN/Heberaio
4
5113
28474
2026-09-30T08:29:52Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28474
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Heberaio''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 285-300.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza''': [[Wikipedia:SN/Heberaio/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Heberaio/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Heberaio/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Heberaio/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Heberaio/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Heberaio/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Heberaio/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Heberaio/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Heberaio/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Heberaio/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Heberaio/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Heberaio/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Heberaio/13|13]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
j7tp4f5tjm97ocq3jc8nduz9q3aei9c
Wikipedia:SN/Kolose
4
5114
28475
2026-09-30T08:30:02Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28475
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Kolose''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 261-265.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Kolose/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Kolose/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Kolose/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Kolose/4|4]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
5k32bcahu2kh23jde7qq9kbcimrcv5w
Wikipedia:SN/Korindro I
4
5115
28476
2026-09-30T08:30:12Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28476
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Korindro I''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 211-229.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Korindro I/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Korindro I/16|16]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
brovf2zupk89574bi0e0sittj5c2alx
Wikipedia:SN/Korindro II
4
5116
28477
2026-09-30T08:30:22Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28477
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Korindro II''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 230-242.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Korindro II/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Korindro II/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Korindro II/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Korindro II/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Korindro II/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Korindro II/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Korindro II/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Korindro II/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Korindro II/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Korindro II/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Korindro II/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Korindro II/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Korindro II/13|13]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
dqvz0ppi52z5pfm40yx52yygd3bgk3v
Wikipedia:SN/Luka
4
5117
28478
2026-09-30T08:30:32Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28478
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö guli Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura Turia Somuso Dödö Nisura Luka, nihalö moroi ba [[Wikipedia:SN/Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Wikipedia:SN/Heinrich Sundermann|Heinrich Sundermann]], nga'örö 73-116
== Famasao ==
Sura Luka andre no sambua moroi ba zi öfa zura ba mböröta mbuku [[Wikipedia:SN/Amabu'ulali Sibohou|Gamabu'ulali Sibohou]]. Lafaogö ia ba gorudua duria somuso tödö simane [[Wikipedia:SN/Matai'o|Mataio]] ba [[Wikipedia:SN/Mareko|Mareko]]. Ösinia: turia si fakhai ba wa'auri ba ba halöŵö nihalö [[Wikipedia:SN/Yesu|Yesu]]. Ha sara dödö ndra ere zura Gamabu'ulali Sibohou wa sanura turia andre, ya'ia [[Wikipedia:SN/Luka|Luka]].
Mufaosatö zura andre bakha ba 24 faza. Tuhonia: fa'auri ba halöŵö nilau Yesu Keriso; fa'ahakhö dödö ba fa'omasi Lowalangi khö niha ba gulidanö ma'asagörö; niha si lö moguna ba hörö niha ba no moguna ba hörö Lowalangi, simane ira'alawe ba niha sinumana. Tetutunö göi hewisa wa ba wa'anihania, si lö horö Yesu andrö, lö mangosebua ia ba si sökhi tödö ia.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Luka/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Luka/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Luka/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Luka/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Luka/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Luka/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Luka/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Luka/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Luka/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Luka/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Luka/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Luka/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Luka/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Luka/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Luka/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Luka/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Luka/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Luka/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Luka/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Luka/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Luka/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Luka/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Luka/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Luka/24|24]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
02wtaiyxmcp3tie2ade09ofj4a6quvl
Wikipedia:SN/Mareko
4
5118
28479
2026-09-30T08:30:42Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28479
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura Turia Somuso Dödö Nisura Mareko, nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 48-73.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura Mareko.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Mareko/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Mareko/16|16]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
ki52ojo6fg6ya4qbgr4ficxm47paj5q
Wikipedia:SN/Roma
4
5119
28480
2026-09-30T08:30:52Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28480
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Roma''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 191-210.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Roma/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Roma/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Roma/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Roma/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Roma/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Roma/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Roma/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Roma/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Roma/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Roma/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Roma/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Roma/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Roma/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Roma/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Roma/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Roma/16|16]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
cg387sgwvkwlnbe1hjepaxje3kcn5f7
Wikipedia:SN/Tesalonika I
4
5120
28481
2026-09-30T08:31:02Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28481
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Tesalonika I''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 265-269.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza''': [[Wikipedia:SN/Tesalonika I/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Tesalonika I/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Tesalonika I/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Tesalonika I/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Tesalonika I/5|5]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
ocxvpoejxz2vnjoysr8nwl2iatx79w0
Wikipedia:SN/Tesalonika II
4
5121
28482
2026-09-30T08:31:12Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28482
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Tesalonika II''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 270-272.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza''': [[Wikipedia:SN/Tesalonika II/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Tesalonika II/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Tesalonika II/3|3]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
3thl3z2kc8t6tnvkvsy37iabvw2w784
Wikipedia:SN/Timoteo I
4
5122
28483
2026-09-30T08:31:22Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28483
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Timoteo I''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 272-277.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza''': [[Wikipedia:SN/Timoteo I/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Timoteo I/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Timoteo I/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Timoteo I/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Timoteo I/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Timoteo I/6|6]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
grhkxu7ea4neq8giz8aybudzroaw7zg
Wikipedia:SN/Timoteo II
4
5123
28484
2026-09-30T08:31:32Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28484
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Timoteo II''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 278-281.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza''': [[Wikipedia:SN/Timoteo II/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Timoteo II/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Timoteo II/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Timoteo II/4|4]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
4jr5tdu2e4cpuy2p44f02grm1xzu8rh
Wikipedia:SN/Tito
4
5124
28485
2026-09-30T08:31:42Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28485
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Tito''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 282-284.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza''': [[Wikipedia:SN/Tito/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Tito/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Tito/3|3]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
slkz7ybukfzfd6qzu1ostog01qua2y5
Wikipedia:SN/Yakobo
4
5125
28486
2026-09-30T08:31:52Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28486
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Yakobo''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 300-305.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza''': [[Wikipedia:SN/Yakobo/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Yakobo/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Yakobo/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Yakobo/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Yakobo/5|5]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
0aiw1okbc0tbzt0ib0ltgobh4md3jge
Wikipedia:SN/Yohane
4
5126
28487
2026-09-30T08:32:02Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28487
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Turia Somuso Dödö Nisura Yohane''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 116-149.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura Yohane.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:'''
[[Wikipedia:SN/Yohane/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Yohane/21|21]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
9rhmzl4oebdf3n003ni2b19tls99y6e
Wikipedia:SN/Yohane I
4
5127
28488
2026-09-30T08:32:12Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28488
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Yohane I''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 314-319.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza''': [[Wikipedia:SN/Yohane I/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Yohane I/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Yohane I/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Yohane I/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Yohane I/5|5]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
fz149yx3e012i2qzr2p7wdozsvleg99
Wikipedia:SN/Yohane II
4
5128
28489
2026-09-30T08:32:22Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28489
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Yohane II''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 320.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza''': [[Wikipedia:SN/Yohane II/1|1]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
bc9j5dg8zwqgdu15ecqet675tuo4d47
Wikipedia:SN/Yohane III
4
5129
28490
2026-09-30T08:32:32Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28490
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Yohane III''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 321.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza''': [[Wikipedia:SN/Yohane III/1|1]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
aytuxomrh7ftmneow0nnzxulycbelha
Wikipedia:SN/Yuda
4
5130
28491
2026-09-30T08:32:42Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28491
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana. Da'a Zura Ni'amoni'ö si föföna sibai si so bakha sura Amabu'ulali Siföföna ba Amabu'ulali Sibohou.]]
Da'a newali zura '''Yuda''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 322-323.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba zura andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza''': [[Wikipedia:SN/Yuda/1|1]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASB}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
6603i3vy0461ym8msrfj5djz27rbu9v
Wikipedia:SN/Habakuki
4
5131
28492
2026-09-30T08:32:52Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28492
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Habakuki''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 1028-1031.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Habakuki|'''Olayama Habakuki''']]: [[Wikipedia:SN/Habakuki/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Habakuki/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Habakuki/3|3]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
rjx5z2ai0gd7e6by5i4g69iejw2i0np
Wikipedia:SN/Hagai
4
5132
28493
2026-09-30T08:33:02Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28493
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Hagai''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 1034-1036.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Hagai|'''Olayama Hagai''']]: [[Wikipedia:SN/Hagai/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Hagai/2|2]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
8p6a344tgnid0t9i7xaj3oggdnj9clg
Wikipedia:SN/Hezekieli
4
5133
28494
2026-09-30T08:33:12Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28494
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Hezekieli''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 910-973.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Hezekieli|'''Olayama Hezekieli''']]: [[Wikipedia:SN/Hezekieli/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/28|28]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/29|29]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/30|30]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/31|31]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/32|32]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/33|33]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/34|34]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/35|35]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/36|36]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/37|37]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/38|38]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/39|39]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/40|40]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/41|41]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/42|42]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/43|43]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/44|44]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/45|45]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/46|46]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/47|47]] • [[Wikipedia:SN/Hezekieli/48|48]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
t66ec1oc7glhg6md66cxwpciks16yfu
Wikipedia:SN/Hosea
4
5134
28495
2026-09-30T08:33:22Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28495
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Hosea''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 993-1003.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Hosea|'''Olayama Hosea''']]: [[Wikipedia:SN/Hosea/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Hosea/14|14]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
hb9nelj3qj74vkhbe3xvb6mcmln626v
Wikipedia:SN/Maleakhi
4
5135
28496
2026-09-30T08:33:32Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28496
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Maleakhi''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 1048-1051.
[[Berkas:Genesis 1 Dead Sea Scroll (Cropped).jpg|jmpl|Balö zura Moze I nisura töra 2.000 fakhe si lalö. To'ölö lasura Zura Ni'amoni'ö me luo da'ö ba garate sanau nigölugö na labe'e yaŵa. Oya zi no tekiko gölu-gölu andre me no atua sibai ia. Awena lasöndra ösa ia ba 11 dögi danö si so ba mbanua Khirbet Qumran ba gotalua ndröfi 1947 ba 1956]]
== Famasao ==
Ba da'a dania tesura introduksi ba zura Maleakhi.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Maleakhi/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Maleakhi/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Maleakhi/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Maleakhi/4|4]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
0l848o5y19ldu4pe7nnqmh4phxsazgl
Wikipedia:SN/Mikha
4
5136
28497
2026-09-30T08:33:42Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28497
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Mikha''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 1020-1026.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Mikha|'''Olayama Mikha''']]: [[Wikipedia:SN/Mikha/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Mikha/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Mikha/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Mikha/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Mikha/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Mikha/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Mikha/7|7]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
363hoq70a45nhq9tf4jgfm1ry86p5pk
Wikipedia:SN/Moze I
4
5137
28498
2026-09-30T08:33:52Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28498
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Moze I''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 9-70.
[[Berkas:Genesis 1 Dead Sea Scroll (Cropped).jpg|jmpl|Balö zura Moze I nisura töra 2.000 fakhe si lalö. To'ölö lasura Zura Ni'amoni'ö me luo da'ö ba garate sanau nigölugö na labe'e yaŵa. Oya zi no tekiko gölu-gölu andre me no atua sibai ia. Awena lasöndra ösa ia ba 11 dögi danö si so ba mbanua Khirbet Qumran ba gotalua ndröfi 1947 ba 1956]]
== Famasao ==
Tebörögo mbuku Moze I faoma fehede "Ba mböröta..." Ba sindruhu göi wa buku andre no sanandrösa ba mböröta gulidanö, böröta niha ba amakhaitania khö Lowalangi.
Ba li bö'ö asese göi latötöi ia buku '''Fomböi''' (li Indonesia buku ''Kejadian'', li Inggris ''Genesis''), börö me bakha ba mbuku andre tetutunö hewisa womböi Lowalangi gulidanö awö zauri fefu fao bakha ba da'ö niha.
Na tahaogö wombaso ya'ia ba itaria ahöli dödöda wa fabö'ö sibai zalua khö ndra niha nitutunö bakha ba da'ö moroi ba zalua khöda ma'ökhö. Duma-dumania so ba da'ö gaurifö si tola muhede (ulö ba kabu faradaiso), so niha sirugi 900 fakhe ndröfi btn.
Baero da'ö hewisa tola tefazökhi fefu hadia ia ha ba zi ma'ö-ma'ökhö. Ba wamahaö ba zekola ta'ila wa ngahö-ngahönö fakhe wa'ara irege möi yaŵa ba danö soköli gaurifö moroi ba nasi, ba ngahö-ngahönö fakhe tö irege tola lasöndra gomböilara simane ni'ilada ma'ökhö.
Bahiza buku andre tenga buku ''biologi''. Buku andre no buku waö-waö wa'awösa niha khö Lowalangi. Andrö göi sindruhu wa latötöi ia buku gamabu'ula li, buku sanandrösa khö Lowalangi samabu'u wa i'omasi'ö niha, wa omasi ia na auri niha ba na owua-wua dödöra, wa lö aetu i'o'awögö ira ba lala wa'aurira. Sindruhu da'a tenga buku ''biologi'' ma ''antropologi'', bahiza no ''hikaya ni'amoni'ö''.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Moze I/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/28|28]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/29|29]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/30|30]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/31|31]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/32|32]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/33|33]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/34|34]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/35|35]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/36|36]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/37|37]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/38|38]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/39|39]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/40|40]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/41|41]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/42|42]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/43|43]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/44|44]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/45|45]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/46|46]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/47|47]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/48|48]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/49|49]] • [[Wikipedia:SN/Moze I/50|50]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
s9mr5s6qqgfx4z99jztncdx92fqalwe
Wikipedia:SN/Moze II
4
5138
28499
2026-09-30T08:34:02Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28499
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Moze II''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 71-121.
[[Berkas:Genesis 1 Dead Sea Scroll (Cropped).jpg|jmpl|Balö zura Moze I nisura töra 2.000 fakhe si lalö. To'ölö lasura Zura Ni'amoni'ö me luo da'ö ba garate sanau nigölugö na labe'e yaŵa. Oya zi no tekiko gölu-gölu andre me no atua sibai ia. Awena lasöndra ösa ia ba 11 dögi danö si so ba mbanua Khirbet Qumran ba gotalua ndröfi 1947 ba 1956]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Moze II/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/28|28]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/29|29]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/30|30]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/31|31]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/32|32]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/33|33]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/34|34]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/35|35]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/36|36]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/37|37]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/38|38]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/39|39]] • [[Wikipedia:SN/Moze II/40|40]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
terzfs6e8by7qpk2jvim8exkpf2pxkl
Wikipedia:SN/Moze III
4
5139
28500
2026-09-30T08:34:12Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28500
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Moze III''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 122-158.
[[Berkas:Genesis 1 Dead Sea Scroll (Cropped).jpg|jmpl|Balö zura Moze I nisura töra 2.000 fakhe si lalö. To'ölö lasura Zura Ni'amoni'ö me luo da'ö ba garate sanau nigölugö na labe'e yaŵa. Oya zi no tekiko gölu-gölu andre me no atua sibai ia. Awena lasöndra ösa ia ba 11 dögi danö si so ba mbanua Khirbet Qumran ba gotalua ndröfi 1947 ba 1956]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Moze III/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Moze III/27|27]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
rr78ngbf8s73disbp28ns8yhoa6x4cz
Wikipedia:SN/Moze IV
4
5140
28501
2026-09-30T08:34:22Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28501
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Moze IV''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 158-207.
[[Berkas:Genesis 1 Dead Sea Scroll (Cropped).jpg|jmpl|Balö zura Moze I nisura töra 2.000 fakhe si lalö. To'ölö lasura Zura Ni'amoni'ö me luo da'ö ba garate sanau nigölugö na labe'e yaŵa. Oya zi no tekiko gölu-gölu andre me no atua sibai ia. Awena lasöndra ösa ia ba 11 dögi danö si so ba mbanua Khirbet Qumran ba gotalua ndröfi 1947 ba 1956]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Moze IV/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/28|28]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/29|29]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/30|30]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/31|31]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/32|32]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/33|33]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/34|34]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/35|35]] • [[Wikipedia:SN/Moze IV/36|36]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
f6c71lcdwuqz5m8oud98xn7wtswxnax
Wikipedia:SN/Moze V
4
5141
28502
2026-09-30T08:34:32Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28502
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Moze V''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 208-252.
[[Berkas:Genesis 1 Dead Sea Scroll (Cropped).jpg|jmpl|Balö zura Moze I nisura töra 2.000 fakhe si lalö. To'ölö lasura Zura Ni'amoni'ö me luo da'ö ba garate sanau nigölugö na labe'e yaŵa. Oya zi no tekiko gölu-gölu andre me no atua sibai ia. Awena lasöndra ösa ia ba 11 dögi danö si so ba mbanua Khirbet Qumran ba gotalua ndröfi 1947 ba 1956]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wamasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
'''Faza:''' [[Wikipedia:SN/Moze V/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/28|28]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/29|29]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/30|30]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/31|31]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/32|32]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/33|33]] • [[Wikipedia:SN/Moze V/34|34]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
7qkhll1qdi0tars4kdvyc3tqzcpnav7
Wikipedia:SN/Nakhumi
4
5142
28503
2026-09-30T08:34:42Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28503
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Nakhumi''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 1026-1028.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Nakhumi|'''Olayama Nakhumi''']]: [[Wikipedia:SN/Nakhumi/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Nakhumi/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Nakhumi/3|3]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
k6iae4vwarb4ej2tgf8f2s0a7a8wef0
Wikipedia:SN/Nehemia
4
5143
28504
2026-09-30T08:34:52Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28504
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana.]]
Da'a newali zura '''Nehemia''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 558-575.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Nehemia|'''Olayama Nehemia''']]: [[Wikipedia:SN/Nehemia/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Nehemia/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Nehemia/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Nehemia/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Nehemia/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Nehemia/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Nehemia/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Nehemia/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Nehemia/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Nehemia/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Nehemia/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Nehemia/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Nehemia/13|13]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
749b3gq8rar486njkhfprvvimrtxjv1
Wikipedia:SN/Nga'ötö I
4
5144
28505
2026-09-30T08:35:02Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28505
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana.]]
Da'a newali zura '''Nga'ötö I''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 467-502.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Nga'ötö I|'''Olayama Nga'ötö I''']]: [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/28|28]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö I/29|29]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
1v46qobfzpyqfulyolzpbss426zfwj4
Wikipedia:SN/Nga'ötö II
4
5145
28506
2026-09-30T08:35:12Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28506
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana.]]
Da'a newali zura '''Nga'ötö II''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 502-545.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Nga'ötö II|'''Olayama Nga'ötö II''']]: [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/28|28]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/29|29]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/30|30]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/31|31]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/32|32]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/33|33]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/34|34]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/35|35]] • [[Wikipedia:SN/Nga'ötö II/36|36]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
5f8loeenhede666pwzyq355nn91iw6b
Wikipedia:SN/Ngenu-Ngenu Yeremia
4
5146
28507
2026-09-30T08:35:22Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28507
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Ngenu-Ngenu Yeremia''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 904-910.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Ngenu-Ngenu Yeremia|'''Olayama Ngenu-Ngenu Yeremia''']]: [[Wikipedia:SN/Ngenu-Ngenu Yeremia/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Ngenu-Ngenu Yeremia/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Ngenu-Ngenu Yeremia/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Ngenu-Ngenu Yeremia/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Ngenu-Ngenu Yeremia/5|5]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
3p6t6fwyk8yq944wl7eb07isttdz6p9
Wikipedia:SN/Obadia
4
5147
28508
2026-09-30T08:35:32Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28508
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Obadia''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 1016-1017.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Obadia|'''Olayama Obadia''']]: [[Wikipedia:SN/Obadia/1|1]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
83ow8rkt1uoeg9gqht9dnxnelniix50
Wikipedia:SN/Razo I
4
5148
28509
2026-09-30T08:35:42Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28509
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana.]]
Da'a newali zura '''Razo I''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 391-429.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Razo I|'''Olayama Razo I''']]: [[Wikipedia:SN/Razo I/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Razo I/22|22]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
22lmckfl9o4gddajbs09o7awah5hcdf
Wikipedia:SN/Razo II
4
5149
28510
2026-09-30T08:35:52Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28510
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana.]]
Da'a newali zura '''Razo II''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 429-467.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Razo II|'''Olayama Razo II''']]: [[Wikipedia:SN/Razo II/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Razo II/25|25]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
23l9l7t3ebe9k8l9j932u00pin3qhb9
Wikipedia:SN/Ruti
4
5150
28511
2026-09-30T08:36:02Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28511
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana.]]
Da'a newali zura '''Ruti''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 282-316.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Ruti|'''Olayama Ruti''']]: [[Wikipedia:SN/Ruti/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Ruti/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Ruti/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Ruti/4|4]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
ck3tk84sj92xvoaiur11iptlhar1dcp
Wikipedia:SN/Sakharia
4
5151
28512
2026-09-30T08:36:12Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28512
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Zakharia''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 1036-1048.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Sakharia|'''Olayama Zura Zakharia''']]: [[Wikipedia:SN/Sakharia/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Sakharia/14|14]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
06xbkhrfhkcdtz39n4zue5to88btzkx
Wikipedia:SN/Samueli I
4
5152
28513
2026-09-30T08:36:22Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28513
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana.]]
Da'a newali zura '''Samueli I''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 316-357.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Samueli I|'''Olayama Samueli I''']]: [[Wikipedia:SN/Samueli I/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/28|28]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/29|29]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/30|30]] • [[Wikipedia:SN/Samueli I/31|31]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
7h1uh0cyb6ou9rtmryyvuqmxbp7f73f
Wikipedia:SN/Samueli II
4
5153
28514
2026-09-30T08:36:32Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28514
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana.]]
Da'a newali zura '''Samueli II''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 357-390.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Samueli II|'''Olayama Samueli II''']]: [[Wikipedia:SN/Samueli II/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Samueli II/24|24]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
qkkkag42eg737bif9mna1k8622316iy
Wikipedia:SN/Sangombakha
4
5154
28515
2026-09-30T08:36:42Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28515
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Sangombakha''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 749-760.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Sangombakha|'''Olayama Sangombakha''']]: [[Wikipedia:SN/Sangombakha/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Sangombakha/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Sangombakha/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Sangombakha/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Sangombakha/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Sangombakha/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Sangombakha/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Sangombakha/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Sangombakha/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Sangombakha/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Sangombakha/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Sangombakha/12|12]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
90n39r3i76wyh4bqv2llgqduovv64oy
Wikipedia:SN/Sanguhuku
4
5155
28516
2026-09-30T08:36:52Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28516
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana.]]
Da'a newali zura '''Sanguhuku''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 282-312.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Sanguhuku|'''Olayama Sanguhuku''']]: [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Sanguhuku/21|21]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
1lxum6l9vtbjl7e6fwb8sgc5rv6qv2i
Wikipedia:SN/Sefania
4
5156
28517
2026-09-30T08:37:02Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28517
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Zefania''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 1031-1034.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Sefania|'''Olayama Zefania''']]: [[Wikipedia:SN/Sefania/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Sefania/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Sefania/3|3]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
agdkuz4scf5girh87ozocr7851sozq6
Wikipedia:SN/Sinunö
4
5157
28518
2026-09-30T08:37:12Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28518
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Sinunö''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 625-718.
[[Berkas:Psalms WesternWall.jpg|jmpl|Ibaso Sura Zinunö samösa niha Yahudi ba Yerusalema]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Sinunö|'''Olayama Sinunö''']]: [[Wikipedia:SN/Sinunö/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/28|28]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/29|29]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/30|30]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/31|31]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/32|32]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/33|33]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/34|34]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/35|35]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/36|36]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/37|37]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/38|38]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/39|39]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/40|40]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/41|41]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/42|42]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/43|43]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/44|44]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/45|45]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/46|46]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/47|47]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/48|48]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/49|49]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/50|50]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/51|51]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/52|52]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/53|53]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/54|54]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/55|55]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/56|56]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/57|57]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/58|58]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/59|59]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/60|60]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/61|61]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/62|62]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/63|63]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/64|64]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/65|65]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/66|66]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/67|67]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/68|68]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/69|69]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/70|70]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/71|71]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/72|72]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/73|73]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/74|74]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/75|75]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/76|76]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/77|77]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/78|78]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/79|79]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/80|80]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/81|81]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/82|82]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/83|83]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/84|84]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/85|85]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/86|86]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/87|87]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/88|88]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/89|89]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/90|90]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/91|91]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/92|92]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/93|93]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/94|94]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/95|95]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/96|96]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/97|97]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/98|98]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/99|99]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/100|100]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/101|101]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/102|102]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/103|103]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/104|104]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/105|105]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/106|106]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/107|107]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/108|108]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/109|109]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/110|110]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/111|111]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/112|112]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/113|113]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/114|114]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/115|115]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/116|116]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/117|117]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/118|118]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/119|119]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/120|120]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/121|121]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/122|122]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/123|123]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/124|124]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/125|125]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/126|126]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/127|127]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/128|128]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/129|129]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/130|130]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/131|131]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/132|132]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/133|133]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/134|134]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/135|135]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/136|136]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/137|137]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/138|138]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/139|139]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/140|140]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/141|141]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/142|142]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/143|143]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/144|144]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/145|145]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/146|146]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/147|147]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/148|148]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/149|149]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö/150|150]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
syypghb7xz9tpfkac9a2n13o7ewj9kr
Wikipedia:SN/Sinunö Sebua
4
5158
28519
2026-09-30T08:37:22Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28519
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Sinunö Sebua''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 760-766.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Sinunö Sebua|'''Olayama Sinunö Sebua''']]: [[Wikipedia:SN/Sinunö Sebua/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö Sebua/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö Sebua/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö Sebua/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö Sebua/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö Sebua/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö Sebua/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Sinunö Sebua/8|8]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
65brpihhe80mehve3hovva85kjm509q
Wikipedia:SN/Yeremia
4
5159
28520
2026-09-30T08:37:32Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28520
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Yeremia''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 834-904.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Yeremia|'''Olayama Yeremia''']]: [[Wikipedia:SN/Yeremia/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/28|28]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/29|29]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/30|30]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/31|31]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/32|32]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/33|33]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/34|34]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/35|35]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/36|36]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/37|37]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/38|38]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/39|39]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/40|40]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/41|41]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/42|42]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/43|43]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/44|44]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/45|45]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/46|46]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/47|47]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/48|48]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/49|49]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/50|50]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/51|51]] • [[Wikipedia:SN/Yeremia/52|52]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
cb2qody99ttjcj3djx8eznne2mm99o6
Wikipedia:SN/Yesaya
4
5160
28521
2026-09-30T08:37:42Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28521
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Yesaya''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 770-834.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Yesaya|'''Olayama Yesaya''']]: [[Wikipedia:SN/Yesaya/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/28|28]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/29|29]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/30|30]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/31|31]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/32|32]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/33|33]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/34|34]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/35|35]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/36|36]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/37|37]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/38|38]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/39|39]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/40|40]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/41|41]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/42|42]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/43|43]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/44|44]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/45|45]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/46|46]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/47|47]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/48|48]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/49|49]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/50|50]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/51|51]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/52|52]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/53|53]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/54|54]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/55|55]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/56|56]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/57|57]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/58|58]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/59|59]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/60|60]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/61|61]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/62|62]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/63|63]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/64|64]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/65|65]] • [[Wikipedia:SN/Yesaya/66|66]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
5rlc3nkpi1g3nksvfwq9ychsno2ma4r
Wikipedia:SN/Yobi
4
5161
28522
2026-09-30T08:37:52Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28522
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Job Scroll.jpg|jmpl|Gölu-gölu Zura Yobi]]
Da'a newali zura '''Yobi''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 589-625.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Yobi|'''Olayama Yobi''']]: [[Wikipedia:SN/Yobi/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/24|24]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/25|25]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/26|26]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/27|27]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/28|28]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/29|29]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/30|30]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/31|31]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/32|32]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/33|33]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/34|34]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/35|35]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/36|36]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/37|37]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/38|38]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/39|39]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/40|40]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/41|41]] • [[Wikipedia:SN/Yobi/42|42]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
e6d1ak103plpi4um5z0g073m1g2jzkd
Wikipedia:SN/Yoeli
4
5162
28523
2026-09-30T08:38:02Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28523
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Yoeli''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 1004-1007.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Yoeli|'''Olayama Yoeli''']]: [[Wikipedia:SN/Yoeli/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Yoeli/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Yoeli/3|3]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
ksaf77itpymdoafl8zswfvijxd54l3c
Wikipedia:SN/Yona
4
5163
28524
2026-09-30T08:38:12Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28524
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
Da'a newali zura '''Yona''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 1017-1019.
[[Berkas:Soera Ni'amoni'ö title page.jpg|jmpl|Nga'örö högö Zura Ni'amoni'ö ni'ali H. Sundermann faoma Salaŵa Fali'era (Ama Mandranga) moroi Dahana]]
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Yona|'''Olayama Yona''']]: [[Wikipedia:SN/Yona/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Yona/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Yona/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Yona/4|4]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
3o3dq2syhdi8fbh55aoeakbs5dabg1f
Wikipedia:SN/Yosua
4
5164
28525
2026-09-30T08:38:22Z
Slaia
39
mangirö'ö buku
28525
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Wikipedia:SN/styles.css"/>
<div class="buku">
[[Berkas:Aleppo Codex Joshua 1 1.jpg|jmpl|Balö zura Yosua 1:1]]
Da'a newali zura '''Yosua''', nihalö moroi ba [[Sura Ni'amoni'ö|Zoera Ni'amoni'ö]] nifa'anö [[Heinrich Sundermann]], nga'örö 253-282.
== Famasao ==
Ba da'a dania so wehede famasao ba mbuku andre.
== Angolifa nösi ==
[[Wikipedia:SN/Yosua|'''Olayama Yosua''']]: [[Wikipedia:SN/Yosua/1|1]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/2|2]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/3|3]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/4|4]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/5|5]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/6|6]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/7|7]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/8|8]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/9|9]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/10|10]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/11|11]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/12|12]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/13|13]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/14|14]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/15|15]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/16|16]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/17|17]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/18|18]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/19|19]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/20|20]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/21|21]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/22|22]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/23|23]] • [[Wikipedia:SN/Yosua/24|24]]
== Fabaliŵa lala ==
{{NavSN ASF}}</div>
[[Kategori:Sura Ni'amoni'ö]]
d42shirkei8bi9fznbkw9u2piqvolsc
Templat:NavHikayaDuadaHia
10
5165
28526
2026-09-30T09:20:08Z
Slaia
39
navigasi hikaya duada hia
28526
wikitext
text/x-wiki
== Nitöngöni ==
* Hoho andre tehalö moroi ba zinura '''Martin Thomsen''' ba '''Grete Thomsen''', [https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1 Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias], ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
* Lala wanura no molo'ö li Dalu Danö. Böi fawu'a ia tobali li yöu
* No mufagölösi ila-ila zura/ejaan (j tobali y, ch tobali kh ba tj tobali c, fehede nifomendrua mufabali faoma tandra -)
== Angolifa nösi ==
I. [[Hoho/Böröta Niha Tou ba Danö|Böröta Niha Tou ba Danö]]. II. [[Hoho/Böröta Danö|Böröta Danö]]. III. [[Hoho/Fa'acumbu Duada Hia|Fa'acumbu Duada Hia]]. IV. [[Hoho/Lafailo Tou ba Danö|Lafailo Tou ba Danö]]. V. [[Hoho/Tanömö zi Siŵa Motöi|Tanömö zi Siŵa Motöi]]. VI. [[Hoho/Fo'okhöta Duada Hia|Fo'okhöta Duada Hia]]. VII. [[Hoho/Fa'atua-tua Duada Hia|Fa'atua-tua Duada Hia]]. VIII. [[Hoho/Irugi Inötö Wa'asatua|Irugi Inötö Wa'asatua]]. IX. [[Hoho/Böröta Nadua Nuwu (Adu Salahi Zatua)|Böröta Nadua Nuwu (Adu Salahi Zatua)]]. X. [[Hoho/Mofanö Dödö Hia|Mofanö Dödö Hia]]. XI. [[Hoho/Fa'atohare Lakhömi|Fa'atohare Lakhömi]].<noinclude>
[[Kategori:Templat navigasi]]</noinclude>
jn3diugghvlpy6975yz4bq56aza3gpx
28534
28526
2026-09-30T09:50:33Z
Slaia
39
28534
wikitext
text/x-wiki
== Angolifa nösi ==
I. [[Hoho/Böröta Niha Tou ba Danö|Böröta Niha Tou ba Danö]]. II. [[Hoho/Böröta Danö|Böröta Danö]]. III. [[Hoho/Fa'acumbu Duada Hia|Fa'acumbu Duada Hia]]. IV. [[Hoho/Lafailo Tou ba Danö|Lafailo Tou ba Danö]]. V. [[Hoho/Tanömö zi Siŵa Motöi|Tanömö zi Siŵa Motöi]]. VI. [[Hoho/Fo'okhöta Duada Hia|Fo'okhöta Duada Hia]]. VII. [[Hoho/Fa'atua-tua Duada Hia|Fa'atua-tua Duada Hia]]. VIII. [[Hoho/Irugi Inötö Wa'asatua|Irugi Inötö Wa'asatua]]. IX. [[Hoho/Böröta Nadua Nuwu (Adu Salahi Zatua)|Böröta Nadua Nuwu (Adu Salahi Zatua)]]. X. [[Hoho/Mofanö Dödö Hia|Mofanö Dödö Hia]]. XI. [[Hoho/Fa'atohare Lakhömi|Fa'atohare Lakhömi]].<noinclude>
[[Kategori:Templat navigasi]]</noinclude>
0jjbhp26s8jb9562ymesokh58fw4uqf
28588
28534
2026-09-30T10:40:46Z
Slaia
39
typos
28588
wikitext
text/x-wiki
== Angolifa nösi ==
I. [[Hoho/Böröta Niha Tou ba Danö|Böröta Niha Tou ba Danö]]. II. [[Hoho/Böröta Danö|Böröta Danö]]. III. [[Hoho/Fa'acumbu Zuada Hia|Fa'acumbu Zuada Hia]]. IV. [[Hoho/Lafailo Tou ba Danö|Lafailo Tou ba Danö]]. V. [[Hoho/Tanömö zi Siŵa Motöi|Tanömö zi Siŵa Motöi]]. VI. [[Hoho/Fo'okhöta Zuada Hia|Fo'okhöta Zuada Hia]]. VII. [[Hoho/Fa'acua-cua Zuada Hia|Fa'acua-cua Zuada Hia]]. VIII. [[Hoho/Irugi Inötö Wa'asacua|Irugi Inötö Wa'asacua]]. IX. [[Hoho/Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zacua)|Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zacua)]]. X. [[Hoho/Mofanö Dödö Hia|Mofanö Dödö Hia]]. XI. [[Hoho/Fa'atohare Lakhömi|Fa'atohare Lakhömi]].<noinclude>
[[Kategori:Templat navigasi]]</noinclude>
ovnazmfwf3ykqcqffavwcwz58vwx862
Hoho/styles.css
0
5166
28527
2026-09-30T09:23:39Z
Slaia
39
stil untuk hoho
28527
wikitext
text/x-wiki
blockquote {
font-family: Georgia, "Times New Roman", Times, serif;
font-size: 24px;
font-style: italic;
display: inline-flex;
margin: 0.25em 0;
padding: 0.35em 40px;
line-height: 1.45;
position: relative;
color: #383838;
border-left: none;
}
blockquote:before {
display: block;
padding-left: 10px;
content: "\201C";
font-size: 80px;
position: absolute;
left: -20px;
top: -20px;
color: #889c0b;
}
blockquote cite {
color: #999999;
font-size: 14px;
display: block;
margin-top: 5px;
}
blockquote cite:before {
content: "\2014 \2009";
}
.buku {
font-family: Georgia, "Times New Roman", Times, serif;
font-size: 18px;
}
.puisi {
font-family: Georgia, "Times New Roman", Times, serif;
font-size: 18px;
line-height: 2.1;
}
.lagu {
font-family: Georgia, "Times New Roman", Times, serif;
font-size: 18px;
line-height: 2.1;
}
t81yfkmndmq7inoghalc55bwqrumv5c
28528
28527
2026-09-30T09:24:57Z
Slaia
39
Slaia mengubah model konten halaman [[Hoho/styles.css]] dari "teks wiki" ke "Sanitized CSS": css styles untuk hoho
28528
sanitized-css
text/css
blockquote {
font-family: Georgia, "Times New Roman", Times, serif;
font-size: 24px;
font-style: italic;
display: inline-flex;
margin: 0.25em 0;
padding: 0.35em 40px;
line-height: 1.45;
position: relative;
color: #383838;
border-left: none;
}
blockquote:before {
display: block;
padding-left: 10px;
content: "\201C";
font-size: 80px;
position: absolute;
left: -20px;
top: -20px;
color: #889c0b;
}
blockquote cite {
color: #999999;
font-size: 14px;
display: block;
margin-top: 5px;
}
blockquote cite:before {
content: "\2014 \2009";
}
.buku {
font-family: Georgia, "Times New Roman", Times, serif;
font-size: 18px;
}
.puisi {
font-family: Georgia, "Times New Roman", Times, serif;
font-size: 18px;
line-height: 2.1;
}
.lagu {
font-family: Georgia, "Times New Roman", Times, serif;
font-size: 18px;
line-height: 2.1;
}
t81yfkmndmq7inoghalc55bwqrumv5c
Hoho/Böröta Niha Tou ba Danö
0
5167
28530
2026-09-30T09:44:25Z
Slaia
39
böröta niha tou ba danö
28530
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Böröta Niha Tou ba Danö
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho">
<poem>1
Hadia mböröta niha tou ba danö?
hadia mböröta niha tou ba dao?
Amada Ara Foriwu Zihönö,
Amada Ara Foriwu Zato,
zi lö ato niha samondrondrono,
zi lö ato niha si faego-faego,
zambö terongo koci-koci nangi,
zambö terongo ciu-ciu noho.
Börötania ba wamatunö,
börötania ba wanuno,
ya'ia yaŵa Daböla Nangi,
ya'ia yaŵa Daböla Mbara;
Angi simane Löu-löu,
angi simane hambula,
angi simane iraono,
angi simane niha,
angi simane Adunuwu,
angi simane Lawindra,
10
oi fakhöyö ira fazumba-zumba,
oi fagia-gia ira fawude-wude sa,
yaŵa ba dalu mbanua si lö niha,
yaŵa ba dalu mbanua si lö khala-khala.
Me fakhöyö-khöyö ira fazumba-zumba,
me fagia-gia ira fariga-riga sa,
lö aröu-röu, lö arara, ba tobali Namo Mbanua,
lö aröu-röu, lö arara, ba tobali Idanö Gana'a.
Meitugu me ara,
me ara siŵa waŵa,
lö atage ba wombase'ö,
lö aföli ba wanarogö,
hulö ndraono sofanö ba mbatö,
hulö ndraono silaö ba wofanö,
lö aröröu lö arara,
me no tobali si hulö niha;
mo'era-era ia hulö niha,
humede ia, asöndru dödöda,
hadia niŵa'önia itörö na,
ba iŵa'ö, lö awu'a.
20
Me tobali, me tohöna,
me awali awai na sa,
lö atage ba wamondrongo,
lö atage ba wombase'ö,
itema cumbu Namada Daulu Sagörö,
itema cumbu Namada Daulu Sebolo,
Ba me tohare mboto fewuwua,
me tohare mboto ba ndroro,
itema ilau zahöli-höli dödö,
ilau zahöli-höli mbo;
ba oi ngawa-ngawalö gera-era,
ba oi oya nga'eu maedo-maedo.
Itema ilau manofu mosinandra,
itema ilau manofu mamaigi donga,
khö nawönia simane ya'ia,
khö Duada Orahua Zoja,
si faoma era-era söndra dödö,
si faoma era-era söndra mbo,
khö Duha sebua lakhömi lö amböta,
khö Duha sebua huhu si lö afuo.
30
Yaŵa ba mbanua khöra si sagötö,
yaŵa khöra ba mbanua sebolo,
ba zi so töla gomasiö zi hönö,
ba zi so töla gomasiö zato,
itema isofu Gaweda Sotöla Ana'a,
itema isofu Gaweda Sotöla Zemo;
soroma khönia ilo ba dölö-tölö,
soroma ö ba giriwo;
ya'ia Gaweda silö duma-duma,
ya'ia Gaweda si lö maedo-maedo,
si faoma khönia wa'acumbu,
si faoma khönia ba we'aso,
Me alua me i'owalu,
me no alua lumaö baomo,
ya'ia Gaweda olöhöta dödö,
ya'ia Gaweda fuhao nomo,
lö aröröu ba lö ara,
khö Gaweda Fuci töla gana'a,
lö atage ba wombase'ö,
lö atage ba wondrohugö,
40
ya'ia wa mo'öli zusu mobawa,
ba no göi obini höu mofanikha,
ba mo tobali wusö moleka-leka.
Ba me irugi inötö zihönö,
ba me irugi inötö zato,
ba me irugi ni'ötönia Nadu,
ba me irugi nifakhoi Zaho,
irugi khönia baŵa wanabina,
irugi khönia inötö wo'ono.
Ya'ia wa cumbu Ara Foriwu zi hönö,
ya'ia wa cumbu Ara Foriwu zato,
ama Duada Langi Sagörö,
ama Duada Langi sebolo.
Me tohare mboto fewuwua,
me tohare mboto mangaroro,
itema ilau zahöli-höli dödö,
itema ilau zahöli-höli mbo,
ba oi ngawa-ngawalö zöndra dödö,
ba oi mongawalö maedo-maedo;
50
ba me ebua tohare gari,
ba me ebua ilau hombo,
itema ilau manofu mosinandra,
ilau mangai tambali mboto,
khö Duha moroi ba rege-rege,
khö Duha moroi ba mbalö dao;
Itema ihalö Gaweda Fuci Taoranö Usö,
itema ihalö Gaweda Fuci Taoraza Luo.
Ba me da'ö khönia dambali nga'eu,
ba me da'ö khönia dambali mboto,
andrö me sökhi manewuri batö,
me sökhi khöra wangehao omo,
andrö lö atage wombaloi,
lö atage ira wombase'ö,
lö aröröu ba lö arara,
ba no mo'öli zusu mobawa,
ba no alösö höu mofanikha,
ba no tobali wusö moleka-leka.
Ba me irugi inötö zi hönö,
ba me irugi inötö zoya,
60
ba me irugi ni'ötöni Nadu,
ba me irugi nifakhoi Zaho,
me irugi khönia baŵa wanabina,
me irugi khönia baŵa wo'ono,
ya'ia wa'acumbu Namada Langi Sagörö,
ya'ia wa cumbu Namada Langi Sebolo,
khö Ninada Fuci Taoranö Usö,
khö Ninada Fuci Taoraza Bowo.
Ba me ebua Namada Langi Sagörö,
ba me ebua Namada Langi Sebolo,
ilabu mama'ötö asi,
ilabu mamakhoi hulo,
yaŵa ba mbanua tendroma Langi,
yaŵa ba mbanua tendroma Luo;
Ba me ebua tohare gari,
ba me ebua tohare ndroro,
itema ilau manofu mosinandra,
itema mangai tambali mboto,
ihalö Gaweda Nazariata Langi,
ihalö Gaweda Nazariata Luo.
70
Ba me ihonogöi tambali döla,
me ihonogöi tambali mboto,
tobali donga Fuhaŵa zi hönö,
tobali donga Fuhaŵa zato,
fo'omo Duada Langi Sagörö,
fo'omo Duada Langi Sebolo.
Andrö lö aröröu, lö arara,
ba mo mo'öli zusu mobawa,
ba mo'alösö höu mofanikha,
tobali khönia wusö moleka-leka.
Manöli khönia zusu akabe'e,
manöli khönia zusu abeto.
Me so ba dalu te'u-te'u,
me so ba dalu manokho,
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo,
ba toroi khönia zito'ölö zi hönö,
ba toroi khönia zi to'ölö zato.
Fatuwu khönia tawö-tawö mbawi,
fatuwu khönia dawö zilatao,
80
fatuwu khönia gi'a ba nidanö,
fatuwu khönia newö gadulo,
fatuwu khönia mböra zi'afasi,
fatuwu khönia mböra zi ewo.
Önia ine gadulo ni'ogasö,
önia ine gadulo hisoro,
atalu gari nisaitagö,
atalu doho ba laso;
oi ifanölö höwa göri,
oi ifamazu tuo doho.
Maoso Duada Langi Sagörö,
maoso Duada Langi Sebolo,
la'eta'ö nono ba mbetu'a,
la'eta'ö nono ba mbeto;
itahö Simaniga Raya,
itahö Simaniga Luo:
Dabina si lö na alua,
dabina si so ba mbeto,
cumbu khöu dania nono So'aja Göba,
cumbu nono So'aya Go;
90
me siŵa fakhe dania ba mbetu'a,
me siŵa fakhe dania ba mbeto.
Ba na irugi inötö zihönö,
ba na irugi inötö zato,
ya'ia ginötö ni'ötönia Nadu,
ya'ia ginötö nifakhoi Zaho,
lö wö itörö lala nitörö zihönö,
lö itörö lala nitörö zato;
itörö fela-fela dödö,
itörö narö galogo.
Ba me irugi inötö zi hönö,
ba me irugi inötö zato,
me irugi inötö ni'ötöni Nadu,
me irugi inötö nifakhoi Zaho,
mo hulö zitokea tobali dödö,
mo hulö zitokea tobali mbo
khö nono ba haŵa ba mbetu'a,
khö nono ba haŵa ba mbeto,
ba faego-faego ia hulö ba we'alu,
ba faego-faego ia hulö zamolo,
100
humede-hede bakha ba mbetu'a,
humede-hede bakha ba mbeto
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo:
Ŵa'ö khö namagu börö zamaeri,
Ŵa'ö khö namagu börö ziroro,
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo:
Na irugi khögu ni'ötöni Nadu,
na irugi khögu ni'ötöni Zaho,
na cumbu khöu nonomö matua,
na cumbu nono latandro,
na mifatörö döi zilaöŵa,
na mifatörö döi nono,
böi mibe'e töigu Namada Langi,
böi mibe'e töigu Namada Luo;
tolumö na ilabu teu,
tolumö iba'a lawuo,
Böi mibe'e töigu gana'a,
böi mibe'e töigu zemo,
ha darua dambali ihagaini,
ha darua dambali indroro,
safatö na akhöli daŵe,
sateu na mo töra nasio.
Böi mibe'e töigu Mbawö Lölömacua,
böi mibe'e töigu Hililala baoyo,
no manösö ba dödö zihönö,
no manösö ba dödö zato.
Böi mibe'e töigu nungo nidanö,
böi mibe'e töigu nungo huno,
olocu na ilabu teu,
ogo'ö na ilau sino.
Böi mibe'e töigu here'e,
bi mibe'e töigu doho,
afatö na akhöli zöfu,
ateu na abe'e zoro.
Mibe'e töigu Hia Walangi Adu,
mibe'e töigu Hia Walangi Luo,
me lö si faoma töi ba wanötöi,
me lö si faoma töi ba wanuno.
120
Ya'o dania tou danömö niha ba danö,
ya'o dania tou danömö niha ba dao;
si fao dania khögu danömö zi siŵa motöi,
sifao dania khögu danömö zi siŵa ndroro;
Ya'ia geu Tora'a Langi,
ya'ia geu Tora'a Luo,
eu nihonogöi ba wa'acumbu,
eu nihonogöi ba we'aso.
Ba fao göi khögu Wösi aya Langi,
ba fao göi khögu Wösi aya Zaho,
rai khögu ba dangi-dangi,
rai khögu ba gangango.
Manofu Namada Langi Sagörö,
manofu Namada Langi Sebolo
khö nono si so bakha ba mbetu'a,
khö nono si so bakha ba mbeto:
Hadia mböröta danö si sagörö,
hadia mböröta danö sebolo?
Itema ono ba mbetu'a,
itema ono ba mbeto:
130
A'oi u'ila zi löna urugi,
a'oi u'ila mbörö zi lö so;
ya'e mböröta danö si sagörö,
ya'e mböröta danö sebolo.
Amondrongosi ligu ba haŵa ba mbetu'a,
amondrongosi ligu ba haŵa ba mbeto,
me usaraini wango-wangombakha,
ba usaraini wame'e baero:
Böröta danö si sagörö,
böröta danö sebolo,
böröta niha tou ba danö,
böröta niha tou ba dao,
böröta zi siŵa motöi,
böröta zi siŵa ndroro.</poem>
</div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sura amilita]]
gs8683k1d7thmwv94e6pfxnwcab26aw
28533
28530
2026-09-30T09:49:15Z
Slaia
39
28533
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Böröta Niha Tou ba Danö
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1
Hadia mböröta niha tou ba danö?
hadia mböröta niha tou ba dao?
Amada Ara Foriwu Zihönö,
Amada Ara Foriwu Zato,
zi lö ato niha samondrondrono,
zi lö ato niha si faego-faego,
zambö terongo koci-koci nangi,
zambö terongo ciu-ciu noho.
Börötania ba wamatunö,
börötania ba wanuno,
ya'ia yaŵa Daböla Nangi,
ya'ia yaŵa Daböla Mbara;
Angi simane Löu-löu,
angi simane hambula,
angi simane iraono,
angi simane niha,
angi simane Adunuwu,
angi simane Lawindra,
10
oi fakhöyö ira fazumba-zumba,
oi fagia-gia ira fawude-wude sa,
yaŵa ba dalu mbanua si lö niha,
yaŵa ba dalu mbanua si lö khala-khala.
Me fakhöyö-khöyö ira fazumba-zumba,
me fagia-gia ira fariga-riga sa,
lö aröu-röu, lö arara, ba tobali Namo Mbanua,
lö aröu-röu, lö arara, ba tobali Idanö Gana'a.
Meitugu me ara,
me ara siŵa waŵa,
lö atage ba wombase'ö,
lö aföli ba wanarogö,
hulö ndraono sofanö ba mbatö,
hulö ndraono silaö ba wofanö,
lö aröröu lö arara,
me no tobali si hulö niha;
mo'era-era ia hulö niha,
humede ia, asöndru dödöda,
hadia niŵa'önia itörö na,
ba iŵa'ö, lö awu'a.
20
Me tobali, me tohöna,
me awali awai na sa,
lö atage ba wamondrongo,
lö atage ba wombase'ö,
itema cumbu Namada Daulu Sagörö,
itema cumbu Namada Daulu Sebolo,
Ba me tohare mboto fewuwua,
me tohare mboto ba ndroro,
itema ilau zahöli-höli dödö,
ilau zahöli-höli mbo;
ba oi ngawa-ngawalö gera-era,
ba oi oya nga'eu maedo-maedo.
Itema ilau manofu mosinandra,
itema ilau manofu mamaigi donga,
khö nawönia simane ya'ia,
khö Duada Orahua Zoja,
si faoma era-era söndra dödö,
si faoma era-era söndra mbo,
khö Duha sebua lakhömi lö amböta,
khö Duha sebua huhu si lö afuo.
30
Yaŵa ba mbanua khöra si sagötö,
yaŵa khöra ba mbanua sebolo,
ba zi so töla gomasiö zi hönö,
ba zi so töla gomasiö zato,
itema isofu Gaweda Sotöla Ana'a,
itema isofu Gaweda Sotöla Zemo;
soroma khönia ilo ba dölö-tölö,
soroma ö ba giriwo;
ya'ia Gaweda silö duma-duma,
ya'ia Gaweda si lö maedo-maedo,
si faoma khönia wa'acumbu,
si faoma khönia ba we'aso,
Me alua me i'owalu,
me no alua lumaö baomo,
ya'ia Gaweda olöhöta dödö,
ya'ia Gaweda fuhao nomo,
lö aröröu ba lö ara,
khö Gaweda Fuci töla gana'a,
lö atage ba wombase'ö,
lö atage ba wondrohugö,
40
ya'ia wa mo'öli zusu mobawa,
ba no göi obini höu mofanikha,
ba mo tobali wusö moleka-leka.
Ba me irugi inötö zihönö,
ba me irugi inötö zato,
ba me irugi ni'ötönia Nadu,
ba me irugi nifakhoi Zaho,
irugi khönia baŵa wanabina,
irugi khönia inötö wo'ono.
Ya'ia wa cumbu Ara Foriwu zi hönö,
ya'ia wa cumbu Ara Foriwu zato,
ama Duada Langi Sagörö,
ama Duada Langi sebolo.
Me tohare mboto fewuwua,
me tohare mboto mangaroro,
itema ilau zahöli-höli dödö,
itema ilau zahöli-höli mbo,
ba oi ngawa-ngawalö zöndra dödö,
ba oi mongawalö maedo-maedo;
50
ba me ebua tohare gari,
ba me ebua ilau hombo,
itema ilau manofu mosinandra,
ilau mangai tambali mboto,
khö Duha moroi ba rege-rege,
khö Duha moroi ba mbalö dao;
Itema ihalö Gaweda Fuci Taoranö Usö,
itema ihalö Gaweda Fuci Taoraza Luo.
Ba me da'ö khönia dambali nga'eu,
ba me da'ö khönia dambali mboto,
andrö me sökhi manewuri batö,
me sökhi khöra wangehao omo,
andrö lö atage wombaloi,
lö atage ira wombase'ö,
lö aröröu ba lö arara,
ba no mo'öli zusu mobawa,
ba no alösö höu mofanikha,
ba no tobali wusö moleka-leka.
Ba me irugi inötö zi hönö,
ba me irugi inötö zoya,
60
ba me irugi ni'ötöni Nadu,
ba me irugi nifakhoi Zaho,
me irugi khönia baŵa wanabina,
me irugi khönia baŵa wo'ono,
ya'ia wa'acumbu Namada Langi Sagörö,
ya'ia wa cumbu Namada Langi Sebolo,
khö Ninada Fuci Taoranö Usö,
khö Ninada Fuci Taoraza Bowo.
Ba me ebua Namada Langi Sagörö,
ba me ebua Namada Langi Sebolo,
ilabu mama'ötö asi,
ilabu mamakhoi hulo,
yaŵa ba mbanua tendroma Langi,
yaŵa ba mbanua tendroma Luo;
Ba me ebua tohare gari,
ba me ebua tohare ndroro,
itema ilau manofu mosinandra,
itema mangai tambali mboto,
ihalö Gaweda Nazariata Langi,
ihalö Gaweda Nazariata Luo.
70
Ba me ihonogöi tambali döla,
me ihonogöi tambali mboto,
tobali donga Fuhaŵa zi hönö,
tobali donga Fuhaŵa zato,
fo'omo Duada Langi Sagörö,
fo'omo Duada Langi Sebolo.
Andrö lö aröröu, lö arara,
ba mo mo'öli zusu mobawa,
ba mo'alösö höu mofanikha,
tobali khönia wusö moleka-leka.
Manöli khönia zusu akabe'e,
manöli khönia zusu abeto.
Me so ba dalu te'u-te'u,
me so ba dalu manokho,
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo,
ba toroi khönia zito'ölö zi hönö,
ba toroi khönia zi to'ölö zato.
Fatuwu khönia tawö-tawö mbawi,
fatuwu khönia dawö zilatao,
80
fatuwu khönia gi'a ba nidanö,
fatuwu khönia newö gadulo,
fatuwu khönia mböra zi'afasi,
fatuwu khönia mböra zi ewo.
Önia ine gadulo ni'ogasö,
önia ine gadulo hisoro,
atalu gari nisaitagö,
atalu doho ba laso;
oi ifanölö höwa göri,
oi ifamazu tuo doho.
Maoso Duada Langi Sagörö,
maoso Duada Langi Sebolo,
la'eta'ö nono ba mbetu'a,
la'eta'ö nono ba mbeto;
itahö Simaniga Raya,
itahö Simaniga Luo:
Dabina si lö na alua,
dabina si so ba mbeto,
cumbu khöu dania nono So'aja Göba,
cumbu nono So'aya Go;
90
me siŵa fakhe dania ba mbetu'a,
me siŵa fakhe dania ba mbeto.
Ba na irugi inötö zihönö,
ba na irugi inötö zato,
ya'ia ginötö ni'ötönia Nadu,
ya'ia ginötö nifakhoi Zaho,
lö wö itörö lala nitörö zihönö,
lö itörö lala nitörö zato;
itörö fela-fela dödö,
itörö narö galogo.
Ba me irugi inötö zi hönö,
ba me irugi inötö zato,
me irugi inötö ni'ötöni Nadu,
me irugi inötö nifakhoi Zaho,
mo hulö zitokea tobali dödö,
mo hulö zitokea tobali mbo
khö nono ba haŵa ba mbetu'a,
khö nono ba haŵa ba mbeto,
ba faego-faego ia hulö ba we'alu,
ba faego-faego ia hulö zamolo,
100
humede-hede bakha ba mbetu'a,
humede-hede bakha ba mbeto
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo:
Ŵa'ö khö namagu börö zamaeri,
Ŵa'ö khö namagu börö ziroro,
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo:
Na irugi khögu ni'ötöni Nadu,
na irugi khögu ni'ötöni Zaho,
na cumbu khöu nonomö matua,
na cumbu nono latandro,
na mifatörö döi zilaöŵa,
na mifatörö döi nono,
böi mibe'e töigu Namada Langi,
böi mibe'e töigu Namada Luo;
tolumö na ilabu teu,
tolumö iba'a lawuo,
Böi mibe'e töigu gana'a,
böi mibe'e töigu zemo,
ha darua dambali ihagaini,
ha darua dambali indroro,
safatö na akhöli daŵe,
sateu na mo töra nasio.
Böi mibe'e töigu Mbawö Lölömacua,
böi mibe'e töigu Hililala baoyo,
no manösö ba dödö zihönö,
no manösö ba dödö zato.
Böi mibe'e töigu nungo nidanö,
böi mibe'e töigu nungo huno,
olocu na ilabu teu,
ogo'ö na ilau sino.
Böi mibe'e töigu here'e,
bi mibe'e töigu doho,
afatö na akhöli zöfu,
ateu na abe'e zoro.
Mibe'e töigu Hia Walangi Adu,
mibe'e töigu Hia Walangi Luo,
me lö si faoma töi ba wanötöi,
me lö si faoma töi ba wanuno.
120
Ya'o dania tou danömö niha ba danö,
ya'o dania tou danömö niha ba dao;
si fao dania khögu danömö zi siŵa motöi,
sifao dania khögu danömö zi siŵa ndroro;
Ya'ia geu Tora'a Langi,
ya'ia geu Tora'a Luo,
eu nihonogöi ba wa'acumbu,
eu nihonogöi ba we'aso.
Ba fao göi khögu Wösi aya Langi,
ba fao göi khögu Wösi aya Zaho,
rai khögu ba dangi-dangi,
rai khögu ba gangango.
Manofu Namada Langi Sagörö,
manofu Namada Langi Sebolo
khö nono si so bakha ba mbetu'a,
khö nono si so bakha ba mbeto:
Hadia mböröta danö si sagörö,
hadia mböröta danö sebolo?
Itema ono ba mbetu'a,
itema ono ba mbeto:
130
A'oi u'ila zi löna urugi,
a'oi u'ila mbörö zi lö so;
ya'e mböröta danö si sagörö,
ya'e mböröta danö sebolo.
Amondrongosi ligu ba haŵa ba mbetu'a,
amondrongosi ligu ba haŵa ba mbeto,
me usaraini wango-wangombakha,
ba usaraini wame'e baero:
Böröta danö si sagörö,
böröta danö sebolo,
böröta niha tou ba danö,
böröta niha tou ba dao,
böröta zi siŵa motöi,
böröta zi siŵa ndroro.</poem>
</div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sura amilita]]
4wkhredgmoeky09zo2k9mpi6aayg3su
28551
28533
2026-09-30T10:24:57Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28551
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Böröta Niha Tou ba Danö
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1
Hadia mböröta niha tou ba danö?
hadia mböröta niha tou ba dao?
Amada Ara Foriwu Zihönö,
Amada Ara Foriwu Zato,
zi lö ato niha samondrondrono,
zi lö ato niha si faego-faego,
zambö terongo koci-koci nangi,
zambö terongo ciu-ciu noho.
Börötania ba wamatunö,
börötania ba wanuno,
ya'ia yaŵa Daböla Nangi,
ya'ia yaŵa Daböla Mbara;
Angi simane Löu-löu,
angi simane hambula,
angi simane iraono,
angi simane niha,
angi simane Adunuwu,
angi simane Lawindra,
10
oi fakhöyö ira fazumba-zumba,
oi fagia-gia ira fawude-wude sa,
yaŵa ba dalu mbanua si lö niha,
yaŵa ba dalu mbanua si lö khala-khala.
Me fakhöyö-khöyö ira fazumba-zumba,
me fagia-gia ira fariga-riga sa,
lö aröu-röu, lö arara, ba tobali Namo Mbanua,
lö aröu-röu, lö arara, ba tobali Idanö Gana'a.
Meitugu me ara,
me ara siŵa waŵa,
lö atage ba wombase'ö,
lö aföli ba wanarogö,
hulö ndraono sofanö ba mbatö,
hulö ndraono silaö ba wofanö,
lö aröröu lö arara,
me no tobali si hulö niha;
mo'era-era ia hulö niha,
humede ia, asöndru dödöda,
hadia niŵa'önia itörö na,
ba iŵa'ö, lö awu'a.
20
Me tobali, me tohöna,
me awali awai na sa,
lö atage ba wamondrongo,
lö atage ba wombase'ö,
itema cumbu Namada Daulu Sagörö,
itema cumbu Namada Daulu Sebolo,
Ba me tohare mboto fewuwua,
me tohare mboto ba ndroro,
itema ilau zahöli-höli dödö,
ilau zahöli-höli mbo;
ba oi ngawa-ngawalö gera-era,
ba oi oya nga'eu maedo-maedo.
Itema ilau manofu mosinandra,
itema ilau manofu mamaigi donga,
khö nawönia simane ya'ia,
khö Duada Orahua Zoja,
si faoma era-era söndra dödö,
si faoma era-era söndra mbo,
khö Duha sebua lakhömi lö amböta,
khö Duha sebua huhu si lö afuo.
30
Yaŵa ba mbanua khöra si sagötö,
yaŵa khöra ba mbanua sebolo,
ba zi so töla gomasiö zi hönö,
ba zi so töla gomasiö zato,
itema isofu Gaweda Sotöla Ana'a,
itema isofu Gaweda Sotöla Zemo;
soroma khönia ilo ba dölö-tölö,
soroma ö ba giriwo;
ya'ia Gaweda silö duma-duma,
ya'ia Gaweda si lö maedo-maedo,
si faoma khönia wa'acumbu,
si faoma khönia ba we'aso,
Me alua me i'owalu,
me no alua lumaö baomo,
ya'ia Gaweda olöhöta dödö,
ya'ia Gaweda fuhao nomo,
lö aröröu ba lö ara,
khö Gaweda Fuci töla gana'a,
lö atage ba wombase'ö,
lö atage ba wondrohugö,
40
ya'ia wa mo'öli zusu mobawa,
ba no göi obini höu mofanikha,
ba mo tobali wusö moleka-leka.
Ba me irugi inötö zihönö,
ba me irugi inötö zato,
ba me irugi ni'ötönia Nadu,
ba me irugi nifakhoi Zaho,
irugi khönia baŵa wanabina,
irugi khönia inötö wo'ono.
Ya'ia wa cumbu Ara Foriwu zi hönö,
ya'ia wa cumbu Ara Foriwu zato,
ama Duada Langi Sagörö,
ama Duada Langi sebolo.
Me tohare mboto fewuwua,
me tohare mboto mangaroro,
itema ilau zahöli-höli dödö,
itema ilau zahöli-höli mbo,
ba oi ngawa-ngawalö zöndra dödö,
ba oi mongawalö maedo-maedo;
50
ba me ebua tohare gari,
ba me ebua ilau hombo,
itema ilau manofu mosinandra,
ilau mangai tambali mboto,
khö Duha moroi ba rege-rege,
khö Duha moroi ba mbalö dao;
Itema ihalö Gaweda Fuci Taoranö Usö,
itema ihalö Gaweda Fuci Taoraza Luo.
Ba me da'ö khönia dambali nga'eu,
ba me da'ö khönia dambali mboto,
andrö me sökhi manewuri batö,
me sökhi khöra wangehao omo,
andrö lö atage wombaloi,
lö atage ira wombase'ö,
lö aröröu ba lö arara,
ba no mo'öli zusu mobawa,
ba no alösö höu mofanikha,
ba no tobali wusö moleka-leka.
Ba me irugi inötö zi hönö,
ba me irugi inötö zoya,
60
ba me irugi ni'ötöni Nadu,
ba me irugi nifakhoi Zaho,
me irugi khönia baŵa wanabina,
me irugi khönia baŵa wo'ono,
ya'ia wa'acumbu Namada Langi Sagörö,
ya'ia wa cumbu Namada Langi Sebolo,
khö Ninada Fuci Taoranö Usö,
khö Ninada Fuci Taoraza Bowo.
Ba me ebua Namada Langi Sagörö,
ba me ebua Namada Langi Sebolo,
ilabu mama'ötö asi,
ilabu mamakhoi hulo,
yaŵa ba mbanua tendroma Langi,
yaŵa ba mbanua tendroma Luo;
Ba me ebua tohare gari,
ba me ebua tohare ndroro,
itema ilau manofu mosinandra,
itema mangai tambali mboto,
ihalö Gaweda Nazariata Langi,
ihalö Gaweda Nazariata Luo.
70
Ba me ihonogöi tambali döla,
me ihonogöi tambali mboto,
tobali donga Fuhaŵa zi hönö,
tobali donga Fuhaŵa zato,
fo'omo Duada Langi Sagörö,
fo'omo Duada Langi Sebolo.
Andrö lö aröröu, lö arara,
ba mo mo'öli zusu mobawa,
ba mo'alösö höu mofanikha,
tobali khönia wusö moleka-leka.
Manöli khönia zusu akabe'e,
manöli khönia zusu abeto.
Me so ba dalu te'u-te'u,
me so ba dalu manokho,
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo,
ba toroi khönia zito'ölö zi hönö,
ba toroi khönia zi to'ölö zato.
Fatuwu khönia tawö-tawö mbawi,
fatuwu khönia dawö zilatao,
80
fatuwu khönia gi'a ba nidanö,
fatuwu khönia newö gadulo,
fatuwu khönia mböra zi'afasi,
fatuwu khönia mböra zi ewo.
Önia ine gadulo ni'ogasö,
önia ine gadulo hisoro,
atalu gari nisaitagö,
atalu doho ba laso;
oi ifanölö höwa göri,
oi ifamazu tuo doho.
Maoso Duada Langi Sagörö,
maoso Duada Langi Sebolo,
la'eta'ö nono ba mbetu'a,
la'eta'ö nono ba mbeto;
itahö Simaniga Raya,
itahö Simaniga Luo:
Dabina si lö na alua,
dabina si so ba mbeto,
cumbu khöu dania nono So'aja Göba,
cumbu nono So'aya Go;
90
me siŵa fakhe dania ba mbetu'a,
me siŵa fakhe dania ba mbeto.
Ba na irugi inötö zihönö,
ba na irugi inötö zato,
ya'ia ginötö ni'ötönia Nadu,
ya'ia ginötö nifakhoi Zaho,
lö wö itörö lala nitörö zihönö,
lö itörö lala nitörö zato;
itörö fela-fela dödö,
itörö narö galogo.
Ba me irugi inötö zi hönö,
ba me irugi inötö zato,
me irugi inötö ni'ötöni Nadu,
me irugi inötö nifakhoi Zaho,
mo hulö zitokea tobali dödö,
mo hulö zitokea tobali mbo
khö nono ba haŵa ba mbetu'a,
khö nono ba haŵa ba mbeto,
ba faego-faego ia hulö ba we'alu,
ba faego-faego ia hulö zamolo,
100
humede-hede bakha ba mbetu'a,
humede-hede bakha ba mbeto
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo:
Ŵa'ö khö namagu börö zamaeri,
Ŵa'ö khö namagu börö ziroro,
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo:
Na irugi khögu ni'ötöni Nadu,
na irugi khögu ni'ötöni Zaho,
na cumbu khöu nonomö matua,
na cumbu nono latandro,
na mifatörö döi zilaöŵa,
na mifatörö döi nono,
böi mibe'e töigu Namada Langi,
böi mibe'e töigu Namada Luo;
tolumö na ilabu teu,
tolumö iba'a lawuo,
Böi mibe'e töigu gana'a,
böi mibe'e töigu zemo,
ha darua dambali ihagaini,
ha darua dambali indroro,
safatö na akhöli daŵe,
sateu na mo töra nasio.
Böi mibe'e töigu Mbawö Lölömacua,
böi mibe'e töigu Hililala baoyo,
no manösö ba dödö zihönö,
no manösö ba dödö zato.
Böi mibe'e töigu nungo nidanö,
böi mibe'e töigu nungo huno,
olocu na ilabu teu,
ogo'ö na ilau sino.
Böi mibe'e töigu here'e,
bi mibe'e töigu doho,
afatö na akhöli zöfu,
ateu na abe'e zoro.
Mibe'e töigu Hia Walangi Adu,
mibe'e töigu Hia Walangi Luo,
me lö si faoma töi ba wanötöi,
me lö si faoma töi ba wanuno.
120
Ya'o dania tou danömö niha ba danö,
ya'o dania tou danömö niha ba dao;
si fao dania khögu danömö zi siŵa motöi,
sifao dania khögu danömö zi siŵa ndroro;
Ya'ia geu Tora'a Langi,
ya'ia geu Tora'a Luo,
eu nihonogöi ba wa'acumbu,
eu nihonogöi ba we'aso.
Ba fao göi khögu Wösi aya Langi,
ba fao göi khögu Wösi aya Zaho,
rai khögu ba dangi-dangi,
rai khögu ba gangango.
Manofu Namada Langi Sagörö,
manofu Namada Langi Sebolo
khö nono si so bakha ba mbetu'a,
khö nono si so bakha ba mbeto:
Hadia mböröta danö si sagörö,
hadia mböröta danö sebolo?
Itema ono ba mbetu'a,
itema ono ba mbeto:
130
A'oi u'ila zi löna urugi,
a'oi u'ila mbörö zi lö so;
ya'e mböröta danö si sagörö,
ya'e mböröta danö sebolo.
Amondrongosi ligu ba haŵa ba mbetu'a,
amondrongosi ligu ba haŵa ba mbeto,
me usaraini wango-wangombakha,
ba usaraini wame'e baero:
Böröta danö si sagörö,
böröta danö sebolo,
böröta niha tou ba danö,
böröta niha tou ba dao,
böröta zi siŵa motöi,
böröta zi siŵa ndroro.</poem>
</div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sura amilita]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
2hywcxton9t7ka5t0e3cuq893y4495s
28568
28551
2026-09-30T10:29:33Z
Slaia
39
removed [[Category:Sura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28568
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Böröta Niha Tou ba Danö
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1
Hadia mböröta niha tou ba danö?
hadia mböröta niha tou ba dao?
Amada Ara Foriwu Zihönö,
Amada Ara Foriwu Zato,
zi lö ato niha samondrondrono,
zi lö ato niha si faego-faego,
zambö terongo koci-koci nangi,
zambö terongo ciu-ciu noho.
Börötania ba wamatunö,
börötania ba wanuno,
ya'ia yaŵa Daböla Nangi,
ya'ia yaŵa Daböla Mbara;
Angi simane Löu-löu,
angi simane hambula,
angi simane iraono,
angi simane niha,
angi simane Adunuwu,
angi simane Lawindra,
10
oi fakhöyö ira fazumba-zumba,
oi fagia-gia ira fawude-wude sa,
yaŵa ba dalu mbanua si lö niha,
yaŵa ba dalu mbanua si lö khala-khala.
Me fakhöyö-khöyö ira fazumba-zumba,
me fagia-gia ira fariga-riga sa,
lö aröu-röu, lö arara, ba tobali Namo Mbanua,
lö aröu-röu, lö arara, ba tobali Idanö Gana'a.
Meitugu me ara,
me ara siŵa waŵa,
lö atage ba wombase'ö,
lö aföli ba wanarogö,
hulö ndraono sofanö ba mbatö,
hulö ndraono silaö ba wofanö,
lö aröröu lö arara,
me no tobali si hulö niha;
mo'era-era ia hulö niha,
humede ia, asöndru dödöda,
hadia niŵa'önia itörö na,
ba iŵa'ö, lö awu'a.
20
Me tobali, me tohöna,
me awali awai na sa,
lö atage ba wamondrongo,
lö atage ba wombase'ö,
itema cumbu Namada Daulu Sagörö,
itema cumbu Namada Daulu Sebolo,
Ba me tohare mboto fewuwua,
me tohare mboto ba ndroro,
itema ilau zahöli-höli dödö,
ilau zahöli-höli mbo;
ba oi ngawa-ngawalö gera-era,
ba oi oya nga'eu maedo-maedo.
Itema ilau manofu mosinandra,
itema ilau manofu mamaigi donga,
khö nawönia simane ya'ia,
khö Duada Orahua Zoja,
si faoma era-era söndra dödö,
si faoma era-era söndra mbo,
khö Duha sebua lakhömi lö amböta,
khö Duha sebua huhu si lö afuo.
30
Yaŵa ba mbanua khöra si sagötö,
yaŵa khöra ba mbanua sebolo,
ba zi so töla gomasiö zi hönö,
ba zi so töla gomasiö zato,
itema isofu Gaweda Sotöla Ana'a,
itema isofu Gaweda Sotöla Zemo;
soroma khönia ilo ba dölö-tölö,
soroma ö ba giriwo;
ya'ia Gaweda silö duma-duma,
ya'ia Gaweda si lö maedo-maedo,
si faoma khönia wa'acumbu,
si faoma khönia ba we'aso,
Me alua me i'owalu,
me no alua lumaö baomo,
ya'ia Gaweda olöhöta dödö,
ya'ia Gaweda fuhao nomo,
lö aröröu ba lö ara,
khö Gaweda Fuci töla gana'a,
lö atage ba wombase'ö,
lö atage ba wondrohugö,
40
ya'ia wa mo'öli zusu mobawa,
ba no göi obini höu mofanikha,
ba mo tobali wusö moleka-leka.
Ba me irugi inötö zihönö,
ba me irugi inötö zato,
ba me irugi ni'ötönia Nadu,
ba me irugi nifakhoi Zaho,
irugi khönia baŵa wanabina,
irugi khönia inötö wo'ono.
Ya'ia wa cumbu Ara Foriwu zi hönö,
ya'ia wa cumbu Ara Foriwu zato,
ama Duada Langi Sagörö,
ama Duada Langi sebolo.
Me tohare mboto fewuwua,
me tohare mboto mangaroro,
itema ilau zahöli-höli dödö,
itema ilau zahöli-höli mbo,
ba oi ngawa-ngawalö zöndra dödö,
ba oi mongawalö maedo-maedo;
50
ba me ebua tohare gari,
ba me ebua ilau hombo,
itema ilau manofu mosinandra,
ilau mangai tambali mboto,
khö Duha moroi ba rege-rege,
khö Duha moroi ba mbalö dao;
Itema ihalö Gaweda Fuci Taoranö Usö,
itema ihalö Gaweda Fuci Taoraza Luo.
Ba me da'ö khönia dambali nga'eu,
ba me da'ö khönia dambali mboto,
andrö me sökhi manewuri batö,
me sökhi khöra wangehao omo,
andrö lö atage wombaloi,
lö atage ira wombase'ö,
lö aröröu ba lö arara,
ba no mo'öli zusu mobawa,
ba no alösö höu mofanikha,
ba no tobali wusö moleka-leka.
Ba me irugi inötö zi hönö,
ba me irugi inötö zoya,
60
ba me irugi ni'ötöni Nadu,
ba me irugi nifakhoi Zaho,
me irugi khönia baŵa wanabina,
me irugi khönia baŵa wo'ono,
ya'ia wa'acumbu Namada Langi Sagörö,
ya'ia wa cumbu Namada Langi Sebolo,
khö Ninada Fuci Taoranö Usö,
khö Ninada Fuci Taoraza Bowo.
Ba me ebua Namada Langi Sagörö,
ba me ebua Namada Langi Sebolo,
ilabu mama'ötö asi,
ilabu mamakhoi hulo,
yaŵa ba mbanua tendroma Langi,
yaŵa ba mbanua tendroma Luo;
Ba me ebua tohare gari,
ba me ebua tohare ndroro,
itema ilau manofu mosinandra,
itema mangai tambali mboto,
ihalö Gaweda Nazariata Langi,
ihalö Gaweda Nazariata Luo.
70
Ba me ihonogöi tambali döla,
me ihonogöi tambali mboto,
tobali donga Fuhaŵa zi hönö,
tobali donga Fuhaŵa zato,
fo'omo Duada Langi Sagörö,
fo'omo Duada Langi Sebolo.
Andrö lö aröröu, lö arara,
ba mo mo'öli zusu mobawa,
ba mo'alösö höu mofanikha,
tobali khönia wusö moleka-leka.
Manöli khönia zusu akabe'e,
manöli khönia zusu abeto.
Me so ba dalu te'u-te'u,
me so ba dalu manokho,
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo,
ba toroi khönia zito'ölö zi hönö,
ba toroi khönia zi to'ölö zato.
Fatuwu khönia tawö-tawö mbawi,
fatuwu khönia dawö zilatao,
80
fatuwu khönia gi'a ba nidanö,
fatuwu khönia newö gadulo,
fatuwu khönia mböra zi'afasi,
fatuwu khönia mböra zi ewo.
Önia ine gadulo ni'ogasö,
önia ine gadulo hisoro,
atalu gari nisaitagö,
atalu doho ba laso;
oi ifanölö höwa göri,
oi ifamazu tuo doho.
Maoso Duada Langi Sagörö,
maoso Duada Langi Sebolo,
la'eta'ö nono ba mbetu'a,
la'eta'ö nono ba mbeto;
itahö Simaniga Raya,
itahö Simaniga Luo:
Dabina si lö na alua,
dabina si so ba mbeto,
cumbu khöu dania nono So'aja Göba,
cumbu nono So'aya Go;
90
me siŵa fakhe dania ba mbetu'a,
me siŵa fakhe dania ba mbeto.
Ba na irugi inötö zihönö,
ba na irugi inötö zato,
ya'ia ginötö ni'ötönia Nadu,
ya'ia ginötö nifakhoi Zaho,
lö wö itörö lala nitörö zihönö,
lö itörö lala nitörö zato;
itörö fela-fela dödö,
itörö narö galogo.
Ba me irugi inötö zi hönö,
ba me irugi inötö zato,
me irugi inötö ni'ötöni Nadu,
me irugi inötö nifakhoi Zaho,
mo hulö zitokea tobali dödö,
mo hulö zitokea tobali mbo
khö nono ba haŵa ba mbetu'a,
khö nono ba haŵa ba mbeto,
ba faego-faego ia hulö ba we'alu,
ba faego-faego ia hulö zamolo,
100
humede-hede bakha ba mbetu'a,
humede-hede bakha ba mbeto
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo:
Ŵa'ö khö namagu börö zamaeri,
Ŵa'ö khö namagu börö ziroro,
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo:
Na irugi khögu ni'ötöni Nadu,
na irugi khögu ni'ötöni Zaho,
na cumbu khöu nonomö matua,
na cumbu nono latandro,
na mifatörö döi zilaöŵa,
na mifatörö döi nono,
böi mibe'e töigu Namada Langi,
böi mibe'e töigu Namada Luo;
tolumö na ilabu teu,
tolumö iba'a lawuo,
Böi mibe'e töigu gana'a,
böi mibe'e töigu zemo,
ha darua dambali ihagaini,
ha darua dambali indroro,
safatö na akhöli daŵe,
sateu na mo töra nasio.
Böi mibe'e töigu Mbawö Lölömacua,
böi mibe'e töigu Hililala baoyo,
no manösö ba dödö zihönö,
no manösö ba dödö zato.
Böi mibe'e töigu nungo nidanö,
böi mibe'e töigu nungo huno,
olocu na ilabu teu,
ogo'ö na ilau sino.
Böi mibe'e töigu here'e,
bi mibe'e töigu doho,
afatö na akhöli zöfu,
ateu na abe'e zoro.
Mibe'e töigu Hia Walangi Adu,
mibe'e töigu Hia Walangi Luo,
me lö si faoma töi ba wanötöi,
me lö si faoma töi ba wanuno.
120
Ya'o dania tou danömö niha ba danö,
ya'o dania tou danömö niha ba dao;
si fao dania khögu danömö zi siŵa motöi,
sifao dania khögu danömö zi siŵa ndroro;
Ya'ia geu Tora'a Langi,
ya'ia geu Tora'a Luo,
eu nihonogöi ba wa'acumbu,
eu nihonogöi ba we'aso.
Ba fao göi khögu Wösi aya Langi,
ba fao göi khögu Wösi aya Zaho,
rai khögu ba dangi-dangi,
rai khögu ba gangango.
Manofu Namada Langi Sagörö,
manofu Namada Langi Sebolo
khö nono si so bakha ba mbetu'a,
khö nono si so bakha ba mbeto:
Hadia mböröta danö si sagörö,
hadia mböröta danö sebolo?
Itema ono ba mbetu'a,
itema ono ba mbeto:
130
A'oi u'ila zi löna urugi,
a'oi u'ila mbörö zi lö so;
ya'e mböröta danö si sagörö,
ya'e mböröta danö sebolo.
Amondrongosi ligu ba haŵa ba mbetu'a,
amondrongosi ligu ba haŵa ba mbeto,
me usaraini wango-wangombakha,
ba usaraini wame'e baero:
Böröta danö si sagörö,
böröta danö sebolo,
böröta niha tou ba danö,
böröta niha tou ba dao,
böröta zi siŵa motöi,
böröta zi siŵa ndroro.</poem>
</div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
8jb9qz69ws6eukgc67acbn52c5zf1g7
28587
28568
2026-09-30T10:37:55Z
Slaia
39
typo
28587
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Böröta Niha Tou ba Danö
| deskripsi = Hoho hikaya Zuada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1
Hadia mböröta niha tou ba danö?
hadia mböröta niha tou ba dao?
Amada Ara Foriwu Zihönö,
Amada Ara Foriwu Zato,
zi lö ato niha samondrondrono,
zi lö ato niha si faego-faego,
zambö terongo koci-koci nangi,
zambö terongo ciu-ciu noho.
Börötania ba wamatunö,
börötania ba wanuno,
ya'ia yaŵa Daböla Nangi,
ya'ia yaŵa Daböla Mbara;
Angi simane Löu-löu,
angi simane hambula,
angi simane iraono,
angi simane niha,
angi simane Adunuwu,
angi simane Lawindra,
10
oi fakhöyö ira fazumba-zumba,
oi fagia-gia ira fawude-wude sa,
yaŵa ba dalu mbanua si lö niha,
yaŵa ba dalu mbanua si lö khala-khala.
Me fakhöyö-khöyö ira fazumba-zumba,
me fagia-gia ira fariga-riga sa,
lö aröu-röu, lö arara, ba tobali Namo Mbanua,
lö aröu-röu, lö arara, ba tobali Idanö Gana'a.
Meitugu me ara,
me ara siŵa waŵa,
lö atage ba wombase'ö,
lö aföli ba wanarogö,
hulö ndraono sofanö ba mbatö,
hulö ndraono silaö ba wofanö,
lö aröröu lö arara,
me no tobali si hulö niha;
mo'era-era ia hulö niha,
humede ia, asöndru dödöda,
hadia niŵa'önia itörö na,
ba iŵa'ö, lö awu'a.
20
Me tobali, me tohöna,
me awali awai na sa,
lö atage ba wamondrongo,
lö atage ba wombase'ö,
itema cumbu Namada Daulu Sagörö,
itema cumbu Namada Daulu Sebolo,
Ba me tohare mboto fewuwua,
me tohare mboto ba ndroro,
itema ilau zahöli-höli dödö,
ilau zahöli-höli mbo;
ba oi ngawa-ngawalö gera-era,
ba oi oya nga'eu maedo-maedo.
Itema ilau manofu mosinandra,
itema ilau manofu mamaigi donga,
khö nawönia simane ya'ia,
khö Duada Orahua Zoja,
si faoma era-era söndra dödö,
si faoma era-era söndra mbo,
khö Duha sebua lakhömi lö amböta,
khö Duha sebua huhu si lö afuo.
30
Yaŵa ba mbanua khöra si sagötö,
yaŵa khöra ba mbanua sebolo,
ba zi so töla gomasiö zi hönö,
ba zi so töla gomasiö zato,
itema isofu Gaweda Sotöla Ana'a,
itema isofu Gaweda Sotöla Zemo;
soroma khönia ilo ba dölö-tölö,
soroma ö ba giriwo;
ya'ia Gaweda silö duma-duma,
ya'ia Gaweda si lö maedo-maedo,
si faoma khönia wa'acumbu,
si faoma khönia ba we'aso,
Me alua me i'owalu,
me no alua lumaö baomo,
ya'ia Gaweda olöhöta dödö,
ya'ia Gaweda fuhao nomo,
lö aröröu ba lö ara,
khö Gaweda Fuci töla gana'a,
lö atage ba wombase'ö,
lö atage ba wondrohugö,
40
ya'ia wa mo'öli zusu mobawa,
ba no göi obini höu mofanikha,
ba mo tobali wusö moleka-leka.
Ba me irugi inötö zihönö,
ba me irugi inötö zato,
ba me irugi ni'ötönia Nadu,
ba me irugi nifakhoi Zaho,
irugi khönia baŵa wanabina,
irugi khönia inötö wo'ono.
Ya'ia wa cumbu Ara Foriwu zi hönö,
ya'ia wa cumbu Ara Foriwu zato,
ama Duada Langi Sagörö,
ama Duada Langi sebolo.
Me tohare mboto fewuwua,
me tohare mboto mangaroro,
itema ilau zahöli-höli dödö,
itema ilau zahöli-höli mbo,
ba oi ngawa-ngawalö zöndra dödö,
ba oi mongawalö maedo-maedo;
50
ba me ebua tohare gari,
ba me ebua ilau hombo,
itema ilau manofu mosinandra,
ilau mangai tambali mboto,
khö Duha moroi ba rege-rege,
khö Duha moroi ba mbalö dao;
Itema ihalö Gaweda Fuci Taoranö Usö,
itema ihalö Gaweda Fuci Taoraza Luo.
Ba me da'ö khönia dambali nga'eu,
ba me da'ö khönia dambali mboto,
andrö me sökhi manewuri batö,
me sökhi khöra wangehao omo,
andrö lö atage wombaloi,
lö atage ira wombase'ö,
lö aröröu ba lö arara,
ba no mo'öli zusu mobawa,
ba no alösö höu mofanikha,
ba no tobali wusö moleka-leka.
Ba me irugi inötö zi hönö,
ba me irugi inötö zoya,
60
ba me irugi ni'ötöni Nadu,
ba me irugi nifakhoi Zaho,
me irugi khönia baŵa wanabina,
me irugi khönia baŵa wo'ono,
ya'ia wa'acumbu Namada Langi Sagörö,
ya'ia wa cumbu Namada Langi Sebolo,
khö Ninada Fuci Taoranö Usö,
khö Ninada Fuci Taoraza Bowo.
Ba me ebua Namada Langi Sagörö,
ba me ebua Namada Langi Sebolo,
ilabu mama'ötö asi,
ilabu mamakhoi hulo,
yaŵa ba mbanua tendroma Langi,
yaŵa ba mbanua tendroma Luo;
Ba me ebua tohare gari,
ba me ebua tohare ndroro,
itema ilau manofu mosinandra,
itema mangai tambali mboto,
ihalö Gaweda Nazariata Langi,
ihalö Gaweda Nazariata Luo.
70
Ba me ihonogöi tambali döla,
me ihonogöi tambali mboto,
tobali donga Fuhaŵa zi hönö,
tobali donga Fuhaŵa zato,
fo'omo Duada Langi Sagörö,
fo'omo Duada Langi Sebolo.
Andrö lö aröröu, lö arara,
ba mo mo'öli zusu mobawa,
ba mo'alösö höu mofanikha,
tobali khönia wusö moleka-leka.
Manöli khönia zusu akabe'e,
manöli khönia zusu abeto.
Me so ba dalu te'u-te'u,
me so ba dalu manokho,
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo,
ba toroi khönia zito'ölö zi hönö,
ba toroi khönia zi to'ölö zato.
Fatuwu khönia tawö-tawö mbawi,
fatuwu khönia dawö zilatao,
80
fatuwu khönia gi'a ba nidanö,
fatuwu khönia newö gadulo,
fatuwu khönia mböra zi'afasi,
fatuwu khönia mböra zi ewo.
Önia ine gadulo ni'ogasö,
önia ine gadulo hisoro,
atalu gari nisaitagö,
atalu doho ba laso;
oi ifanölö höwa göri,
oi ifamazu tuo doho.
Maoso Duada Langi Sagörö,
maoso Duada Langi Sebolo,
la'eta'ö nono ba mbetu'a,
la'eta'ö nono ba mbeto;
itahö Simaniga Raya,
itahö Simaniga Luo:
Dabina si lö na alua,
dabina si so ba mbeto,
cumbu khöu dania nono So'aja Göba,
cumbu nono So'aya Go;
90
me siŵa fakhe dania ba mbetu'a,
me siŵa fakhe dania ba mbeto.
Ba na irugi inötö zihönö,
ba na irugi inötö zato,
ya'ia ginötö ni'ötönia Nadu,
ya'ia ginötö nifakhoi Zaho,
lö wö itörö lala nitörö zihönö,
lö itörö lala nitörö zato;
itörö fela-fela dödö,
itörö narö galogo.
Ba me irugi inötö zi hönö,
ba me irugi inötö zato,
me irugi inötö ni'ötöni Nadu,
me irugi inötö nifakhoi Zaho,
mo hulö zitokea tobali dödö,
mo hulö zitokea tobali mbo
khö nono ba haŵa ba mbetu'a,
khö nono ba haŵa ba mbeto,
ba faego-faego ia hulö ba we'alu,
ba faego-faego ia hulö zamolo,
100
humede-hede bakha ba mbetu'a,
humede-hede bakha ba mbeto
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo:
Ŵa'ö khö namagu börö zamaeri,
Ŵa'ö khö namagu börö ziroro,
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo:
Na irugi khögu ni'ötöni Nadu,
na irugi khögu ni'ötöni Zaho,
na cumbu khöu nonomö matua,
na cumbu nono latandro,
na mifatörö döi zilaöŵa,
na mifatörö döi nono,
böi mibe'e töigu Namada Langi,
böi mibe'e töigu Namada Luo;
tolumö na ilabu teu,
tolumö iba'a lawuo,
Böi mibe'e töigu gana'a,
böi mibe'e töigu zemo,
ha darua dambali ihagaini,
ha darua dambali indroro,
safatö na akhöli daŵe,
sateu na mo töra nasio.
Böi mibe'e töigu Mbawö Lölömacua,
böi mibe'e töigu Hililala baoyo,
no manösö ba dödö zihönö,
no manösö ba dödö zato.
Böi mibe'e töigu nungo nidanö,
böi mibe'e töigu nungo huno,
olocu na ilabu teu,
ogo'ö na ilau sino.
Böi mibe'e töigu here'e,
bi mibe'e töigu doho,
afatö na akhöli zöfu,
ateu na abe'e zoro.
Mibe'e töigu Hia Walangi Adu,
mibe'e töigu Hia Walangi Luo,
me lö si faoma töi ba wanötöi,
me lö si faoma töi ba wanuno.
120
Ya'o dania tou danömö niha ba danö,
ya'o dania tou danömö niha ba dao;
si fao dania khögu danömö zi siŵa motöi,
sifao dania khögu danömö zi siŵa ndroro;
Ya'ia geu Tora'a Langi,
ya'ia geu Tora'a Luo,
eu nihonogöi ba wa'acumbu,
eu nihonogöi ba we'aso.
Ba fao göi khögu Wösi aya Langi,
ba fao göi khögu Wösi aya Zaho,
rai khögu ba dangi-dangi,
rai khögu ba gangango.
Manofu Namada Langi Sagörö,
manofu Namada Langi Sebolo
khö nono si so bakha ba mbetu'a,
khö nono si so bakha ba mbeto:
Hadia mböröta danö si sagörö,
hadia mböröta danö sebolo?
Itema ono ba mbetu'a,
itema ono ba mbeto:
130
A'oi u'ila zi löna urugi,
a'oi u'ila mbörö zi lö so;
ya'e mböröta danö si sagörö,
ya'e mböröta danö sebolo.
Amondrongosi ligu ba haŵa ba mbetu'a,
amondrongosi ligu ba haŵa ba mbeto,
me usaraini wango-wangombakha,
ba usaraini wame'e baero:
Böröta danö si sagörö,
böröta danö sebolo,
böröta niha tou ba danö,
böröta niha tou ba dao,
böröta zi siŵa motöi,
böröta zi siŵa ndroro.</poem>
</div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
5yg49n7ldmhku129ezn97k1vqh9m2ab
Kategori:Hikaya Duada Hia
14
5168
28531
2026-09-30T09:44:44Z
Slaia
39
kategori
28531
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
28532
28531
2026-09-30T09:45:20Z
Slaia
39
added [[Category:Hoho]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28532
wikitext
text/x-wiki
[[Kategori:Hoho]]
4kxq7p8p1cek4lc4vy4ox2wr6cqeuo3
Hoho/Böröta Danö
0
5169
28537
2026-09-30T10:17:48Z
Slaia
39
hoho zuada hia
28537
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Böröta Danö
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1
Hadia mböröta danö si sagörö,
hadia mböröta danö sebolo?
Ndra'i mbu ba dangi-dangi,
ndra'i mbu ba gangango
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo.
Me isukhu mbu dangi-dangi,
me isukhu mbu ba gangango,
ibe ba mbulu fali'era,
ibe ba mbulu falimo,
itulo ya samba laharö,
itulo ya samba neho.
Itema ikaoni Mazai sobawa farökha,
Mazai sebua bawa mbago-bago,
ba wamöbözi tanö si sagörö,
ba wamöbözi tanö sebolo:
andrö oi mohili-hili danö,
andrö oi mogui-gui ndraso.
10.
Humede Namada Langi Sagörö,
humede Nama Langi Sebolo:
Hadia tou dane'a danö si sagörö,
hadia dane'a danö sebolo?
Tegölu-gölu hulö nukha
ba tefurui ia hulö zufo;
Itema ono ba mbecu'a,
itema ono ba mbeto:
Nifailo tou nono sia'a we'acumbu,
nifailo nono sia'a we'aso
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo,
ya'ia zotöi Nazuwa Danö,
ya'ia zotöi Lamakharao,
tane'a danö si sagörö,
tane'a danö sebolo.
Ambö khönia naha ba golayama,
ambö naha ba zalo'o.
Andrö khönia naha nihonogöi,
andrö naha ba zahono,
20.
ni'angaröfi ia si lö tebua-bua,
si lö tebua lö tegilo,
sanaya tanö si sagörö,
sanaya tanö sebolo.
Manofu Namada Langi Sagörö,
manofu Namada Langi Sebolo:
Hadia zelötö danö si sagörö,
hadia zelötö danö sebolo?
Ya'ia Duada Sita Simatua,
Tuada Sita Sebolo.
Hadia göi go'ö danö si sagörö,
hadia göi go'ö danö sebolo?
Ya'ia Zaŵa Sogara-gara,
Tuada Saŵa Sesolo,
Me no itunö zi sambua,
me no itunö ba gego,
maoso Mazai sebua bawa warökha,
Mazai sebua bawa mbago-bago,
isukhu mbu ba dangi-dangi,
isukhu mbu ba gangango
30.
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo.
Itema ihalö ndra'i dangi-dangi,
ihalö ndra'i gangano,
ibe ba mbulu fali'era,
ibe ba mbulu falimo,
itulo ya samba laharö,
itulo ya samba neho,
ba iheta ba mbulu faliera,
ba iheta ba mbulu falimo.
Maoso Mazai sebua bawa warökha,
maoso Mazai sebua bawa mbago-bago,
Itema ibözi danö si sagörö,
ibözi danö sebolo,
manöi ya zai gari gafasi,
manöi ya zai gari muko,
ibözi ya zai mbumbu dandrina,
ibözi ya zai mbumbu wayo,
ibözi ya zai naoma zotöra,
ibözi ya zai naoma muko;
40.
lö ya manösö, lö manöi,
lö ya manöi, lö ebolo.
Iwa'ö Mazai sebua bawa warökha,
Mazai sebua bawa mbago-bago
khö Namada Yaŵa Langi Sagörö,
Amada Langi Sebolo:
Mikaoni Zimaniga Raya,
mikaoni Zimaniga Luo,
da ihofi danö si sagörö,
da ihofi danö sebolo.
Andrö so Zila'uma Zulia,
andrö so Zilamici Damo,
andrö gere fatema bawa Langi,
andrö gere fatema bawa Luo.
Sanofi ia si lö duma-duma,
sanofi si lö famaedo,
ba ilau mbalazi wa'a'ere,
ilau mbalazi wasihuo,
ihofi danö si sagörö,
ihofi danö sebolo.
50.
Lafailo Hao Sa'usö Töla,
Lafailo Hao si no oyo,
ba dete zi zai mbumbu dandrina
ba dete zi zai mbumbu wayo,
Itanö mbuasi oto-oto danö,
ya'ia mbuasi oto-oto zato,
labe moli Sa'usö Töla,
ibe moli ola ndraso;
lahofi ia sagöta lakha,
lahofi ia siŵa ngaluo;
Maoso Mazai sebua bawa warökha,
maoso Mazai sebua bawa mbago-bago,
ibözi danö si sagörö,
ibözi danö sebolo;
manöi ia sazumba si'afasi,
manöi ia sazumba si'ewo.
Humede Namada Langi Sagörö,
humede Namada Langi Sebolo
khö Mazai sebua bawa warökha,
khö Mazai sebua bawa mbago-bago:
60.
Ogotönugö hili-hili,
ogotönugö zalo'o,
faosa zohili-hili landröta,
lau zohili-hili dalimbo,
asogö ndraso olayama,
asogö ndraso sebolo,
ba fahohou lala idanö,
ba fohohou lala huno,
töröŵa baeŵa Fusö hösi,
töröŵa Fusö dao,
Maoso Mazai sebua bawa warökha,
maoso Mazai sebua bawa mbago-bago,
ibözi danö si sagörö,
ibözi danö sebolo;
mo'ere göi Zimaniga Raya,
mo'ere Zimaniga Luo.
Lakaoni nangi moroi ba rege-rege,
lakaoni nangi moroi ba mbawö Luo;
itörini Hao Sa'usö,
itörini Hao Soyo,
70.
itörini buasi ototo danö,
itöri buasi ototo zato.
Andrö wa manugala döla,
andrö wa mamezua mboto,
andrö wa fagasa danö si sagörö,
andrö fagasa danö sebolo.
Ifasui tasi manöi,
ifasui tasi modegaolo,
tebolo hulö ndrulu nasi,
tebolo hulö lawuo.
Tasi obu'u hili-hili,
tasi obu'u zanendro,
tasi ahöndrö mbawa danö,
tasi ahöndrö zalo'o,
oi zara mohohou lala idanö,
ba hohou lala huno.
Lö saekhu luo barö mbanua,
lö saekhu luo barö walo,
awali danö si sagörö,
awali danö sebolo.
80.
Tebato koci-koci nangi,
tebato ciu-ciu noho,
tebato mbawa mbözi-bözi,
toröi mbawa mbago-bago.
Tebato gere Lewe-lewe,
tebato zinura Zaho.
Me aekhu luo barö mbanua,
me aekhu luo barö walo,
toröi hede-hede zi so ba dalu,
toröi hede-hede zi so ba mbeto,
ilabu manahono tödö,
ilabu manonogöi boto.
Me mo awai humede ia ba dalu,
me no iröi waego-faego,
irugi inötö zi hönö,
irugi inötö zato,
irugi ni'ötöni Nadu,
irugi nifakhoi Zaho
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
117qxddd126y79b4zyk535w5eurct79
28552
28537
2026-09-30T10:25:24Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28552
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Böröta Danö
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1
Hadia mböröta danö si sagörö,
hadia mböröta danö sebolo?
Ndra'i mbu ba dangi-dangi,
ndra'i mbu ba gangango
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo.
Me isukhu mbu dangi-dangi,
me isukhu mbu ba gangango,
ibe ba mbulu fali'era,
ibe ba mbulu falimo,
itulo ya samba laharö,
itulo ya samba neho.
Itema ikaoni Mazai sobawa farökha,
Mazai sebua bawa mbago-bago,
ba wamöbözi tanö si sagörö,
ba wamöbözi tanö sebolo:
andrö oi mohili-hili danö,
andrö oi mogui-gui ndraso.
10.
Humede Namada Langi Sagörö,
humede Nama Langi Sebolo:
Hadia tou dane'a danö si sagörö,
hadia dane'a danö sebolo?
Tegölu-gölu hulö nukha
ba tefurui ia hulö zufo;
Itema ono ba mbecu'a,
itema ono ba mbeto:
Nifailo tou nono sia'a we'acumbu,
nifailo nono sia'a we'aso
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo,
ya'ia zotöi Nazuwa Danö,
ya'ia zotöi Lamakharao,
tane'a danö si sagörö,
tane'a danö sebolo.
Ambö khönia naha ba golayama,
ambö naha ba zalo'o.
Andrö khönia naha nihonogöi,
andrö naha ba zahono,
20.
ni'angaröfi ia si lö tebua-bua,
si lö tebua lö tegilo,
sanaya tanö si sagörö,
sanaya tanö sebolo.
Manofu Namada Langi Sagörö,
manofu Namada Langi Sebolo:
Hadia zelötö danö si sagörö,
hadia zelötö danö sebolo?
Ya'ia Duada Sita Simatua,
Tuada Sita Sebolo.
Hadia göi go'ö danö si sagörö,
hadia göi go'ö danö sebolo?
Ya'ia Zaŵa Sogara-gara,
Tuada Saŵa Sesolo,
Me no itunö zi sambua,
me no itunö ba gego,
maoso Mazai sebua bawa warökha,
Mazai sebua bawa mbago-bago,
isukhu mbu ba dangi-dangi,
isukhu mbu ba gangango
30.
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo.
Itema ihalö ndra'i dangi-dangi,
ihalö ndra'i gangano,
ibe ba mbulu fali'era,
ibe ba mbulu falimo,
itulo ya samba laharö,
itulo ya samba neho,
ba iheta ba mbulu faliera,
ba iheta ba mbulu falimo.
Maoso Mazai sebua bawa warökha,
maoso Mazai sebua bawa mbago-bago,
Itema ibözi danö si sagörö,
ibözi danö sebolo,
manöi ya zai gari gafasi,
manöi ya zai gari muko,
ibözi ya zai mbumbu dandrina,
ibözi ya zai mbumbu wayo,
ibözi ya zai naoma zotöra,
ibözi ya zai naoma muko;
40.
lö ya manösö, lö manöi,
lö ya manöi, lö ebolo.
Iwa'ö Mazai sebua bawa warökha,
Mazai sebua bawa mbago-bago
khö Namada Yaŵa Langi Sagörö,
Amada Langi Sebolo:
Mikaoni Zimaniga Raya,
mikaoni Zimaniga Luo,
da ihofi danö si sagörö,
da ihofi danö sebolo.
Andrö so Zila'uma Zulia,
andrö so Zilamici Damo,
andrö gere fatema bawa Langi,
andrö gere fatema bawa Luo.
Sanofi ia si lö duma-duma,
sanofi si lö famaedo,
ba ilau mbalazi wa'a'ere,
ilau mbalazi wasihuo,
ihofi danö si sagörö,
ihofi danö sebolo.
50.
Lafailo Hao Sa'usö Töla,
Lafailo Hao si no oyo,
ba dete zi zai mbumbu dandrina
ba dete zi zai mbumbu wayo,
Itanö mbuasi oto-oto danö,
ya'ia mbuasi oto-oto zato,
labe moli Sa'usö Töla,
ibe moli ola ndraso;
lahofi ia sagöta lakha,
lahofi ia siŵa ngaluo;
Maoso Mazai sebua bawa warökha,
maoso Mazai sebua bawa mbago-bago,
ibözi danö si sagörö,
ibözi danö sebolo;
manöi ia sazumba si'afasi,
manöi ia sazumba si'ewo.
Humede Namada Langi Sagörö,
humede Namada Langi Sebolo
khö Mazai sebua bawa warökha,
khö Mazai sebua bawa mbago-bago:
60.
Ogotönugö hili-hili,
ogotönugö zalo'o,
faosa zohili-hili landröta,
lau zohili-hili dalimbo,
asogö ndraso olayama,
asogö ndraso sebolo,
ba fahohou lala idanö,
ba fohohou lala huno,
töröŵa baeŵa Fusö hösi,
töröŵa Fusö dao,
Maoso Mazai sebua bawa warökha,
maoso Mazai sebua bawa mbago-bago,
ibözi danö si sagörö,
ibözi danö sebolo;
mo'ere göi Zimaniga Raya,
mo'ere Zimaniga Luo.
Lakaoni nangi moroi ba rege-rege,
lakaoni nangi moroi ba mbawö Luo;
itörini Hao Sa'usö,
itörini Hao Soyo,
70.
itörini buasi ototo danö,
itöri buasi ototo zato.
Andrö wa manugala döla,
andrö wa mamezua mboto,
andrö wa fagasa danö si sagörö,
andrö fagasa danö sebolo.
Ifasui tasi manöi,
ifasui tasi modegaolo,
tebolo hulö ndrulu nasi,
tebolo hulö lawuo.
Tasi obu'u hili-hili,
tasi obu'u zanendro,
tasi ahöndrö mbawa danö,
tasi ahöndrö zalo'o,
oi zara mohohou lala idanö,
ba hohou lala huno.
Lö saekhu luo barö mbanua,
lö saekhu luo barö walo,
awali danö si sagörö,
awali danö sebolo.
80.
Tebato koci-koci nangi,
tebato ciu-ciu noho,
tebato mbawa mbözi-bözi,
toröi mbawa mbago-bago.
Tebato gere Lewe-lewe,
tebato zinura Zaho.
Me aekhu luo barö mbanua,
me aekhu luo barö walo,
toröi hede-hede zi so ba dalu,
toröi hede-hede zi so ba mbeto,
ilabu manahono tödö,
ilabu manonogöi boto.
Me mo awai humede ia ba dalu,
me no iröi waego-faego,
irugi inötö zi hönö,
irugi inötö zato,
irugi ni'ötöni Nadu,
irugi nifakhoi Zaho
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
iyozebmk6ui6mrccz5jryy3i5wyrriy
Hoho/Fa'acumbu Zuada Hia
0
5170
28538
2026-09-30T10:18:32Z
Slaia
39
hoho zuada hia
28538
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fa'acumbu Duada Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Tumbu Hia Walangi Adu,
tumbu Hia Walangi Luo,
lö itörö lala zi hönö,
lö itörö lala zato,
itörö fela-fela dödö,
itörö narö galogo.
Tumbu lö abasö mboto,
tumbu lö faruka ndro,
lö labe famondri mowa hoya,
lö lafemondri ba mowa wino;
famondri dödö wiga lame,
famondri wiga adulo,
labe folölönia dalu zotöra,
labe folölönia dalu muko.
Me tumbu ia baero falawu zu'a,
me tumbu ia no falawu noso;
ifanöi höwa mbanua,
ifanöi höwa ndraso.
10.
Me tumbu Hia Walangi Adu,
me tumbu Hia Walangi Luo,
labe'e ia ba lamaeha tefaö,
labe ba lamaeha rao,
labe ba mböröwa tefaö,
ba lamaeha fondrino.
Ba lö ariri mbu mbö'ötö,
lö ariri mbu da'io.
Me mo manöi hulö höwa mbanua,
me mo manöi hulö höwa ndraso,
me mo ebua tohare nga'eu,
me mo ebua tohare mboto,
Tuada Hia Walangi Adu,
Tuada Hia Walangi Luo,
me falalaŵatö ba zatua,
me falalaŵa ba ndroro,
möi ia cumuyu mbaluse,
möi cumuyu doho;
itaoka zi sandrohu mbuluse,
itaoka zi sandrohu toho.
20.
Me falalaŵa ba zatua,
me falalaŵa ba ndroro,
möi fasi'ulu fambombatö ba zatua,
möi fasi'ulu fala'o
khö Mali moroi ba rege-rege,
khö Mali moroi ba mboto dao,
saniagö fasulöna danö,
saniagö fasulöna dao,
ya'ia zanofi töla si Lölöu,
sanofi töla Si faedo.
Andrö gere Mali sauli alölö,
andrö gere sauli asao,
zi auli mate mangawuli,
si auli acua no monoso.
Me möi faulu fambombatö,
me möi faulu fala'o,
möi ia waigi mufazei,
möi ia waigi mutandro.
Möi waigi Zi Buruci Huna,
möi ia mufaigi Zi Mohuo Gao;
30.
No so ia ba hörö lawa-lawa,
no tumaro ia ba defaoso,
mama'a-ma'anö nalu nukha,
mama'anö nalu muko.
Me nihonogöi tambali döla,
no nihonogöi awö mboto,
andrö lö cimba-cimba lö famaehu,
andrö lö ba'a-ba'a wa'aso;
andrö wa te'o'ozui luo,
andrö wa mohohou gego,
alua wondroro Si Buruci Huna,
alua walöŵa fondroro;
Aweda Futi Ta'oranö,
Aweda Futi Fa'urao,
ono Mali ba wasulöna danö,
ono Mali ba wasulöna dao,
donga Duada Hia Walangi Adu,
donga Duada Hia Walangi Luo.
Me mo tedoro lafasao banua,
me mo ladoro la'ohe baomo,
40.
humede Duada Hia Walangi Adu,
humede Duada Hia Walangi Luo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
f3c47kmnuysqntsmkv7r64vvo3t8hlo
28553
28538
2026-09-30T10:25:39Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28553
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fa'acumbu Duada Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Tumbu Hia Walangi Adu,
tumbu Hia Walangi Luo,
lö itörö lala zi hönö,
lö itörö lala zato,
itörö fela-fela dödö,
itörö narö galogo.
Tumbu lö abasö mboto,
tumbu lö faruka ndro,
lö labe famondri mowa hoya,
lö lafemondri ba mowa wino;
famondri dödö wiga lame,
famondri wiga adulo,
labe folölönia dalu zotöra,
labe folölönia dalu muko.
Me tumbu ia baero falawu zu'a,
me tumbu ia no falawu noso;
ifanöi höwa mbanua,
ifanöi höwa ndraso.
10.
Me tumbu Hia Walangi Adu,
me tumbu Hia Walangi Luo,
labe'e ia ba lamaeha tefaö,
labe ba lamaeha rao,
labe ba mböröwa tefaö,
ba lamaeha fondrino.
Ba lö ariri mbu mbö'ötö,
lö ariri mbu da'io.
Me mo manöi hulö höwa mbanua,
me mo manöi hulö höwa ndraso,
me mo ebua tohare nga'eu,
me mo ebua tohare mboto,
Tuada Hia Walangi Adu,
Tuada Hia Walangi Luo,
me falalaŵatö ba zatua,
me falalaŵa ba ndroro,
möi ia cumuyu mbaluse,
möi cumuyu doho;
itaoka zi sandrohu mbuluse,
itaoka zi sandrohu toho.
20.
Me falalaŵa ba zatua,
me falalaŵa ba ndroro,
möi fasi'ulu fambombatö ba zatua,
möi fasi'ulu fala'o
khö Mali moroi ba rege-rege,
khö Mali moroi ba mboto dao,
saniagö fasulöna danö,
saniagö fasulöna dao,
ya'ia zanofi töla si Lölöu,
sanofi töla Si faedo.
Andrö gere Mali sauli alölö,
andrö gere sauli asao,
zi auli mate mangawuli,
si auli acua no monoso.
Me möi faulu fambombatö,
me möi faulu fala'o,
möi ia waigi mufazei,
möi ia waigi mutandro.
Möi waigi Zi Buruci Huna,
möi ia mufaigi Zi Mohuo Gao;
30.
No so ia ba hörö lawa-lawa,
no tumaro ia ba defaoso,
mama'a-ma'anö nalu nukha,
mama'anö nalu muko.
Me nihonogöi tambali döla,
no nihonogöi awö mboto,
andrö lö cimba-cimba lö famaehu,
andrö lö ba'a-ba'a wa'aso;
andrö wa te'o'ozui luo,
andrö wa mohohou gego,
alua wondroro Si Buruci Huna,
alua walöŵa fondroro;
Aweda Futi Ta'oranö,
Aweda Futi Fa'urao,
ono Mali ba wasulöna danö,
ono Mali ba wasulöna dao,
donga Duada Hia Walangi Adu,
donga Duada Hia Walangi Luo.
Me mo tedoro lafasao banua,
me mo ladoro la'ohe baomo,
40.
humede Duada Hia Walangi Adu,
humede Duada Hia Walangi Luo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
3g1ptzkifap4pcjgv9ix33eunfrh593
28589
28553
2026-09-30T10:41:26Z
Slaia
39
No ifawu'a Slaia nga'örö [[Hoho/Fa'acumbu Duada Hia]] tobali [[Hoho/Fa'acumbu Zuada Hia]]: typo di judul
28553
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fa'acumbu Duada Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Tumbu Hia Walangi Adu,
tumbu Hia Walangi Luo,
lö itörö lala zi hönö,
lö itörö lala zato,
itörö fela-fela dödö,
itörö narö galogo.
Tumbu lö abasö mboto,
tumbu lö faruka ndro,
lö labe famondri mowa hoya,
lö lafemondri ba mowa wino;
famondri dödö wiga lame,
famondri wiga adulo,
labe folölönia dalu zotöra,
labe folölönia dalu muko.
Me tumbu ia baero falawu zu'a,
me tumbu ia no falawu noso;
ifanöi höwa mbanua,
ifanöi höwa ndraso.
10.
Me tumbu Hia Walangi Adu,
me tumbu Hia Walangi Luo,
labe'e ia ba lamaeha tefaö,
labe ba lamaeha rao,
labe ba mböröwa tefaö,
ba lamaeha fondrino.
Ba lö ariri mbu mbö'ötö,
lö ariri mbu da'io.
Me mo manöi hulö höwa mbanua,
me mo manöi hulö höwa ndraso,
me mo ebua tohare nga'eu,
me mo ebua tohare mboto,
Tuada Hia Walangi Adu,
Tuada Hia Walangi Luo,
me falalaŵatö ba zatua,
me falalaŵa ba ndroro,
möi ia cumuyu mbaluse,
möi cumuyu doho;
itaoka zi sandrohu mbuluse,
itaoka zi sandrohu toho.
20.
Me falalaŵa ba zatua,
me falalaŵa ba ndroro,
möi fasi'ulu fambombatö ba zatua,
möi fasi'ulu fala'o
khö Mali moroi ba rege-rege,
khö Mali moroi ba mboto dao,
saniagö fasulöna danö,
saniagö fasulöna dao,
ya'ia zanofi töla si Lölöu,
sanofi töla Si faedo.
Andrö gere Mali sauli alölö,
andrö gere sauli asao,
zi auli mate mangawuli,
si auli acua no monoso.
Me möi faulu fambombatö,
me möi faulu fala'o,
möi ia waigi mufazei,
möi ia waigi mutandro.
Möi waigi Zi Buruci Huna,
möi ia mufaigi Zi Mohuo Gao;
30.
No so ia ba hörö lawa-lawa,
no tumaro ia ba defaoso,
mama'a-ma'anö nalu nukha,
mama'anö nalu muko.
Me nihonogöi tambali döla,
no nihonogöi awö mboto,
andrö lö cimba-cimba lö famaehu,
andrö lö ba'a-ba'a wa'aso;
andrö wa te'o'ozui luo,
andrö wa mohohou gego,
alua wondroro Si Buruci Huna,
alua walöŵa fondroro;
Aweda Futi Ta'oranö,
Aweda Futi Fa'urao,
ono Mali ba wasulöna danö,
ono Mali ba wasulöna dao,
donga Duada Hia Walangi Adu,
donga Duada Hia Walangi Luo.
Me mo tedoro lafasao banua,
me mo ladoro la'ohe baomo,
40.
humede Duada Hia Walangi Adu,
humede Duada Hia Walangi Luo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
3g1ptzkifap4pcjgv9ix33eunfrh593
Hoho/Lafailo Tou ba Danö
0
5171
28539
2026-09-30T10:18:42Z
Slaia
39
hoho zuada hia
28539
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Lafailo Tou ba Danö
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Khö Namada Langi Sagörö,
khö Namda Langi Sebolo:
Mifailo ndra'o fabaya osali,
mifailo ndra'o fabaya omo,
möi ndra'o tanömö niha ba danö,
möi ndra'o tanömö niha ba dao;
andrö mifailo ndra'o fabaya osali,
andrö mifailo fabaya omo,
tou ba mbanua Sifalagö Sihönö,
tou ba mbanua Sifalagö Sato,
tou ba zi tofetalu danö,
ba zi tefewuwua ndraso,
tou ba Gomo si dele i'a,
tou ba Gomo si'ao uro.
Mifaogö gafore nitekhe,
mifaogö zumba nilo'o,
mifaogö zaga ni'omanu-manu,
mifaogö zaga ni'osilatao.
10.
Mifailo tou Ziwahö Dödö Danö,
mifailo tou Ziwahö Fu Zato,
mifaogö Ziambu Aya Langi,
mifaogö Ziambu Aya Luo,
mifaogö zawuyu samözini batö,
mifaogö zawuyu sangehao omo
khö Ninada Futi Taoranö,
khö Ninada Futi Taorao.
Iŵa'ö Amada Langi Sagörö,
iŵa'ö Amada Langi Sebolo
khö Duada Hia Walangi Adu,
khö Duada Hia Walangi Luo:
Lö awö ba womböwöi,
lö awö ba wamailo;
Mikaoni Mali ba wasulöna danö,
mikaoni Mali ba wasulöna dao,
mikaoni Zimaniga Raya,
mikaoni Zimaniga Luo,
mikaoni Mazai sauli alölö,
mikaoni Mazai sauli asao,
20.
Andrö Gere fatema bawa Langi,
andrö Gere fatema bawa Luo.
Ba me tohare Gere fatema bawa Langi,
ba me tohare Gere fatema bawa Luo
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo;:
Lö awö nifaogö ba wondrada,
lö awö si fao ba wamailo
khö Duada Hia Walangi Adu,
khö Duada Hia Walangi Luo.
Mihalö Mausö Lölö Waöhö,
mihalö Mausö Adulo,
miwöi-wöi mo'ölö-ölö,
miwöi-wöi nifoboto,
mihalö ndroto Lewuöguru,
mihalö ndroto Lewuö faremo hao.
Maoso Gere fatema bawa Langi,
maoso Gere fatema bawa Luo,
lawöwöi Ma'usö Lölö Waöhö,
lawöwöi Ma'usö Adulo,
30.
lawöwöi zandroto Lewuöguru,
lawöwöi zandroto Faremo Hao,
lahalö mbukhö ni'o'awela,
lahalö mbukhö nitoto
ba luaha Zea Idanö Langi,
ba luaha Zea IdanöLuo,
ba Zea sogawu gela-gela,
ba Zea yaŵa so'awu Naroto.
Latoto lao niha-niha,
awali ia mo'iraono.
Khö Gere fatema bawa Langi,
khö Gere fatema bawa Luo
lakaoni zi fatali uwu nangi,
lakaoni zi fatali uwu noho,
samonoso nifo'ölö-ölö,
samonoso ni'o'iraono.
Me maoso zifatali angi,
me maoso Laria uwu noho,
lalau mbalazi wa'a'ere,
lalau mbalazi wasihuo,
40.
lahofi fefu nifo'ölö,
lahofi fefu ni'o'iraono.
Tebato gere me sagötalakha,
tebato gere me siŵa ngaluo,
tobali niha moluluö,
tobali ia mo'iraono.
Latuyu mbaluse ba lazi-lazi,
latuyu doho ba laso,
lalau fatele mamaröga,
manaoka fatara hombo,
a'oi fagölö-gölö döla,
a'oi fewua-wua mboto,
ba lö oroma ndra'alawe,
balö oroma zi hawo,
lö tatu ira zimatua,
lö tandra zanombö ewo.
Andrö ilau dahö-dahö Amada Langi,
andrö ilau dahö-dahö Amada Luo,
ho fanofiga khöra döi halöŵö,
ifanofiga döi noro.
50.
Ha moluo mbanua tesa'a langi,
ha moluo mbanua tesa'a luo,
ba lacueli lacuyu mbaluse,
ba lacueli lacuyu doho,
matonga ira zanaya baluse,
matonga ira zolohe hilo.
Hiza me mangawuli me akhömi,
me mangawuli aekhu luo,
iramatua zanombö gitö,
iramatua zanombö ewo,
ira alawe zo'u'i ladari,
ira alawe zonoro hilo.
Mane nihuta talu fewuwua,
mane nihuta talu fa'ato,
niha si dua wulu a öfa,
niha si öfa önö wa'ato;
andrö wa'oya samözini batö,
wa'oya ira zangehao omo.
Me no so zawuyu samözini batö,
me no so zawuyu sangehao omo
60.
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo,
andrö wa lafailo tou Hia Walangi Adu,
andrö wa lafailo tou Hia Walangi Luo,
tou ba mbanua Zifalagö zi hönö,
tou ba mbanua Zifalagö zato,
tou ba zi tefatalu danö,
tou ba zi fewuwua ndraso,
ba zi lö ibagoni angi,
ba zi lö ihafoi oho.
Andrö motanö mowanua,
andrö motanö mo'omo,
ba Gomo sidele i'a,
ba Gomo si'ao uro,
ba zi so Helaowo nikharu nadu,
ba zi so Helaowo nikharu Zaho;
ba gandrö so gi'a si tambaliŵö,
ba gandrö so mbaeŵa si sandroto,
ba gandrö so manu sihehe saitö,
ba gandrö so manu ni'osilatao;
ba so Harimao si'ana'a,
ya'ia ziroro silatao miwo,
ba zangazu-ngazuni atawaena,
ba zahono-hono wofo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
qh4xk2vwv8y4xyl7afgxmefrto4avy1
28554
28539
2026-09-30T10:25:47Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28554
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Lafailo Tou ba Danö
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Khö Namada Langi Sagörö,
khö Namda Langi Sebolo:
Mifailo ndra'o fabaya osali,
mifailo ndra'o fabaya omo,
möi ndra'o tanömö niha ba danö,
möi ndra'o tanömö niha ba dao;
andrö mifailo ndra'o fabaya osali,
andrö mifailo fabaya omo,
tou ba mbanua Sifalagö Sihönö,
tou ba mbanua Sifalagö Sato,
tou ba zi tofetalu danö,
ba zi tefewuwua ndraso,
tou ba Gomo si dele i'a,
tou ba Gomo si'ao uro.
Mifaogö gafore nitekhe,
mifaogö zumba nilo'o,
mifaogö zaga ni'omanu-manu,
mifaogö zaga ni'osilatao.
10.
Mifailo tou Ziwahö Dödö Danö,
mifailo tou Ziwahö Fu Zato,
mifaogö Ziambu Aya Langi,
mifaogö Ziambu Aya Luo,
mifaogö zawuyu samözini batö,
mifaogö zawuyu sangehao omo
khö Ninada Futi Taoranö,
khö Ninada Futi Taorao.
Iŵa'ö Amada Langi Sagörö,
iŵa'ö Amada Langi Sebolo
khö Duada Hia Walangi Adu,
khö Duada Hia Walangi Luo:
Lö awö ba womböwöi,
lö awö ba wamailo;
Mikaoni Mali ba wasulöna danö,
mikaoni Mali ba wasulöna dao,
mikaoni Zimaniga Raya,
mikaoni Zimaniga Luo,
mikaoni Mazai sauli alölö,
mikaoni Mazai sauli asao,
20.
Andrö Gere fatema bawa Langi,
andrö Gere fatema bawa Luo.
Ba me tohare Gere fatema bawa Langi,
ba me tohare Gere fatema bawa Luo
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo;:
Lö awö nifaogö ba wondrada,
lö awö si fao ba wamailo
khö Duada Hia Walangi Adu,
khö Duada Hia Walangi Luo.
Mihalö Mausö Lölö Waöhö,
mihalö Mausö Adulo,
miwöi-wöi mo'ölö-ölö,
miwöi-wöi nifoboto,
mihalö ndroto Lewuöguru,
mihalö ndroto Lewuö faremo hao.
Maoso Gere fatema bawa Langi,
maoso Gere fatema bawa Luo,
lawöwöi Ma'usö Lölö Waöhö,
lawöwöi Ma'usö Adulo,
30.
lawöwöi zandroto Lewuöguru,
lawöwöi zandroto Faremo Hao,
lahalö mbukhö ni'o'awela,
lahalö mbukhö nitoto
ba luaha Zea Idanö Langi,
ba luaha Zea IdanöLuo,
ba Zea sogawu gela-gela,
ba Zea yaŵa so'awu Naroto.
Latoto lao niha-niha,
awali ia mo'iraono.
Khö Gere fatema bawa Langi,
khö Gere fatema bawa Luo
lakaoni zi fatali uwu nangi,
lakaoni zi fatali uwu noho,
samonoso nifo'ölö-ölö,
samonoso ni'o'iraono.
Me maoso zifatali angi,
me maoso Laria uwu noho,
lalau mbalazi wa'a'ere,
lalau mbalazi wasihuo,
40.
lahofi fefu nifo'ölö,
lahofi fefu ni'o'iraono.
Tebato gere me sagötalakha,
tebato gere me siŵa ngaluo,
tobali niha moluluö,
tobali ia mo'iraono.
Latuyu mbaluse ba lazi-lazi,
latuyu doho ba laso,
lalau fatele mamaröga,
manaoka fatara hombo,
a'oi fagölö-gölö döla,
a'oi fewua-wua mboto,
ba lö oroma ndra'alawe,
balö oroma zi hawo,
lö tatu ira zimatua,
lö tandra zanombö ewo.
Andrö ilau dahö-dahö Amada Langi,
andrö ilau dahö-dahö Amada Luo,
ho fanofiga khöra döi halöŵö,
ifanofiga döi noro.
50.
Ha moluo mbanua tesa'a langi,
ha moluo mbanua tesa'a luo,
ba lacueli lacuyu mbaluse,
ba lacueli lacuyu doho,
matonga ira zanaya baluse,
matonga ira zolohe hilo.
Hiza me mangawuli me akhömi,
me mangawuli aekhu luo,
iramatua zanombö gitö,
iramatua zanombö ewo,
ira alawe zo'u'i ladari,
ira alawe zonoro hilo.
Mane nihuta talu fewuwua,
mane nihuta talu fa'ato,
niha si dua wulu a öfa,
niha si öfa önö wa'ato;
andrö wa'oya samözini batö,
wa'oya ira zangehao omo.
Me no so zawuyu samözini batö,
me no so zawuyu sangehao omo
60.
khö Ninada Nazariata Langi,
khö Ninada Nazariata Luo,
andrö wa lafailo tou Hia Walangi Adu,
andrö wa lafailo tou Hia Walangi Luo,
tou ba mbanua Zifalagö zi hönö,
tou ba mbanua Zifalagö zato,
tou ba zi tefatalu danö,
tou ba zi fewuwua ndraso,
ba zi lö ibagoni angi,
ba zi lö ihafoi oho.
Andrö motanö mowanua,
andrö motanö mo'omo,
ba Gomo sidele i'a,
ba Gomo si'ao uro,
ba zi so Helaowo nikharu nadu,
ba zi so Helaowo nikharu Zaho;
ba gandrö so gi'a si tambaliŵö,
ba gandrö so mbaeŵa si sandroto,
ba gandrö so manu sihehe saitö,
ba gandrö so manu ni'osilatao;
ba so Harimao si'ana'a,
ya'ia ziroro silatao miwo,
ba zangazu-ngazuni atawaena,
ba zahono-hono wofo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
ab056akdbzs7a23d4eu9r3qha6hto3o
Hoho/Tanömö zi Siŵa Motöi
0
5172
28540
2026-09-30T10:18:52Z
Slaia
39
hoho zuada hia
28540
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Tanömö zi Siŵa Motöi
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Ba me lafailo tou Duada Hia Walangi Adu,
ba me lafailo tou Duada Hia Walangi Luo,
ba no lafaogö khönia danömö zi siŵa motöi,
ba no lafaogö khönia danömö zi siŵa ndroro,
ya'ia geu Tora'a Langi,
ya'ia geu Tora'a Luo,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
andrö danömö zi siŵa ndroro.
Ya'ia danömö zi so tou ba danö,
ya'ia zi so ba guli danö;
khönia danömö mböwö oroisa Langi,
khönia danömö mböwö oroisa Luo,
si möi fogaoni nga'ötö zi hönö,
fogamö nga'ötö zato.
Khönia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
andrö danömö zi siŵa motöi,
danömö zi siŵa ndroro.
10.
Siŵa zigaru ifa'oli,
siŵa zigaru ifangöna;
aboto zamba gogola,
tonia zambua gola-gola,
modonia zi samba gogola,
toföfö-föfö zagola,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a;
ya'ia mbalaki ana'a wada,
ya'ia mbalaki Hulöndra,
ya'ia za'oi ba wondrali-ndrali,
ya'ia za'oi ba wanaba-naba,
me moma'uwu mo'ata,
ba mamadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro,
ŵalu zigaru ifa'oli,
ŵalu zigaru ifangöna,
20.
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
modonia zi samba gogola,
ba oi toföfö-föfö zagola,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a.
Ya'ia mbawi satabö so'era,
ya'ia mbawi sebua sohalasa,
ya'ia za'oi ba wogökhö-gökhö,
yaia za'oi ba wanaba-naba,
oi töi wa ono Zi'ulu,
oi töi wa ono zalaŵa,
me moma'uwu mo'ata,
me momadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro;
fitu zigaru ifa'oli,
fitu zigaru ifangöna,
30.
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
modonia zi samba gogola,
modoföfö zagola,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a;
ya'ia zahözi sabö'a böra,
ya'ia ziwae samölö-mölö'a,
sa'oi ba wanutu-nutu,
sa'oi ba wanekha-nekha,
bakha ba lösu angano gi'a,
ba halunia töla hulu baeŵa;
me moma'uwu mo'ata,
ba mamadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro,
önö zigaru ifa'oli,
önö zigaru ifangöna,
40.
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
ba toföfö zagola,
ba oi tonia monga'öla,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a.
Ya'ia döla nohi eziwala,
töla zai'ötö fanikha,
fanikha mbu Ziburuci,
fanikha mbu Zita'unga,
ba moma'uwu mo'ata,
ba momadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro,
lima zigaru ifa'oli,
lima zigaru ifangöna,
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
50.
modonia zi samba gogola,
ba oi toföfö-föfö zagola,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a,
ya'ia wa'elo niriga-riga,
ya'ia gadao wakhöyö-khöyö;
ma'uwunia nihaya nifölö,
nga'ötönia nihae nirorogö,
ba moma'uwu mo'ata,
momadou mosilaöŵa,
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
ya'ia danömö zi siŵa motöi,
ya'ia danömö zi siŵa ndroro;
öfa zigaru ifa'oli,
öfa zigaru ifangöna,
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
modonia zi samba gogola,
ba oi toföfö-föfö zagola,
60.
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a;
ya'ia gowi ma'uwu lambana,
ya'ia madou zusugi'a,
ya'ia wangatabö'ö zo'era,
ya'ia wa'egebua zohalasa,
ba moma'uwu mo'ata,
ba momadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro,
tölu zigaru ifa'oli,
tölu zigaru ifangöna,
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
modonia zi samba gogola,
modoföfö-föfö zagola,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a;
70.
Ya'ia wino magigi magaga,
ya'ia wino magio ba harefa,
ya'ia zi lö molölö ba we'a,
ya'ia zi lö mo'a'oi ba wonganga,
ba moma'uwu mo'ata,
ba momadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro;
dombua zigaru ifa'oli,
dombua zigaru ifangöna,
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
oi modonia zi samba gogola,
ba oi tonia gola-gola,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a,
Ya'ia dawuo sini tawuo böla,
tawuo gombu-ombu ndrara,
80.
ba oi nitaba nafo somasi ita,
nisaombe nafo zaetu talinga,
me moma'uwu mo'ata,
ba momadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro.
Ba sambua zigaru ifa'oli,
ba sambua zigaru ifangöna,
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
modoföfö zagola,
modonia ba nga'öla,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a.
Ya'ia mbako mö'u, bako mö'a,
bako nilölö laehuwa,
ba ni'otö-otölu mbu göda,
ni'odua-dua gu'ö laŵa-laŵa,
90.
zadö'u ndra'o lö na u'a,
zabiha ndra'o lö na ubabaya.
Ya'ia mamesu högö zundruni,
ya'ia mamesu högö galifa,
famesu högö zahöra gaga,
fanie zabao gogowaya.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
1fdglpbpydknn8u5obrps3ry7mbt3md
28555
28540
2026-09-30T10:25:55Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28555
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Tanömö zi Siŵa Motöi
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Ba me lafailo tou Duada Hia Walangi Adu,
ba me lafailo tou Duada Hia Walangi Luo,
ba no lafaogö khönia danömö zi siŵa motöi,
ba no lafaogö khönia danömö zi siŵa ndroro,
ya'ia geu Tora'a Langi,
ya'ia geu Tora'a Luo,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
andrö danömö zi siŵa ndroro.
Ya'ia danömö zi so tou ba danö,
ya'ia zi so ba guli danö;
khönia danömö mböwö oroisa Langi,
khönia danömö mböwö oroisa Luo,
si möi fogaoni nga'ötö zi hönö,
fogamö nga'ötö zato.
Khönia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
andrö danömö zi siŵa motöi,
danömö zi siŵa ndroro.
10.
Siŵa zigaru ifa'oli,
siŵa zigaru ifangöna;
aboto zamba gogola,
tonia zambua gola-gola,
modonia zi samba gogola,
toföfö-föfö zagola,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a;
ya'ia mbalaki ana'a wada,
ya'ia mbalaki Hulöndra,
ya'ia za'oi ba wondrali-ndrali,
ya'ia za'oi ba wanaba-naba,
me moma'uwu mo'ata,
ba mamadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro,
ŵalu zigaru ifa'oli,
ŵalu zigaru ifangöna,
20.
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
modonia zi samba gogola,
ba oi toföfö-föfö zagola,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a.
Ya'ia mbawi satabö so'era,
ya'ia mbawi sebua sohalasa,
ya'ia za'oi ba wogökhö-gökhö,
yaia za'oi ba wanaba-naba,
oi töi wa ono Zi'ulu,
oi töi wa ono zalaŵa,
me moma'uwu mo'ata,
me momadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro;
fitu zigaru ifa'oli,
fitu zigaru ifangöna,
30.
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
modonia zi samba gogola,
modoföfö zagola,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a;
ya'ia zahözi sabö'a böra,
ya'ia ziwae samölö-mölö'a,
sa'oi ba wanutu-nutu,
sa'oi ba wanekha-nekha,
bakha ba lösu angano gi'a,
ba halunia töla hulu baeŵa;
me moma'uwu mo'ata,
ba mamadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro,
önö zigaru ifa'oli,
önö zigaru ifangöna,
40.
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
ba toföfö zagola,
ba oi tonia monga'öla,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a.
Ya'ia döla nohi eziwala,
töla zai'ötö fanikha,
fanikha mbu Ziburuci,
fanikha mbu Zita'unga,
ba moma'uwu mo'ata,
ba momadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro,
lima zigaru ifa'oli,
lima zigaru ifangöna,
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
50.
modonia zi samba gogola,
ba oi toföfö-föfö zagola,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a,
ya'ia wa'elo niriga-riga,
ya'ia gadao wakhöyö-khöyö;
ma'uwunia nihaya nifölö,
nga'ötönia nihae nirorogö,
ba moma'uwu mo'ata,
momadou mosilaöŵa,
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
ya'ia danömö zi siŵa motöi,
ya'ia danömö zi siŵa ndroro;
öfa zigaru ifa'oli,
öfa zigaru ifangöna,
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
modonia zi samba gogola,
ba oi toföfö-föfö zagola,
60.
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a;
ya'ia gowi ma'uwu lambana,
ya'ia madou zusugi'a,
ya'ia wangatabö'ö zo'era,
ya'ia wa'egebua zohalasa,
ba moma'uwu mo'ata,
ba momadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro,
tölu zigaru ifa'oli,
tölu zigaru ifangöna,
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
modonia zi samba gogola,
modoföfö-föfö zagola,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a;
70.
Ya'ia wino magigi magaga,
ya'ia wino magio ba harefa,
ya'ia zi lö molölö ba we'a,
ya'ia zi lö mo'a'oi ba wonganga,
ba moma'uwu mo'ata,
ba momadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro;
dombua zigaru ifa'oli,
dombua zigaru ifangöna,
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
oi modonia zi samba gogola,
ba oi tonia gola-gola,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a,
Ya'ia dawuo sini tawuo böla,
tawuo gombu-ombu ndrara,
80.
ba oi nitaba nafo somasi ita,
nisaombe nafo zaetu talinga,
me moma'uwu mo'ata,
ba momadou mosilaöŵa.
Ya'ia geu Tora'i Tora'a,
Tora'i Tora'a Mbaŵa,
da'ö danömö zi siŵa motöi,
da'ö danömö zi siŵa ndroro.
Ba sambua zigaru ifa'oli,
ba sambua zigaru ifangöna,
aboto zamba gogola,
tonia zamba gola-gola,
modoföfö zagola,
modonia ba nga'öla,
atoru ba nuwu lali,
atoru ba nuwu ŵa'a.
Ya'ia mbako mö'u, bako mö'a,
bako nilölö laehuwa,
ba ni'otö-otölu mbu göda,
ni'odua-dua gu'ö laŵa-laŵa,
90.
zadö'u ndra'o lö na u'a,
zabiha ndra'o lö na ubabaya.
Ya'ia mamesu högö zundruni,
ya'ia mamesu högö galifa,
famesu högö zahöra gaga,
fanie zabao gogowaya.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
sb5y4fwxqe21hhtiqu44tmzd3tdklby
Hoho/Fo'okhöta Zuada Hia
0
5173
28541
2026-09-30T10:19:02Z
Slaia
39
hoho zuada hia
28541
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fo'okhöta Duada Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Hiza me mo'ana'a Hia Walangi Adu,
hiza me mo'ana'a Hiya Walangi Luo,
ba me ebua gokhöta moharato,
ya'ia gana'a si hulö mbowo,
zi hulö haga ndröfi ba mbanua,
zi hulö haga luo ba we'aso,
börö danömö zigelo gana'a,
börö danömö zigelo zemo,
ba luaha Ga'ai Idanö Langi,
ba luaha Ga'ai Idanö Luo,
ba da'ö ihalö gana'a sa'usö,
ba da'ö ihalö gana'a bowo,
ibözi rai ni'ocumbila,
ibözi rai ni'omoyo.
Ba me no awai hulö zumbila,
ba me mo awai hulö moyo,
isaitagö ba zaita ŵaha mböhö,
isaitagö ba zaita sai laoyo,
10.
ba zuzuma hörö zi hönö,
ba zuzuma hörö zato,
zi hulö haga ndröfi ba mbanua,
zi hulö haga luo ba we'aso.
Na i'okhoi'ö gana'a barasi,
na i'okhoi'ö gana'a bowo,
owulo mbanuania si hönö,
owulo mbanuania sato.
Ilau gowasa saelo danö,
ilau gowasa saelo dao,
ifahö mbawi dele-dele,
ifahö mbawi sihogo.
Me no awai gana'a balaki,
me no awai gana'a semo,
ana'a lakhömi zi hönö,
ana'a lakhömi zato,
nibe fanaba gömö mbö'ö,
nibe höli-höli zato,
na so horö ba wo'ewali,
na so horö ba woŵalo,
20.
ilau dagu mbanua na ogorasa,
ilau dagu mbanua na aboto,
ana'a Duada Hia Walangi Adu,
ana'a Duada Hia Walangi Luo.
Na i'okhoi'ö hulö walölöŵa Cina,
i'okhoi'ö molaru mbu mbogo,
ya'ia gana'a si farökhi-rökhi,
gana'a si fagogo,
ibe tagu mbanua na sumawili,
ibe tagu mbanua na aboto.
Ibe urakha nononia macua,
ibe urakha nono latandro,
ya'ia gana'a sa'usö somöri-möri,
ana'a so'uli gae soso.
Hiza wobawi Hia Walangi Adu,
fobawi Duada Hia Walangi Luo;
me lahuta yamanöi zagukhu,
ilo'o manöi zandroto,
me ibe'e urakha mbanua,
ibe urakha woŵalo,
30.
igogohigö ba zatua,
indrohu-ndrohugö ba ndraono,
mbawi solawa-lawa ifö,
mbawi sohumba bu gi'o,
zi dasiŵa zi'a talinga,
dafulu zimanga gi'o;
zi samba lauru dawö ngai,
zi sazo'e dawö mbeto,
mbawi nifahö kala-kala,
mbawi nifahö hulayo,
zi lito mbe'e-be'e guli,
matonga zo'e hie mbo,
mbawi fobörösö gowasa
mbawi fobörösö hambo,
nilau ba lauru ö mbanua,
nilau ba hie gö zanoho,
zahaogö-haogö wobanua,
zahaogö-haogö woŵalo,
mbawi satabö sohalasa,
mbawi sebua sogae soso.
40.
So göi mbawi baero mbanua,
bawi nibe ba ngai nomo,
bawi amajunöwa,
bawi famaculu gego.
Ibe tagu mbanua na zumawili,
ibe tagu mbanua na aboto,
bawi folohi na fa'emali,
folohi na aekhu gego.
Khönia ba ŵalo wobanua,
khönia ba ŵalo makhelo,
khönia dahö nono si alawe,
ba dahö nono makhelo;
ibe'e mbawi ngai mbanua,
ibe'e mbawi ngai nomo,
bawi khönia solawa-lawa ifö,
bawi sohumba bu gi'o.
Ba me mofakhe Duada Hia Walangi Adu,
ba me mofakhe Duada Hia Walangi Luo,
khönia wakhe sahözi sabö'a böra,
khönia ziwae samölö-mölö'a,
50.
nirino-rino ö mbanua si hönö,
nirino-rino ö mbanua sato.
Ba lö atalu mböra lökhö,
ba lö a'oi mböra zino,
he ahele manu zowanua,
he ahele manu zoŵalo,
ba he ahele ngawawa mburuni,
ba he ahele ngawawa moyo,
ba lö ahori mböra lökhö,
ba lö ahori mböra zino,
Ba me mogowi Duada Hia Walangi Adu,
ba me mogowi Duada Hia Walangi Luo,
khönia gowi ma'uwu lambana,
khönia gowi madou zusugi'a;
Oi famahou mbawi so'era,
oi famabou mbawi soyo,
gowi angandröŵa zihönö,
gowi angandröŵa zato.
Ya'ia nitötöwagö ba wangai,
nitötöwagö ba wogo'o,
60.
oi fanata-natabö mbawi haya,
oi fanebu-nebua mbawi mba'o.
Fino Duada Hia Walangi Adu,
fino Duada Hia Walangi Luo,
ya'ia wino mogigi-mogaga,
ya'ia wino magio ba Harefa,
afo mbanuania si hönö,
afo mbanuania sato,
ibe ba mbolania nikindrö,
ibe ba mbolania niruo,
ö dome sikhölö soŵawa,
ö dome hörö solawa-lawa.
ya'ia zi lö morozi ba we'a,
si lö modoi ba wonganga;
khönia wino afasi sorozi nukha
khönia wino si hulö gadulo,
ya'ia wino ni'oho ba hogu,
ya'ia wino ni'oho ba mowa.
Ba so dawuo sini tawuo böla,
ya'ia dawuo si hulö gana'a,
70.
sirugi yaŵa langi dadania,
sirugi yaŵa luo amanöita;
da'ö zokio-kio ba wonganga,
solehe-lehe ba we'a,
nitaba nafo zomasi ita,
nisaombe nafo zaetu talinga;
ya'ia dawuo sondroi gasi-gasi,
ya'ia dawuo sondroi hala zinga,
nibe afo zikoli soŵawa,
afo dome hörö lawa-lawa.
Ba so göi mbako Duada Hia Walangi Adu,
ba so göi mbako Duada Hia Walangi Luo,
khönia mbako mö'u-mö'a,
bako nilölö laehuwa;
me itanögö ihaya,
ba mbörö nendruo söma-söma,
manösö ŵa'a morumi lakha,
manöi ŵa'a morumi zotöra,
alua yaŵa lehe-lehe sofanikha,
alua lehe-lehe so'ulöndra;
80.
manuge ndraono ba ndraha-ndraha,
manöi zatua yaŵa ba wundraha;
khönia mbako mö'u bako mö'a,
khönia mbako nilölö laehuwa.
Ba me iciaka mbako ira'a,
ba me ira'a iheta hala,
ba hulö ni'otölu-tölu mbu goda,
ba i'odua-dua gu'ö laŵa.
Ya'ia mbako somöri-möri hua,
ya'ia mbako mane woyo-woyo;
ba te zadö'u ndrao lö na u'a,
zabiha ndrao lö na ubabaya,
zisara-sara waŵa hua baora,
zi döfi hua ba duasa.
Me i'okhoi'ö ba haga zibaya,
me ibe ba haga luo-luo,
ibe ba zuzu zagö tendroma,
ba zuzu hoi bari nukha;
ya'ia mbako samöri-möri hua,
bako nilöwö ni'oho,
90.
ya'ia zorasa mboha zonganga,
zolombanö ita huania.
Ibe famesu högö zundröni,
ibe famesu högö galifa,
ibe famesu zi macua gaga,
ibe zanie zabao gogowaya;
me itaugi me inganga, manösö hulö galifa,
manöi hulö dambilakha.
Hiza nohi Duada Hia Walangi Adu,
hiza nohi Duada Hia Walangi Luo,
da'ö khönia nohi Eziwala,
khönia nohi ba nezoyo,
ya'ia nitanö ba mbawa göli,
ya'ia nitanö ba naha zasao;
ibe bazö-bazö dödö mbanua,
ibe bazö-bazö zato;
töla zai ötö fanikha,
döla nohi Eziwala,
da'ö wanikha mbu Ziburuti,
da'ö wanikha mbu Zita'unga.
100.
Ba me momanu Duada Hia Walangi Adu,
me momanu Duada Hia Walangi Luo,
khönia wa'elo niriga-riga,
khönia gadao wakhöyö-khöyösa;
oi ila-ila khöra na humaga,
oi ila-ila khöra na moluo,
me miwo zilatao mbanua,
me miwo ia fabara'ao.
Faelo göi tanömö zi hönö,
faelo tanömö zoya;
da'ö ga'andröma dödö wobanua,
da'ö gohitö dödö woŵalo,
me mo awai wamoto modadaoŵa,
me mo'ono mongawawa;
ba so göi gadao nihaya nifölö,
ba so göi gadao nihae nirorogö,
nihaya baero mbagolö,
nihoe baero ndruhö-ndruhö;
oi rigi-rigi mbörö gö,
fakhe wanazökhi dödö,
110.
lö aröu-röu lö arara,
ba mo tegaölö höu sofanikha,
ba lö isawö halu ba mbatö,
ba lö isui halu ba mbagolö,
ba ha lasöbi mbu mowöi dawö,
ba ha lafera'ö mo'ahöndrö.
Ba oi molangi doyo mbagolö,
ba oi sa mohohou dalu mbatö,
ba oi alabu ndraono ba zönö-zönö,
alau zatua ba ziduhu dawö,
ba te alau zatua si belua-beluatö,
alau zafosu so'idanö hörö,
Tokea zafosu salösö bo'ö,
ya'ia zafosu so'idanö hörö,
ba dawö manu nihaya nifölö,
ba dawö nihoe nirorogö.
Ba me molangi doyo mbagolö,
ba me sa mohou dalu mbatö,
awali namö saraidö-raidö,
awai hohou si sandrohu mawö;
120.
ba hadia bakha nösi namö?
oi baeŵa sindröndrö-ndröndrö,
oi i'a facuösö dödö,
ia sebua soröngö-röngö galitö;
mofere lehe famölö,
mo'i'o ia ba hulö zai wötö,
mohuna-huna ia lato itö,
zi hulö galitö ba rögö-rögö;
ba ha faculi ba gi'a bö'ö,
ba temane nicunu alitö,
ba te mane nileu rögö-rögö,
ba oi mane nicuno daringögö.
Ba so göi khönia bakha
guro sebua, wu fahö,
ze zai awöni gasi-gasi,
ze zai Ewo forö-forö;
na iforö zelotö mbanua,
na iforö zelotö danö,
mane na aekhu tou mbanua,
mane na'ajuju tou danö.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
n2aef5682ds7fdzzj10ium9o5wtsfvi
28556
28541
2026-09-30T10:26:02Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28556
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fo'okhöta Duada Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Hiza me mo'ana'a Hia Walangi Adu,
hiza me mo'ana'a Hiya Walangi Luo,
ba me ebua gokhöta moharato,
ya'ia gana'a si hulö mbowo,
zi hulö haga ndröfi ba mbanua,
zi hulö haga luo ba we'aso,
börö danömö zigelo gana'a,
börö danömö zigelo zemo,
ba luaha Ga'ai Idanö Langi,
ba luaha Ga'ai Idanö Luo,
ba da'ö ihalö gana'a sa'usö,
ba da'ö ihalö gana'a bowo,
ibözi rai ni'ocumbila,
ibözi rai ni'omoyo.
Ba me no awai hulö zumbila,
ba me mo awai hulö moyo,
isaitagö ba zaita ŵaha mböhö,
isaitagö ba zaita sai laoyo,
10.
ba zuzuma hörö zi hönö,
ba zuzuma hörö zato,
zi hulö haga ndröfi ba mbanua,
zi hulö haga luo ba we'aso.
Na i'okhoi'ö gana'a barasi,
na i'okhoi'ö gana'a bowo,
owulo mbanuania si hönö,
owulo mbanuania sato.
Ilau gowasa saelo danö,
ilau gowasa saelo dao,
ifahö mbawi dele-dele,
ifahö mbawi sihogo.
Me no awai gana'a balaki,
me no awai gana'a semo,
ana'a lakhömi zi hönö,
ana'a lakhömi zato,
nibe fanaba gömö mbö'ö,
nibe höli-höli zato,
na so horö ba wo'ewali,
na so horö ba woŵalo,
20.
ilau dagu mbanua na ogorasa,
ilau dagu mbanua na aboto,
ana'a Duada Hia Walangi Adu,
ana'a Duada Hia Walangi Luo.
Na i'okhoi'ö hulö walölöŵa Cina,
i'okhoi'ö molaru mbu mbogo,
ya'ia gana'a si farökhi-rökhi,
gana'a si fagogo,
ibe tagu mbanua na sumawili,
ibe tagu mbanua na aboto.
Ibe urakha nononia macua,
ibe urakha nono latandro,
ya'ia gana'a sa'usö somöri-möri,
ana'a so'uli gae soso.
Hiza wobawi Hia Walangi Adu,
fobawi Duada Hia Walangi Luo;
me lahuta yamanöi zagukhu,
ilo'o manöi zandroto,
me ibe'e urakha mbanua,
ibe urakha woŵalo,
30.
igogohigö ba zatua,
indrohu-ndrohugö ba ndraono,
mbawi solawa-lawa ifö,
mbawi sohumba bu gi'o,
zi dasiŵa zi'a talinga,
dafulu zimanga gi'o;
zi samba lauru dawö ngai,
zi sazo'e dawö mbeto,
mbawi nifahö kala-kala,
mbawi nifahö hulayo,
zi lito mbe'e-be'e guli,
matonga zo'e hie mbo,
mbawi fobörösö gowasa
mbawi fobörösö hambo,
nilau ba lauru ö mbanua,
nilau ba hie gö zanoho,
zahaogö-haogö wobanua,
zahaogö-haogö woŵalo,
mbawi satabö sohalasa,
mbawi sebua sogae soso.
40.
So göi mbawi baero mbanua,
bawi nibe ba ngai nomo,
bawi amajunöwa,
bawi famaculu gego.
Ibe tagu mbanua na zumawili,
ibe tagu mbanua na aboto,
bawi folohi na fa'emali,
folohi na aekhu gego.
Khönia ba ŵalo wobanua,
khönia ba ŵalo makhelo,
khönia dahö nono si alawe,
ba dahö nono makhelo;
ibe'e mbawi ngai mbanua,
ibe'e mbawi ngai nomo,
bawi khönia solawa-lawa ifö,
bawi sohumba bu gi'o.
Ba me mofakhe Duada Hia Walangi Adu,
ba me mofakhe Duada Hia Walangi Luo,
khönia wakhe sahözi sabö'a böra,
khönia ziwae samölö-mölö'a,
50.
nirino-rino ö mbanua si hönö,
nirino-rino ö mbanua sato.
Ba lö atalu mböra lökhö,
ba lö a'oi mböra zino,
he ahele manu zowanua,
he ahele manu zoŵalo,
ba he ahele ngawawa mburuni,
ba he ahele ngawawa moyo,
ba lö ahori mböra lökhö,
ba lö ahori mböra zino,
Ba me mogowi Duada Hia Walangi Adu,
ba me mogowi Duada Hia Walangi Luo,
khönia gowi ma'uwu lambana,
khönia gowi madou zusugi'a;
Oi famahou mbawi so'era,
oi famabou mbawi soyo,
gowi angandröŵa zihönö,
gowi angandröŵa zato.
Ya'ia nitötöwagö ba wangai,
nitötöwagö ba wogo'o,
60.
oi fanata-natabö mbawi haya,
oi fanebu-nebua mbawi mba'o.
Fino Duada Hia Walangi Adu,
fino Duada Hia Walangi Luo,
ya'ia wino mogigi-mogaga,
ya'ia wino magio ba Harefa,
afo mbanuania si hönö,
afo mbanuania sato,
ibe ba mbolania nikindrö,
ibe ba mbolania niruo,
ö dome sikhölö soŵawa,
ö dome hörö solawa-lawa.
ya'ia zi lö morozi ba we'a,
si lö modoi ba wonganga;
khönia wino afasi sorozi nukha
khönia wino si hulö gadulo,
ya'ia wino ni'oho ba hogu,
ya'ia wino ni'oho ba mowa.
Ba so dawuo sini tawuo böla,
ya'ia dawuo si hulö gana'a,
70.
sirugi yaŵa langi dadania,
sirugi yaŵa luo amanöita;
da'ö zokio-kio ba wonganga,
solehe-lehe ba we'a,
nitaba nafo zomasi ita,
nisaombe nafo zaetu talinga;
ya'ia dawuo sondroi gasi-gasi,
ya'ia dawuo sondroi hala zinga,
nibe afo zikoli soŵawa,
afo dome hörö lawa-lawa.
Ba so göi mbako Duada Hia Walangi Adu,
ba so göi mbako Duada Hia Walangi Luo,
khönia mbako mö'u-mö'a,
bako nilölö laehuwa;
me itanögö ihaya,
ba mbörö nendruo söma-söma,
manösö ŵa'a morumi lakha,
manöi ŵa'a morumi zotöra,
alua yaŵa lehe-lehe sofanikha,
alua lehe-lehe so'ulöndra;
80.
manuge ndraono ba ndraha-ndraha,
manöi zatua yaŵa ba wundraha;
khönia mbako mö'u bako mö'a,
khönia mbako nilölö laehuwa.
Ba me iciaka mbako ira'a,
ba me ira'a iheta hala,
ba hulö ni'otölu-tölu mbu goda,
ba i'odua-dua gu'ö laŵa.
Ya'ia mbako somöri-möri hua,
ya'ia mbako mane woyo-woyo;
ba te zadö'u ndrao lö na u'a,
zabiha ndrao lö na ubabaya,
zisara-sara waŵa hua baora,
zi döfi hua ba duasa.
Me i'okhoi'ö ba haga zibaya,
me ibe ba haga luo-luo,
ibe ba zuzu zagö tendroma,
ba zuzu hoi bari nukha;
ya'ia mbako samöri-möri hua,
bako nilöwö ni'oho,
90.
ya'ia zorasa mboha zonganga,
zolombanö ita huania.
Ibe famesu högö zundröni,
ibe famesu högö galifa,
ibe famesu zi macua gaga,
ibe zanie zabao gogowaya;
me itaugi me inganga, manösö hulö galifa,
manöi hulö dambilakha.
Hiza nohi Duada Hia Walangi Adu,
hiza nohi Duada Hia Walangi Luo,
da'ö khönia nohi Eziwala,
khönia nohi ba nezoyo,
ya'ia nitanö ba mbawa göli,
ya'ia nitanö ba naha zasao;
ibe bazö-bazö dödö mbanua,
ibe bazö-bazö zato;
töla zai ötö fanikha,
döla nohi Eziwala,
da'ö wanikha mbu Ziburuti,
da'ö wanikha mbu Zita'unga.
100.
Ba me momanu Duada Hia Walangi Adu,
me momanu Duada Hia Walangi Luo,
khönia wa'elo niriga-riga,
khönia gadao wakhöyö-khöyösa;
oi ila-ila khöra na humaga,
oi ila-ila khöra na moluo,
me miwo zilatao mbanua,
me miwo ia fabara'ao.
Faelo göi tanömö zi hönö,
faelo tanömö zoya;
da'ö ga'andröma dödö wobanua,
da'ö gohitö dödö woŵalo,
me mo awai wamoto modadaoŵa,
me mo'ono mongawawa;
ba so göi gadao nihaya nifölö,
ba so göi gadao nihae nirorogö,
nihaya baero mbagolö,
nihoe baero ndruhö-ndruhö;
oi rigi-rigi mbörö gö,
fakhe wanazökhi dödö,
110.
lö aröu-röu lö arara,
ba mo tegaölö höu sofanikha,
ba lö isawö halu ba mbatö,
ba lö isui halu ba mbagolö,
ba ha lasöbi mbu mowöi dawö,
ba ha lafera'ö mo'ahöndrö.
Ba oi molangi doyo mbagolö,
ba oi sa mohohou dalu mbatö,
ba oi alabu ndraono ba zönö-zönö,
alau zatua ba ziduhu dawö,
ba te alau zatua si belua-beluatö,
alau zafosu so'idanö hörö,
Tokea zafosu salösö bo'ö,
ya'ia zafosu so'idanö hörö,
ba dawö manu nihaya nifölö,
ba dawö nihoe nirorogö.
Ba me molangi doyo mbagolö,
ba me sa mohou dalu mbatö,
awali namö saraidö-raidö,
awai hohou si sandrohu mawö;
120.
ba hadia bakha nösi namö?
oi baeŵa sindröndrö-ndröndrö,
oi i'a facuösö dödö,
ia sebua soröngö-röngö galitö;
mofere lehe famölö,
mo'i'o ia ba hulö zai wötö,
mohuna-huna ia lato itö,
zi hulö galitö ba rögö-rögö;
ba ha faculi ba gi'a bö'ö,
ba temane nicunu alitö,
ba te mane nileu rögö-rögö,
ba oi mane nicuno daringögö.
Ba so göi khönia bakha
guro sebua, wu fahö,
ze zai awöni gasi-gasi,
ze zai Ewo forö-forö;
na iforö zelotö mbanua,
na iforö zelotö danö,
mane na aekhu tou mbanua,
mane na'ajuju tou danö.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
qh0ohqo4ab289jp5qh1wxo5xeh6h61t
28591
28556
2026-09-30T10:45:00Z
Slaia
39
typos
28591
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fo'okhöta Zuada Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Zuada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Hiza me mo'ana'a Hia Walangi Azu,
hiza me mo'ana'a Hiya Walangi Luo,
ba me ebua gokhöta moharato,
ya'ia gana'a si hulö mbowo,
zi hulö haga ndröfi ba mbanua,
zi hulö haga luo ba we'aso,
börö danömö zigelo gana'a,
börö danömö zigelo zemo,
ba luaha Ga'ai Idanö Langi,
ba luaha Ga'ai Idanö Luo,
ba da'ö ihalö gana'a sa'usö,
ba da'ö ihalö gana'a bowo,
ibözi rai ni'ocumbila,
ibözi rai ni'omoyo.
Ba me no awai hulö zumbila,
ba me mo awai hulö moyo,
isaitagö ba zaita ŵaha mböhö,
isaitagö ba zaita sai laoyo,
10.
ba zuzuma hörö zi hönö,
ba zuzuma hörö zato,
zi hulö haga ndröfi ba mbanua,
zi hulö haga luo ba we'aso.
Na i'okhoi'ö gana'a barasi,
na i'okhoi'ö gana'a bowo,
owulo mbanuania si hönö,
owulo mbanuania sato.
Ilau gowasa saelo danö,
ilau gowasa saelo dao,
ifahö mbawi dele-dele,
ifahö mbawi sihogo.
Me no awai gana'a balaki,
me no awai gana'a semo,
ana'a lakhömi zi hönö,
ana'a lakhömi zato,
nibe fanaba gömö mbö'ö,
nibe höli-höli zato,
na so horö ba wo'ewali,
na so horö ba woŵalo,
20.
ilau dagu mbanua na ogorasa,
ilau dagu mbanua na aboto,
ana'a Duada Hia Walangi Azu,
ana'a Duada Hia Walangi Luo.
Na i'okhoi'ö hulö walölöŵa Cina,
i'okhoi'ö molaru mbu mbogo,
ya'ia gana'a si farökhi-rökhi,
gana'a si fagogo,
ibe tagu mbanua na sumawili,
ibe tagu mbanua na aboto.
Ibe urakha nononia macua,
ibe urakha nono latandro,
ya'ia gana'a sa'usö somöri-möri,
ana'a so'uli gae soso.
Hiza wobawi Hia Walangi Azu,
fobawi Duada Hia Walangi Luo;
me lahuta yamanöi zagukhu,
ilo'o manöi zandroto,
me ibe'e urakha mbanua,
ibe urakha woŵalo,
30.
igogohigö ba zatua,
indrohu-ndrohugö ba ndraono,
mbawi solawa-lawa ifö,
mbawi sohumba bu gi'o,
zi dasiŵa zi'a talinga,
dafulu zimanga gi'o;
zi samba lauru dawö ngai,
zi sazo'e dawö mbeto,
mbawi nifahö kala-kala,
mbawi nifahö hulayo,
zi lito mbe'e-be'e guli,
matonga zo'e hie mbo,
mbawi fobörösö gowasa
mbawi fobörösö hambo,
nilau ba lauru ö mbanua,
nilau ba hie gö zanoho,
zahaogö-haogö wobanua,
zahaogö-haogö woŵalo,
mbawi satabö sohalasa,
mbawi sebua sogae soso.
40.
So göi mbawi baero mbanua,
bawi nibe ba ngai nomo,
bawi amajunöwa,
bawi famaculu gego.
Ibe tagu mbanua na zumawili,
ibe tagu mbanua na aboto,
bawi folohi na fa'emali,
folohi na aekhu gego.
Khönia ba ŵalo wobanua,
khönia ba ŵalo makhelo,
khönia dahö nono si alawe,
ba dahö nono makhelo;
ibe'e mbawi ngai mbanua,
ibe'e mbawi ngai nomo,
bawi khönia solawa-lawa ifö,
bawi sohumba bu gi'o.
Ba me mofakhe Duada Hia Walangi Azu,
ba me mofakhe Duada Hia Walangi Luo,
khönia wakhe sahözi sabö'a böra,
khönia ziwae samölö-mölö'a,
50.
nirino-rino ö mbanua si hönö,
nirino-rino ö mbanua sato.
Ba lö atalu mböra lökhö,
ba lö a'oi mböra zino,
he ahele manu zowanua,
he ahele manu zoŵalo,
ba he ahele ngawawa mburuni,
ba he ahele ngawawa moyo,
ba lö ahori mböra lökhö,
ba lö ahori mböra zino,
Ba me mogowi Duada Hia Walangi Azu,
ba me mogowi Duada Hia Walangi Luo,
khönia gowi ma'uwu lambana,
khönia gowi madou zusugi'a;
Oi famahou mbawi so'era,
oi famabou mbawi soyo,
gowi angandröŵa zihönö,
gowi angandröŵa zato.
Ya'ia nitötöwagö ba wangai,
nitötöwagö ba wogo'o,
60.
oi fanata-natabö mbawi haya,
oi fanebu-nebua mbawi mba'o.
Fino Duada Hia Walangi Azu,
fino Duada Hia Walangi Luo,
ya'ia wino mogigi-mogaga,
ya'ia wino magio ba Harefa,
afo mbanuania si hönö,
afo mbanuania sato,
ibe ba mbolania nikindrö,
ibe ba mbolania niruo,
ö dome sikhölö soŵawa,
ö dome hörö solawa-lawa.
ya'ia zi lö morozi ba we'a,
si lö modoi ba wonganga;
khönia wino afasi sorozi nukha
khönia wino si hulö gazulo,
ya'ia wino ni'oho ba hogu,
ya'ia wino ni'oho ba mowa.
Ba so dawuo sini tawuo böla,
ya'ia dawuo si hulö gana'a,
70.
sirugi yaŵa langi dadania,
sirugi yaŵa luo amanöita;
da'ö zokio-kio ba wonganga,
solehe-lehe ba we'a,
nitaba nafo zomasi ita,
nisaombe nafo zaetu talinga;
ya'ia dawuo sondroi gasi-gasi,
ya'ia dawuo sondroi hala zinga,
nibe afo zikoli soŵawa,
afo dome hörö lawa-lawa.
Ba so göi mbako Duada Hia Walangi Azu,
ba so göi mbako Duada Hia Walangi Luo,
khönia mbako mö'u-mö'a,
bako nilölö laehuwa;
me itanögö ihaya,
ba mbörö nendruo söma-söma,
manösö ŵa'a morumi lakha,
manöi ŵa'a morumi zotöra,
alua yaŵa lehe-lehe sofanikha,
alua lehe-lehe so'ulöndra;
80.
manuge ndraono ba ndraha-ndraha,
manöi zatua yaŵa ba wundraha;
khönia mbako mö'u bako mö'a,
khönia mbako nilölö laehuwa.
Ba me iciaka mbako ira'a,
ba me ira'a iheta hala,
ba hulö ni'otölu-tölu mbu goda,
ba i'odua-dua gu'ö laŵa.
Ya'ia mbako somöri-möri hua,
ya'ia mbako mane woyo-woyo;
ba te zadö'u ndrao lö na u'a,
zabiha ndrao lö na ubabaya,
zisara-sara waŵa hua baora,
zi döfi hua ba duasa.
Me i'okhoi'ö ba haga zibaya,
me ibe ba haga luo-luo,
ibe ba zuzu zagö tendroma,
ba zuzu hoi bari nukha;
ya'ia mbako samöri-möri hua,
bako nilöwö ni'oho,
90.
ya'ia zorasa mboha zonganga,
zolombanö ita huania.
Ibe famesu högö zundröni,
ibe famesu högö galifa,
ibe famesu zi macua gaga,
ibe zanie zabao gogowaya;
me itaugi me inganga, manösö hulö galifa,
manöi hulö dambilakha.
Hiza nohi Duada Hia Walangi Azu,
hiza nohi Duada Hia Walangi Luo,
da'ö khönia nohi Eziwala,
khönia nohi ba nezoyo,
ya'ia nitanö ba mbawa göli,
ya'ia nitanö ba naha zasao;
ibe bazö-bazö dödö mbanua,
ibe bazö-bazö zato;
töla zai ötö fanikha,
döla nohi Eziwala,
da'ö wanikha mbu Ziburuti,
da'ö wanikha mbu Zita'unga.
100.
Ba me momanu Duada Hia Walangi Azu,
me momanu Duada Hia Walangi Luo,
khönia wa'elo niriga-riga,
khönia gadao wakhöyö-khöyösa;
oi ila-ila khöra na humaga,
oi ila-ila khöra na moluo,
me miwo zilatao mbanua,
me miwo ia fabara'ao.
Faelo göi tanömö zi hönö,
faelo tanömö zoya;
da'ö ga'andröma dödö wobanua,
da'ö gohitö dödö woŵalo,
me mo awai wamoto modadaoŵa,
me mo'ono mongawawa;
ba so göi gadao nihaya nifölö,
ba so göi gadao nihae nirorogö,
nihaya baero mbagolö,
nihoe baero ndruhö-ndruhö;
oi rigi-rigi mbörö gö,
fakhe wanazökhi dödö,
110.
lö aröu-röu lö arara,
ba mo tegaölö höu sofanikha,
ba lö isawö halu ba mbatö,
ba lö isui halu ba mbagolö,
ba ha lasöbi mbu mowöi dawö,
ba ha lafera'ö mo'ahöndrö.
Ba oi molangi doyo mbagolö,
ba oi sa mohohou dalu mbatö,
ba oi alabu ndraono ba zönö-zönö,
alau zatua ba ziduhu dawö,
ba te alau zatua si belua-beluatö,
alau zafosu so'idanö hörö,
Tokea zafosu salösö bo'ö,
ya'ia zafosu so'idanö hörö,
ba dawö manu nihaya nifölö,
ba dawö nihoe nirorogö.
Ba me molangi doyo mbagolö,
ba me sa mohou dalu mbatö,
awali namö saraidö-raidö,
awai hohou si sandrohu mawö;
120.
ba hadia bakha nösi namö?
oi baeŵa sindröndrö-ndröndrö,
oi i'a facuösö dödö,
ia sebua soröngö-röngö galitö;
mofere lehe famölö,
mo'i'o ia ba hulö zai wötö,
mohuna-huna ia lato itö,
zi hulö galitö ba rögö-rögö;
ba ha faculi ba gi'a bö'ö,
ba temane nicunu alitö,
ba te mane nileu rögö-rögö,
ba oi mane nicuno daringögö.
Ba so göi khönia bakha
guro sebua, wu fahö,
ze zai awöni gasi-gasi,
ze zai Ewo forö-forö;
na iforö zelotö mbanua,
na iforö zelotö danö,
mane na aekhu tou mbanua,
mane na'ajuju tou danö.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
rxb309lc32c51dtbmyv55cdy3pyw923
28592
28591
2026-09-30T10:45:19Z
Slaia
39
No ifawu'a Slaia nga'örö [[Hoho/Fo'okhöta Duada Hia]] tobali [[Hoho/Fo'okhöta Zuada Hia]] ba lö fangaekhugönia: typo di judul
28591
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fo'okhöta Zuada Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Zuada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Hiza me mo'ana'a Hia Walangi Azu,
hiza me mo'ana'a Hiya Walangi Luo,
ba me ebua gokhöta moharato,
ya'ia gana'a si hulö mbowo,
zi hulö haga ndröfi ba mbanua,
zi hulö haga luo ba we'aso,
börö danömö zigelo gana'a,
börö danömö zigelo zemo,
ba luaha Ga'ai Idanö Langi,
ba luaha Ga'ai Idanö Luo,
ba da'ö ihalö gana'a sa'usö,
ba da'ö ihalö gana'a bowo,
ibözi rai ni'ocumbila,
ibözi rai ni'omoyo.
Ba me no awai hulö zumbila,
ba me mo awai hulö moyo,
isaitagö ba zaita ŵaha mböhö,
isaitagö ba zaita sai laoyo,
10.
ba zuzuma hörö zi hönö,
ba zuzuma hörö zato,
zi hulö haga ndröfi ba mbanua,
zi hulö haga luo ba we'aso.
Na i'okhoi'ö gana'a barasi,
na i'okhoi'ö gana'a bowo,
owulo mbanuania si hönö,
owulo mbanuania sato.
Ilau gowasa saelo danö,
ilau gowasa saelo dao,
ifahö mbawi dele-dele,
ifahö mbawi sihogo.
Me no awai gana'a balaki,
me no awai gana'a semo,
ana'a lakhömi zi hönö,
ana'a lakhömi zato,
nibe fanaba gömö mbö'ö,
nibe höli-höli zato,
na so horö ba wo'ewali,
na so horö ba woŵalo,
20.
ilau dagu mbanua na ogorasa,
ilau dagu mbanua na aboto,
ana'a Duada Hia Walangi Azu,
ana'a Duada Hia Walangi Luo.
Na i'okhoi'ö hulö walölöŵa Cina,
i'okhoi'ö molaru mbu mbogo,
ya'ia gana'a si farökhi-rökhi,
gana'a si fagogo,
ibe tagu mbanua na sumawili,
ibe tagu mbanua na aboto.
Ibe urakha nononia macua,
ibe urakha nono latandro,
ya'ia gana'a sa'usö somöri-möri,
ana'a so'uli gae soso.
Hiza wobawi Hia Walangi Azu,
fobawi Duada Hia Walangi Luo;
me lahuta yamanöi zagukhu,
ilo'o manöi zandroto,
me ibe'e urakha mbanua,
ibe urakha woŵalo,
30.
igogohigö ba zatua,
indrohu-ndrohugö ba ndraono,
mbawi solawa-lawa ifö,
mbawi sohumba bu gi'o,
zi dasiŵa zi'a talinga,
dafulu zimanga gi'o;
zi samba lauru dawö ngai,
zi sazo'e dawö mbeto,
mbawi nifahö kala-kala,
mbawi nifahö hulayo,
zi lito mbe'e-be'e guli,
matonga zo'e hie mbo,
mbawi fobörösö gowasa
mbawi fobörösö hambo,
nilau ba lauru ö mbanua,
nilau ba hie gö zanoho,
zahaogö-haogö wobanua,
zahaogö-haogö woŵalo,
mbawi satabö sohalasa,
mbawi sebua sogae soso.
40.
So göi mbawi baero mbanua,
bawi nibe ba ngai nomo,
bawi amajunöwa,
bawi famaculu gego.
Ibe tagu mbanua na zumawili,
ibe tagu mbanua na aboto,
bawi folohi na fa'emali,
folohi na aekhu gego.
Khönia ba ŵalo wobanua,
khönia ba ŵalo makhelo,
khönia dahö nono si alawe,
ba dahö nono makhelo;
ibe'e mbawi ngai mbanua,
ibe'e mbawi ngai nomo,
bawi khönia solawa-lawa ifö,
bawi sohumba bu gi'o.
Ba me mofakhe Duada Hia Walangi Azu,
ba me mofakhe Duada Hia Walangi Luo,
khönia wakhe sahözi sabö'a böra,
khönia ziwae samölö-mölö'a,
50.
nirino-rino ö mbanua si hönö,
nirino-rino ö mbanua sato.
Ba lö atalu mböra lökhö,
ba lö a'oi mböra zino,
he ahele manu zowanua,
he ahele manu zoŵalo,
ba he ahele ngawawa mburuni,
ba he ahele ngawawa moyo,
ba lö ahori mböra lökhö,
ba lö ahori mböra zino,
Ba me mogowi Duada Hia Walangi Azu,
ba me mogowi Duada Hia Walangi Luo,
khönia gowi ma'uwu lambana,
khönia gowi madou zusugi'a;
Oi famahou mbawi so'era,
oi famabou mbawi soyo,
gowi angandröŵa zihönö,
gowi angandröŵa zato.
Ya'ia nitötöwagö ba wangai,
nitötöwagö ba wogo'o,
60.
oi fanata-natabö mbawi haya,
oi fanebu-nebua mbawi mba'o.
Fino Duada Hia Walangi Azu,
fino Duada Hia Walangi Luo,
ya'ia wino mogigi-mogaga,
ya'ia wino magio ba Harefa,
afo mbanuania si hönö,
afo mbanuania sato,
ibe ba mbolania nikindrö,
ibe ba mbolania niruo,
ö dome sikhölö soŵawa,
ö dome hörö solawa-lawa.
ya'ia zi lö morozi ba we'a,
si lö modoi ba wonganga;
khönia wino afasi sorozi nukha
khönia wino si hulö gazulo,
ya'ia wino ni'oho ba hogu,
ya'ia wino ni'oho ba mowa.
Ba so dawuo sini tawuo böla,
ya'ia dawuo si hulö gana'a,
70.
sirugi yaŵa langi dadania,
sirugi yaŵa luo amanöita;
da'ö zokio-kio ba wonganga,
solehe-lehe ba we'a,
nitaba nafo zomasi ita,
nisaombe nafo zaetu talinga;
ya'ia dawuo sondroi gasi-gasi,
ya'ia dawuo sondroi hala zinga,
nibe afo zikoli soŵawa,
afo dome hörö lawa-lawa.
Ba so göi mbako Duada Hia Walangi Azu,
ba so göi mbako Duada Hia Walangi Luo,
khönia mbako mö'u-mö'a,
bako nilölö laehuwa;
me itanögö ihaya,
ba mbörö nendruo söma-söma,
manösö ŵa'a morumi lakha,
manöi ŵa'a morumi zotöra,
alua yaŵa lehe-lehe sofanikha,
alua lehe-lehe so'ulöndra;
80.
manuge ndraono ba ndraha-ndraha,
manöi zatua yaŵa ba wundraha;
khönia mbako mö'u bako mö'a,
khönia mbako nilölö laehuwa.
Ba me iciaka mbako ira'a,
ba me ira'a iheta hala,
ba hulö ni'otölu-tölu mbu goda,
ba i'odua-dua gu'ö laŵa.
Ya'ia mbako somöri-möri hua,
ya'ia mbako mane woyo-woyo;
ba te zadö'u ndrao lö na u'a,
zabiha ndrao lö na ubabaya,
zisara-sara waŵa hua baora,
zi döfi hua ba duasa.
Me i'okhoi'ö ba haga zibaya,
me ibe ba haga luo-luo,
ibe ba zuzu zagö tendroma,
ba zuzu hoi bari nukha;
ya'ia mbako samöri-möri hua,
bako nilöwö ni'oho,
90.
ya'ia zorasa mboha zonganga,
zolombanö ita huania.
Ibe famesu högö zundröni,
ibe famesu högö galifa,
ibe famesu zi macua gaga,
ibe zanie zabao gogowaya;
me itaugi me inganga, manösö hulö galifa,
manöi hulö dambilakha.
Hiza nohi Duada Hia Walangi Azu,
hiza nohi Duada Hia Walangi Luo,
da'ö khönia nohi Eziwala,
khönia nohi ba nezoyo,
ya'ia nitanö ba mbawa göli,
ya'ia nitanö ba naha zasao;
ibe bazö-bazö dödö mbanua,
ibe bazö-bazö zato;
töla zai ötö fanikha,
döla nohi Eziwala,
da'ö wanikha mbu Ziburuti,
da'ö wanikha mbu Zita'unga.
100.
Ba me momanu Duada Hia Walangi Azu,
me momanu Duada Hia Walangi Luo,
khönia wa'elo niriga-riga,
khönia gadao wakhöyö-khöyösa;
oi ila-ila khöra na humaga,
oi ila-ila khöra na moluo,
me miwo zilatao mbanua,
me miwo ia fabara'ao.
Faelo göi tanömö zi hönö,
faelo tanömö zoya;
da'ö ga'andröma dödö wobanua,
da'ö gohitö dödö woŵalo,
me mo awai wamoto modadaoŵa,
me mo'ono mongawawa;
ba so göi gadao nihaya nifölö,
ba so göi gadao nihae nirorogö,
nihaya baero mbagolö,
nihoe baero ndruhö-ndruhö;
oi rigi-rigi mbörö gö,
fakhe wanazökhi dödö,
110.
lö aröu-röu lö arara,
ba mo tegaölö höu sofanikha,
ba lö isawö halu ba mbatö,
ba lö isui halu ba mbagolö,
ba ha lasöbi mbu mowöi dawö,
ba ha lafera'ö mo'ahöndrö.
Ba oi molangi doyo mbagolö,
ba oi sa mohohou dalu mbatö,
ba oi alabu ndraono ba zönö-zönö,
alau zatua ba ziduhu dawö,
ba te alau zatua si belua-beluatö,
alau zafosu so'idanö hörö,
Tokea zafosu salösö bo'ö,
ya'ia zafosu so'idanö hörö,
ba dawö manu nihaya nifölö,
ba dawö nihoe nirorogö.
Ba me molangi doyo mbagolö,
ba me sa mohou dalu mbatö,
awali namö saraidö-raidö,
awai hohou si sandrohu mawö;
120.
ba hadia bakha nösi namö?
oi baeŵa sindröndrö-ndröndrö,
oi i'a facuösö dödö,
ia sebua soröngö-röngö galitö;
mofere lehe famölö,
mo'i'o ia ba hulö zai wötö,
mohuna-huna ia lato itö,
zi hulö galitö ba rögö-rögö;
ba ha faculi ba gi'a bö'ö,
ba temane nicunu alitö,
ba te mane nileu rögö-rögö,
ba oi mane nicuno daringögö.
Ba so göi khönia bakha
guro sebua, wu fahö,
ze zai awöni gasi-gasi,
ze zai Ewo forö-forö;
na iforö zelotö mbanua,
na iforö zelotö danö,
mane na aekhu tou mbanua,
mane na'ajuju tou danö.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
rxb309lc32c51dtbmyv55cdy3pyw923
Hoho/Fa'acua-cua Zuada Hia
0
5174
28542
2026-09-30T10:19:12Z
Slaia
39
hoho zuada hia
28542
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fa'acua-cua Duada Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Ba me mo tohare wa'ebua,
ba hiza me tohare mboto,
Duada Hia Walangi Adu,
Duada Hia Walangi Luo,
oi naha ganofula zi hönö,
oi naha ganofula zato.
Oi ni'o'amagö zi hönö,
oi ni'o'amagö zato,
zi lö cumögö lö humeu,
zi lö tebua lö tegilo.
Itema ilau nomo si siŵa selötö,
itema ilau nomo si siŵa ndroro;
itanö Mbehu si macua,
itanö Mbehu sesolo,
ba zu'asa nomonia ledaŵa,
ba zu'asa nomonia tuho,
ibe ba dalu golayama,
ibe ba dalu zalo'o.
10.
Ilabu Harefa Gowasa,
ilabu Harefa Zemo,
ibe ba zuzuma hörö zi hönö,
ibe ba zuzuma hörö zato.
nahia zangona si hönö,
nahia zangona sato.
Ilabu go'erea gowasa,
ilabu go'erea Zaho,
ifasilu hao si tölu,
ifasilu hao faedo;
ilabu ni'omanu-manu,
ilabu ni'osilatao
ba mbawa göli zi hönö,
ba mbawa göli zato.
Ilabu ni'obösi gowe,
ilabu ni'obösi dao,
ilare mbanua zambalika,
ilare mbanua zandroro,
i'ehao mbanua zi hönö,
i'iehao mbanua zato.
20.
Ba me tohare gera-era fewuwua,
me tohare mboto ba ndroro,
ilau lakhömi namania Langi Sagörö,
ilau lakhömi namania Langi Sebolo.
Me lö ba zuzuma hörönia,
me lö khönia maedo-maedo,
andrö wa ifazökhi ma'usö lölö waöhö,
andrö wa ifazökhi ma'usö adulo.
lfosikhala hulö niha,
iwöwöi hulö ndraono,
ibe ba galisi nomo ledaŵa,
ibe ba galisi nomo tuho,
Andrö nifotöi adu nuwu zatua,
andrö nifotöi adu nuwu ndroro,
zihulö khala-khala niha,
zihulö khala-khala maedo-maedo.
Me no te'anö yaŵa ba galisi,
ba galisi nomo cuho,
itema fatewu lakhömi namania,
itema fatewu ziroro.
30.
Ilau mo'ere manalagui fondrahi,
ilau mo'ere manalagui Zaho,
ilau molohe töla wamaöndrua,
ilau molohe töla fewuwua,
icumbo bulu neziwala,
icumbo bulu gejuwua,
ilau mo'ere ibali'ö niha,
i'orei nadu mo'iraono.
Imane:
Ufobawa ba dalua,
ufohörö zi dombua,
ufotöla nazuzua,
ufo'ikhu humöfua
ufofiso dobulua,
ufobewe mamecua,
ufoboha ziŵalua,
ufo'ifö zicumbua,
ufolela zagulua,
ufotölö-tölö naeruma nogua;
ufota'io manigarua,
ufoturu mafulua,
40.
ufosa'a molaezuma,
ufo'ahe ma'azua,
ufotödö ba zinua,
ufobo sanarawua,
ufoga'a-ga'a gate,
ufo'amauruta mbua,
ufofali'a zizua,
ofotawö ombuyua,
becuau anorazaö,
becuau angorudua.
Botomö ma'afefua,
ufo'uli mowarua,
ufobu si tefuyua,
u'aitöni mae haria,
ufonoso zazuyua,
ufoli hanu-hanua.
Famonosou mbawa wondrahi,
famonosou mbawa nga'ua,
yatokea tobali dödö,
yatokea atötöna.
50.
Yacumaro hulö zo'e,
yacumaro hulö la'urua
lakhömi nama sirorogö,
lakhömi namania sacua.
Hadia khöu rai ba dangi-dangi,
hadia rai ba gazuzua?
Ya'ia geu nitanö ba Ga'ai,
eu si fatoto sacua,
zi so ba dödö dangi-dangi,
zi so ba dödö dawuuua;
nitanö ba Ga'ai Idanö Langi,
ba Ga'ai Idanö Luo;
Ya'ia wösi Nama Langi Sagörö,
ya'ia wösi Nama Langi Sebolo,
si fao ba wondrada Tuada Hia Walangi Adu,
si fao ba wondrada Tuada Hia Walangi Luo,
Me mo latanö ia ba Ga'ai Idanö Nadu.
me mo latanöi ia ba Ga'ai Idanö Luo,
moŵa'a ia lehe töla zaga,
moŵa'a ia ekhe ifö zuo;
60.
me ilölö mbörö sotöra
me ilölö mbörö muko,
samba cugala khönia lali ngai,
ba sandrohu totoa lali mboto;
föfö geu siso yaŵa ba langi,
föfö geu si so yaŵa ba luo,
ya'ia wösi o'erea zi hönö,
ni'o'erea zato,
da'ö geu so'öba sikaramö,
da'ö geu tefaö mboto,
da'ö geu si fao ba we'aso ba langi,
da'ö geu si fao ba we'aso.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
aj6awdxmmdk1ltt3jn3f7ewsekgly9k
28557
28542
2026-09-30T10:26:11Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28557
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fa'acua-cua Duada Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Ba me mo tohare wa'ebua,
ba hiza me tohare mboto,
Duada Hia Walangi Adu,
Duada Hia Walangi Luo,
oi naha ganofula zi hönö,
oi naha ganofula zato.
Oi ni'o'amagö zi hönö,
oi ni'o'amagö zato,
zi lö cumögö lö humeu,
zi lö tebua lö tegilo.
Itema ilau nomo si siŵa selötö,
itema ilau nomo si siŵa ndroro;
itanö Mbehu si macua,
itanö Mbehu sesolo,
ba zu'asa nomonia ledaŵa,
ba zu'asa nomonia tuho,
ibe ba dalu golayama,
ibe ba dalu zalo'o.
10.
Ilabu Harefa Gowasa,
ilabu Harefa Zemo,
ibe ba zuzuma hörö zi hönö,
ibe ba zuzuma hörö zato.
nahia zangona si hönö,
nahia zangona sato.
Ilabu go'erea gowasa,
ilabu go'erea Zaho,
ifasilu hao si tölu,
ifasilu hao faedo;
ilabu ni'omanu-manu,
ilabu ni'osilatao
ba mbawa göli zi hönö,
ba mbawa göli zato.
Ilabu ni'obösi gowe,
ilabu ni'obösi dao,
ilare mbanua zambalika,
ilare mbanua zandroro,
i'ehao mbanua zi hönö,
i'iehao mbanua zato.
20.
Ba me tohare gera-era fewuwua,
me tohare mboto ba ndroro,
ilau lakhömi namania Langi Sagörö,
ilau lakhömi namania Langi Sebolo.
Me lö ba zuzuma hörönia,
me lö khönia maedo-maedo,
andrö wa ifazökhi ma'usö lölö waöhö,
andrö wa ifazökhi ma'usö adulo.
lfosikhala hulö niha,
iwöwöi hulö ndraono,
ibe ba galisi nomo ledaŵa,
ibe ba galisi nomo tuho,
Andrö nifotöi adu nuwu zatua,
andrö nifotöi adu nuwu ndroro,
zihulö khala-khala niha,
zihulö khala-khala maedo-maedo.
Me no te'anö yaŵa ba galisi,
ba galisi nomo cuho,
itema fatewu lakhömi namania,
itema fatewu ziroro.
30.
Ilau mo'ere manalagui fondrahi,
ilau mo'ere manalagui Zaho,
ilau molohe töla wamaöndrua,
ilau molohe töla fewuwua,
icumbo bulu neziwala,
icumbo bulu gejuwua,
ilau mo'ere ibali'ö niha,
i'orei nadu mo'iraono.
Imane:
Ufobawa ba dalua,
ufohörö zi dombua,
ufotöla nazuzua,
ufo'ikhu humöfua
ufofiso dobulua,
ufobewe mamecua,
ufoboha ziŵalua,
ufo'ifö zicumbua,
ufolela zagulua,
ufotölö-tölö naeruma nogua;
ufota'io manigarua,
ufoturu mafulua,
40.
ufosa'a molaezuma,
ufo'ahe ma'azua,
ufotödö ba zinua,
ufobo sanarawua,
ufoga'a-ga'a gate,
ufo'amauruta mbua,
ufofali'a zizua,
ofotawö ombuyua,
becuau anorazaö,
becuau angorudua.
Botomö ma'afefua,
ufo'uli mowarua,
ufobu si tefuyua,
u'aitöni mae haria,
ufonoso zazuyua,
ufoli hanu-hanua.
Famonosou mbawa wondrahi,
famonosou mbawa nga'ua,
yatokea tobali dödö,
yatokea atötöna.
50.
Yacumaro hulö zo'e,
yacumaro hulö la'urua
lakhömi nama sirorogö,
lakhömi namania sacua.
Hadia khöu rai ba dangi-dangi,
hadia rai ba gazuzua?
Ya'ia geu nitanö ba Ga'ai,
eu si fatoto sacua,
zi so ba dödö dangi-dangi,
zi so ba dödö dawuuua;
nitanö ba Ga'ai Idanö Langi,
ba Ga'ai Idanö Luo;
Ya'ia wösi Nama Langi Sagörö,
ya'ia wösi Nama Langi Sebolo,
si fao ba wondrada Tuada Hia Walangi Adu,
si fao ba wondrada Tuada Hia Walangi Luo,
Me mo latanö ia ba Ga'ai Idanö Nadu.
me mo latanöi ia ba Ga'ai Idanö Luo,
moŵa'a ia lehe töla zaga,
moŵa'a ia ekhe ifö zuo;
60.
me ilölö mbörö sotöra
me ilölö mbörö muko,
samba cugala khönia lali ngai,
ba sandrohu totoa lali mboto;
föfö geu siso yaŵa ba langi,
föfö geu si so yaŵa ba luo,
ya'ia wösi o'erea zi hönö,
ni'o'erea zato,
da'ö geu so'öba sikaramö,
da'ö geu tefaö mboto,
da'ö geu si fao ba we'aso ba langi,
da'ö geu si fao ba we'aso.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
o21h7reqg3712kowddizd1on340ddg3
28593
28557
2026-09-30T10:46:50Z
Slaia
39
typos
28593
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fa'acua-cua Zuada Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Zuada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Ba me mo tohare wa'ebua,
ba hiza me tohare mboto,
Duada Hia Walangi Azu,
Duada Hia Walangi Luo,
oi naha ganofula zi hönö,
oi naha ganofula zato.
Oi ni'o'amagö zi hönö,
oi ni'o'amagö zato,
zi lö cumögö lö humeu,
zi lö tebua lö tegilo.
Itema ilau nomo si siŵa selötö,
itema ilau nomo si siŵa ndroro;
itanö Mbehu si macua,
itanö Mbehu sesolo,
ba zu'asa nomonia ledaŵa,
ba zu'asa nomonia tuho,
ibe ba dalu golayama,
ibe ba dalu zalo'o.
10.
Ilabu Harefa Gowasa,
ilabu Harefa Zemo,
ibe ba zuzuma hörö zi hönö,
ibe ba zuzuma hörö zato.
nahia zangona si hönö,
nahia zangona sato.
Ilabu go'erea gowasa,
ilabu go'erea Zaho,
ifasilu hao si tölu,
ifasilu hao faedo;
ilabu ni'omanu-manu,
ilabu ni'osilatao
ba mbawa göli zi hönö,
ba mbawa göli zato.
Ilabu ni'obösi gowe,
ilabu ni'obösi dao,
ilare mbanua zambalika,
ilare mbanua zandroro,
i'ehao mbanua zi hönö,
i'iehao mbanua zato.
20.
Ba me tohare gera-era fewuwua,
me tohare mboto ba ndroro,
ilau lakhömi namania Langi Sagörö,
ilau lakhömi namania Langi Sebolo.
Me lö ba zuzuma hörönia,
me lö khönia maedo-maedo,
andrö wa ifazökhi ma'usö lölö waöhö,
andrö wa ifazökhi ma'usö azulo.
lfosikhala hulö niha,
iwöwöi hulö ndraono,
ibe ba galisi nomo ledaŵa,
ibe ba galisi nomo tuho,
Andrö nifotöi azu nuwu zatua,
andrö nifotöi azu nuwu ndroro,
zihulö khala-khala niha,
zihulö khala-khala maedo-maedo.
Me no te'anö yaŵa ba galisi,
ba galisi nomo cuho,
itema fatewu lakhömi namania,
itema fatewu ziroro.
30.
Ilau mo'ere manalagui fondrahi,
ilau mo'ere manalagui Zaho,
ilau molohe töla wamaöndrua,
ilau molohe töla fewuwua,
icumbo bulu neziwala,
icumbo bulu gejuwua,
ilau mo'ere ibali'ö niha,
i'orei nazu mo'iraono.
Imane:
Ufobawa ba dalua,
ufohörö zi dombua,
ufotöla nazuzua,
ufo'ikhu humöfua
ufofiso dobulua,
ufobewe mamecua,
ufoboha ziŵalua,
ufo'ifö zicumbua,
ufolela zagulua,
ufotölö-tölö naeruma nogua;
ufota'io manigarua,
ufoturu mafulua,
40.
ufosa'a molaezuma,
ufo'ahe ma'azua,
ufotödö ba zinua,
ufobo sanarawua,
ufoga'a-ga'a gate,
ufo'amauruta mbua,
ufofali'a zizua,
ofotawö ombuyua,
becuau anorazaö,
becuau angorudua.
Botomö ma'afefua,
ufo'uli mowarua,
ufobu si tefuyua,
u'aitöni mae haria,
ufonoso zazuyua,
ufoli hanu-hanua.
Famonosou mbawa wondrahi,
famonosou mbawa nga'ua,
yatokea tobali dödö,
yatokea atötöna.
50.
Yacumaro hulö zo'e,
yacumaro hulö la'urua
lakhömi nama sirorogö,
lakhömi namania sacua.
Hadia khöu rai ba dangi-dangi,
hadia rai ba gazuzua?
Ya'ia geu nitanö ba Ga'ai,
eu si fatoto sacua,
zi so ba dödö dangi-dangi,
zi so ba dödö dawuuua;
nitanö ba Ga'ai Idanö Langi,
ba Ga'ai Idanö Luo;
Ya'ia wösi Nama Langi Sagörö,
ya'ia wösi Nama Langi Sebolo,
si fao ba wondrada Tuada Hia Walangi Azu,
si fao ba wondrada Tuada Hia Walangi Luo,
Me mo latanö ia ba Ga'ai Idanö Nazu.
me mo latanöi ia ba Ga'ai Idanö Luo,
moŵa'a ia lehe töla zaga,
moŵa'a ia ekhe ifö zuo;
60.
me ilölö mbörö sotöra
me ilölö mbörö muko,
samba cugala khönia lali ngai,
ba sandrohu totoa lali mboto;
föfö geu siso yaŵa ba langi,
föfö geu si so yaŵa ba luo,
ya'ia wösi o'erea zi hönö,
ni'o'erea zato,
da'ö geu so'öba sikaramö,
da'ö geu tefaö mboto,
da'ö geu si fao ba we'aso ba langi,
da'ö geu si fao ba we'aso.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
3hfejh6wy3lug0hgfl2cd992ql22fe8
28594
28593
2026-09-30T10:47:06Z
Slaia
39
No ifawu'a Slaia nga'örö [[Hoho/Fa'acua-cua Duada Hia]] tobali [[Hoho/Fa'acua-cua Zuada Hia]] ba lö fangaekhugönia: typo di judul
28593
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fa'acua-cua Zuada Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Zuada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Ba me mo tohare wa'ebua,
ba hiza me tohare mboto,
Duada Hia Walangi Azu,
Duada Hia Walangi Luo,
oi naha ganofula zi hönö,
oi naha ganofula zato.
Oi ni'o'amagö zi hönö,
oi ni'o'amagö zato,
zi lö cumögö lö humeu,
zi lö tebua lö tegilo.
Itema ilau nomo si siŵa selötö,
itema ilau nomo si siŵa ndroro;
itanö Mbehu si macua,
itanö Mbehu sesolo,
ba zu'asa nomonia ledaŵa,
ba zu'asa nomonia tuho,
ibe ba dalu golayama,
ibe ba dalu zalo'o.
10.
Ilabu Harefa Gowasa,
ilabu Harefa Zemo,
ibe ba zuzuma hörö zi hönö,
ibe ba zuzuma hörö zato.
nahia zangona si hönö,
nahia zangona sato.
Ilabu go'erea gowasa,
ilabu go'erea Zaho,
ifasilu hao si tölu,
ifasilu hao faedo;
ilabu ni'omanu-manu,
ilabu ni'osilatao
ba mbawa göli zi hönö,
ba mbawa göli zato.
Ilabu ni'obösi gowe,
ilabu ni'obösi dao,
ilare mbanua zambalika,
ilare mbanua zandroro,
i'ehao mbanua zi hönö,
i'iehao mbanua zato.
20.
Ba me tohare gera-era fewuwua,
me tohare mboto ba ndroro,
ilau lakhömi namania Langi Sagörö,
ilau lakhömi namania Langi Sebolo.
Me lö ba zuzuma hörönia,
me lö khönia maedo-maedo,
andrö wa ifazökhi ma'usö lölö waöhö,
andrö wa ifazökhi ma'usö azulo.
lfosikhala hulö niha,
iwöwöi hulö ndraono,
ibe ba galisi nomo ledaŵa,
ibe ba galisi nomo tuho,
Andrö nifotöi azu nuwu zatua,
andrö nifotöi azu nuwu ndroro,
zihulö khala-khala niha,
zihulö khala-khala maedo-maedo.
Me no te'anö yaŵa ba galisi,
ba galisi nomo cuho,
itema fatewu lakhömi namania,
itema fatewu ziroro.
30.
Ilau mo'ere manalagui fondrahi,
ilau mo'ere manalagui Zaho,
ilau molohe töla wamaöndrua,
ilau molohe töla fewuwua,
icumbo bulu neziwala,
icumbo bulu gejuwua,
ilau mo'ere ibali'ö niha,
i'orei nazu mo'iraono.
Imane:
Ufobawa ba dalua,
ufohörö zi dombua,
ufotöla nazuzua,
ufo'ikhu humöfua
ufofiso dobulua,
ufobewe mamecua,
ufoboha ziŵalua,
ufo'ifö zicumbua,
ufolela zagulua,
ufotölö-tölö naeruma nogua;
ufota'io manigarua,
ufoturu mafulua,
40.
ufosa'a molaezuma,
ufo'ahe ma'azua,
ufotödö ba zinua,
ufobo sanarawua,
ufoga'a-ga'a gate,
ufo'amauruta mbua,
ufofali'a zizua,
ofotawö ombuyua,
becuau anorazaö,
becuau angorudua.
Botomö ma'afefua,
ufo'uli mowarua,
ufobu si tefuyua,
u'aitöni mae haria,
ufonoso zazuyua,
ufoli hanu-hanua.
Famonosou mbawa wondrahi,
famonosou mbawa nga'ua,
yatokea tobali dödö,
yatokea atötöna.
50.
Yacumaro hulö zo'e,
yacumaro hulö la'urua
lakhömi nama sirorogö,
lakhömi namania sacua.
Hadia khöu rai ba dangi-dangi,
hadia rai ba gazuzua?
Ya'ia geu nitanö ba Ga'ai,
eu si fatoto sacua,
zi so ba dödö dangi-dangi,
zi so ba dödö dawuuua;
nitanö ba Ga'ai Idanö Langi,
ba Ga'ai Idanö Luo;
Ya'ia wösi Nama Langi Sagörö,
ya'ia wösi Nama Langi Sebolo,
si fao ba wondrada Tuada Hia Walangi Azu,
si fao ba wondrada Tuada Hia Walangi Luo,
Me mo latanö ia ba Ga'ai Idanö Nazu.
me mo latanöi ia ba Ga'ai Idanö Luo,
moŵa'a ia lehe töla zaga,
moŵa'a ia ekhe ifö zuo;
60.
me ilölö mbörö sotöra
me ilölö mbörö muko,
samba cugala khönia lali ngai,
ba sandrohu totoa lali mboto;
föfö geu siso yaŵa ba langi,
föfö geu si so yaŵa ba luo,
ya'ia wösi o'erea zi hönö,
ni'o'erea zato,
da'ö geu so'öba sikaramö,
da'ö geu tefaö mboto,
da'ö geu si fao ba we'aso ba langi,
da'ö geu si fao ba we'aso.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
3hfejh6wy3lug0hgfl2cd992ql22fe8
Hoho/Irugi Inötö Wa'asacua
0
5175
28543
2026-09-30T10:19:22Z
Slaia
39
hoho zuada hia
28543
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Irugi Inötö Wa'asacua
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Ba me irugi khönia inötö wa'asacua,
ba me irugi fa'alulu mboto,
ilau khönia fökhö so bo galitö,
ilau khönia fökhö so bo ndriho.
Ba mozazau khönia narö guli,
ba me mozazau narö mboto,
me ara tehaya ia ba mbatö,
me ara tehaya ia baomo,
ba lö famuyu, lö fombali,
lö famua lö fagilo,
ba me irugi inötö zihönö,
ba me irugi inötö zato,
mo aecu huge mae ndruria,
mo aecu huge mae mbowo;
mo wö akhötö tawi-tawi,
ba mo akhötö hie ba wamailo;
mo wö tetaba tawi-tawi,
mo wö tetaba wamailo,
10.
Lature yaŵa so bawi zihönö,
Lature yaŵa so bawi zato,
sangokhögö niha ba danö,
sangokhögö niha ba dao,
si so yaŵa ba Dete Mbanua,
si so yaŵa ba Dete Lawuo.
Me mo acua awali-wali,
me mo acua aecu noso,
moloi noso sosigu wakhe,
moloi noso so'umbu zuo.
Ifuli ia ba nawönia angi,
ifuli ia ba nawönia oho,
he andre moroi aecu sumange,
he andre moroi aecu noso.
Moroi ba hi'u dalinga wöröma,
moroi ba hi'u dalinga nomo
iröi dandraya afasi,
iröi dandraya muko,
iröi gambalania sotöra,
iröi gambalania muko,
20.
iröi nomonia ledaŵa,
iröi sa nomonia cuho,
iröi sa garamba saraina,
iröi sa garamba fatao,
iröi sa khönia fefu wiga lame,
iröi sa khönia wiga adulo,
iröi sa nukhania ba zaita,
iröi sa nukha ba goro.
Iröi sa nononia macua,
iröi sa nono latandro,
iröi sa nononia alawe,
iröi sa nono sihawo.
Iröi Wuci Taoranö,
iröi Wuci Taorao,
donga tambali nga'eu,
donga tambali mboto;
iröi sa mbanuania si hönö,
iröi sa mbanuania sato.
Iröi sa nifakhoi fareŵe-reŵe,
iröi sa si fakhoi fadoro-doro;
30.
iröi khönia geu Tora'a Langi,
iröi khönia geu Tora'a Luo,
danömö zi siŵa motöi,
danömö zi siŵa ndroro.
Iröi mbanua ibe zikhöri,
iröi mbanua ibe nero,
i'otahögö mbanua mbekhu,
i'erogö mbanua yomo,
zai boto gae zi no alölö,
zai boto gae zi no asao.
Iröi khönia zimandraölö owöliŵa,
iröi khönia zimandraölö donga nono;
ilau me fawöhöi ba zuru sakhi,
ilau me fawöhöi ba zuru hao.
Ba maoso nononia macua,
ba maoso nono latandro,
faego khö namara sacua,
ba fahuhuo ba ziroro,
me so noso sihede-hede,
me so noso faego-faego,
40.
me lö na sa si tetaba tawi-tawi,
me lö na sa si tetaba hie noso.
Ilau mamocu fangelama,
ilau mamocu iraono.
Facua lö i'erogö mbanua,
facua lö i'erogö nomo,
facua lö iröi zi siŵa motöi,
facua lö iröi zi siŵa ndroro,
ba ginötö we'aso ba mbatö,
ba ginötö toroi baomo,
iŵa'ö khö nononia macua,
iŵa'ö khö nono latandro:
Na acua ndra'o uröi mbanua,
na acua uröi nomo,
tödögu u'uta'ö yaŵa,
tödögu ube'e baero,
uröi khömi si hede-hede,
uröi khömi faego-faego;
ba ginötö u'uta'ö yaŵa,
ba ginötö ube'e baero,
50.
mitema'ö bawa wiga lame,
mifatema'ö bawa mboto-boto,
mifatewu ba mboto-boto töla zaga,
mifatewu ba mboto-boto adulo,
ba mboto-boto si so lali,
ba mboto-boto sesolo.
Mitema mibe ba galisi nomo ledaŵa,
mitema mibe ba galisi nomo cuho;
si hede-hede sangomba-gombakha,
si hede-hede faego-faego.
Itema maoso nono sia'a wa'acumbu,
itema maoso nono sia'a we'aso,
ilau gowasa saelo danö,
ilau gowasa saelo dao,
ifahö mbawi dele-dele,
ifahö mbawi si hogo.
Me mamagölö nono si dasiŵa,
me mamagölö nono si faedo,
lalau fahuhuo,
ba lalau faego-faego,
60.
mangotome'ö amara Sacua,
mangotome'ö amara Siroro.
Ba so khöra gomusola dödö,
ba so khöra gomusola mbo,
me la'ondrasi banuania si hönö,
me la'ondrasi banuania sato,
Ilau mamocu talifusö,
ilau mamocu makhelo,
khö nononia sila'i simacua,
khö nononia sila'i sila'o.
Hiza me mate namara satua,
hiza me mate nama siroro,
la'o'ö goroisa namara,
la'o'ö goroisa zi roro.
Ba me acua i'erogö mbanua,
me mo acua i'erogö ŵalo,
me iröi mbanua ibe zikhöri,
me iröi mbanua ibe nero,
maoso nononia macua,
maoso nono latandro,
70.
labe ba [[zarambia]] ni'ocumbila,
labe ba zarambia ni'omoyo;
ilau mangosambua mbumbu gosali,
ilau mangosambua mbumbu nomo.
Ilau mo'omo ba zinga newali,
ilau mo'omo ba zinga nomo,
mo'omo ia lö humede-hede,
mo'omo ia lö faego-faego.
Mo'omo ia lö maliŵa-liŵa,
mo'omo ia lö maoso-maoso,
mo'omo ia lö zumele mbawi,
mo'omo ia lö miwo gadao.
Andrö zanaö sanizi mbu'uda,
andrö zanaö sada'u-da'u ndrao.
Ya'ia goroisa Namada Sahuwa Saitö,
ya'ia lakha-lakha Nama Sahuwa Dao.
Ba wa'acua Duada Hia Walangi Adu,
ba wa'acua Duada Hia Walangi Luo,
iröi furi dödönia si hede-hede,
iröi furi dödönia faego-faego,
80.
ibali'ö salahi zacua,
ibali'ö salahi ziroro
khö nono si samba talinga mbatö,
khö nono si sambua omo Cuho.
Hiza dödö [[Hiya Walangi Adu]],
Hiza dödö Hiya Walangi Luo,
si fahuhuo bakha ba [[guri]],
si fahuhuo bakha ba mboto-boto,
yaŵa ba galisi nomo Ledaŵa,
yaŵa ba galisi nomo Cuho.
Si tobali guru sangomba-gombakha,
si tobali [[guru]] [[samoboto]];
sangila si lö na alua,
sanu'a si lö na so mboto,
sangila lumö-lumö nangi,
sangila heu-heu noho.
Mo hulö niha si fahuhuo,
mo hulö niha si faego-faego,
i'ombakha'ö zi sökhi mbanua,
icuriagö zi sökhi walo.
Ba oi somuso dödö nononia macua,
ba oi somuso dödö zi latandro,
90.
ono sia'a ba wa'atumbu,
ono sia'a ba wa'aso,
Duada Hia Toriwu Adu,
Toriwu Adu ba zato;
fanetenia Hia Endratö Langi
Endratö Langi ba ndroro;
fanete Duada Endratö Luo,
Zendratö Luo ba ngaroro;
fanete Hia Telauwalangi,
Telauwalangi ba noho;
fanete Hia Walangi Adu,
Walangi Adu ngaroro;
fanete Hia Walangi Luo,
Walangi Luo niŵa'ö zato;
fanete Hia Sihede-hede,
sihede ia faego-faego;
fanete Hia Ni'oho Tödö,
Ni'oho Tödö ba Zato;
100.
itete Tuada Hia Fandrua,
fazulö nitehe zato.
Hadia döi nono sia'a wa'acumbu,
ba ono sia'a we'aso?
Ya'ia Duada Mölö tou ba danö,
ya'ia Duada Mölö tou ba dao
(Hia Toriwa Adu),
Ono Duada Hia Walangi Adu,
ono Duada Hia Walangi Luo;
si dasiŵa nga'eu sabölö töla,
si dasiŵa nga'eu sebua boto,
oi tanömö niha ira tou ba danö,
oitanömö niha ira tou ba dao,
Maoso Duada Mölö sabölö töla,
maoso khöda Mölö sebua boto,
icueli mamakhoi banua,
icueli mamakhoi walo;
ilabu mama'ötö asi,
ilabu mamakhoi hulo;
ifaogö nakhinia sabölö töla,
ifaogö nakhi senahöi boto.
110.
Maoso göi Dua famatete wa'acumbu,
maoso Duada famatete we'aso,
Lalabu mama'ötö asi,
lalabu mamakhoi hulo,
samaigi etatö mbanua,
mamaigi etatö ŵalo.
Möi mangalui fasöndra dödö,
möi mangalui fasöndra mbo
ba danö yöu luaha idanö,
ba danö si sambua hulo.
Samösa lö toroi ba naha,
samösä lö toroi baomo,
hatö owöliŵa böli gana'a
hatö owöliŵa donga nono.
Humede dödö Hia Walangi Adu,
humede dödö Hia Walangi Luo,
i'oni donga owöliŵa,
i'oni donga nono sihawo,
ilau mamocu fangelama,
ilau huhuo faego-faego,
120.
Imane:
He ndra'ugö ndronga nono owöliŵa,
he ndra'ugö ndronga nono nidoro:
milabu mamözini batö,
milabu mangehao omo;
So dome hörö lawa-lawa,
so dome hörö defaoso,
ya'ia dome sikoli sowaŵa,
tome soroi mamoloyo;
so göi dome tahö ni'omasi'ö,
so göi dome tahö ba wondroro,
si möi molohe uwu mböra,
simöi mame uwu zemo,
tahö nono ba samalala-lala,
tahö nono si möi aolo-aolo.
Me oya linia wehede-hede,
me oya linia faego-faego,
khö donga nono owöliŵa,
khö donga nono si latandro,
maoso Gaweda Rai-rai huna,
maoso Gaweda Rai-rai hafo,
130.
icuyu dödö Hia sihede-hede,
icuyu dödö Hia faego-faego,
si so bakha ba guri töla zaga,
si so ba guri falimo,
si so ba galisi Ledaŵa,
si so ba galisi nomo Cuho.
Itema ifasao ba gahe daŵa deu,
itema ifasao ba gahe gino'o,
ba gahe daŵa deu nomo Ledaŵa,
ba gahe daŵa deu nomo Cuho.
Me mo ibe'e ba gahe daŵa deu,
me mo ibe ba zalo'o,
ba zinga golayama zihönö,
ba zinga golayama zato,
itema ilau manöndru teu,
ilabu ilau mangandrö huno,
i'öndru deu sagötalakha,
i'öndru deu siŵa ngaluo.
Ba me tohare deu nira'ö-ra'ö,
ba me tohare deu siŵa ngaluo,
tobali dödö nononia macua,
tobali dödö nononia si latandro;
atötö'u dödö humara'a,
atötö'u dödö manoto,
lalabu mangawuli furi,
lalabu mangawuli baomo,
ba nomora omo Ledaŵa,
ba nomora omo Cuho;
ba hiza tou ba gahe daŵa deu,
ba hiza tou ba gahe gino'o,
guritöla zaga sebua,
guri töla zaga adulo,
si so bakha tödö Hia Walangi Adu,
si so bakha tödö Hia Walangi Luo.
Lasofu mbörö wamofanö,
lasofu mbörö wasumao,
wa labe ba gahe daŵa deu,
wa labe ba gahe gino'o.
Itema lira tödö Hia Walangi Adu,
itema lira tödö Hia Walangi Luo:
150.
Same ba gahe daŵa deu
same ba gahe gino'o
ndronga nono owöliŵa,
ndronga nono zilatandro,
ya'ia Rai-rai huna,
ya'ia Rai-rai hafo,
donga Mölö fanete zia'a,
donga Mölö sebua boto.
Me uŵa'ö wamizi batö,
me uŵa'ö wangehao omo,
mo möi manene mbele-bele,
mo möi manene samomo,
Ba mofönu dödö Hia Walangi Adu,
ba mofönu dödö Hia Walangi waego-faego
khö Ninada Rai-rai huna,
khö Ninada Rai-rai hafo;
andrö ibe ba gahe daŵa deu,
andrö ibe ba gahe gino'o.
Me noi'ila Tuada Mölö he mböröta,
me i'ila Tuada Mölö ba nomo,
160.
andrö ilabu mofönu ebua,
andrö mofönu, tebai atoto
khö Ninada Rai-rai huna,
khö Ninada Rai-rai hafo;
me lö alulu wönu lö alöta,
me lö alulu wönu lö atoto,
andrö isöbi garinia telögu,
andrö isöbi garinia ndriho,
itema isila ndronga owöliŵa,
andrö isilandrongania baomo;
ibunu lö omasi ia,
ibunu lö ilau zaho,
itibo'ö hulö zi lö moguna,
itibo'ö hulö zasao;
me mo mate latibo'ö ia,
me mo acua latibo'ö mboto,
donga Mölö sabölö töla,
donga Mölö sebua boto,
ya'ia Ninada Rai-rai huna,
ya'ia Ninada Rai-rai hafo.
170.
Me mo mate Ninada Rai-rai huna,
me mo mate Ninada Rai-rai hafo,
awena maoso dödö Hia Walangi Adu,
awena maoso dödö Hia Walangi Luo,
si so ba guri töla zaga,
si so ba guri adulo,
imane khö nononia macua,
imane khö nononia si latandro:
Uröi ami lö omasido,
uröi ami furi baomo,
no irugi khögu inötö wofanö,
no irugi khögu inötö we'aso;
möido ba nono si alawe,
möido ba nono sihawo,
ba zi tambali nasi saröu,
ba zi tambai mafi sefo.
Humede nononia macua,
humede nononia si latandro,
lamane khö dödö namara satua,
lamane khö dödö namara faego-faego:
180.
Na lö fulitö öröi mbanua,
na lö fulitö öröi nomo,
na no irugi inötö wofanö,
na no irugi inötö öröi nomo,
wemöi khö nono si alawe,
wemöi khö nono sihawo,
hadia dandra khöma, na makaoni'ö,
hadia dandra khöma, na masuno,
i'la höröma lakhömi Nama,
i'la höröma na masuno?
Na mo'owasa nonomö macua,
na mo'owasa nonomö baomo;
na lalau wamahö bawi dele-dele,
na lalau wamahö bawi sihogo,
na malau wangowuloi banua,
na malau wangowuloi walo,
na lafesaewe mböra lökhö,
na mafasalio mböra zino,
lalau gowasa saelo danö,
lalau gowasa saelo dao,
190.
labözi garamba ba zaita,
labözi göndramö baomo,
lafake gana'a sotöra,
lafake gana'a semo.
Lalau mangona tomenö si hönö,
lalau mangona tomemö sato,
zondrugi talu golayama,
zondrugi talu zalo'o?
Na malau manuwö ŵara-ŵara,
na malau manuwö ba zato,
na mofanö lacuyu mbaluse,
na mofanö lacuyu doho,
na mowanö-wanö ha samösa,
na mofanö nonomö faedo,
na lacueli noramö ledaŵa,
na lacueli noramö cuho,
na so dahö nono sangalu-ngalulua,
na so dahö nono si möi baomo,
simöi molohe uwu gölöra fonowi,
si möi molohe uwu gölöra ba omo,
200.
ya'ia wo'ono mbawira sebua,
ya'ia wo'ono mbawira sigelo,
fomanura ba wae'acumbu,
fomanura ba wae'aso,
ba wonowira si'afasi,
ba wonowira si'ewo?
Itema tödö Hia Walangi Adu,
itema tödö Hiya Walangi Luo:
So khömi dandra ba ila-ila,
so khömi dandra ba we'aso:
Mitema mihalö zilatao safusi,
mitema mihalö zilatao miwo,
mifaogö mböra zi'afasi,
mifaogö mböra zi'ewo,
mi'ohe ba zinga nidanö,
mi'ohe ba zinga huno,
mi'ohe fao fo'ere-ere,
mi'ohe fao huo-huo;
mi'o'ere manunöi Lakhömi,
mi'o'ere manunöi Ya'o,
Lakhömi namami satua,
Lakhömi namami siroro.
Tou ba Gomo sidele i'a,
tou ba Gomo si'ao uro,
milau mo'ere moliŵa-liŵa,
milau mo'ere mizuno-zuno.
Mifaogö wondrahi sihauŵa,
mifaogö wondrahi sesolo,
mibözi ya zambu-zambua,
mibözi barö [alogo|galogo]].
Milau mo'ere [[liŵa-liŵa]],
milau mo'ere mizimo-zimo
khö Dödö Hia Walangi Adu,
khö Dödö Hia Walangi Luo.
Mifahombo [[gadao]] safusi,
mifahombo gadao miwo,
mifazaewe mböra ba idanö,
mifazaewe mböra ba [[huno]],
Tandra khömi wa u'ondrasi,
tandra khömi ba we'aso,
220.
he lökhö saboto gawu-gawu,
he lökhö saboto dao;
ba tohare molö fararai,
ba manösö molö falawu dao,
molö sanaya bewe ngöfi,
molö sofönu-fönu ndraso.
Oi tandra hö wa u'ondrasi,
oi tandra hö si möi ndrao,
oi tandra we'aso Lakhömi,
oi tandra wa so ziroro.
Me mo iŵa'ö zi sambua,
me mo iŵa'ö ba gego,
khö nononia si la'i simatua,
khö nononia si la'i latandro,
ba manofu zui nononia matua,
ba manofu nono latandro
khö Dödö Hia Walangi Adu,
khö Dödö Hia Walangi Luo:
Hadia zalahimö khöma ba nomo,
hadia zalahimö khöma zifaego,
zogoi lala ba wangomba-ngombakha,
zogoi lala ba wanötöi?
So sa khömi zalahi ba galisi,
so sa zalahi lö faego-faego,
tebai muhede ia ba lö ifaigi,
tebai ikhoi lala famoboto;
khönia wamatewu lakhömi,
khönia milau ba wanuno,
zalahi Dödö Hia si so ba guri,
zalahi Dödö Hia faego-faego.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
btk5hwuaonc688fcwibia5f93fb7mjf
28558
28543
2026-09-30T10:26:19Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28558
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Irugi Inötö Wa'asacua
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Ba me irugi khönia inötö wa'asacua,
ba me irugi fa'alulu mboto,
ilau khönia fökhö so bo galitö,
ilau khönia fökhö so bo ndriho.
Ba mozazau khönia narö guli,
ba me mozazau narö mboto,
me ara tehaya ia ba mbatö,
me ara tehaya ia baomo,
ba lö famuyu, lö fombali,
lö famua lö fagilo,
ba me irugi inötö zihönö,
ba me irugi inötö zato,
mo aecu huge mae ndruria,
mo aecu huge mae mbowo;
mo wö akhötö tawi-tawi,
ba mo akhötö hie ba wamailo;
mo wö tetaba tawi-tawi,
mo wö tetaba wamailo,
10.
Lature yaŵa so bawi zihönö,
Lature yaŵa so bawi zato,
sangokhögö niha ba danö,
sangokhögö niha ba dao,
si so yaŵa ba Dete Mbanua,
si so yaŵa ba Dete Lawuo.
Me mo acua awali-wali,
me mo acua aecu noso,
moloi noso sosigu wakhe,
moloi noso so'umbu zuo.
Ifuli ia ba nawönia angi,
ifuli ia ba nawönia oho,
he andre moroi aecu sumange,
he andre moroi aecu noso.
Moroi ba hi'u dalinga wöröma,
moroi ba hi'u dalinga nomo
iröi dandraya afasi,
iröi dandraya muko,
iröi gambalania sotöra,
iröi gambalania muko,
20.
iröi nomonia ledaŵa,
iröi sa nomonia cuho,
iröi sa garamba saraina,
iröi sa garamba fatao,
iröi sa khönia fefu wiga lame,
iröi sa khönia wiga adulo,
iröi sa nukhania ba zaita,
iröi sa nukha ba goro.
Iröi sa nononia macua,
iröi sa nono latandro,
iröi sa nononia alawe,
iröi sa nono sihawo.
Iröi Wuci Taoranö,
iröi Wuci Taorao,
donga tambali nga'eu,
donga tambali mboto;
iröi sa mbanuania si hönö,
iröi sa mbanuania sato.
Iröi sa nifakhoi fareŵe-reŵe,
iröi sa si fakhoi fadoro-doro;
30.
iröi khönia geu Tora'a Langi,
iröi khönia geu Tora'a Luo,
danömö zi siŵa motöi,
danömö zi siŵa ndroro.
Iröi mbanua ibe zikhöri,
iröi mbanua ibe nero,
i'otahögö mbanua mbekhu,
i'erogö mbanua yomo,
zai boto gae zi no alölö,
zai boto gae zi no asao.
Iröi khönia zimandraölö owöliŵa,
iröi khönia zimandraölö donga nono;
ilau me fawöhöi ba zuru sakhi,
ilau me fawöhöi ba zuru hao.
Ba maoso nononia macua,
ba maoso nono latandro,
faego khö namara sacua,
ba fahuhuo ba ziroro,
me so noso sihede-hede,
me so noso faego-faego,
40.
me lö na sa si tetaba tawi-tawi,
me lö na sa si tetaba hie noso.
Ilau mamocu fangelama,
ilau mamocu iraono.
Facua lö i'erogö mbanua,
facua lö i'erogö nomo,
facua lö iröi zi siŵa motöi,
facua lö iröi zi siŵa ndroro,
ba ginötö we'aso ba mbatö,
ba ginötö toroi baomo,
iŵa'ö khö nononia macua,
iŵa'ö khö nono latandro:
Na acua ndra'o uröi mbanua,
na acua uröi nomo,
tödögu u'uta'ö yaŵa,
tödögu ube'e baero,
uröi khömi si hede-hede,
uröi khömi faego-faego;
ba ginötö u'uta'ö yaŵa,
ba ginötö ube'e baero,
50.
mitema'ö bawa wiga lame,
mifatema'ö bawa mboto-boto,
mifatewu ba mboto-boto töla zaga,
mifatewu ba mboto-boto adulo,
ba mboto-boto si so lali,
ba mboto-boto sesolo.
Mitema mibe ba galisi nomo ledaŵa,
mitema mibe ba galisi nomo cuho;
si hede-hede sangomba-gombakha,
si hede-hede faego-faego.
Itema maoso nono sia'a wa'acumbu,
itema maoso nono sia'a we'aso,
ilau gowasa saelo danö,
ilau gowasa saelo dao,
ifahö mbawi dele-dele,
ifahö mbawi si hogo.
Me mamagölö nono si dasiŵa,
me mamagölö nono si faedo,
lalau fahuhuo,
ba lalau faego-faego,
60.
mangotome'ö amara Sacua,
mangotome'ö amara Siroro.
Ba so khöra gomusola dödö,
ba so khöra gomusola mbo,
me la'ondrasi banuania si hönö,
me la'ondrasi banuania sato,
Ilau mamocu talifusö,
ilau mamocu makhelo,
khö nononia sila'i simacua,
khö nononia sila'i sila'o.
Hiza me mate namara satua,
hiza me mate nama siroro,
la'o'ö goroisa namara,
la'o'ö goroisa zi roro.
Ba me acua i'erogö mbanua,
me mo acua i'erogö ŵalo,
me iröi mbanua ibe zikhöri,
me iröi mbanua ibe nero,
maoso nononia macua,
maoso nono latandro,
70.
labe ba [[zarambia]] ni'ocumbila,
labe ba zarambia ni'omoyo;
ilau mangosambua mbumbu gosali,
ilau mangosambua mbumbu nomo.
Ilau mo'omo ba zinga newali,
ilau mo'omo ba zinga nomo,
mo'omo ia lö humede-hede,
mo'omo ia lö faego-faego.
Mo'omo ia lö maliŵa-liŵa,
mo'omo ia lö maoso-maoso,
mo'omo ia lö zumele mbawi,
mo'omo ia lö miwo gadao.
Andrö zanaö sanizi mbu'uda,
andrö zanaö sada'u-da'u ndrao.
Ya'ia goroisa Namada Sahuwa Saitö,
ya'ia lakha-lakha Nama Sahuwa Dao.
Ba wa'acua Duada Hia Walangi Adu,
ba wa'acua Duada Hia Walangi Luo,
iröi furi dödönia si hede-hede,
iröi furi dödönia faego-faego,
80.
ibali'ö salahi zacua,
ibali'ö salahi ziroro
khö nono si samba talinga mbatö,
khö nono si sambua omo Cuho.
Hiza dödö [[Hiya Walangi Adu]],
Hiza dödö Hiya Walangi Luo,
si fahuhuo bakha ba [[guri]],
si fahuhuo bakha ba mboto-boto,
yaŵa ba galisi nomo Ledaŵa,
yaŵa ba galisi nomo Cuho.
Si tobali guru sangomba-gombakha,
si tobali [[guru]] [[samoboto]];
sangila si lö na alua,
sanu'a si lö na so mboto,
sangila lumö-lumö nangi,
sangila heu-heu noho.
Mo hulö niha si fahuhuo,
mo hulö niha si faego-faego,
i'ombakha'ö zi sökhi mbanua,
icuriagö zi sökhi walo.
Ba oi somuso dödö nononia macua,
ba oi somuso dödö zi latandro,
90.
ono sia'a ba wa'atumbu,
ono sia'a ba wa'aso,
Duada Hia Toriwu Adu,
Toriwu Adu ba zato;
fanetenia Hia Endratö Langi
Endratö Langi ba ndroro;
fanete Duada Endratö Luo,
Zendratö Luo ba ngaroro;
fanete Hia Telauwalangi,
Telauwalangi ba noho;
fanete Hia Walangi Adu,
Walangi Adu ngaroro;
fanete Hia Walangi Luo,
Walangi Luo niŵa'ö zato;
fanete Hia Sihede-hede,
sihede ia faego-faego;
fanete Hia Ni'oho Tödö,
Ni'oho Tödö ba Zato;
100.
itete Tuada Hia Fandrua,
fazulö nitehe zato.
Hadia döi nono sia'a wa'acumbu,
ba ono sia'a we'aso?
Ya'ia Duada Mölö tou ba danö,
ya'ia Duada Mölö tou ba dao
(Hia Toriwa Adu),
Ono Duada Hia Walangi Adu,
ono Duada Hia Walangi Luo;
si dasiŵa nga'eu sabölö töla,
si dasiŵa nga'eu sebua boto,
oi tanömö niha ira tou ba danö,
oitanömö niha ira tou ba dao,
Maoso Duada Mölö sabölö töla,
maoso khöda Mölö sebua boto,
icueli mamakhoi banua,
icueli mamakhoi walo;
ilabu mama'ötö asi,
ilabu mamakhoi hulo;
ifaogö nakhinia sabölö töla,
ifaogö nakhi senahöi boto.
110.
Maoso göi Dua famatete wa'acumbu,
maoso Duada famatete we'aso,
Lalabu mama'ötö asi,
lalabu mamakhoi hulo,
samaigi etatö mbanua,
mamaigi etatö ŵalo.
Möi mangalui fasöndra dödö,
möi mangalui fasöndra mbo
ba danö yöu luaha idanö,
ba danö si sambua hulo.
Samösa lö toroi ba naha,
samösä lö toroi baomo,
hatö owöliŵa böli gana'a
hatö owöliŵa donga nono.
Humede dödö Hia Walangi Adu,
humede dödö Hia Walangi Luo,
i'oni donga owöliŵa,
i'oni donga nono sihawo,
ilau mamocu fangelama,
ilau huhuo faego-faego,
120.
Imane:
He ndra'ugö ndronga nono owöliŵa,
he ndra'ugö ndronga nono nidoro:
milabu mamözini batö,
milabu mangehao omo;
So dome hörö lawa-lawa,
so dome hörö defaoso,
ya'ia dome sikoli sowaŵa,
tome soroi mamoloyo;
so göi dome tahö ni'omasi'ö,
so göi dome tahö ba wondroro,
si möi molohe uwu mböra,
simöi mame uwu zemo,
tahö nono ba samalala-lala,
tahö nono si möi aolo-aolo.
Me oya linia wehede-hede,
me oya linia faego-faego,
khö donga nono owöliŵa,
khö donga nono si latandro,
maoso Gaweda Rai-rai huna,
maoso Gaweda Rai-rai hafo,
130.
icuyu dödö Hia sihede-hede,
icuyu dödö Hia faego-faego,
si so bakha ba guri töla zaga,
si so ba guri falimo,
si so ba galisi Ledaŵa,
si so ba galisi nomo Cuho.
Itema ifasao ba gahe daŵa deu,
itema ifasao ba gahe gino'o,
ba gahe daŵa deu nomo Ledaŵa,
ba gahe daŵa deu nomo Cuho.
Me mo ibe'e ba gahe daŵa deu,
me mo ibe ba zalo'o,
ba zinga golayama zihönö,
ba zinga golayama zato,
itema ilau manöndru teu,
ilabu ilau mangandrö huno,
i'öndru deu sagötalakha,
i'öndru deu siŵa ngaluo.
Ba me tohare deu nira'ö-ra'ö,
ba me tohare deu siŵa ngaluo,
tobali dödö nononia macua,
tobali dödö nononia si latandro;
atötö'u dödö humara'a,
atötö'u dödö manoto,
lalabu mangawuli furi,
lalabu mangawuli baomo,
ba nomora omo Ledaŵa,
ba nomora omo Cuho;
ba hiza tou ba gahe daŵa deu,
ba hiza tou ba gahe gino'o,
guritöla zaga sebua,
guri töla zaga adulo,
si so bakha tödö Hia Walangi Adu,
si so bakha tödö Hia Walangi Luo.
Lasofu mbörö wamofanö,
lasofu mbörö wasumao,
wa labe ba gahe daŵa deu,
wa labe ba gahe gino'o.
Itema lira tödö Hia Walangi Adu,
itema lira tödö Hia Walangi Luo:
150.
Same ba gahe daŵa deu
same ba gahe gino'o
ndronga nono owöliŵa,
ndronga nono zilatandro,
ya'ia Rai-rai huna,
ya'ia Rai-rai hafo,
donga Mölö fanete zia'a,
donga Mölö sebua boto.
Me uŵa'ö wamizi batö,
me uŵa'ö wangehao omo,
mo möi manene mbele-bele,
mo möi manene samomo,
Ba mofönu dödö Hia Walangi Adu,
ba mofönu dödö Hia Walangi waego-faego
khö Ninada Rai-rai huna,
khö Ninada Rai-rai hafo;
andrö ibe ba gahe daŵa deu,
andrö ibe ba gahe gino'o.
Me noi'ila Tuada Mölö he mböröta,
me i'ila Tuada Mölö ba nomo,
160.
andrö ilabu mofönu ebua,
andrö mofönu, tebai atoto
khö Ninada Rai-rai huna,
khö Ninada Rai-rai hafo;
me lö alulu wönu lö alöta,
me lö alulu wönu lö atoto,
andrö isöbi garinia telögu,
andrö isöbi garinia ndriho,
itema isila ndronga owöliŵa,
andrö isilandrongania baomo;
ibunu lö omasi ia,
ibunu lö ilau zaho,
itibo'ö hulö zi lö moguna,
itibo'ö hulö zasao;
me mo mate latibo'ö ia,
me mo acua latibo'ö mboto,
donga Mölö sabölö töla,
donga Mölö sebua boto,
ya'ia Ninada Rai-rai huna,
ya'ia Ninada Rai-rai hafo.
170.
Me mo mate Ninada Rai-rai huna,
me mo mate Ninada Rai-rai hafo,
awena maoso dödö Hia Walangi Adu,
awena maoso dödö Hia Walangi Luo,
si so ba guri töla zaga,
si so ba guri adulo,
imane khö nononia macua,
imane khö nononia si latandro:
Uröi ami lö omasido,
uröi ami furi baomo,
no irugi khögu inötö wofanö,
no irugi khögu inötö we'aso;
möido ba nono si alawe,
möido ba nono sihawo,
ba zi tambali nasi saröu,
ba zi tambai mafi sefo.
Humede nononia macua,
humede nononia si latandro,
lamane khö dödö namara satua,
lamane khö dödö namara faego-faego:
180.
Na lö fulitö öröi mbanua,
na lö fulitö öröi nomo,
na no irugi inötö wofanö,
na no irugi inötö öröi nomo,
wemöi khö nono si alawe,
wemöi khö nono sihawo,
hadia dandra khöma, na makaoni'ö,
hadia dandra khöma, na masuno,
i'la höröma lakhömi Nama,
i'la höröma na masuno?
Na mo'owasa nonomö macua,
na mo'owasa nonomö baomo;
na lalau wamahö bawi dele-dele,
na lalau wamahö bawi sihogo,
na malau wangowuloi banua,
na malau wangowuloi walo,
na lafesaewe mböra lökhö,
na mafasalio mböra zino,
lalau gowasa saelo danö,
lalau gowasa saelo dao,
190.
labözi garamba ba zaita,
labözi göndramö baomo,
lafake gana'a sotöra,
lafake gana'a semo.
Lalau mangona tomenö si hönö,
lalau mangona tomemö sato,
zondrugi talu golayama,
zondrugi talu zalo'o?
Na malau manuwö ŵara-ŵara,
na malau manuwö ba zato,
na mofanö lacuyu mbaluse,
na mofanö lacuyu doho,
na mowanö-wanö ha samösa,
na mofanö nonomö faedo,
na lacueli noramö ledaŵa,
na lacueli noramö cuho,
na so dahö nono sangalu-ngalulua,
na so dahö nono si möi baomo,
simöi molohe uwu gölöra fonowi,
si möi molohe uwu gölöra ba omo,
200.
ya'ia wo'ono mbawira sebua,
ya'ia wo'ono mbawira sigelo,
fomanura ba wae'acumbu,
fomanura ba wae'aso,
ba wonowira si'afasi,
ba wonowira si'ewo?
Itema tödö Hia Walangi Adu,
itema tödö Hiya Walangi Luo:
So khömi dandra ba ila-ila,
so khömi dandra ba we'aso:
Mitema mihalö zilatao safusi,
mitema mihalö zilatao miwo,
mifaogö mböra zi'afasi,
mifaogö mböra zi'ewo,
mi'ohe ba zinga nidanö,
mi'ohe ba zinga huno,
mi'ohe fao fo'ere-ere,
mi'ohe fao huo-huo;
mi'o'ere manunöi Lakhömi,
mi'o'ere manunöi Ya'o,
Lakhömi namami satua,
Lakhömi namami siroro.
Tou ba Gomo sidele i'a,
tou ba Gomo si'ao uro,
milau mo'ere moliŵa-liŵa,
milau mo'ere mizuno-zuno.
Mifaogö wondrahi sihauŵa,
mifaogö wondrahi sesolo,
mibözi ya zambu-zambua,
mibözi barö [alogo|galogo]].
Milau mo'ere [[liŵa-liŵa]],
milau mo'ere mizimo-zimo
khö Dödö Hia Walangi Adu,
khö Dödö Hia Walangi Luo.
Mifahombo [[gadao]] safusi,
mifahombo gadao miwo,
mifazaewe mböra ba idanö,
mifazaewe mböra ba [[huno]],
Tandra khömi wa u'ondrasi,
tandra khömi ba we'aso,
220.
he lökhö saboto gawu-gawu,
he lökhö saboto dao;
ba tohare molö fararai,
ba manösö molö falawu dao,
molö sanaya bewe ngöfi,
molö sofönu-fönu ndraso.
Oi tandra hö wa u'ondrasi,
oi tandra hö si möi ndrao,
oi tandra we'aso Lakhömi,
oi tandra wa so ziroro.
Me mo iŵa'ö zi sambua,
me mo iŵa'ö ba gego,
khö nononia si la'i simatua,
khö nononia si la'i latandro,
ba manofu zui nononia matua,
ba manofu nono latandro
khö Dödö Hia Walangi Adu,
khö Dödö Hia Walangi Luo:
Hadia zalahimö khöma ba nomo,
hadia zalahimö khöma zifaego,
zogoi lala ba wangomba-ngombakha,
zogoi lala ba wanötöi?
So sa khömi zalahi ba galisi,
so sa zalahi lö faego-faego,
tebai muhede ia ba lö ifaigi,
tebai ikhoi lala famoboto;
khönia wamatewu lakhömi,
khönia milau ba wanuno,
zalahi Dödö Hia si so ba guri,
zalahi Dödö Hia faego-faego.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
nsb2m487wv0kivpy2f9xiyvixedyddz
Hoho/Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zacua)
0
5176
28544
2026-09-30T10:19:32Z
Slaia
39
hoho zuada hia
28544
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zatua)
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Mitema mihalö ma'usö lölö waöhö,
mitema mihalö ma'usö adulo,
miwöwöi moniha-niha,
miwöwöi hulö ndraono,
Na mo awai mifosikhala,
na mo awai mo'iraono,
mibe yaŵa ba zaŵa-zaŵa,
mibe yaŵa ba zalo'o,
ba galisi nomo ledaŵa,
ba galisi nomo cuho;
miseŵe bulu mi'osafusi,
miseŵe ia mifohiro-hiro.
Milau mamatewu lakhömi,
milau mamatewu gego,
milau wo'ere mamoli fondrahi,
milau wo'ere mamoli gadao.
Me mo cumaro hulö niha,
me mo awai ba wanuno,
10.
andrö wa lafotöi Adu Zatua,
andrö sa nifotöi Adu Zaho,
zalahi namami satua,
zalahi nama ziroro,
khönia tetendro lakhömi,
khönia tetewu wanuno.
Maoso samösa nononia macua,
maoso samösa nono latandro,
icuyu ifazaŵa guri töla zaga,
icuyu ifazaŵa guri adulo,
iŵa'ö khö dödö namania,
iŵa'ö khö dödö namania faego-faego:
Damafuli'ö ba nomo ledaŵa,
damafeta'ö yomo, na örongo.
Ba hiza, lö manögö mamezua,
ba hiza lö humeu ba wamaoso,
ba lö cumögö lö maliŵa-liŵa,
ba lö cumögö ia lö tegilo.
Andrö iŵa'ö wehede si sambua,
andrö iŵa'ö li si sandroto:
20.
Lö angawulia ba wangawuli,
lö angawulia ba we'amöi yomo.
Ba oi abu dödöra ba wamaigi,
ba oi abu dödö wamondrongo
li dödö namara bakha ba guri,
li dödö namara faego-faego.
Andrö humede ia angafuriata,
andrö humede ia föna zato:
Mimane wanunö-nunö,
mimane waego-faego.
Na no tehonogöi ba wedadao,
na no ihonogöi wamondrongo,
ba no ikomba hulö zalaŵa,
ba no sa ikomba hulö zuha:
Ya'e nono si la'i simatua,
ya'e nono si la'i si la'o,
ono fanali mbörö zisi,
ono fanali mbu'u gawono;
ya'e nonou sangalu-ngalua,
ya'e nonou sokombuyua,
30.
ya'e tou nonou sambua talinga mbatö,
ya'e tou nonou afönu nomo.
Möido sa dania ba wangondrasi,
möido sa dania ba wamondrongo,
so lakhömi namami satua,
so lakhömi nama siroro.
Na sökhi wanewuri watö,
na sökhi wangehao omo,
na sökhi wama'anöi lakhömi,
na sökhi wogaoni ya'o,
u'ondrasi yomo ba mbanua,
u'ondrasi yomo ba nomo;
uzofu khömi liŵa-liŵa,
ube khömi zofu gego,
khömi ono si la'i simatua,
khömi ono si la'i la'o,
ono falali mbörö zisi,
ono falali mbu'u gawono,.
Ba me mo awai mamocu mangorisi,
ba me mo awai wocu lö ae faego,
40.
lö ae fanofu no awali-wali,
lö ae fehede ba khö ziroro,
me mo irugi zi sagötalakha,
me mo irugi zi siŵa ngaluo,
ilau manöndru teu si ra'ö-ra'ö,
ilau manöndru teu simae toho.
Tohare molö sandrohu mburusa,
tohare molö safönu ndraso;
ihae sa guri töla zaga,
ihae sa guri adulo.
Ihae sa molö gaŵa deu,
ihae sa molö ba gino'o,
aekhu ba Gomo sidele i'a,
aekhu ba Gomo si'ao uro,
lumalö ba Zusua sanaru baeŵa,
lumalö ba Zusua handoma Gomo,
i'oloi'ö yöu ba nasi si sagörö,
i'oloi'ö yöu ba nasi sebolo;
isao'ö ia khö nono si alawe,
isao'ö ia khö nono si hawo,
khö Gaweda Silaehörö Ndrawa,
khö Gaweda Si Mohua Kafo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
sg0ivtkecwayrwlnn91pqon0gi3ft13
28559
28544
2026-09-30T10:26:26Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28559
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zatua)
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Mitema mihalö ma'usö lölö waöhö,
mitema mihalö ma'usö adulo,
miwöwöi moniha-niha,
miwöwöi hulö ndraono,
Na mo awai mifosikhala,
na mo awai mo'iraono,
mibe yaŵa ba zaŵa-zaŵa,
mibe yaŵa ba zalo'o,
ba galisi nomo ledaŵa,
ba galisi nomo cuho;
miseŵe bulu mi'osafusi,
miseŵe ia mifohiro-hiro.
Milau mamatewu lakhömi,
milau mamatewu gego,
milau wo'ere mamoli fondrahi,
milau wo'ere mamoli gadao.
Me mo cumaro hulö niha,
me mo awai ba wanuno,
10.
andrö wa lafotöi Adu Zatua,
andrö sa nifotöi Adu Zaho,
zalahi namami satua,
zalahi nama ziroro,
khönia tetendro lakhömi,
khönia tetewu wanuno.
Maoso samösa nononia macua,
maoso samösa nono latandro,
icuyu ifazaŵa guri töla zaga,
icuyu ifazaŵa guri adulo,
iŵa'ö khö dödö namania,
iŵa'ö khö dödö namania faego-faego:
Damafuli'ö ba nomo ledaŵa,
damafeta'ö yomo, na örongo.
Ba hiza, lö manögö mamezua,
ba hiza lö humeu ba wamaoso,
ba lö cumögö lö maliŵa-liŵa,
ba lö cumögö ia lö tegilo.
Andrö iŵa'ö wehede si sambua,
andrö iŵa'ö li si sandroto:
20.
Lö angawulia ba wangawuli,
lö angawulia ba we'amöi yomo.
Ba oi abu dödöra ba wamaigi,
ba oi abu dödö wamondrongo
li dödö namara bakha ba guri,
li dödö namara faego-faego.
Andrö humede ia angafuriata,
andrö humede ia föna zato:
Mimane wanunö-nunö,
mimane waego-faego.
Na no tehonogöi ba wedadao,
na no ihonogöi wamondrongo,
ba no ikomba hulö zalaŵa,
ba no sa ikomba hulö zuha:
Ya'e nono si la'i simatua,
ya'e nono si la'i si la'o,
ono fanali mbörö zisi,
ono fanali mbu'u gawono;
ya'e nonou sangalu-ngalua,
ya'e nonou sokombuyua,
30.
ya'e tou nonou sambua talinga mbatö,
ya'e tou nonou afönu nomo.
Möido sa dania ba wangondrasi,
möido sa dania ba wamondrongo,
so lakhömi namami satua,
so lakhömi nama siroro.
Na sökhi wanewuri watö,
na sökhi wangehao omo,
na sökhi wama'anöi lakhömi,
na sökhi wogaoni ya'o,
u'ondrasi yomo ba mbanua,
u'ondrasi yomo ba nomo;
uzofu khömi liŵa-liŵa,
ube khömi zofu gego,
khömi ono si la'i simatua,
khömi ono si la'i la'o,
ono falali mbörö zisi,
ono falali mbu'u gawono,.
Ba me mo awai mamocu mangorisi,
ba me mo awai wocu lö ae faego,
40.
lö ae fanofu no awali-wali,
lö ae fehede ba khö ziroro,
me mo irugi zi sagötalakha,
me mo irugi zi siŵa ngaluo,
ilau manöndru teu si ra'ö-ra'ö,
ilau manöndru teu simae toho.
Tohare molö sandrohu mburusa,
tohare molö safönu ndraso;
ihae sa guri töla zaga,
ihae sa guri adulo.
Ihae sa molö gaŵa deu,
ihae sa molö ba gino'o,
aekhu ba Gomo sidele i'a,
aekhu ba Gomo si'ao uro,
lumalö ba Zusua sanaru baeŵa,
lumalö ba Zusua handoma Gomo,
i'oloi'ö yöu ba nasi si sagörö,
i'oloi'ö yöu ba nasi sebolo;
isao'ö ia khö nono si alawe,
isao'ö ia khö nono si hawo,
khö Gaweda Silaehörö Ndrawa,
khö Gaweda Si Mohua Kafo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
d68dvcxguj2yai9fog5s1sinpwpd9pi
28595
28559
2026-09-30T10:48:46Z
Slaia
39
typos
28595
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zacua)
| deskripsi = Hoho hikaya Zuada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Mitema mihalö ma'usö lölö waöhö,
mitema mihalö ma'usö azulo,
miwöwöi moniha-niha,
miwöwöi hulö ndraono,
Na mo awai mifosikhala,
na mo awai mo'iraono,
mibe yaŵa ba zaŵa-zaŵa,
mibe yaŵa ba zalo'o,
ba galisi nomo ledaŵa,
ba galisi nomo cuho;
miseŵe bulu mi'osafusi,
miseŵe ia mifohiro-hiro.
Milau mamatewu lakhömi,
milau mamatewu gego,
milau wo'ere mamoli fondrahi,
milau wo'ere mamoli gadao.
Me mo cumaro hulö niha,
me mo awai ba wanuno,
10.
andrö wa lafotöi Azu Zatua,
andrö sa nifotöi Azu Zaho,
zalahi namami satua,
zalahi nama ziroro,
khönia tetendro lakhömi,
khönia tetewu wanuno.
Maoso samösa nononia macua,
maoso samösa nono latandro,
icuyu ifazaŵa guri töla zaga,
icuyu ifazaŵa guri azulo,
iŵa'ö khö dödö namania,
iŵa'ö khö dödö namania faego-faego:
Damafuli'ö ba nomo ledaŵa,
damafeta'ö yomo, na örongo.
Ba hiza, lö manögö mamezua,
ba hiza lö humeu ba wamaoso,
ba lö cumögö lö maliŵa-liŵa,
ba lö cumögö ia lö tegilo.
Andrö iŵa'ö wehede si sambua,
andrö iŵa'ö li si sandroto:
20.
Lö angawulia ba wangawuli,
lö angawulia ba we'amöi yomo.
Ba oi abu dödöra ba wamaigi,
ba oi abu dödö wamondrongo
li dödö namara bakha ba guri,
li dödö namara faego-faego.
Andrö humede ia angafuriata,
andrö humede ia föna zato:
Mimane wanunö-nunö,
mimane waego-faego.
Na no tehonogöi ba wedadao,
na no ihonogöi wamondrongo,
ba no ikomba hulö zalaŵa,
ba no sa ikomba hulö zuha:
Ya'e nono si la'i simatua,
ya'e nono si la'i si la'o,
ono fanali mbörö zisi,
ono fanali mbu'u gawono;
ya'e nonou sangalu-ngalua,
ya'e nonou sokombuyua,
30.
ya'e tou nonou sambua talinga mbatö,
ya'e tou nonou afönu nomo.
Möido sa dania ba wangondrasi,
möido sa dania ba wamondrongo,
so lakhömi namami satua,
so lakhömi nama siroro.
Na sökhi wanewuri watö,
na sökhi wangehao omo,
na sökhi wama'anöi lakhömi,
na sökhi wogaoni ya'o,
u'ondrasi yomo ba mbanua,
u'ondrasi yomo ba nomo;
uzofu khömi liŵa-liŵa,
ube khömi zofu gego,
khömi ono si la'i simatua,
khömi ono si la'i la'o,
ono falali mbörö zisi,
ono falali mbu'u gawono,.
Ba me mo awai mamocu mangorisi,
ba me mo awai wocu lö ae faego,
40.
lö ae fanofu no awali-wali,
lö ae fehede ba khö ziroro,
me mo irugi zi sagötalakha,
me mo irugi zi siŵa ngaluo,
ilau manöndru teu si ra'ö-ra'ö,
ilau manöndru teu simae toho.
Tohare molö sandrohu mburusa,
tohare molö safönu ndraso;
ihae sa guri töla zaga,
ihae sa guri azulo.
Ihae sa molö gaŵa deu,
ihae sa molö ba gino'o,
aekhu ba Gomo sidele i'a,
aekhu ba Gomo si'ao uro,
lumalö ba Zusua sanaru baeŵa,
lumalö ba Zusua handoma Gomo,
i'oloi'ö yöu ba nasi si sagörö,
i'oloi'ö yöu ba nasi sebolo;
isao'ö ia khö nono si alawe,
isao'ö ia khö nono si hawo,
khö Gaweda Silaehörö Ndrawa,
khö Gaweda Si Mohua Kafo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
o21i2t4kzgfhsnzlogsp4dvwasc9usi
28596
28595
2026-09-30T10:49:05Z
Slaia
39
No ifawu'a Slaia nga'örö [[Hoho/Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zatua)]] tobali [[Hoho/Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zacua)]] ba lö fangaekhugönia: typo di judul
28595
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Böröta Nazua Nuwu (Azu Salahi Zacua)
| deskripsi = Hoho hikaya Zuada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Mitema mihalö ma'usö lölö waöhö,
mitema mihalö ma'usö azulo,
miwöwöi moniha-niha,
miwöwöi hulö ndraono,
Na mo awai mifosikhala,
na mo awai mo'iraono,
mibe yaŵa ba zaŵa-zaŵa,
mibe yaŵa ba zalo'o,
ba galisi nomo ledaŵa,
ba galisi nomo cuho;
miseŵe bulu mi'osafusi,
miseŵe ia mifohiro-hiro.
Milau mamatewu lakhömi,
milau mamatewu gego,
milau wo'ere mamoli fondrahi,
milau wo'ere mamoli gadao.
Me mo cumaro hulö niha,
me mo awai ba wanuno,
10.
andrö wa lafotöi Azu Zatua,
andrö sa nifotöi Azu Zaho,
zalahi namami satua,
zalahi nama ziroro,
khönia tetendro lakhömi,
khönia tetewu wanuno.
Maoso samösa nononia macua,
maoso samösa nono latandro,
icuyu ifazaŵa guri töla zaga,
icuyu ifazaŵa guri azulo,
iŵa'ö khö dödö namania,
iŵa'ö khö dödö namania faego-faego:
Damafuli'ö ba nomo ledaŵa,
damafeta'ö yomo, na örongo.
Ba hiza, lö manögö mamezua,
ba hiza lö humeu ba wamaoso,
ba lö cumögö lö maliŵa-liŵa,
ba lö cumögö ia lö tegilo.
Andrö iŵa'ö wehede si sambua,
andrö iŵa'ö li si sandroto:
20.
Lö angawulia ba wangawuli,
lö angawulia ba we'amöi yomo.
Ba oi abu dödöra ba wamaigi,
ba oi abu dödö wamondrongo
li dödö namara bakha ba guri,
li dödö namara faego-faego.
Andrö humede ia angafuriata,
andrö humede ia föna zato:
Mimane wanunö-nunö,
mimane waego-faego.
Na no tehonogöi ba wedadao,
na no ihonogöi wamondrongo,
ba no ikomba hulö zalaŵa,
ba no sa ikomba hulö zuha:
Ya'e nono si la'i simatua,
ya'e nono si la'i si la'o,
ono fanali mbörö zisi,
ono fanali mbu'u gawono;
ya'e nonou sangalu-ngalua,
ya'e nonou sokombuyua,
30.
ya'e tou nonou sambua talinga mbatö,
ya'e tou nonou afönu nomo.
Möido sa dania ba wangondrasi,
möido sa dania ba wamondrongo,
so lakhömi namami satua,
so lakhömi nama siroro.
Na sökhi wanewuri watö,
na sökhi wangehao omo,
na sökhi wama'anöi lakhömi,
na sökhi wogaoni ya'o,
u'ondrasi yomo ba mbanua,
u'ondrasi yomo ba nomo;
uzofu khömi liŵa-liŵa,
ube khömi zofu gego,
khömi ono si la'i simatua,
khömi ono si la'i la'o,
ono falali mbörö zisi,
ono falali mbu'u gawono,.
Ba me mo awai mamocu mangorisi,
ba me mo awai wocu lö ae faego,
40.
lö ae fanofu no awali-wali,
lö ae fehede ba khö ziroro,
me mo irugi zi sagötalakha,
me mo irugi zi siŵa ngaluo,
ilau manöndru teu si ra'ö-ra'ö,
ilau manöndru teu simae toho.
Tohare molö sandrohu mburusa,
tohare molö safönu ndraso;
ihae sa guri töla zaga,
ihae sa guri azulo.
Ihae sa molö gaŵa deu,
ihae sa molö ba gino'o,
aekhu ba Gomo sidele i'a,
aekhu ba Gomo si'ao uro,
lumalö ba Zusua sanaru baeŵa,
lumalö ba Zusua handoma Gomo,
i'oloi'ö yöu ba nasi si sagörö,
i'oloi'ö yöu ba nasi sebolo;
isao'ö ia khö nono si alawe,
isao'ö ia khö nono si hawo,
khö Gaweda Silaehörö Ndrawa,
khö Gaweda Si Mohua Kafo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
o21i2t4kzgfhsnzlogsp4dvwasc9usi
Hoho/Mofanö Dödö Hia
0
5177
28545
2026-09-30T10:19:42Z
Slaia
39
hoho zuada hia
28545
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Mofanö Dödö Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Sefo ba zitambali nasi,
sefo ba zitambali hulo,
iröi mbanuania si hönö,
iröi mbanuania sato.
Me mofanö Dödö Hia sihede-hede,
me mofanö Dödö Hia faego-faego,
memo iröi nomonia ledaŵa,
me mo iröi nomonia cuho,
andrö wa mamagölö nononia macua,
andrö wa mamagölö nononia si latandro,
lalabu mangosambua halöŵö,
lalau mangosambua noro;
lalabu mamofanö lakhömi Duha,
lalau sa mamofanö lakhömi Ziroro,
zi möi manikhi fomböra wada,
zi möi manikhi fomböra zemo,
yaŵa ba Dete Holi Ana'a,
yaŵa ba zuzu hoi bari nukha,
10.
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo,
khö Nama Sirao ama Sira,
khö Nama Sirao uwu zoya,
khö Nama Ara Foriwu zi hönö,
khö Nama Ara Foriwu zato.
Yaŵa ba zangowulo bögi zasa,
yaŵa ba zangowulo bögi dareŵe,
ba zo lahuhumao narö zaita,
yaŵa ba zo lahuhumao ba darewe.
Banua khönia si lö adumala,
banua khönia si lö maedo-maedo,
si fahösi ekhe töla zaga,
si fahösi ekhe töla gadulo.
Ya'e tou nonou fawude-wude,
ya'e tou nonou faego-faego,
ya'e tou nonou matonga mbatö,
ya'e tou nonou saraö nomo,
hulu khöra lafadaya-daya,
hulu khöra lafalo'o-lo'o,
20.
zanunö-nunö Adu ndra Ama,
zanunö-nunö Adu Ziroro.
Zame sasi-sasi nali mböra,
zamaosa-maosa böli gadulo,
onou macua si lö tebua-bua,
onou macua si lö na tegilo,
si toröi ba mbanua Zifalagö si hönö,
sitoröi ba mbanua Zifalagö sato,
banua ba zi tofetalu tanö,
banua ba zi fewuwua ndraso.
Si toröi ba Gomo sidele i'a,
si toröi ba Gomo si'ao uro,
solohe ue si lö wabali,
solohe ue si lö boto,
solohe bulu fali'era,
solohe bulu lö falimo,
silö tebua mofanö-fanö,
silö tebua maoso-maoso.
Ya'ia zolohe ölömbu fangozara,
ya'ia zolohe sina fangowulo,
30.
ya'ia zofutö bawa ba zihönö,
ya'ia zofutö bawa ba zato.
Onou zaŵeŵe li ba mbawa,
onou zaŵeŵe li saro gego,
solohe töi wa'asalaŵa,
solohe si sara Gomo;
ono sia'a wae'acumbu,
ono sia'a wae'aso
khö Nama sahuwa saitö,
khö Nama solai go'o,
sangehao-ngehao osali nadu,
sangehao-ngehao osali zato,
tandrösa zikoli sowawa,
tandrösa zanöröi hulo,
Ya'ia Duada Sadaŵa Salaŵa,
ya'ia Duada Simbari Zato,
zaŵeŵe li ba wae'acumbu,
zaŵeŵe li ba wae'aso,
zolohe tali zagabila,
zolohe tali ba gego,
40.
zamangamöi na so fasala,
zamangamöi na fatoho,
zi toröi barö gosali Nadu,
zi toröi barö gosali Zaho,
ba mbanua Zifalagö si hönö,
ba mbanua Zifalagö sato,
Na no awali wamaöndrua,
nano awai ba wanuno,
oroma dandra wa tohare,
oroma dandra wae'aso
Lakhömi namara satua,
Lakhömi namara siroro,
ni'andrö nononia macua,
ni'andrö nononia si latandro;
ba oi motandra na tohare ia,
ba oi motandra na so ziroro,
na no lalau mbalazi wa'a'ere,
na no lalau mbalazi wasihuo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
htn0q1i2vop1jl336f8qc0e1h0f0t7a
28560
28545
2026-09-30T10:26:32Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28560
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Mofanö Dödö Hia
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Sefo ba zitambali nasi,
sefo ba zitambali hulo,
iröi mbanuania si hönö,
iröi mbanuania sato.
Me mofanö Dödö Hia sihede-hede,
me mofanö Dödö Hia faego-faego,
memo iröi nomonia ledaŵa,
me mo iröi nomonia cuho,
andrö wa mamagölö nononia macua,
andrö wa mamagölö nononia si latandro,
lalabu mangosambua halöŵö,
lalau mangosambua noro;
lalabu mamofanö lakhömi Duha,
lalau sa mamofanö lakhömi Ziroro,
zi möi manikhi fomböra wada,
zi möi manikhi fomböra zemo,
yaŵa ba Dete Holi Ana'a,
yaŵa ba zuzu hoi bari nukha,
10.
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo,
khö Nama Sirao ama Sira,
khö Nama Sirao uwu zoya,
khö Nama Ara Foriwu zi hönö,
khö Nama Ara Foriwu zato.
Yaŵa ba zangowulo bögi zasa,
yaŵa ba zangowulo bögi dareŵe,
ba zo lahuhumao narö zaita,
yaŵa ba zo lahuhumao ba darewe.
Banua khönia si lö adumala,
banua khönia si lö maedo-maedo,
si fahösi ekhe töla zaga,
si fahösi ekhe töla gadulo.
Ya'e tou nonou fawude-wude,
ya'e tou nonou faego-faego,
ya'e tou nonou matonga mbatö,
ya'e tou nonou saraö nomo,
hulu khöra lafadaya-daya,
hulu khöra lafalo'o-lo'o,
20.
zanunö-nunö Adu ndra Ama,
zanunö-nunö Adu Ziroro.
Zame sasi-sasi nali mböra,
zamaosa-maosa böli gadulo,
onou macua si lö tebua-bua,
onou macua si lö na tegilo,
si toröi ba mbanua Zifalagö si hönö,
sitoröi ba mbanua Zifalagö sato,
banua ba zi tofetalu tanö,
banua ba zi fewuwua ndraso.
Si toröi ba Gomo sidele i'a,
si toröi ba Gomo si'ao uro,
solohe ue si lö wabali,
solohe ue si lö boto,
solohe bulu fali'era,
solohe bulu lö falimo,
silö tebua mofanö-fanö,
silö tebua maoso-maoso.
Ya'ia zolohe ölömbu fangozara,
ya'ia zolohe sina fangowulo,
30.
ya'ia zofutö bawa ba zihönö,
ya'ia zofutö bawa ba zato.
Onou zaŵeŵe li ba mbawa,
onou zaŵeŵe li saro gego,
solohe töi wa'asalaŵa,
solohe si sara Gomo;
ono sia'a wae'acumbu,
ono sia'a wae'aso
khö Nama sahuwa saitö,
khö Nama solai go'o,
sangehao-ngehao osali nadu,
sangehao-ngehao osali zato,
tandrösa zikoli sowawa,
tandrösa zanöröi hulo,
Ya'ia Duada Sadaŵa Salaŵa,
ya'ia Duada Simbari Zato,
zaŵeŵe li ba wae'acumbu,
zaŵeŵe li ba wae'aso,
zolohe tali zagabila,
zolohe tali ba gego,
40.
zamangamöi na so fasala,
zamangamöi na fatoho,
zi toröi barö gosali Nadu,
zi toröi barö gosali Zaho,
ba mbanua Zifalagö si hönö,
ba mbanua Zifalagö sato,
Na no awali wamaöndrua,
nano awai ba wanuno,
oroma dandra wa tohare,
oroma dandra wae'aso
Lakhömi namara satua,
Lakhömi namara siroro,
ni'andrö nononia macua,
ni'andrö nononia si latandro;
ba oi motandra na tohare ia,
ba oi motandra na so ziroro,
na no lalau mbalazi wa'a'ere,
na no lalau mbalazi wasihuo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
lpbae4u4fyf935va8tf3yg4kkaqnwuu
Hoho/Fa'atohare Lakhömi
0
5178
28546
2026-09-30T10:19:52Z
Slaia
39
hoho zuada hia
28546
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fa'atohare Lakhömi
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Ba tohare molö fararai,
ba tohare molö humogo,
he talu lökhö fararai,
he talu lokhö mongaluo,
ba oi fangöngö-ngöngö limbu namö,
ba oi fahuo-huo limbu Gomo,
ba oi fakhöyö dawuyu idanö,
ba oi faciu-ciu lawu Gomo;
oi tandra hö wa'atohare,
oi tandra hö ba wae'aso
Lakhömi namara satua,
Lakhömi namara siroro,
A'oi fakhöyö-khöyö limbu namö,
a'oi fagia-gia limbu Gomo,
ba oi cumaro mbu ba wanunöi,
ba oi cumaro mbu ba wanunö,
na lalau mangandrö fa'abölö,
na lalau mangandrö fae'aso,
10.
na hadia zalua khöra ba mbanua,
na hadia zalua khöra ba wowalo,
Na no ahori oi tohare,
na no ahori we'aso,
na no ahori oi tohöna,
na no ahori tefe'aso,
fa'atohare Lakhömi ziroro,
fa'atohare Lakhömi zamailo,
awena milau gomusola dödö,
awena milau gomusola mbo,
somuso dödö Hia Walangi Adu,
somuso dödö Hia Walangi Luo.
Humi'a dödö yaŵa gate,
humi'a dödö yaŵa mbo,
ilau mangondrasi mamondrongo,
ilau mangondrasi mame boto,
khö nononia mangalu-ngalua,
khö nononia sahao ba wanuno.
Hadia ni'andrömi lö na ifao'e,
hadia ni'andrömi lö na iwa'ö lö utehe,
20.
ibe khömi zo'amböta nga'eu,
ibe khömi zo'amböta ndroro,
ibönökhi zambö ba wanu'a,
ibönökhi zambö ba wanulo,
he bawi ia satabö so'era,
he bawi ia sebua sohalasa,
he göi ana'ami barasi,
he göi ana'ami bowo;
ba galogo mbawi si dele-dele,
ba galogo mbawi si hogo-hogo,
ba danömö wakhe si afasi,
ba danömö wakhe si ewo,
ba wolahoi fonowimi ba hili,
ba wolahoi fonowi ba ndraso,
ba womanu fagöri-göri,
ba womanu ba ngai nomo.
Andrö zebua sahöli-höli dödö,
andrö zebua sahöli-höli mbo
ba Lakhömi namara satua,
ba Lakhömi nama siroro.
30.
Me ilulu lakhömi zi hönö,
me ilulu lakhömi zato,
awena omuso dödö yaŵa gate,
awena omuso dödö yaŵa mbo.
Omuso dödö nononia macua,
omuso dödö zi latandro,
gofu hadia zambö fomböi,
gofu hadia zambö famoboto,
ilau mamönökhai nga'eu,
ilau mamönökhai famoboto,
Oi sanöi ba wombambaya,
oi sanöi ba wanuno-nuno,
to'ese ia ba wangata-ngata'ö,
to'ese ia ba wamondrondrongo,
tahö dödöra oi itörö,
hadia ni'andrö, ba no so.
Lö ilau falimo tobini nga'eu,
lö ilau falimo tobini mboto,
lö ilau faföci ŵai-ŵai,
lö ilau faföci ŵoŵo.
40.
Teŵa'ö ia ba lö tewu'a-wu'a,
teŵa'ö ia ba lö maoso-maoso,
Lakhömi namara satua,
Lakhömi namara siroro.
Ba me irugi wa'alö molö fararai,
ba me irugi wa'alö molö fagogo,
me alö ciu-ciu nangi,
me alö ciu-ciu noho,
towöhöi zi hulö zi faego-faögo,
towöhöi zi hulö zi fahuo-huo;
lalau sa'ae zomasi dödöra,
lalau sa'ae niŵa'ö zato,
zi siŵa ngaluo ba golayama,
zi siŵa ngaluo ba zalo'o,
föna nomora ledaŵa,
föna nomora tuho.
Ba wanunö-nunö Adu ndra Ama,
ba wanunö-nunö Adu ndra Siroro,
zi no laseŵe bulu neziwala,
zi no laseŵe bulu nezoyo,
50.
ya'ia mbulu nohi safusi,
ya'ia mbulu sobulu mio,
solakhömi Adu ba wamaigi-maigi,
ba zolakhömi ia wamondrongo,
lalau fahuo-huo famanö-manö,
lalau fahuo-huo faego-faego,
lalau molaya mo'afia,
lalau manutunö hoho;
lalau fahumba mamulusa,
lalau fatele molohe toho,
lalau mamaru baru rane,
lalau mamaru baru luo,
manaembu ira ni'olaeri,
manaembu ira ni'osilatao.
Ira alawe zo'aya ana'a,
ira alawe zamaru baru luo.
Lö manaembu ana'a ndramatua,
lö ba mbagira ana'a bowo,
zi ha sambua ana'a ba dalinga,
zi ha sambua ana'a ba wiso,
60.
Ya'ira zolohe bu mbawa ana'a sa'usö,
zobu bawa ana'a bowo,
iramatua ira zolabu humba,
iramatua ira zolau hombo,
zolau ruru si lö kumoci-koci,
zolau humba humeu nomo,
lalau famanö-manö amaedola,
lalau fahokha fabörö hoho,
zi tokea dalinga wamondrongo,
zi tokea wiso zolau hoho (niha sato),
zanuno dödö niha samondrongo,
zi tebato wofo wamondrongo.
Oi lafalala-lala wanötöi,
oi lafalala-lala wanuno
Lakhömi namara satua
Lakhömi namara siroro,
zi so yaŵa ba Dete holi ana'a,
zi so yaŵa ba zuzu zalo'o,
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo,
70.
nahia khöra nifolakhömi,
nahia khöra nisuno-suno,
si lö tebua lö mangiwa-ngiwa,
silö tebua maoso-maoso.
Me mo awai moliŵa-liŵa,
me mo awai ba wanuno,
ba mamondrongo Mala'ika Nama,
ba mamondrongo Nadu Ziroro,
ibe gohito dödö yaŵa gate,
ibe gohitö dödö yaŵa mbo
khö nono si la'i simatua,
khö nono si la'i si la'o.
Na lalau mangandrö fa'abölö döla,
na lalau mangandrö fa'abölö mboto,
khö Mala'ika Duada So'aya Göba,
khö Mala'ika Duada So'aya Dao,
zi hulö lahuta ni'ogasö,
zi hulö lafoe na hisoro,
zi hulö lahuta dalu gara,
zi hulö latögi dalu dao,
80.
zi lö ariri mbu mbö'ötö,
zi lö ariri mbu da'io,
zi hulö lahandro Hoi sebua,
zi hulö tobalaese doho.
Ya'ia Lakhömi zo'aya galitö,
ya'ia Lakhömi zo'aya hisoro.
Ifatewu ononia matua,
ifatewu ono si latandro,
ono fanali mbörö zisi,
ono fanali mbu''u kawono,
solare banua zambalika,
zolare banua zandroro,
zolau fogaoni fangozara,
zolau fogaoni fangowulo,
ono samanö-manöi Lakhömi,
ono samo'ahonoa Adu Ziroro,
solau si no awali-wali,
solau si lö maedo-maedo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
rbjdqoel2u9jj565nt7vw7gqqszs3bu
28561
28546
2026-09-30T10:26:39Z
Slaia
39
added [[Category:Sinura amilita]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
28561
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Hoho/styles.css"/>
{{Dialek Nias Tengah}}
{{Kotak info hoho
| judul = Fa'atohare Lakhömi
| deskripsi = Hoho hikaya Duada Hia
| deskripsi_id = Hoho tentang Tuada Hia, yang merupakan leluhur pertama Ono Niha (orang Nias)
| deskripsi_en = Hoho on Tuada Hia, the ancestor of Ono Niha (Nias people)
| penyunting = Sirus Laia
| sumber = Martin Thomsen & Grete Thomsen, "Die Sage vom Stammvater Hija. Ein Gesang aus Mittelnias", ''Zeitschrift für Ethnologie'', Bd. 104, H. 2 (1979), nga'örö 209-277.
| url = https://www.jstor.org/stable/25841715?seq=1
}}
<div class="hoho"><poem>
1.
Ba tohare molö fararai,
ba tohare molö humogo,
he talu lökhö fararai,
he talu lokhö mongaluo,
ba oi fangöngö-ngöngö limbu namö,
ba oi fahuo-huo limbu Gomo,
ba oi fakhöyö dawuyu idanö,
ba oi faciu-ciu lawu Gomo;
oi tandra hö wa'atohare,
oi tandra hö ba wae'aso
Lakhömi namara satua,
Lakhömi namara siroro,
A'oi fakhöyö-khöyö limbu namö,
a'oi fagia-gia limbu Gomo,
ba oi cumaro mbu ba wanunöi,
ba oi cumaro mbu ba wanunö,
na lalau mangandrö fa'abölö,
na lalau mangandrö fae'aso,
10.
na hadia zalua khöra ba mbanua,
na hadia zalua khöra ba wowalo,
Na no ahori oi tohare,
na no ahori we'aso,
na no ahori oi tohöna,
na no ahori tefe'aso,
fa'atohare Lakhömi ziroro,
fa'atohare Lakhömi zamailo,
awena milau gomusola dödö,
awena milau gomusola mbo,
somuso dödö Hia Walangi Adu,
somuso dödö Hia Walangi Luo.
Humi'a dödö yaŵa gate,
humi'a dödö yaŵa mbo,
ilau mangondrasi mamondrongo,
ilau mangondrasi mame boto,
khö nononia mangalu-ngalua,
khö nononia sahao ba wanuno.
Hadia ni'andrömi lö na ifao'e,
hadia ni'andrömi lö na iwa'ö lö utehe,
20.
ibe khömi zo'amböta nga'eu,
ibe khömi zo'amböta ndroro,
ibönökhi zambö ba wanu'a,
ibönökhi zambö ba wanulo,
he bawi ia satabö so'era,
he bawi ia sebua sohalasa,
he göi ana'ami barasi,
he göi ana'ami bowo;
ba galogo mbawi si dele-dele,
ba galogo mbawi si hogo-hogo,
ba danömö wakhe si afasi,
ba danömö wakhe si ewo,
ba wolahoi fonowimi ba hili,
ba wolahoi fonowi ba ndraso,
ba womanu fagöri-göri,
ba womanu ba ngai nomo.
Andrö zebua sahöli-höli dödö,
andrö zebua sahöli-höli mbo
ba Lakhömi namara satua,
ba Lakhömi nama siroro.
30.
Me ilulu lakhömi zi hönö,
me ilulu lakhömi zato,
awena omuso dödö yaŵa gate,
awena omuso dödö yaŵa mbo.
Omuso dödö nononia macua,
omuso dödö zi latandro,
gofu hadia zambö fomböi,
gofu hadia zambö famoboto,
ilau mamönökhai nga'eu,
ilau mamönökhai famoboto,
Oi sanöi ba wombambaya,
oi sanöi ba wanuno-nuno,
to'ese ia ba wangata-ngata'ö,
to'ese ia ba wamondrondrongo,
tahö dödöra oi itörö,
hadia ni'andrö, ba no so.
Lö ilau falimo tobini nga'eu,
lö ilau falimo tobini mboto,
lö ilau faföci ŵai-ŵai,
lö ilau faföci ŵoŵo.
40.
Teŵa'ö ia ba lö tewu'a-wu'a,
teŵa'ö ia ba lö maoso-maoso,
Lakhömi namara satua,
Lakhömi namara siroro.
Ba me irugi wa'alö molö fararai,
ba me irugi wa'alö molö fagogo,
me alö ciu-ciu nangi,
me alö ciu-ciu noho,
towöhöi zi hulö zi faego-faögo,
towöhöi zi hulö zi fahuo-huo;
lalau sa'ae zomasi dödöra,
lalau sa'ae niŵa'ö zato,
zi siŵa ngaluo ba golayama,
zi siŵa ngaluo ba zalo'o,
föna nomora ledaŵa,
föna nomora tuho.
Ba wanunö-nunö Adu ndra Ama,
ba wanunö-nunö Adu ndra Siroro,
zi no laseŵe bulu neziwala,
zi no laseŵe bulu nezoyo,
50.
ya'ia mbulu nohi safusi,
ya'ia mbulu sobulu mio,
solakhömi Adu ba wamaigi-maigi,
ba zolakhömi ia wamondrongo,
lalau fahuo-huo famanö-manö,
lalau fahuo-huo faego-faego,
lalau molaya mo'afia,
lalau manutunö hoho;
lalau fahumba mamulusa,
lalau fatele molohe toho,
lalau mamaru baru rane,
lalau mamaru baru luo,
manaembu ira ni'olaeri,
manaembu ira ni'osilatao.
Ira alawe zo'aya ana'a,
ira alawe zamaru baru luo.
Lö manaembu ana'a ndramatua,
lö ba mbagira ana'a bowo,
zi ha sambua ana'a ba dalinga,
zi ha sambua ana'a ba wiso,
60.
Ya'ira zolohe bu mbawa ana'a sa'usö,
zobu bawa ana'a bowo,
iramatua ira zolabu humba,
iramatua ira zolau hombo,
zolau ruru si lö kumoci-koci,
zolau humba humeu nomo,
lalau famanö-manö amaedola,
lalau fahokha fabörö hoho,
zi tokea dalinga wamondrongo,
zi tokea wiso zolau hoho (niha sato),
zanuno dödö niha samondrongo,
zi tebato wofo wamondrongo.
Oi lafalala-lala wanötöi,
oi lafalala-lala wanuno
Lakhömi namara satua
Lakhömi namara siroro,
zi so yaŵa ba Dete holi ana'a,
zi so yaŵa ba zuzu zalo'o,
khö Namada Langi Sagörö,
khö Namada Langi Sebolo,
70.
nahia khöra nifolakhömi,
nahia khöra nisuno-suno,
si lö tebua lö mangiwa-ngiwa,
silö tebua maoso-maoso.
Me mo awai moliŵa-liŵa,
me mo awai ba wanuno,
ba mamondrongo Mala'ika Nama,
ba mamondrongo Nadu Ziroro,
ibe gohito dödö yaŵa gate,
ibe gohitö dödö yaŵa mbo
khö nono si la'i simatua,
khö nono si la'i si la'o.
Na lalau mangandrö fa'abölö döla,
na lalau mangandrö fa'abölö mboto,
khö Mala'ika Duada So'aya Göba,
khö Mala'ika Duada So'aya Dao,
zi hulö lahuta ni'ogasö,
zi hulö lafoe na hisoro,
zi hulö lahuta dalu gara,
zi hulö latögi dalu dao,
80.
zi lö ariri mbu mbö'ötö,
zi lö ariri mbu da'io,
zi hulö lahandro Hoi sebua,
zi hulö tobalaese doho.
Ya'ia Lakhömi zo'aya galitö,
ya'ia Lakhömi zo'aya hisoro.
Ifatewu ononia matua,
ifatewu ono si latandro,
ono fanali mbörö zisi,
ono fanali mbu''u kawono,
solare banua zambalika,
zolare banua zandroro,
zolau fogaoni fangozara,
zolau fogaoni fangowulo,
ono samanö-manöi Lakhömi,
ono samo'ahonoa Adu Ziroro,
solau si no awali-wali,
solau si lö maedo-maedo.
</poem></div>
{{NavHikayaDuadaHia}}
{{Ondröita digital}}
[[Kategori:Hoho]]
[[Kategori:Ondröita Nono Niha]]
[[Kategori:Hikaya Duada Hia]]
[[Kategori:Sinura amilita]]
74tukjquxi25gngeyyj1hx7t1paivm5
Kategori:Sinura amilita
14
5179
28549
2026-09-30T10:23:11Z
Slaia
39
kategori
28549
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1